3 50 700 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/99e24581f1c8203e3f8d328a1f88b88c.pdf c05314284cdd47f3e5c5c4d97972b9b0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:556 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:507 Title A name given to the resource Z badań nad zwyczajami dorocznymi w społeczności wiejskiej / ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9, s.62-102 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kwaśniewicz, Krystyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U K R Y S T Y N A D I A I M A T E R I A Ł Y KWAŚNIEWICZ Z BADAN NAD ZWYCZAJAMI DOROCZNYMI W SPOŁECZNOŚCI W I E J S K I E J I. WSTĘP 1. P r z e d m i o t i cel p r a c y Artykuł niniejszy powstał w o p a r c i u o większą pracę stanowiącą monografię zwyczajów dorocznych w e w s i Dzierążnia, p o w . K a z i m i e r z a W i e l k a , w w o j . k i e l e c k i m . Była to m o j a praca magisterska zatytuło­ w a n a Zwyczaje i wierzenia doroczne we wsi Dzierążnia w pow. Kazi­ mierza Wielka w XX w., pisana w r o k u a k a d e m i c k i m 1957/1958 w K a ­ tedrze E t n o g r a f i i Słowian U J . Pracę tę konsultowała doc. d r J . K l i m a ­ szewska, która była zarazem j e j recenzentem wspólnie z prof, d r K . D o ­ browolskim. Celem tej m o n o g r a f i i było przede w s z y s t k i m ustalenie aktualnego obrazu całokształtu zwyczajów dorocznych oraz próba r e k o n s t r u k c j i zwyczajów w i c h dawnej f o r m i e (z przełomu X I X / X X w . ) . W związku z realizacją tego p o s t u l a t u główny nacisk położony był w p r a c y na: a) możliwie pełny opis zwyczajów o d s t r o n y „zewnętrznej", to jest uchwycenie f o r m y , w j a k i e j dany zwyczaj się przejawia; b) próbę i n t e r p r e t a c j i zwyczajów z p u n k t u widzenia r o l i , jaką o d - , grywają w świadomości badanej zbiorowości w i e j s k i e j (uzasadnienia stosowania zwyczajów, m o t y w y skłaniające do i c h przestrzegania, oceny skuteczności i t p . ) , to jest uchwycenia t r e ś c i społecznych zwyczaju. c) próbę ustalenia stopnia ż y w o t n o ś c i zwyczajów przez o k r e ­ ślenie, co i dlaczego w d a n y m zwyczaju (ewentualnie, które zwyczaje) jest a k t u a l n i e żywe, co p r a k t y k o w a n o d a w n i e j , a obecnie zarzucono, co znane jest już wyłącznie z t r a d y c j i u s t n e j ; d) analizę procesu ewerftualnego przenikania n y c h zwyczajów n o w y c h pierwiastków. do tradycyj­ �Z BADAS NAD ZWYCZAJAMI DOROCZNYMI 63 Te właśnie w y t y c z n e posłużyły w c y t o w a n e j pracy za rodzaj m o d e l u opisu zwyczajów. Trzeba jednakże z góry zastrzec, że m o d e l t e n n i e zawsze mógł być k o n s e k w e n t n i e stosowany. P r z y c z y n y leżą w t r u d n o ­ ściach związanych z właściwą interpretacją b a d a n y c h zjawisk, z któ­ r y c h w i e l e c h a r a k t e r y z u j e dziś znaczna płynność, niektóre zaś są już t y l k o odbiciem, nierzadko zniekształconym, swej p i e r w o t n e j postaci. W a r t y k u l e n i n i e j s z y m pominięta została, ze względu n a jego ogra­ niczone r o z m i a r y , część opisowa m o n o g r a f i i (134 ss. maszynopisu) *. Zachowana natomiast została druga część pracy, n a którą składają się rozważania n a t u r y ogólnej idotyczące przede w s z y s t k i m problemów f u n k c j o n o w a n i a oraz zmienności zwyczajów dorocznych. Ilustrację t y c h rozważań stanowią w y b r a n e opisy bardziej c h a r a k t e r y s t y c z n y c h zja­ wisk. Jeśli chodzi o zakres t e r y t o r i a l n y p r a c y w zasadzie ogranicza się o n d o t e r e n u samej w s i Dzierążnia. T y m n i e m n i e j w świetle zebranych materiałów t e r e n o w y c h można wyrazić pogląd, że procesy p r z e m i a n zarejestrowane w obrębie t e j w s i są reprezenta­ t y w n e dla całej najbliższej o k o l i c y . W związku z t y m zawarte w a r t y ­ k u l e w n i o s k i teoretyczne odnoszą się do stosunkowo niewielkiego r e g i o ­ n u . Jednakże w zestawieniu z analogicznymi w n i o s k a m i z i n n y c h r e g i o ­ nów P o l s k i można b y uzyskać podstawy do sformułowania ogólniejszej t e o r i i p r z e m i a n k u l t u r y społecznej n a o d c i n k u zwyczajów dorocznych. N i n i e j s z y artykuł może być wkładem do takiego przedsięwzięcia badawczego. Zakres chronologiczny p r a c y obejmuje ostatnią ćwierć X I X w . oraz m i n i o n e lata w i e k u X X . Rzecz zrozumiała, że obraz d o t y ­ czący końca w i e k u X I X jest niepełny, z p o w o d u niedostatecznej p o d ­ s t a w y źródłowej. 2. C h a r a k t e r y s t y k a źródeł Praca, na podstawie której powstał niniejszy artykuł, napisana zo­ stała głównie w o p a r c i u o źródła uzyskane na drodze badań t e r e n o w y c h przeprowadzonych w 1957 i 1958 r . Źródła te były uzyskane: 1 roku i od Zawarte wierzenia, M. B. Palmowej, lonych tej części łączące w się do M. Świętych ludwe. z do do B. opisy zostały uporządkowane wszystkie zarejestrowane poszczególnymi Środy Zielnej, końca wielkimi wpływami dniami Popielcowej, okresie Wielkie jnocy, Świątek niewątpliwie opracowania Obejmują Gromnicznej Wszystkich czaje w obrzędowego. od od W i e l k i e j n o c y od M. adwentu. B. Bożego Popielcowej do Wszystkich układ został liturgicznego na tzw. zwyczaje Narodzenia, do do Z i e l o n y c h Świątek, rodzaju roku według trakcie badań okresie Środy Zielnej Tego kościelnego w: w Niedzieli od Zie­ Świętych, od podyktowany doroczne zwy­ �KRYSTYNA 64 KWAŚNIEWICZ a) przez bezpośredni k o n t a k t z badaną zbiorowością na drodze j a w ­ n y c h wywiadów etnograficznych; b) na drodze u k r y t e j obserwacji stosunków m i e j s c o w y c h ; c) za pośrednictwem a n k i e t y dotyczącej w y b r a n y c h zagadnień, p r z e ­ prowadzonej wśród uczniów V — V I I k l a s szkoły podstawowej w Dzierążni. Materiały terenowe znajdują się w A r c h i w u m Zakładu E t n o g r a f i i Słowian U J , gdzie zostały wciągnięte p o d n r i n w . 144—147, 149—160. Złożyły się n a nie w y p o w i e d z i 25 rozmówców obojga płci (w t y m 7 osób liczyło ponad 75 l a t , 2 ponad 80 i jedna ponad 90 l a t ) . Równolegle z j a w n y m w y w i a d e m e t n o g r a f i c z n y m szła obserwacja przeprowadza­ na zarówno w t r a k c i e o d b y w a n i a rozmów, j a k i niezależnie od n i c h w związku z uczestnictwem w życiu w s i . Obserwacja była również j e d n y m ze środków służących do w e r y f i k o w a n i a materiałów. T u t a j też pomocna okazała się wspomniana uprzednio a n k i e t a przeprowadzona wśród dzieci szkolnych. Ponadto w y k o r z y s t a n e zostały niektóre źródła a r c h i w a l n e . W y m i e ­ nić t u należy m . in..materiały spisu rolnego z czerwca 1957 r . dotyczące podziału własności z i e m i między poszczególne gospodarstwa (udostęp­ nione przez G R N , a w y k o r z y s t a n e przy o m a w i a n i u współczesnej s t r u k ­ t u r y społeczno-gospodarczej w s i ) . Poza t y m uwzględniono literaturę etnograficzną i historyczną dotyczącą omawianego r e g i o n u . 3. Krótka c h a r a k t e r y s t y k a badanej w s i Dzierążnia jest wsią o bardzo odległej t r a d y c j i historycznej. W Liber Beneficiorum znajduje się w z m i a n k a o n i e j jako o w s i b i s k u p i e j . Zało­ żenie w s i sięga zapewne czasów znacznie dawniejszych niż czasy Długo­ sza, choć b r a k n a t e n temat ścisłych danych źródłowych. Jeden z p r o ­ boszczów dzierążskich, k s . L . Kotarbiński, podaje (nie przytaczając źródeł), że założenie Dzierążni sięga schyłku X l u b początków X I w . oraz że początkowo była ona wsią dziedziczną panów świeckich i przez tychże ok. r o k u 1271 została darowana ówczesnemu b i s k u p o w i k r a k o w ­ s k i e m u . O. K o l b e r g w s p o m i n a o Dzierążni jako o „wsi starożytnej" . 2 3 Dzierążnia leży w t z w . Niecce Nidziańskiej, którą to nazwą określa się obniżenie p o w i e r z c h n i t e r e n u pomiędzy Górami Świętokrzyskimi a Wyżyną Krakowsko-Częstochowską. Pod względem urodzajności zie­ m i jest zaliczana do t z w . r e g i o n u skalbmiersko-kazimierskiego, uznanego 2 Ks. L. K o t a r b i ń s k i , Pamiętnik religijno-moralny, „ R o k " , R . 1 3 : 1 8 5 3 n r 8, s. 1 1 0 — 1 1 1 . 3 O. K o l b e r g , L u d , Kieleckie, cz. I, K r a k ó w 1 8 8 5 , s . 16. �Z BADAŃ NAD ZWYCZAJAMI DOROCZNYMI 65 za jeden z najlepszych w Polsce. Dominują w o m a w i a n e j w s i t r z y za­ sadnicze g a t u n k i gleby: m a d y średnie, czamoziemne lessy próchnicze oraz lessy całkowite. Dźierążnia n i e 'posiada własnych lasów. P r o b l e m w o d y p i t n e j i na użytek domowy rozwiązuje rzeczka Jakubówka. Jeśli chodzi o przynależność regionalną, wieś u s y t u o w a n a była n a p o g r a n i ­ czu z i e m i k r a k o w s k i e j i sandomierskiej, przynależąc do w o j . k r a k o w ­ skiego. W pojęciu mieszkańców przynależność regionalna utożsamiana jest obecnie z administracyjną. Przed I wojną Dźierążnia należąca do okręgu skalbmierskiego, p o w . miechowskiego g u b e r n i r a d o m s k i e j , była pod zaborem r o s y j s k i m . W okresie międzywojennym zaliczała się do pow. pińczowśkiego, o d 1955 r . wcho:dzi w skład pow. K a z i m i e r z a W i e l ­ ka i jest siedzibą G R N . W i e l k a własność ziemska w Dzierążni o d bardzo d a w n a należała do kapituły k r a k o w s k i e j , o d której została w r o k u 1865 przejęta przez skarb cesarstwa rosyjskiego. F a k t t e n uprzedziło uwłaszczenie chłopów w 1864 r . T r a d y c j e pańszczyźniane zatarły się już zupełnie w pamięci mieszkańców w s i . N i e bez wpływu na to jest prawdopodobnie f a k t , że dwór w Dzierążni już w l a t a c h dziewięćdziesiątych X I X w . przestał istnieć, a g r u n t y dworskie rozparcelowane zostały odpłatnie pomiędzy gospodarstwa chłopskie. Obecnie wieś c h a r a k t e r y z u j e gospodarka r o l n i c z o - h o d o w l a n a. D a w n i e j większe zyski płynęły z h o d o w l i , zwłaszcza nierogacizny. P r o d u k c j a r o l n a n i e była nastawiona na specjalizację; starano się u p r a ­ wiać po trosze wszystkie rośliny potrzebne do k o n s u m p c j i l u b p r z e t w o ­ rzenia w gospodarstwie. Rzemiosło było słabo rozwinięte. E m i g r a c j e zarobkowe w Dzierążni rozpoczęły się w latach osiemdzie­ siątych X I X w . Wśród nich były: emigracje stałe do Zagłębia Dąbrow­ skiego, emigracje sezonowe „na S a k s y " do Niemiec, przed 1914 r . e m i ­ gracje zamorskie do Stanów Zjednoczonych pomyślane w zasadzie j a k o p o w r o t n e (choć w p r a k t y c e częstokroć przeradzały się w stałe) i po 1918 r . emigracje do F r a n c j i podobnie t r a k t o w a n e j a k zamorskie. W l a t a c h 1936—1939 przeprowadzano prace miernicze mające n a c e l u komasację gruntów. Spory dotyczące rozdziału ziemi zakończyła w o j n a , gdyż władze n i e m i e c k i e nakazały p r z y m u s o w e obejmowanie p r z y d z i e l o n y c h parcel. W czasie w o j n y Dźierążnia n i e poniosła s t r a t m a t e r i a l n y c h . Reforma r o l n a w 1945 r . n i e miała dla w s i żadnych k o n ­ sekwencji, gdyż już o d d a w n a nie istniała w i e l k a własność ziemska. N i e m n i e j po 1945 r . dokonały się w Dzierążni poważne przeobrażenia wynikłe z działania k i l k u czynników. P i e r w s z y m z n i c h była emigracja. Kierowała się ona n i e t y l e k u Z i e m i o m Z a c h o d n i m (dokąd wyjechało t y l k o o k . 8 r o d z i n ) , i l e do Zagłębia Dąbrowskiego i na Górny Śląsk. Wykorzystując licznych przedwojennych dzierążskich emigrantów 5 - E t n o g r a f i a P o l s k a , t. DC �66 KRYSTYNA KWAŚNIEWICZ przenosiła się t a m młodzież i młode małżeństwa. Z 'biegiem l a t p r z y ­ bysze w r a s t a l i w nowe środowisko, przyjeżdżając do r o d z i n n e j w s i j e ­ d y n i e w okresie i n t e n s y w n y c h prac p o l n y c h (a i to nie zawsze). Spora część młodzieży kończyła szkoły zawodowe w Zagłębiu l u b n a Śląsku, podejmując t a m p o t e m pracę. Po 1950 r. p e w n a część młodzieży dzierążskiej (ok. 10 osób) zgłosiła się do pracy w N o w e j Hucie, dojeżdżając do domów t y l k o n a niedzielę. W rezultacie z j a w i s k i e m powszechnie podkreślanym w r o z m o w a c h stał się b r a k dostatecznej ilości rąk do p r a c y w e w s i . Naturalną k o n ­ sekwencją tego s t a n u rzeczy był w z r o s t mechanizacji miejscowego r o l ­ n i c t w a . Ulepszone narzędzia i m a s z y n y rolnicze sprowadzano p i e r w o t n i e z Z i e m Zachodnich. Później zaczęto zaopatrywać się w n i e za pośred­ n i c t w e m h a n d l u uspołecznionego. Postęp techniczny pociągnął za sobą niewątpliwie podniesienie się p o z i o m u intelektualnego mieszkańców w s i . Z j a w i s k u t e m u sprzyjały również liczne k o n t a k t y z k r e w n y m i i z n a j o m y m i w miastach. N i e spo­ t y k a się n i e m a l r o d z i n , których członkowie p r z y n a j m n i e j k i l k a razy do r o k u n i e jeździliby do m i a s t . Wszystkie większe z a k u p y w zakresie garderoby, m e b l i i t p . d o k o n u j e się p r z y okazji t a k i c h wyjazdów. W związku z t y m ciągle wzrasta atrakcyjność miasta w oczach w s i , mając dalsze rozliczne konsekwencje. Jedną z n i c h był — zahamowany może trochę w o s t a t n i m okresie — upadek przeświadczenia o znaczeniu p r a c y na r o l i . D l a większości młodych l u d z i ideałem stała się 8-godzinna praca w fabryce l u b urzędzie i w o l n y czas poświęcany na r o z r y w k i . P r z e m i a n y w życiu społecznym Dzierążni łączą się nie t y l k o ze w s p o m n i a n y m i c z y n n i k a m i , ale i z wewnętrznymi przeobrażeniami o m a ­ w i a n e j społeczności w i e j s k i e j . W grę wchodzi t u n i e t y l k o 'podniesienie r a n g i społecznej w s i przez u t w o r z e n i e w niej zrazu g m i n n e j , a później gromadzkiej r a d y narodo­ wej, j a k też przez rozbudowę miejscowej m l e c z a r n i przemysłowej, ale i przez w p r o w a d z e n i e szeregu i s t o t n y c h ułatwień życia codziennego. Wymienić wśród n i c h można: u r u c h o m i e n i e agencji pocztowej, r a d i o fonizację w s i , a wreszcie j e j elektryfikację. Współczesna Dzierążnia w y k a z u j e bardzo silne dążenia do m o d e r n i ­ zacji życia; wyraża się ono w ubiorze, mieszkaniu, pożywieniu, a także w s t y l u życia rodzinnego, w sposobie w y c h o w y w a n i a dzieci, w ideałach życiowych. Procesem t y m Objęte są wszystkie kategorie społeczne l u d ­ ności w s i . S t r u k t u r a Wsi według p o w i e r z c h n i gospodarstw r o l n y c h przedsta­ wiała się w okresie p r o w a d z o n y c h badań następująco: �Z BADAŃ NAD ZWYCZAJAMI Wielkość gospodarstwa DOROCZNYMI Ilość w 0— 2 ha 37,6 2— 3 ha 21,0 3— 5 ha 25,6 5— 7 ha 11,0 7—10 ha 4,0 10—14 h a 0,8 67 % Jak widać z powyższych danych, w e w s i przeważają gospodarstwa małorolne. Jednak i one objęte są procesem m o d e r n i z a c j i życia. N a w i a ­ sem można dodać, że według o p i n i i mieszkańców niektórych okolicz­ n y c h wniosek Dzierążnię uważa się za wieś zamożną, aczkolwiek nie w t a k i m stopniu, j a k n p . sąsiednie K u j a w k i l u b niedaleką Topolę. II. ISTOTA ZWYCZAJÓW D O R O C Z N Y C H I PRÓBA I C H 1. W y b r a n e przykłady prób definiowania zwyczajów K L A S Y F I K A C J I dorocznych Zapoznanie się z literaturą p r z e d m i o t u pozwala na wysunięcie t w i e r ­ dzenia, że pojęcie zwyczajów w ogóle, a zwyczajów dorocznych w szcze­ gólności, nie jest do t e j p o r y jednoznacznie zdefiniowane. J a k w m o w i e potocznej, t a k i w l i t e r a t u r z e n a u k o w e j spotyka się wyrażenia „ z w y ­ czaj", „obyczaj", „obrzęd" powtarzane raz w f o r m i e synonimów jednego i tego samego pojęcia, raz w p r o s t przeciwnie — t r a k t o w a n e jako poję­ cia odrębne. K i l k a przytoczonych niżej cytatów z i l u s t r u j e tendencje panujące w l i t e r a t u r z e n a u k o w e j w związku z próbami precyzowania treści t y c h pojęć. Wybór t e n , rzecz jasna, nie p r e t e n d u j e do przedstawienia w s z y s t ­ k i c h kierunków występujących w nauce w zakresie sposobu u j m o w a n i a pojęć „zwyczaj", „obyczaj" i t p . , w y k a z u j e j e d y n i e stopień i c h zróżni­ cowania, p u n k t y styczne i różnice. W y k o r z y s t a n i e l i t e r a t u r y obcej nasuwa znaczne trudności, ze w z g l ę ­ d u na płynność i nieścisłość t e r m i n o l o g i i . T a k n p . słowniki nasze tłu­ maczą jednakowo jako „zwyczaj", „obyczaj" n i e m i e c k i e wyrażenie „Brauch" i „Sitte", francuskie „usage" i „cotume" czy angielskie , , c u ­ s t o m " i „fołkway". Dlatego też proponowane niżej tłumaczenia t y c h terminów są na pewno kwestią dyskusyjną. Przegląd d e f i n i c j i rozpocząć można o d przytoczenia znanego w y d a w ­ n i c t w a Handworterbuch des Deutschen Aberglaubens, w którym z n a j ­ duje się następujące sformułowanie: „Istotny zwyczaj l u d o w y [ V o l k s brauch] t k w i s w y m i k o r z e n i a m i przede w s z y s t k i m w r e l i g i i (w szero­ k i m tego słowa znaczeniu) albo w c h o d z i z nią — prędzej czy później — �KRYSTYNA 68 KWAŚNIEWICZ w ścisłe powiązania. Z w y c z a j , j a k mówią niektórzy, to »kult codziennego życia«. Z tego p o w o d u może stać się o n siłą zmuszającą człowieka do tego stopnia, że wszelkie uchylanie się jest t r a k t o w a n e jako g r z e c h " . „... U podstaw w i e l u zwyczajów leżą oczywiście reakcje zewnętrzne n a silne bodźce uczuciowe. Skoro jednak dochodzi do głosu refleksja, w y ­ łączają się magiczno-uczuciowe powody, których celem jest bądź obrona przed złymi siłami, bądź sprowadzenie płodności i powodzenia, nadto, jeśli występuje w i a r a w demony i bożki, zdobycie i c h poparcia l u b u c h y l e n i e wrogości. Rzecz znamienna, że wszystkie przełomowe c h w i l e w życiu l u d z k i m , w p r a c y w poszczególnych porach r o k u są z w y k l e p r z y b r a n e w formę religijno-magiczną. U j a w n i a się p r z y t y m silnie Skłonność do nagromadzania czarodziejskich środków. W i e l k a jest r ó w ­ nież siła t r w a n i a t y c h zwyczajów, które oparły się w s z e l k i m p r z e o b r a ­ żeniom w i a r y r e l i g i j n e j , m i m o że nadano i m (zwyczajom) inne zna­ czenie" . W tomie I I I tejże encyklopedii znajduje się następująca definicja obrzędu (Ritus): „Przez obrzęd r o z u m i e m y określony zwyczaj n a g r u n ­ cie r e l i g i i i m a g i i , u r e g u l o w a n y i ustalony w sposób, w j a k i m a być przedsięwzięte działanie k u l t o w e l u b magiczne" . I dalej „...całość obrzę­ dów rnożemy określić na terenie r e l i g i i jako k u l t , na terenie m a g i i jako z w y c z a j " . Rozróżnienie między pojęciami „zwyczaj" i „obyczaj" p r z e p r o w a ­ dził R i c h a r d B e i t l , formułując je następująco: „Między pojęciami »zwyczaj« [Brauch] i »obyczaj« [Sitte] można wyróżnić z teoretycznego p u n k t u widzenia p e w n e różnice. W p e w n y c h czasach i w p e w n y c h w a r u n k a c h »obyczaj-« oznacza coś ściślejszego, narzucającego się w p r z y ­ m u s o w y spoisób. Jednak z praktycznego p u n k t u w i d z e n i a nie ustala się dokładnego wyróżnienia o b u t y c h pojęć. Jako zwyczaj można t r a k t o ­ wać powtarzające się działania, które stały się pewną regułą... Z poję­ ciem zwyczaju łączy się wyobrażenie jakiegoś często powtarzalnego, czasami zobowiązującego działania społeczności, rodziny, szczepu, w s i l u b szerszej zbiorowości. Zwyczaj ucieleśnia w sobie p r a w o społeczności, poglądy n a to, co słuszne i właściwe. N a w e t w nowoczesnym p r a w o ­ d a w s t w i e zwyczaj s t a n o w i jeden z czynników w y m i a r u s p r a w i e d l i ­ wości. Zaś o t y m , j a k i e znaczenie w w i e l k i c h miastach m a moda i k o n ­ wenanse — rodzaje zwyczaju — nie potrzeba dodawać. W i a r a , prawa, 4 5 6 7 4 Handwoerterbuch des Deutschen Aberglaubens, s. 1 5 1 1 . • 5 O p . c i t , 1512. 8 Op. cit., Op. cit., 7 t. 3, B e r l i n — L e i p z i g s. 740. 1935, s. 739. \. 1, B e r l i n — L e i p z i g 1928, �Z BADAN NAD ZWYCZAJAMI 69 DOROCZNYMI Ubiór, sztuka, ipoezja, pieśni i tańce l u d o w e odnajdują swe powiązania w zwyczajach związanych z życiem l u d z k i m i biegiem r o k u " . F o l k l o r y s t a f r a n c u s k i P. Saintives zwyczaje t r a k t u j e jako spuścizną przeszłości, która w i n n a być z p i e t y z m e m przechowywana z pokolenia na pokolenie. „Podobieństwo życia ludowego z jednego w i e k u na d r u ­ gi, tysięczne przeżytki, ciągłość obrzędów [usage] i zwyczajów [cotume] przywiązują człowieka dó z i e m i i całej przeszłości jego r a s y " . W za­ sadzie z p o d o b n y c h założeń wychodził S. P o n i a t o w s k i , formułując swój pogląd n a doroczne zwyczaje ludowe. Określił j e b o w i e m jako „szcząt­ k i d a w n y c h obrzędów k u l t o w y c h , mających na celu sprowadzenie i d l a ogółu, i d l a j e d n o s t k i pomyślności w gospodarce, z d r o w i u , życiu r o ­ d z i n n y m i społecznym" 8 9 W pracach i n n y c h autorów p o l s k i c h b r a k jest prób d e f i n i o w a n i a zwyczajów czy obrzędów, j a k k o l w i e k używa się o b y d w u w y m i e n i o n y c h t e r m i n ó w " . We Wstępie do ludoznawstwa polskiego J . S. Bystroń m o t y w u j e j e d y n i e przynależność zwyczajów dorocznych do „kultury społecznej". Pisze: „Pod nazwą k u l t u r y społecznej r o z u m i e m y te f o r m y k u l t u r a l n e , które się tworzą do celów współżycia l u d z i pomiędzy sobą, t u więc należy organizacja życia społecznego, towarzyskiego, prawnego, gospodarczego, religijnego. T u t a j również należy k u l t u r a obrzędowa jako o b j a w organizacyjny g r u p y . Wśród zwyczajów obrzędowych w y ­ różniamy rodzinne, p o t e m doroczne (kalendarz obrzędowy), potem zwią­ zane z r o l n i c t w e m czy pasterstwem, wreszcie d o m o w e " . Z próbami określenia terminów „zwyczaj", „obyczaj" i t p . spotkać się można również na terenie i n n y c h nauk. T a k n p . w w y d a w n i c t w i e Encyklopaedia of the Social Sciences zawarta jest następująca definicja obyczaju (custom): „Termin obyczaj używany jest n a oznaczenie p e w ­ nej całości wzorów zachowania się, które są uświęcone przez t r a d y c j e i umiejscowione w g r u p i e jako w z o r y przeciwstawne p r z y p a d k o w y m działaniom j e d n o s t k i " . H . P. F a i r c h i l d to samo pojęcie formułuje n a ­ stępująco: „Obyczaj to społecznie określony sposób zachowania się, uświęcony przez tradycje i u m a c n i a n y naganą społeczną w razie prze11 1 2 1S R. B e i U , 8 Glaube und Volk. Deutsche Volkskunde. Von Sage, Wort Von und Siedlung, Lied des Haus und deutschen Ackerkultur. Volkes, Von B e r l i n 1933, s. 102. P. 9 1 0 wa b.d., 1 1 S a i n t i v e s , J . S. 13 B y s t r o ń , Polski, J . S. Poznań de folklore, Etnografia Paris Polski, 1936, s. 12. [w:] Wiedza o Polsce, w Polsce, Kraków polskiego, wyd. t. 3, Warsza­ 1916; tenże, s. 299. Etnografia 1 2 Manuel S. P o n i a t o w s k i , Zwyczaje żniwiarskie 1947, b . m . B y s t r o ń , Wstęp do ludoznawstwa II, 1939, s. 196. Encyklopaedia of Social Sciences, t . 4, N e w York 1 9 3 1 . s. 658. Warszawa— �KRYSTYNA 70 KWAŚNIEWICZ kroczenia g o " . S. H . B r i t t zwyczaje (folkways!) d e f i n i u j e następująco: „Zwyczaje to są »właściwe« sposoby postępowania, jednakże n i e d l a ­ tego, że są one życiowo niezbędnymi sposobami zachowania się, lecz dlatego, że w szerokim zakresie są t r a d y c y j n e " . Społeczny i zarazem u t y l i t a r n y c h a r a k t e r szczególnie jasno przebija z d e f i n i c j i nakazów (mores) przytoczonej za S. H . B r i t t e m przez W . G. S u m n e r a : „Nakazy są to sposoby postępowania, które występują w społeczeństwie (i służą) do zaspokajania l u d z k i c h potrzeb i pragnień łącznie z w i e r z e n i a m i , pojęciami, kodeksami i w z o r a m i 'poprawnego życia, które tkwią w t y c h sposobach mając z n i m i genetyczny zwią­ zek" . W przytoczonych wyżej w y p o w i e d z i a c h poszczególnych autorów można uchwycić rozbieżności i p u n k t y styczne. J e d n i a u t o r z y zwyczaj traktują przede w s z y s t k i m jako spuściznę przeszłości, umacniającą więź społeczną, i n n i jako w y z n a c z n i k i ludzkiego zachowania. N a ogół j e d n a k w definicjach zwyczajów główny nacisk położony jest na: 1. powtarzalność j e d n y c h i t y c h samych wzorów wymogów zacho­ w a n i a się ludzkiego w p e w n y c h okolicznościach; 2. istnienie g r u p y społecznej, w której kręgu może wytworzyć się t e n obowiązujący system p o w t a r z a n y c h wzorów; 3. istnienie sankcji k a r n y c h , które ściąga na siebie jednostka u c h y ­ lająca się o d stosowania t y c h wzorów. 14 1 5 16 2. Propozycja d e f i n i c j i zwyczajów dorocznych A n a l i z a przytoczonych wyżej poglądów i i c h k o n f r o n t a c j a z e m p i ­ r y c z n y m materiałem t e r e n o w y m z e b r a n y m w badanej w s i posłużyła za podstawę do sformułowania następującej p r o p o z y c j i 'definicyjnej: zwyczaj stanowią strzeżone przez tradycję, panujące w d a n y m środo­ w i s k u społecznym w y m o g i i w z o r y w zakresie zachowania się, p o w t a ­ rzane bądź i n d y w i d u a l n i e , bądź zbiorowo w określonych sytuacjach w sposób celowy. Rozważając przydatność tego sformułowania w o d n i e ­ sieniu do zwyczajów dorocznych, ze szczególnym uwzględnieniem 'po­ t r z e b niniejszej pracy, można ująć j e następująco: są to strzeżone przez tradycję, panujące w d a n y m środowisku społecznym w y m o g i i w z o r y w zakresie zachowania się, 'powtarzane r o k r o c z n i e w sposób c e l o w y bądź i n d y w i d u a l n i e , bądź zbiorowo, w związku z określonymi d n i a m i , świętami l u b o k r e s a m i świątecznymi, p o r a m i r o k u , w związku z r o z - H . P. F a ii ir с h ii 1 d , Dictionary 1 5 S. H . B r i t t , 1 8 W. 1 4 G. Social S u m n e r , Psychology Folkways, of Sociology, in Boston Modern New Life, York New 1944, s. 84. York 1 9 4 6 , s . 28 ( c y t . z a 1 9 4 5 , s. B r i t t , op. 63—64. cit.). �Z BADAN NAD ZWYCZAJAMI DOROCZNYMI 71 poczynaniem i kończeniem p e w n y c h co r o k w y k o n y w a n y c h czynności gospodarczych, z zachodzącymi po raz p i e r w s z y w r o k u w przyrodzie f a k t a m i , po r a z p i e r w s z y c z y n i o n y m i spostrzeżeniami i t p . Zasób t y c h wymogów i wzorów zachowania się 'uzależniony jest o d s p l o t u r o z m a i ­ t y c h czynników, składających się n a obraz rzeczywistości, w j a k i e j żyje dana społeczność w i e j s k a . Wobec tego uzależniony jest również o d c h a ­ r a k t e r u potrzeb, których zaspokajaniu mają służyć zwyczaje doroczne. Obecny w y b i t n i e r e l i k t o w y c h a r a k t e r t y c h ostatnich spowodowany jest właśnie zmianą układu warunków wprowadzających n o w y s t y l życia, a w r a z z n i m zmieniony charakter potrzeb, oraz możność r e a l i z o w a n i a i c h na i n n e j drodze, niż w odniesieniu do (poprzednich pokoleń w i e j ­ skich. Zwyczaje doroczne muszą być t r a k t o w a n e łącznie z odnośnymi w i e ­ r z e n i a m i , n a które składają się poglądy, wyobrażenia, oraz r o z m a i t e p r o g n o s t y k i , towarzyszące określonym, rokrocznie powtarzającym się s y t u a c j o m i zdarzeniom (analogicznie do zwyczajów dorocznych). Zwyczaje i w i e r z e n i a t r a k t o w a n e łącznie 'pozwalają na analizę za­ równo zewnętrznych, a więc f o r m a l n y c h przejawów obrzędowej dzia­ łalności l u d o w e j , j a k również i c h treści ideologicznych. T a k też będą t r a k t o w a n e w dalszym ciągu t e j pracy. Zgodne jest to z obiektywną rzeczywistością, w której zwyczaje doroczne i współwystępujące z n i m i wierzenia łączą się w sposób bardzo ścisły i uzupełniają nawzajem. Wierzenia j a k o takie często zawierają w sobie p e w n e n a k a z y i zakazy działania. Wypełnianie i c h leży zatem u p r o g u (powstawania zwycza­ jów l u b jest i c h ideologicznym uzasadnieniem. Naturalną przyczyną p o w s t a w a n i a zwyczajów był również w y t w o r z o n y przez w i e r z e n i a świat wyobrażeń przenoszonych na realne życie. Można n a w e t posunąć się do t w i e r d z e n i a , że w i e r z e n i a warunkują (szczególnie zaś w a r u n ­ kowały p i e r w o t n i e ) istnienie zwyczajów dorocznych. Podobnie m a się rzecz z c e l a m i , j a k i e miały być osiągnięte n a drodze p r a k t y k o w a n i a zwyczajów. Cele i c h m i a n o w i c i e są określane (a w każdym razie może były p i e r w o t n i e ) przez wierzenia i wyobrażenia. U 'podstaw powstawania wierzeń leży z k o l e i potrzeba możności o d ­ działywania, chociażby fikcyjnego, na realnie istniejącą rzeczywistość, w c e l u zapewnienia o p t y m a l n y c h warunków egzystencji oraz u c h y l e n i a czynników mogących t e j egzystencji zagrażać. Potrzeba ta r e a l i z u j e się na drodze (praktykowania zwyczajów, którym p r z y p i s u j e się rzeczy­ wistą skuteczność, a to w związku z kolosalną rolą, jaką w nich o d g r y ­ w a r e l i g i a l u b magia, częstokroć zaś o b y d w a te zjawiska równocześnie. W i e l k i -prestiż r e l i g i i , a pośrednio przez nią i m a g i i jest powodem, dla którego zwyczaje t r a k t o w a n e są j a k o n o r m y obowiązujące, których świadomie n i e łamie się. W y k r o c z e n i a b o w i e m mogłyby odwrócić k o - �72 KRYSTYNA KWAŚNIEWICZ rzyści, a nawet spowodować szkody i pociągnąć za sobą sankcje spo­ łeczne, stany f r u s t r a c y j n e i t p . W y d a j e się, że p i e r w o t n y cel zwyczajów 'był w y b i t n i e u t y l i t a r n y . Dlatego też zwyczaje doroczne r o z p a t r y w a n e n a gruncie p r o b l e m a t y k i społecznej są przede w s z y s t k i m j e d n y m ze środków służących do za­ spokajania i s t o t n y c h potrzeb człowieka, a k t u a l n y c h w danych w a r u n ­ kach. Sama f o r m a wypełniania t e j r o l i przez zwyczaje doroczne może być różna i 'kształtuje się w zależności o d c h a r a k t e r u panującej id e ologii. Ponieważ zmiany w ideologii pozostają w t y l e za z m i a n a m i w sposobie życia i pracy, p i e r w o t n y c h a r a k t e r i cele zwyczajów dzisiaj niejedno­ k r o t n i e są już t r u d n e do odczytania. N a koniec zaznaczyć wypada, że z u w a g i na wielostronne powiązania zwyczajów dorocznych z różnymi d z i e d z i n a m i życia (społeczna, gospo­ darcza, r o d z i n n a itp.) proponowana definicja n i e p o w i n n a być t r a k t o ­ wana r y g o r y s t y c z n i e . Zadaniem j e j jest określenie ogólnych r a m , któ­ r y c h granice w miarę potrzeby mogłyby się rozszerzać w r o z m a i t y c h k i e r u n k a c h . Możność dostosowania sformułowania ogólnego do specy­ f i k i poszczególnych przypadków p o w i n n a stanowić właśnie sprawdzian j e j poprawności. 3. Podstawowe t y p y zwyczajów i wierzeń dorocznych K l a s y f i k a c j a z j a w i s k n i e jest głównym celem badawczym, jest j e d ­ n a k niezbędnym środkiem do wyodrębniania poszczególnych typów zjawisk i i c h .poprawnej i n t e r p r e t a c j i . W odniesieniu do zwyczajów i wierzeń dorocznych jest t o zadanie s k o m p l i k o w a n e . N i e z w y k l e zło­ żony i różnorodny i c h charakter, częsta wielorakość środków, które mają spełniać te same funkcje, oraz różnorodność f u n k c j i poszczegól­ n y c h zwyczajów sprawiają, że klasyfikacja, która spełniałaby wszelkie w y m o g i n a t u r y logicznej, jest p r a w i e wykluczona. Należy p r z y t y m zauważyć, że zbyt szczegółowy podział rozbijałby całość zagadnienia na t y l e faktów i n d y w i d u a l n y c h , że mogłyby zatracić się cechy wspól­ ne. Z d r u g i e j s t r o n y k l a s y f i k a c j a zbyt ogólna też n i e spełniłaby w spo­ sób zadowalający swego zadania, gdyż w n i o s k i budowane n a j e j p o d ­ stawie byłyby mało k o n k r e t n e . W t e j s y t u a c j i decydującego znaczenia nabiera dobór słusznych kryteriów, które pozwoliłyby zarówno uniknąć z b y t n i e j drobiazgowości, j a k i ogólnikowości. Kryteriów t y c h jest wiele, w zależności o d przyjętego w d a n y m m o m e n c i e p u n k t u widzenia. N i e może być zatem m o w y o jednej p o d ­ stawowej k l a s y f i k a c j i . W p o l s k i e j l i t e r a t u r z e etnograficznej n a j b a r ­ dziej do t e j p o r y rozpowszechniony był podział zwyczajów dorocznych według k o l e j n y c h chronologicznych okresów (nip. zwyczaje okresu B o - �Z BADAN NAD ZWYCZAJAMI 73 DOROCZNYMI żego Narodzenia) l u b d n i (nip. obrzędowość świętojańska) . Nie k w e ­ stionując przydatności t a k i e j k l a s y f i k a c j i do celów opisowych można zwrócić uwagę, że względy teoretyczne przemawiają i za i n n y m i ' k r y t e ­ r i a m i . T a k n p . możliwa jest próba k l a s y f i k a c j i n a podstawie k r y t e r i u m s y s t e m u i d e o l o g i c z n e g o , na którym opierają się poszczególne t y p y zwyczajów. Biorąc to p o d uwagę można wyróżnić w świetle ana­ l i z y materiałów t e r e n o w y c h z Dzierążni następujące t y p y : A — z w y ­ czaje, których wypełnianie wiąże się z w y m o g a m i k u l t u r e l i g i j n e g o ; В — zwyczaje, które realizują się n a g r u n c i e systemu myślenia m a ­ gicznego . Jeżeli chodzi o zwyczaje, w których wyraża się podporządkowanie w y m o g o m k u l t u religijnego ( t y p A ) , można stwierdzić, że posiadają one c h a r a k t e r n a j m n i e j złożony. Zaliczyć t u należy wszelkie zwyczajo­ we zachowania się, których zadaniem jest wywiązanie się z tego, co kościół i n s t y t u c j o n a l n i e ustanawia, nakazuje i sankcjonuje. I c h cel jest jednoznaczny i wszędzie w ostatecznej k o n k l u z j i t e n sam. Należą t u m . i n . m o d l i t w y codzienne, uczestniczenie w mszach i nabożeństwach, przystępowanie do sakramentów, udział w procesjach i p i e l g r z y m ­ kach i t p . 17 18 Natomiast p r o b l e m zwyczajów, dokonujących się w działaniu m a ­ g i c z n y m ( t y p B), jest bardziej s k o m p l i k o w a n y , ponieważ pośrednio n i e ­ m a l wszystkie te p r a k t y k i łączą się z religią (np. czas w y k o n y w a n i a t y c h p r a k t y k jest zsynchronizowany z k o n k r e t n y m i d a t a m i r o k u k o ­ ścielnego; sposób w y k o n y w a n i a p r a k t y k opiera się ma przedmiotach poświęconych w kościele i t p . ) . Jednakże zwyczaje typów A i В nie wyczerpują całego bogactwa zjawisk. Co więcej, narzuca się stwierdzenie, że najliczniejszą grupę stanowią zwyczaje t y p u p o ś r e d n i e g o . Weźmy przykładowo z w y ­ czaj święcenia wianków z i e l n y c h . 1 7 Рог. rzeniach пр.: i innych Polsce, W. T e t m a j e r , t. nr 1 8 Gody nich grupa Trzeci in. Zob. system okresach sadnienia tych uwagi rozdz. czy innych 6: tj. w O C z e c h , święta, czyli Świąt Boskiej okres zwyczajach wie­ wielu wielkanocnych Kraków świąt Bożego Archeologiczne Zielonych, w postępowało i 1858; Narodzenia Etnograficzne", „Kronika Powszechna", 1. oparty właściwie i Matki 1933. P o d o b n i e astronomiczno-gospodarczy, przyp. myślenia, I I I , 2. J . folkloru także znaczy Wniebowzięcia nr Antropologiczne, Z n i e istniał Nie jak godnie rozwojowych zwyczajów. w i G a w e ł e k , (naukowych), Życie", Kalendarz „Materiały 1898; F . 19; 1913, i nych i autorów, Nowy [w:] Krakowskiem, 3: „Wiedza wcześniejszych w w Z a w i s t o w i с z , Dzień К. obrzędach, na w związku to, a b y zwyczajów przesłankach badanej z tym nie nie występowały ii w i e r z e ń empiryczno-racjonal­ społeczności, w odpowiadała próby magicznych. jej poprzed­ mu odrębna racjonalnego W tej kwestii uza­ zob. �KRYSTYNA Zwyczaj mu święcenia się wane duże wiankowi. cał w cji, gdzie wianki przez to ziele, oktawę. w czterech począwszy się do kobiet ze w s i położonych i daje lidoni), im śie krvavnik (herba (niebieskofdołkowe ślepia fikować), (rosną (flores go do noszą n a ogół np. Roślinom nicze. I dzania krowom tym strychu za po ziół się się blaszaną i Gdy się też z Gdy W i przed czarami t z w . zouf. wkładano również trudno dociec). z — dokonywanych bardzo dobre. Dla za Zabieg przed dłu­ dokłada piwonie, kwitną. na­ Kobiety jednak nosić je (do górę się do n i e j dobrze okadza mleka zmarłym pomocą wianka w krowę, się na się rozpędził pierwsze jak ciele­ obcho­ Okadzanie puchliznę poduszki pod w to kwestii: prócz wymienia krowy Wielki šfientoblivosé. głowę skuteczność tes. z przed myszy trzykrotnie do my zbiory zbo­ wian­ blachę również nie ulega z na bo to na kruszy związku weźmie, robili, przed też dym z wianka pije pioruna. je takimi nie kobiet się się miętę dzisiaj) chronić przystępu. wpłynąć oka­ polnego poszczególne zioła zioła lecz­ do sporządza stodoły zastosowanie okadza się chmura, w do ten ma się tak właściwości zakłada idący kruszy starszych dziady o Obecnie maku szkodnikami, wielu Nase mirka- łąkowa uderzeniem burzowa ewentualnie Wiankiem wianka Zioła aby z się się z p o l a n i e miała carovnica kol­ polne Dziurawiec, przed celu duża znajduje wtedy że albo maki grochu), można oczy. zawiesza zopola. ma do sroczek Wywar samym zwozi podpaliwszy Ze chore ochronę tym się o c i e l i , czarownica czyli srocki zidenty­ kogutki się r o z m a i t e żołądka. jako oraz wianek krowa na blacřiom, rogach pożarem się i 'macierzanki używa (nadchodzi Gdy sivaki, róże, domu, ocieleniu. kościoła poi aby czyli wierząc, praktyk chorobach grad. czterech pokrywkę ją wokoło, kościelne, po kompresów pali Wreszcie Piątek, celu i burzę i w krów. ocieleniu, przy dachu. pioruna zabezpieczenia po wymion do z przypisuje kładzie się p o d s n o p k a m i , robactwo. dząc wianku he- serphylli), udało akurat się (herba (herba roślina jaśmin, bidne wplata albi), łyżek). kwiaty stare, pary. wianka stosuje iz w i a n k a i oddalił układa lub do do jak jakie jednym wejściowych. krokwie uderzeniem czy tego, po przyniesieniu drzwi że, t o w i a n e k niem się Wianki celu koło chmury służący stosuje domem ka zbliżonych nie spuchniętych wywar, piołunek trochę 5, b y l e podobnie głów­ pośrednictwem trifolli zbożu), (ozdohna ogrodowe, od z poświęconego s i ę n a boleści. W święcenia uyski oraz t a k ikopytnłka, s r o c z e k , r o z c h o d n i k a ponadto i do w nie za­ Po­ déiuraviec paszczek), panienki, zbożu, k w i t n i e kwiaty zależności 3 lub w (herba których wchodzi ziele (flores i oktawy. ziele acre), obcho­ przynosić wianków jaskuuce (sedum rosnące poświę­ monstran­ oktawę nie za Do koniczyny rumianku, całą nosom ponadto życie, kształtem również w w mięty) listkach wianków więcej, do się w maćieżanke rosnące na mogą skład w i a n k ó w roshodńik białej do przez monki). asari), kwiat (rośnie podobna goździki, troskę przypisy­ procesjonalnych viankami (pset abo podobne do l w i c h percok (roślina gietki, i (podobne niewiędnących się w je 'Ostatnim d n i u zaopatrują absinthii), kwiatki, n a polach, rhoedos), dźiduo Ponieważ w przypisuje ksiądz Kobiety Ciała się folii), cyani), czasie Bożego Ciała zawieszał wsi. odbywa (herba (herba (flores w i własności, Bożego następnie krańcach lasem jajko mille pieunek czyli bławatki ebki to kopytńika ilości perforatum), pod za powszechny niezwykłe dniu Potem, od domów. bardzo w w a gospodynie z Dzierążni kobity największe wianuszki, całą je dzisiaj wiara światową kościele. P o ś w i ę c e n i e wianki zabiera n i e lasove do maleńkie poświęcenia je w jest Tłumaczy I wojną zakopywał do wieszać 4 wisiały pól, tem Przed kościele dów wianków znaczenie. KWASNIEWICZ i To (w jakim niezbędność jest vazné, �Z BADAŃ NAD ZWYCZAJAMI DOROCZNYMI 75 S a m f a k t poświęcania z i e l n y c h wianków jest praktyką kultową, usankcjonowaną przez kościół. Natomiast zabiegi, j a k i e w y k o n y w a n e są później p r z y użyciu poświęconego w i a n k a , mają c h a r a k t e r m a g i c z n y w pełnym tego słowa znaczeniu. Podobnie m a się rzecz n p . z procesją w d n i u Bożego Ciała i p r z y s t r a j a n i e m na nią ołtarzy. Jak zakończono ostatniej jone były Niekiedy w ołtarze (gąsienice) przed obchody procesji i gałęzie tego wtykali n i e jadły. z skutkami kościelne oktawę je na Niektórzy ołtarzy związane święta, polach do z Bożym ludzie Ciałem zabierali i było gałęzie, z a s i a n y c h kapustą, aby tego celu używali jedynie z a t y k a n o też pod s t r z e c h y , co miało już jakimi gośionki jej gałęzi po ma­ lipowych. chronić chaty burzy. B u d o w a n i e i m a j e n i e ołtarzy jest w y r a z e m k u l t u religijnego. Lecz ustawianie gałęzi z t y c h ołtarzy n a polach, aby zapobiec niszczeniu i c h przez s z k o d n i k i , należy uznać za typową magię. Podobnych p r z y ­ kładów można b y przytoczyć znacznie więcej. Magicznego c h a r a k t e r u nabierają też całe dnie, czy n a w e t okresy, uznane przez kościół za największe święta w r o k u , a więc W i l i a i okres Bożego Narodzenia, W i e l k i Piątek i Sobota oraz o k t a w a Bożego Ciała. N a j z w y k l e j s z e zdarzenia następujące w t e d y mogą nabrać niezwykłego c h a r a k t e r u . . Ponadto w i e r z y się, że w y k o n y w a n i e p e w n y c h czynności w określonej i n t e n c j i może spowodować j e j spełnienie, w y k o n y w a n i e zaś i n n y c h może wyrządzić szkody. W k o n s e k w e n c j i wykształcił się cały szereg wróżb oraz nakazów i zakazów, stanowiących w y t y c z n e zachowania się i działania. Przytoczenie k i l k u k o n k r e t n y c h przykładów n a j l e p i e j z i l u s t r u j e i c h charakter. T a k n p . w r ó ż b y czynione w t e d y dotyczą p r z e p o w i e d n i pogody, urodzajów, pomyślności gospodarskiej czy zamążpójścia. Dużą rolę o d ­ g r y w a w n i c h obserwacja warunków atmosferycznych. Do dzisiaj dosyć Narodzenie wiada w od według danym pierwszy dzie cy swej z deszcz, żono dworze na szron, sedźielisto, to wychodziły przed wołały: uo dzieci, bowiem wróżba, będą że się krowy masła i dobrze będą sera. brzydka je dni, taki również dawało że jeśli niosły. siię tys to rok dom kobiety co że (psotna), cauy dobrze noce. zaś doiły, wigilijny niebo w roku. było związku Jaka odpo­ jest jest jaki drugi, jest był pogodny, miesiąca Jeśli w Jeśli czym taki bę­ a no­ było w będzie rano wierzono, obiedzie jojek jest zasnute Wilię gdyż po będzie niebo Boże dzień pogoda dzień niebo. z dzielące (czyli jaki radości, niebie, dni miesiącu Wieczorem i obserwowały na w mu połowa odwrót. do 1,2 pogoda. Każdy styczeń, Jeśli pierwsza powód wieczór Jeśli będzie pienisto. przez jest miesiącowi 1 na gviozdek w że jaka odpowiadającym przepowiadano, druga zwyczaj, się, jednemu w Obserwowano a Wiljo będzie obserwowanych pogodna, jest uważa kolejności dniu, taka l u t y itd.). padał powszechny Trzech Króli ładna, zauwa­ że jak wigilijnym, wygwieżdżone, bediie. Istniała wygwieżdżone, kury c h m u r a m i , oznaczało będzie obfitość to, mleka, �KRYSTYNA 7G KWAŚNIEWICZ Równolegle występowały p e w n e n a k a z y , często posiadające c h a ­ r a k t e r wróżebny. N p . w d n i u w i g i l i j n y m należy zachowywać się p o d każdym względem wzorowo, gdyż było to t r a k t o w a n e jako p r o g n o s t y k na cały r o k . Starsi przestrzegali, rządnie żano się pacierz, bowiem, przez latać po tak, jak rok. W f s i , ńie zachowanie się w się że cały aby czysto dniu ktoś dorośli, z i wcześnie spokojnie zachowuje tym kuućić ńie wstawać ubrać isię związku łclońć, tym umyć, Wilię, przestrzegano, śie, przestrzegano w ńie rano, zabrać bijać. zmówić do będzie aby w po­ pracy. Uwa­ zachowywał tym Kontrolowali dniu więc ńie swoje dzieci. A b y zapewnić sobie bogactwo, uważano, że należy myjąc się w Wilię rano wrzucić do m i e d n i c y pieniądze. Rano, nicy się w dniu z wodą w tej kowało celu wigilijnym, pieniądze wodzie, ich w aby' myciem, a tšymauy Niektórzy otrzymywane ojciec lub dopiero następnie pińiondze domu. pieniądze przed (bilon), śie twierdzą, w dniu cauy że matka rodzina rok ii ż e b y najlepiej na ślubu wrzucali cała nigdy nadawały sceńśćie, do mied­ po k o l e i bra­ do tego- się gdyż myła nie Ъуиу takie wazńiejse. ~ W okresie Bożego Ciała należy szczególnie t r o s k l i w i e pilnować krów,, aby czarownice 'nie Odebrały l u b n i e spaprauy mleka. W oktoby krów, ludzie, i coś czarownice aby im aby odebrać iz niego przedmiotem wy u kredą progu krowom krzyż, i ciągnąc naczynia. Carouńice zvionzku musom krów, Aby mleko. uniknąć miaua cegłę w że albo piecu, lub w psyleći. Aby krzywy, a Odrabianiem czarom wejścia, aby mleko wykryć, wraz progu odwrócić gdy krowa czarów zapobiec, powróz to i tak wodę n a siekierę i podkowę radzono. wyrwać się też chlewów bić specjalnie ¡i nieparzystą było chfast na ilością albo podstawionego bo do sfojego (drabiniastych lać zdaniem mleko lać na dla mléko gembý progach, gwoździ, rozmów­ na to cedzić i rozpaloną podkowę miotłą, całą t z w . guśloże ich kro­ pomieszczenia po n i e j z wymię stiragarza mleko. krowy spaprane też jej do kropili vžiena trzeba u oktoby, było na ogół — czaruje, kreśląc drabinach śfienćili, ludzie lać trudnili porwanym smycz w kopnych zaczarowanej czary, chliva za i m leciało mleko w krwią jadua, do mleko lub mleko z pilnowano przybijano też o d e b r a ć Wtedy zuość, kto starsi się Wtedy Odrobić, czyli naprawić, czary ców — t r u d n o . Mówiono, strzec suomy. masuo czarów, ale j a k caroimica było źdżiebeuko odbierajom zavieéč pilnie J a k ©powiadają zakraść Mogła z a niego. i trzeba spaprauy. musiała wieszając najbardziej jtedy nie czarownica nawet następnie najbardziej lub mleko, choćby wychodziło chlewa czarowały zabrany nie porwać, na wozach). jakoby mleka albo po i palić carouńica przez po­ n i m obetrzeć. ofcoże. prawej najlepiej Aby stronie siedmio- �Z ma. Przez s t ą d , że razy i taką w BADAN dziennie, zbierały gdy przed rosę do do ZWYCZAJAMI carovnica podkqwe okresie, użytkowały NAD zboża skopków. czarów. w Czarownice kościele, kouo i przed rosę czarownic w słońca sobie płynęła one na oraz w tylko potrzebowały w Jezusa, do ziele zabe drugiego jakoby łąki trzy południe wiadomy także sposób wianków to j e d n a k w i a n k i t a k i e , j a k ś w i ę c i ł y uvionzujom Pana 77 wychodziły zachodem czarowania bowiem Moc zielone, Uzbieraną Do grobu pšesua. jeszcze wschodem c o n y c h n a Boże Ciało. N i e były kobiety. ńie są DOROCZNYMI i ostaviajom świę­ zwyczajne ten vionek cfartku. Należy też wspomnieć, że w p e w n y c h okresach kościelnych obo­ wiązywało wiele z a k a z ó w . T a k więc w d n i u W i l i i nie spożywa się ziemniaków, obawiając się, że mogłoby to spowodować robienie się wrzodów (fto ve vilijo je źiemńioki, pšes cauy rok mo boloki). W W i e l ­ k i Piątek n i e w y w o z i się gnoju, nie rżnie sieczki i nie orze, bo będzie gadzina schua. W W i e l k i Piątek i Sobotę nie wolno pożyczać z d o m u przyrządów związanych z pieczeniem chleba, 'a więc poćioskuf, ożoguf, uopat do chleba i pomietek. P r z e d m i o t y te 'bowiem specjalnie j a k o b y pożyczały czarownice, aby za i c h pośrednictwem odbierać k r o w o m m l e ­ k o . Przed św. J a n e m (24 V I ) nie w o l n o się kąpać w wodzie bieżącej, bo może ukonśić jakiś robok l u b diabeu utopić, ponieważ woda jest jeszcze nie okscona, i t p . Magia i r e l i g i a równolegle dochodzą też do głosu w niektórych wierzeniach. N p . w d n i u zadusaným nakazane przez kościół m o d l i t w y za umarłych łączą się z w i e r z e n i a m i o p r z e b y w a n i u w t e d y dusz w do­ m a c h i kościołach i z p r z y g o t o w a n i a m i n a i c h przyjęcie. Gdy w dniu kościół, mówi Z Wszystkich zostawia się, że obawy przed myślaniach, chodzą niej i też stole do zawsze wedle się i w dzieli wierzeń, je tym palono powtórnie do na idące wszystkie dusze do które nawet czasie na kościoła modlitwy modlić. i dniu modlą w wraz i czarną i że Dlatego na z żywymi, Podobno ludzie smutnych zmarłych noc zostawia bielono zmarłych a się tacy, im daw­ ściany przychodzą, wieczorem są roz­ przy­ informatorów pranie, dusze gdyż mszę. ziemię, i dusze pewnych robiono .kościele. na modlitwie wierzą, opuszczają stułę, odprawiają zaświatów na zadusznym się pustym z dusz ludzie mszał kościoła Zdaniem przyjęcie W do spędzają modlitwy. świeczki. idą Niektórzy t a m się do niesporach katafalku, przybywają a czas płaczą. aby książkę zauobnych po na z domów, domów, chleb Świętych n i m trumnę duszami, wtedy czasem wieczorem w wieczorem •nie w y c h o d z ą na się schodzą którzy wi­ kościoła. Te różnorodne zwyczaje o charakterze p r a k t y k magicznych można podzielić również ze względu na k r y t e r i u m oczekiwanego a k u t k u . W y ­ różnić wówczas w y p a d a : 1 9 1 9 ny Tutaj przez Kraków K. należy zwrócić uwagę M o s z y ń s k i e g o 1934. s. 267—268. w na podział jego zabiegów Kulturze ludowej magicznych, Słowian, wprowadzo­ cz. I I , z. 1, �KRYSTYNA 78 KWAŚNIEWICZ 1. P r a k t y k i sprowadzające, zapewniające .pożądane s k u t k i , j a k n p . urodzaj, bogactwo, powodzenie, zdrowie i t p . Są to n a ogół p r a k t y k i zlokalizowane czasowo, co sprawia, że w y k o n y w a n i e i c h jest związane z określonymi d n i a m i , a często n a w e t p o r a m i d n i a . Oto k i l k a p r z y ­ kładów: W Nowy słomy, Rok sprowadzić dzi je na ramy, po tę polu, kłosy lub dwie n a krzyż na na do Po jednym stosunku na zostawały pole, stodole. spodziewał ńie bo się z e b r a ć polu rano z obraz. ńie kop krawę­ Zazwyczaj do Nowego Rozrzucając w stodole t a miała tyle Zaty­ górnej n a pole. ma miałożytniej kierunku. obrazami Praktyka wiązanki po do każdy za je i wynoszono na w sadu, w z jak vionzač aby analogiczny owocowych. albo spowodować zboża, i l e przeciągając poszczególnych w i e r s z y : V zuoooty pas Bedzies rodzina pńioku. Krzyczeli Beeedzies tego roku, też Bede, itp. równocześnie, Ponieważ cy słoma w wiązanie nasym z od nich nie całej су Jaaa słomek u się we — tym cie drzewka: uep utne Muf, domach mniej Darli stały ná zetnę. bo się w o ł a n i a . Drzewka naj­ syla­ Ooopase też ći bede. wszystkich w s i rozlegały somśiada. obwiązywały pierwsze sadziua to wszystkich przy Zapytywano Ñie vionzaniu o do drzewka rodziua, rodziua? sprowadzić natychmiast się wołały cie f cas. bedzieą odbywało nie do drzewka Sliiifki Bedzies sadzie, mówi idniesieniu drzewka rodzina? — po w aby dzieci c h a r a k t e r y s t y c z n y sposób jak prostu: wieczorem sama w miua 'bo po Powszechnie każdego Beeedzies — więcej guośńi, Do owocowe, wigilijnym postępowano chodząc słomy. — drzewka obiedzie dżefka. sposób Dzieci żytniej mogły, słomą skończonym by dopóki kopy bedźie czyli kop Wigilię w w kopie jednej Kopy obwiązywano owoce. povrusuami głośniej, po kopy, pole w zwrócone pochyło zdejmowano a zboże wigilijny chociaż drzewek kto lub na Rozrzucenie polu. na wychodziły były nieco idźta mówił: pole, Wilię. wykonywano gospodarz, to po obiedzie wynosił w Kopy której wykonywał wieczór urodzaj je żyto. n a żyto, a g o s p o d a r z rozrzucił ślij, gospodarz świętych poziomo gospodarz kopy urodzaj W słomy, Wtedy idźta na za obrazy czynność Roku. obiedzie za obrazy urodzaj wymłóconej kano po zatykane śie, powiązane opadła. 2. P r a k t y k i odwracające nieuchronność jakiegoś zdarzenia e w e n ­ t u a l n i e zabezpieczające przed czymś (np. przed b u r z a m i g r a d o w y m i , c h o r o b a m i , p i o r u n a m i , miszczeniem plonów przez szkodniki itpj), w któ­ r y c h z k o l e i można wyróżnić: A . P r a k t y k i o charakterze zapobiegawczym. T u t a j zaliczyć można np. procesjonalne obchody pól przed żniwami, aby burze nie zniszczyły plonów. Przed w żniwami, zawsze p o l a c h , l e c z jest już pól, z w a n y śfiyncyniem po Bożym gotowe pul. Wieś szczęśliwych zbiorów. Ponadto jajka, zbierają do W które określonym ludzie udaję dniu się z do ksiądz gdy opuaca ubrany wszystko kśiendza mieszkańcy koszyka krzyżem Ciele, skoszenia, o d b y w a na dziewczęta, w się zboże i zakupuje w mszę w jeszcze obchód intencji pośviyncyńie składają po a odnoszą księdzu. następnie szaty liturgiczne oraz i chorągwiami stoi procesjonalny kierunku odświętnie granic pól, dwa ubrani śpiewając �Z nabożne strony to pieśni. zboże. vrucili gami poprzez szki z NAD ZWYCZAJAMI M i n i s t r a n c i niosą Dawniej dopiro buteleczki BADAŃ pouudnie, pola. Na pola a nie krańcach zwiniętymi poświęcone w wodę, bardzo kśionc czterech z ewangeliami, monstracji święconą obchodzono - na DOROCZNYMI w ksiądz daleko. set, pól ino v oktawy kropi jechau obydwie wyśli rano,, furmankom, zakopywał ruuecki, Bożego na ludzie Jaře wiejskich środku czasie a 79 i dro­ maleńkie malutkie wianu­ Ciała. I n n y m przykładem jest łykanie baziek z p a l m święconych w N i e ­ dzielę Palmową, aby zapobiec bólom gardła, l u b z a t y k a n i e tychże p a l m za k r o k w i e dachu, aby uchronić domostwo przed uderzeniem p i o r u n a . Dawniej, po przyniesieniu (baziocek, pouka, Teraz ogół dzieci, na palma) nie j a k to b y ł o robi do palmy jako się z zabieg już kościoła, każdy profilaktyczny, tego, a w połykał żeby każdym jedną garduo baźkę nie bolauo. razie nie p r z y m u s z a się niedawna. Można też wspomnieć o n a c i e r a n i u sobie t w a r z y p i e r w s z y m śnie­ g i e m m a r c o w y m , zeby couviek Ъуи mocny, tfardy, bo mażec je najgroźniejsy, to jak śie cuoviek obetse, to śie go choroba ńie chyći. B. P r a k t y k i stosowane doraźnie w razie zaistnienia potrzeby, która jest t u z reguły równoznawczna z niebezpieczeństwem. Przykładem jest n p . rzucanie chleba św. A g a t y w pożar. W dniu św. kieliska mach św. Agaty i chleba wierząc, Agaty które że g d y w y b u c h n i e odvraca puomieníe liczne opowiadania, rzeniu się pożaru (5 I I ) p r z y n o s i l i l u d z i e kromecke, pożaru. oddala jak chleb Uważa dym i się ogień ksiądz gdzieś pożar, i przeciwdziała i sól, też, na n a ranną poświęcał. że rzucone obraz drugom płomienie, Agaty na się je puu po do­ chleba i soli ognia. Krążą ogień rozszerzaniu w soli d o kościoła rzucenie w św. stronę, mszę Przechowywano zapobiegały wywieszony w sze­ czasie pole. T u t a j też można wymienić palenie gromie l u b ziół z poświęconego , w i a n k a w czasie b u r z y celem rozpędzenia c h m u r y l u b spożywanie j a ­ błek poświęconych w d n i u św. Błażeja w razie bólu gardła i t p . W dniu kilka się, św. jabłek, żeby Błażeja aby garduo (3 II) przynosiły ksiądz ńie bolauo je kobiety poświęcił. wierząc, że do Następnie po kościoła w jabłkami izjedzeniu ból koszyczkach tymi po częstowano ustąpi. Podczas gdy p r a k t y k i zapobiegawcze stosuje się p r o f i l a k t y c z n i e ce­ l e m uniknięcia e w e n t u a l n y c h szkód m a t e r i a l n y c h i osobistych, p r a k t y ­ k o m stosowanym doraźnie p r z y p i s u j e się właściwość przezwyciężenia aktualnego s t a n u rzeczy. Dlatego też przestrzeganie t y c h zwyczajów zależne jest o d zbiegu okoliczności i n i e można umiejscowić go w czasie. N i e k i e d y te same zabiegi stosuje się i p r o f i l a k t y c z n i e i doraźnie. N p . jabłka, święcone w d n i u św. Błażeja, chowa się n a w y p a d e k bólu gardła oraz spożywa zaraz ipo poświęceniu, aby zapobiec e w e n t u a l n y m bólom. �KRYSTYNA 80 KWASNIEWICZ 3. Magiczne sposoby p r z e w i d y w a n i a zjawisk z różnych dziedzin. D o t y c z y to n p . urodzajów, o których wnioskowano w czasie obiadu wigilijnego. Pod do miski dna, się do to z potrawami ozy miski podkładano o ;z k l u s k a m i , m i a ł a obrodzić k a p u s t a , dtd. D a w n i e j ogół opłatki. nie, w n i o s k o w a n o nie wierzy, wierzono jakkolwiek Z urodzajach w zwyczaj tego, na c z y opłatek przyszły p s z e n i c a , jeśli do te przepowiednie, przestrzegany rok. miski teraz jest przykleił Jeśli się przykleił z kapustą już się j e s z c z e dość w — to na powszech­ nie. Obok tego istnieją sposoby 'przewidywania pogody, n p . na podstawie obserwacji d n i o d W i l i i do Trzech Króli l u b na podstawie k i e r u n k u wiatru. Wschodni wiatr, św. wiatr Łucji złej, a wiejący w Nowy południowy wschodni Rosy (ot był je) Rok, zapowiadał zapowiedzią wróżył zimne dobrej Wigilię w i e c z o r e m w którą nom stronę na wydaniu zjadł, należało pSyjdźie płotu. Do cienki, to z jak kołka kołek miał w był być dziewczęta tej należy też r e s z t k i poszczuć i Zasłaniano jakiego mąż bo dawano go kawaler. powiadano; puszczały popłyną, płocie w na wodę z obiadu, aby f dziewczyna to mydlane mąż się dniu oczy i podeszła, miał być zamążpójśeia bańki i kawalera. wyniosły řcturom dziewczętom krzywy, W zachodni sprawie spodziewać obserwować, też zimę. wiatr lato. Wspomnieć też trzeba o p r o g n o s t y k a c h dziewcząt. W twardą pogody, je stronę patrzyły, Dziewczy­ psu. G d y poleci, kazano bo pies s podchodzić takiego męża koślawy, jak jej ty do prze­ kołek był chudy, itd. Wróżono wreszcie płeć przychówku bydlęcego. Np. po zjawienie ocieleniu na, się się spodziewano w Wilię będzie rano miała się, że w kobiety w jałóweczkę, następnym a roku jakimś gdy domu pierwszy przychodzić wróżyło, przyszedł będą na że krowa mężczyz­ świat byczki. Należy podkreślić z k o l e i , że z k r y t e r i u m f u n k c j i może łączyć się i n n y jeszcze podział, a m i a n o w i c i e ze względu na dziedzinę życia, n a którą dany zwyczaj r z u t u j e . A więc zwyczaje związane z uprawą r o l i , hodowlą, ochroną z d r o w i a i życia, rnienia, życiem r o d z i n n y m , t o w a r z y ­ s k i m i t d . Jest to d r u g i t y p k l a s y f i k a c j i , występujący w opisowych p r a ­ cach etnograficznych, poświęconych zwyczajom dorocznym . 20 2 0 ludu Por. np. polskiego, s t r o n i a, pracę K. „Wiedza dotyczące Z a w i s t o w i с z i Życie", Zwyczajów n r 7: poświęconą 1934, a żniwiarskich... zwłaszcza (zob. Obrzędom obszerne przyp. 27). żniwiarskim studium В y- �Z BADAŃ NAD ZWYCZAJAMI DOROCZNYMI 81 D a l s z y m możliwym i uzasadnionym k r y t e r i u m jest sposób r e a l i ­ zowania zwyczajów dorocznych ze względu na liczbę uczestników. W związku z t y m można wyodrębnić: a) zwyczaje, które w y k o n u j e się i n d y w i d u a l n i e ; b) zwyczaje, których realizacja w y m a g a uczestniczenia określonego zespołu osób; a) zwyczaje, polegające n a m a s o w y m uczestnictwie. Do g r u p y zwyczajów w y k o n y w a n y c h i n d y w i d u a l n i e zaliczyć można n p . okadzanie k r o w y zielem z poświęconego w i a n k a . Występuje t u j e ­ den uczestnik, który o b y w a się bez pomocy i n n y c h osób. Jeśli chodzi o następną grupę zwyczajów (b), to realizacja i c h o p a r ­ ta jest na m n i e j s z y m l u b 'większym zespole osób, mającym m n i e j l u b bardziej określone role. Przykładem takiego zwyczaju jest n p . chodzenie po kolędzie. Kolędnicy Eoskiej lub chodzili kilkanaście torium bójek. z (co w s i , lecz pomiędzy Istnieją kuapacem, wsi z gviozdom i niem muzykantów. Liczby oraz określane zadanie. że po całej z ekipa (dawniej okolicy. po kolędników z kilkunastoletnich Na t y m tle kolędnicy z jeździli więc z których tery­ turoniem, często młodych kilka się dochodziło czyli chodzili kolędników czyli chłopców), do końmi, musiała kawaleruf, Matki rozwijała nawet występie, do się imierzadko sopkom, lub XII) i c h zwykle ograniczali częścią ( W y s t ę p ó w przed (26 Chodziło Nie chodzili ze Integralną Każda Szczepana grupami, dawniej śpiewane św. Ostatków. kolendńiki). niedźwiedziem, osób ożenkiem, od do to chodzili relacje, śpifki, i są powiedniej patseć, z Herodem. były nawet poszczególnymi kozom, domu począwszy (2II) lub grup własnej rywalizacja do po Gromnicznej z w każdym towarzysze­ składać się mężczyzn każda miała z od­ przed swoje Stosunkowo jasno podzielone role miał też zespół młodych chłop­ ców l u b dziewcząt, którzy w Ostatki, c z y l i w niedzielę, poniedziałek i w t o r e k poprzedzające środę popielcową, przebierali się za dziaduj i bapki. Wykorzystywano biety) smarowano Z stare, przebierały i w podarte w ubiory dziady sadzami, koszykami jeszcze się rękach ubrania, przy męskie, doprawiały rozpoczynano czym dziewczęta mężczyźni sobie zaś wąsy, grupowe aby obchody w (czasem kobiece. nie dać po się wsi, ii k o ­ Twarze poznać. popularne dzisiaj. N a t o m i a s t t a k i zwyczaj r e a l i z o w a n y zespołowo, j a k nip., chodzenie po sceńściu, polegał już całkowicie na i m p r o w i z o w a n y m działaniu jego uczestników. Późnym wieczorem wigilijnym vypustki, lerowie, chodzili sceńściu grupach i wykradali po sprzęt 6 — Etnografia Polska, w gospodarski. t. I X Jeśli czyli swawolni po kilku. ich na chłopcy Zakradali się oraz na t y m nie przyłapano, kawa­ podwórza uważali, że �KRYSTYNA 82 cały przez no, r o k będzie wierzyli, rywali i kołki drzwi z rozmaitych kach należy. do z płotów, góry, a wynieśli kalenicy dyszlem teraz porywano dach do się i zatapiali i opinii drobniejszy ludzie je złożyli na jest że wigilijny zwyczaj v rendyszle do kogo części, po ustawiając na bardzo stary, czasami, najczęściej pilnują, chowali wóz na dawnymi gospodarski, po­ wyj­ tylko który powrót, to z i Czasami porozbieraii porównaniu wieczór wozy tak rozpoznać, wóz rozpędzo­ zagrody przymarzły, części rzece, i do drzewach. w miejscowej w się aby na na że tam sprzęt w stawie, rano nawet, rozwinął w rozbierali nie mogli się W je gdy i c h złapano (Zakradłszy zawieszali stodoły góry. dzisiaj i wozów zdarzyło na ogół Do pochowane ukrywali, właściciele znacznie na żarnowe. i A odwróci. zatapiając nierzadko kilkanaście Kilkakrotnie szczęście. od n i c h zawiasów kawałku który się miejscach, wynosili sterczały dopisywać że szczęście furtki mowali w im KWAŚNIEWICZ zaś aby kiedy kamienie wszystko było zamknięte. Podobnie zespołowo i bez określenia ról był r e a l i z o w a n y i n n y z w y ­ czaj, t j . malowanie dziaduj. Było o n o ii j e s t dopośćiem, zagród, w olejem, panny w na Jeszcze przed aby i m n i e przeszkadzał. jest tak trwała, częstokroć ścian że że pilnowano, zakradano w świętami niedzielę aby domu. malowanie tylko kawalerowie, cy wieku w nym Sadzę garnku, jaki do względem którego podstawie opowiadań i w środopośćiu zatykali jest młodzi Zginął z już do garnek z starszych ku nadal bardzo mężczyźni natomiast dziaduj żuru, sadzami nie czyli żywiono mieszkańców kawalerowie uciesze Do ludzi idących w Je i o drzwi przyjaznych rozmówcy zakradali się lub starym Po za­ domu, Jedynie wspominali, na lub glinia­ ścianę uczuć. woj­ żuru t z w . żurovńioku. w nie chłop­ ostatniej rozbijania zwykle tych poszkodo­ Malują do po­ zdarzało pobielonych dziewczynki zwyczaj rozbijano dziaduj, dziaduj. praktykowany rozrabiano domu, ponownym świeżo powszechne. dziaduj, malo­ własnym mieszkańców oraz ka­ nazwę niekiedy i na rozpaczy noszą po wymalować dziady naftą do m a l o w a n i a niawet wieczorem ku jego Dlatego żonaci kiszenia mieszkańców despetni a malowaniem malowania służył malowania n i e zdołali Sobotę kościoła, się często wierzch. wymalowywano do i związany kończeniu niej Wielką dziaduj lecz szkolnym. a poniekąd żurovńioka. w na używa z przychodzili w do wiech­ przedstawiające kawalerowie a i gospodarczych malowidła z rodziną jakiej zmyć, występuje ścianach Obecnie jej sceny, śro- dnia zmieszane budynków te ze tego kawalerowie się s a d z e lub gdy się lub Właśnie gospodarza kawalerowie się znajdują związanych Wieczorem zakradają domów wojną, się zwyczajów postu. ludzkie panny. Substancja, da wielkanocną wanego ny, postacie Zamykali nie gdzie ścianach do malowidło domów przed na ostatnią dziady, się, garnku, kozie wśród wielkiego na wydaniu, prymitywne wać bieleniu środą pospiesznie jadącego dziaduj. są umaczanym mażą karykaturalne, walera najpopularniejsze środkową których ciem słomy i nadal czyli dachy że na daw­ domów kominy. Jeżeli chodzi o zwyczaje polegające na m a s o w y m w n i c h uczestni­ c t w i e mieszkańców całej w s i , to wymienić należy wszelkiego r o d z a j u procesje, odpusty, p i e l g r z y m k i , c z y l i kompańije, i t p . �Z BADAN NAD ZWYCZAJAMI DOROCZNYMI 83 Kończąc przegląd różnych k l a s y f i k a c j i zwyczajów, można jeszcze zwrócić uwagą na to, że k r y t e r i u m może stanowić płeć uczestników danego zachowania sią zwyczajowego. Były więc zwyczaje związane wyłącznie z mężczyznami bądź k o b i e t a m i . N i e k i e d y k r y t e r i u m to n a ­ leży skrzyżować z pozycją społeczną mężczyzn czy też k o b i e t . N p . p e w ­ ne zabiegi były w y k o n y w a n e t y l k o przez gospodarza jako głowę r o d z i ­ n y (np. zwyczaj wynoszenia w N o w y Rok kop na pole), inne uchodziły t y l k o k a w a l e r o m (np. chodzenie po sceńściu), w i n n y c h zaś brały udział j e d y n i e zamężne k o b i e t y . Przykładu o dostarcza przechowana tradycyjnych zabawach pielcową. dofsku Gdy Już za Ъаркв Pijatyka i lonych kobiet Wieczorem i chodząc zebrały, zabawa po wśród postne trwała przez dochodziło wyraźne z a k a z y wesołego spędzania uważano bo wyhodźiuo ony z za wszyscy, rzecz róbmy jeićh aby zupełnie kouo rank. lnu, A baviuy pić i sprzeczek, czasu w się wsi w do do a bijatyk. — rzeczy­ Choć kouo bo kunopi, śie to to jest dażyu len byu post, kobieca i w Chociaż w i e l k i m poście, z a b a w y dopuszczalną. ku- podchmie­ nawet kobity rana. po­ dźia- катету. t a n i e c na czym wśród po pamięć środę się p o kobity tańczyły kłótni, niby — bawić śie, aby i dzień, p r z y p r z y c h o d z i l i do k a r c z m y mężczyźni zostawali byuo, do piły się przebierała wsyskie potrawy, cały mieszkańców odbywały z kobiet vygariiaua domach wistości pie jakie mszy, jedna jadły nierzadko starszych zamężnych, od r a n a , zaraz po j u ż t a m się nopie. kobiet istniały na kuno- volno im robota, to kunopie. Kończąc n a t y m rozważania dotyczące kryteriów k l a s y f i k a c y j n y c h w odniesieniu do zwyczajów i wierzeń dorocznych należy zaznaczyć, że znajdują one zastosowanie w poruszonej dalej p r o b l e m a t y c e f u n k ­ cjonowania i zmienności z w y c z a j o w y c h zachowań się w l o k a l n e j spo­ łeczności w i e j s k i e j . III. FUNKCJONOWANIE I ZMIENNOŚĆ ZWYCZAJÓW D O R O C Z N Y C H 1. U w a g i wstępne Wszechstronne wyczerpanie p r o b l e m a t y k i badawczej, dotyczącej zwyczajów dorocznych, możliwe jest wyłącznie w o p a r c i u o metodę integralną, traktującą poszczególne p r z e j a w y życia społecznego z p u n k ­ t u w i d z e n i a i c h w z a j e m n y c h uwarunkowań i różnorodnych powiązań. Zadaniem badacza jest w równej mierze określenie, c o s t a n o w i dane treści k u l t u r o w e , j a k i d l a c z e g o jest właśnie t a k , a nie inaczej. Obecna gwałtowna d y n a m i k a p r z e m i a n p o w o d u j e stałą potrzebę badań, n i e zezwalając równocześnie n a ścisłe sprecyzowanie i c h zakresu, który p r a k t y c z n i e rzecz biorąc jest n i e w y c z e r p a l n y . Regresja zwyczajów dorocznych jako cecha dominująca oraz ogólny asynchronizm i c h zanikania nie pozwalają w t y m m i e j s c u n a stworze- �KRYSTYNA 84 KWAŚNIEWICZ n i e syntetycznego m o d e l u opisu ilustrującego f u n k c j o n o w a n i e zwycza­ jów. Najogólniej można wydzielić t r z y zasadnicze elementy tego f u n k ­ cjonowania, a m i a n o w i c i e : 1. M o t y w , c z y l i p o b u d k ę skłaniającą do stosowania zwycza­ jów, a uwarunkowaną zespołem własnych i cudzych poglądów na nie. 2. Samo d z i a ł a n i e , przez które zwyczaj faktycznie się urzeczy­ wistnia. 3. Zamierzony e f e k t , c z y l i cel zwyczaju, który może realizować się bądź równocześnie z w y k o n y w a n i e m zwyczaju, przez co się z n i m utożsamia, bądź m a się zrealizować w [przyszłości jako następstwo uprzedniego działania, mające się uwidocznić w o d p o w i e d n i m czasie (dotyczy to głównie „sprowadzających" oraz „zapobiegających" p r a k ­ t y k magicznych). Ograniczone z różnych p r z y c z y n możliwości badawcze nakazują p o ­ śród w i e l u zagadnień, wiążących się bezpośrednio l u b pośrednio z p r o ­ blematyką f u n k c j o n o w a n i a zwyczajów dorocznych, poruszyć p r o b l e m y węzłowe, charakterystyczne d l a k o n k r e t n e j rzeczywistości, która s t w o ­ rzyła o d p o w i e d n i k l i m a t do powstania i k o n t y n u o w a n i a zwyczajów, a następnie z biegiem czasu wiele z n i c h uczyniła niezrozumiałymi i w zasadzie z b y t e c z n y m i . Jako takie wymienić należy: a) zagadnienie f u n k c j o n o w a n i a zwyczajów; bi) zagadnienia zmienności zwyczajów, a więc i c h u t r z y m y w a n i a się oraz zanikania. 2. F u n k c j o n o w a n i e zwyczajów dorocznych F u n k c j o n o w a n i e r o z m a i t y c h zwyczajów dorocznych zależy w sposób bezpośredni o d tego, z j a k i m i dziedzinami życia są one powiązane. Z r o ­ zumienie tego zagiadnienia w i n n y m świetle stawia f a k t , że porównując różne zwyczaje doroczne w d w u l u b k i l k u k o n k r e t n y c h okresach cza­ sowych obserwować można stałą żywotność j e d n y c h , g d y tymczasem i n n e zatracają część swoich elementów składowych, ma i c h miejsce przyjmując n o w e l u b nie, jeszcze i n n e zanikają zupełnie i t p . W świetle analizy materiałów t e r e n o w y c h większą żywotność w y ­ kazują zwyczaje doroczne wiążące się z r e l i g i ą , w przeciwieństwie do t y c h , które tego związku nie wykazują. Większość z n i c h nawiązuje do świąt r o k u kościelnego zupełnie wyraźnie. Poszczególne d n i r o k u kościelnego stanowią podstawę orientowania się w porach r o k u . Utarło się n p . o d l a t , że w związku z d n i a m i poszczególnych świętych p r z y 21 2 1 Na ten fakt s k a w artykule 1958. s. 227—229. zwracało pt. uwagę Siołkowickie wielu obrzędy autorów. doroczne, Ostatnio J . „Etnografia K l i m a s z e w ­ Polska", t . 1: �Z BADAN NAD ZWYCZAJAMI DOROCZNYMI 85 stępuje się do prac w p o l u , w y g a n i a bydło wiosną na pastwiska, sadzi z i e m n i a k i , sprząta zboże z pól i t p . Cały poczet świętych i świąt kościel­ n y c h idący w parze z obserwacjami warunków atmosferycznych i z j a ­ w i s k p r z y r o d y wyznacza też niepisany kalendarz pogody na przeciąg całego r o k u , okreśia poszczególne fazy w z r o s t u zbóż, ustala wskazówki odnoszące się do gospodarki hodowlanej, k o m u n i k u j e o zmianach za­ chodzących w przyrodzie w związku z upływem pór r o k u i t p . Ściśle ustalony i u t r w a l o n y o d wieków porządek kościelny, w którym wszyst­ ko f u n k c j o n u j e stale n i e m a l t a k samo, wywierał przemożny wpływ n a kształtowanie się ideologii mieszkańców w s i . Nic zatem dziwnego, że jeśli istnieje k o n t y n u a c j a p r a k t y k r e l i g i j n y c h , trwają niezmienne sche­ m a t y święcenia poszczególnych świąt kościelnych oraz w i a r a w koniecz­ ność u t r z y m y w a n i a tego s t a n u rzeczy — najtrwalsze, najbardziej k o n ­ s e r w a t y w n e , najoporniej poddające się z m i a n o m są zwyczaje łączące się bezpośrednio i pośrednio z religią. N a w e t wtedy, g d y zwyczaj z a t r a ­ ca już swój p i e r w o t n y sens, k i e d y praktykujący nie potrafią wytłu­ maczyć czemu postępują t a k , a n i e inaczej, częstokroć t r w a jako n i e ­ zrozumiały, czysto f o r m a l n y zespół czynności. T a k rzecz się ma n p . z m a j e n i e m zielenią domów na Zielone Świątki. W związku wórzy tj. z t y m świętem zielenią. trzcinę A rosnącą prowadzącymi czarnego wdęc z na tureckiego łęzie stoją i bzu w izbie, do dzisiaj oboże, do i z b y świerka. W nie izbach ludzie my, i z szli zapalone mijanych też wiązki nia ognia biono czy tego na pasterkę, chłopcy rzucali zagród. słomy w w noc była mijane Nazywało n a ożogi, piecu celu na się oświetlenia ciemna ozy brali jasna. się stawia je ze sobą Gdy pod­ suvar, Nad drzwiami kasztanów wkłada się koło i lip, się łóżek. ga­ Ga­ wyrzuca. drogi, Obecnie koviorki, i m słomy poleńiem podpalano sobie świętych i wtedy w drodze p o w r o t n e j z p a s t e r k i : tj. zaostrzone chlebowym, obrazy gałęzie domów się lelije. gałęzie potem pola. to i kwitnące za zielone Podobnie jest z paleniem sobutek Gdy się majenia rozsypuje kačence łąkach, uschną, zwyczaj podwórzu, zatyka (ogrodowego), póki panuje czyli podmokłych dworu bzu, dębu łązki po sobutek. n a końcu kije i niesiono gdyż zwyczaj snopki porywali Niekiedy służące jako palono czyli zabrakło, je do występuje rozgarnia­ względu już ją zakładano pochodnie. bez sło­ tylko Nie ro­ n a to, spora­ dycznie. Na ogół jednak zwyczaje nawiązujące do d n i r o k u kościelnego za­ chowują w znacznej mierze swoją treść do dzisiaj. Dlatego nadal spędza się te święta w t r a d y c y j n y sposób, dlatego nosi się do poświęcenia w i a n k i , wiązanki ziół, palmy, gromnice, chleb i sól, owies, kredę, jabłka i t p . Dlatego zabiera się do domów poświęconą wodę oraz ciernie pozo- �KRYSTYNA 86 KWAŚNIEWICZ stałe ze święcenia ognia w Wielką Sobotę. Dlatego wreszcie w s z y s t k i m t y m p r z e d m i o t o m p r z y p i s u j e się n a d n a t u r a l n e właściwości: chroniące, zapobiegające, odwracające, sprowadzające, powodujące coś i t d . w za­ leżności o d zaistniałych potrzeb. Skala żywotności zwyczajów związa­ n y c h z poszczególnymi świętami n i e przedstawia się jednakże j e d n a ­ k o w o i n i e k i e d y t r u d n o uchwycić k r y t e r i a specyficznej selekcji, które nakazują k o n t y n u o w a n i e j e d n y c h , a poniechanie i n n y c h zwyczajów. N p . w odniesieniu do najbardziej obfitującego w zwyczaje dnia r o k u , j a k i m jest W i g i l i a Bożego Narodzenia, nadal utrzymują się takie z w y ­ czaje, j a k chodzenie po scyńśćiu l u b z a t yk a nie kop za obrazy „ Całkiem n i e d a w n o zaprzestano rozścielania słomy n a podłodze p r z e d wieczerzą: 23 22 Do słomy, j a k a rzucano stfie, w w było sopie wolno grzech. dyni i dlatego ruszać z że bo dawniej nie można są tę słomę wynosiła dniu suoma, św. co kop, dokładano ze izbie Pan byuo i i sprzątanie (26 wyrzucano wynoszono Jezus Pon gospodyni więcej uroźiu no konie występuje gospo­ w innych albo pot iż sporadycznie nie wielki to w w obor- tradycja, ten r o z r z u c a n i a słomy po izbie był obecnie ubu- pole, też wierząc, roz­ tej za X I I ) . Robiła słomę i v Słomy Istnieje drogę śie uważano pod lezou. na Jezus nabaruozone. Szczepana domach pcheł. Z w y c z a j światowej, starzy w wyrzucać ta wojny gdzie jej psećie się z d o m u II w i pamiontke, Zamiatanie jednych to pozbędzie te podłogi. W ny do na t&a, zęby dopiero dziewczęta. gviazdy po z r o b i e n i u n a podłodze Zamiatano lub uważano, ńik, zostawała izbie że sposób powszech­ tych domach, ludzie. Niedawno też zaniecheno obwiązywania słomą p n i drzewek owoco­ w y c h po w i e c z e r z y . O d dawna zaś poniechano przywiązywania do ławek przed wieczerzą jeży w i g i l i j n y c h . 24 Zwyczaj jiży, niej to robiono, są czasie obiadu wigilijnymi, no wyszedł przywiązywano celu w przywiązywania całkowicie na ziemi a Wilią Jedynie ławek podzielone. wigilijnego, a przed podpalano, przeznaczone przed użycia. wzdłuż domownicy strych, i z do a : i n n i , . że następnie Miało ławek starzy na na celu na je żyta. tych Po że Opinie, w ławach miski Wilii z przez tworzeniu lub daw­ jakim siedziano potrawami jeże stamtąd, kilkakrotnie zapobieganie jeży czyli opowiadają, stawiano wokół. zdejmowano przesypywano to że jeżach się, u s i a d ł s z y prosa snopków, ludzie wymłóconego J e d n i twierdzą, posilali siewem siewu. snopki do zanoszo­ układano ogień się na proso śniedzi. Zdecydowana obecnie przewaga zwyczajów wiążących się w jakiś sposób z religią katolicką nie świadczy jednak b y n a j m n i e j , że musiało 2 2 P o r . opis. w rozdz. I I , 3. 2 3 Por. opis w rozdz. I I , 3. 2 4 Por. opis w rozdz. I I , 3. �Z BADAN NAD ZWYCZAJAMI 87 DOROCZNYMI być t a k zawsze/ W świetle badań genetycznych znany jest fakt, że t r a ­ dycje l i c z n y c h zwyczajów dorocznych, łączących sią obecnie ze świata­ m i r o k u kościelnego, sięgają czasów przedchrześcijańskich i mają swe źródła w zwyczajach prasłowiańskich, a n i e k i e d y nawiązują w sposób całkiem j a w n y do t r a d y c j i a n t y c z n y c h g r e c k o - r z y m s k i c h . Kościół n i e będąc w stanie i c h unicestwić,, a pragnąc zachować swój a u t o r y t e t , m u ­ siał godzić się na dalsze istnienie d a w n y c h świąt i zwyczajów, p r z y s t o ­ sowując j e j e d y n i e do swego porządku i nadając s t a r y m f o r m o m nową treść . Według wszelkiego prawdopodobieństwa obecna intensywność z w y ­ czajów dorocznych związanych z życiem r e l i g i j n y m (której m i e r n i k i e m jest wielkość kręgu l u d z i respektujących dane zwyczaje) jest m n i e j ­ sza w porównaniu z tą, jaka występowała w okresie przed 1939, a zwła­ szcza przed 1914 r . Pozostaje to w związku z zaznaczającym się w świetle w y p o w i e d z i rozmówców spadkiem napięcia życia religijnego wśród ludności w i e j s k i e j . Obecnie zarysowująca sią przewaga zwycza­ jów dorocznych związanych z religią jest więc r e l a t y w n a w stosunku do s y t u a c j i , j a k a istniała w bliższej l u b dalszej przeszłości. 25 2e Pozornie niezrozumiały może wydać się f a k t , że najsłabsze odbicie w całokształcie zwyczajów dorocznych zajmują te, które łączą się bez­ pośrednio z produkcją rolną. Dzisiaj są one n i e m a l już n i e u c h w y t n e . J a k k o l w i e k można wymienić jeszcze sporo p r a k t y k zwyczajowych, mających na c e l u bądź przepowiednie urodzajów, bądź spowodowanie bogatych zbiorów, jest t o n a t u r a l n e , gdyż p r a k t y k i te określają n a j ­ żywotniejsze, stale a k t u a l n e p r a g n i e n i a r o l n i k a uzyskania o b f i t y c h p l o ­ nów. U w i d a c z n i a się natomiast b r a k zwyczajów odnoszących się do samego w y k o n y w a n i a prac w p o l u oraz zajęć gospodarskich, j a k k o l w i e k one to właśnie w sposób bezpośredni warunkują powodzenie i dostatek. Skąpe p r a k t y k i zwyczajowe stosowane z pobudek r e l i g i j n y c h dotyczą wyłącznie n i e z m i e n n y c h s y t u a c j i , które muszą zaistnieć w każdych w a ­ r u n k a c h . Chodzi t u o: 1) zwyczaje związane z rozpoczynaniem prac w p o ­ l u , a więc: k r o p i e n i e wodą święconą ziarna przed p i e r w s z y m siewem, za­ przęgu wyjeżdżającego p i e r w s z y raz w pole, pierwszej f u r y w y w o ż o ­ nego gnoju, (kreślenie n a d końmi wyjeżdżającymi do p r a c y w p o l u z n a - 2 5 wość s. Por. m. ludowa 86—90; in. P o n i a t o w s k i , Bożego tenże, Narodzenia, Doroczne op. jej święta c i t . , s. 2 9 9 — 3 0 0 ; W . początek ludowe г a znaczenie tradycje Obrzędo­ K l i n g e r , pierwotne, P o z n a ń 1926, grecko-rzymskie, Kraków 1931. 2 6 Odnosi dawnych się to n p . d o pogańskich P o n i a t o w s k i e g o , we..., ustanowienia uroczystości s. 55—56. 59—63. op. cit, s. ku przez czci 301, o r a z Kościół zmarłych. dnia zadusznego Por. na K l i n g e r a , ten Doroczne w.miejsce temat uwagi święta ludo­ �KRYSTYNA 88 KWAŚNIEWICZ k u krzyża b i c z y s k i e m i t p . ; 2) zwyczaje, których celem jest zapewnie­ nie szczęśliwego ukończenia prac w p o l u i zebrania plonów (o c h a r a k ­ terze uprzedzających działanie p r a k t y k magicznych). Ponieważ zawsze zachodzi m o m e n t rozpoczynania prac w p o l u oraz okres, k i e d y zboża stoją w snopkach gotowe do sprzętu, zawsze też pragnie się zapewnić t y m s y t u a c j o m o p t y m a l n y przebieg i w związku z t y m stosuje w y m i e ­ nione p r a k t y k i zwyczajowe. Ponadto można wyróżnić zwyczaje nawiązujące w sposób pośredni do a g r a r n y c h . Zaliczyć t u wypada zabiegi magiczne o charakterze za­ pobiegawczym l u b sprowadzającym takie, j a k zakopywanie kości pozo­ stałych ze święconego w k r e t o w i n y , aby k r e t y n i e ryły ziemi, w t y k a n i e gałęzi z ołtarzy po Bożym Ciele w kapustę, aby nie niszczyły j e j szkod­ n i k i , obwiązywanie po W i l i i słomą drzewek o w o c o w y c h , aby zapewnić ich płodność, i t p . N i e m a natomiast zupełnie zwyczajów dorocznych związanych z techniką w y k o n y w a n i a pracy n a r o l i , c z y l i mówiących 0 z w y c z a j o w y m sposobie rozpoczynania i kończenia o r k i , siewów, żniw, nawożenia i t p . Tymczasem w dawniejszych pracach znajdują się opisy świadczące o t y m , że istniała niegdyś bogata obrzędowość nawiązująca do t e j s t r o n y życia chłopskiego . Przypomnieć należy, że obecnie n a ­ w e t zwyczaje dożynkowe, czyli według g w a r y miejscowej t z w . vyżynek, które — j a k b y się mogło wydawać — ze względu na swój żywy 1 b a r w n y charakter p o w i n n y zachować się, w t r a d y c j i są zupełnie n i e ­ znane. Co więcej, negatywne w y p o w i e d z i informatorów na ten temat nasuwają przypuszczenie, że na terenie Dzierążni w gospodarstwach chłopskich dożynek n i e urządzano w ogóle l u b zwyczaj t e n zarzucono już bardzo d a w n o . Zwyczaje dożynkowe 'uprawiano natomiast j e d y n i e w związku z pracą najemną na polach d w o r s k i c h okolicznych w s i . P r z y 27 2 7 Np. w (s. dobnie (s. żniwa 32—33). rzecz się autora opis skie, zwyczajów przez b.d., mości bony do Materiały antropologii rolnicze", żynku, podaje w do żniw z pola jaj w snop, 52—56. zboża. w etnograjii krajowej, którym prognostyki opisuje i ludu t. 3, zwyczaje legendy, uroczyste specjalne ostatnie (s. op, okolic 81—82). się z (s. 8 3 — 8 4 ) . zwyczaje ks. Pińczowa. uprawy, ludu W. Por. pol­ S i a r k o w Zbiór „Zwyczaje -siewu, rolnictwem. cha­ żniwiar­ obrzędowy por. według Obrzędowy wieńce Po­ kozą dziaduj zebraniem zatytułowany 'dotyczące wiążące zwane stanowiące cit., oraz prac nabo­ ceremonie. kłosy, się Kalendarz polskiego rozdział pow. poprzedzało wyżynkowe dawniejszych terenu praktykowanych co z w a ł o K o l b e r g a , 'Z dawnego przynosili kogutki, E. F r a n k o w s k i e g o , s. z zwyczajów ścinano inkarnację i orzechów u do sobotę kiedy parobcy zwierzęcą podaje się towarzyszyły ostatni wyżynkowe zniwiarskich Warszawa s к i e g o, zawsze zakończeniem, wplatanie wymienione skiego, z uprzątano uroczystości posiadało odnoszące .rozpoczynane prawdopodobnie rakter żniwiarskie...) dane, Rozpoczynaniu miała 47, 58), o r a i z (s. 8 8 ) . N a też następujące czasie żniw: żeństwo (Zwyczaje B y s t i o ń pińczowskiego wiado­ i żniw, zabo­ wy- �Z BADAN NAD ZWYCZAJAMI DOROCZNYMI 89 puszczenie to w odniesieniu do dawnego pińczowskiego zdaje sią p o ­ dzielać również J . S. Bystroń . A b y wytłumaczyć znikomą ilość występujących obecnie zwyczajów dorocznych nawiązujących do p r o d u k c j i r o l n e j oraz poślednią rolę, jaką odgrywają w l o k a l n y m r o k u obrzędowym, należy porównać je ze zwyczajami nawiązującymi do r e l i g i i . O ile na straży t y c h ostatnich stoi i n s t y t u c j a Kościoła zainteresowanego bezpośrednio l u b pośrednio w i c h k o n t y n u o w a n i u , o t y l e zwyczaje związane z p r o d u k c y j n o - t e c h ­ niczną stroną życia w s i nie mogą mieć za sobą i n s t y t u c j i patrona, gdyż obecnie jest to dziedzina życia, do której wszelkie z m i a n y docierają najszybciej i przyjmują sią stosunkowo najłatwiej, torując drogę p o ­ stępowi. Efektywność z m i a n wypróbowana e k s p e rym e nt a lnie jest t u n i e z a w o d n y m bodźcem, który każe stosować nowe narzędzia, nowe t e c h n i k i u p r a w y , nowe zasady płodozrnianu, wprowadzać nowe g a t u n ­ k i roślin u p r a w n y c h zarzucając uprawę roślin n i e r e n t o w n y c h i t p . Obec­ nie, gdy wieś dosłownie z r o k u na r o k zmienia swoje oblicze zatraca­ jąc d a w n y charakter, a dysproporcja pomiędzy produkcyjno-techniczną stroną życia w s i a j e j i n n y m i dziedzinami stale wzrasta, zagadnienie to staje się szczególnie a k t u a l n e . Niepodobieństwem oczywiście jest, a b y zmiany w dziedzinie p r o ­ d u k c y j n e j nie odbijały się na całokształcie życia, w t y m także i na p o ­ stawach ideologicznych. Oddziaływanie postępu n a j s i l n i e j zaznacza się w dążeniu do podniesienia stopy życiowej, co odzwierciedla się w z m i a ­ nach wyglądu zagród, wnętrz m i e s z k a l n y c h , ubiorów i t p . M a ono na celu realizacją pewnego awansu k u l t u r o w e g o oraz podniesienie r a n g i społecznej poszczególnych jednostek l u b r o d z i n we własnych oczach i w o p i n i i otoczenia. Z d r u g i e j s t r o n y postęp przejawia się w posze­ r z e n i u horyzontów myślowych, w s w o i s t y m p r z e g r u p o w a n i u s k a l i ocen, które siłą f a k t u p r o w a d z i do zachwiania d a w n y c h autorytetów, n i e w y ­ łączając i a u t o r y t e t u Kościoła. To z k o l e i m u s i odbić się u j e m n i e na życiu i f u n k c j o n o w a n i u t r a d y c y j n y c h zwyczajów w ogóle. P e w n e j a f i r m a c j i zwyczajów można dopatrywać się natomiast w zja­ w i s k u , że ogólny proces p r z e m i a n związanych z kulturą życia codzien­ nego częstokroć m a jeszcze charakter raczej reprezentacyjny, zewnętrz­ n y , nie odzwierciedla zaś i s t o t n y c h na o b e c n y m etapie r o z w o j o w y m 28 2 8 „Z wymienić pow. okolic, w których przede pińczowski), dożynki wszystkim wedle słów są przywiązane Kieleckie, mego gdzie informatora, wyłącznie (jak np. dożynek u b y ł o . Z w r ó c i ć n a l e ż y u w a g ę , że m a m y d o c z y n i e n i a z okolicą, w cja do ludności włościańskiej stopnia. Podobnie czowskim do d w o r u powiecie" dochodzi ograniczone (Bystroń, Zwyczaje najwyższego są dożynki w dla do w włościan której stosunków Rosiejowie, żniwiarskie.... dworu, s. 103). należy Dalechoiwicach, nigdy nie proletaryaaKrólestwa również w piń- �•90 KRYSTYNA KWASNIEWICZ p o t r z e b k u l t u r a l n y c h . J a k k o l w i e k sprawa k o n s u m p c j i napływających na wieś dóbr m a t e r i a l n y c h związanych z kulturą codziennego życia i pracy jest c z y n n i k i e m niesłychanie i s t o t n y m i p o z y t y w n y m z p u n k t u widzenia ogólnego r o z w o j u w s i (spontaniczny stosunek do e l e k t r y f i ­ k a c j i , który a u t o r k a miała okazją obserwować osobiście, chętne w p r o ­ wadzanie do p r o d u k c j i r o l n e j n o w y c h narzędzi oraz nowoczesnych t e c h ­ n i k u p r a w ) , n i e zmienia to f a k t u , że nierzadko m a ona na razie c h a r a k ­ t e r połowiczny (np. spanie w k u c h n i w e wspólnych łóżkach, podczas gdy jest pokój urządzony n a wzór m i e j s k i z tapczanami i t p . S y m p t o ­ m a t y c z n y będzie t u przykład gospodarza, który mieszkając w jednoiz­ b o w e j chacie o g l i n i a n e j podłodze nabył o g r o m n y , wielolampowy r a d i o o d b i o r n i k i t r z y m a go zamknięty w szafie, aby się n i e zniszczył). Ukształtowany o d wieków n a w y k do oszczędzania, który był dawniej formą p r z y m u s u ekonomicznego, oraz obecny stopień p r z y g o t o w a n i a do k o n s u m p c j i dóbr k u l t u r a l n y c h sprawiają, że w istocie nie jest ona aż t a k w i e l k a , j a k świadczą o t y m przeobrażenia zewnętrzne. N a zakończenie rozważań o f u n k c j o n o w a n i u zwyczajów dorocznych nieco u w a g i należy poświęcić p r a k t y k o m m a g i c z n y m . Badając mecha­ n i z m f u n k c j o n o w a n i a zwyczajów należy zwrócić uwagę na i c h w i e l o płaszczyznowość oraz na s p o t y k a n y niekiedy f a k t dążenia do osiągnięcia pewnego c e l u za pośrednictwem różnych środków (zwyczajowych) i p r o w o k o w a n i e różnych s y t u a c j i w t e n s a m sposób. M a to miejsce właśnie przede w s z y s t k i m w odniesieniu do p r a k t y k magicznych. "Wielość środków magicznych mających na celu sprowadzenie j e d n y c h i t y c h samych skutków odnosi się zwłaszcza do p o d s t a w o w y c h dla mieszkańców w s i spraw, a m i a n o w i c i e : do o c h r o n y życia i m i e n i a przed uderzeniem p i o r u n a i b u r z a m i g r a d o w y m i oraz do zapewnienia sobie urodzajów i szczęśliwego przechowania plonów. U j a w n i o n e w czasie badań t e r e n o w y c h duże nasilenie zwyczajo­ w y c h p r a k t y k magicznych, mających na celu ochronę przed p i o r u n a m i i b u r z a m i g r a d o w y m i , pozwala wysunąć przypuszczenie, że w t y c h w y ­ padkach, gdzie zamierzonych skutków n i e można osiągnąć przez o d ­ działywanie racjonalne, człowiek, aby nie czuć się całkiem b e z b r o n n y m , t y m większe znaczenie p r z y p i s u j e m o d l i t w i e i działaniu i r r a c j o n a l n e m u , traktując j e jako j e d y n e osiągalne sposoby zaradzenia grożącym n i e ­ szczęściom. Urodzaje oraz ochrona plonów zależą w p e w n e j , dość n a ­ w e t znacznej mierze o d starań, wkładu p r a c y i zasobu w i e d z y fachowej chłopa — burza zaś jest czymś, na co w jego pojęciu człowiek wpłynąć nie może (co p r z y dzisiejszym stanie t e c h n i k i jest zresztą słuszne). Za ochronę p r z e d uderzeniem p i o r u n a i burzą gradową służą zatem: zapa­ lone gromnice stawiane w oknach domostwa, poświęcane w i a n k i p r z y ­ bijane nad d r z w i a m i prowadzącymi z d w o r u do sieni, p a l m y zatykane �Z BADAN NAD ZWYCZAJAMI DOROCZNYMI 91 n a s t r y c h u za k r o k w i e dachu, gałęzie, którymi ustrojone 'były ołtarze n a Boże Ciało, zatykane za strzechy i t p . A b y zapewnić sobie urodzaje święci się owies w d n i u św. Szczepana (26 X I I ) dosypując go do ziarna siewnego, podobnie j a k ziarno z kło­ sów poświęconych w d n i u 15 V I I I w Ociepce, c z y l i wiązance ziół. Po­ nadto w y k o n u j e się specjalne p r a k t y k i w celu sprowadzenia urodzajów n a poszczególne rośliny u p r a w n e (żyto, proso, z i e m n i a k i , kapusta, ce­ b u l a , drzewa owocowe). A b y zabezpieczyć p l o n y , kładzie się pod snopki w stodole w i a n k i święcone w czasie o k t a w y Bożego Ciała, w spichrzu wiesza się w w o r e c z k u poświęcony owies, procesjonalnie obchodzi się pola przed żniwami, i t p . W w y m i e n i o n y c h przypadkach f u n k c j a zwyczajów jest łatwo u c h w y t n a , co wiąże się zapewne z wagą i stałą aktualnością celu z w y ­ czaju. N i e w e w s z y s t k i c h jednak w y p a d k a c h f u n k c j a t a zarysowuje się jednoznacznie. Ogólnie n p . t w i e r d z i się, że jabłek poświęconych w d n i u św. Błażeja używa się p r z e c i w k o bólowi gardła. Można również spotkać się z w y p o w i e d z i a m i , że używa się i c h p r z e c i w k o bólowi zęba, l u b też po p r o s t u święci się je po to, aby spowodować urodzaj, n a jabłka. W dwóch o s t a t n i c h p r z y p a d k a c h zapomniano zapewne o p i e r w o t n y m charakterze zwyczaju, ponieważ jednak stosowania samego z w y c z a j u i n f o r m a t o r z y n i e zaprzestali, starają się go n a swój sposób jakoś uza­ sadnić. To samo można powiedzieć o zwyczaju święcenia owsa i obsy­ p y w a n i a się n i m w 'dniu św. Szczepana. Według j e d n y c h r o b i się to na pamiątkę u k a m i e n o w a n i a świętego, według i n n y c h owies t e n dosy­ p u j e się do ziarna siewnego, aby w t e n sposób zapewnić urodzaj, jesz­ cze i n n i twierdzą, że poświęcany owies daje się jeść k o n i o m , aby się dobrze chowały. Częstokroć zresztą jedno tłumaczenie n i e w y k l u c z a drugiego. Za i n n y przykład z m i a n y zasadniczej f u n k c j i zwyczaju może służyć zwyczaj chodzenia' po scyńśćiu: d a w n i e j p o r y w a n o u k r a d k i e m jakąś drobną rzecz ze sprzętu gospodarskiego, aby w t e n magiczny sposób zapewnić sobie szczęście na cały r o k . P o r y w a n i e było raczej symboliczne — obecnie stanowi cel samo w sobie jako zabawna psota wyrządzana sąsiadom, a zakres p o r y w a n i a rozszerzył się od u k r y w a ­ n y c h d a w n i e j kołków z płota l u b k a m i e n i żarnowych — na cały sprzęt d o m o w y i gospodarski, nie wyłączając d r z w i domów, całych wozów i t p . S y m p t o m a t y c z n y m zagadnieniem jest sprawa racjonalnego uzasad­ nienia zwyczajowych p r a k t y k m a g i c z n y c h . W szczególności nasuwa się w t y m m i e j s c u k w e s t i a , czy j e d n o s t k i stosujące j e w p r a k t y c e dążą same do wyrozumowanego uzasadnienia, czy nie. W w y p a d k a c h n a j ­ bardziej drastycznych k r y t y c y z m dochodzi do głosu — t a k n p . istniał zwyczaj, że g d y usłyszano na wiosnę p i e r w s z y grzmot, należało n a ­ t y c h m i a s t upaść n a gołą ziemię i tarzać się po n i e j n a grzbiecie, aby �KRYSTYNA 92 KW.ASNIEWICZ zapobiec bólowi krzyża w czasie żniw. Bardzo w i e l u spośród przedsta­ w i c i e l i obecnego starszego pokolenia n a rozkaz rodziców tarzało się w młodości po z i e m i n a odgłos pierwszego g r z m o t u . Dziś nawet ci sami ludzie odnoszą się do tego z w y c z a j u sceptycznie l u b wręcz z h u m o r e m , a n i k t go już nie p r a k t y k u j e . Ogólnie j e d n a k rzecz biorąc sprawa prób racjonalnej i n t e r p r e t a c j i z w y c z a j o w y c h zabiegów magicznych p r z e d ­ stawia się bardzo rozmaicie i kształtuje o d m i e n n i e w zależności o d g r u p w i e k u i płci oraz r a n g i społecznej informatorów, o d s k a l i i c h kontaktów z szerszym światem, o d r o d z a j u i c h umysłowości oraz o d całego s p l o t u r o z m a i t y c h czynników składających się n a rzeczywistość społeczną, w j a k i e j żyją. Zagadnienie to jest t a k szerokie i wielostronne, że m o ­ głoby posłużyć za p r z e d m i o t osobnej pracy. Na t y m miejscu ogólniko­ wo j e d y n i e można zaznaczyć, że potrzebę rozumowego k o n t r o l o w a n i a p r a k t y k zwyczajowych s i l n i e j odczuwają mężczyźni niż k o b i e t y oraz że tendencje racjonalistyczne o wiele jaśniej i k o n s e k w e n t n i e j wystę­ pują u l u d z i młodych (obojga płci) niż u s t a r y c h . Wracając j e d n a k bliżej do t e m a t u należy stwierdzić, że niemożność rozumowego uzasadnienia zwyczajowych p r a k t y k magicznych n i e p o d ­ waża na ogół i c h a u t o r y t e t u w oczach t y c h , którzy je uprawiają. Za* biegów m a g i c z n y c h b o w i e m dokonuje się najczęściej albo za pośred­ n i c t w e m przedmiotów, w jakiś (choćby pozorny) sposób związanych z k u l t e m r e l i g i j n y m , albo też w święta l u b w i g i l i e znaczniejszych świąt kościelnych. W świadomości kultywujących je osób f a k t y te w d o ­ stateczny sposób uzasadniają (a p r z y n a j m n i e j t a k było do n i e ­ dawna) sam zwyczaj jako t a k i . P i e r w i a s t e k w i a r y e l i m i n u j e t u potrzebę w e r y f i k a c j i tego, w co się w i e r z y . N a osobne podkreślenie zasługuje f a k t , że zróżnicowanie klasowe, a co za t y m idzie, ekonomiczne, w s i nie w y w i e r a bezpośredniego wpływu na sposób f u n k c j o n o w a n i a zwyczajów dorocznych w ogóle. Obecnie p r z y n a j m n i e j sytuacja przedstawia się w t e n właśnie sposób. K i l k a d z i e ­ siąt l a t t e m u występowały pewne różnice przejawiające się w t y m , ż e 29 Zdarzają 2 9 dadzą się siewnego się przez w zbożu, z w y c z a j kożyń, tym właściwościach sytuacjom akurat tu w fakt, wigilię widzenia św. na ich uboczne, powodujące cebuli czasie z w litp. wigilię itd. Z w y c z a j o m , co ma św. jest magicznym ziarna zapobiec powstawaniu śniedzi aby n i e szła naparu z do ziół góry, o że dają łamanie się rokować gdyby środkami liści większą się punk­ żywotność działały jeszcze nadaje odbywa z empirycznego nie lecz faktycz­ magiczno-irracjonalnego jeż, które ich charakterze przesypywanie Jana, charakter, zastąpienie o należy dolegliwości należałoby utylitarny czasem zabiegi np. Charakteru snopkiem racjonalnie, prawdziwie kiedy takich rozmaitych palonym Jana, Do wigilijnego, leczniczych że uzasadniać względu tywnymi. w sytuacje, jeża łamania zażywanie też rozumowo. płonącego v nych jednak wytłumaczyć zc przyczyny bardziej efek­ �Z BADAN NAD ZWYCZAJAMI DOROCZNYMI 93 np. w czasie świąt Bożego Narodzenia c h o i n k i były t y l k o w najzamożniejszych domach, że święcenie pokarmów w i e l k a n o c n y c h nie o d b y ­ wało się w kościele, lecz w domostwach najbogatszych gospodarzy, i t p . Możną jednak przypuszczać, że i w t e d y zróżnicowanie majątkowe nie znajdowało szerszego odbicia w ogólnym mechanizmie f u n k c j o n o w a ­ nia zwyczajów. T a k i stan rzeczy wypływa n a j p r a w d o p o d o b n i e j z cha­ r a k t e r u samych zwyczajów dorocznych, których przestrzeganie leży w możliwościach i sferze zainteresowań zarówno ubogich, j a k i zamoż­ niejszych k a t e g o r i i społecznych w s i . Poważne podstawy istnieją natomiast do tego, aby mówić o różni­ cach w f u n k c j o n o w a n i u zwyczajów dorocznych w przeszłości a obecnie. D a w n a powszechność zwyczajów w dużej mierze wypływała z pewnego p r z y m u s u moralnego, sankcjonwanego opinią w s i . Z m i a n y warunków egzystencji i s t y l u życia spowodowały, że sankcja t a przestała działać, stwarzając podłoże do szybszego z a n i k a n i a zwyczajów. O znacznych różnicach w i c h f u n k c j o n o w a n i u świadczy fakt, że l i c z n i starzy roz­ mówcy (choćby nawet poziom i c h i n t e l i g e n c j i i e l o k w e n c j i nie pozwo­ lił i m tego k o n k r e t n i e umotywować) sami bardzo s i l n i e podkreślają odmienność d a w n y c h i obecnych czasów. Na, podstawie t y c h w y p o w i e ­ dzi można przypuszczać, że stosunek do zwyczajów, a przeto i do całego m e c h a n i z m u związanego z i c h f u n k c j o n o w a n i e m , musiał dawniej dale­ ko odbiegać o d dzisiejszego. Zwyczaje celebrowano z namaszczeniem, towarzyszył i m specyficzny uroczysty nastrój, przez co w y k o n y w a n i e p r a k t y k z w y c z a j o w y c h udzielało powagi i s a m y m w y k o n a w c o m . Starzy l u d z i e w rozmowach częstokroć przeciwstawiają teraźniejszości prze­ szłość, mówiąc o t y m , co było d a w n i e j , z uszanowaniem i j a k g d y b y odcieniem żalu, że czasy te minęły, j a k k o l w i e k zdają sobie sprawę z tego, j a k bardzo zmieniły się na korzyść w a r u n k i m a t e r i a l n e , o i l e łatwiejsze stało się dzisiaj życie n a w s i . 3 0 3. Procesy zmienności Zwyczaje i wierzenia doroczne należą do k a t e g o r i i z j a w i s k społecz­ n o - k u l t u r o w y c h n i e z w y k l e złożonych, zmieniających się w sposób n i e ­ równomierny, częstokroć t r u d n y do zarejestrowania. •Uchwycenie t y c h zjawisk w k o n k r e t n y c h r a m a c h czasowych natrafia zatem n a znaczne trudności. W t y m m i e j s c u zaznaczyć wypada, że o k r e s a m i przełomo­ w y m i dla ukształtowania obecnego s t a n u zwyczajów były w o j n y 3 0 także ły Za Podstawowej zarówno itp. przykład może a n k i e t a dotycząca co w posłużyć świąt Dzierążni. do sposobu tu Bożego oprócz Wszystkie spędzania materiałów Narodzenia świąt, wypowiedzi jak też uzyskanych z przeprowadzana w jakości niej w wywiadów kl. V I zawarte świątecznych są Szko­ zgodne, pokarmów �KRYSTYNA 94 KWASNIEWICZ światowe 1914—1918 i 1939—1945. W y n i k a to jasno z materiałów t e r e n o w y c h . Obowiązujące w czasie t r w a n i a t y c h w o j e n zakazy a d m i n i s t r a c y j n e , obawa p r z e d o k u p a n t e m , zaburzenia normalnego t o k u życia wiejskiego n a skutek nieobecności w i e l u mężczyzn, trudności gospodarczych i t p . , a później wtargnięcie do społeczności w i e j s k i e j w i e l u n o w y c h pierwiastków k u l t u r o w y c h , p r z y n i e s i o n y c h przez żoł­ n i e r z y i ludność wywiezioną do prac p r z y m u s o w y c h , przez osoby . t r u d ­ niące się h a n d l e m z miastem, obecność ludności m i e j s k i e j wysiedlonej przez o k u p a n t a , wszystko to w w i d o c z n y sposób wpłynęło na kształ­ towanie się obojętnej postawy wobec poszczególnych wierzeń i z w y ­ czajów dorocznych. Czasami j e d n a k równolegle występował proces wchodzenia n o w y c h zwyczajów do zasobu k u l t u r o w e g o w s i . T a k n p . można przypuszczać, że pod wpływem osób, które powróciły do w s i z w o j n y 1914—1918 г., w p r o w a d z o n y został zwyczaj puszczania wianków na wodę w wilię św. Jana. 3 1 Najstarsi temat ich rozmówcy dostarczyły dzieciństwa czano na (23 V I ) nic lub uwite cząt wyjdzie starą każdym z wianek za panną. trzeba Z szukać na w Gdy tym którą przyszłej razie żony. lub a informacji Pamiętają po I na o n e , że wojnie stawach na wianek ona dziewczyny jeśli dniu wróżyli samym zapałka upadła, Jeszcze przed pusz­ św. która z Jana się że zapalone w tego na zostanie rzucając kierunek, się dziew­ przechylił 1939 r. ten okresie palącymi n a lewą, wróżono wojną wilię mich za mąż, na w światowej, w wyprzedził inne, wnioskowano, mąż. Kawalerowie tej s t r o n y , słyszeli, umieszczonymi stronę, oznaczało t o , że w y j d z i e zapałki. czaje w nie lat 40—60. Jakubówce bervinku, z pierwsza zwyczaju wieku rzeczce świeczkami. Z tego, c z y j prawą tym w młodości, miejscowej wianki, o kobiety którym typu zwy­ zaginęły. Podobnie epizodycznym zdarzeniem, choć g o d n y m zanotowania, były p e w n e wróżby wprowadzone przez jedną z r o d z i n przybyłych po I w o j ­ nie światowej do Dzierążni. Łączą się one z d n i a m i św. K a t a r z y n y i św. A n d r z e j a . W noc św. Katarzyny dziewcząt. Rano, pisane kartce, t a k na zwyczajem poduszką z kolei „Na 3 1 krążyło podkładały jedną uważały, świętego Na s z e w s k a chłopaki patrząc, miała nawet dziewczyny". wyciągały pisane, nie podobną (op. sobie rolę i takie Andrzeja cit., mieć obu s. 229). sobie na pod w poduszki będzie dziewcząt wojen „W noc tego, nosić żona. św. z kartki Jakie świętej przed kartki od poduszki kartkę. przyszła nocy zależności imię dla w pod jedną imię powiedzenie: Natomiast kartkę że kładli wyciągali W przyszły imionami było związku Katarzyny Andrzejem imionami jakie z imię tym są pod dziewczęta chłopców. imię było mąż. Stąd w y ­ z na niej Rano wy­ powiedzenie: nadzieja". światowych zwraca także uwagę J . K l i m a ­ �Z BADAN NAD ZWYCZAJAMI DOROCZNYMI 95 Pojawienie się n o w y c h zwyczajów mogło wiązać się ' niekiedy z wpływem prasy czy r a d i a (zwłaszcza po 1945 г.). To samo d o t y c z y niektórych wierzeń. Przykładem badań. jest pewne Mianowicie przedwojennym numerze nowili się i chór) przebrać i z dużym zdarzenie grupka za zaobserwowane miejscowych „Płomyka" występujące powodzeniem opis tam chodzili dzieci przez znalazła środopościa postacie po na (baba, autorkę w w trakcie starym jeszcze Kujawach. dziad, cygan, Posta­ koza wsi. W sumie j e d n a k dokładne opracowanie c h r o n o l o g i i i zmienności poszczególnych zwyczajów w Dzierążni jest bardzo t r u d n e . W y m a g a ­ łoby długotrwałego k o n t a k t u badawczego ze w s z y s t k i m i bez wyjątku r o d z i n a m i w e w s i . Z m i a n y b o w i e m zachodzące na t y m o d c i n k u w po­ szczególnych rodzinach nie były synchroniczne. Dlatego też należy o g r a ­ niczyć się do w y m i e n i o n y c h dwóch cezur czasowych ( I i I I w o j n y światowe) jako o r i e n t a c y j n y c h momentów chronologicznych. W obrębie zaś występujących 'pomiędzy n i m i okresów można ustalić p e w n e t e n ­ dencje w zakresie motywów i ocen różnorodnej n a t u r y , wpływających na k u l t y w o w a n i e l u b ginięcie zwyczajów i i c h wartościowanie. T e j sprawie należałoby też poświęcić nieco u w a g i . Jest f a k t e m niezaprzeczalnym, że obecny zakres zwyczajów dorocz­ n y c h ulega u s t a w i c z n e m u k u r c z e n i u się. Zachodzi więc p y t a n i e , j a k i e kategorie zwyczajów należą n a ogół do t y c h t r w a l s z y c h , a j a k i e pod wpływem wciąż zmieniającej się rzeczywistości społeczno-kulturowej szybko się zmieniają i zanikają, n i e t y l k o z życia w s i , ale i z t r a d y c j i ustnej. U t r z y m y w a n i e się czy też zamieranie zwyczajów' m a swoje uza­ sadnienie zarówno w działaniu czynników s u b i e k t y w n y c h , j a k i o b i e k ­ t y w n y c h . Obserwacje poczynione w b a d a n y m środowisku wykazują ponad wszelką wątpliwość, że najsprawniejsze a k t u a l n i e f u n k c j o n o w a ­ nie zwyczajów należy wiązać z osobnikami różniącymi się w jakiś sposób o d ogółu w s i . O n i to właśnie dążą do najbardziej skrupulatnegoprzestrzegania t y c h zwyczajów i n i e kwestionują i c h uzasadnienia. Ze szczególnym zabarwieniem e m o c j o n a l n y m kultywują zwyczaje j e d ­ nostki poniekąd dziwaczne, zabobonne, o mentalności ukształtowanej w specyficzny sposób, kojarzące na codzień magię z religią. W o d n i e ­ s i e n i u do n i c h można mówić o s p o n t a n i c z n y m s t o s u n k u do zwyczajów, wypływającym z i s t o t n y c h , wewnętrznych potrzeb. Inną kategorię s t a ­ nowią j e d n o s t k i przestrzegające zwyczajów ze względu na silnie n i e ­ k i e d y zakorzeniony k u l t t r a d y c j i jako spuścizny po przeszłości. D l a t y c h osobników .najważniejsza jest zewnętrzna f o r m a zwyczaju, którą pragną uchronić o d zapomnienia, właściwa treść jest zaś d l a n i c h spra­ wą drugorzędną. �S6 KRYSTYNA KWASNIEWICZ Częstokroć m o t o r e m utrzymującym zwyczaje p r z y życiu jest p r o s t y k o n s e r w a t y z m . Niekoniecznie w y n i k a on z jakichś głębszych p r z e m y ­ śleń, nierzadko zaś t k w i w sile przyzwyczajeń i nawyków, które o d ­ działując na podświadomość mogą powodować j a k g d y b y o d r u c h o w e ich kultywowanie. Stosunek do zwyczajów kształtuje się więc w zależności od i n d y - . widualności poszczególnych osobników i w t y m należałoby upatrywać m o m e n t s u b i e k t y w n y . Stosunek t e n jest przeważnie n i e k o n s e k w e n t n y . Często spotkać się można z w p r o w a d z e n i e m specyficznej selekcji w oce­ nach zwyczajów, której k r y t e r i a są bardzo t r u d n e do uchwycenia. Na ogół bardziej żywiołowo związani są ze z w y c z a j a m i ludzie starzy niż młodzi, k o b i e t y niż mężczyźni. Jeśli chodzi o stosunek do zwyczajów mężczyzn i k o b i e t , większą aktywność t y c h d r u g i c h łączyć należy za­ pewne m . i n . z i c h większym zaangażowaniem u c z u c i o w y m w stosunku do t r a d y c j i , niższym na ogól poziomem i n t e l e k t u a l n y m , większą zabobonnością i pobożnością, pojmowaną w swoisty sposób. P r o b l e m sposobu t r a k t o w a n i a zwyczajów przez różne g r u p y w i e k u i płci nie jest jednakże zagadnieniem tak p r o s t y m , j a k mogłoby z p o ­ z o r u się wydawać. F a k t e m jest, że większość s t a r y c h l u d z i (a zwłaszcza starych kobiet), jeśli nawet nie k u l t y w u j e już d a w n y c h zwyczajów, to w każdym razie respektuje je, opowiada o n i c h z upodobaniem i chętnie wspomina j a k o część składową świata s w e j młodości. Młodzi natomiast przeważnie n i e t y l k o zarzucili i c h p r a k t y k o w a n i e , ale czę­ stokroć nie wiedzą n a w e t o i s t n i e n i u p e w n y c h zwyczajów, o których dziadek czy babka, mieszkający p o d wspólnym dachem, wiele m i e l i b y jeszcze do powiedzenia. Często więc z obawy przed b r a k i e m zainte­ resowania, a n a w e t wyśmianiem, stare pokolenie n i e m a k o m u prze­ kazywać t r a d y c j i . U t r z y m y w a n i a się p o z y t y w n y c h nastawień do zwyczajów wśród starej generacji, a n e g a t y w n y c h wśród młodzieży n i e można uważać za jedyną tendencję. Zachodzą b o w i e m w y p a d k i , że młodzi (zarówno k o ­ b i e t y , j a k i mężczyźni), bardziej oczytani i światli, rozumieją potrzebę chronienia dawnej t r a d y c j i , traktując zwyczaje doroczne jako j e j część składową. Do istnienia t y c h zwyczajów ustosunkowują się zatem życzliwie, j a k k o l w i e k najczęściej osobiście ich nie uprawiają. W t r a k c i e badań idą n a rękę prowadzącemu w y w i a d , prosząc ludzi starszych, aby w y z b y l i się obaw i zechcieli opowiadać. Z d r u g i e j s t r o n y nie wszyscy starzy ludzie chcą n a te t e m a t y rozmawiać i nieraz — czy to z podejrzliwości, czy z o b a w y przed negatywną oceną tego, co za­ p e w n e niedawno jeszcze sami p r a k t y k o w a l i i do czego przywiązywali duże znaczenie — twierdzą, że to tylko tak dawniej gadali, że to gupota i t d . , a n i e k i e d y w ogóle negują istnienie zwyczajów, o których �Z BADAN NAD ZWYCZAJAMI DOROCZNYMI 97 skądinąd wiadomo, że na pewno w omawianej w s i istniały. Jednakże i wśród t y c h o s t a t n i c h są tacy, którzy 'krytykują w sposób w y r o z u m o w a n y , a n i e wypływający z jakichś ubocznych pobudek osobistych. Trzeba także zaznaczyć, że stosunek starszych i młodszych p r z e d ­ s t a w i c i e l i społeczności w i e j s k i e j do zwyczajów różnicuje się w zależ­ ności o d tego, o j a k i e zwyczaje chodzi. Bardziej żywiołowo i z większą swobodą mówi się n p . o kolędnikach czy psotach urządzanych na środopośćie, ostrożniej zaś, z p e w n y m oporem, o stosowaniu z w y c z a j o w y c h p r a k t y k m a g i c z n y c h . D l a t y c h też m . i n . powodów p r o b l e m stwierdze­ nia zakresu f a k t y c z n e j ż y w o t n o ś c i zwyczajów jest bardzo t r u d n y . Trudność pogłębia się w związku z 'potrzebą przełamywania u pew n e j k a t e g o r i i rozmówców niechęci mówienia na t e m a t y związane ze zwyczajami, j a k i e bądź uważa się za sprawy nieważne, na które po p r o s t u szkoda czasu (to szczególnie dotyczy mężczyzn), bądź z j a ­ kichś względów kłopotliwe. Jednakże po uwzględnieniu wszystkiego, co było powiedziane w y ­ żej, stwierdzić należy, że c z y n n i k i e m w najbardziej zasadniczy sposób sprzyjającym z a c h o w y w a n i u się zwyczajów j e s t c i ą ż e n i e prze­ s z ł o ś c i , którego podstawy tkwią w mocno zakorzenionym k u l c i e przodków i autorytecie l u d z i starszych. Obecnie pozostałości tego sta­ n u rzeczy można obserwować na przykładzie najstarszego pokolenia, wychowanego jeszcze w t y m d u c h u . Przedstawiciele jego przyjmują na ogół b e z k r y t y c z n i e zasadę, że t o , co r o b i l i ojcovie, jest ze wszech m i a r godne uszanowania i naśladownictwa. Powagę a u t o r y t e t u d a w n y c h czasów podnosi f a k t , że o p i n i a 'najstarszego pokolenia dużo wyżej w a r ­ tościuje dawną etykietę, sposób wychowania, układ w z a j e m n y c h s t o ­ sunków pomiędzy poszczególnymi członkami r o d z i n y , f o r m y współ­ życia sąsiedzkiego i t p . Przechodząc z kolei o d czynników s u b i e k t y w n y c h do o b i e k t y w n y c h oraz i c h r o l i w procesach zmienności zwyczajów i wierzeń dorocznych, należy stwierdzić, co następuje. C z y n n i k i e m sprzyjającym u t r z y m y ­ w a n i u się t y c h zwyczajów jest bezpośrednio l u b pośrednio r e l i g i a jako sfera życia n a j m n i e j 'podatna n a zmiany i wpływy zewnętrzne. N a t o ­ m i a s t c z y n n i k i e m powodującym zanikanie zwyczajów jest n o w y s t y l ż y c i a , n a r z u c a n y przez zmieniającą się rzeczywistość społeczno-kulturową. Na o b e c n y m etapie wszechstronnego r o z w o j u społecznego i k u l t u ­ rowego w s i zanikanie t r a d y c y j n y c h zwyczajów r y s u j e się jako proces n i e o d w r a c a l n y i jest z j a w i s k i e m n a t u r a l n y m , a p o n o w n y i c h renesans mógłby być wywołany t y l k o w sposób sztuczny. Dzieje się t a k n p . z i n ­ spiracji szkoły, która czasami nawiązuje do p e w n y c h t r a d y c j i . I n n y m przykładem jest w p r o w a d z a n i e święta dożynek, zresztą w przeszłości 7 - Etnografia P o l s k a , t. I X �KRYSTYNA 98 KWASNIEWICZ t u t a j nie z n a n e g o . Rozwój techniczny i i n t e l e k t u a l n y w s i , częste k o n t a k t y z m i a s t e m bądź drogą bezpośrednią, bądź pośrednio poprzez młodzież wysyłaną do szkół l u b do p r a c y w mieście, ulepszenia k o m u ­ nikacyjne, poczta, e l e k t r y f i k a c j a , radiofonizacja- i t p . sprawiły, że w p o ­ równaniu z przeszłością dzisiejsze życie na w s i stało się ruehliwsze i b a r ­ dziej a t r a k c y j n e . Otworzyły się n o w e p e r s p e k t y w y , do t e j p o r y niedo­ stępne l u b nawet mieuświadamiane. Na szczególne podkreślenie zasłu­ gują w związku z t y m z m i a n y w umysłowości chłopskiej, wzrost k r y ­ t y c y z m u oraz dążność do wyrównywania dystansu między kulturą w s i i miasta (na t y m o d c i n k u wkraczają nowe zwyczaje, n p . towarzyskie). 32 T y m też tłumaczyć należy f a k t , że treści zwyczajów i towarzyszące i m ceremonie przestają spełniać swoją — nie najważniejszą co p r a w d a , n i e m n i e j jednak istotną — rolę w zaspokajaniu potrzeb k u l t u r a l n y c h wsi. Trzeba b o w i e m zdawać sobie sprawę z tego, że d a w n i e j święcenie r o z m a i t y c h uroczystości i (poddawanie się obowiązującym n o r m o m z w y ­ czajowym stanowiło pożądaną odmianę codzienności, wprowadzało spe­ cyficzny nastrój, a poniekąd zaspokajało też potrzebę doznań n a t u r y estetycznej. Ponadto w przypadkach p r a k t y k w y k o n y w a n y c h zbiorowo udział w n i c h umacniał świadomość przynależności do jakiegoś większe­ go wspólnego organizmu, podbudowując więź społeczną, w w y p a d k a c h zaś p r a k t y k magicznych dawał poczucie własnej ważności, przetranspo­ nowane poniekąd z o b i e k t u p r a k t y k i n a j e j wykonawcę. Zwyczaje wpływały też pobudzającą na wyobraźnię ludzką, tworząc wokół p o ­ szczególnych d n i czy okresów r o k u rozmaite podania i legendy, pełne strachów, duchów, demonów i czarownic, a stanowiące swoistą treść l i t e r a t u r y l u d o w e j . Słuchano j e j z w i e l k i m lękiem, lecz i z n i e m n i e j ­ szą ciekawością . 33 Zależnie o d okoliczności o z a n i k a n i u l u b p o w s t a w a n i u zwyczajów decydować też mogą względy n a t u r y gospodarczej. Za przykład mogą służyć f a k t y towarzyszące i s t n i e n i u , a następnie z l i k w i d o w a n i u w e w s i wspólnych p a s t w i s k w i e j s k i c h . I c h istnienie sprzyjało w y t w o r z e n i u się swoistych zwyczajów i zabaw pastuchów, k u l t y w o w a n y c h z r o k u na r o k . G d y na skutek komasacji gruntów pastwiska stały się własno­ ścią różnych gospodarzy, którzy p r z e m i e n i l i j e w g r u n t y u p r a w n e , a bydło z poszczególnych gospodarstw zaczęto wypasać i n d y w i d u a l n i e , zwyczaje te, pozbawione s w o j e j bazy, zanikły w s z y b k i m tempie. Podobnie można interpretować z a n i k popularnego niegdyś zwyczaju schodzenia się w k a r c z m i e w środę popielcową k o b i e t zamężnych celem 3 2 Por. uwagi 3 3 Por. rozdział nej" grafia w rozprawie Polska", t. w rozdz. „Rola K. 1: I I I , 2. magii i religii w D o b r o w o l s k i e g o , 1958. e. 33—35. utrzymywaniu Chłopska kultura się leultury tradycyj­ tradycyjna, „Etno­ �Z BADAŃ NAD ZWYCZAJAMI DOROCZNYMI 99 picia na kunopie . G d y w związku z r o z w o j e m włókienniczego p r z e ­ mysłu fabrycznego zaczęły napływać na wieś tanie materiały, z a r z u ­ cono uprawę l n u i k o n o p i j a k o nierentowną. O d t e j p o r y zaczął się też, j a k w y n i k a z w y p o w i e d z i rozmówców, zanik wzmiankowanego z w y ­ czaju. Proces t e n nie jest j e d n a k j e d n o k i e r u n k o w y , może b o w i e m r ó w ­ nież przyczynić się do powstawania n o w y c h zwyczajów. T a k n p . zało­ żenie w e w s i w 1926 r . ochotniczej straży pożarnej spowodowało, że r o k rocznie w d n i u św.' F l o r i a n a strażacy zakupują mszę, na którą udają się w pełnym u m u n d u r o w a n i u , po południu zaś o d b y w a się t r a ­ d y c y j n a już zabawa taneczna. Drugorzędna w t y m w y p a d k u jest s p r a ­ wa, że sposób święcenia dnia św. F l o r i a n a przez strażaków dzierążskich został przejęty z ośrodków, gdzie straże już dawniej istniały. 34 Przykłady powyższe pozwalają jeszcze r a z podkreślić postulat, że badając chronologię zwyczajów trzeba ustalić, co dla danego z w y c z a j u jest albo było podłożem. Bliższe b o w i e m przeanalizowanie tego podłoża wyjaśnić może p r o b l e m permanentności (oczywiście względnej), e w e n ­ t u a l n i e r e g r e s j i danego zwyczaju. W zależności od c h a r a k t e r u tegoż można mówić o 'podłożu gospodarczym, k u l t u r a l n y m , i d e o l o g i c z n y m itp. Obecnie zwłaszcza podłoże ideologiczne nabiera szczególnej w a g i w związku z dorastaniem na w s i młodego pokolenia. Obowiązek ukoń­ czenia szkoły podstawowej, nowe środki w y c h o w a w c z e ( f i l m y oświa­ towe, w y c i e c z k i do miast itp.), wpływ r a d i a , wzrost a m b i c j i rodziców, przejawiającej się zwiększoną troską o dziecko (korzystanie z o p i e k i lekarskiej, większa dbałość o ubiór i racjonalne wyżywienie itp.), które należy uznać za c z y n n i k i nadzwyczaj p o z y t y w n e z p u n k t u w i d z e n i a wszechstronnego r o z w o j u społeczno^kulturowego w s i — będą miały w odniesieniu do k u l t y w o w a n i a d a w n y c h zwyczajów, jakże często n a ­ i w n y c h i racjonalnie nieuzasadnionych, bardzo daleko posunięte k o n ­ sekwencje. 3 5 IV. U W A G I KOŃCOWE Podsumowując dotychczasowe rozważania, łączące się z p r o b l e m e m f u n k c j o n o w a n i a i zmienności zwyczajów i wierzeń dorocznych na p o d ­ stawie materiałów t e r e n o w y c h ze w s i Dzierążnia, stwierdzić należy co następuje: Najżywotniejsze są zwyczaje mające oparcie w k o n s e r w a t y w n y c h siłach w s i . Najszybciej zanikają te, które dotyczą dziedzin życia n a j ­ bardziej r u c h l i w y c h i d y n a m i c z n y c h . D l a znacznej części zwyczajów 3 4 Por. 3 5 W jeszcze opis okresie znana. w rozdz. I I , 3. prowadzenia badań terenowych telewizja nie była we wsi �юс K R Y S T Y N A K W A S N I E W I C Z •dorocznych takie podłoże k o n s e r w a t y w n e s t a n o w i kościół. Najpowszechniej w związku z t y m przestrzegane są zwyczaje łączące się bezpośred­ nio z u p r a w i a n i e m k u l t u religijnego, a więc wszelkiego r o d z a j u uroczy­ stości zbiorowe, procesje, p i e l g r z y m k i , odpusty, poświęcenia, nabożeń­ stwa i t p . Znaczną żywotność wykazują też zwyczaje łączące się po­ średnio z k u l t e m r e l i g i j n y m . Odnoszą się one do 'przedmiotów poświę­ conych w kościele, za pośrednictwem których dokonuje się następnie w określonym c e l u zabiegów magicznych. W dalszej kolejności w y ­ mienić należy zwyczaje w y t w o r z o n e w związku ze świętami i o k r e s a m i r o k u kościelnego, lecz związane z n i m i luźno. Zwyczaje te stanowią cel same w sobie i nie pociągają za sobą dalszych k o n s e k w e n c j i ( t r a ­ d y c y j n y sposób spędzania d n i świątecznych, t r a d y c y j n y sposób p r z y ­ strajania wnętrz przed poszczególnymi świętami itp.). Względną trwałość w badanej w s i wykazują zwyczaje okolicznościo­ w e o charakterze w i d o w i s k o w y m i żartobliwym, k o n t y n u o w a n e obecnie przede w s z y s t k i m przez dzieci w w i e k u s z k o l n y m (zmienność p r z e j a ­ w i a się tutaj w przesunięciu się w dół granicy w i e k u , jaką w p r z e ­ szłości objęci b y l i uczestnicy tego zwyczaju: k a w a l e r o w i e , nieraz mło­ dzi małżonkowie). Znaczną trwałość, a nawet tendencje r o z w o j o w e wykazują z w y ­ czaje łączące się z p o r a m i r o k u , o charakterze d w u - l u b w i e l o s t r o n ­ n y c h umów gospodarczych, dotyczące wspólnego w y k o n y w a n i a p e w ­ n y c h prac, j a k darcie pierza czy w y k o p k i ziemniaków. Najszybciej zaginęły doroczne zwyczaje wiążące się bezpośrednio z produkcją rolną jako związane z najbardziej dynamiczną dzisiaj stroną życia i działalności chłopa. Abstrahując o d stopnia żywotności p o d a n y c h ogólnie g r u p zwycza­ jów, poszczególnych z n i c h częstokroć przestrzega się l u b nie, w za­ leżności o d tego, czy jest a k t u a l n i e jakaś p i l n a praca do w y k o n a n i a , czy też m a się w o l r t y czas do dyspozycji oraz czy w stosownej c h w i l i pamięta się o d a n y m zwyczaju, czy n i e . W parze z t a k i m t r a k towan i e m zwyczajów dorocznych idzie zanik t r a d y c j i : k t o (określenie płci, w i e k u , pozycji społecznej), w j a k i e j porze i w j a k i c h okolicznościach, a często nawet w j a k i m celu p o w i n i e n p r a k t y c z n i e kontynuować d a n y zwyczaj. Wszystko to s t a n o w i zespół zagadnień, w stosunku do których n a ­ leży wysunąć p o s t u l a t i n t e n s y w n y c h badań t e r e n o w y c h . Jak najszyb­ szy okres realizacji t y c h badań w szerszej s k a l i przestrzennej jest sprawą pierwszej w a g i , gdyż r e k o n s t r u k c j a zwyczajów dorocznych dokonuje się przede w s z y s t k i m dzięki pamięci d a w n y c h t r a d y c j i , prze­ c h o w y w a n y c h przez wymierającą generację starej społeczności w i e j ­ skiej. �Z Krystyna BADAN NAD ZWYCZAJAMI 101 DOROCZNYMI Kwaśmdewicz AUS D E N FORSCHUNGEN IM ÜBER D I E L A N D L I C H E N JÁHRLICHEN B R A U C H E GEMEINWESEN Z u s a m m e n f a s s u n g Den Gegenstand vorwiegend keit aiuf jahrlicher das in das einer Ende des geleitelt, über Den ihre Definition die Verfasserin Brauche iin der kollektiv in sie als durch in von Jahr mit die sowohl d e r áusseren, námlich der verschiedene und angewandt Aspekten. Klassifikation In • Verbindung sich auf Grund erschopfen zu die Worte auf Gruppe bezug des eine In Kriteriiums c) entsprechende in der Arbeit sich Voraussicht besprochen: gesellschaftlicher gegebene Brauch Rang projiziert. Beispiele illustriert, geschopft wurden. die bei den in a) Analyse Dorfbewohner, denen a) magischen. der diese den das der deren b) wird Effekt Brauche und akut sowie anderen Formen von Magie parallel Teilung Dieses Praktiken, b) gliedern), Kriterien werden Geschlecht, Brauchen in ihre weitere der Lebensbereich, den ' Untersuchungen und mittelbaren angewandte Funkítóon, A n z a h l , die Formen durchgeführt. herbeifiihrenden Unter Verrichtung Diese eine -Stelle System Brauche, Erscheinungen die Religion und universalen erster ideologische ist, die worden verschiedenen an vollziehen. dass fühirt einer Arbeit Brauche, Praktiken vorbeugende Kriterium Alie Zusammeneine angewandt van verbunden erwartetein der Teilnehmer, aus über Feststellung, magische der das sie: zwischen: sukzessiv im behandelt, von sie i n Ihrer Reichhaltigkeit über Anfor- individuell Berüctosichtigung der an, die dass Kriteriums bilden, auf betreffenden s e i es Eine Brauche Denksystems der Unterscheidung (die der Religionskultes zu der bringt jahrlichen herrschende Tátigkeit Abhángigkeit fühirt des ganze zahlreichste umkehrbaren und die zwingt in Die Betrachtungen, hervorhebt, magischen kommen. Grund gestattet nicht Analyse Zeremonie, Brauchen rituellen unterscheidet eines eines jedoch eingehendere Typs damit Anforderungen in Tatsache Grund Versuchen Sitte, wiederholen, Teilungskriterien s e m konne, auf bezeichnen. vorzunehmen. konnen, die Rede Teilungsversuch den von der Sektor. zu Verhalten der Klassifikation Arten sie keine die werden Wáhrend formalen dem enthaltenen Situationen. Verlauf umfassan Formulierung Vorschlag. jahrlichen heisst w a r von diesem gehütete, deren den Inhalte der Tradition bestimmten mit der in über das Rahmen als solche Brauch, zweckmassig weiteren ideotogischen Abschnitt, Verfasserin mit im wie auf zu Jahr Verbindung gestattet die bezug Wiellka zuir Gegenstand sich Untersuchungen in die B r a u c h e diesen Deflnitionsenitwiurf stehen, deim Kultur eigenen Vorstellungen, auch dienen die Veranderlich- der Verfasserin Beitrag ein Versuch, Art, die Kazimierza chronologischen gesellschaftlichen über und dienten Kreis ausgehend, hange durch. im Begriffe Umwelt die sich imaginarer der bildet ihren bezeichnet derungen, einen Grundlage als allgemeiner Funkťionieren Die moge Literatur solcher gesellschaftllchen sind Als Dzierążnia Arbeit Ausgamgspunkt zur In Betrachtungen Wesen, Gegend). Wandlungen einigen als das beziehen. Dorfee landlichen Von oder balden über d e s 19. J h . u n d d a s 20. J h . D a s V o r h a b e n W'unsche Theorie Arbeit Braucher Gemeinweisen also der Probléme Alter auf den der werden landlichen durch Gebieten �KRYSTYNA 102 Der weitere Funktionieren um das und 3) zwar: den dass das und ihres Nachlassens in Weise suohungen die gegęnwartig Tatsache der den orientaren, zuirüekreiichen). A m hange stehen bunden mit Schuitz von Gesundheit, Im triebkraftigsten Prozess bedeutende Leben und die Fruchtbarkeit, des vo¡r objektiven Faktoren, veranderten warem oder wie der Am Schluss eine lehnung> u. tribt landlicher jahrliche bis der die in Unterdie varchristliche Brauche, Gegend von Brauche, in dagegen im die mit Zusammen- heutigen die die dgl. zum von Zeit ver­ u. von dgl. bedingt. hervor, der Erinneruńg des haben. haben mit dem sie den ihrer beide von Faktoren ¡psychische bestimmt eine intensive Voraussetzumg vor Uberlieferungen landlichen subjektiven fiir der sich Wandlungen lindiviiduelle Alter allem in vollzieht, Gemeinvesens durch Beziehungen, Geistesrichtung, und Postulat Brauche, alteren ungestiime gesellsohaftlichen Unter Formen indem friiheren Brauche, Gewahrleistung Brauchen Bildung, Geschlecht jahrlichen der Ziele Gewohnheiten, also durch magische eine Z u r Zeit ist dieser Prozess v o r allem friiheren die Verfasserin Gebiete Generation wurden. u. von zeigen Beibehaltung Entwicklung Individúen, dgl., Rekonstruktion an aussterbenden bewahrt Wirkung einzelnen Einstellung, suchung dass Brauchen, Bereichen des Prozess angeführten genetische landlichen u n d die sie begleltenden Lebensstandard anzufiihren: Merkmale naie Arbeit von Ungewitterfolgen, Wohlstand Nachlassens der Produktionssphare den dleser (obwohl werden, Bestándigkeit Gut W e l t k r i e g e eine k r i t i s c h e R o l l e gespielt. in der bedingenden Prozess Abhángigkeit der zahlreiche verschwinden Lebensweise den verhaltnismassig den von daes sind sie wobei in betont, Beibehaltung sind. Eine die und in Lebenskraft verbunden schnellsten den sich Handlung Tatsache s t a m d i g e verschiedenartig, Viele die ihrer von der das es grundsátzliche 2) die Erschelnumg, verbunden Kirchenfesten produktions-technischen ist gestaltet. grosster Religion Tatsache mit sich Brauche drei Probléme über Soweit Motiv, wird Abhángigkeit symptomaitische soindern die mit die betrachtet, Probléme Verfasserin bewegende ais unmittelbarer eine die auf Brauche. Nachdriicklich Brauche, einzelnen illustrieren irgendeiner Effekt. sich jahilicher Handlung Allgemein verláuft, der bezieht unterscheidet zur der gegęnwartig einheitlich Beispiele der das stehen. Charakter Zeiten handelt, 1) Funktionieren Nachlassens dem Betrachtungen Veránderlichkeit beabsichtigten' Lebensbereichen nicht der die Funktionieren Elemente selbst, Teil und KWAŚNIEWICZ emotiowerden. Unter-ausgeht, elner die v o n A n der i m " Gedachtnis � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ff0efbfd29d34d9e6380d179afe1c69d.pdf e08664f6a9d289f56e1cedbe91cd4ca0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:548 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:501 Title A name given to the resource Nekrologi / ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8, s.331-341 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Część N E K R O PROFESOR W rektora 1963 r. zmarł M a k s i m do s p r a w Instytutu Etnografii „Sowietskaja radziecka badacza M. G . d n i u 18 k w i e t n i a działu antropologii gicznej III nauki i redaktor jednego i etnograficznej, Grigoriewicz Akademii G L e w i n zastępca d y ­ Nauk ZSRR, Redakcyjnego „Kratkieh S o o b s z c z e n i i " . W z najwybitniejszych teoretyka O LEWIN w t y m I n s t y t u c i e , członek K o l e g i u m Etnografija" straciła L przedstawicieli i organizatora t e r e n o w e g o S y b e r i i i Północno-Wschodniej życia kierownik czasopisma zmarłym myśli naukowego, nauka antropolo­ zasłużonego Azji. M : G . L e w i n urodził się 29 g r u d n i a 1904 r. w Słonimiu n a Białorusi. D z i e ­ ciństwo Jego kształtowało się w a t m o s f e r z e życia r o d z i n y l e k a r s k i e j . P o u z y ­ s k a n i u d y p l o m u w z a k r e s i e antropologii n a W y d z i a l e Matematyczno-Przyrodnic z y m U n i w e r s y t e t u M o s k i e w s k i e g o M . G . L e w i n kontynuował s t u d i a a n t r o p o l o ­ giczne i e t n o g r a f i c z n e j a k o a s p i r a n t I n s t y t u t u A n t r o p o l o g i i w M o s k w i e , pracując p r z y t y m od 1927 r. w M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m . W t y m c z a s i e M. G . L e w i n w c h o d z i również mocno do p r a c y t e r e n o w e j angażując się w p a r o l e t n i e b a d a n i a n a t e r e n i e S y b e r i i , łącząc w n i c h z a i n t e r e s o w a n i a a n t r o p o l o g i c z n e i etnograficzne. W 1930 r. i l a t a c h następnych M . G . L e w i n pracował z k o l e i w N o w o g a j e w s k i e j kult-bazie w rejonie Morza Ochockiego jako pracownik n a u k o w y delegowany przez Muzeum Etnograficzne i Komitet Siewiera przy Prezydium W C I K . P r a c a ta była misją b a r d z o odpowiedzialną i zaszczytną, wiązała się b o w i e m z p r z e ­ p r o w a d z a n i e m zadań p r a k t y c z n y c h p r z y r e a l i z a c j i z a s a d n i c z y c h celów p a ń s t w o ­ w y c h zmierzających do r e j o n i z a c j i n a r o d o w e j Z S R R i w y t y c z e n i a określonych g r a ­ n i c związkowych i a u t o n o m i c z n y c h r e p u b l i k , a u t o n o m i c z n y c h o b w o d ó w i okręgów n a r o d o w y c h . Toteż d l a p o s z e r z e n i a b a z y ' d o k u m e n t a l n e j d l a h i s t o r i i określonych g r u p narodowościowych M . G . L e w i n w t y m c z a s i e eksplorował także s t a n o w i s k a archeologiczne. W 1939 r. M . G . L e w i n podjął pracę w I n s t y t u c i e A n t r o p o l o g i i U n i w e r s y t e t u M o s k i e w s k i e g o . D o w y b u c h u I I w o j n y światowej działalność n a u k o w a M . G . L e ­ w i n a zostaje uwieńczona osiągnięciem tytułu i s t a n o w i s k a d o c e n t a p r z y K a t e d r z e A n t r o p o l o g i i n a W y d z i a l e B i o l o g i c z n y m oraz p o w i e r z e n i e m M u f u n k c j i S e k r e t a r z a Naukowego I n s t y t u t u Antropologii U . M. D o w y b u c h u w o j n y M. G . L e w i n z a ­ kończył także z a o c z n e s t u d i a w I I I n s t y t u c i e L e k a r s k i m . Działalność naukową w I n s t y t u c i e E t n o g r a f i i A k a d e m i i N a u k Z S R R M . G . L e ­ win rozpoczął w 1943 r. W roku następnym powierzono Mu w tej najwyższej �NEKROLOGI 332 i s z e r o k o r o z b u d o w a n e j placówce b a d a w c z e j zastępcy d y r e k t o r a do s p r a w n a u k i . Niezależnie bezpośrednio dział w Jego i od ogólnych w działalności redakcją aktywnym spraw tej placówce wychodziły naukowych także pracownią naukowej członkiem dziejów M. G. Lewina „Kratkije Kolektywu kultury ludzkiej stanowisk*, Instytutu M. G . L e w i n Działu Antropologii. stanowiły Soobszczenija", Redakcyjnego prace był On czasopisma kierował Osobny roz­ wydawnicze. Pod także wieloletnim „Sowietskaja Etno- grafija". Szczególnie m o c n o ugruntowaną pozycję w n a u c e r a d z i e c k i e j , a także ś w i a ­ towej, zyskał M . G . L e w i n j e d n a k j a k o n i e z m o r d o w a n y b a d a c z t e r e n o w y głębokorozumiejący problematykę procesów o s a d n i c z y c h n a S y b e r i i i w P ó ł n o c n o - W s c h o d niej Azji. Kierunek i zakres zainteresowań naukowych skrystalizował się u M . G . L e w i n a s t o s u n k o w o dość wcześnie. J a k k o l w i e k właściwa p r o b l e m a t y k a a n t r o p o l o g i c z n a stanowiła w z a s a d z i e główny t r z o n J e g o zainteresowań n a u k o ­ w y c h , n i e m n i e j z a w s z e rozumiał ją n i e i n a c z e j , j a k w s z e r o k i m i pełnym połącze­ n i u z p r z e j a w a m i działalności człowieka u d o k u m e n t o w a n y m i zarówno w m a t e ­ riałach a r c h e o l o g i c z n y c h , j a k i e t n o g r a f i c z n y c h . K o j a r z e n i e w y n i k ó w b a d a w c z y c h z p o k r e w n y c h sfer myśli n a u k o w e j pozwoliło M . G . L e w i n o w i z dużym p o w o ­ d z e n i e m n a w y s u w a n i e n o w y c h , śmiałych wniosków zarówno d l a k o n k r e t n y c h zakresów t e m a t y c z n y c h , j a k i d l a metodologii postępowania b a d a w c z e g o . Toteż, w Jego d o r o b k u naukowym n a szczególne wyróżnienie zasługują gruntowne, oparte n a różnorodnej b a z i e materiałowej s t u d i a n a d początkami i rozwojem h o d o w l i r e n a i p s a zaprzęgowego. Duży ciężar g a t u n k o w y posiadają również p r ó b y podjęte p r z e z M . G . L e w i n a łącznie z N . N . C z e b o k s a r o w y m ' n a d k o m p l e k s o w y m w y k o r z y s t a n i e m w metodologii badań e t n o g e n e t y c z n y c h materiałów a n t r o p o l o g i c z ­ n y c h łącznie z materiałami udostępnionymi p r z e z i n n e d y s c y p l i n y n a u k o w e . D o n i c h należą p r z e d e w s z y s t k i m próby w y p r a c o w a n i a z a s a d k u l t u r o w o - h i s t o r y c z n e j k l a s y f i k a c j i ludów i u j a w n i e n i a prawidłowości z j a w i s k a p r z e w a g i p o k r y w a n i a się zasięgów typów a n t r o p o l o g i c z n y c h z zasięgami obszarów h i s t o r y c z n o - e t n o g r a f i c z n y c h aniżeli z zasięgami m o d e l i k u l t u r o w o - g o s p o d a r c z y c h c z y też z r o z p r z e s t r z e ­ n i e n i e m się g r u p językowych. Słuszność naukową t a k i e g o postępowania b a d a w c z e g o M . G . L e w i n w szczegól­ n i e k o r z y s t n y sposób czeskaja wyższa praca premią i m . N. Dla przedstawił antropológica po ukazaniu N. w i prooliemy się obronie pracy etnogeneza drukiem doktorskiej narodów (1958 r.) została w przestrzeni akumulacji trwałych eksploracje terenowe cząwszy kilkudziesięcioletniej wiedzy i odkryć n a terenie Efekty od Czukockim) prowadzone pracy 1957 do 1962 r. rozumiane grafii A k a d e m i i działalności o ludach Syberii i w wieloletniej logów, etnografów Wostoka. 1960 r. Po­ odznaczona Mikłucho-Makłaja. M. G. L e w i n a w w y c h źródeł stały się podstawową dziedziną p r a c y n a u k o w e j Na Etni- na temat: Dalniego M. G. Lewina (który „sibirowiedow" N a u k Z S R R przemawiają no­ badawczych. dążył On jak i do prze­ Azji. w prowadził s z e r z e j , łącznie z e f e k t a m i stale uwarstwionych, Północno-Wschodniej systematycznie i archeologów naukowej i kulturach celu wydobycia i zadań pracy kolejnym badania nawrocie na całego zespołu zrzeszonych w po­ Półwyspie antropo­ Instytucie E t n o ­ n a zewnątrz s z c z y t o w y m i osiągnięciami etnografii r a d z i e c k i e j . C o więcej, w i d z i a n e od tej s t r o n y stanowią one kontynuacjęnajlepszych tradycji naukowych -Wschodniej również Azji z W. i nawiązania dawniejszych badaczy G. Bogoraz-Tanem do f u n d a m e n t a l n e j ludów S y b e r i i i P ó ł n o c n o - i L . J . Szternbergiem schedy n a czele, j a k po M . K r a s z e n i n n i k o w i e i in- �NEKROLOGI 333 B y c h . N i e m n i e j obraz tej działalności n i e byłby k o m p l e t n y , gdybyśmy n i e u w z g l ę d ­ n i l i m o m e n t u h i s t o r y c z n e g o , w którym zarówno M . G . L e w i n o w i , j a k i i n n y m pracownikom naukowym Jego generacji w y p a d ł o realizować cele badawcze. W przeciwieństwie b o w i e m do b a d a c z y d a w n i e j s z y c h M . G . L e w i n i Jego g e n e ­ r a c j a n a u k o w a włączyli się w p r o c e s b a d a w c z y ludów S y b e r i i i P ó ł n o c n o - w s c h o d ­ n i e j A z j i w o k r e s i e , k i e d y l u d y te wchodziły w z a s a d n i c z y przełom w d o t y c h c z a ­ s o w y m s y s t e m i e b y t o w a n i a . B e z o b a w y popełnienia p r z e s a d y można powiedzieć, że pod n a p o r e m n o w e j rzeczywistości w y t w o r z o n e j w w y n i k u r e a l i z a c j i z d o b y c z y R e w o l u c j i Październikowej n i e m a l n a o c z a c h b a d a c z y załamywała się gwałtownie d a w n i e j s z a s t r u k t u r a c y w i l i z a c y j n a t y c h ludów, która p o m i m o p e w n y c h z m i a n b y ­ ła wciąż j e s z c z e b a r d z o poważnie przesiąknięta a r c h a i z m a m i . W polu b e z p o ­ średniej o b s e r w a c j i tego zespołu b a d a c z y dokonywał się d i a l e k t y c z n y proces ostrej w a l k i między t r a d y c y j n y m i f o r m a m i życia a n o w y m i e l e m e n t a m i k u l t u r y , t w o ­ rzącymi się w n o w y c h w a r u n k a c h b y t u . J a s n e j e s t , że w t y c h okolicznościach p r o c e s kształtowania się nowego człowieka i n o w e j k u l t u r y s o c j a l i s t y c z n e j wśród l u d ó w r a d z i e c k i e j Północy musiał być ujęty j a k o osobny z a k r e s t e m a t y c z n y i pod tą postacią wszedł do programów b a d a w c z y c h , równorzędnie do d a w n i e j s z y c h kierunków zainteresowań. Pisząc te słowa poświęcone pamięci M a k s i m a G r i g o r i e w i c z a L e w i n a w y p a d n i e dodać, że w r a z z Jego p r z e d w c z e s n y m zgonem odszedł z szeregów u c z o n y c h r a ­ d z i e c k i c h n i e t y l k o p r z e d s t a w i c i e l w i e l k i e j w i e d z y o przeszłości h i s t o r y c z n e j ludów i k u l t u r S y b e r i i i Pólnocno-Wschodniej A z j i , lecz także j e d e n ze ś w i a d k ó w -wielkiego przełomu i jego n a u k o w y dokumentalista. Najważniejsze Kraniołogiczeskij К woprosu dienija, t i p ulczej, o driewnosti ewolucii prace M . G. „Antropołogiczeskij i proischożdienii i porodoobrazowanija Lewina Ż u r n a ł " , n r 1: 1937. oleniewodstwa, domasznich [w:] Problemy żiwotnych, — L e n i n g r a d 1938 (wspólnie z А. I. Zołotariewym). Etnograficzeskije paralleli к nieoliticzeskim figurám ryb, t. 2: 1939. proischoż- t. 1, „Sow. Moskwa— Etnografija", A. P. B o g d a n o i u t ruśskaja autropoiogtja, „Sow. E t n o g r a f i j a " , 1946, n r 1. . P r o b l e m a pigmiejew w antropologii i etnografii, „Sow. E t n o g r a f i j a " , 1946, n r 2. O proischożdienii i tipach uprjażnogo sobakowodstwa, „Sow. E t n o g r a f i j a " , 1946, n r 4. T . N. Granowskij i russkaja antropołogija, „Kr. Soobszcz. Instituía E t n o g r a f i i " , t. 1: 1946. O dieformacii gołowy u turkmien (k woprosu „Sow. E t n o g r a f i a " , t. 6 — 7 : 1947. Dmitrij Nikołajewicz Anuczin (1843—1923), Trudy o turkmienskoj Instituía Etnografii Trudy Instituía dolikokiefalii), AN SSSR, t. 1: 1947. Antropołogiczeskije tipy Ochotskogo A N S S S R , now. sier., t. 2: 1948. Sowietskaja antropołogija za 30 let, pobierieżja, „Sow. Etnografija", 1947, n r Etnografii 4 (wspólnie z J . J . Rieginskim). К problemie istoriczeskogo wiernoj Azii, Antropołogiczeskij Kraniołogiczeskije sootnoszenija choziajstwienno-kulturnych tipow Sie- „Kr. Soobszcz. Instituía Eínografii", í. 2: 1947. tip jakutow, „Kr. Soobszcz. Instiíuía Eínografii", t. 3: 1947. tipy czukczej i eskimosow {W swjazi s woprosami etnologii �NEKROLOGI 334 Siewiero-Wostocznoj AN N. G. Czerny Problema szewski] oleniewodstwa woprosu o Sibiři i Azii), i Etnografii zasielenii Czełowieka rassielenije ibidem antropologii, „Sow. E t n o g r a f i j a " , Dalníego czełowieka Instituía E t n o g r a f i i , Driewnieje „Sow. E t n o g r a f i j a " , w sowietskoj 1949, n r 4. „Kr. Soobszcz. 1950, n r 1 ( w s p ó l ­ Sibiři, w i „Sow. Siewiernoj probliemie etnogienieza Etnografija", Azii Driewnieje czełowieczestwa (k (К 1950, n r 2. po 1950, n r dannym Rassielenije 3. antropologii Czełowieczestwa", n o w . sier., t. 16: 1951. (wspólnie z N. N. Czernyszewskij Wostoka „Sow. E t n o g r a f i j a " , driewniejszem pieriesielenija „Proischożdienije G. Antropologii t. 9: 1950. tipy Siewiernoj Trudy problemie, sapiens i ich proischożdienije, narodów N. Muzieja Wasilewicz). Antropołogiczeskije Driewnije i rasowoj Homo Etnografii", nie z G . M. К „Sborník o rasach proischożdienija Instituía Tipy Azii), S S S R " , t. 10: 1949. w Wostocznoj i Jugo-Wostocznoj Azii, Czeboksarowem). 125-letiju so dnia rożdienija), „Sow. Etnografija", 1953, n r 4. AntropoJogiczeskije raboty К antropologii Jużnoj К antropołogii Jużnoj Sibiři, Chozjajstwienno-kulturnyje grafija", Osnowy tipy antropołogii, Moskwa tipy Sibiři na V Mieżdunarodnom istokow i russkoj ska ja szewskogo, Sborník", jazyki, matierijał narody, [w:] obíasti, it. 20: 1954. „Sow. Eíno- Czeboksarowem). z J . J . Roginskim). [w:] Dokłady Antropologów „Oczerki Sibiři, iz po souňetsřcoj i Etnografów, Isíorii Etnoigrafii, í. dielegacii M o s k w a 1955. Eínografii, Folkłoristiki 30: 1956. tiematika w po istorii Etnograficzeskije í. w rabotach N. G. Czerny- mogilnika, „Anfropołogiczeskij 33: 1956. etnografii, Amierika, Australija, Czeboksarowem). etnogienieza narodów Dalniego Wostoka, 36: 1958. enciklopiedija, Velenie, obszczej „Sow. etnografii, í. 49. Etnografija", Aziatskaja 1960, n r 1. czasť SSSR, Moskwa O. Dołgich). antropołogii mietodoiogii í. obszczej sowietskaja Oczerki i N. i problemy mogilnik z В. Eínografii, z N. Eínografii, [w:] Wiercholenskogo Oczerki [w:] Bolszaja 1960 (wspólnie (K t. 20: 1954. Eeínografii", 1955 (wspólnie Insíiíuía antropołogija Insíiíuía Driewnieeskimosskij Oczerki Instituía i ich gieniezis, Insíiíuía 1957 (wspólnie Etniczeskaja Narody z N. N. antropołogiczeskaja 1, T r u d y Moskwa Etnografija, 1954, n r 1. Etnografii", ibidem. Antropołogiczeskij Trudy Etnografija", Instituía i istoriko-etnograficzeskije Kongriessie Trudy i „Sow. Soobszcz. antropołogii, Antropołogii", Etnograficze Rasy, „Kr. 1955, n r 4 (wspólnie Antropołogiczeskije U Bera, K . M. Sibiři, , , K r . Soobszcz, w Rossii, antropołogiczeskije izuczenija M o s k w a 1960. matierijały biespismiennych как istoriczeskij narodów), „Sow. istocznik Etnografija".. 1961, n r 1. O priedmietie i z a d a c z a c h etnogieografii, z S. I. B r u k i e m i W. „Sow. E t n o g r a f i j a " , 1963, n r 1 (wspólnie I. Kozłowem). Witold Dynowski �NEKROLOGI PROFESOR M. 335 J. HERSKOVITS W miesiącu m a j u dobiegła n a s s m u t n a wiadomość o śmierci jednego z n a j ­ w y b i t n i e j s z y c h etnografów amerykańskich M e l v i l l e ' a J . H e r s k o v i t s a . Twórczość tego uczonego wypełnia chlubną kartę h i s t o r i i e t n o g r a f i i amerykańskiej, a także i światowej. Charakterystyczną cechą jego działalności było p o c z u c i e społecznej wartości w y s i ł k ó w etnografa w d z i e d z i n i e p o z n a n i a z a s a d o r g a n i z a c j i życia s p o ­ łecznego o r a z n i e u s t a n n a dążność do p o z n a n i a l u d ó w i i c h k u l t u r w c e l u w z a ­ j e m n e g o zbliżenia. N a j l e p s z y m tego przykładem jest jego działalność n a p o l u badań n a d przeszłością ludności murzyńskiej zamieszkującej S t a n y Z j e d n o c z o n e . P r a c y tej oddał n a j l e p s z e s w o j e l a t a i w i e l e sił publikując l i c z n e r o z p r a w y i o r g a ­ nizując w i e l e i n s t y t u c j i mających n a c e l u p r o p a g o w a n i e i r o z w i j a n i e t y c h badań. Wspomniane założenia skłoniły, go również do badań n a d l u d a m i p i e r w o t n y m i zamieszkującymi różne k o n t y n e n t y , a to w celu z n a l e z i e n i a dróg ułatwiających i m s z y b k i a w a n s społeczny i k u l t u r a l n y . N i c więc d z i w n e g o , że był on t y m , który p r z y współpracy z i n n y m i n a u k o w c a m i dał p o d w a l i n y do nowego r o z u m i e n i a k w e s t i i p r z e n i k a n i a się k u l t u r i c y w i l i z a c j i , określonej odtąd m i a n e m a k u l t u r a c j i . Ogłoszone p r z e z H e r s k o v i t s a , L i n t o n a i R a d f i e l d a m e m o r a n d u m o a k u l t u r a c j i otworzyło w e t n o g r a f i i amerykańskiej i światowej n o w y okres, który przyniósł w i e l e c e n n y c h p r a c i studiów oraz z n a c z n i e przyczynił się do z m i a n y s t o s u n k u do t a k z w a n y c h ludów z a c o f a n y c h w r o z w o j u . R a z rzuconą myśl podjęły d z i e ­ siątki etnografów, którzy r o z s z e r z y l i p i e r w o t n e tezy H e r s k o v i t s a , tworząc z t y c h założeń p o d s t a w y do s p e c j a l n e j d z i e d z i n y antropologii społecznej, z w a n e j s t u d i a m i akulturacyjnymi. 1 B a r d z o podobną pozycję z a j m u j e H e r s k o v i t s również i w d z i e d z i n i e badań porównawczych n a d k u l t u r a m i reprezentującymi różny stopień zaawansowania w r o z w o j u . S t w o r z o n y p r z e z niego zespół pojęć n a z w a n y c h potocznie „relaty­ w i z m e m k u l t u r o w y m " w y p ł y w a z t y c h s a m y c h źródeł, co i pojęcie „akulturacji". Dążność d o ogarnięcia i s t o t y k u l t u r i n n y c h niż t a , jaką r e p r e z e n t u j e b a d a c z , d o ­ prowadziła tego uczonego do s t w i e r d z e n i a , że n i c n i e upoważnia n a s do w y r o k o ­ w a n i a , że d a n a k u l t u r a jest gorsza od i n n y c h l u b że j e s t d o w o d e m niższości l u d u ją reprezentującego. K u l t u r a jest przecież formą z a s p o k a j a n i a w s z e l k i e g o r o d z a j u potrzeb powstałą w konkretnych warunkach geograficznych, środowiskowych i h i s t o r y c z n y c h , w y p r a c o w a n ą p r z e z d a n y l u d n a p r z e s t r z e n i długich okresów, co uczyniło daną kulturę s p e c y f i c z n y m t w o r e m społecznym n i e odpowiadającym swą strukturą i n n y m społeczeństwom, które rozwinęły się n a o d m i e n n y m podłożu g e o g r a f i c z n y m i h i s t o r y c z n y m . Stąd właśnie w y p ł y w a względność w s z e l k i c h ocen k u l t u r y , które przyjęły swą klasyczną postać w pojęciach r e l a t y w i z m u k u l t u r o w e g o . T o h u m a n i t a r n e s t a n o w i s k o zajęte p r z e z amerykańskiego etnografa n i e p o z o ­ stało bez e c h a w e t n o g r a f i i światowej. T e s a m e e l e m e n t y r o z u m o w a n i a odnaleźć możemy w t e z a c h l a n s o w a n y c h p r z e z C l a u d e Lévi-Straussa, że t y l k o w y m i e n i m y n a t y m m i e j s c u jego ostatnią n i e z w y k l e interesującą i kontrowersyjną książkę L a pensée sauvage . N i e b r a k było również i głosów k r y t y c z n y c h , n p . ze s t r o n y u c z o n y c h r a d z i e c k i c h , którzy dążąc do m a k s y m a l n e g o o b i e k t y w i z o w a n i a oceny p r o ­ cesów h i s t o r y c z n y c h widzą w t e z a c h H e r s k o v i t s a n i e b e z p i e c z n e t e n d e n c j e do z a c i e 2 1 Study R. R e d f i e l d , of Acculturation, Paris Polskiej". 2 R. L i n t o n , M . J . H e r s k o v i t s , Memorandum on „American A n t r o p o l o g i s t s " , v o l . 38, 1936, s. 149—152. 1962. P o r . recenzję z tej książki zamieszczoną w tomie the 7 „Etnografii �NEKROLOGI 336 ranią różnic w z a k r e s i e postępu społecznego, co może w s w o j e j prowadzić do całkowitej negacji postępu j a k o takiego. konsekwencji do­ Nie ulega wątpliwości, że przyjmując niemożność p o r ó w n y w a n i a i o c e n i a n i a k u l t u r s k a z u j e m y się n a błądze­ n i e w ś r ó d różnorodności z j a w i s k k u l t u r o w y c h bez n a d z i e i n a u z y s k a n i e s y n t e t y c z ­ nego o b r a z u k u l t u r y ogólnoludzkiej, co w e d ł u g większości współczesnych fów j e s t j e d n y m z głównych zadań antropologii n i u . M i m o t y c h zastrzeżeń, których w i z m u kulturowego tach etnogra­ w s z e r o k i m tego słowa rozumie­ słuszności n i e sposób podważyć, tezy relaty­ n a p e w n o odegrały w a ż n ą rolę w międzynarodowych etnograficznych i znalazły swój oddźwięk w wielu pracach kontak­ etnograficznych p o p r z e z dążność d ° głębszego wniknięcia w istotę k u l t u r p o w s z e c h n i e nazywanych , .prymitywnymi". Odrębną życia dziedziną naukowego też p o p r z e z bądź działalności to p r z e z Melville'a montowanie współuczestniczenie Herskovitsa szeregu było wypraw i współprzewodniczenie wielu organizowanie badawczych, kongresom bądź nauko­ w y m i z j a z d o m . N i e u l e g a wątpliwości, że najwięcej c z a s u i m i e j s c a w s w e j poświęcił on k o n t y n e n t o w i , n a którym się urodził, wśród amerykanistów. N i c więc dziwnego, cji najreprezentatywniejszego Anthropologist". organu zajmując poczesne że p r z e z długie l a t a stał n a czele r e d a k ­ antropologów amerykańskich „American Niemałą też rolę odegrał w p a r y s k i m „Societě des A m e r i c a n i s t e s " . Jednakże żywe z a i n t e r e s o w a n i e elementem murzyńskim w S t a n a c h Zjednoczonych skierowało jego u w a g ę i n a i n n e k o n t y n e n t y , a szczególnie n a k o n t y n e n t r z y s t y , n a Afrykę. N i c więc dziwnego, wyprawie że już w macie­ o k r e s i e międzywojennym, dzięki do A f r y k i i długim s t u d i o m w z a k r e s i e l i t e r a t u r y a f r y k a n i s t y c z n e j , w y ­ chodzą spod jego pióra c e n n e p r a c e na temat epoki niewolniczej' w również n a t e m a t s p e c y f i k i k u l t u r afrykańskich. T a k więc w choć krótka p r a c a pt. Culture się jego p o d s t a w o w a , w pracy miejsce czasopiśmie , , A f r i c a " , w której podaje własną Areas Afryce, roku of Africa koncepcję zamieszczona podziału tego n e n t u n a s t r e f y k u l t u r o w e , oparte n a s p e c y f i c e e k o n o m i c z n e j jak 1933 u k a z u j e konty­ i tradycjach etnohi- s t o r y c z n y c h . O b o k tego. r o d z a j u s y n t e t y c z n y c h ujęć z n a j d u j e m y w jego p r a c a c h n a « temat Afryki wiele TJahomeju. W studiów dotyczących h i s t o r i i tego k o n t y n e n t u , niedługim więc s t o s u n k o w o amerykańskiej a szczególnie c z a s i e stał się on n a g r u n c i e etnografii j e d n y m z czołowych p r z e d s t a w i c i e l i a f r y k a n i s t y k i . Krzewieniu wiedzy o tej części świata i o r g a n i z o w a n i u badań n a d p r z e m i a n a ­ m i społecznymi zachodzącymi w A f r y c e poświęcił w i e l e c z a s u j a k o profesor North­ w e s t e r n U n i v e r s i t y i członek w i e l u k o m i s j i n a u k o w y c h . P o z a t y m był on k i e r o w ­ nikiem wypraw badawczych do Gujany Holenderskiej (1928—1929), H a i t i (1934), T r y n i d a d u (1939) w r e s z c i e B r a z y l i i (1941—1942). W y n i k i e m t y c h w y p r a w j e s t s z e r e g studiów i większych p r a c traktujących mieszkańców b a d a n y c h krajów. Na o specyfice pierwsze antropologicznej miejsce w tych i kulturowej studiach się p r a c e o e k o n o m i c e l u d ó w p r y m i t y w n y c h i f o r m a c h i c h o r g a n i z a c j i wysuwają społecznej. N i e b r a k również wśród t y c h p r a c szkiców h i s t o r y c z n y c h , a k u l t u r a c y j n y c h , f o l k l o ­ rystycznych, a nawet jedynie — j a k ludu możemy muzykologicznych. dobrze wyrazić rozumiał swoją a s p e k t y i zgłębimy p r o b l e m y Rozpiętość Herskovits opinię dopiero — że wtedy, tych o zainteresowań kulturze gdy poznamy jej historyczno-gospodarczego głęboka o r a z dzięki znajomości l i t e r a t u r y , umożliwiła m u s z e r s z e s p o j r z e n i e n a kultury ogólnoludzkiej Herskovitsa, i na napisanie śniejszych i n a j l e p s z y c h podręczników antropologii, tom zatytułowany Man and His Work's. zdobyta dzięki jej Jed­ badaniom rozwoju wiedza wszystkie uwarunkowania. nocześnie zagadnienie i wszechstronna dowodzi jakiegokolwiek jednego z własnym najwcze­ który ukazał się j a k o pokaźny �NEKROLOGI 337 N i e możemy się więc dziwić, że u c z o n e m u tej m i a r y nieobce były również z a ­ g a d n i e n i a m e t o d y i zadań n a u k i , jaką reprezentował. W i e l o k r o t n i e p u b l i k u j e on i wygłasza s w o j e z d a n i a n a t e m a t r o l i antropologa w e współczesnym społeczeństwie i l a n s u j e p r o g r a m y badań n a d a k t u a l n y m i p r z e m i a n a m i społecznymi w różnych środowiskach k u l t u r o w y c h . T e metodologiczne doświadczenia i przemyślenia s t a ­ wiają go w rzędzie n a j w y b i t n i e j s z y c h organizatorów życia n a u k o w e g o już n i e t y l k o , w S t a n a c h Z j e d n o c z o n y c h , a l e w ogóle n a świecie. N a j l e p s z y m tego d o w o ­ d e m jest r o l a , jaką odegrał w p r z y g o t o w y w a n i u i k i e r o w a n i u k o l e j n y c h K o n g r e ­ sów N a u k A n t r o p o l o g i c z n y c h i E t n o g r a f i c z n y c h w F i l a d e l f i i (1956) i Paryżu (1960). Śmierć zaskoczyła go w c z a s i e ożywionych p r a c p r z y g o t o w a w c z y c h do V I I K o n ­ g r e s u w M o s k w i e , gdzie miał również ważne z a d a n i a do spełnienia. T o właśnie działalności H e r s k o v i t s a zawdzięczamy między i n n y m i s t w o r z e n i e okoliczności ułatwiających p i e r w s z e s p o t k a n i e etnografów r a d z i e c k i c h z a n t r o p o l o g a m i ame­ rykańskimi i p r z e d s t a w i c i e l a m i etnologii z a c h o d n i e j . Ż e to p i e r w s z e s p o t k a n i e w F i l a d e l f i i było owocne, dowiódł już k o n g r e s p a r y s k i , w którym uczestniczyła l i c z n a e k i p a r a d z i e c k a o r a z p r z e d s t a w i c i e l e etnografii k r a j ó w d e m o k r a c j i l u d o ­ w e j . W y m i a n a zdań, j a k a t a m nastąpiła, t a k z a s a d n i c z o zmieniła sytuację ś w i a ­ tową, że u c z e s t n i c y k o n g r e s u n i e z a w a h a l i się oddać p r y m a t u organizacyjnego u c z o n y m r a d z i e c k i m decydując o t y m , że następny k o n g r e s odbędzie się w M o s k w i e . Podsumowując t y c h k i l k a krótkich u w a g o spuściźnie n a u k o w e j Melville'a J . H e r s k o v i t s a należy z całym u z n a n i e m ustosunkować się do dążeń, j a k i e oży­ w i a ł y jego działalność. Życie s w e poświęcił s z u k a n i u p r a w d y o w i e l u p r o b l e m a c h wiążących się z r o z w o j e m społeczeństw o różnym poziomie k u l t u r o w y m i t a k r o ­ z u m i a n e z a d a n i e antropologa wypełniał w miarę s w y c h sił r z e t e l n i e i z e n t u z j a z ­ m e m wzbogacając antropologię o s z e r e g ważnych spostrzeżeń i tez. Skłania n a s to do z a s t a n o w i e n i a się n a d w i e l o m a k w e s t i a m i i do p o n o w n e g o przemyślenia p e w ­ n y c h s p r a w . Pomocą w t y m posłużyć n a m może w przyszłości dokładniejsze s t u ­ d i u m n a t e m a t jego p o g l ą d ó w i założeń t e o r e t y c z n y c h , które czekają o p r a c o w a n i a również i w p o l s k i e j l i t e r a t u r z e e t n o g r a f i c z n e j . Ważniejsze prace i artykuły M . J . Herskovitsa 1924 A Preliminary pologist", On Consideration of v o l . 26, s. 50—63. the Culture Areas of Africa, „American Anthro­ the Negro-White Population of New York City: The Use of the Variability of Family Strains as an Index of Heterogeneity or Homogeneity, [w:] Procee­ dings XXI International Congres of Americanicsts,, H a g u e , s. 5—12. 1925 The Negro's Americanism, s. 353—360. [w:] A l a i n Locke, The New Negro, New York, 1926 The Cattle Complex in East Africa, 361—380, 494—528, 633—654. 22 - E t n o g r a f i a P o l s k a , t. V I I I „American A t h r o p o l o g i s t " , v o l . 28, s. 230—272 �NEKROLOGI 338 1927 Acculturation and the American Negro, „Southw. P o l . a n d S o c . S e i . Q u a r t . " , v o l . 8, s. 211—225. 1928 The American Negro. A Study in R a c i a l C r o s s i n g , N e w York. 1929 Adjiboto. An African Game of the Bush-Negros of Dutch Guiana, „ M a n " , v o l . 20, s. 122—127. Social Selection and the Formation of Human Types, „Human Biology", v o l . 1, s. 250—262. 1930 Anthropometry The of the American Culture The Negro Areas of Africa, in the New logist", Negro (b.m.w.). „Africa", v o l . 3, s. 59—77. World: The Statement of a Problem, „American Athropo- v o l . 32, s. 145—156. 1931 Tales i n Pidgin E n g l i s h f r o m N i g e r i a , „Journal of A m e r i c a n F o l k - L o r e " , v o l . 44, s. 448—466. Physical Form of Mississippi Negroes, „American J o u r n a l of P h y s i c a l l o g y " , v o l . 16, s. 193—201. ( w r a z z V . К. C a m e r o n i H. Anthropo­ Smith). 1932 Some Aspeckts Wari in the New of Dahomean World, Ethnology, „Journal of „Africa", v o l . 5, s. 266—296. Royal Anthropological Institute", vol. 62 r s. 23—37. 1933 On the Provenience of New W o r l d N e g r o e s , „Social F o r c e s " , v o l . 12, s. 247—262. A Tootnote to the History of Negro Slaving, „Opportunity" v o l . 11, s. 178—181 ( w r a z z F . S . H e r s к o v i t s). Outline of Dahomean Religious Belief (b.m.w.) ( w r a z z F . S . Herskovits). 1934 Freudian Mechanisms in Primitive Negro C . G. Seligman, L o n d o n , s. 75—84. Rebel Destiny, among the Bush Negroes z F . S. H e r s к o v i t s). Psychology, of Dutch [w:] Essays Guiana, New presented York to (wraz �NEKROLOGI 339 1935 The Social History chology, What of the Worcester Has Africa Negro, [w:] Given America?, H a n d b o o k oí Social C. M u r c h i s o n , (Massachusetts), Psy­ s. 207—267. „The N e w R e p u b l i c " , v o l . 84, s. 92—94. 1936 Applied Anthropology and the American Anthropologists, „Science", v o l . 83, s. 215—222. The Significance of West Africa for Negro Research, „Journal of N e g r o History", v o l . 21, s. 15—30. Suriname Folklore b.m.w. ( w r a z z F . S. Herskovits). 1937 African Gods and Catolics Saints in New pologists", v o l . 39, s. 635—643. A World Note on „Woman Marriage" in Dahomey, a Haitian Valley, New York. The Significance of Anthropologist", Tales Negro „American Anthro­ , , A f r i c a " , vol. 10, s. 335—341. Life the Study of Acculturation v o l . 39, s. 259—264. in Pidgin English from s. 52—101 ( w r a z z F . S. Belief, for Anthropology, Ashanti, „Journal of A m e r i c a n Herskovits). in „American F o l k - L o r e " , v o l . 50, 1938 Acculturation. Dahomey, The The Study an Ancient Ancestry of the of West Culture African American Contact, Kingdom, Negro, New York. 2 vols., N e w York. ,,The A m e r i c a n S c h o l a r " , vol. 8, s. 84—94. 1940 The Economic Life of Primitive Peoples, New York. 1941 The Myth of the Negro Past, New York. 1942 Education and s. 737—749. Cultural Dynamics, „American J o u r n a l of S o c i o l o g y " , v o l . 48, „American S o c i o l o g i c a l Review", 1943 The Negro in Bahia, Brazil: v o l . 7, s. 394—402. The Southermost Outposts v o l . 45, s. 495—510. a Problem of New in Method, World Africanisms, „American Anthropologist", �NEKROLOGI 340 T h e Negroes of Brazil, „Yale R e v i e w " , v o l . 32, s. 263—279 ( w r a z z F . S . Hersko­ vits). 1944 Drums and D r u m m e r s in A f r o - B r a z i l i a n Cult Life, „Musical Q u a r t e r l y " , v o l . 30, s. 477—492. 1945 Backgrounds of African T h e Processes [R. L i n t o n Problem, Method s. 5—24. Trinidad vol. Art, Denver. of Cultural Change, ed.], C o l u m b i a — N e w and Theory Proverbs („Old 58, s. 195—207. [w:] The Science of Man Y o r k , s. 143—170. in Afroamerican Time Saying So"), Studies, „Journal in the World Crisis „Afroamérica", v o l . 1, of A m e r i c a n Folk-Lore", 1946 African Literature (Negro Folklore), Encyclopedy [w:] of Literature, v o l . 1, N e w Y o r k , s. 3 — 1 5 . Folklore after a Hundred Years: A Problem in Redefinition, „Journal of American F o l k l o r e " , v o l . 59, s. 89—100. 1947 Trinidad Village, New York (wraz z F . S. Herskovits). 1948 Man The and His Works Contribution pologists", The Science of A m e r i c a n of Cultural Anthropology, New York. S t u d i e s to A f r i c a n i s t R e s e a r c h , „American Anthro­ v o l . 50, s. 1—10. 1949 Música de Culto Afrobahiana, „Revista ( w r a z z R. A . W a t e r m a n ) . de E s t u d i o s M u s i c a l e s " , v o l . 1, s. 65—127 1951 The Present Status and Needs of Afroamerican Research, „Journal of N e g r o H i ­ s t o r y " , v o l . 36, s. 123—147. 1955 The Social Organisation tional de Americanistas, of t h e C o n d o m b l e , [w:] Annais Säo P a o l o , s. 505—532. XXXI Congress Interna­ �NEKROLOGI 341 1956 On Some Modes of Volkenkunde", Ethnographic vol. 112, s. Comparison, „Bijdragen tot de T a a l - , L a n d - , e n 129—148. 1958 Dahomean Narrative, Evanston ( w r a z z F . S. H e r s к o v i t s). Krzysztof Makidski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0936061e8626a34488ac3f5f94aa96f4.pdf 5909f7e0ebd42e1487c568ef445e7236 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:549 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:502 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8, s.342-362 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O TRZECIA N KONFERENCJA MIĘDZYNARODOWEGO KRAJÓW Konferencja ficznego w K KOMITETU CZASOPISMA Redakcyjnego demokracji A REDAKCYJNEGO ETNOGRAFICZNEGO DEMOKRACJI LUDOWYCH Komitetu krajów I „DEMOS" międzynarodowego ludowych „Demos" czasopisma odbyła 1 się d n i a c h 10—12 c z e r w c a 1963 r. j a k o t r z e c i a z k o l e i . Z 7 państw k ó w tego w y d a w n i c t w a ciela w w osobie reprezentowanych dyrektora Muzeum imieniu Instytutu Historii K u l t u r y Materialnej Ludoznawczego z ramienia reprezentowali: Instytutu Badania A. w PAN współuczestni­ B. Gunda i Polskiego i J . Gajek, Akademii Etnografii i L. N. działów Terentiewa, W. etnograficznych Republik K. uchwały a podjętej uzupełnianej na pierwszym n a następnych ficzno-informacyjnym ruch naukowy nieniom w w zebraniu Instytutach w Niemieckiej stawicieli tejże Berlinie w objął s w y m z a k r e s e m w s z y s t k i e w y d a w n i c t w a jak w szczególności Republiki Demokratycznej, etnografii odpowiadał „Demos". W R e d a k c j i Międzynarodowej k u problematyce wyszła dawcą stał się I n s t y t u t N i e m i e c k i e j inicjatywa myśl 1957 г., w Brnie bibliogra- etnograficzne zarówno k u s z e r s z y m i t e r e n u K a u k a z u . N i e objął początkowo j e d y n i e w y d a w n i c t w nych Historycznych „Demos" j a k o c z a s o p i s m o o c h a r a k t e r z e skierowany Propp, Gruzji. czasopismo konstytuującym posiedzeniach krajach socjalizmu teoretycznym, W. przedstawiciele oraz dobór z a p r o s z o n y c h gości informacji, jakie zawiera w 1961 r. i obecnie w M o s k w i e , i gospodarzy Instytutu Etnografii Sokołowa, R a d z i e c k i c h , j a k również T e n skład K o m i t e t u R e d a k c y j n e g o zakresowi geograficznemu Mu­ Nauk, J . Mjartan, W. M . S z y r m u n s k i i i n n i . J a k o goście wzięli udział w p o s i e d z e n i u europejskich Rumunię dyrektor i J . Istvanovic. Z e strony j a k również i n n i r a d z i e c c y członkowie R e d a k c j i i p r a c o w n i c y Instytutów Polskę Towarzystwa zarówno d y r e k t o r I n s t y t u t u E t n o g r a f i i S . P. Tołstow, w Moskwie i Leningradzie: wszystkich przedstawi­ B . Bożikowa, M . P o p , Czechosłowację z e u m w B r n i e , L . K u n z , i p r z e d s t a w i c i e l Słowackiej wzięli udział w K o n f e r e n c j i Sofii Kutrzeba-Pojnarowa Folkloru — Węgierski I n s t y t u t E t n o g r a f i i — Moskwie było 6. Bułgaria przysłała Etnograficznego etnogra­ w etnografii i prac zagad­ Europy etnograficz­ jakkolwiek właśnie utworzenia c z a s o p i s m a , a jego Kultury Ludowej Niemieckiej z grona Akademii przed­ wy­ Nauk w B e r l i n i e . N a o b e c n y m p o s i e d z e n i u n i e m i e c c y u c z e s t n i c y R e d a k c j i Międzynarodo­ wej (w holda osobach dyrektora i przedstawiciela cobeita) mieckiej zapewnili I n s t y t u t u W. Steinitza, redaktora nowo utworzonej o c z y n n y m od tej p o r y Redakcji Narodowej, „Demosu" R. Wein- n i e m i e c k i e j R e d a k c j i N a r o d o w e j W. J a włączeniu się w a więc o objęciu informacją prace również i n i e ­ nie tylko działalności „Demos. V o l k s k u n d l i c h e I n f o r m a t i o n e n " , B e r l i n R. 1: 1960 z. 1—2; R . 2: 1961 z. 1—2; R . 3: 1962 z. 1—2; R . 4: 1963 z. 1—2. 1 �KRONIKA podstawowych i n s t y t u c j i (w t y m p r z e d e w s z y s t k i m berlińskiego I n s t y t u t u ) i w a ż ­ n i e j s z y c h wydarzeń w r u c h u n a u k o w y m , do regularnej informacji etnograficznych. wydawanych 343 l e c z i przystąpieniu, t a k j a k inne o w s z y s t k i c h , ukazujących Pominięcie we wcześniejszych się w zeszytach NRD „Demosu" n a t e r e n i e N R D w y w o ł a n e było u k a z y w a n i e m linie i w y d a w a n i e m go w języku n i e m i e c k i m ( j a k k o l w i e k s t a t u t u również i i n n e języki z a c h o d n i o e u r o p e j s k i e ) , wydawnictw się „Demosu" w dopuszczone w podstawowym czasopiśmie Ber­ są w e d ł u g a więc w t y m s a m y m s c u i w tymże języku, w którym ukazują się przeglądy w y d a w n i c t w umieszczane kraje, wydawnictwach Instytutu, w „Deutsche miej­ niemieckich, Jahrbuch V o l k s k u n d e " . Stwarzało to jednakże p e w n ą dysproporcję pomiędzy z a k r e s e m macji różnych k r a j ó w Nie wszystkie i w für infor­ związku z t y m n i e było słuszne. reprezentowane w składzie redakcyjnym w t y m s a m y m c z a s i e włączyły się c z y n n i e w p r z y g o t o w a n i e instytucje i kraje materiałów do p u b l i ­ k a c j i w czasopiśmie. N i e równy także j e s t t e n w k ł a d jeśli c h o d z i o ilość tematów i i c h dobór. N i e j e d n o k r o t n i e np. zagadnienia nieniami kultury materialnej munię) b r a k cjalistycznej dostatecznej folklorystyczne dominują n a d ilości materiałów w s i , a zagadnienia dotyczących teorii k u l t u r y prac o współczesnej i zagadnienia kultury uwzględnione zostały w materiałach niektórych t y l k o k r a j ó w Charakterystyce zagad­ (np. w materiałach d o s t a r c z a n y c h p r z e z Z S R R i R u ­ materiałów dostarczonych redakcji so­ robotniczej (w t y m np. P o l s k i ) . roboczej „Demos" do 6 już w y d a n y c h i 1 znajdującego się w tej c h w i l i w d r u k u zeszytów c z a s o p i s m a p o ś w i ę ­ cone zostało zarówno wstępne przemówienie W. referat sprawozdawczy wił w formie liczbowo wkład zarówno r e c e n z j i , j a k n o t a t e k Czechosłowacja (której drugim obok R . W e i n h o l d a , z y j n y c h i 29 i n f o r m a c j i Bułgaria. P o l s k a 90 n o t a t e k ZSRR skromnym przedsta­ do wydaw­ urzędującym, recen- 8 artykulików jednak książkowe o charakterze o konferencjach szereg wspomnień itp. W podstawowych instytucji etnograficznych t y c h i n s t y t u c j i ) , następnie 7 notatek Dla przypomnienia zresztą Węgry dostarczył dorobkiem wydawnictwa) jest z liczbą 312 notatek dała redaktorem L. Kunz o c h a r a k t e r z e k r o n i k a r s k i m , po niej idą R u m u n i a , działalność najważniejszych wydawnictwa k r o n i k a r s k i c h wniosła przedstawiciel recenzyjnych i wzmianek (który wszystkim t a b l i c s t a t y s t y c z n y c h . W w y n i k u obliczeń okazało się, że największy nictwa i Steinitza, j a k przede R . W e i n h o l d a , który w y n i k i p r a c d o t y c h c z a s o w y c h biograficznych, d a l s z y m ciągu opracowań r o s y j s k i c h oraz NRD i w podstawowe końcu Albania decyzją Komitetu Rady w a r t o t u zaznaczyć, że p o l s k i K o m i t e t N a r o d o w y z ramienia sekretarzem wszystkim Redakcji, i Naukowej dr wydaw­ apelowała dorobek p r a c y i apeluje w s z y s t k i c h instytucji etnograficznych szych przeglądów etnografa. W Jej recenzyjnych nadal o współpracę było możliwie recenzje przede Narodowej. Dążeniem wszystkich ośrodków uzyskanie wszelkich szeregu więk­ dziedzin pracy poświęcone w s z y s t k i m s k i m b i b l i o g r a f i o m (A. Z a m b r z y c k a , D . D o b r o w o l s k a ) , przegląd ważniejszych kułów poświęconych pamięci zmarłych etnografów b r o w o l s k a ) oraz w s p o m n i e n i a napisane specjalnie tegoż Dobrowolski, zawdzięczamy Redakcji w ' Polsce, zbiorowe dr K a z i m i e r z staraniom polskiej dotyczących t e n sposób powstały to PAN 1957 r. przewodniczącym I n s t y t u t u został prof, Dobrowolska. dotychczasowy która tego I n s t y t u t u już w Dyrekcji Danuta ze recenzyjnych. n i c t w a ukonstytuował się w o p a r c i u o I n s t y t u t H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j i idzie omawiających polskich (J. Damrosz, pol­ arty­ D. D o ­ d l a „Demosu" ( J . K l i m a s z e w s k a o K . Moszyńskim, M . Gładysz o L . Węgrzynowiczu, J . D e k o w s k i o J . K r a j e w s k i e j ) , przegląd artykułów dotyczących h i s t o r i i etnografii gląd p r a c p o w o j e n n y c h poświęconych b u d o w n i c t w u polskiej (W. Bieńkowski), p r z e ­ wiejskiemu (B. Matuszewska), �KRONIKA 344 jak również dziedzin (D. ceramice sztuki ( E . Fryś), ponadto ludowej Dobrowolska), (O. teorii k u l t u r y obok sprawozdań z k o n f e r e n c j i szek) i t p . N i e t r z e b a szereg Mulkiewicz, (W. M. recenzji prac Przeździecka), Kwaśniewicz, z zakresu różnych kultury robotniczej E . Pietraszek, A. Dyoniziak) ( J . B u r s z t a , L . Hajówna, Z . J a s i e w i c z , E . P i e t r a ­ podkreślać, że w y k a z w i e l u d z i e d z i n , a wiadomości o r o z w o j u tematów n i e o b e j m u j e jeszcze naszej dyscypliny w l a t a c h bardzo powojennych są w s k u t e k tego m o c n o n i e k o m p l e t n e . Wypełnienie t y c h b r a k ó w j e s t możliwe p r z y czynniejszym W włączeniu się w pracę większej, j a k dotąd, l i c z b y p r a k t y c e właściwie n i e c h o d z i n a w e t recenzentów. o recenzje. Przeciwstawiono się i n a tej k o n f e r e n c j i , podobnie j a k n p . w B r n i e , j a k i e j k o l w i e k z m i a n i e c h a r a k t e r u p i s m a , które pozostaje, j a k głosi jego tytuł, wyłącznie „informacją" o p r o w a d z o n y c h c a c h . O c e n a p r a c t y c h w y r a ż a się j e d y n i e i c h w y b o r e m dawnictwie. istotne Omówienia problemy. macyjnego mają Znaczenie krajów naszego mówieniu d y r e k t o r być jak najbardziej tego r o d z a j u obozu zwięzłe, jedynego politycznego ujmujące wspólnego omówił w w swoim Kongresu Nauk Antropologicznych szczona została i n f o r m a c j a w na Kongresie sekcjach i sympozjach wydanych w Moskwie czących w redakcji. Radzieckich stanowiono (Litwa, Moskwie Dodatkowo pod roboczych. dorobek infor­ do d r u k u z e s z y t a c h „ D e - p o z y t y w n i e . Należy również dążyć do zakresu informacji Łotwa, Przygoto­ i o organizowanych dotąd i p r z y g o t o w a n y c h m o s u " należy ocenić j a k n a j b a r d z i e j żenia i u j e d n o l i c e n i a w się obecnie w d r u k u z. 1 n a 1963 r. z a m i e ­ J a k z g o d z i l i się w s z y s c y u c z e s t n i c y k o n f e r e n c j i , d o t y c h c z a s o w y zawarty prze­ zarazem do V I I M i ę ­ Etnologicznych o t e m a t a c h , j a k i e w myśl uchwały K o m i t e t u w a w c z e g o będą d y s k u t o w a n e t y m kątem w i d z e n i a i infor­ wstępnym I n s t y t u t u E t n o g r a f i i Z S R R , S . P . Tołstow, zwracając 1964 r. Już zresztą w znajdującym macyjny jednakże czasopisma u w a g ę n a rolę, jaką c z a s o p i s m o to odegrać może w p r z y g o t o w a n i a c h dzynarodowego pra­ dla przedstawienia w w y ­ wzmo­ dotyczących w s z y s t k i c h krajów u c z e s t n i ­ zgłosili również E s t o n i a , Białoruś, akces przedstawiciele Ukraina, Gruzja, Republik Mołdawia). Po­ dążyć do zwiększenia l i s t y prenumeratorów c z a s o p i s m a p r z e z s t a r a n i a o u m i e s z c z e n i e go w rzędzie c z a s o p i s m krajów demokracji, które mogą być z a ­ m a w i a n e b e z d e w i z o w o za pośrednictwem urzędów p o c z t o w y c h , j s k np. w Związku Radzieckim. Anna SPRAWOZDANIE Z BADAN W INDIACH Kutrzeba-Pojnarowa PÓŁNOCNO-WSCHODNICH W 1960 R O K U D O T Y C Z Ą C Y C H P R O B L E M U D A W N O S C I U P R A W Y W Zadaniem, jakie postawiłem sobie KUKURYDZY AZJI w niniejszych badaniach, było uzyskanie d a l s z y c h materiałów do toczącej się od w i e l u l a t p o l e m i k i co do dawności kukurydzy w Azji. W łudniowo-Wschodniej daje uprawy do A z j i kierowałem się t y m , iż rozstrzygnięcie o w e g o p r o b l e m u te mają potrójny a s p e k t . T a k więc z j e d n e j problematyce swoją związanej z historią ważność niezależnie m u . Z drugiej skusji zaś t e r e n u i o g r a n i c z e n i u z a g a d n i e n i a Po­ wy.- się być p r a w d o p o d o b n e w t y m właśnie rejonie. Należy p r z y t y m zaznaczyć, iż b a d a n i a wują wyborze kultur Azji s t r o n y służą one l o k a l n e j Południowo-Wschodniej od możliwości rozwiązania zasadniczego strony i c h dalszym celem jest dostarczenie n o w y c h na temat e w e n t u a l n y c h t r a n s p a c y f i c z n y c h kontaktów i zacho­ proble­ d a n y c h do d y ­ kulturowych między �KRONIKA Azją a Ameryką miejsce fuzji w zajmują, 345- dobie p r z e d k o l u m b i j s k i e j . W j a k wiadomo, poszukiwania różnych roślin uprawnych t ó w . W y p a d a też podkreślić, iż szczególnie 1 badań; j e j z n a n e bowiem i chwastów dotychczas formy d y s k u s j i tej zaś b a r d z o ośrodków d l a obu t y c h kukurydza nadaje uprawne tego r o d z a j u w w skrócie nawet wywołała XIX w. do gdyż kompleksowe, poważne problemu. wykrycia różnice pod opowiedział 1953) stanęli uwagę ników się w pochodzenia poglądach. I t a k jest się A n d e r s o n . w ze znacznie zdecydowała się szukać inni między w sobą poglądach, choszi 1 poł. (Crawfurd (Bonafous 1836). Południowo- (np. S a u e r 1952 pod t y m względem jednak ośrodka gdy już w z Azji badacze biorąc iż kukurydzy autorzy amerykańskiej owego wysunięte podkreślić, Południowej kukurydzy wyczekującym, badań z e ­ pory udomowienia Azji Niektórzy 2 i tej jednak niektórzy rodzima niezależnie od tej formy na stanowisku do wpierw zarówno Azję, j a k i Amerykę. Większość i geografów tylko których współdziałają zostały Należy ośrodka iż k u k u r y d z a nawet jakie o s t a t n i c h c z a s a c h z a możliwością p o c h o d z e n i a Carter w w y n i k ó w wyżej w s p o m n i a n y c h hipotezy, omawianego sugerowali, -Wschodniej i typu rozprzestrze­ pew­ najważniejsze sprawa 1820), e w e n t u a l n i e W się b a r d z o odległe od siebie d y s c y p l i n y h u m a n i s t y c z n e i p r z y r o d n i c z e . odniesieniu sama się do tego n i e mogą a s p e k t metodologiczny, P r z e d przejściem do p r z e d s t a w i e n i a stawię dy­ kontynen­ stanowią dobry przykład, j a k do rozwiązywania n y c h problemów k o n i e c z n e są b a d a n i a sobą n a w e t ważne i dróg wspólnych niać bez współdziałania człowieka. W r e s z c i e pozostaje poszukiwania udomowienia archeologów, w Ameryce, o bliższe bota­ różniąc określenie r e j o n u , w którym się on miał n a j p r a w d o p o d o b n i e j znajdować. T a k też s u g e r o w a n e b y ł y : niższe s t r e f y 1939, S a u e r 1943, H i b b e n wiłow Andów we Wschodnim 1950, Żukowskij 1953); w y ż y n a w e W s c h o d n i m 1931, M o r l e y wyraźnie Peru 1950); s a w a n n a 1946). przemawiać w (Mangelsdorf Kolumbii M e k s y k u i Zachodniej J a k dotychczas n a korzyść i Boliwii Północnej znaleziska Ameryki gdzie w ksyku n a pyłki kukurydzy d a t o w a n e n a V I I I t y s . p.n.e. , 3 ostatnich 4 w pokładach dobnie stadiał J o w a n glacjału W i s c o n s i n ) , go prawodopoćobieństwa dotyczące do Starego les contacts 1 pierwszego j e j formę Świata), to można Patrz: G d y chodzi uprawy les peuples Remarques de l'Asie Meksyku, lodowej (prawdopo­ wszelkie­ o najważniejsze kukurydzy j e uszeregować w T. M a r s z e w s k i , entre epoki do Azjii następujący hipotezy (lub w ogóle sposób : 5 sur l'état des recherches et de l'Amérique się latach stolicy M e ­ a więc reprezentujące według dziką. wprowadzenia z ostatniej a w samej (Wa- zdają n a t r a f i o n o , m . i n . w C a v e r n a s de C o x c a t l a n pod T e h u a c a n w Północnym n a szczątki k o l b k u k u r y d z y Reeves Guatemali paleobotaniczne Środkowej, i (Birket-Smith concernant précolombienne, „Folia O r i e n t a l i a " , t. 2: 1961, s. 177—204. 2 nica", 3 E. A n d e r s o n , 4 Valley is Zea Mays? R. S . M а с N e i s h, First -Botanical demy, What A Report of Progress, „Chronica Bota- t. 9: 1945, s. 88—90. Project, Robert's Annual Peabody Report of the Tehuacan Foundation for Archaeology, ArchaeologicalPhilips Aca­ M a s s a c h u s e t t s , 1961. E . S . В a r g h o o r n, M . K . W o l f e , of Mexico, ,,Botanical Museum К. H . С 1 i s b y, Fossil Leaflets"' (Harvard Maize University), from the t. 16:1954,. n r 9, s. 239. 5 Of P a t r z : Т. M a r s z e w s k i , Hypotheses and New The Age Ethnographical, O r i e n t a l i a " , t. 4: 1963, s. 243—295. of Maize Linguistic Cultivation in Asia and Historical (A Data), Revieu) „Folia �KRONIKA 346 Czas wprowa­ Przez dzenia Przed Którędy kogo Pacyfik Polinezyjczyków Kolum­ Autor Dokąd Azja Stonor-Ander- SE s o n 1949 bem Wietów Heine-Geldern 1958 Atlantyk Arabów i Morze A z j a W. i Filipiny J e f f r e y s 1955 Indie Laufer Śród­ Po Portugalczyków Kolumbie ziemne l u b Hiszpanów i (oraz Arabów por. Ocean 1907 Mangels­ dorf-Oliver Indyjski) 1951 Portugalczyków Humlům Indie 1942 i Azja S E M e r r i l l 1954 Atlantyk i Weatherwax Ocean 1954 Indyjski S t a n o w i s k o ostrożne — n i e precyzując a n i c z a s u i m i e j s c a w p r o w a d z e n i a k u ­ k u r y d z y , a n i też jaką drogą i p r z e z kogo to zostało d o k o n a n e — zajęli niektórzy i n n i badacze, j a k np. H u t t o n (1950) i H a t t (1951). Należy podkreślić, iż spośród w y m i e n i o n y c h wyżej autorów dwóch t y l k o — Laufer i Stonor —= prowadziło w związku z o m a w i a n y m t u p r o b l e m e m badania źródeł h i s t o r y c z n y c h l u b t e r e n o w e b a d a n i a e t n o g r a f i c z n e w s a m e j A z j i . P o z a n i m i jeszcze dwóch botaników, C o l l i n s i Kuleszów , dostarczyło cennych danych fitogeograficznych i t a k s o n o m i c z n y c h , także opierając się n a b a d a n i a c h tereno­ w y c h w tej części świata.' P o z o s t a l i z wyżej w s p o m n i a n y c h b a d a c z y — i to z a ­ równo e t n o g r a f o w i e i a r c h e o l o g o w i e , j a k b o t a n i c y i g e o g r a f o w i e — wypowiadali się w s p r a w i e dawności u p r a w y k u k u r y d z y w A z j i t y l k o n a p o d s t a w i e swojej e r u d y c j i i studiów porównawczych, a c z k o l w i e k część z n i c h prowadziła t a m i b a ­ d a n i a t e r e n o w e t y l k o z innego z a k r e s u . 6 7 8 9 B a d a n i a S t o n o r a , które stanowiły p u n k t wyjścia m o i c h poszukiwań, o b e j m o ­ w a ł y głównie góry N a g a w e W s c h o d n i m A s s a m i e i niektóre r e j o n y Północnego 6 B. L a u f e r , nationale des The of Maize Introduction into Américanistes, X V e s e s s i o n tenue Eastern ä Quebec Asia, en Congres Inter­ 1906, t. 1, Quebec 1907, s. 223—257. 7 C. R. S t o n o r , „Annais 8 G . N. C o l l i n s , Departament s Botanical A New Type „Bureau Waxy from Maize N. N. К u 1 e s z o w , Niekotoryje kładnoj botanikie, gienietikie i Maize Garden", of A g r i c u l t u r e , 1—30; t e n ż e , 9 E. A n d e r s o n , of t h e M i s s o u r i among of Indian Corn of t h e P l a n t Upper Burma, osobiennosti sielekcii", the Hill Peoples of Assam, t. 34: 1949, s. 355—404. from China, United States I n d u s t r y " , B u l l e t i n 161: 1909, Science kukuruzy 1952, s. 4 8 — 5 1 . Azii, „Trudy po p r i - t. 19: 1928 z. 2, s. 325—374. �KRONIKA A s s a m u , następnie zaś góry kowym Assamie, Nepalu i Zachodniej z literatury podczas bądź Garo gdy Birmy też z w Zachodnim dla innych badacz relacji 347 Assamie rejonów t e n zebrał osób i góry K h a s i a w Assamu dane oraz dla porównawcze pochodzących z t y c h też j a k o główny r e j o n m o i c h badań obrałem góry L u s z a i w Środ­ Bhutanu, zaczerpnięto terenów. Dlatego Południowo-Wschod­ n i m A s s a m i e i sąsiadujący z n i m i od północy r e j o n K a c z a r — d l a których S t o n o r nie posiadał żadnych d a n y c h l u b uzyskał j e z d r u g i e j ręki — ca, l i p c a i s i e r p n i a 1960 r. zdobyłem najważniejsze dalsze dane uzupełniające badania Stonora gdzie w ciągu c z e r w ­ materiały zebrałem w terenowe. czasie Ponadto krótkotrwających w y p a d ó w w niektóre o k o l i c e gór G a r o oraz gór K h a s i a i Dżaintia — w i maju; do T r i p u r y — w Należy lipcu, i rejonu Dardżiling w t u zaznaczyć, iż w e w s z y s t k i c h w y m i e n i o n y c h b a d a n i a c h c i s k n i e t y l k o n a z b i e r a n i e d a n y c h e t n o g r a f i c z n y c h sensu zykowych. W badań w niżej przedstawionym poszczególnych Assamu podaję informatorów, i c h przynależność rozpoznanych szczepową (wyłączając i kładłem n a ­ l e c z także i j ę ­ wyników najważniejsze tj. miejscowości, w których p r o w a d z o n e były w y w i a d y kukurydzy stricto, b a r d z o s u m a r y c z n y m ujęciu rejonach kwietniu l i s t o p a d z i e 1960 r. moich tylko dane, etnograficzne, ogólną ilość miejsce pochodzenia, ilość te, które zostały w p r o w a d z o n e w form nowszych c z a s a c h p r z e z administrację angielską i indyjską oraz p r z e z osadników n e p a l s k i c h ) w r a z z i c h n a z w a m i , opinie k r a j o w c ó w i wreszcie znaczenie k u k u r y d z y w od Badania w Ajdżalu) i prowadziłem górach L u s z a i ograniczyłem M e l t h u m , Ajdżal, L u n g d a i pur na pograniczu formatorów je (idąc płci do i c h części z południa n a północ) północnej w (na klas wieku północ miejscowościach: miejscowości miejscowościach t y c h uzyskałem dane i różnych uprawy obrzędach. i Kolasib; a na nizinie K a c z a r w Manipuru. W obojga co do i c h p o c h o d z e n i a i dawności gospodarce i w i pochodzących Lakhi- od 36 i n ­ z różnych części gór L u s z a i : południowej (okolice L u n g l e h ) , z a c h o d n i e j (grzbiet Dżampui), c e n t r a l n e j (okolice w Ajdżalu), w s c h o d n i e j B i r m i e , północnej (okolice (pogranicze Czamphai) Kaczaru) oraz i sąsiadujących z nią gór z Południowo-Zachodniego Czin Mani­ p u r u . Należy t u dodać, iż i n f o r m a t o r z y ci r e p r e z e n t o w a l i k i l k a bliżej l u b dalej spo­ k r e w n i o n y c h ze sobą szczepów (z t z w . g r u p y K u k i - C z i n ludów tybeto-birmańskich), a więc objętych wspólną nazwą L u s z a i : L u s z e i , R a l t e , R o j t e , K h i a n g t e , i P u n t e ; następnie H m a r , F a n a i i P o i . Ponieważ j e d n a k w z a j e m n a gór L u s z a i , d a l e k o posunięta, p e w n e różnice w Czongthu integracja tych opiniach i danych uzyskiwanych o d poszczególnych informatorów t y l k o częściowo mogą wynikać z i c h różnej p r z y ­ należności szczepowej. Biorąc pod u w a g ę w s z y s t k i e najważniejsze otrzymałem w nora 10 sumie informacje formy k u k u r y d z y d l a gór L u s z a i o 15 (w t y m 6 w z m i a n k o w a n y c h już p r z e z Część z n i c h (lub t y l k o i c h n a z w y ) , j a k n p . mimpui i puakzo, z n a n a j e s t n a całym n i e m a l obszarze t y c h gór; inne związane są r a c z e j z p e w n y m i r e j o n a m i , np. diak Sto­ ) , różniących się między sobą m. i n . wielkością z i a r n a i k o l b o r a z i c h b a r w ą . z okolicą L u n g l e h , buali z grzbietem Dżampui, a halka i darmani liam- z okolicą C z a m p h a i . Należy p r z y t y m dodać, iż n i e k i e d y te s a m e n a z w y wiązane są z różny­ mi formami k u k u r y d z y , prawdopodobnie w zależności od o k o l i c y . W e d ł u g roz­ p o w s z e c h n i o n e j w górach L u s z a i o p i n i i większość z w y m i e n i o n y c h o d m i a n , a więc: drobnioziarniste darmani i poi-waimim, 10 puakzo, czingzo, gruboziarniste mimpui, Stonor, halka, kanpuah ralte-waimim, (buali), wprowadzonych op. cit., s. 364. -lenliam; pośrednie paczuao-waimim, zostało od miraban, czhangphut-waimim, strony gór Czin. Przy �KRONIKA 348 czym i ralte-waimim mimpui wspomniane uważane są zgodnie za o d m i a n y uprawiane przez s z c z e p y j e s z c z e p r z e d i c h migracją z B i r m y do A s s a m u ; puakzo ważnie z a w p r o w a d z o n ą — phut-waimim prze­ później, po i c h o s i e d l e n i u się w t y m r e j o n i e , a całkiem niedawno. Kilka gatunków pochodzić czhang- ma z innych o k o l i c ; a więc z g r u b o z i a r n i s t y c h — l a k h e r - t u a i m i m z południa, t h a n k o l - t m i m i m z północy, а z f o r m pośrednich — miria-waimim wego zachodu; przy czym nazwy zostały one zapożyczone. N a t o m i a s t daje •— różne f o r m y , i tlanglau-waimim i c h wskazują nazwa zapewne z południo­ n a s z c z e p y , od których obejmuje wai-waimim przeważnie średniej wielkości, przejęte —• j a k się w y ­ z niższych rejonów, j a k T r i p u r y i K a c z a r u . Z k o l e i w L a k h i p u r — osadzie zamieszkałej głównie p r z e z Hmar — poinformowany zostałem o 7 odmianach: ( w języku L u s z a i — p u a k z o ) , mimtei, (także u p r a w i a n e j waimim-tlor również uważana Według nych przez Paite); i gruboziarnistej j e s t z a najstarszą najbardziej drobnoziarnistych jai-waimim r która i t u mimpui, odmianę. rozpowszechnionej t u szczepów k u k u r y d z a była mimpořc pośrednich mimeng, mimhnak; wersji tradycji u n i c h wcześniej historycznej uprawiana omawia­ niż ryż —• i n i e m a t y l k o zgodności co do tego, c z y została wzięta p o d u p r a w ę w c z a s i e i c h w ę ­ drówki p r z e z góry Czin (rejon S u a i ) , c z y też była i m już z n a n a w i c h d a w n i e j ­ s z y c h s i e d z i b a c h , a więc e w e n t u a l n i e w Północno-Wschodniej najintensywniejsza uprawa łudniowo-wschodnich występuje (Fanai) w niektórych i północno-wschodnich B i r m i e . Obecnie j e j południowych (Paite) (Lakher), po­ rejonach gór L u s z a i oraz w górach C z i n (Poi). Jeśli c h o d z i o j e j rolę w życiu r e l i g i j n y m , to zarówno w górach L u s z a i , j a k i w L a k h i p u r i n f o r m o w a n y (lub jak u Hmar roślin uprawnych, składane u Luszai, Pathienbie u Luszai, thlai-siem w dwóch Badania w byłem, iż ofiary z kukurydzy ze sporządzanego z n i e j c h l e b a ) , podobnie j a k z ryżu i i n n y c h są po zakończeniu u Hmar), u Hmar Tripura sąsiadujących natomiast — duszom przeprowadziłem w żniw czasie jedynemu specjalnych bóstwu (Pathian świąt (mimkut zmarłych. w centralnej i Mainoma, części tej prowincji, o ludności mieszanej do różnych g r u p ludów tybeto-birmańskich), a więc C z a k m a pochodzą­ c y c h z o k o l i c C z i t t a g o n g , M o k z gór A r a k a n o r a z T r i p u r i — o d d a w n a osiadłych (należącej ze sobą w s i a c h : M a n u w T r i p u r a . O d 7 p r z e d s t a w i c i e l i t y c h szczepów, zamieszkałych w e w s p o m n i a n y c h wsiach, uzyskałem rydzy: jednej nali-makja, i т bhoza-mokja makka-fu; wszyscy У), m. i n . informacje o uprawianych przez nich formach kuku­ d r o b n o z i a r n i s t e j i dwóch g r u b o z i a r n i s t y c h , z w a n y c h u C z a k m a u Tripuri informatorzy i u bini-mokja; mokám uasa, mokam Mok langi labang makka-fu, i okhani daga mokam. sutamakka-ju Poza p o t w i e r d z i l i , iż k u k u r y d z a (lub przyrządzone z niej tym pokar- podobnie j a k ryż i i n n e rośliny u p r a w n e , składane są w ofierze d u s z o m z m a r ­ łych, p o n a d t o zaś u C z a k m a i M o k — B u d d z i e , a u T r i p u r i — d u c h o m . W r e s z c i e od p r z y g o d n i e s p o t k a n y c h p r z e d s t a w i c i e l i t r z e c h szczepów p o d g r u p y K u k i uzyskałem również k i l k a i n f o r m a c j i albo t y l k o n a z w u p r a w i a n y c h p r z e z n i c h o d m i a n k u k u r y d z y , m . i n . więc n a z w y ogólne: d l a K u k i — minsai, dla H a ­ l á m — m o k a d a u , d l a D a r l a n g — minkir, o r a z d l a tego ostatniego s z c z e p u n a z w y g a t u n k ó w : endtat, seim-hmenkier, puakzoi i poiboi. B a d a n i a w górach K h a s i a przeprowadziłem n a i c h południowych p e r y f e r i a c h (na p o g r a n i c z u P a k i s t a n u W s c h o d n i e g o ) , w miejscowości Czerrrapundżi oraz w dwóch o k o l i c z n y c h w s i a c h , t z w . L o w e r C h e r r a i N o n g t h y m m a i p o d M a w s n i a i . R e j o n t e n , zamieszkały p r z e z należący do l u d u K h a s i a s z c z e p W a r , w y b r a ł e m s p e c j a l n i e d l a z e b r a n i a d a n y c h porównawczych i k o n t r o l n y c h , j a k i e też u z y s k a ­ łem t a m od 7 informatorów. W e d ł u g w y p o w i e d z i niektórych z n i c h p r z e z okolicę- �KRONIKA tę przebiega która z położonych "Nie granica dalej zanotowałem szechnioną w 'rieu; południowego zresztą h o d o w a n a hadem. zasięgu u p r a w y n a północ i głębiej w żadnej innej t a m również Charakterystyczna w a ł a , iż mogło to być dokonane była górach okolic nazwy kukurydzy przez lż wcześniejsza od n i e j była u p r a w a u War żadnej niepewność roli w w górach K h a s i a , skalę i o t r z y m y w a n a Mylliem i n a kukurydzę całych górach K h a s i a i poświadczoną uprawy odgrywa kukurydzy t a m jest n a b a r d z o małą do c z a s u w p r o w a d z e n i a nie 349 przez opinii wielu moich poża większość rozpow­ autorów nazwą informatorów do r e j o n u W a r ; część z n i c h Anglików; głównie Laitlyngkot. zgadzała co utrzymy­ się n a to, ryżu; w s z y s c y zaś bez wyjątku, iż k u k u r y d z a i c h obrzędach religijnych i pogrzebowych. Z k o l e i w górach Dżaintia, w miejscowości Dżowai dokonałem uzupełniają­ c y c h w y w i a d ó w e t n o g r a f i c z n y c h z 3 p r z e d s t a w i c i e l a m i , również należącego do K h a s i a , s z c z e p u P n a r ( S z y n t e n g ) . W e d ł u g i c h i n f o r m a c j i z a jedyną rodzimą k u k u ­ rydzę w t y m r e j o n i e u c h o d z i j e j d r o b n o z i a r n i s t y g a t u n e k z w a n y saru, gdy t y m c z a ­ s e m i n n e — z a zapożyczone z gór K h a s i a . N a j b a r d z i e j zaś i n t e n s y w n a uprawa k u k u r y d z y występować m a w o k o l i c y U m u m l o n g , M o d u m m a i , N a r t i a n g i Nongdżngi n a północ oraz S z a n g p u n g i R a l i a n g n a wschód od Dżowai. P o n a d t o w e d ł u g r e ­ l a c j i wyżej w s p o m n i a n y c h informatorów k u k u r y d z a w r a z z ryżem i o w o c a m i ofiarowywana j e s t w niektórych o k o l i c a c h bogini r o l n i c t w a z w a n e j P y r t h a t , w e ­ d ł u g i n f o r m a c j i zaś u z y s k a n e j pośrednio (przez prof. M . C . G o s w a m i z G a u h a t i U n i v e r s i t y ) także (np. w N a r t i a n g ) d u s z o m zmarłych (rytuał siang). B a d a n i a w górach G a r o przeprowadziłem w i c h części z a c h o d n i e j , w m i e j s c o ­ wości T u r a , gdzie i n f o r m a c j i udzieliło m i 5 G a r o , zamieszkałych bądź w tej o s a ­ dzie, bądź też w dwóch w s i a c h : D a r i c z i k g i r i położonej k i l k a kilometrów n a pół­ n o c o r a z D o p g i r i — n a zachód. Otrzymałem od n i c h m. i n . szereg d a n y c h o u p r a ­ w i a n y c h w t y m r e j o n i e 8 o d m i a n a c h k u k u r y d z y : d r o b n o z i a r n i s t y c h mikop sarang. mikop b a b r e t , m i k o p r i k c z r i ; pośrednich m i k o p m i m i t i m , m i k o p dżaha i g r u b o ­ z i a r n i s t y c h m i k o p badol, m i k o p b o l m a , m i k o p wasok. W e d ł u g i c h r e l a c j i odmianą najdawniej znaną p r z e z G a r o jest mikop sarangi W związku z t y m można t u dodać, iż od osiadłego w M a n u ( T r i p u r a ) G a r o , którego p r z o d k o w i e w y w ę d r o w a l i z r e j o n u T u r a , otrzymałem tę samą nazwę, obok n a z w y m i k o p mimadan — obu odnoszących się j e d n a k do o d m i a n g r u b o z i a r n i s t y c h . W e d ł u g i n f o r m a c j i Ojca •G. C o s t a z S z i l o n g u , z n a w c y k u l t u r y G a r o , ogólne n a z w y n a kukurydzę u p o s z c z e ­ gólnych szczepów są: u A b e n g (głównie n a północ i zachód od T u r a ) — m i k o p , Ti M a t a b e n g (grzbiet A r b e l a ) — m i b o l , u C z i s a k (na południe od K r i s z n a i i D u d n a i ) — merakhu. W e d ł u g t r a d y c j i h i s t o r y c z n e j G a r o ( z d a n i e m prof. M . C . G o s w a m i — i c h s z c z e p u M a t c z i ) u p r a w ę roślin, a m. i n . k u k u r y d z y , zawdzięczają s w o j e m u l e g e n ­ d a r n e m u władcy A b o n g Noga. ( Z d a n i e m C o s t a m u s i e l i j e d n a k przejąć tę roślinę z gór K h a s i a , bądź też wcześniej j e s z c z e w czasie s w o j e j w ę d r ó w k i dó gór G a r o ) . Jeśli c h o d z i o z n a c z e n i e k u k u r y d z y w obrzędach G a r o , to uzyskałem j e d y n i e i n ­ f o r m a c j e o składaniu j e j z i a r n a i przyrządzanego z niej t r u n k u w ofierze i c h g ł ó w n e m u bóstwu, Rabuga-Ranaga. D l a Północnego A s s a m u udało m i się uzyskać (w m a r c u 1960 r.) t y l k o parę drobnych i n f o r m a c j i od k i l k u agronomów N E F A A d m i n i s t r a t i o n w Szilongu, d o b r z e znających t e n t e r e n . T a k więc S h r o n S i n g h powiadomił m n i e , iż w g t r a ­ d y c j i M o n p a i A k a z K a m e n g oraz D a f l a z S u b a n s i r i m i e l i o n i otrzymać k u k u r y ­ d z ę z T y b e t u ; n a t o m i a s t R . K . M u k e r j wyraził p r z y p u s z c z e n i e , iż s z c z e p y Singfo, K h a m p t i , T a n g s a i N o k t e zamieszkujące T i r a p w p r o w a d z i ł y ją w ciągu s w o j e j anigracji z B i r m y . �KRONIKA 350 Badania w rejonie części n i e d a l e k o W Dardżiling przeprowadziłem miejscowości P a i j u n g wieś pod A l g o r a h , zamieszkujących tę o 5 uprawianych przez nich odmianach z y k u N e p a l i — murali) reri, w jego północno-wschodniej granic S i k k i m u i Bhutanu. oraz n a północ od K a l i m p o n g , sąsiednią wieś Sakiung, od 3 B h u t a n i otrzymałem informacje dasum k u k u r y d z y : drobnoziarnistej (w i g r u b o z i a r n i s t y c h Zeb Zeb (w języku N e p a l i — szepti), kabu, sebu — w s z y s t k i c h w p r o w a d z o n y c h ję­ ghą- w g n i c h z B h u t a n u , p r z y c z y m Zeb leb i d a s u m najwcześniej, k a b u później, а s e b u całkiem n i e d a w n o . W każdym r a z i e wg i c h r e l a c j i k u k u r y d z a , która j e s t i n t e n s y w n i e h o d o w a n a w B r u t a n i e (gdzie j e j b r z m i gedza), ogólna n a z w a Do dzisiaj też kaczany była też podstawową rośliną u p r a w n ą kukurydzy możność zobaczyć w P a j u n g ) na zachód od K a l i m p o n g , uprawianych dzącej za palliob — Dane przez oraz duszom kukurydzy: najdawniejszą, pośredniej abZam wprowadzoną rolnika Wschodnim. najpóźniej, Nepali, którego — Z — nie znana w kolei pośrednictwem skałem 19 n a z w również w Ilamie — polam-sukjo, kum-djom, kun-czung mamdit, i rejonów pochodziła gruboziarnistej wyżej z sundur, położonych. Ilamu w przez Nepalu jest od d a w n a od innych dwóch tego szczepu Ne­ (w języku uprawiana thjak-nop, w rejonie rolników Lepcza Tamsanga) uzy­ kun-czung numdit, sanar-ajit, j a - k o r, kun-czung przez przez L e p c z a kup, kun-czung pa-ajor, hjir, gol-pja, kun-czung kun-czung Himalajach. wspomnianych pja-tso, mik-tak, 1 2 kun-czung kun-czung poszczególnych f a z wyżej dum, kun-czung rozwojowych przez Laufera. rolników ra-kang. P o n a d t o wg, wszystkie m i e l i o n i otrzymać z k r a i n y N j e - m a j e l - l j a n g , W każdym razie . kun-czung j e j części, również w z m i a n k o w a n y c h legendy ' o p o w i e d z i a n e j 11 na-ajom^ kun-czung Z tego s a m e g o źródła otrzymałem też 16 n a z w oraz o 3 ucho­ — daZZej) i paZZiob (w języku kun-czung koZup-fja, kun-czung nok, kun-czung gdzieś w późniejszą, z przedstawiciela ogólna) purwjat, (nazwa kun-czung uprawiane informacje udzielonymi mi w Kalimpong rodzina Kalimpong, wykształconego kun-czung kukurydzy uzyskałem miałem Nassejgaoii, różnych o d m i a n k u k u r y d z y , o których w z m i a n k o w a ł już L a u f e r Są to: kun-czung kun-czung za (co miejscowości musiały zostać w p r o w a d z o n e z N e p a l u , t y m c z a s e m namdit — murali) Kalimpong. i c h przodków, Buddzie drobnoziarnistej rzekomo W g niego abZam (w języku N e p a l i p a l i — szepti) ofierze od p e w n e g o r o l n i k a L e p c z a odmianach za kun-czung w zmarłych. W te skonfrontowałem też z i n f o r m a c j a m i Nepali są niego tamtejszego (za składane według zgodnej opinii rośliny położonej wszystkich wyżej w y m i e n i o n y c h informatorów L e p c z a , również w przeszłości k u k u r y d z a była u n i c h ważną rośliną uprawną, do d z i s i a j zaś j e j z i a r n o w r a z z i a r n e m i n n y c h roślin r o w y w a n e j e s t i c h głównemu bóstwu S a k j a r u m Na k o n i e c od p e w n e g o r o l n i k a z A m d o w e W s c h o d n i m w Algorah, małem o r a z od p e w n e g o l a m y informacje, (której ogólna n a z w a wej oraz duszom części K h a m p a kukurydzy iż w Południowo-Wschodniego b r z m i t a m mamö-Zoto) u p r a w i a n a (Tszona i Tsakaloga). pewną legendę o małpach, które o t r z y m a w s z y od B u d d y wschód w rejonie Cetan na południowy 12 otrzy­ kukurydza południo­ uprawa zasięg; przytoczył on ziarno k u k u r y d z y od L h a s s y , gdzie miały obecnie j e j zanikła. Drugą dziedziną m o i c h badań było p o s z u k i w a n i e 1 1 Tybetu l a m y w y n i k a , że w t e j części T y b e t u musiała mieć ongiś większy hodować zamieszkałego jest głównie w Z wypowiedzi ją uprawa Tybecie, z L h a s s y , zamieszkałego w K a l i m p o n g , obrębie ofia­ zmarłych. Laufer, Nazwy op. cit., s. 242. te podaję w The Age of Maize. s t a r y c h źródeł p i s a n y c h , k t ó - �KRONIKA reby mogły rzucić jakieś światło n a dawność u p r a w y tu terenach Azji. Jedna zawarta walis, W toku jest w lutym w ahomskiej Fakial wersji nepalskiej około 1800 r. w kukurydzy na natrafiłem na omawianych. dwie wzmianki języku P a r b a t i j a przy czym potwierdzenie 1960 r. od dwóch znawców k r o n i c e h i s t o r y c z n e j Lik i przetłumaczonej i nie opublikowanej jest własnością znawcy (której literatury. Druga Kho Tai Phwa napisanej rękopis będący kopią Chaikhong wzmiankę, iż z a p a n o w a n i a króla (w l a t a c h 1617—1633) z i a r n o k u k u r y d z y w r a z przypadkowo Dżaga Dżijotir z pewnym w zaginionego Gohain), Nepalu znajduje oryginału z Bhatgaon fasoli nowej podany został lub ściśle, należałoby przypuszczać, iż nastąpiło to Natomiast w i Lik kronice (bogini Kho mądrości Khun-lai, Khon ludu uprawiać Tai Tai) fasolę, Phwa mowa poleciła sezam, ich jest gorczycę p r a w d o p o d o b n i e n a d jedną z g r u p l u d u T a i w w V I , w. n.e. , i książętom kukurydzę. Birmy. Trzeba z Nieba") wpisane t u zwrócić w później oryginale nawet interpolowane, mogło ludu („ryż zostało w p i e r w sporządzaniu j e j k o p i i , również występować już pomyłkowo opuszczone. Ale n i e o z n a c z a to j e s z c z e , iż w p i e r w o t n y m jeszcze przed j e j s p i s a n i e m , musiała być w źródłach mowa tekście t r a d y c j i o kukurydzy. Nie­ pisanych. Reasumując, p r z e d s t a w i o n e się z w y n i k a m i 1. k u k u r y d z a uchodzi w g dawniej 3. u u wielu przez szczepów Stonora Assamu i c h t r a d y c j i za roślinę z d a w i e n niż ryż (Luszai, jest ważną całego Lepcza, Garo, i wyżej w y n i k i badań uzupełniają i w z a s a d z i e osiągniętymi 2. u niektórych z t y c h Bhutani) nych phwa j e d n a k ustęp t e n zasługuje n a u w a g ę i może stanowić zachętę do d a l s z y c h poszukiwań dzają aczkolwiek i tylko przy kopiowaniu i w tym wypadku mniej khau j e s t w tekście między l i n i a m i , a więc i s t n i e j e duże p r a w d o p o ­ n a niej historycznej, w ę d r ó w k a tego u w a g ę , iż określenie k u k u r y d z y dobieństwo, iż zostało ono dodane do t e k s t u k r o n i k i p r z y albo Należy Ahomów, Junanie, tzw. Mao Szan, t j . w o k r e s i e , w którym zaczęła się w i e l k a 15 do strony o t y m , j a k to władcom, dodać, iż książęta c i , od których w e d ł u g t r a d y c j i pochodzić m i e l i władcy panowali przynie­ od Ilamu. Dżasingpha Hkun-lung prze­ rośliny może w y w o ł a ć głód, odesłane t a m skąd pochodziło. O ile założyć, że k i e r u n e k , z którego z i a r n o miało być Sikkimu zostało p r z y n i e s i o n e do d o l i n y K a t h m a n d u ze w s c h o d u , a następnie w sądnej o b a w i e , iż w p r o w a d z e n i e sione, została Wamśawalis Maila gatunkiem się języku a która m i udostępniona w G a u h a t i w k w i e t n i u 1960 r. T a k więc w k r o n i c e znajdujemy na ję­ j e j wiarygodności uzyskałem w literatury ahomskiej . omawianego tamtejszej Khon l 3 Wamśa- kroniki historycznej — i do tej p o r y n i e została w y k o r z y s t a n a w b a d a n i u 1 4 tu zagadnienia; w poszukiwań buddyjskiej skompilowanej zyk angielski tych Hmar, szeregu Czakma) wschodniej dawna (Lakher, główną szczepów odgrywa pozwalają stwierdzić, części zga­ iż: Himalajów p r z e z n i e uprawianą, często Bhutani); szczepów lub nawet i oraz rośliną (Luszai, Fanai, Poi, Paite, A k a , Monpa, uprawną; Fanai, Hmar, mniejszą l u b większą kukurydzy nie tylko Szynteng, rolę w Bhutani, obrzędach religij­ pogrzebowych; 4. d r o b n o z i a r n i s t e odmiany spotyka się na pograniczu Tłumaczenie wyżej w y m i e n i o n y c h w z m i a n e k n a język a n g i e l s k i w r a z z m e ­ rytoryczną analizą t e k s t u zamieściłem w The Age of Maize. 1 3 Tłumaczenie a n g i e l s k i e , w y d a n e p r z e z D. W r i g h ť a , C a m b r i d g e 1877. P. G o g o i , The Political Expansion of the Mao Shans, „The J o u r n a l t h e S i a m S o c i e t y " , t. 44: 1956 z. 2, s. 129. 14 15 of �KRONIKA -•352 A s s a m u i B i r m y , j a k sądził S t o n o r , l e c z również w e w s c h o d n i e j Himalajów, w S i k k i m i e i B h u t a n i e ; 1 6 części N i s k i c h 5. n a t e r e n i e A s s a m u n a południe od B r a h m a p u t r y w d y f u z j i poszczególnych o d m i a n k u k u r y d z y przeważały północny i z a c h o d n i k i e r u n e k , a n a północ od B r a h m a p u t r y — również z a c h o d n i i e w e n t u a l n i e południowy k i e r u n e k ; 6. t r a d y c j e co Ъус w p r o w a d z o n a , f e r i a c h ) i Dżaintia niowo-Wschodnim do dawności u p r a w y k u k u r y d z y o r a z k i e r u n k u , z którego miała w górach G a r o , K h a s i a (zwłaszcza n a i c h południowych p e r y ­ są b a r d z i e j n i e j a s n e i częściej s p r z e c z n e ze sobą niż w P o ł u d ­ Assamie. P o z e s t a w i e n i u z e b r a n y c h p r z e z siebie d a n y c h z d a n y m i u z y s k a n y m i p r z e z TStonora i A n d e r s o n a , uzupełniając j e j e s z c z e wiadomościami r o z p r o s z o n y m i w r e ­ l a c j a c h podróżniczych z A s s a m u , B h u t a n u , S i k k i m u , N e p a l u i T y b e t u o r a z w m o n o ­ g r a f i a c h poszczególnych szczepów zamieszkujących te t e r e n y i w słownikach i c h języków, przystąpiłem do d a l s z y c h badań porównawczych (częściowo jeszczñ w I n d i i w 1960 г., częściowo zaś w P o l s c e w l a t a c h 1961—1963). P r z e d e w s z y s t k i m więc, wykorzystując zarówno literaturę naukową, j a k i podróżniczą, uwzględniłem t e r e n y B i r m y , S y j a m u , L a o s u , W i e t n a m u i Południowych C h i n , w m n i e j s z y m zaś z a k r e s i e Azję Środkową i K a s z m i r o r a z Indonezję i F i l i p i n y . G d y j e d n a k dokonałem k o n f r o n t a c j i w s z y s t k i c h wyżej w y m i e n i o n y c h źródeł stało się d l a m n i e j a s n e , iż do rozwikłania p r o b l e m u dawności u p r a w y k u k u r y d z y w A z j i z a w a r t e "w n i c h dane są j e s z c z e niewystarczające. Uderzający j e s t zwłaszcza — podkreśla­ n y zresztą w i e l o k r o t n i e — b r a k d a n y c h p a l e o b o t a n i c z n y c h i a r c h e o l o g i c z n y c h . Następnie dane źródeł h i s t o r y c z n y c h dotyczą n i e w i e l u t y l k o z r o z p a t r y w a n y c h rejonów A z j i i są często n i e j a s n e l u b f r a g m e n t a r y c z n e . N a t o m i a s t d a n e e t n o g r a ­ ficzne, językowe i b o t a n i c z n e w a h a j ą się od i n f o r m a c j i szczegółowych do całkiem l a k o n i c z n y c h , p r z y c z y m występuje wyraźnie z n a c z n a d y s p r o p o r c j a pomiędzy ilością d a n y c h poszczególnych k a t e g o r i i bądź n a w e t i c h b r a k d l a p e w n y c h t e r e ­ nów. N i e m n i e j j e d n a k w s z y s t k i e te d a n e upoważniają, j a k się w y d a j e , do w y ­ ciągnięcia całego s z e r e g u wniosków, c z y n a w e t rozwiązania niektórych szczegó­ łowych problemów. P r z y r o z p a t r y w a n i u r o z p r z e s t r z e n i a n i a się p r y m i t y w n e j u p r a ­ w y k u k u r y d z y w A z j i Południowej i W s c h o d n i e j widać wyraźnie, co już p o d k r e ślał A n d e r s o n , iż w m n i e j l u b b a r d z i e j z w a r t y m bądź r o z e r w a n y m zasięgu o b e j m u j e ona przeważnie r e j o n y górskie — i to od H i m a l a j ó w po H a i n a n i F i l i ­ p i n y . Największe zaś z n a c z e n i e p o s i a d a w niektórych o k o l i c a c h : w s c h o d n i e j części N i s k i c h Himalajów, p o g r a n i c z a A s s a m u i B i r m y o r a z B i r m y i S y j a m u , a także Północnego L a o s u , Północnego W i e t n a m u i Południowych C h i n . Należy j e d n a k podkreślić, iż n a w e t przybliżone określenie dawności tej u p r a w y w większości wyżej w y m i e n i o n y c h rejonów j e s t m o i m z d a n i e m n a r a z i e nieosiągalne . T a k więc n i e j e s t to n p . możliwe w o p a r c i u o s a m e t y l k o d a n e etnograficzne. N i e ­ m n i e j j e d n a k a n a l i z a i k o n f r o n t a c j a t r a d y c j i h i s t o r y c z n y c h , mitów i l e g e n d p o ­ szczególnych ludów, a dotyczących u p r a w y roślin, s u g e r u j e n i e k i e d y , iż n a p e w n y c h t e r e n a c h k u k u r y d z a była wcześniej u p r a w i a n a niż ryż (np. Z a c h o d n i a B i r m a , B h u t a n ) o r a z że gdzieniegdzie n a w e t zanikła (niektóre o k o l i c e P o ł u d n i o ­ wo-Wschodniego Tybetu). Pierwszy pewny chronologiczny punkt zaczepienia i terminus ante quem w p r o w a d z e n i a u p r a w y k u k u r y d z y do Południowych C h i n d a j e d a t a 1577 (lub 1575), d l a której r e l a c j a M e n d o z y , a n a l i z o w a n a już p r z e z L a u 1 7 18 1 6 Stonor, Anderson, op. cit., s. 375. 1 7 Stonor, Anderson, op. cit., s. 390—395. 18 Szczegółowe rozważania na ten temat zamieściłem w The Age of Maize. » �KRONIKA 353 f e r a , poświadcza tę u p r a w ę d l a p r o w i n c j i F u k i e n . Z a terminus post quem d l a j e j w p r o w a d z e n i a do N e p a l u C e n t r a l n e g o można — j a k się w y d a j e — uważać p a n o w a n i e Dżaga Dżijotir M a l l a , a więc l a t a ok. 1617—1633. N a t o m i a s t z a p r z y ­ bliżony terminus post quem d l a j e j w p r o w a d z e n i a do Południowo-Wschodniego A s s a m u może być b r a n y pod u w a g ę , w o p a r c i u o rozwinięte t r a d y c j e L u s z a i i H m a r , przełom X V I I / X V I I I w . — o k r e s w ę d r ó w k i t y c h ludów z B i r m y do A s s a m u . W r e s z c i e p e w n e sugestie można wyciągnąć z d a n y c h językowych, a więc p r z e d e w s z y s t k i m z n a z w poszczególnych o d m i a n k u k u r y d z y , p r z y z a s t o s o w a n i u z o d p o w i e d n i m k r y t y c y z m e m , m e t o d y e t y m o l o g i c z n e j i geograficznej. M. i n . więc dają się uchwycić uderzające podobieństwa c z y n a w e t identyczności w n a z w a c h u różnych t a k odległych od siebie ludów, j a k np. K i r a n t i (Wschodni Nepal) i W i e t n a m c z y c y (Północny W i e t n a m ) c z y też K i r a n t i , Tybetańczycy i T s a K h m u (Północny L a o s ) , co uwzględniając historię m i g r a c j i w t e j części A z j i i ich kie­ r u n k i p r z e m a w i a r a c z e j z a dawnością o w y c h n a z w . W r e s z c i e biorąc p o d u w a g ę k i e r u n k i d y f u z j i u p r a w y k u k u r y d z y l u b j e j poszczególnych o d m i a n , a więc do gór A s s a m u i H i m a l a j ó w głównie ze w s c h o d u , a do C h i n n a j p r a w d o p o d o b n i e j z z a ­ c h o d u , w y d a j e się, iż n a j s t a r s z e g o c e n t r u m j e j u p r a w y w P o ł u d n i o w o - W s c h o d ­ niej A z j i należy szukać pomiędzy Zachodnią Birmą, Południowo-Wschodnim T y b e ­ t e m , J u n a n e m i W i e t n a m e m . P r z y c z y m w świetle w s z y s t k i c h wyżej w s p o m n i a ­ n y c h faktów, zwłaszcza zaś w o b e c s t w i e r d z e n i a s t o s u n k o w o w c z e s n e j uprawy k u k u r y d z y w e W s c h o d n i c h H i m a l a j a c h , w p r o w a d z e n i e j e j p r z e z Portugalczyków, Hiszpanów c z y A r a b ó w w y d a j e się być m n i e j p r a w d o p o d o b n e . N i e m n i e j j e d n a k t r u d n o j e s z c z e wskazać t y c h , którzy mogą być za to o d p o w i e d z i a l n i , i czas, w któ­ r y m to zostało d o k o n a n e , a c z k o l w i e k wyżej w y m i e n i o n a h i p o t e z a H e i n e - G e l d e r n ' a (lub j e j e w e n t u a l n e w a r i a n t y ) nabierają c e c h prawdopodobieństwa. Dopóki też n i e u z y s k a się d a n y c h p a l e o b o t a n i c z n y c h c z y też p e w n i e z i d e n t y f i k o w a n y c h źródeł i k o n o g r a f i c z n y c h , n i e można spodziewać się ostatecznego rozstrzygnięcia tego p r o b l e m u . N a r a z i e więc w o b e c i c h b r a k u , chcąc zbliżyć się do jego wyjaśnienia, pozostaje prowadzić n a większą skalę p o s z u k i w a n i a w d a w n y c h l i t e r a t u r a c h l u d ó w A z j i Południowej, W s c h o d n i e j i Środkowej o r a z gromadzić d a l s z e dane etnograficzne, językowe i b o t a n i c z n e (i to zarówno fitogeograficzne, j a k i t a k s o ­ nomiczne i cytogenetyczne) . 1 9 20 2 1 22 23 Tomasz 19 ч Laufer, Należy 2 0 op. cit, t u się Marszewski s. 230 i n. również liczyć z możliwością zwykłej konwergencji D l a A s s a m u p a t r z m. i n . Т. M a r s z e w s k i , Niektóre przeszłe fone­ tycznej. 2 1 sne przemiany misji w stosunkach Oddziału P A N w językowych K r a k o w i e " , styczeń—czerwiec 1961, K r a k ó w 1962. Laufer, 2 3 W t y m m i e j s c u składam podziękowanie D r P i o t r o w i c z z Z a k ł a d u dwóch form współcze­ op. cit., s. 330 i n. 22 Roślin U . J . w Krakowie za p r z e p r o w a d z e n i e drobnoziarnistej kukurydzy — (dystr. Dardżiling), d r u g i e j — o k a z y przywiozłem z t y c h miejscowości. 23 - i A s s a m u , „Sprawozdania z Posiedzeń K o ­ E t n o g r a f i a P o l s k a , t. V I I I w Cytologii wstępnych badań c y t o g e n e t y c z n y c h jednej L a k h i p u r (dystr. uprawianej Kaczar) w Nassejgaon (ob. wyż.), a których �KRONIKA 354 SEMINARIA NAUKOWE POŚWIĘCONE K R A J O M SŁABO GOSPODARCZO ROZWINIĘTYM W związku z rozszerzającymi się k o n t a k t a m i g o s p o d a r c z y m i i k u l t u r a l n y m i P o l s k i z k r a j a m i wyzwalającymi się spod j a r z m a k o l o n i a l i z m u zwiększyło się z n a c z n i e z a i n t e r e s o w a n i e społeczeństwa polskiego t y m i k r a j a m i . W ś r ó d l u d z i p o ­ święcających w i e l e c z a s u i p r a c y b a d a n i o m n a d t y m i z a g a d n i e n i a m i n i e b r a k i młodych naukowców. W c e l u p o p u l a r y z a c j i t y c h zagadnień wśród młodzieży studenckiej i absolwentów szkół wyższych, s t a r a n i e m W a r s z a w s k i e g o Klubu Młodych P r a c o w n i k ó w N a u k i działającego p r z y K o m i t e c i e W a r s z a w s k i m Z w i ą z k u Młodzieży S o c j a l i s t y c z n e j oraz Stowarzyszenia Kół N a u k o w y c h Uniwersytetu W a r s z a w s k i e g o , z o r g a n i z o w a n o d w a ogólnopolskie s e m i n a r i a n a u k o w e poświęcone t y m zagadnieniom. O b a o d b y l y się n a U n i w e r s y t e c i e W a r s z a w s k i m — jedno w g r u d n i u 1961 r o k u , d r u g i e w m a j u r o k u 1963. I c h z o r g a n i z o w a n i e było możliwe dzięki d a l e k o idącemu p o p a r c i u ze s t r o n y władz U n i w e r s y t e t u , a zwłaszcza dzięki p r z y c h y l n e j opiece R e k t o r a , prof, d r Stanisława T u r s k i e g o . N i e m a ł y też w k ł a d wniósł K o m i t e t C e n t r a l n y Z w i ą z k u Młodzieży S o c j a l i s t y c z n e j i R a d a Naczelna Z r z e s z e n i a Studentów P o l s k i c h . P i e r w s z e s e m i n a r i u m skupiło około 150 osób, w t y m 81 spoza W a r s z a w y . N a j l i c z n i e j r e p r e z e n t o w a n a była młodzież s t u d e n c k a , której p r z e d s t a w i c i e l e p r z y ­ b y l i z n i e m a l w s z y s t k i c h ośrodków u n i w e r s y t e c k i c h . Z a n i m j e d n a k przejdziemy do o m a w i a n i a wygłoszonych n a t y m s e m i n a r i u m referatów i w y k ł a d ó w , w a r t o słów k i l k a powiedzieć o ogólnych założeniach, które miały z a z a d a n i e skierować z a i n t e r e s o w a n i a uczestników n a określoną problematykę. O r g a n i z a t o r z y semina­ r i u m , wśród których n i e b r a k było ekonomistów, p r a w n i k ó w , etnografów, c z y socjologów, z d a w a l i sobie sprawę z tego, że s k o m p l i k o w a n a p r o b l e m a t y k a w s p ó ł ­ c z e s n y c h k r a j ó w z a c o f a n y c h może być naświetlona p r a w i d ł o w o j e d y n i e pod w a ­ r u n k i e m k o m p l e k s o w e g o ujęcia całości zagadnień związanych z p r z y c z y n a m i tego z a c o f a n i a . N i e o z n a c z a to, b y cały wysiłek s e k r e t a r i a t u n a u k o w e g o , w którego skład w c h o d z i l i : m g r R . P l u t a , m g r K . M a k u l s k i , M . K a y d y , S . T r y b u r s k i i w i e l u i n n y c h , ograniczał się j e d y n i e do p r z y g o t o w a n i a programu ujmującego b a r d z o ogólnie z a g a d n i e n i a k r a j ó w gospodarczo słabo rozwiniętych. Wręcz odwrotnie, w c e l u z a b e z p i e c z e n i a w y s o k i e g o p o z i o m u n a u k o w e g o , który mógł być osiągnięty p r z e d e w s z y s t k i m drogą z d o b y c i a k o m p e t e n t n y c h wykładowców, referentów i d y ­ skutantów, z a s a d n i c z e s t a r a n i a K o m i t e t u O r g a n i z a c y j n e g o skupiały się n a p o z y ­ s k a n i u udziału w s e m i n a r i u m w y b i t n y c h u c z o n y c h i działaczy stykających się w s w e j p r a c y z z a g a d n i e n i a m i będącymi o b i e k t e m zainteresowań uczestników s e m i n a r i u m . Dzięki p r z y c h y l n e m u s t a n o w i s k u , j a k i e zajęły w tej s p r a w i e M i n i ­ sterstwa: Spraw Zagranicznych, Handlu Zagranicznego, Szkolnictwa Wyższego o r a z K o m i t e t Współpracy G o s p o d a r c z e j i Naukowo-Technicznej z Zagranicą, w s e m i n a r i u m wzięli udział p r z e d s t a w i c i e l e t y c h resortów wzbogacając p r o g r a m przedsięwzięcia w y k ł a d a m i uzupełniającymi wiedzę uczestników o n o w e a s p e k t y , które u m o w n i e można b y nazwać a s p e k t a m i p r a k t y c z n e j działalności d o p r o w a ­ dzającej w efekcie do zacieśnienia w i ę z ó w współpracy z k r a j a m i g o s p o d a r c z o słabo rozwiniętymi. S e m i n a r i u m zostało o t w a r t e wyczerpującym w y k ł a d e m Zastępcy Przewodni­ czącego R a d y Państwa, e k o n o m i s t y o światowej sławie, prof, d r O s k a r a L a n g e . W o d c z y c i e s w y m mówca największą u w a g ę zwrócił n a z m i a n y w układzie sił e k o ­ n o m i c z n y c h współczesnego świata, j a k i e w y n i k ł y z p o j a w i e n i a się n o w y c h państw do n i e d a w n a stanowiących części w i e l k i c h imperiów k o l o n i a l n y c h . Zagadnieniom e k o n o m i c z n y m poświęcone były również w y k ł a d y prof. M . K a l e c k i e g o , doc. R . P a - �KRONIKA j e s t k i i i n . Odbyło się także szereg wicielami i central handlu Naukowo-Technicznej 355 spotkań uczestników s e m i n a r i u m z p r z e d s t a ­ zagranicznego z Zagranicą, i Komitetu Współpracy które naświetliły Ekonomicznej zagadnienia pomocy, jaką P o l s k a u d z i e l a k r a j o m -słabo rozwiniętym. A l e n i e t y l k o w y k ł a d y i s p o t k a n i a w y ­ pełniły program Główny omawianego nacisk seminarium. organizatorów położony n a z a i n t e r e s o w a n i e tej niniejszą imprezy popularyzacyjno-naukowej problematyką szej przyszłości z e t k n i e się z t y m i z a g a d n i e n i a m i został młodzieży, która w najbliż­ n a o d c i n k a c h własnej p r a c y . Z a najlepszą drogę u z n a n o ogłoszenie k o n k u r s u n a p r a c e s e m i n a r y j n e , który w cie przyniósłby n i e t y l k o p r a c e wzięcia, l e c z również m o c n i e j Ponieważ i materiały wypełniające całokształt tego związałby młodzież n a u k o w ą z t y m i chodziło o u z y s k a n i e j a k najrozleglejszego obejmującego program problematyki krajów, o wachlarza których efek­ przedsię­ zagadnieniami. prac mowa, i tematów, organizatorzy k o n k u r s u n i e u s t a l a l i jakichś ścisłych r a m , l e c z p o d a l i j e d y n i e sugestie co do z a ­ gadnień mogących omawiane być tematem zgłoszonych opracowań. Ze względu s e m i n a r i u m było p i e r w s z e z całej s e r i i , j a k i e p o s t a n o w i o n o co d w a l a t a , więc też w a r t o n a to, że organizować t u podać z a k r e s t e m a t y c z n y , który n a d a l a k t u a l n y i p r z y następnych s e m i n a r i a c h . P o d z i e l o n o pozostaje go n a 16 g e n e r a l n y c h zagad­ nień: 1. Z a s o b y naturalne jako pcteacjai rozwoju kra.iów słabo rozwiniętych. 2. R o z m i e s z c z e n i e sił wytwórczych. 3. M o i e l e ekonomiczne i programy rozwoju krajów słabo rozwiniętych: a) znajdujących się w w a r u n k a c h g o s p o d a r k i k a p i t a l i s t y c z n e j ; b) dokonujących przyśpieszenia swego r o z w o j u w r a m a c h g o s p o d a r k i s o c j a l i s t y c z n e j ; c) z n a c z e n i e s o c j a l i s t y c z n y c h stosunków p r o d u k c j i d l a przezwyciężenia z a c o f a n i a społecznoe k o n o m i c z n e g o k r a j ó w słabo rozwiniętych. 4. Źródła a k u m u l a c j i w k r a j a c h słabo rozwiniętych. 5. P o d s t a w o w e siły społeczne i i c h w p ł y w n a rozwój społeczno-ekonomiczny. 6. K o e g z y s t e n c j a i współzawodnictwo między k a p i t a l i s t y c z n y m s y s t e m e m i s o ­ cjalistycznym jako czynnik rozwoju 7. D e m o k r a c j a narodowa jako tych krajów. specyficzna forma państwa. 8. Suwerenność k r a j ó w wyzwalających się spod j a r z m a k o l o n i a l i z m u w świetle prawa międzynarodowego. 9. N e o k o l o n i a l i z m jako nowa forma 10. H i s t o r y c z n e u w a r u n k o w a n i e geneza ruchu p o l i t y k i państw k a p i t a l i s t y c z n y c h . aktualnej s y t u a c j i społeczno-ekonomicznej 11. Współczesne z m i a n y w k u l t u r z e krajów słabo rozwiniętych ( z m i a n y w turze m a t e r i a l n e j 12. R o l a znaczenia i i c h oddziaływanie rozwoju oświaty w i antagonizmy na kwestie kształtowaniu dla realizacji programów 13. R a s i z m rozwoju —• niepodległościowego. kul­ społeczne). się świadomości narodowej i jej rozwojowych. plemienne jako czynnik dezintegracji i hamulec k r a j ó w słabo rozwiniętych. 14. W p ł y w układu w w a r u n k a c h krajów 15. P r z e m i a n y stadium rozwoju psychicznego na kształtowanie się postaw społecznych słabo rozwiniętych- społeczne, partie k r a j ó w gospodarczo 16. P r ó b a d e f i n i c j i pojęcia kraju polityczne i wybitne jednostki w obecnym słabo rozwiniętych. słabo rozwiniętego w świetle współczesnego s t a n u n a u k społecznych. J a k w y n i k a z wyżej p r z e d s t a w i o n y c h punktów, z a g a d n i e n i e krajów słabo rozwiniętych potraktowano dość w s z e c h s t r o n n i e . N a gospodarczo podkreślenie zasługuje �KRONIKA 356 również f a k t , że nadesłane n a t e n k o n k u r s p r a c e poruszyły w i e l e z p r o p o n o w a n y c h tematów, dzięki c z e m u można było stwierdzić, że ową problematyką interesują się p r z e d s t a w i c i e l e w i e l u d y s c y p l i n i kierunków b a d a w c z y c h . Spośród 30 nadesła­ n y c h p r a c j u r y k o n k u r s u , n a którego czele stał wiceprzewodniczący R a d y E k o n o ­ m i c z n e j p r z y R a d z i e Ministrów, prof, d r Czesław B o b r o w s k i , wyróżniło 14. N i e od r z e c z y będzie wymienić tu n a g r o d z o n e p r a c e : Organizacja Narodów Zjednoczonych a likwidacja systemu kolonialnego ( J u s t y n S k r z y p e k ) , Kwestie prawne posiadania ziemi przez tubylców Afryki Północnej w świetle zmian pod wpływem kolonizacji francuskiej na tle zagadnień ekonomicznych i administracyjnych (Krzysztof M a k u l ­ s k i ) , Geneza ruchu niepodległościowego w Indii (Marek Malinowski), Wyzyskanie rezerw siły roboczej z rolnictwa w celu osiągnięcia rozwoju w krajach gospodar­ czo słabo rozwiniętych ( J e r z y R y n k o w s k i ) , Plan Colombo a problemy rozwojowe krajów południowo-wschodniej Azji (Bronisław S u l i m i e r s k i ) , Republika Somalijska. El Dżamulija es Somalija (Robert B i e l e c k i ) , Niepodległość Sudanu w świetle prawa międzynarodowego (Stefan Bilanów), Suwerenność krajów wyzwalających się z jarzma kolonialnego w świetle prawa międzynarodowego (Andrzej Kowalski), Miejsce sektora państwowego w procesie rozwoju gospodarki Indii (Andrzej K u pich), Demokracja narodowa na przykładzie Kuby ( A n d r z e j L i t w a k ) , Polityka za­ graniczna państw afrykańskich ( T a d e u s z Łętocha), Prasa Afryki ( R o m u a l d Śmiech), Wpływ środowiska geograficznego na rozwój kopalnictwa w Algerii (Małgorzata Wcisła), Możliwości eksportowo-importowe gospodarki afrykańskiej (Mieczysław Jachna). Większość t y c h p r a c została w skrócie z r e f e r o w a n a n a o m a w i a n y m s e m i n a r i u m i stała się o b i e k t e m interesującej d y s k u s j i . W n i n i e j s z y m s p r a w o z d a n i u omówimy pokrótce t y l k o te p r a c e , których t e m a t y k a najbliższa jest z a i n t e r e s o w a n i e m e t n o ­ grafa. D o t a k i c h tematów należy zaliczyć pracę K . M a k u l s k i e g o dotyczącą k w e s t i i p o s i a d a n i a z i e m i p r z e z tubylców A f r y k i Północnej. P o r u s z o n o w niej p r z e d e w s z y s t ­ k i m z a g a d n i e n i a społeczno-gospodarczo-prawne, l e c z mogły być one o d p o w i e d n i o p r z e d s t a w i o n e j e d y n i e pod w a r u n k i e m prawidłowego naświetlenia stosunków go­ s p o d a r c z y c h panujących n a t y c h t e r e n a c h w k o l e j n y c h o k r e s a c h h i s t o r y c z n y c h . T a k więc o m a w i a n a p r a c a musiała mieć c h a r a k t e r p r a c y h i s t o r y c z n e j , która wyjaśniała istniejący w t y m z a k r e s i e s t a n r z e c z y poprzez prześledzenie z m i a n n a t u r y p o l i t y c z ­ n e j , gospodarczej i społecznej, j a k i e zaszły w czasie p a n o w a n i a a r a b s k i e g o , a p o ­ t e m f r a n c u s k i e g o . W zakończeniu p r a c y autor zwrócił uwagę n a f a k t , że p r o b l e m ten w w y n i k u s z y b k i e j e m a n c y p a c j i państw M a g h r e b u pozostaje ciągle n i e r o z ­ wiązany, co u t r u d n i a s z y b k i rozwój r o l n i c t w a w t y c h państwach. Aspekty społeczne s i l n i e przebijały neza ruchu niepodległościowego stie zmian politycznych w Indii, n i e pozwoliły również w pracy Ge­ M. Malinowskiego lecz szczególne zwrócenie u w a g i n a k w e ­ autorowi na wyeksponowanie zagadnień p r z e m i a n w społeczeństwie h i n d u s k i m . R . Ś p i e c h omawiając m i e j s c e p r a c y w cało­ kształcie współczesnej k u l t u r y afrykańskiej poruszył w i e l e zagadnień wiążących się z p r z e m i a n a m i , które w tej k u l t u r z e zachodzą. Głównie c h o d z i t u o pewnych szans poglądów i stereotypów, na tak szybkie które rozpowszechnianie w dawniejszych stosunkach umasowienie nie B a r d z o c i e k a w y okazał się krótki referat Małgorzaty Wcisła, pt. Wpływ wiska geograficznego problemu na rozwój kopalnictwa nie posiadały, m u s i w kującej. w Algerii. tego n i e d a się uchwycić wyłącznie w e k o n o m i c z n y c h . F a k t e m jest, że rozwój Zjawisko z n a c z n y m stopniu miary się. N i e ulega kategoriach środo­ wątpliwości, ze geograficznych czy przemysłu n a t e r e n a c h , które d a w n i e j po zmienić strukturę ludności t a m z a m i e s z ­ to m a s w o j e k o n k r e t n e w y m i a r y również i n a S a h a r z e . Inwe- �KRONIKA 357 s t y c j e , j a k i e t a m zostały p o c z y n i o n e , przyniosły w wanie n a siłę roboczą, n a którą w efekcie zwiększone dużym p r o c e n c i e składa zapotrzebo­ się również t u b y l c z a , dotąd k o c z o w n i c z a l u b półkoczownicza. Możność s z y b k i e g o ludność zdobycia dość pokaźnych s u m pieniężnych umożliwiła t y m t u b y l c o m osiedlenie się i rozwój. T a k więc, g r u p y znajdujące się do tego c z a s u n a m a r g i n e s i e życia gospodarczego k r a j u stały się integralną częścią n o w e g o s y s t e m u gospodarczego w p ł y w a j ą c e g o w zasad­ n i c z y sposób n a z m i a n y w i c h k u l t u r z e . S a m referat, ze względu n a swój szczupły zakres, n i e mógł w sposób bardzo dokładnie naświetlić tej problematyki, lecz zasygnalizował zręczny dając i m p u l s do c i e k a w e j d y s k u s j i , a zdaje czynił się również do podjęcia ją się, że p r z y ­ dalszych prac nad t y m zagadnieniem. Z a i n t e r e s o w a n i a p r z e m i a n a m i społecznymi i k u l t u r a l n y m i b y n a j m n i e j n i e s t a ­ nowiły m a r g i n e s u s e m i n a r i u m , l e c z w sposób c i e k a w y i k o n s t r u k t y w n y dopełnia­ ły o b r a z u p r o b l e m a t y k i k r a j ó w gospodarczo słabo rozwiniętych wzbogacając go o naświetlenie z j a w i s k społecznych zachodzących w łonie n o w o powstałych o r g a ­ nizmów państwowych. Przykładem tego, że k w e s t i e społeczne i k u l t u r a l n e stały się p r z e d m i o t e m studiów młodych p r a c o w n i k ó w n a u k i , jest również drugie s e m i ­ n a r i u m , które odbyło się w m a j u 1963 r. Tym razem miejsce. Już problematyka pierwszy, fa Chałasińskiego, a w krajach Czarnej Afryki społeczno-kulturalna inauguracyjny poświęcony wykład problemom zasygnalizował, zajęła szczególnie wygłoszony inteligencji przez poczesne prof, dr i szkolnictwa że p r z e d m i o t e m dyskusji Józe­ wyższego seminarium staną się współczesne z a g a d n i e n i a r o z w o j u k u l t u r a l n e g o i społecznego krajów słabo rozwiniętych. S a m r e f e r e n t zwrócił szczególną u w a g ę n a to, że o k i e r u n k a c h tego rozwoju wszystkim nowa zadecyduje już n a własnych przede uniwersytetach j e d n a k , by zdobyć odpowiednią i w inteligencja tych krajów m u r a c h własnych kadrę naukowców, należy u p r z e d n i o dzież o d o b r y m wykształceniu średnim. Właśnie p r o b l e m o m spodarczo słabo rozwiniętych został poświęcony referat wychowana wyższych u c z e l n i . P o to zyskać mło­ oświaty w k r a j a c h g o ­ mgr T . Dowiata, który podkreślił, że j e j rozwój zależy od w i e l u czynników, a p r z e d e w s z y s t k i m od n a u ­ c z y c i e l i , n a których b r a k k r a j e te szczególnie narzekają. Z pomocą w t y m z a k r e s i e przychodzi UNESCO, zapotrzebowaniom. ale wysiłki te należałoby wydatnie wzmocnić, by sprostać Należy t u jednocześnie wspomnieć, że i P o l s k a m a swój skrom­ n y udział w tej ogólnoświatowej a k c j i , ponieważ w i e l u p o l s k i c h n a u c z y c i e l i i p r o ­ fesorów p r a c u j e na kontynencie Zagadnieniem społeczne bardziej afrykańskim. szczegółowym d z i e n n i k a „Ghanaian zajął się R . B i e l e c k i referując Times". Studium to, po p e w n y c h funkcje skrótach, znaj­ dzie się n a łamaph przyszłego t o m u „Etnografii P o l s k i e j " . P r a w d o p o d o b n i e w n a ­ stępnym tomie ukaże się również j e s z c z e j e d n a p r a c a p r z e d s t a w i o n a narium, a mianowicie p r a c a s t u d e n t a I I r. etnografii skim, Andrzeja Woźniaka, pt. Element meksykańskiej. Autor naszkicował w tubylczy na tym semi­ na Uniwersytecie a kształtowanie chronologicznym ujęciu Warszaw­ się narodowości proces zwiększania się udziału tubylców meksykańskich w rządzeniu k r a j e m i w f o r m o w a n i u ginalnej której k u l t u r y . W i e l e tez tego r e f e r a t u burzliwość i wszechstronność jego o r y - . zostało r o z s z e r z o n y c h w c z a s i e d y s k u s j i , pozwala mieć nadzieję, że p r o b l e m a t y k a ta nie z o s t a n i e s z y b k o z a p o m n i a n a p r z e z n a s z y c h młodych pracowników n a u k i . Do mgr w rzęau wystąpień J . Milewskiego natury n a temat: których podał on krótką naukowej n a temat informacyjnej Historyk należy przed charakterystykę opublikowanej h i s t o r i i tego k o n t y n e n t u . Dzięki o n w i e l e punktów w i d z e n i a r e p r e z e n t o w a n y c h zaliczyć problemami ciekawe przeszłości dotychczas wnikliwej analizie uwagi Afryki, literatury wyróżnił p r z e z p r z e d s t a w i c i e l i różnych szkół �358 KRONIKA h i s t o r y c z n y c h . Ścieranie się poglądów, d y s k u s j a i coraz m o c n i e j s z a p o z y c j a h i s t o r y ­ ków A f r y k i u r o d z o n y c h n a t y m k o n t y n e n c i e d o p r o w a d z i wkrótce do wyjaśnienia w i e l u s p o r n y c h j e s z c z e k w e s t i i i do p r a w i d ł o w e g o z r e k o n s t r u o w a n i a h i s t o r i i tej części świata. Rzeczą znamienną jest, że w d y s k u s j i tej c o r a z więcej mają do p o ­ w i e d z e n i a u c z e n i polscy. Ż e p r o c e s t e n m a p r z e d sobą wielką przyszłość, świadczy r e f e r a t p r z y g o t o w a n y p r z e z d w u młodych studentów wydziału h i s t o r y c z n e g o U n i ­ w e r s y t e t u W a r s z a w s k i e g o , R . Karpińskiego i M . T y m o w s k i e g o , n a t e m a t h a n d l u Z a c h o d n i e g o S u d a n u w X V I w. P r a c a t a otrzymała pierwszą nagrodę w k o n k u r s i e na prace seminaryjne. N a o m a w i a n y m s e m i n a r i u m w i e l e m i e j s c a poświęcono również z a g a d n i e n i o m e k o n o m i c z n y m , l e c z ze względu n a to, że interesują one p r z e d e w s z y s t k i m e k o n o ­ mistów, i c h przegląd z n a j d z i e n a p e w n o m i e j s c e w o d p o w i e d n i c h publikacjach e k o n o m i c z n y c h . N a zakończenie naszego etnograficznego przeglądu t e m a t y k i s e m i ­ n a r y j n e j należy wspomnieć o d w u o d c z y t a c h dotyczących zagadnień interesujących j a k n a j b a r d z i e j etnografów. P r z e d e w s z y s t k i m należy wymienić w y k ł a d doc. d r A n ­ d r z e j a Zajączkowskiego n a t e m a t systemów f i l o z o f i c z n y c h A f r y k i . P r e l e g e n t p o d ­ kreślił w t y m r e f e r a c i e , że s y s t e m y te w z a s a d n i c z y sposób różnią się od s y s t e ­ m ó w e u r o p e j s k i c h , dlatego, b y zrozumieć p e w n e założenia filozoficzne A f r y k a n ó w należy porzucić własne p r z e k o n a n i a i bez uprzedzeń śledzić drogę r o z u m o w a n i a afrykańskiego myśliciela. Ż e t e m a t t e n jest b a r d z o d y s k u s y j n y p r z e k o n a l i się u c z e s t n i c y s e m i n a r i u m słuchając w i e l u wystąpień, które bądź starały się rozwinąć tezy p r z e d s t a w i o n e p r z e z p r e l e g e n t a , bądź też polemizować z n i m i . M n i e j d y s k u s y j n y okazał się t e m a t p o r u s z o n y w o d c z y c i e m g r K r z y s z t o f a M a k u l s k i e g o . Zastanawiając się n a d m i e j s c e m t z w . l u d ó w p i e r w o t n y c h w świecie współczesnym prelegent starał się wykazać, że obecnie b r a k jest w a r u n k ó w , a b y l i c z n i e j s z e i z w a r t e społeczeństwa mogły trwać dalej n a n i s k i m s z c z e b l u r o z w o j u . Jeżeli t a k i e g r u p y j e s z c z e istnieją, to p r z e d n i m i r y s u j e się a l t e r n a t y w a — włączyć się w ogólny k i e r u n e k r o z w o j u i t y m s a m y m zatracić e l e m e n t y t r a d y c y j n e j k u l t u ­ r y bądź pod w p ł y w e m n a c i s k u czynników zewnętrznych u l e c rozczłonkowaniu i w y ­ n i s z c z e n i u . Cytując w i e l e przykładów r e f e r e n t wykazał, że obecnie w tej k a t e g o r i i ludów, które do n i e d a w n a w n a u c e określano różną ostrością pojęcia „niecywili­ z o w a n y c h " , j e d e n odłam modernizując się z d o b y w a własne m i e j s c e w e współcze­ s n y m układzie e t n i c z n y m i g o s p o d a r c z y m d r u g i zaś e g z y s t u j e bez p e r s p e k t y w r o z ­ woju. Reasumując powyższe u w a g i n a t e m a t obu seminariów t r z e b a podkreślić, że są one świetnym przykładem tego, że d y s k u s j e n a t e m a t k r a j ó w gospodarczo z a c o ­ f a n y c h i i c h k u l t u r y cieszą się wśród młodzieży s t u d e n c k i e j i absolwentów dużą popularnością i że a k c j a ta p o w i n n a być w przyszłości k o n t y n u o w a n a . Krzysztof NOWE CZASOPISMO Makulski „AFRYKA" W miesiącu c z e r w c u 1963 r. ukazał się p i e r w s z y n u m e r n o w e g o miesięcznika polskiego „ A f r y k a " . J e s t to w y n i k przekształcenia d o t y c h c z a s o w e g o miesięcznego b i u l e t y n u T o w a r z y s t w a Przyjaźni Polsko-Afrykańskiej w c z a s o p i s m o o s p e c j a l n y c h z a m i e r z e n i a c h . Już n a tytułowej stronie, obok w i e l k i e j m a p y p o l i t y c z n e j w s p ó ł ­ czesnej A f r y k i , widnieją z a s a d n i c z e sformułowania dotyczące z a k r e s u z a i n t e r e s o ­ w a ń c z a s o p i s m a . T a k więc oprócz problemów p o l i t y c z n y c h r e d a k t o r z y „ A f r y k i " zamierzają przedstawić s w y m c z y t e l n i k o m materiały z z a k r e s u gospodarki k r a j ó w �KRONIKA afrykańskich, j a k również o p r a c o w a n i a dotyczące zagadnień społecznych r a l n y c h . Zrozumiały c h y b a jest więc fakt, że c z a s o p i s m o to w z b u d z a teresowanie również i wśród 359 etnografów, i kultu­ szerokie z a i n ­ którym n i e są obce b a d a n i a afrykani- styczne. P i e r w s z y r z u t o k a n a z a m i e s z c z o n e w i n a u g u r a c y j n y m n u m e r z e artykuły i o p r a ­ c o w a n i a b i b l i o g r a f i c z n e p r z e k o n u j e c z y t e l n i k a , że s z e r o k i e z a k r o j e n i e r a m z a i n t e r e ­ sowań c z a s o p i s m a n i e jest b y n a j m n i e j j e d y n i e zapowiedzią, l e c z z n a j d u j e w y r a z w k o n k r e t n i e u r z e c z y w i s t n i a n y c h z a m i a r a c h . N a t u r a l n i e ze względu n a n i e z b y t wielką objętość n u m e r u n i e mogły t a m wejść większe artykuły c z y s t u d i a , w o b e c czego r e d a k c j a postanowiła publikować eseje krótkie, l e c z pełne treści, oraz c e n ­ n i e j s z e spostrzeżenia i materiały. Pójście po tej l i n i i z a b e z p i e c z a c z a s o p i s m u s z e ­ r o k i krąg czytelników, którzy z łatwością będą m o g l i korzystać z o p u b l i k o w a n y c h wiadomości, j a k również z a w s z e znajdą coś, co i c h osobiście z a i n t e r e s u j e . J e d ­ nakże spełnienie tego p o s t u l a t u postawiło p r z e d o r g a n i z a t o r a m i o m a w i a n e g o c z a s o ­ p i s m a p y t a n i e , c z y w t e n sposób n i e p o w s t a n i e s y t u a c j a , w której t r z e b a będzie zrezygnować z możliwości p u b l i k o w a n i a studiów sięgających głębiej w p r o b l e m a ­ tykę k o n t y n e n t u afrykańskiego. D y l e m a t t e n rozwiązano drogą p e w n e g o k o m p r o ­ m i s u polegającego n a t y m , że w p a r t i i anonsów i omówień k r y t y c z n y c h l i t e r a t u r y i p r z e d sięwiętych p r a c b a d a w c z y c h n a t e r e n i e A f r y k i , r e d a k t o r z y p i s m a z a p o w i e ­ d z i e l i , że b a r d z i e j k o m p e t e n t n e o p r a c o w a n i a poszczególnych zagadnień znaleźć można w s z y b k o zwiększającej się p r o d u k c j i n a u k o w e j p o l s k i c h afrykanistów l u b w dostępnych w n a s z y m k r a j u p r a c a c h afrykanistów z a g r a n i c z n y c h . Dzięki t a k i e m u układowi r z e c z y „ A f r y k a " m a w i e l k i e s z a n s e n a to, b y stać się c e n n y m i n f o r m a ­ t o r e m o współczesnej A f r y c e oraz o b a d a n i a c h n a d różnymi d z i e d z i n a m i j e j życia prowadzonymi przez przedstawicieli w i e l u dyscyplin. P i e r w s z y n u m e r o t w i e r a w y w i a d z p r e z e s e m T o w a r z y s t w a Przyjaźni P o l s k o Afrykańskiej, w i c e p r e m i e r e m E u g e n i u s z e m S z y r e m , zatytułowany Umacniajmy i pogłębiajmy więzi z Afryką. Z n a j d u j e m y t a m informację o działalności i c e l a c h tego T o w a r z y s t w a , j a k również u w a g i n a t e m a t p e r s p e k t y w r o z w o j u współpracy z k r a j a m i afrykańskimi. Z e względu n a c h a r a k t e r n a s z y c h d o t y c h c z a s o w y c h s t o ­ sunków z A f r y k ą większa część w y w i a d u w i c e p r e m i e r a S z y r a została poświęcona p r o b l e m o m e k o n o m i c z n y m i t e c h n i c z n y m . N i e o z n a c z a to b y n a j m n i e j , b y k i e r o w ­ n i c t w o T P P A n i e interesowało się r o z w o j e m stosunków k u l t u r a l n y c h c z y n a u k o ­ w y c h . Właśnie w tej d z i e d z i n i e w przyszłości p o l s c y etnografowie-afrykaniści będą m i e l i w i e l k i e z a d a n i e do spełnienia. N i e można b o w i e m d z i s i a j mówić o p o z n a n i u s p e c y f i k i k u l t u r afrykańskich bez u p r z e d n i c h studiów w z a k r e s i e etnografii tego kontynentu. T r o s k a o wszechstronność i n f o r m a c j i o różnych d z i e d z i n a c h życia g o s p o d a r ­ czego, społecznego i k u l t u r a l n e g o A f r y k i zrodziła pomysł powołania do życia ośrod­ k a i n f o r m a c j i i d o k u m e n t a c j i o A f r y c e . Z a d a n i e m tego ośrodka byłoby: 1) o r g a ­ n i z o w a n i e i p r o w a d z e n i e i n f o r m a c j i i d o k u m e n t a c j i o A f r y c e , 2) obsługa w s z y s t ­ k i c h z a i n t e r e s o w a n y c h problematyką afrykańską, resortów państwowych, i n s t y t u ­ c j i , zjednoczeń itp., i 3) pełnienie f u n k c j i p u b l i c z n e g o i usługowego ośrodka, m a j ą ­ cego obowiązek g r o m a d z e n i a i r o z p o w s z e c h n i a n i a materiałów o A f r y c e oraz u d z i e ­ l a n i a w t y m z a k r e s i e i n f o r m a c j i . Powołanie takiego ośrodka byłoby w a ż n y m k r o ­ k i e m n a drodze zbliżenia z Afryką. Należy oczekiwać j a k n a j r y c h l e j s z e g o spełnie­ n i a tego z a m i a r u . P o o m a w i a n y m w y w i a d z i e następuje dział i n f o r m a c j i p o l i t y c z n y c h . Z n a j d u j e ­ m y t a m zwięzłe wiadomości o ostatniej K o n f e r e n c j i Solidarności N a r o d ó w A z j i i A f r y k i , która w l u t y m br. obradowała w T a n g a n i c e , oraz c i e k a w y artykuł o k u - �KRONIKA 360 lisach rozgrywek dawno politycznych w Katandze. Autor opublikowanych S t a n y Zjednoczone pamiętnikach dowódcy tego artykułu oparł się n a n i e ­ wojsk ONZ, С. C . O'Briena. A f r y k i ? — oto tytuł następnego artykułu opartego n a w y ­ p o w i e d z i a c h p r e z y d e n t a T a n g a n i k i J . N y e r e r e , który sądzi, że n a t u r a l n y bieg r z e c z y doprowadzi w przyszłości do połączenia państw afrykańskich w e wspólnotę tyczną i gospodarczą, ponieważ jest to jego z d a n i e m najlepsza poli­ droga a w a n s u te­ go k o n t y n e n t u . N a zakończenie działu i n f o r m a c j i p o l i t y c z n y c h podano c h a r a k t e r y ­ stykę s y t u a c j i w A n g o l i , gdzie n a d a l trwają w a l k i o w y z w o l e n i e panowania portugalskich. W kolonialistów dziale gospodarczym, s c a , omówiono między tego k r a j u któremu r e d a k t o r z y c z a s o p i s m a poświęcili sporo i n n y m i trudności e k s p o r t o w e spod miej­ i konieczność i n d u s t r i a l i z a c j i A f r y k i , które były t e m a t e m o b r a d V K o n f e r e n c j i E Č A , j a k również p r o b l e m w o j u i n w e s t y c j i mających n a c e l u w y k o r z y s t a n i e zasobów „białego w ę g l a " w roz­ Afry­ ce. D o c i e k a w y c h zaliczyć t r z e b a również notatkę o s p e k u l a c j i i p r z e m y c i e n a tyrr. k o n t y n e n c i e . O b a te z j a w i s k a , t a k d l a młodych państw afrykańskich są schedą po o k r e s i e k o l o n i a l n y m , z którą walkę. oraz Całości działu o Kanale Na dopełniają rządy t y c h wiadomości o nigeryjskim planie zaciętą sześcioletnim zasługuje.dział poświęcony z a g a d n i e n i o m łecznym. W a r t o p r z y o k a z j i podkreślić, że z n a j d u j e m y cje własne m. i n . z G h a n y . J e j a u t o r e m sprawy niepożądane, prowadzą S u e s k i m po n a c j o n a l i z a c j i . szczególną u w a g ę e t n o g r a f a zmiany w państw t y m k r a j u . J a k wiadomo, w dwojaki omawia w sposób. W e d ł u g p r a w a Ghanie zwyczajo­ w e g o każdy mógł posiadać t y l e żon, n a i l e go było stać, z k o l e i w e d ł u g dawstwa w p r o w a d z o n e g o p r z e z A n g l i k ó w obowiązywała m o n o g a m i a . rozwoju n o w e g o państwa forma więc zmienić sytuację p r a w a wielożeństwa zwyczajowego, W ustawo­ warunkach jest n i e do u t r z y m a n i a . Pozostało które uniemożliwiało k o b i e c i e przysługującego j e j m i e j s c a w r o d z i n i e . Dziś k o b i e t a w spo­ koresponden­ jest W ł a d y s ł a w S z c z e r b i e , który z a k r e s i e i n s t y t u c j i małżeństwa w małżeństwa były r e g u l o w a n e w t y m dziale zajęcie G h a n i e dąży do c a ł k o w i ­ tej niezależności w tej d z i e d z i n i e i w i e l o k r o t n i e z y s k u j e sobie wielką rangę w łeczeństwie. P o z a t y m p r z e c i w wielożeństwu p r z e m a w i a spo­ również i s t a t y s t y k a w y ­ kazującą równą m n i e j więcej liczbę mężczyzn i kobiet w G h a n i e . W c e l u c a ł k o w i ­ tego u r e g u l o w a n i a tych spraw opracowano projekt nowego p r a w a małżeńskiego, według którego: „Każdy mężczyzna' m a p r a w o o f i c j a l n i e zarejestrować w stanu cywilnego jedną t y l k o małżonkę, p r z y czym — z punktu urzędzie widzenia nowej u s t a w y — j e s t rzeczą obojętną, c z y i i l e p o s i a d a on poza t y m żon zaślubionych n a podstawie leży t r a d y c y j n y c h reguł i ceremioniałów". Jednakże p r a w o d z i e d z i c z e n i a n a ­ jedynie i wyłącznie kompromisowemu do oficjalnej, rozwiązaniu zarejestrowanej k w e s t i i , które forytuje małżonki, u n o r m o w a n i e stosunków p r a w n y c h kiem życie społeczne; l e c z z m i a n y będą dezorganizującym w małżonki. jednak Dzięki pozycję t y m z a k r e s i e n i e będzie mogły być temu oficjalnej czynni­ przeprowa­ dzone p o k o j o w o i r a c j o n a l n i e . Do mu w c i e k a w y c h zaliczyć t r z e b a krótką notatkę R a j m u n d a Afryce wschodniej Wschodniej. Mimo tytułu części k o n t y n e n t u z n a j d u j e m y mat historii I s l a m u w zawężającego Ohly dotyczącą problematykę jedynie czytelnikowi całej A f r y c e . Próbując afrykanistycznych. orientację w niekiedy Właśnie tego r o d z a j u do t a m szereg c i e k a w y c h informacji n a t e ­ scharakteryzować rodzaj tego t y p u opracowań należałoby j e określić j a k o r o z s z e r z o n e hasła e n c y k l o p e d y c z n e jące Isla­ bardzo skomplikowanych ułatwia­ zagadnieniach s z k i c e są szczególnie p o t r z e b n e polskie­ mu czytelnikowi. W osobnym d z i a l e zostały z g r u p o w a n e artykuły omawiające problemy kultu- �KRONIKA raine kontynentu afrykańskiego. W 361 pierwszym numerze omawianego czasopisma najwięcej m i e j s c a poświęcono l i t e r a t u r z e afrykańskiej, która choć s t o s u n k o w o jesz­ cze dość młoda m a już z a sobą n i e l a d a osiągnięcia. O w o c i e k a w e o p r a c o w a n i e szło spod pióra Bronisława kańska z n a j d u j e Kamińskiego-Durochera. się, jego z d a n i e m , w p r z e d e d n i u z ogólnym r o z w o j e m Współczesna afry­ s w e g o r o z k w i t u , który wiąże się t y c h społeczeństw. M a o n a równocześnie w i e l k i e z a d a n i e spełnienia, z a d a n i e u t r w a l e n i a własnych t r a d y c j i h i s t o r y c z n y c h i l i t e r a c k i c h znanych i jedynie literatów wy­ literatura z przekazów afrykańskich ustnych. Niestety posługuje większość się językiem do dotąd dziś piszących poetów kolonizatorów, ponieważ wyższe s t u d i a ukończyli w m e t r o p o l i a c h . N i e o z n a c z a to j e d n a k , b y treść p r z e z n i c h prze­ kazywana ostatnio coraz t r a d y c y j n y c h , z których wiele była również częściej można zdradza tendencje obca. zauważyć do Zresztą nawet powracanie rozszerzania w wypadku do języków swego zasięgu i języka swych wpływów. Ostatnia, b a r d z o słuszna u w a g a Kamińskiego, d o t y c z y szczególnej wartości słowa wypowia­ danego w t y c h językach. D l a p r z e d s t a w i c i e l a e u r o p e j s k i e j d z e n i a c z y hasła mają p o s m a k sloganu stanowią wzruszenia przyczynę n i a . Pamiętajmy głębokiego w c h w i l i , g d y d l a afrykańskiego l u b początek b o w i e m , że wartość w i e l u skompromitowanych w Afryce nadal k u l t u r y niektóre s t w i e r ­ słów w entuzjastycznego Europie korzysta z olbrzymiego umyślnie koznawcę u k r y t e g o niejszych analizy kilku ( s u a h i l i , h a u s a , e w e i in.) a u t o r że mają one s z a n s e n a d a l s z y zastąpić języki rozkwit zachodnioeuropejskie szczególnych części k o n t y n e n t u omawia­ najpopular­ dochodzi i że z p o w o d z e n i e m stanowiące w odchodzi, p i s a n y p r z e z języ­ pod inicjałami R . O . N a p o d s t a w i e języków A f r y k i działa­ niekiedy kredytu. P o p a r c i e m tez dotyczących języków afrykańskich p r z e d s t a w i o n y c h nej notatce jest następny artykuł pt. B i u a n a Mkubwa odbiorcy dotychczas mogą do w n i o s k u , w „lingua przyszłości franca" po­ afrykańskiego. W k o l e j n y m d z i a l e c z a s o p i s m a , n a który składają się k o r e s p o n d e n c j e , z n a j d u ­ j e m y m. i n . opis uroczystości związanych z u z y s k a n i e m niepodległości p r z e z T a n ganinkę. C e r e m o n i e p r z e k a z a n i a władzy p r e z y d e n t o w i r e p u b l i k i są a m a l g a m a t e m zwyczajów t r a d y c y j n y c h i elementów p r z y n i e s i o n y c h p r z e z kolonizatorów. J e d ­ nakże przyszłość krzepnącego państwa w y r ó w n a tego r o d z a j u różnice tworząc n o ­ w ą , o r y g i n a l n i e afrykańską całość. Może w ł a ś c i w e będzie wspomnieć t u , że tego r o d z a j u k o r e s p o n d e n c j e są n i e z w y k l e c e n n y m materiałem d l a etnograf ó w - a f r y kanistów, którzy opierając swą wiedzę n a obcej l i t e r a t u r z e n a u k o w e j znajdą w n i c h s z e r e g przykładów do w y p r a c o w a n i a własnych poglądów n a t e m a t k u l t u r a f r y k a ń ­ skich. Następna k o r e s p o n d e n c j a , tru współczesnego pióra Z b i g n i e w a J a s k u l s k i e g o , o m a w i a n a Wybrzeżu Kości Słoniowej. Wyrasta problem on z j a k tea­ najbardziej t r a d y c y j n y c h źródeł, a l e swą treścią i wartościami społecznymi należy do d n i a d z i ­ siejszego spełniając ważną rolę w formowaniu nego d a w n y c h przesądów o b y w a t e l a korespondencji nowego, niezależnego i p o z b a w i o ­ Wybrzeża Kości Słoniowej. N a m a r g i n e s i e tej w a r t o zwrócić uwagę, że w naszej wiedzy o współczesnej Afryce najbardziej rzucającą się w oczy lukę stanowią b a d a n i a n a d kulturą masową. M o ż ­ na mieć nadzieję, że n o w o powstała jednak pracownia problemów kulturalnych A f r y k i k i e r o w a n a p r z e z prof, d r Józefa Chałasińskiego p o t r a f i w y r ó w n a ć te b r a k i . Sądzę również, że t e m u c e l o w i p o w i n n i część swojej p r a c y i c z a s u poświęcić rów­ nież i etnografowie. O b o k wyżej w y m i e n i o n y c h działów, które mają c y j n y , lecz również podają działy podające jedynie interpretację faktów, w przegląd charakter nie tylko informa­ „Afryce" znajdujemy również wydarzeń. Właśnie taką rolę pełni m. i n . dział �362 KRONIKA zatytułowany „ P o l s k a — A f r y k a " . U m i e s z c z o n o w n i m krótkie n o t a t k i o p o l s k i c h s p e c j a l i s t a c h w A f r y c e , d a n e o marokańskim p l a n i e g o s p o d a r c z y m i t d . B a r d z o pożyteczny jest również przegląd p r a s y afrykańskiej, z której w y b i e ­ r a n e są artykuły o szczególnie ważnej t e m a t y c e , np. z d z i e d z i n y e k o n o m i k i , p o l i ­ t y k i i k u l t u r y . T e n s a m c h a r a k t e r m a dział b i b l i o g r a f i i , w którym omówione są n a j c i e k a w s z e p o z y c j e dotyczące A f r y k i o p u b l i k o w a n e ostatnio n a s a m y m k o n t y ­ n e n c i e , j a k i p o z a n i m . P i e r w s z y przegląd poświęcony został książkom dającym podstawową wiedzę o najróżniejszych p r o b l e m a c h A f r y k i . Jego autor, którego n a ­ z w i s k a n i e z n a m y , największą u w a g ę zwrócił n a książki n a p i s a n e w języku a n g i e l ­ s k i m i r o s y j s k i m omijając n a r a z i e p o z y c j e f r a n c u s k i e c z y n i e m i e c k i e ( t y c h o s t a t ­ n i c h jest coraz więcej). M a m y nadzieję j e d n a k , że w przyszłych n u m e r a c h tego c z a s o p i s m a b r a k t e n z o s t a n i e w y r ó w n a n y . C e n n y m e l e m e n t e m dopełniającym p r z e ­ glądu jest b i b l i o g r a f i a p o l s k i c h p r a c o A r f y c e w y d a n y c h w 1962 i 1963 r. Z całą satysfakcją należy zasygnalizować, że n i e b r a k t a m i p o z y c j i e t n o g r a f i c z n y c h , do których należy zaliczyć p r z e d e w s z y s t k i m artykuł Z . S o k o l e w i c z w „Kulturze i Społeczeństwie" o r a z c i e k a w e źródło i k o n o g r a f i c z n e , a l b u m zdjęć K . N o w a k a i E . G l i s z e w s k i e j z l a t 1931—1937 zatytułowany P r z e z Czarny Ląd. Całość n u m e r u dopełnia calendarium najważniejszych wydarzeń afrykańskich oraz k r o n i k a T P P A , dzięki której można zorientować się w p r z e b i e g u w s z e l k i c h a k c j i mających n a c e l u popularyzację p r o b l e m a t y k i afrykańskiej wśród społeczeń­ s t w a polskiego. S a m o zresztą c z a s o p i s m o „ A f r y k a " jest j e d n y m z n a j l e p s z y c h środ­ k ó w do z r e a l i z o w a n i a tego c e l u . Biorąc pod u w a g ę z n a c z e n i e podjętego dzieła należałoby przeanalizować całość p i e r w s z e g o n u m e r u p o d kątem jego w k ł a d u w proces powiększania zasobów w i e czy o A f r y c e w n a j s z e r s z y c h kręgach czytelników p o l s k i c h . N i e u l e g a wątpliwości, że z a k r e s i n f o r m a c j i p o d a w a n y c h p r z e z „ A f r y k ę " c i e s z y swą wszechstronnością i aktualnością. Z 32 s t r o n p i e r w s z e g o n u m e r u d o w i a d u j e m y się w i e l e c i e k a w y c h r z e c z y , które umknęłyby a m a t o r o m - a f r y k a n i s t o m , n i e z a w s z e mającym łatwy d o ­ stęp do l i t e r a t u r y a f r y k a n i s t y c z n e j . N i e s t e t y w tego t y p u w y d a w n i c t w a c h t r u d n o u s t r z e c się od d r o b n y c h pomyłek c z y nieścisłości. O t o n a przykład w d w u a r t y ­ kułach dotyczących podobnej p r o b l e m a t y k i z n a j d u j e m y różną pisownię n a z w y tego s a m e g o języka n i e mówiąc o dość dużej różnicy w p o d a w a n y c h l i c z b a c h A f r y ­ kańczyków n i m posługujących się ( k w e s t i a jęz. s u a h i l i ) . W przyszłości t r z e b a b ę ­ dzie dołożyć w i e l e starań, b y ominąć podobne s y t u a c j e , ponieważ c z a s o p i s m o , które m a w s z e l k i e s z a n s e n a s t a n i e się vademécum a f r y k a n i s t y - a m a t o r a , n i e p o w i n n o być przyczyną jego niepokojów. Krzysztof Makulski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/da3db26ecf29cd7152577f14ddf4c2eb.pdf 9438d92fb492e2f96dffa3afcbf967cc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:550 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:503 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8, s.363-408 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C KULTURA W MIROWUJU tariewskiej, Spośród między E N INDIEJCEW, WKŁAD licznych wschodnią prac i refleksji naukowych z Nowym w Nauk ZSRR badawczych, zachodnią Moskwa globu stosunków dobie p o k o l u m b i j s k i e j E NASIELIENIJA pod r e d . A . W- J e f i m o w a AMIERIKI i I. A . Z o ł o - 1963, s. 327. traktujących póiKulą n a temat J KORIENNOGO K U L T U R U , praca zbiorowa wyd. Akademii Z o powiązaniach ziemskiego, kulturowych osadniczych zwłaszcza łączących n a osobną u w a g ę zasługują w kręgu Stary te, które Świat próbują skonstruować r a c h u n e k ustalający wkład r d z e n n e j ludności obu A m e r y k do ogólno­ ludzkiego dorobku cywilizacyjnego. Niezależnie b o w i e m od s p r a w w a g i z a s a d n i c z e j — wykorzystywania d l a najsłuszniejszych l e n i a się spod tego rachunku dążeń i nadziei u c i s k u całkowitego l u b częściowego reżimu k o l o n i a l n e g o wyzwo­ i budowa­ n i a w r a m a c h współczesnych przeobrażeń p o l i t y c z n y c h zrębów n o w o c z e s n y c h t u r n a r o d o w y c h , t a k a t e g o r i a p r a c poprzez o d p o w i e d n i e z e s t a w i e n i e faktów kul­ próbuje naświetlić amerykański proces h i s t o r y c z n y pełniej, kładąc n a c i s k n a d z i e d z i n y z n a ­ ne d o t y c h c z a s r a c z e j fragmentarycznie. b a r d z o różnorodnym zestawem kładu nych T a kategoria sięga do n a j s z e r s z y c h uogólnień myślowych dyscyplinach kulturowym, naukowych osiągniętym p r a c posługuje źródeł, l e c z także n i e m a l interesujących n a różnych etapach się wypracowanych człowiekiem rozwoju działania. Zależnie j e d n a k od tego, j a k i m e l e m e n t o m i w ny tylko i w jego różnych etapie wy­ poszczegól­ dorobkiem dziedzinach r a c h u n k u poświęca się g ł ó w ­ n i e uwagę, l u b od tego, j a k i c h a r a k t e r p o s i a d a s a m a p r a c a (np. r a c h u n e k t e n może być b a r d z i e j się n i e t y l k o n a każdym popularnonaukowy), r y g o r y s t y c z n y i ścisły, może też być przedstawio­ orientacyjnie. Spośród l i c z n y c h wartości wykształconych w kręgu r d z e n n y c h k u l t u r półkuli z a c h o d n i e j , które weszły w skład d o r o b k u ogólnoludzkiego dopiero po o d k r y c i u i s k o l o n i z o w a n i u A m e r y k i p r z e z Europejczyków, szczególne z a i n t e r e s o w a n i e w n a u ­ ce budziły od d a w n a umiejętności I n d i a n u p r a w i a n i a niektórych roślin j a d a l n y c h i przemysłowych n i e z n a n y c h w E u r o p i e , j a k również s t w o r z o n e p r z e z n i c h o d p o ­ w i e d n i e s y s t e m y gospodarki rolnej. Całkiem s a m o d z i e l n e wyhodowanie przez r d z e n n y c h mieszkańców A m e r y k i w i e l u o d m i a n k u k u r y d z y , ziemniaków, p o m i d o ­ rów, p i e p r z u , d y n i , kabaczków, fasoli, k a k a o , m a n i o k u , orzechów a r a c h i d o w y c h , bawełny, słoneczników i i n n y c h gatunków roślin j a d a l n y c h i przemysłowych d o ­ starczyły już w drugiej połowie ubiegłego s t u l e c i a p r z e d s t a w i c i e l o m myśli e w o l u c j o n i s t y c z n e j w c a l e m o c n y c h argumentów do p a r a l e l i z o w a n i a z j a w i s k rozwojo­ w y c h w k u l t u r z e l u d z k i e j . Z a s a d n i c z a znajomość u p r a w y roślin pożytecznych d l a e g z y s t e n c j i l u d z k i e j i w y n i k i gospodarcze osiągnięte w tej d z i e d z i n i e inspirowały również l i c z n y c h p r z e d s t a w i c i e l i późniejszego k i e r u n k u (tzw. historycznego) w n a u ­ k a c h e t n o l o g i c z n y c h do s w o i s t e j r e k o n s t r u k c j i dziejów k u l t u r y A m e r y k i p r z e d k o - �RECENZJE 364 l u m b i j s k i e j i do wyodrębnienia wyższych k u l t u r , które się t u rozwinęły, j a k o ośrodków d y s p o z y c j i i oddziaływania n a cały układ stosunków c y w i l i z a c y j n y c h półkuli.zachodniej. C o więcej, drogi r o z w o j o w e k o p i e n i a c k i c h k u l t u r I n d i a n z z a s o ­ bem o d p o w i e d n i c h składników k u l t u r o w y c h i i c h r o z m i e s z c z e n i e m p r z e s t r z e n n y m posłużyły także n a j w y b i t n i e j s z y m a m e r y k a n i s t o m n i e t y l k o do w y p r a c o w a n i a o k r e ­ ślonego postępowania b a d a w c z e g o w o d n i e s i e n i u do p r z e m i a n , którym podlegały r d z e n n e k u l t u r y A m e r y k i w o k r e s i e p r z e d k o l u m b i j s k i m , l e c z również i d l a s f o r m u ­ łowania r e p r e z e n t a t y w n y c h d l a n a u k i amerykańskiej uogólnień t e o r e t y c z n y c h . T e o ­ r i a areałów k u l t u r o w y c h F . B o a s a głosząca, iż poszczególne k u l t u r y składają się ze s w o i s t y c h ośrodków i przenikających siebie n a w z a j e m p e r y f e r i i zyskała s z c z e ­ gólnie mocną podbudowę w w y w o ł a n y c h źródłach e t n o g r a f i c z n y c h i r e k o n s t r u k c j i układów p r z e s t r z e n n y c h różnych typów i sposobów u p r a w i a n i a i w y k o r z y s t y w a n i a roślin w gospodarce ludów i narodów A m e r y k i przedkolumbijskiej. Również C. W i s s l e r i A . L . K r o e b e r w s t u d i a c h p r o w a d z o n y c h n a d p r o c e s a m i f o r m u ł o w a ­ n i a się k o n k r e t n y c h k u l t u r i g r u p e t n i c z n y c h w A m e r y c e , zarówno w o k r e s i e p r z e d k o l u m b i j s k i m , j a k i w c z a s a c h późniejszych, chętnie o r i e n t o w a l i się z j e d n e j s t r o n y n a r d z e n n i e amerykańskie w y s o k o rozwinięte k u l t u r y p r o d u k c y j n e z u d o ­ kumentowaną znajomością i r y g a c j i pól i nawożeniem oraz z dużym a s o r t y m e n t e m u p r a w roślin j a d a l n y c h i przemysłowych (np. u K e c z u a i C z i p c z a ) , z drugiej zaś n a s y s t e m y m i e s z a n e k o p i e n i a c k o - z b i e r a c k i e (np. u k a l i f o r n i j s k i c h K a c z i m i ) l u b zgoła n a g r u p y o gospodarce w y b i t n i e z b i e r a c k i e j . N i e m n i e j n a j b a r d z i e j ścisłe i k o n k r e t n e d a n e d l a o c e n y korzyści, które spłynęły n a ludzkość w związku z p r z e ­ jęciem od I n d i a n i c h umiejętności i doświadczenia w z a k r e s i e h o d o w l i w i e l u roś­ l i n j a d a l n y c h i przemysłowych, c z e r p i e m y p r z e d e w s z y s t k i m z badań i p r a c b o ­ taników, geobotaników i etnobotaników. Zwłaszcza w ostatnim dwudziestoleciu w sposób wiążący oświetlone zostały k w e s t i e początków i kierunków r o z w o j o w y c h w i e l u u p r a w , które dziś już rządzą gospodarką światową *. W kręgu zainteresowań r d z e n n y m i k u l t u r a m i A m e r y k i osobne m i e j s c e zajmują s t u d i a n a d bogatą indiańską toponimiką, sztuką i architekturą . W ogólnym b i l a n ­ sie dostarczają one w c a l e pokaźnego materiału n i e t y l k o do opracowań m o n o g r a ­ f i c z n y c h tego c z y innego z a k r e s u t e m a t y c z n e g o , l e c z również obok w y n i k ó w b a d a w ­ c z y c h w d z i e d z i n i e b o t a n i k i i e t n o b o t a n i k i z p o w o d z e n i e m są w y k o r z y s t y w a n e d a 2 Wiele 1 bardzo cennych kańskiego, ogłosił zmarły w prac, poświęconych 1951 r. P r e z e s sprawom Akademii łow. Spośród n i c h n a szczególne uwzględnienie zasługują tralnaja Amierika Nowogo Swieta, Wielikije wzaimootnoszienija pt. Akadiemik как oraz ostioumoj ziemliedielczeskije wydanie N. I. Wawiłow, n y c h wiadomości z p o g r a n i c z a g o, Kulturnyje rastienija Wozdieływajemyje sowa, g r a d 1930. G o s p o d a r c z e całym świecie kartofiela, omawia Moskwa cientr „Izbrannyje etnobotaniki zawiera Mieksiki, praca Gwatiemaly S . M. В u k a s o w a 2 Arte N. rozprawę, in Africa, I. Wawiłowa 1960. Dużo c e n ­ M. Żukowskie- i Kolumbii, i N. de México y de la America Istorija E. S z a r i n o j , poświęconą historii r o l i tej u p r a w y manioku w Afry­ S t a n f o r d 1959. Szczegółową bibliografię p r a c o s z t u c e M a j ó w p o d a j e S . T o s c a n o w precolombino Lenin­ ziemniaka w Ameryce i na ze szczególnym uwzględnieniem społecznej i gospodarczej ce opublikował W. J o n e s , Manioc Amieriki i ich pamięci p r a c a Р. Cíen- rastienij 1960, o r a z p r a c a S. M . В u к a - i kulturalne znaczenie uprawy 1938. Interesującą Wawii kulturnych T r u d y " , t. 2, M o s k w a i ich s o r o d i c z i , M o s k w a rastienija Mieksika dokołumbowoj poświęcone amery­ Z S R R , N. I . prace proischożdienija kultury specjalne pochodzenia Nauk Central, M e k s y k 1944. książce: �RECENZJE bardziej 365 s z e r o k i c h ujęć uogólniających. W j a k n a j b a r d z i e j zachęcający sposób w y ­ korzystał j e W. Z. F o s t e r w p r a c y n a d polityczną historią A m e r y k i , a zwłaszcza 3 H. Apteker przy w studiach obliczeniach 4 nad okresem korzyści i strat kolonizacji Nowego zapisanych h i s t o r i i narodów e u r o p e j s k i c h , j a k i w w Świata rozdziale dziejach rdzennej przez ludzkość, białych, na kartach ludności k o n t y n e n t u . •Refleksje n a u k o w e n a t e m a t w k ł a d u r d z e n n e j ludności obu A m e r y k do ogólno­ ludzkiego dorobku cywilizacyjnego spojrzenia poznawczego stanowią niewątpliwie poważne uzupełnienie n a amerykański proces h i s t o r y c z n y . C o więcej, p r z e z roz­ s z e r z e n i e i c h n a s t o s u n e k zależności j e d n y c h k u l t u r od i n n y c h i wyciągnięcie o d ­ powiednich wniosków uogólniających ruje bowiem drogę do o d e g r a n i a Toteż z dużym w poszerzonej go p r z e z zadowoleniem oprawie różne należy myślowej ogniwa zapewnia i m również z n a c z e n i e szersze, to­ większej r o l i w b u d o w a n i u przyjąć przedstawia kontaktów obszernych opracowane artykułów nowej pracy, która dorobek k u l t u r o w y I n d i a n i wiąże h i s t o r y c z n y c h z osiągnięciami ogólnoludzkimi. W w y d a n i u książkowym p r a c a nosi tytuł Kultura zestaw ogólnej t e o r i i k u l t u r y . opublikowanie omawiających indiejcew i pomyślana j e s t j a k o dość różnorodną są osiągnięcia w z a k r e s i e h o d o w l i tematykę . Osobno 5 roślin, z d o b y c z e a r c h i t e k t u r y , s z t u k i i m e d y c y n y , j a k i w p ł y w y k u l t u r y l u d ó w indiańskich n a współczesne języki Ame­ r y k i . W p o s t a c i o s o b n y c h artykułów ujęte są również rozważania n a temat m i e j s c a I n d i a n w społecznym i k u l t u r a l n y m życiu Stanów Z j e d n o c z o n y c h nej oraz udziału Eskimosów w o p a n o w a n i u A m e r y k i Północ­ A r k t y k i . N a dobrą sprawę każdy z t y c h artykułów p o w i n i e n być omówiony osobno. Z a t a k i m s t a n o w i s k i e m p r z e m a w i a ro argumentów w c a l e ważkich. K a ż d y b o w i e m n i e pomyślaną rozprawę, powstałą n a podkładzie s z e r o k o r o z b u d o w a n y c h specjalistycznych odpowiednich artykule, i a wykorzystujących dyscyplin naukowych. raczej pracy architekturze Majów (rozprawa przede w s z y s t k i m doświadczenie R . W. Kinżałow liczy bowiem z tzw. okresu spo­ z n i c h t r z e b a rozumieć j a k o s p e c j a l ­ studiów warsztatowe n a przykład w obszernym 125 stron), poświęconej klasycznego ( I I I — I X w.n.e.), sztuce wykorzystuje p r z e d e w s z y s t k i m b a r d z o s u m i e n n i e zestawioną literaturę p r z e d m i o t u . Toteż w jego wykładzie strona erudycyjna k u l t u r y I n d i a n do d o r o b k u wyraźnie góruje cywilizacyjnego nad refleksją na temat wktadu ludzkości. D o tej r e f l e k s j i R . W. Kin­ żałow nawiązuje właściwie dopiero w s a m y m końcu p r a c y . I n a c z e j n a t o m i a s t w y ­ padnie spojrzeć na rozprawy, interpretacji, korygowaniu, które powstały a nawet w s z y s t k i m artykuły A . I. D r o b i n s k i e g o , kiego. Myśl przewodnią tytuł: Indiejskije 4 W. H. artykułu A. J . D r o b i n s k i e g o elemienty w jazykách Oczerk Z. F o s t e r , Istorija Apteker, wyniku j a k również d w i e pracy n a źródłach, i c h rozprawy chyba i toponimikie W t y m s a m y m k i e r u n k u zorientowany 3 w w y w o ł y w a n i u n o w y c h . D o n i c h należą najlepiej Nowogo politiczeskoj istorii Amieriki, naroda. Zubric- oddaje s a m Swieta. jest również artykuł J . A . amierikanskogo przede J . A. Zubryckiego Moskwa Kolonialnaja 1953. era, Moskwa 1961. 5 L . A. F a j n b e r g , R. W. K i n ż a ł o w , ery); A. wogo Swieta; jazyka stran naroda jenije Wkład Isskustwo amierikanskich mujia, J . D r o b i n s k i j , Indiejskije J . A. Z u b r i c k i j , Andskogo Kieczua; Arktiki; L . A. nagorja; elemienty Wlijanije tenże, Fajnberg, „Apu Wkład — w mirowoje pierioda w jazyka L . A. Z o ł o t a r i e w s k a j a , i k u l t u r n o j żizni S. Sz. A. indiejcew klassiczeskogo jazykách kieczua Oliantaj" amierikanskich Miesto indiejcew ziemledielije, (III—IX w. naszijej i toponimikie na leksiku — pamiatnik eskimosow w No­ ispanskogo kultury w oswo- obszczestwiennoj �RECENZJE 366 Wlijanije jazyka Keczua na lieksiku ispanskogo jazyka stran andskogo nagorija Podstawę materiałową p r a c A . J . D r o b i n s k i e g o i J . A . Z u b r i c k i e g o stanowią s ł o w ­ n i c t w o indiańskie i o d p o w i e d n i e pożyczki w językach przybyszów e u r o p e j s k i c h . W A m e r y c e Północnej n a przykład do języków a n g i e l s k i e g o i f r a n c u s k i e g o n a j ­ większa ilość słów została zapożyczona od A l g o n k i n g (około 150). W i e l e słów z a p o ­ życzyli A n g l i c y i F r a n c u z i od Irokezów, którzy z a m i e s z k i w a l i w r e j o n i e W i e l k i c h J e z i o r i r z e k i Św. W a w r z y ń c a . W c a l e niemała ilość słów trafiła do języka a n g i e l ­ skiego i f r a n c u s k i e g o od p l e m i o n S i u , które zamieszkiwały stepy wewnętrzne, j a k również i od A t a b a s k ó w r o z p r o s z o n y c h n a o l b r z y m i e j p r z e s t r z e n i północnego z a ­ c h o d u do g r a n i c M e k s y k u . W A m e r y c e Łacińskiej n a t o m i a s t języki hiszpański i p o r t u g a l s k i zostały n i e m a l nasiąknięte słownictwem indiańskim. D o d a j m y , że do t y c h zespołów weszło także sporo afrykanizmów, co się zwłaszcza u j a w n i a w m o ­ w i e B r a z y l i jeżyków. 6 t W rozważaniach n a d z a k r e s e m i k i e r u n k a m i pożyczek językowych od I n d i a n A; J . D r o b i n s k i j i J . A . Z u b r i c k i j ujawniają w i e l e c i e k a w y c h d a n y c h zaczerpnię­ t y c h z różnych d z i e d z i n stosunków społecznych i k u l t u r o w y c h , powstałych i n a r o ­ słych w w y n i k u przekształcenia d a w n e g o o b l i c z a A m e r y k i p r z e z białych k o l o n i z a ­ torów. Między i n n y m i w świetle p r z y t o c z o n y c h materiałów r a z j e s z c z e p o t w i e r d z a się s w o i s t a r o l a t z w . „języków h a n d l o w y c h " w nawiązywaniu kontaktów międzyśrodowiskowych i i c h głębsze z n a c z e n i e w utrwalającej się więzi kulturowej. D a l e k o sięgają również u w a g i J . A . Z u b r i c k i e g o , w y p o w i e d z i a n e n a k a n w i e o d c z y ­ t y w a n i a z m i a n w obszarze językowym K e c z u a . D y n a m i k a r o z w o j o w a tego zespołu językowego p o z w a l a a u t o r o w i widzieć przyszłość l i t e r a c k i e g o języka hiszpańskiegow k r a j a c h a n d y j s k i c h , w ściślejszym powiązaniu z K e c z u a . C o więcej, jego z d a n i e m n a t y m podkładzie wyraźniej rysują się p e r s p e k t y w y dalszego zbliżenia pomiędzy językami niektórych k r e o l s k o - m e t y s k i c h narodowości, p r z e d e w s z y s t k i m E k w a d o r u , Peru i Boliwii. N a osobne podkreślenie zasługuje także sposób w y k o r z y s t y w a n i a p r z e z a u t o ­ r ó w l i t e r a t u r y p r z e d m i o t u . P o s z e r z a on z n a c z n i e k l a s y c z n y m o d e l p o p r a w n e g o w a r s z t a t u p r a c y n a u k o w e j w k i e r u n k u gotowości wypełnienia zadań s p e c j a l n y c h . Piśmiennictwo b o w i e m w y k o r z y s t a n e w artykułach A . J . D r o b i n s k i e g o i J . A . Z u ­ b r i c k i e g o służy równie dobrze ścisłym s t u d i o m językoznawczym w z a k r e s i e l e k s y k i indiańskiej j a k i r e f l e k s j i n a t e m a t w k ł a d u r d z e n n e j ludności obu A m e r y k do ogólnoludzkiego d o r o b k u c y w i l i z a c y j n e g o . Również z a m i e s z c z o n e w książce artykuły L . A . F a j n b e r g a i J . A . Z o ł o t a r i e w skoj wymagają j e s z c z e innego s p o j r z e n i a . Artykuł L . A . F a j n b e r g a Wkład amierikanskich indiejcew w mirowoje ziemliedielije, w krótki i treściwy sposób b i l a n s u j korzyści, j a k i e osiągnęła g o s p o d a r k a światowa n a s k u t e k szerokiego u p o w s z e c h n i e ­ n i a w i e l u ziemiopłodów w y h o d o w a n y c h n a g r u n c i e amerykańskim w c z a s a c h p r z e d k o l u m b i j s k i c h . Z a r ó w n o obszerne wyciągi z l i t e r a t u r y , j a k i l i c z n e d a n e z a c z e r p ­ nięte ze studiów geografii roślin i h i s t o r i i gospodarczej świata dobrze przygotowują c z y t e l n i k a do zajęcia odpowiedniej postawy w o b e c całokształtu s p r a w , które próbują rozwiązać współczesne r u c h y społeczno-polityczne w A m e r y c e . I n n y zespół zagadnień p o r u s z a L . A . F a j n b e r g w d r u g i m a r t y k u l e pt. Wřcíaď amierikanskićh eskimosow w oswojenije Arktiki. A u t o r słusznie z w r a c a u w a g ę n a dysproporcję, j a k a z a c h o d z i pomiędzy s t a n e m l i c z e b n y m Eskimosów a napięciem u w a g i b a d a w c z e j i m poświęconej. I s t o t n i e , n i e w i e l k a s t o s u n k o w o g r u p a , licząca 6 P o d pojęciem krajów P e r u , Boliwię, E k w a d o r , „Andskogo n a g o r j a " północny o b s z a r autor rozumie przede C h i l e i Argentynę. wszystkimi �RECENZJE zaledwie około 50 000 l u d z i żyjących w 36? r o z p r o s z e n i u n a A l a s c e , w północnej K a ­ n a d z i e , G r e n l a n d i i i częściowo (przeszło 1 000 l u d z i ) n a w s c h o d z i e kockiego i na wyspach W r a n g l a , wzbudzała od d a w n a i budzi Półwyspu C z u - nadal niesłabnące z a i n t e r e s o w a n i e wśród l i c z n y c h b a d a c z y , reprezentujących w s z y s t k i e odłamy n a u k i 0 człowieku Eskimosi i jego działalności. zamieszkują największego zbliżenia podejmowanych Jest po o b y d w u lądów prób to całkiem stronach azjatyckiego formułowania zrozumiałe, Cieśniny jeśli Beringa, się zważy, a więc poglądów na proces Ameryki, czy też wokół obracająca się wokół p r o b l e m u k w e s t i i ułożenia ogniwo w r e ­ Toteż z a l u d n i e n i a kontynentów się stosunków k o w y c h i e t n i c z n y c h n a o b s z a r z e półkuli z a c h o d n i e j od zaludnienia dróg i kierunków m i g r a c j i l u d z k i c h z k o n t y n e n t u a z j a t y c k i e g o . każda k o n c e p c j a n a u k o w a że- miejscu i amerykańskiego, i że niezależnie nowych A m e r y k i , Cieśnina B e r i n g a stanowiła i s t a n o w i n a d a l n a j m o c n i e j s z e konstrukcji w antropologicznych, języ­ musi niejako z natury rzeczy nawiązywać do Eskimosów, widząc poprzez p r y z m a t i c h „miejsca n a z i e m i " u t r w a ­ lony kształt w c z e s n e j powszechnego wać h i s t o r i i k o n t y n e n t u . Zupełnie zainteresowania się do najcięższych jednak specjalnym E s k i m o s a m i j e s t to, że p o t r a f i l i warunków życia w powodem aktywnie Arktyce. Jeden z dostoso­ najwybitniejszych znawców A r k t y k i i j e j mieszkańców, F r i d t j o f N a n s e n , pisząc o E s k i m o s a c h z całą mocą podkreśla, że objęli oni w p o s i a d a n i e te obszary, którymi w s z y s c y w z g a r d z i l i . W jego ocenie E s k i m o s i powoli, ale stale doskonaląc się w ustawicznej walce ostatecznie z d o b y l i doświadczenie, j a k i e g o poza n i m i n i k t i n n y n i e osiągnął. M o d e l kultury Eskimosów uformowany niejednokrotnie analizowany zastanawiano 1 nad się zespołem Ostatnio nad cechami środków, również Kaj w ciężkich warunkach życia w Arktyce był w piśmiennictwie e t n o g r a f i c z n y m . N i e j e d n o k r o t n i e c h a r a k t e r y s t y c z n y m i działalności które dopomogły Birket-Smith do osiągnięcia systematyzując 7 Eskimosów, wysokich sposoby też jak wyników. przystosowywania się do w a r u n k ó w p r z y r o d n i c z y c h i poddając ocenie w y n i k i osiągnięć w tej k a t e ­ gorii działania ludzkiego wydziela Eskimosów w osobną grupę, podkreślając i c h wysoką zdolność do twórczej działalności w w a r u n k a c h s p e c j a l n y c h i b a r d z o t r u d ­ n y c h dla egzystencji. Również i L . A . F a j n b e r g b u d u j e swój artykuł n a przeświadczeniu, że k u l t u r a Eskimosów p r z e d s t a w i a występujących w r z a d k i przykład d o s t o s o w a n i a Arktyce. Na przykładach z E s k i m o s a m i powstałych w procesie o p a n o w y w a n i a korzyści, j a k i e w y n i e s i o n o obecnie. nia z nich w się człowieka do w a r u n k ó w zaczerpniętych z historii A r k t y k i autor przeszłości i co w kontaktów charakteryzuje t y m z a k r e s i e osiąga C h a r a k t e r artykułu, j a k zresztą całej książki ( p o p u l a r n o n a u k o w y ) , rzecz prosta autora od d r o b i a z g o w e j analizy materiałowej, j a k również z w a l a n a o p e r o w a n i e dużymi skrótami myślowymi. N i e osłabia to j e d n a k ności głównego rdzennej jącego dorobek spośród celu, obiektywnej ludów artykułów z wyższej amerykańskich zamieszczonych w płaszczyzny refleksji b o w i e m t y l k o do omówienia sunków kulturowych wyszedł spod stwiennoj oceny wyników ludności A m e r y k i , j a k i potrzeby w z k u sprawom różnych Kultura zespala­ ogólnoludzkimi. indiejcew o węższym Ostatni schodzi niejako- zakresie. Ogranicza Zjednoczonych Ameryki i nosi tytuł Miesto Sojedinionnych Sztatow Północnej. indiejcew Amieriki. Na omówienia złożonej s t r u k t u r y c y w i l i z a c y j n e j Stanów Z j e d n o c z o n y c h 7 odłamów powiązań i w p ł y w ó w k u l t u r y I n d i a n n a układ Stanach żizni osiągnięciami K a j B i r k e t - S m i t h, Primitive Man and His Ways, się sto­ Artykuł w tle po­ widzial­ u s t a l e n i a właściwego łącznika książce pióra I . A . Zołotariewskoj i kulturnoj działalności się zwal­ obszczekrótkiego Ameryki L o n d o n 1960. Pół- �368 RECENZJE nocnej autorka wego relacjonuje rejestrując „Jeżeli w przede przebieg procesu wszystkim przeszłości — stan wzajemnego rzeczy, pisze autorka — w oddziaływania który kulturo­ występuje współcześnie. okresie kolonizowania Ameryki, jak również w początkach i s t n i e n i a Stanów Z j e d n o c z o n y c h , w p ł y w y indiańskie kształ­ towały się w wszystkim płaszczyźnie w zakresie kontaktów wytwarzania bezpośrednich dóbr stosunków k a p i t a l i s t y c z n y c h utorowały sobie kultury pod amerykańskiej różną postacią za pośrednictwem imprez stości układ w z a j e m n y c h cjalny. Z jednej działywują na swej ocenie odnalezienie kich literatury, próbuje osiągane „własnej grup cech również rzeczywi­ charakter bardzo różnych różnego r o d z a j u obecnie kultury w spe­ g r u p indiańskich w Stanach państwowy Indian, I. A. n a której zmierzające napo­ i społeczny w Sta­ kierunki rozwoju rodzi­ Zołotariewskaja poddaje jedno­ wyniki. na Co spotkałyby w od- Zjedno­ przeszkody". oddziaływać t y m zakresie drogi", indiańskich rodzimych jak wytworzonej posiada kultury środki, z a których pomocą a p a r a t tradycyjnych form cześnie ku rozwojowej Zjednoczonych mych, sztuki, aktualnie kulturowych rodzimej przede narastania zaś źródło t y c h w p ł y w ó w — r o d z i m a k u l t u r a I n d i a n — drodze Analizując nach W n a d a l n a kulturę zgrupowań narodów panujących c z o n y c h , z drugiej tyka wpływy się miarę zgoła inną drogę. -Przenikają one do nauki, rozrywkowych. stosunków strony i uzewnętrzniały m a t e r i a l n y c h , to w kierunku więcej, autorka postuluje się wysiłki i dążenia wyraźniejszego wszyst­ wyodrębnienia kulturowych. Pozornie może się wydać, że a u t o r k a schodząc z wyższej płaszczyzny sprawom wyłącznie dotyczących o b s z a r u Stanów Zjednoczonych refleksji i koncentru­ jąc z a i n t e r e s o w a n i a n i e m a l całkowicie n a p r z e m i a n a c h współczesnych zyskała n i e ­ jako lepszą widzialność V/ postępowaniu się prosto. Dążąc tradycyjnej w do W zjawisk i rzeczywistości wielostronnego tym samym jednak oświetlenia większą sprawa powiązań nie I . A . Zołotariewskaja którym rzecz prosta wykorzystała przeważają obszerne amerykańskie łączących radzieckich. Zmierzają one konsekwetnie do Stanach i nauko­ wydawnicze. także p r a c e wydobycia elementy w piśmiennictwo pozycje m n i e j , w piśmiennictwie t y m osobne m i e j s c e zajmują łatwość przedstawia k u l t u r y I n d i a n z współczesnym n u r t e m życia k u l t u r a l n e g o Zjednoczonych we, zachodzących poznawczym. ustalenia czynników s p r a w c z y c h , które przerwały ciągłość rozwojową k u l t u r y I n d i a n , zniweczyły z bardziej odległą przeszłością i które n a d a l ciążą n a k i e r u n k a c h r o z w o j u kulturowych przetrwałych w zasadniczego k i e r u n k u spojrzenia W rozprawie różnych u g r u p o w a n i a c h I . A . Zołotariewskaja łalność artystyczną, uprawianą ugrupowania doborem działania t y k i społecznej p r o w a d z o n e j pytaniami indiańskich. N i e autorka obejmuje badawczymi materiał z e b r a n y jako zmieniając n i m nowe objęła głównie cele. dzia­ p r z e z autorkę każe myśleć n a d instrumentu na nowych przez Stany Zjednoczone w zasadach opartej na ten temat poli­ s t o s u n k u do I n d i a n , j a k poszukiwań „własnej d r o g i " , będącej wykładnią p r o g r a m u go s a m y c h I n d i a n . R e f l e k s j a więzy resztek zarówno p r z e z poszczególne j e d n o s t k i , j a k i różne indiańskie. B o g a t y środków i w wypadku poznawczego Nie­ amerykanislów społeczne­ r o d z i z k o l e i inną. Każe b o w i e m się zastanowić również n a d t y m , c z y działalność a r t y s t y c z n a tego r o d z a j u , j a k t k a c t w o , garncarstwo, dostatecznie rzeźba w wysoką uważać u p r a w i a n i e i całkowity w y r a z wane różnych t w o r z y w a c h , rangę w świadomości tej c z y i n n e j gałęzi s z t u k i l u d o w e j i c h dążeń n a r o d o w y c h , są przetrwałe f o r m y również rzeczą w ł a ś c i w ą polichromia, malarstwo wynaradawianych nawet itp., p o s i a d a Indian, lub amatorskiej jeżeli do tego c e l u żeby móc za pełny wykorzysty­ twórczości r o d z i m e j . C z y w związku z t y m nie byłoby zwrócić uwagę na pewne, określone podobieństwa z j a - �RECENZJE 369 w i s k i zagadnień społecznych, które występowały j e s z c z e kilkadziesiąt l a t t e m u w niektórych k r a j a c h e u r o p e j s k i c h , n p . w P o l s c e , i które n i e dadzą się r o z p a ­ trywać i n a c z e j , j a k t y l k o w płaszczyźnie układających się stosunków między wsią a m i a s t e m . Między i n n y m i n i e p o k o i także myśl, c z y „własna d r o g a " , która p o w i n n a doprowadzić do wyraźnego p o s t a w i e n i a s p r a w y odrębności k u l t u r o w e j I n d i a n , w s k u t e k tego, że zespoli w z j e d n o c z o n y m działaniu w s z y s t k i c h p r z e d s t a ­ w i c i e l i ludów indiańskich, w r e z u l t a c i e n i e s p o w o d u j e z a t a r c i a t a k b a r d z o c h a ­ r a k t e r y s t y c z n y c h d l a d a w n y c h k u l t u r amerykańskich różnic środowiskowych. Otóż a k t u a l n a rzeczywistość e t n o g r a f i c z n a w S t a n a c h Z j e d n o c z o n y c h d o s t a r c z a w i e l e b a r d z o różnorodnego materiału do studiów i dociekań n a u k o w y c h , co z k o l e i nastręcza dostateczną ilość p o w o d ó w do s t a w i a n i a pytań b a d a w c z y c h sięgających różnych d z i e d z i n życia społecznego. Toteż n i e małym s u k c e s e m a u t o r k i j e s t w y ­ dobycie ze współczesnych s k o m p l i k o w a n y c h przebiegów r o z w o j o w y c h o d p o w i e d n i e ­ go zespołu faktów i p r z e d s t a w i e n i e i c h w określonej o p r a w i e myślowej, n a w i ą ­ zującej do głównego t e m a t u książki. T r z e b a rozumieć, że zakończenie rozważań 0 u d z i a l e I n d i a n w ogólnoludzkim d o r o b k u c y w i l i z a c y j n y m o d p o w i e d n i m a k c e n ­ t e m , zaczerpniętym ze współczesnego układu stosunków k u l t u r o w y c h w S t a n a c h Zjednoczonych A m e r y k i Północnej, nie j e s t dziełem p r z y p a d k u . K o n s t r u k c j a b o w i e m książki każe sądzić, że w y r a s t a ona z z a s a d n i c z e g o k i e r u n k u z a i n t e r e s o ­ w a ń e t n o g r a f i i r a d z i e c k i e j dziś już p r o g r a m o w o uwzględniającego b a d a n i a a k t u a l ­ nej rzeczywistości e t n o g r a f i c z n e j j a k o o g n i w a p r o c e s u h i s t o r y c z n e g o . C o więcej, t r z e b a też podkreślić konsekwentność postępowania metodologicznego. O ile większość artykułów w książce Kultura indiejcew s t a r a się wykazać r o z m i a r y udziału k u l t u r y I n d i a n w f o r m o w a n i u się k u l t u r y światowej w dobie p o k o l u m b i j s k i e j , a więc p o p r z e z u w y p u k l e n i e elementów w z a j e m n e g o oddziaływania n a w i ą ­ z u j e także do myśli: co m i a n o w i c i e zaczęło łączyć kulturę ludzką od c h w i l i , k i e d y znikły białe p l a m y n a m a p a c h świata — artykuł I . A . Zołotariewskoj p r z y p o m i n a , co p o m i m o dokonujących się współcześnie p r z e m i a n wciąż n a d a l d z i e l i kulturę ludzką. Witold SOWIETSKAJA Omawianie E T N O G R A F 1 J A , 1961—1962. tych dwóch dotyczących p o d s t a w o w y c h roczników szy z n i c h 1 etnografii omawia „SE" zagadnień e t n o g r a f i i 1 metod. Wymienić tu t r z e b a p r z e d e zagadnienia Dynowski radzieckiej wypada rozpocząć od artykułów r a d z i e c k i e j , j e j a k t u a l n y c h zadań w s z y s t k i m d w a artykuły omawiające w związku z XXII Zjazdem tut RSFSR, n a U k r a i n i e , Białorusi, w Etnografii AN Pierw­ głównie osiągnięcia e t n o g r a f i i r a d z i e c k i e j po X X i X X I z j a z ­ d a c h P a r t i i , podkreślając szczególnie rozwój badań n a d współczesnością w bieżące KPZH. ZSRR Uzbekistanie, współpracował w Turkmenii, Gruzji przygotowywaniu planów radziecką itd. I n s t y ­ gospodar­ c z y c h , m. i n . p l a n u w y k o r z y s t a n i a r e z e r w r o b o c z y c h n a niektórych t e r e n a c h Z S R R i współpracował z różnymi i n s t y t u c j a m i państwowymi. K o l e j n y artykuł o m a w i a .Zjazdu KPZR . 2 Sowietskaja s. 3 — 8 . 1 2 KPSS, 24 - Autorzy z a d a n i a r a d z i e c k i e j etnografii w świetle uchwał tego artykułu etnografija nakanunie Osnownyje zadaczi sowietskoj „SE", 1961, n r 6, s. 3 — 8 . E t n o g r a f i a P o ' s k a , t. V I I I podkreślają, XXII etnografii Sjezda w że etnografia KPSS, swietie jest z „SE", rieszenij XXII jednej 1961, n r 4, XXII Sjezda �RECENZJE 370 strony ,,Nie nauką historyczną, ale równocześnie posiada duże m a żadnej t a k i e j d z i e d z i n y życia e k o n o m i c z n e g o , nego, w której p r a w i d ł o w o z o r g a n i z o w a n e w y k o r z y s t a n e w codziennej nien wykrywać badania walory dla praktyki, społecznego czy ideologicz­ etnograficzne n i e mogłyby p r a k t y c e b u d o w y k o m u n i z m u " (s. 4). „Etnograf dotychczasowe osiąg­ nięcia b u d o w y k o m u n i z m u i t y m s a m y m przyczyniać się do jego s z y b k i e g o rozwo­ ju" i narastające (s. 5). E t n o g r a f badać norm komunizmu, radziecki powinien kształtowanie jest b a d a n i e elementy się n o r m uogólnić być powi­ wykrywać komunistycznego przeżytki ustrojów minionych współżycia. W a ż n y m zadaniem z a c i e r a n i a się różnic n a r o d o w y c h n a bazie kształtowania się j e d n a k i c h i wzorów współżycia i rozpowszechniania się języka s p e c y f i c z n y c h w a r u n k ó w , w j a k i c h żyją poszczególne g r u p y nieść ważną pomoc w daniem jest w y k a z y w a n i e , etnografów zaspokajaniu potrzeb rosyjskiego. narodowe, Badanie może p r z y ­ t y c h narodów. D a l s z y m ważnym z a ­ iż t y l k o n i e k a p i t a l i s t y c z n a droga rozwoju może być k o r z y s t n a d l a młodych państw A z j i i A f r y k i . Wiąże się z t y m k o n i e c z ­ ność w a l k i z różnego r o d z a j u jącymi do n a u k i Bardzo mocno aktywnego ideologiami kolonialnymi i rasistowskimi, przenika­ zachodniej. podkreślona zaangażowania się została w wszystkich omawianym radzieckich artykule ośrodków konieczność etnograficznych do badań n a d współczesnością. K o n i e c z n e jest w związku z t y m s z y b k i e n a w i ą z a ­ nie współpracy z innymi dyscyplinami p o g r a n i c z n y c h , j a k etnogeografii, społecznymi Wśród tych d y s c y p l i n pogranicznych z w r a c a pogranicznej między Folklorystyka, etnografią a etnolingwistyka i uwagę brak ekonomią i j a k n p . paleoetnografia. i ekonomii do d r o b n y c h mienionej pliny miałoby się ludów w zamieszkujących nauce zachodniej, niach w bardzo interesującym n a d życiem i kulturą przegląd czesności. dotychczasowych Podkreśla, Związek R a d z i e c k i . Pominięcie że k o n c e p c j a badań i niżej narodów publikacji wy­ dyscy­ programowo w bu­ artykule. wyżej artykułach znajdu­ o etnograficznych ZSRR . 3 Autor bada­ daje bogaty poświęconych radzieckiej współ­ z władzami radzieckimi zaczęła etnografów się tuż po zwycięstwie r e w o l u c j i , l e c z w i e l e takiej M . H e r s k o v i t s a , 1955). P o ś r e d ­ a r t y k u l e Ł. P. P o t a p o w a że współpraca dla ogóle go n i e mają, społe­ cytowanych socjalistyczną socjologią. odnie­ n i e zaangażowanej w a znaczenie dla budowy omawianym myśli p r z e d s t a w i o n y c h itd. dyscypliny Ważne to jest szczególnie w Anthropology n i o z w r a c a n a to u w a g ę P o t a p o w w jemy dyscyplin badań n a p o g r a n i c z u znaczenie razi t y m bardziej, n o w e g o życia (por. Economic Rozwinięcie znikome albo też w kapitalne i komunistycznego. dyscypliny pogranicznej pojawiła dowaniu etnografią mają W y d a j e się, że zwłaszcza r o z w i j a n i e opisowej czeństwa s o c j a l i s t y c z n e g o sieniu rozwijanie odpowiedniej między paleoetnografia ważnych d l a p r a k t y k i badań n a d współczesnością etnografii oraz f o l k l o r y s t y k i , e t n o l i n g w i s t y k i , paleoetnografii najistotniejszych zjawisk gi r a d z i e c k i c h etnografów, j a k n a przykład proces kolektywizacji w uszło uwa­ latach t r z y ­ d z i e s t y c h . N a s i l e n i e badań n a d współczesnością d a t u j e się od k i l k u l a t , p r z y c z y m niektóre j e j p r o b l e m y klasy robotniczej. narodami Związku są n a d a l n i e d o s t a t e c z n i e b a d a n e , Obfite są b a d a n i a Radzieckiego, ale badania treść, „są n i e s t e t y często o p r a c o w a n e podkreśla, cjalna ekspedycja 1959 r. działa w tylko w ramach j a k m. i n . życie i k u l t u r a wsią te, choć c e n n e radziecką i małymi ze względu n a swą aspekcie opisowym" Instytutu Etnografii do badań n a d współczesnością, Ł. P. P o t a p o w , Etnograficzeskoje izuczenije narodów SSSR, „SE", 1962, n r 2, s. 3—19. 3 ta że od n a d współczesną złożona (s. 15). A u t o r AN z 18 s e k c j i , socjalisticzeskoj ZSRR spe­ z których kultury i by- �RECENZJE 3 bada współczesne życie narodu szczególny n a c i s k n a w y k r y w a n i e przeszkadzających w 371 rosyjskiego. zwyczajów, budowaniu W badaniach tych kładzie komunistycznego społeczeństwa. Omawiając s t u l a t y p r a k t y c z n e autor podkreśla z n a c z e n i e e k o n o m i i j a k o d y s c y p l i n y ważnej Z sesji d l a współpracy w b a d a n i a c h wymienioną naukowej, święconej muzeów wyżej która aktualnym się w zadaniom łączy się także Rydze w dniach radzieckiej ze 7—16 c z e r w c a etnografii, a w specjalnej 1962 г., p o ­ szczególności zadaniom 4 Główne problemy etnograficznych Omawiana 5 sprawozdanie etnograficznych . doświadczonych b a d a c z y : wa . W. publikacja badań n a d n a r o d a m i J . Krupianskaja, stanowi referat rozprawy. ZSRR Ł. P. P o t a p o w wygłoszony n y m w Paryżu w l e c i e 1960 г., a więc n a p i s a n y omawia badanych n a kongresie etnologicz- wcześniej niż w y m i e n i o n e rozwój społeczeństw l u b społeczności, ponieważ t y l k o w t e n sposób R a d z i e c k i m idą grup wyżej całościowego można dać pełny obraz i c h życia. B a d a n i a n a d współczesnymi p r o c e s a m i Związku zespół i Ł. N. T i e r i e n t i e - C h a r a k t e r y s t y c z n e jest, że a u t o r z y podkreślają konieczność ujmowania w po­ szczególnie n a d współczesnością. tematyką odbyła się sposobów myślenia i postępowania etnicznych, w 2) dwóch kierunkach: przeobrażenia 1) kształtowanie ekonomiki, kultury i przemian się i życia dalszy narodów ZSRR. W Związku nowe narody Radzieckim n y c h . Szczególnie c i e k a w e się różnorodnych niczych. skupiskami n a zajętych się aktualnie albo p r z e z procesy g r u p ludności Takimi zakładane tworzą albo s a m o d z i e l n i e , do większych pod uprawę są ziemiach przemysłowych Kazachstanu. i narodów Z w i ą z k u „jest s a m człowiek", kulturowe, jego umysłowość, n a w y k i dróg jego życia, n o w e g o t y p u r o d z i n y , t w o r z e n i e gorii zawodowych itd. Dotyczy to w klasy robotniczej. Prowadzone przez rakter konsekwentnie ujmowane od s w y c h równej mierze etnografów h i s t o r y c z n y c h przeglądów, początków poprzez rozwój plemien­ lub m. in. sowchozy p r o b l e m e m badań n a d przeobrażeniami p l e m i o n wych plemiennych grup związku z p r z e s i e d l a n i e m ośrodków narodowości grup się różnych e t n i c z n e toczą się w różnych ostatnio z dawnych stapianie i Centralnym Radzieckiego kształtowanie się n o ­ się różnych n o w y c h chłopstwa czym kate­ kołchozowego, co radzieckich badania przy rol­ miasta mają badane cha­ zjawiska i współoddziaływanie z są innymi zjawiskami. W omówionym artykule dań n a d współczesnością, w gdy zwraca uwagę t y m c z a s e m wygłoszony n a t y m s a m y m d a n i a c h etnografii mal zupełnie silne zaakcentowanie i życiem k l a s y zjeździe r e f e r a t S . P. Tołstowa problematykę zainteresowanie klasy o za­ robotniczej . 6 współczesnością znajduje wyraz w publikacjach z a m i e s z c z a n y c h w „SE". I t a k w 1961 r. n a 15 artykułów z a m i e s z c z o n y c h w „Materiały ba­ robotniczej, r a d z i e c k i e j stawiał tę problematykę n a d a l s z y m m i e j s c u , a n i e ­ pomijał Narastające szczególnie t y m badań n a d kulturą i s t u d i a z etnografii współczesnych, t j . o k r e s u i antropologii budowy socjalizmu ZSRR" aż 12 dotyczyło i komunizmu w ZSRR. dziale zagadnień Najwięcej, bo 9 artykułów, dotyczyło p r z y t y m -małych narodów Z S R R , zaś 3 artykuły chłop4 G. S. Masłowa, sowriemiennym nr T. W. Staniukowicz, etnografii i Sessija etnograf iczeskich poswiaszczennaja muziejew, „SE", 1962, 5, s. 139—143. 5 W. Osnoumyje nr zadaczam J. K r u p i a n s k a j a , problemy Ł. etnograficzeskogo P. Potapow, izuczenija 3, s. 3—18. 6 P o r . „Etnografia Polska", Ł. N. narodów t. 6: 1962, s. 415—416. T i e r i e n t i e w a, SSSR, „SE", 1961, �RECENZJE 372 s t w a r o s y j s k i e g o l u b białoruskiego. W 1962 r. jest t y c h artykułów trochę m n i e j , bo 10 n a łączną ilość 17. D w a z n i c h są poświęcone r o s y j s k i e m u chłopstwu kołcho­ zowemu, innych 6 małym n a r o d o m , artykułów W dotyczy obu r o c z n i k a c h metodologicznym, a 2 k u l t u r z e robotników także pośrednio „SE" znajdujemy (Litwa i Kazachstan). Parę współczesności. kilka prac poświęconych p r z y c z y m szczególne z a i n t e r e s o w a n i e zagadnieniom budzą t r z y z n i c h . Chro­ nologicznie p i e r w s z y jest r e f e r a t M . G . L e w i n a o d a n y c h e t n o g r a f i c z n y c h i a n t r o ­ pologicznych jako źródłach h i s t o r y c z n y c h . Źródła pisane 7 przez dane archeologiczne, etnograficzne, mogą być s t a w i e t y c h d a n y c h następstwa wydarzeń jest t r u d n e i m u s i być bardzo krytycznie. etnograficznymi Szczególnie zastępowane l i n g w i s t y c z n e i t d . , ale śledzenie n a p o d ­ skomplikowane jest przeprowadzane posługiwanie związanymi z kulturą materialną i duchową. A u t o r się danymi podkreśla, że e t n o g r a f o w i e r a d z i e c c y w y p r a c o w a l i teorię (concept — w g a n g i e l s k i e g o s t r e s z c z e n i a ) typów ekonomiczno-kulturowych, obejmujących specyficzne to jest stającym n a j e d n a k i m poziomie r o z w o j u dobnych warunkach etnograficzne dają uwarunkowanych i k u l t u r y , właściwych z tych typów mogą w i e k u , t a k względnego pleksowe ujęcia. wysuwane Propozycje istotne rozprawie problemy o książce Marcela metodologicznych niedostatki tej z ostatniej w zaś adresem M. i metod" Griaule'a, iż de etnografii . uogólnień określa choćby poruszyła J . P. A w i e r k i j e w a , amerykańskich chyba poprzednio etnologów on jako teorii i strony jako miejscami zbyt wości j a k o w prostej daleko, skoro autorka konglomerat etnografii, ocenie 9 całą linii wynik wpływów freudyzmu wyjść Podobną osobowości . traktuje prowadzi wywodzących musi Lewina. koncepcją uwagę na co do c z y s t y c h opisów, „cały o kulturze artykuł swej się są z a r z u t y a u t o r k i pod która poddała b a r d z o ostrej z zwraca nieuzasadnionych, etnografię w i szerszych metodologii, że d y s k u s y j n e nauka omówiony związane kom­ propozycje I. S z a r e w s k a j a poza r a m y t r a d y c y j n y c h d y s c y p l i n i t r a d y c y j n i e r o z u m i a n e j świadczy podobne Autorka 8 ogólnej się j e d n a k , (s. 48—49). E t n o g r a f i a wszystkim takie l'Ethnographie się u c z o n y c h - z j e d n e j do w y p r o w a d z a n i a poważnymi j e s t łączenie różnych bardzo p o r u s z a В. Methode francuskiej zakresie głównie z p s y c h o l o g i i . W y d a j e stosunkowo (1938) p r z e z K . D o b r o w o l s k i e g o . Griaule'a s k u t k a c h do o g r a n i c z a n i a drugiej przypominają metodologiczne problemach w w y n i k mogą dać p r z e d e w n a s z e j n a u c e wcześniej Bardzo być o b r a z t y l k o przybliżony, zagrożony Lewina pozo­ j a k i bezwzględnego. niedokładnościami, dlatego w b a d a n i a c h przeszłości potrzebne dyscyplin granicznych. Pozytywny modeli ludom społeczno-gospodarczego i żyjącym w p o ­ n a t u r a l n y c h . Niektóre dokładnie określane co do s w o j e g o Ponieważ d a n e historycznie postaci gospodarki i nauk wychodzi jak o tym problematykę niektóre Krytyka problematykę i reakcyjnej teorie ta idzie osobo­ postawy nie­ których u c z o n y c h . Wreszcie czych 7 wymienić studiach nad trzeba folklorem interesujący 1 0 M . G . L e w i n, Etnograficzeskije czeskij istocznik (k artykuł R . R . G e l g a r d t robotniczym . mietodołogii Autorka i antropołogiczeskije izuczenija istorii o rozpatruje porównaw­ porównawczo matieriały как i s t o r i - biespismiennych narodów), „SE", 1961, n r 1, s. 20—27. 8 В. I. S z a r e w s k a j a , mietodołogii 9 10 „Etnograficzeskij raietod" francuzskoj etnografii, J . P. A w i e г к i j e w a, Etnofrejdizm w SSzA, R. R. w sowriemionnoj Gelgardt, 1962. n r 5. s. 5—14. O srawnitielnom izuczenii Marsela Griola i woprosy „SE", 1962, n r 6, s. 43—54. „SE", 1962, n r 4, s. 3 — 1 5 . raboczego folkłora, „SE", �RECENZJE 373 t e m a t y różnych opowiadań i pieśni górniczych biorąc pod u w a g ę głównie m a t e ­ riały c z e s k i e , n i e m i e c k i e i r o s y j s k i e , á także a n g i e l s k i e i i n n e . Trochę n i e m i l e u d e r z a zupełne pominięcie materiałów p o l s k i c h , choćby w y d a n y c h w 1958 r. p r z e z J . Ligęzę. N a t y m m i e j s c u zasługuje j e s z c z e n a wzmiankę interesujący artykuł amerykańskiego a r c h e o l o g a J . A . F o r d a o n o w y c h m e t o d a c h ilościowych z w i ą z a ­ n y c h z ustalaniem chronologii b a d a n y c h zjawisk archeologicznych, wypracowa­ n y c h w n a u c e amerykańskiej . u W d z i a l e studiów dotyczących e t n o g r a f i i Z S R R k i l k a artykułów zasługuje n a szczególne wyróżnienie. Należy t u artykuł Ł. N. T i e r i e n t i e w e j o kształtowaniu się n o w y c h zwyczajów i obrzędów wśród chłopów kołchozowych Ł o t w y . N i e ­ z m i e r n i e c i e k a w i e p r z e d s t a w i a się t w o r z e n i e i r o z p o w s z e c h n i a n i e n o w y c h z w y c z a ­ j ó w zastępujących d a w n e obrzędy o c h a r a k t e r z e r e l i g i j n y m , j a k c h r z e s t , b i e r z m o ­ w a n i e . T e n o w e z w y c z a j e znajdują aprobatę ze s t r o n y władz t e r e n o w y c h i p a r t y j ­ n y c h i są podnoszone do r a n g i u z n a n y c h i n s t y t u c j i społecznych. Interesujące j e s t s t w i e r d z e n i e a u t o r k i , że w s t o s u n k o w o największym s t o p n i u zachowały się d a w n e , zróżnicowane r e g i o n a l n i e z w y c z a j e i obrzędy p o g r z e b o w e . I t u j e d n a k tworzą się i rozpowszechniają f o r m y n o w e , p o p i e r a n e , a n a w e t i n s p i r o w a n e p r z e z l o k a l n e władze. O b c h o d z i się n a przykład w zupełnie świecki sposób dzień umarłych w m i e j s c e d a w n y c h kościelnych z a d u s z e k . A u t o r k a n i e w n i k a n i e s t e t y głębiej w m e c h a n i z m p o w s t a w a n i a t y c h n o w y c h zwyczajów, w z a c h o w a n i a się l u d z i , a p o p r z e s t a j e n a w y l i c z e n i u i o p i s a n i u n o w y c h form. 1 2 N i e s p o t y k a n y r a c z e j w d o t y c h c z a s o w y c h p u b l i k a c j a c h r a d z i e c k i c h etnografów c h a r a k t e r m a p r a c a dwóch autorów: Ł. A . A n o c h i n a i M . N. S z m i e l e w a o niektó­ r y c h c e c h a c h n o w e g o o b l i c z a d u c h o w e g o współczesnego r a d z i e c k i e g o kołchoźni­ k a . C h o d z i t u o z m i a n y umysłowości, a w g r u n c i e r z e c z y osobowości r a d z i e c k i c h kołchoźników. G d y b y artykuł t e n miał b a r d z i e j s y n t e t y c z n y i t e o r e t y c z n y c h a ­ r a k t e r , należałby niewątpliwie do n a j c i e k a w s z y c h , j a k i e ukazały się w „SE". P o ­ dobnie j e d n a k , j a k s z e r e g i n n y c h artykułów, m a on c h a r a k t e r r a c z e j sprawozdawczo-opisowy. 13 P r o b l e m z a n i k u f o r m życia religijnego w Z S R R p o r u s z a w s y n t e t y c z n i e n a p i ­ s a n e j r o z p r a w i e I. A . K r y w i e l e w A u t o r wykorzystał w y n i k i d o t y c h c z a s o w y c h 2 0 - l e t n i c h badań p r o w a d z o n y c h w ś r ó d ludności r o s y j s k i e j , k r a j ó w nadbałtyckich, K a u k a z u , A z j i Środkowej, l u d ó w północnej i w s c h o d n i e j S y b e r i i i i n . W ś r ó d p r a c dotyczących obszarów położonych poza g r a n i c a m i Z S R R niektóre poruszają z a g a d n i e n i a mogące służyć za ważny materiał i n f o r m a c y j n y l u b p o ­ równawczy. Wymienić t u można s t u d i u m J . W. I w a n o w e j o p r a w i e z w y c z a j o w y m szczepów północnej A l b a n i i j a k o o źródle e t n o g r a f i c z n y m , a r a c z e j e t n o g r a f i c z n o -historycznym . 15 Czytelnika 1 1 J. A. chronologii, Ł. 1 2 w bytu 1 3 N. Koliczestwiennyj mietod Formirowanije Tierientiewa, oblika zainteresować obszerna polemika ustanowlenija między archieołogiczeskoj 1962, n r 1, s. 32—43. kołchoźników Łatwiji, nowych obyczajew i obriadou 1 „SE", 1961, n r 2, s. 24—36. M . N. S z m i e l e w a , sowriemiennogo I. A . K r y w i e l e w , rodów SSSR, 15 Ford, „SE", może Ł. A . A n o c h i n a , chowogo 1 4 polskiego kołchoźnika, Prieodolenije „Niekotoryje czerty nowogo du- „SE", 1962, n r 4, s. 23—33. religiozno-bytowych pierieżitkow u na­ „SE", 1961, n r 4, s. 3 0 ^ 1 4 . J . W. I w a n o w a , Obycznoje istocznik, „SE", 1961, n r 3, s. 53—63. prawo Siewiernoj Albanii как etnograficzeskij �RECENZJE 374 prof. J . C z e k a n o w s k i m wie tzw. dyskusja, czym jaka sama szkoły" została wypowiedź przeciętny w antropologii . omawiane ze zjazdów, wszystkich sesji zamieszczona na łamach J . Czekanowskiego roczniki „SE" ważniejszych naukowych pracom radzieckich itd. Po socjologów 17 . liczy to bodaj omawianego 14 s t r o n w spra­ najobszerniejsza czasopisma, druku, przy a więc t y l e , co placówkami przynoszą, prac zwykle, raz pierwszy aktualne ekspedycji przy sprawo­ naukowych, t y m poświęcono uwagę Instytutu Etnografii A N Z S R R z zagranicznymi naukowymi . 1 8 W d z i a l e „Krytyka i b i b l i o g r a f i a " z w r a c a omawiający AN jak badawczych, W a ż n y i interesujący j e s t też artykuł J . I . Ż u - r a w l e w a o kontaktach naukowych grafii Jest 16 artykuł. Obydwa zdania a czwórką r a d z i e c k i c h antropologów i etnografów „lwowskiej u w a g ę artykuł I . A . wypowiedzi zagranicznych uczonych o wydawnictwie ZSRR „Narody M i r a " . 1 9 Autorka Zołotariewskiej Instytutu Etno­ zestawiła b a r d z o s u m i e n n i e wszystkie c h y b a p u b l i k o w a n e do 1960 r. w y p o w i e d z i różnych u c z o n y c h r a d z i e c k i c h i o b c y c h (w t y m 4 Anglosasów, 1 S z w e d a , tycznego wykracza marginesie istniałych stawie oceny w rozprawka prac nauce różnorodnie M. 1 Węgra). Poza z a k r e s zwykłego artykułu S. Artanowskiego J . Herskovitsa amerykańskiej dobieranych o wartościowaniu omawia tendencji kryteriów. autor szersze do wartościowania Zagadnień polskich 2 0 Na zagadnienie za­ kultur na dotyka recenzja r o z p r a w y o o d b i c i u ukraińskiej twórczości l u d o w e j w f o l k l o r y s t y c e Na zakończenie wypada j e s z c z e podkreślić, że układ streszczenie w redakcyjnego czasopisma. 2 1 była n a d a l nym na pokrewne zmiennie artykule artykułów z tą samą, co d a w n i e j , pożyteczna t e n d e n c j a tematy. zamieszczone ukazywało J . W. 16 Czekanowski, wa, analiza К ocenkie w," Niekotoryje w rabotach jed­ nie­ punktualnością. „Iwowskoj Pietraszek szkoły" profiessorom tamże, s. 119—122; W. P. A l e k s i e j e w , T . A , N. N. C z e b o k s a r o rasowogo się „SE", 1962, n r 4, s. 106—119; G . F . D e b e c, P o powodu J. W. Czekanowskogo, jest głównej do s k u p i a n i a w Czasopismo Edward G. F. Debecem, i na­ pozostawał języku a n g i e l s k i m , częstokroć n a z b y t krótkie d l a p o z n a n i a treści artykułu. W i d o c z n a numerze P o każdym pod­ polskiej . działów, objętość kład „ S E " n i e uległy żadnym i s t o t n y m z m i a n o m ; t a k s a m o bez z m i a n skład k o m i t e t u kry­ kultur . zamieczanija J. W. Czekanowskogo po i jego otwieta Trofimo- powodu szkoły, mietodow tamże, s. 1 2 2 — —137. W. 17 Aktualnyje K. G a r d a n ó w , issledowanij, problemy sowietskich socjołogiczeskich „SE", 1961, n r 4, s. 180—186. W a r t o zaznaczyć, że j e d e n z w y b i t n y c h r a d z i e c k i c h etnografów i członek k o m i t e t u r e d a k c y j n e g o , „SE", Ł. N. T i e r i e n t i e w a , znajduje Socjologicznego. bieżnymi sierii Towarzystwa swiazi Instituta „Narody rielatiwizma", Mira", AN SSSR s zaru- Sowietskije i zarubieżnyje folkłorystyci, uczonyje ob etnogra- „SE", 1961, n r 4, s. 190—198. P r o b l e m a s r a u m i t i e l n o j cennosti kultur i tieorija „kul- „SE", 1961, n r 3, s. 110—116. В. К i r d а n, W. A . J u z w i e n к o, Ukraińska u polśkij Etnografii „SE", 1961, n r 4, s. 187—191. S. A r t a n o w s k i j , turnogo 2 1 stranami, I. A. Z o ł o t a r i e w s k a j a , ficzeskoj 20 Radzieckiego J . I . Z u r a w 1 e w, Naucznyje 18 1 9 się w k i e r o w n i c t w i e „SE", 1962, n r 6, s. 171—173. narodna poetyczna tioorczist* �RECENZJE Č E S K O S L O V E N S K A E T N O G R A F I E , „Československá E t n o g r a f i e " czętą w i wychodzić odegrał w rozwoju dagowany przez „CE" jako Nauk 9—ю-. od C . Zíbrta 1 nazwą . „Český 2 czeskiej olbrzymie z oddziałem w zostaje rozpo­ z „Českým L i d " , jak wiadomo, znaczenie, a pierwszy i L . N i e d e r l e g o ukazał się w Instytutu Etnografii Pradze i'96i—1962 . 1963 r. połączona będzie pod tą właśnie etnografii organ w R. z dziesiątym r o c z n i k i e m kończy swą 1953 r. działalność. Począwszy Lidem" demii wraz 375 Pradze w numer re­ 1891 r. i F o l k l o r y s t y k i Czechosłowackiej Brnie oraz Z a k ł a d u Etnografii Aka­ Słowackiej A k a d e m i i N a u k w Bratysławie powstała w w y n i k u r e o r g a n i z a c j i n a u k i i o t w a r c i a Czechosłowackiej Akademii Nauk Akademii (założonej Nauk. w Dziesiąta rocznica istnienia 1952 г.), a także w s p o m i a n e g o Czechosłowackiej c z a s o p i s m a , stała się okazją do k r y t y c z n e g o s p o j r z e n i a n a dotychczasową działalność i k i e r u n e k b a d a w ­ czy współczesnej doc. O . Nahodil, etnografii. w artykule Podjął się tego naczelny Rozmyślania nad redaktor osiągnięciami , czasopisma , 3 ujmując 4 zadania czechosłowackiej e t n o g r a f i i i f o l k l o r y s t y k i w sześciu p u n k t a c h : 1. wyjaśnianie retycznych podstaw etnografii n i n i z m u ; 2. o p r a c o w a n i e teo­ i folklorystyki w oparciu o zasady marksizmu i l e - syntetycznego obrazu k u l t u r y ludowej Czechów i S ł o w a ­ k ó w ; 3. przezwyciężanie k a p i t a l i s t y c z n y c h przeżytków w świadomości l u d u ; 4. b a ­ danie mniejszości narodowych zamieszkujących 5. występowanie p r z e c i w k o t e n d e n c j o m klorystyce; i 6. r o z s z e r z e n i e wystąpienie przeciwko „ C E " spełniając badań nad rasizmowi i terytorium odwetowym kulturą w zachodniej ludów gospodarczo i fol­ zacofanych kolonializmowi. rolę czołowego c z a s o p i s m a etnografii n a siebie obowiązki p r z e d s t a w i e n i a Czechosłowacji; etnografii aktualnego czechosłowackiej s t a n u tej n a u k i , j e j dróg wzięła rozwoju, m e t o d b a d a w c z y c h i głównych problemów współcześnie ją nurtujących. Tę rozpię­ tość tematyczną jednak ilustrują reprezentowane poniższe z e s t a w i e n i e w 1 w Artykuły wstępne aktualne wydzielone dziesięciu r o c z n i k a c h nierównomiernie R. 9: 1961 R . 10: 1962 wprowadzające osobny Zagadnienia teoretyczne (Teoretické problémy) 3 Etnografia (nie dział) 27 2 1 11 1 — 38 3 Czechosłowacji (Etnografie zobrazować artykułów w e w s z y s t k i c h „CE": Ilość ogólna 2 1 czasopisma, ilość d r u k o w a n y c h zagadnienia w do r o c z n i k a c h . S t a n t e n może Tematyka w R. wprowadzone uwzględniające działach występujących Lp. działy poszczególnych Československa) P o r . recenzję Z. S z r o m b a, Československá Etnografie R. 1—7: 5 1953—1959, 8: 1960, „Etnografia P o l s k a " t. 4: 1961, s. 360—366; t. 6: 1962, s. 418—422. 2 P o r . C E " , R . 10: 1962 n r 4, s. 428. „CE" k i e r o w a n a była p r z e z O t a k a r a N a h o d i l a p r z y współudziale R a d y R e ­ d a k c y j n e j w składzie:' E m a n u e l Baláš, L u d v í k B a r a n , K a r e l Fojtík, J a r o s l a v K r a ­ mařík, A n d r e j Melicherčik, O t a k a r P e r t o l d , Ján Podolák, Vilém Pražák, D r a h o ­ míra Stránská. 3 4 O. N a h o d i l , Zamyšlení nad výsledky, „CE", R . 10: 1962 n r 4, s. 325—329. �RECENZJE 376 Ilość ogólna Tematyka Lp. 4 Czeski 5 (Český a slovenský folklor) E t n o g r a f i a słowiańska (Slovanská etnografie) i słowacki 6 Etnografia 7 O b c a etnografia . (Cizokrajná etnografie) 8 O b c y folklor (Cizokrajný 9 Historia a folklor vědy) Dyskusje 12 Materiały (Materiály) Terminologia (Terminologie) (Diskuse) Zagadnienia metodyczne (Otázky m e t o d i k y ) Przegląd e t n o g r a f i c z n y c h granicznych R e c e n z j e ( K r i t i k a a bibliografie) Wiadomości ( Z p r á v y ) 3 1 1 9 — 1 16 1 3 4 4 2 8 3 — — 5 — — 7 — — przedstawione 4 14 9 36 powyżej p r z e z O . N a h o d i l a 54 z a d a n i a współcze­ czechosłowackiej p o s t a r a m się pod t y m właśnie kątem spojrzeć n a ostatnich przeciwstawianie roczników się t e n d e n c j o m O. Skalníková „ČE". Jednym odwetowym ukazując w wśród przesiedleńców p r z e k o n a n i a cji . P r z e c i w k o 5 rasizmowi w z wymienionych zachodniej groźbę s z k o d l i w e j c h o d n i o n i e m i e c k i c h instytutów, t z w . O s t f o r s c h u n g , na brak • (Kronika) Mając n a u w a d z e uwagę 3 5 17 temu 36 prace Kronika dwóch — za­ 16 treść — 1 19 36 prac (Přehledy národopisné v zahraničí) snej etnografii — 2 folklor) 11 18 2 nauki (Dějiny 15 1 13 SSSR) Badania terenowe (Terénní výzkumy) 14 R . 10: 1962 ZSRR 10 13 9: 1961 folklor i folklor (Etnografie R. do o ich krzywdzie i tymczasowej 6 było Poświęciła działalności l i c z n y c h z a - zmierzających n a u c e wystąpił J . W o l f . punktów etnografii. ugruntowania obecnej sytua­ T r z e b a też zwrócić uwagę opracowań t e o r e t y c z n y c h , gdyż t e n p o d s t a w o w y dział n a u k i reprezentuje t y l k o j e d e n artykuł K . H o r á l k a . 7 Dążąc w przyszłości do s t w o r z e n i a s y n t e t y c z n e g o o b r a z u więcej u w a g i choć b a r d z o 5 O. „ Č E " poświęcono etnografii k u l t u r y ludowej naj­ własnego k r a j u , p r z y c z y m t e m a t y k a różnorodna jednakże w większości dotyczyła k u l t u r y m a t e r i a l n e j . D o Skalníková, etnografie, 6 w Nebezpečí pronikání revanšismu do západoněmecké „ČE", R . 9: 1961 n r 3, s. 217—221. J. Wolf, Československá etnografie proti r a s i s m u , ,,ČE", R . 9: 1961 n r 2, s. 109—112. 7 K . H o r a l e к, К dnešnímu stavu a B a t a " , „ČE", R . 9: 1961 n r 1, s. 1—15. bádání' o staroegyptské pohádce „Anup �RECENZJE bardzo 377 c i e k a w y c h należy c y k l artykułów znanego badacza V . Pražáka, rozpoczęty w n u m e r z e 4 z 1960 г., a ciągnący się p r z e z cały r o c z n i k dziewiąty . P r a c a t a d o ­ 8 tycząca technologii Czesko-Morawskiej wyrobów jednym tylko ośrodku n a Wyżynie należy do n o w a t o r s k i c h w d z i e d z i n i e czechosłowackiego r z e m i o ­ sła l u d o w e g o . A u t o r nizacją garncarskich w zajął się w n i e j n i e t y l k o techniką w y r o b u , pracy, wynagrodzeniem (przytaczając ale również cennik n a wyroby orga­ z l a t 1800—1895) ' i z b y t e m towarów. N a podkreślenie'zasługuje również s t r o n a i l u s t r a c y j n a artykułu, jak mapa, rysunki, przekroje Budownictwo W omawianych było barwne). tematem się n i m J . K š i r , n a łamach S. Švecová , 9 i zajmujący się od w i e l u l a t t y m p r o b l e m e m „CE''. J . Vařska 10 a w d z i a l e „Dyskusji" polemizują n a t e m a t w i e l o b o c z n y c h 1 2 13 (niejednokrotnie często p o r u s z a n y m rocznikach zajmuje i C. Votrubec , L . Štěpánek i fotografie stosunkowo 1 1 stodół E . Baláš . Szczególnie 14 c i e k a w y jest artykuł J . Kśira poświęcony wyłącznie stodołom, i c h k o n s t r u k c j i , m a ­ teriałowi b u d o w l a n e m u Czechosłowaccy i typologii. etnografowie materiałów e t n o g r a f i c z n y c h na i zbiorach c o r a z wyraźniej widzą potrzebę konfrontowania ze źródłami h i s t o r y c z n y m i . J . K r a m a ř í k archiwalnych podał szczegółową z początku X I X w. n a t e r e n i e państwa narzędziom jego p o d d a n y c h 15 . W analizę rolnictwa t y n i e c k i e g o , poświęcając innych numerach opierając z końca wiele się XVIII miejsca „ C E " a u t o r przytoczył dalszy materiał z tego samego t e r e n u , dotyczący c e n m u r a r s k i c h i c i e s i e l s k i c h p r z y s t a w i a ­ niu budynków 1 6 oraz inwentarzy narzędzi spisanych po śmierci gospodarzy . 17 Materiał a r c h i w a l n y z z a k r e s u pożywienia przytoczył również V . B u r i a n w a r t y k u l e Ludowe pożywienie muzealnych na Słowacji . I9 8 na Vyškovsku został o p a r t y w połowie artykuł F . Šacha XIX w. Technologie hrnčířské výroby v podstawie rozwoju Po,za wyżej w y m i e n i o n y m i , s t o s u n k o w o V. P r a ž á k , Na 18 dotyczący zbiorów narzędzi o r a c k i c h l i c z n y m i artykułami Kunštátě, opar- „CE", R . 9: 1961 n r 1, s. 16—58; n r 2, s. 113—134; n r 4, s. 325—357. 9 J . K š í r , Lidové stavitelství na Hané, „CE", R . 9: 1961 n r 2, s. 135—176; n r 3, s. 222—256. 10 S. Š v e c o v á , L'udové stavitelstvo v obci Kostice, „CE", R . 9: 1961 n r 1, s. 59—75. 11 J . V a ř e k a, Větrné mlýny a jejich ochrana, 1 2 C . V o t r u b e c, Ke studiu zanikajících „CE", R . 10: 1962 n r 3, s. 3 0 7 — 312. slovenska, 1 3 nouzových kolonií na území Česko­ „CE", R. 10: 1962 n r 2, s. 109—126. L. Š t ě p á n e k , К problematice polygonálních stodol, „CE", R . 9 : 1961 n r 3, s. 297—300. 1 4 E. B a l á š , Vznik a vývoj polygonálních stodol, „CE", R. 9: 1961 n r 3, s. 301—309. J. K r a m a ř í k , Hospodářské nářadí poddaných na koncem osmnáctého století a počátkem století devatenáctého, n r 1, s. 27—44. 15 panství týneckám „CE", R . 10: 1932 J . K r a m a ř í k , Z e zednických a tesařských odhadů staveb na panství týneckém z dvacátých let minulého století, „CE", R . 10: 1962 n r 4, s. 388—389. 16 J . К r a m a ř í k, Z inventářů pozůstalostí Klatovsku, „CE", R . 9: 1961 n r 4, s. 413—414. 17 V . В u r i a n, Lidová strava „CE", R . 9: 1961 n r 2, s. 192—195. 18 na Vyškovsku poddaných v polovině F . Š a c h , K ' vývoji slovenského orebního nářadí z muzejních sbírek, „CE", R. 10: 1962 n r 3, s. 217—239. 19 týneckého panství devatenáctého na základě na století, materiálu �378 RECENZJE t y m i n a m a t e r i a l e h i s t o r y c z n y m wymienić można j e s z c z e d w a : V . F r o l c a n a t e m a t .stroju 2 0 i J . V . Schey.bala n a t e m a t l u d o w e g o d z i e n n i k a r s t w a . 2 1 K u l t u r a duchowa i społeczna, d o t y c h c z a s n a ogół n i e r e p r e z e n t o w a n a t y m razeni poruszona nowicie K. Fojtik omówił organizacją a J . Š ť a s t n ý — przesądy i z a b i e g i n i e uwzględniając w ,,CE", została w dwóch artykułach z t e r e n u Wołoszczyzny, a m i a ­ pasterstwo rodziny magiczne owiec 23 w drugiej połowie XVII w. , 2 2 związane z hodowlą bydła, szczegól­ . N a d r u g i m m i e j s c u pod względem zainteresowań w „ Č E " stała etnografia dotycząca w przede wszystkim ostatnich latach badania te afrykańskich, do których w O . Skalníková łamach „ Č E " . 2 i (Gwinea). O. Nahodil się istniejącego n a t e r e n i e Z j e d n o c z o n e j na teren drugiej (Egipt gospodarczo. nowo i Sudan), sprawozdania z nich państw czechosło­ F . K . Růžičky (Ghana) znajdujemy o organizowanej Republiki Arabskiej obca, Zwłaszcza powstałych z t y c h badań również egiptologicznej n a t e r e n N u b i i . Czteromiesięczny popyt celu opracowanie zacofanych rozszerzono Obszerne Dowiadujemy t u t u Egiptologicznego) ludów 1960 i 1961 r. w y j e c h a l i l i c z n i etnografowie w a c c y , j a k L . Holý (Sudan), i kultury (w na ramach Czechosłowackiego I n s t y ­ e k s p e d y c j i u c z o n y c h czechosłowackich O. Nahodila w E g i p c i e i S u d a n i e miał n a p l a n u e t n o g r a f i c z n y c h badań w r a m a c h p r z y g o t o w y w a n e j ekspe­ dycji. W „ Č E " z a m i e s z c z o n o też k i l k a artykułów n a t e m a t p l e m i o n indiańskich w P o ­ łudniowej Ameryce . 2 5 L . Pawłowicz Potapow pisał o badaniach prowadzonych w Z S R R n a d monografią Tuwińców, w których k u l t u r z e znaleźć można w i e l e mentów t u r k o - t a t a r s k i c h i Z 2 6 zakresu sztuki ludowej P i e r w s z y z nich zapoznaje i folkloru w w mitologii 27 . rumuńskiej umieszczono dwa wyroby podjął się p r z e d s t a w i e n i a oděv oparte artykuły. v Nově Lhotě związku na tradycyjnych R . V u l c a n e s c u w a r t y k u l e Elementy Natomiast V . F r o 1 e c, Lidový 2 0 Rumunii z działalnością t z w . U C E C O M , t j . c e n t r a l n e g o spółdzielni rzemieślniczych, wytwarzających rach sztuki ludowej ele­ mongolskich . trudnego problemu, na Horňácku wzo­ słowiańskie a mianowi- od 18. století, „ČE", R. 10: 1962 n r 4, s. 330—363. 21 ' S с h e y b a 1, Typy J . V. lidových zpravodajských tisků v devatenáctera století, „ČE", R . 10: 1962 n r 3, s. 265—280. K . F o j t í k, Společnost 22 XVII, století, 23 ' J . Š ť a s t n ý, Pověrečné na Valašsku, 2 4 a rodina na moravském představy a praktiky L. H o l ý , Etnografický výzkum v vodou Súdánské — důležitý 25 zílie, oblasti po Egyptě, poznámky 2 6 spojené s chovem dobytka republice, „ČE", R . 10: 1962 činitel, ekonomického rozwoje, postřehy „ČE", R . 9: 1961 n r 4, s. 393—412; O. S k a l n í k o v á , Etnogra­ z Guineje, Některé „ČE", R . 10: 1962 n r 1, s. 81—98. Č. L o u к o t к a, Indiánský kmen v pohoří Dourados ve státě Páraná, „ČE", R . 10: 1962 n r 1, s. 4 5 — 5 6 ; B . R o e 1 d, Indiánská povstání Jižní Ameriky, ské oblasti, polovině etnografické „ČE", R . 10: 1962 n r 2, s. 166—177; O. N a h o d i l , z cest v druhé „ČE", R . 9: 1961 n r 2, s. 195—208. n r 3, §. 255—264; t e n ż e , Zásobováni fické Valašsku „ČE", R . 10: lfli62 n r 1, s. 1—26. Bra­ v andské „ČE", R . 10: 1962 n r 1, s. 57—65; V . Š o l c , Keramika and­ „ČE", R . 9: 1961 n r 3, s. 257—279. L. P a v l o v i c Potapov, Historickoetnografické výzkumy v Tuvě, „ČE", R. 9: 1961 n r 3, s. 280—296. 2 7 J. Orel, •s. 249—254. Etnografické marginálie z Rumunska, „ČE", R . 10: 1962 n r 3, �RECENZJE cie w etnogenezy tworzeniu Rumunów się n a r o d u dyny artykuł z z a k r e s u praca czechosłowackich •czasopisma w z uwzględnieniem rumuńskiego nej pracy 31 W wych, w znaczenia i jego l i t e r a t u r y folkloru, umieszczony etnografów stałych działach Ethnographia w Zakarpackiej Ruthenorum elementu ludowej słowiańskiego . N i e był to j e ­ znalazła folklor" Ukrainy 2 9 odbicie i na „Obcy na podstawie współ­ łamach folklor" . 3 0 XIX-wiecz- znalazł się w czasopiśmie w dziale „Historia . „Kronice" d r u k o w a n o s p r a w o z d a n i a z a k t u a l n y c h wydarzeń międzynarodo­ j a k np. k o n g r e s Paryżu , amerykanistów Wiedniu uczonych lub 3 3 antropologów orientalistów czechosłowackich , w i etnografów Moskwie , w dalej 3 4 3 2 uroczystości 3 6 „ Č E " umieściła też obok o b s z e r n y c h r e c e n z j i i krótkich notek chodnich ostatnio w Czechosłowacji p u b l i k a c j i , Karpatach w XV—XVIII wieku Des elements R. V u l c a n e s c u , bibliograficznych, powstałe w 3 7 dawanych jubileuszowe nekrologi . 35 m. i n . dotyczących p r a c p o l s k i c h , artykuły d y s k u s y j n e 28 28 „ČE", zwłaszcza że ścisła z folklorystami „Czeski i słowacki Materiał z h i s t o r i i etnografii nauki" 379 wyniku wy­ j a k np. J . Macůrka, Wořosi w za­ . 3B slaves dans la mythologie roumaine, „CE", R . 10: 1962 n r 2, s. 178—197. 29 tanec v Nové Lhotě Kozinovská J. K r a m a ř í k , 31 a legenda dějin polky, Z „ČE", R . 10: 1962 n r 2, s. 127—165; o -Jidášovi, „CE", pohádky a pověsti a jejich „CE", R . 10: 1962 n r 4, R . 9: 1961 n r 4, s. 358—373. O b o k w s p o m n i a n e g o artykułu R . V u l c a n e s c u r e к, Laponské „CE", na Horňácku, tradice s. 364—368; V . V y c p á l e k , 3 0 Ostatkový W dziale t y m ukazały się następujące artykuły: Z . J e l í n k o v á , „konopice" ukazał się t u d r u g i : V . M a - zhodnocení pro všeobecnou folkloristiku, R . 9: 1961 n r 2, s. 177—191. ' J. Markov, К dějinám národopisu Zakarpatskej Ukrajiny, „ČE", R. 10: 1962 n r i , s. 66—80. 3 2 (Paříž, 33 O. S k a l n í k o v á , 30. VII.—6. VIII. VI. mezinárodní antropologický a etnografický kongres 1960), „ČE", R . 9 : 1961 n r 1, s. 84—88. Č. L o u k o t k a , XXXIV, mezinárodní kongres amerikanistů na Vídni, „ČE", R . 9: 1961 n r 1, s. 88—89. 3 4 skvě, 35 L. J . К r u š i n a-Č e m „ČE", ý, XXV, mezinárodni kongres oríentálistů v Mo­ R. 9: 1961 n r 1, s. 90—91. E. B a l á š , Cestimír s. 316—317; J . K r a m a ř í k , Loukotka Šedesát pětašedesátiletý, let dr. Jána „ČE", Mjartana, R. 9: 1961 n r 3, „ČE", R . 10: 1962 n r 4, s. 394—395. V . F r o l e c , Profesor Cvetan Todorov zemřel, „CE", R , 10: 1962 n r 3, s. 313—315; J . H o r á k , Zdeněk Nejedlý, „CE", R. 10: 1962 n r 4, s. 390—394. м D. K r a n d ž a l o v , Słownik starożytności słowiańskich, „ČE", R . 9: 1961 n r 2, s. 209—211; J . Š t i k a , Pasterstwo Tatr Polskich i Podhala, „ČE", R . 9: 1961 n r 4, s. 416—419; J . K r a m a ř í k , S . Nowakowski, Przeobrażenia społeczne wsi opolskiej, „ČE", R . 10: 1962 n r 1, s. 107—Í08; V . S c h e u f l e r , Irena Czarnecka, Polska sztuka ludowa, „ČE", R . 9: 1961 n r 4, s. 428; B . S z y d ł o w s k a - C e g l o w a , C o nowego wnosi słownik połabski do wiedzy o kulturze materialnej Drzewian polabskich, „ČE", R. 9: 1961 n r 1, s. 94—97. 3 7 D. K r a n d ž a l o v , J. Macúrek, Valaši v západních Karpatech v 15.—18. sto­ letí (K dějinám osídlení a hospodářsko-společenského vývoje jižního Těšínská, jiho­ západního Polska, severozápadního Slovenska a východní Moravy), „CE", R . 10: 1962 n r 4, s. 398—404. 3 8 �RECENZJE 380 Każdy n u m e r c z a s o p i s m a zamykały krótkie wiadomości dotyczące p r o w a d z o ­ n y c h badań e t n o g r a f i c z n y c h (10), k o n f e r e n c j i (5), w y s t a w i muzeów (6), p u b l i k a ­ c j i (52), z życia i działalności u c z o n y c h czechosłowackich (6) i i n n y c h (11). Z działu tego d o w i a d u j e m y się m. i n . o n o w e j e k s p o z y c j i m u z e u m w B r n i e , a p r z e d e w s z y s t k i m o e t n o g r a f i c z n y c h nowościach w y d a w n i c z y c h , j a k n p . o o p u b l i k o w a n y m p r z e z L . K u n z a j a k o s u p l e m e n t do I I r o c z n i k a „Zprávy Společnosti čs. n á r o d o pisců", wartościowym s p i s i e p r a c 32 roczników „Českiego L i d u " . 3 9 4 0 O s t a t n i n u m e r c z a s o p i s m a „Československá E t n o g r a f i e " R e d a k c j a zamknęła z a w i a d o m i e n i e m o z m i a n i e powstałej n a p o l u e t n o g r a f i c z n y c h w y d a w n i c t w — w s p o m n i a n e j już n a początku n i n i e j s z e j r e c e n z j i — dziękując w s z y s t k i m s w y m współpracownikom z a pomoc w r e d a g o w a n i u c z a s o p i s m a i życząc R e d a k c j i n o w e g o „Českiego L i d u " pomyślności w d a l s z e j p r a c y w y d a w n i c z e j . Zofia STUDIA Muzeum I w MATERIAŁY Lublinie, Studia i LUBELSKIE: Etnografia, t. 1, L u b l i n do Materiały dyskusji L u b e l s k i e ^ są niewątpliwie o regionalizmie, która wydawnictwem zatacza pracach wydawnictwa dotyczących należy przyjąć nazwisk którzy nawią­ Jednakże z a z n a c z a się szczegól­ się wyraźnie, j a k w y k a z a n o jako w do­ jednolity związku z t y m j a k o główną i istotną rację stworzenie możliwości druku dla prac bytu naukowych Lubelskiego. pt. Etnografowie P i e r w s z y rocznik otwiera zestawienie H . Zwolakiewicza gionaliści kręgi. ( J . C z e k a n o w s k i , A . F i s c h e r , R. R e i n f u s s ) region c z y o b s z a r k u l t u r o w y . W stanowiącym tej r e c e n z j i tak szerokie podkreślić należy, że r e g i o n a l n y c h a r a k t e r tego w y d a w n i c t w a n i e s i l n i e , ponieważ L u b e l s k i e n i e z a r y s o w u j e tychczasowych 1962, w y d . ss. 41 tabl. pewną formę n a u k o w e g o r e g i o n a l i z m u . N i e j e s t p r z e d m i o t e m zywać Szromba w badaniach i danych bądź ludowej kultury biograficznych urodzeniem, Oczywiście wprowadzenie gionaliści" musiało bądź Lubelszczyzny i bibliograficznych działalnością tak powszechnie pociągnąć za sobą byli (s. 7—75), etnografów l u b są płynność re­ 85 i związani niesprecyzowanego i obejmujące regionalistów, z Lubelskiem^ pojęcia kryteriów objęcia jak „re­ niektórych osób t y m z e s t a w i e n i e m . T y m n i e m n i e j jest ono interesujące i pożyteczne chociaż­ by j a k o „ocalenie od z a p o m n i e n i a " w i e l u przeszłych, a może i d z i s i e j s z y c h zasług. Ponadto praca A. Zwolakiewicza t y c h s p i s e m osób, spełnia Niewielka (s. zestawienie wynikło nie obejmuje zapewne dorobku bibliografii J . Optołowicza, pt. Budownictwo praca 77—105), z pewnością horyzontów przez rolę p e w n e g o r o d z a j u wiejskie całokształtu z tego, że b a d a n i a drukowanego w pow. problemów. objęły obję­ regionalnej. tylko To lubelskim ograniczenie niewielki obszar, że b a z a źródłowa była n i e w i e l k a i że n i e w y k o r z y s t a n o materiałów porównawczych np. w s k a l i województwa. który w większości dyskusyjne wydaje D l a t e g o za szczęśliwą należy uznać koncepcję wypadków się z b y t n i e poprzestaje rozbudowanie, na opisie. W t y m zakresie jak na rozmiary pracy, s y s t e m a t y c z n e g o , który p e w n e e l e m e n t y o p i s u n i e p o t r z e b n i e a t o m i z u j e . W z t y m t r u d n o było a u t o r o w i teriału w przyjętym zachować pełną konsekwencję schemacie a bliższy i c h opis z n a j d u j e m y oświetlenie). 3 9 4 0 To zbytnie (np. f u n k c j e podane R . 10: 1962 n r 4, s. 424—425. systematyczne jednak schematu związku w pomieszczeniu m a ­ są bardzo właściwie w p u n k c i e : R o z p l a n o w a n i e rozczłonkowanie R . 9: 1961 n r 3, s. 323. izby autora, opisu skrótowo, i z b y , sprzęty, spowodowało te¿ �381 RECENZJE niewątpliwie z a g u b i e n i e niektórych szczegółów, a zwłaszcza i c h współzależności (np. r o z p l a n o w a n i e w s i a u s y t u o w a n i e budynków). Podporządkowanie o p i s u z b y t rozbudowanemu s c h e m a t o w i skłoniło z k o l e i a u t o r a do w y p o w i a d a n i a niejako w f o r m i e d y s p o z y c j i n i e z a w s z e n a w e t rozwiniętych w pełne z d a n i a , co s p o w o ­ dowało, że s t y l n i e j e s t najłatwiejszy. C i e k a w i e n a t o m i a s t r y s u j e się w t y m a r t y k u l e z e s t a w i e n i e t a b e l a r y c z n e leżności wielkości d o m u m i e s z k a l n e g o od ilości p o s i a d a n e j z i e m i o r n e j . za­ W i e l e cennego i dobrze u d o k u m e n t o w a n e g o materiału p r z y n o s i p r a c a R.- R e i n fussa, pt. Sztuka ludowa na pograniczu Lubelszczyzny i Podlasia (s. 107^—147), stanowiąca r e z u l t a t p r a c t e r e n o w y c h k i e r o w a n y c h p r z e z a u t o r a S e k c j i B a d a n i a P l a s t y k i L u d o w e j P I S , p r z e p r o w a d z o n y c h w l a t a c h 1952—1954. P r a c a obejmuje rozdziały: Stosunki gospodarcze, Formy osadnicze, Architektura, Urządzenie wnę­ trza, Tkactwo, Drukowanie płócien, Stroje, Garncarstwo, Zdobnictwo żelaza, Zdobnictwo w drzewie, Zdobnictwo przedmiotów obrzędowych. Już z p r z y t o c z o ­ nego s p i s u treści widać, że p r z e d m i o t p r a c y p r z e d s t a w i o n y t a m został n a s z e r o k i m tle, dostarczając p r z e z to c i e k a w y c h materiałów także i z z a k r e s u n i e objętego tytułem pracy¿ są to dane stanowiące s z e r o k o pojętą charakterystykę środowiska k u l t u r o w e g o i gospodarczego. P r a c a R. R e i n f u s s a dostarczyła do d o t y c h c z a s o w e g o s t a n u badań d a l s z y c h d a n y c h świadczących o s i l n y c h nawiązaniach północnego L u b e l s k i e g o do P o d l a s i a , a t y m s a m y m potwierdzających zróżnicowanie k u l t u r o ­ we Lubelskiego. Część artykułową zamykają d w a k o m u n i k a t y : J . P e t e r a , Twórczość Musiatowicz, oraz K . M a r c z a k , Kleszcze — nieznane narzędzie rybackie. T o m uzupełnia bogaty i s t a r a n n i e d o b r a n y 41 t a b l i c r y s u n k o w y c h i f o t o g r a f i c z n y c h . materiał i l u s t r a c y j n y , Zofia DZIEJE Dzieje ZIEMI S Ł U P E C K I E J , praca zbiorowa, z i e m i słupeckiej zlecenie Powiatowej nonaukowym, ukazująca która zbiorowym objawem regionem. przez zespół pięciu chwili obecnej. wysiłkiem zainteresowania Inicjatywa Wydanie ta szeroko i tej naukowców powiązań podjęta przez Zespół znawczego autorów podjęte powiatu słupeckiego powiatu słupeckiego Rzeczpospolitej przez na popular­ i pozycji władz miejscowych inne książkowej, powiatowych, władze ludzi z powiatowe jest własnym mogłaby naukowego i popula­ opracowanie Zarysu wiedzy. pradziejów wiatu autorów pow. słupeckiego od czasów ciekawej dać w w y n i k u szereg p r a c p r z y d a t n y c h z p u n k t u w i d z e n i a ryzacji Staszczak Słupca — Poznań 1960, s. 289. głównie historię o s a d n i c t w a do cennym zostały obejmujący R a d y N a r o d o w e j w Słupcy j a k o p r a c a o c h a r a k t e r z e najdawniejszych powstała opracowane Janiny zamierzenia słupeckiego (Andrzej Ludowej wyniki (Jerzy badań (Andrzej Wędzki) d w u autorów, Z b i g n i e w a przedstawiają (Tadeusz oraz zrealizował przez Malinowski), Wędzki), Zarysu artykułu Młokosiewicz). turystyczno-krajo- Opisu Powiat Etnografia dziejów Słupcy słupecki w reprezentowana J a s i e w i c z a i Teresę Stasińską-Maccariello, n a d rzemiosłem i i budownictwem po­ Polskiej jest którzy ludowym К Z. J a s i e w i c z , Z etnograficznych badań nad rzemiosłem ludowym, Iw:] Dzieje ziemi słupeckiej, s. 147—183; T . Stasińską-Maccariello, Z etnograficzrych badań nad budownictwem ludowym, [w:] Dzieje ziemi słupec­ kiej, s. 185—229. 1 �RECENZJE 382 Wymienione która p o z w a l a wyżej słupeckiej. N i e s t e t y sprawom w odtworzeniu mało tworzą m i e j s c a poświęca się usprawiedliwia zwartą Słupcy Materiałów też i pozostałych do badań uwaga jego skupia w omawianej ten b r a k się długotrwałych przede wszystkim n a d wsią ogólnie dostarcza orientuje w przez nam w pewnym stopniu s y t u a c j i współczesnej Ten brak pracy łąkach autora wynika, że n a ziemi być z powodzeniem artykuły z zakresu unikanie problematyki etnografii z zakresu przedstawienie wyników pow. słupeckiego sposób zwalając n a z o r i e n t o w a n i e ściowe p o t r a k t o w a n i e lezienie bardziej większej peckiej ilości n a 53 329 h a w s i historyków-współautorów uzupełniony n i e tworzą kawe w zesta­ słupeckiej i pastwiskach. zainteresowania sprawami mógłby na artykuł wsi. Z w 1959 r. istniało 9178 g o s p o d a r s t w i n d y w i d u a l n y c h gospodarujących uprawnej, pracy trudnościami osad m i e j s k i c h . s t a t y s t y c z n e g o załączonego ziemi całość,, osadnictwa na ziemi złożonej p r o b l e m a t y k i w i e j s k i e j , która w y m a g a ł a b y Młokosiewicza, który wienia etnograficznymi, ciągłości i p r z e b i e g u historycznej a r c h i w a l n y c h . Stąd dziejach J. części poza się w stosunkowo wsi. Autor kwerend artykuły, 'na z o r i e n t o w a n i e przez zwartej całości s t r u k t u r y gospodarczej badań n a d rzemiosłem luźny łączy się problematyki wszechstronnego wiejskiej omawianej Niestety z resztą etnograficznych wsi. C i e ­ ludowym artykułami, j a k i e j pozostaje pozwoliłoby przy przez i społecznej nie czytelnikowi na opracowaniu dziejów n a to, iż dałyby po­ wieś. C a ł o ­ s p o j r z e n i a n a rzemiosło i b u d o w n i c t w o . należy żałować również i ze względu dwa pracy, i budownictwem z pozostałymi się w ogólnej s y t u a c j i , w artykułów etnografów. odna­ Braku ziemi ciekawy słu­ przyczy­ n e k do z a g a d n i e n i a w p ł y w u stosunków p o l i t y c z n y c h n a kształtowanie się k u l t u r y ludowej. bowiem Dzisiejszy pomiędzy zabór pruski pow. i rosyjski słupecki i w przez około obu t y c h 100 l a t p o d z i e l o n y częściach różnie był układało się życie w s i . Spośród kilku prac umieszczonych w tomie uwagę c j a l n i e d w a artykuły. J e d n y m z n i c h j e s t w s p o m n i a n y graficznych miosł badań nad rzemiosłem spośród ludowym, w s z y s t k i c h istniejących w a l s t w o , kołodziejstwo, b e d n a r s t w o , jaką d l a etnografa wykorzystanie krotnie go tworzą archiwaliów, skupiają którym autor o m a w i a na badanym spe­ etno­ terenie. Należą kilka rze­ do n i c h ko­ t r e p i a r s t w o oraz kuśnierstwo. B a z a źródłowa, przekazy które w etnografa już Z. J a s i e w i c z a Z tradycji wzbogacają ustnej, poszerzona materiał jest t a m przez etnograficzny i wielo­ weryfikują. N a p o d s t a w i e w s p o m n i a n y c h źródeł autor p r z e d s t a w i a historię r o z w o j u t y c h rzemiosł w p o w . słupeckim n i e ograniczając się t y l k o do omówienia z m i a n z a ­ chodzących w technologii. U s t a l a on również rolę, jaką o d g r y w a rzemiosło w ży­ c i u w s i , i to zarówno w i e j s k i e , j a k i małomiasteczkowe. S t w i e r d z a , iż p r o d u k c j a i c h n a s t a w i o n a j e s t głównie n a z a s p o k a j a n i e p o t r z e b ludności r o l n i c z e j oraz, że m u s i dostosować się do a k t u a l n e g o s t a n u k u l t u r y regionu. Z a s t a n a w i a się r ó w ­ nież n a d p r z y c z y n a m i , które powodują, iż w i e l e warsztatów w i e j s k i c h i m a ł o ­ m i a s t e c z k o w y c h j e s t w dużym s t o p n i u w a r s z t a t a m i z a c h o w a w c z y m i . Rozwiązania p o s z u k u j e p o p r z e z analizę e k o n o m i c z n y c h i p o z a e k o n o m i c z n y c h (przywiązanie do. t r a d y c j i ) czynników, które hamowały rozwój. Nie pomija również rzemiosła w i e j s k i e g o , mimo tówki, i stałego które powolnego z a n i k a n i a istnieje niekiedy z braku zagadnienia, interesuje n a ogół każdego badacza a m i a n o w i c i e i s t n i e n i a n a w s i wytwórczości d o m o w e j , oddalenia od niektórych w y r o b ó w warsztatu j e s z c z e wciąż rzemieślniczego, fabrycznych. na a skutek wg braku autora która go­ również, �RECENZJE O z n a c z e n i u rzemiosła czyć może ogół w fakt, iż małomiasteczkowego warsztaty kołodziejskie, m i a s t e c z k a c h , obsługując wiejskim zostało jest n a t o m i a s t wyparte Jak przez wynika z nie, ale z b y w a n o wiele kowalstwo, d l a w s i pow. słupeckiego kuśnierskie, okolicznych które m i m o wg w przez i wiejskich autora narzędzi, do wsi. Typowym tak zmian urządzeń na rzemiosłem nigdy autora n i e były materiału, wytwory produkowane lie: rzemieślników wyłącznie na zamówie­ j e n a j a r m a r k a c h i t a r g a c h , p r z y c z y m współczesne słupeckim, świad­ pracują walki konkurencyjnej z b y t u kurczą się n a s k u t e k k o n k u r e n c j i f a b r y k . nych trepiarskie miejskie. zebranego małomiasteczkowych 38X zresztą w jak warsztacie i technik i w T a ekspansja wyrobów innych regionach rzemieślniczym oraz wywołuje możliwości w poprzez skutkach fabrycz­ Polski, zanik prowadzi tradycyjnych zaginięcie niektórych rzemiosł. Artykuł rzemiosła wsi. Z. Zwraca przez tym samym badaczy Drugim dań Jasiewicza dostarcza małomiasteczkowego uwagę interesujących ciekawych producentem n a zagadnienie się rzemiosłem spostrzeżeń stosunkowo budynków zastanego T . Stasińską-Maccariello na mieszkalnych, gospodarczych w s i . Analizując rozplanowanie i i c h rozmieszczenie w mało szczegółowo wnętrza, obrębie dalej zagrody, początkowo do o p i s u zlikwidowane części należącej z m i a n y n a całym Skrupulatnie matyki związanej problemów, Dzieje które ziemi czenie w a r t o pracy: tradycyjne do R o s j i . budownictwa zabudowań konstrukcję zabudowań nie zapomina zestawiony należałoby słupeckiej m a przede Autorka omówić w w natomiast jakim współ­ przetrwało kierunku który wszystkim wyjaśnia powinno monografii BIERNACKA, Potakówka Warszawa całej popularyzacji być wydawniczą. cel, jaki wiedzy także stać się p u n k t e m wyjścia i wyczerpującej współdziałaniem, nie wyczerpuje związku 'z o p r a c o w y w a n y m szły opracowanie proble­ cały szereg tematem. Na przyświecał zakoń­ autorom o przeszłości Słupcy do d a l s z y c h szczegółowych w przyszłości pełnej kry­ Słupcy". Anna M. faktach gospodarczej zakończeniu w y s u w a są cenną i ciekawą pozycją fragment, studiów, których w y n i k i e m nad które n a ustalenie, w materiał e t n o g r a f i c z n y z budownictwem. i jej regionu. P o w i n n a tycznej o pewne zjawiska obszarze. zacytować „służyć budownictwo, To pozwala z ba­ material konstrukcję czesne. Otóż w zaborze p r u s k i m n a s k u t e k istniejącej niezłej s y t u a c j i w użytek jest sprawozdanie zestawia zaistniałych w h i s t o r i i pow. słupeckiego, które wyjaśniają zostało na rozpracowane wiejskim. ze źródeł h i s t o r y c z n y c h , a następnie p r z e c h o d z i współcześnie dotyczących wytwarzającym z k o l e i artykułem o t e m a t y c e e t n o g r a f i c z n e j nad budownictwem. uzyskany sporo będącego wieś powiatu 1962, L u d o w a Zambrzycka-Kunachowicz jasielskiego Spółdzielnia 1890—1960. Z Wydawnicza, badań, s. 230.. Potakówka jest pracą z p o g r a n i c z a etnografii i socjologii nawiązującą pod względem m e t o d o l o g i c z n y m do z n a n y c h p r a c K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j (która n i n i e j s z y t o m opatrzyła przedmową) i k i e r o w a n e g o p r z e z nią ośrodka. R e c e n z o ­ w a n a p r a c a p r z e d s t a w i a analizę f o r m współdziałania j e d n e j k o n k r e t n e j w s i w u j ę ­ ciu ściśle c h r o n o l o g i c z n y m . A u t o r k a wyróżnia następujące o k r e s y : k o n i e c X I X w.„ przeobrażenia w l a t a c h 1900—1918, w o k r e s i e d w u d z i e s t o l e c i a (1918—1939), l a t a . �RECENZJE .384 okupacji wianej w niemieckiej pracy rodzinnej (1939—1945) o r a z stanowiły wyniki w s i , materiały Uniwersytetu w Łodzi, gospodarczych Polski Ludowej. własnych Podstawę badań autorki pochodzące z zespołowych ponadto P r a c a t a uwzględnia w przemian z wykorzystano dane rozwijających się badań K a t e d r y archiwalne zasadzie d w a elementy: i źródłową oma­ przeprowadzonych i Etnografii literaturę. 1) dokładną historię w s i , j e j oraz zanikających form organiza­ c y j n y c h , 2) i n a t y m tle szczegółową analizę t y c h dziejów ze względu n a kształ­ towanie nych. się i przeobrażenie n a t r a d y c y j n y m podłożu różnych f o r m Autorka kładzie bowiem wybranej za główny w s i procesu cel pracy postawiła współdziałania więzi prześledzenie gromadzkiego społecz­ na na rzecz przy­ wspólnego dobra. Problem Ze ten analizuje względu tradycyjnych form w końcu Na pomocy związku zespołowej chodzenie nikło wsi w okresie p u n k t wyjściowy z tych t r a d y c y j n y c h form z mechanizacją rolnictwa wzajemnej zaś t r a d y c y j n e znaczenie ze względu formy zwyczajowe wowej przy formy obsłudze pomocy występowały zabawowo-obrzędowe na pomiędzy inne mające możliwości niegdyś j e s z c z e do tradycyjnymi przejawami dokładnej i dochodzi dobra kosiarek sąsiedzkiej, niektórych rozrywkowe znaczenie form pomocy gromadzkiej ryzujących mienie stara Istniały zajmuje do współdziałania się r a c z e j ma­ j a k np. „tłuka", całkowicie. Za­ zespołowej, Podobnie w giną formie zaba­ zalicza występują­ form wspólnego dobra. współdziałania gromadzkiej Po autorka n a r z e c z wspólnego wsi tradycyjnych wsie z żywymi przede form tradycjami n i e było przykładów autorka współpra­ do czynników wszystkim fawo­ uświado­ wsi. rejestracją najważniejsze jakichś zachodzącej rzecz niedawna wszechstronną przedstawić zależności współcześnie (s. 228). N a t o m i a s t badanej formułowania formy młocarń pracy które istnieniu we których j e d n a k społecznych" mieszkańców jedynie unika bowiem w a na konkretnych się t y l k o sąsiedzkiej, w tę formę się słusznie sąsiedzkiej gromadzkiego analizie doszukiwać d l a celów społeczne Praca i współdziałania sąsiedzkiej. codziennej cy pomocy do p r z e k o n a n i a , że „źródeł współpracy pomocy i młodzieży. magiczne, do dziś. są n o w e niedawna. formami wszechstronnej n i e należy 70 l a t . omówienie przetrwało wprowadzane A u t o r k a starała się również zwrócić u w a g ę n a p r o b l e m cymi ostatnich stanowi „po w i l k u " , „szczepionkach" i „szczodrakach", zanikły także głównie badanej sąsiedzkiej, t y p o w y c h i p o w s z e c h n y c h d l a w s i p o l s k i e j i pomocy s z y n o w y c h . Niektóre w układ p r a c y ubiegłego w i e k u . W i e l e przykład w pracy autorka n a chronologiczny ich ogólnych zaobserwowanych uwarunkowania, prawidłowości, ze faktów natomiast względu ścisłe powiązanie z e b r a n e g o materiału z k o n k r e t n y m , n i e w i e l k i m o b s z a r e m na jednej wsi. W pracy najnowszej, tej znajdziemy j a k i socjologii wartościowych i p o t r z e b n y c h pewien towi niedosyt. A u t o r k a etnografa, pracę t r u d n o zapewne interesujące oraz w etnografii zakwalifikować n i e zostały Praca zarówno z zakresu tego t y p u należy poddane jak powiedziano etnograficzną bądź warszta­ n a wstępie, socjologiczną. Można niektóre o p i s a n e e l e m e n t y t r a d y c y j n e j szerszej bardzo p o l s k i e j , a l e właśnie dlatego b u d z i ona natomiast — jako historii do opierała się n a źródłach zarówno właściwych j a k i socjologa, żałować, że p r z y n a j m n i e j społecznej materiały etnografii. porównawczej a n a l i z i e , że opisanej społeczności wiejskiej w badanym autorka zakresie. Z więc kultury starała się sformułować k i l k u choćby b a r d z o s k r o m n y c h wniosków o c e c h a c h cyficznych samą nie spe­ drugiej �385 RECENZJE j e d n a k s t r o n y można się cieszyć, że a u t o r k a n i e z a l i c z a się do etnografów c y c h w pełni w s z y s t k i e z a g a d n i e n i a k u l t u r y społecznej socjologii. cedują­ N a k o n i e c w y p a d a podkreślić dobrą stronę ilustracyjną tej wartościowej Zofia KAJ Acre, B I R K E T - S M I T H , Primitive London Dawno już Man and His Ways, pracy. Staszczak Odhams Press L t d Long 1960. minęły czasy, w których ludzie wyobrażali j a k o schematyczną krzywą, wznoszącą się s t o p n i o w o w okazało się b a r d z i e j skomplikowane od u p r o s z c z o n y c h sobie rozwój kultur górę. Życie i t y m r a z e m spekulacji uczonych. Roz­ wój społeczeństw to n i e z l i c z o n a ilość wzlotów i upadków, zahamowań i regresów. Ilość zaś czynników w p ł y w a j ą c y c h n a k i e r u n e k tego r o z w o j u n a d kulturą ludzką są n i e z w y k l e s k o m p l i k o w a n e . zrozumienia przemian poszczególnych kultur s p r a w i a , że T y m niemniej starają się poznać ich mechanizm i w y k r y ć p r a w a , j a k i e n i m rządzą. T e n ogólny c e l przyświeca z a s a d n i c z o kim badaczom kultury, choć naturalnie reprezentują oni szereg badania u c z e n i dążąc do. wszyst­ różniących się między sobą kierunków b a d a w c z y c h . Duński etnolog K a j B i r k e t - S m i t h , światowej sławy b a d a c z społeczeństw p i e r ­ w o t n y c h , jest p r z e d s t a w i c i e l e m — j a k s a m s t w i e r d z a — k i e r u n k u h i s t o r y c z n e g o . Ogólnie r z e c z biorąc s t a r a się on znaleźć k l u c z do z r o z u m i e n i a rzeczywistości w k u l t u r z e p r y m i t y w n e j p o p r z e z — o ile możności — gruntowną analizę j e j r o z ­ w o j u h i s t o r y c z n e g o . W b a d a n i a c h s w o i c h s t o s u n k o w o duży n a c i s k kładzie t e n k i e ­ r u n e k n a ewolucję w y t w o r ó w k u l t u r y m a t e r i a l n e j . Dodać w y p a d n i e , że K a j B i r k e t - S m i t h j e s t w K o p e n h a s k i m M u z e u m N a r o ­ d o w y m g ł ó w n y m k u s t o s z e m działu etnograficznego, posiadającego bogate z b i o r y z regionów arktycznych, a także obszarów Pacyfiku. M. in. właśnie K a j B i r k e t - S m i t h napisał k l a s y c z n e dzieło o p i e r w o t n e j k u l t u r z e Eskimosów. P r a c a K a j B i r k e t - S m i t h a Fjoerne Folk, znana bardziej n a zachodzie pod s w y m a n g i e l s k i m tytułem Primitive Man and His Ways, jest studium etnolog i c z n y m poświęconym p r z e d e w s z y s t k i m w p ł y w o w i środowiska geograficznego n a kształtowanie się k u l t u r p i e r w o t n y c h . U c z o n y duński c z y n i rozróżnienie między c y w i l i z a c j a m i (które przełamały d y k t a t p r z y r o d y stwarzając l u d o m f o r m y b y t o ­ w a n i a mimo lub niekiedy i w b r e w przyrodzie) a kulturami pierwotnymi. T e powstały drogą p r z y s t o s o w a n i a się l u d ó w p r y m i t y w n y c h do a k t u a l n y c h w a r u n ­ k ó w środowiska p r z y r o d n i c z e g o . K a j B i r k e t - S m i t h i n t e r e s u j e się właśnie o w y m i s p o s o b a m i p r z y s t o s o w a n i a się oraz d o b r y m i i złymi s k u t k a m i a d a p t a c j i . O b s z e r n y m tłem t y c h rozważań jest omówienie sześciu przykładów t r a d y c y j n y c h k u l t u r prymitywnych. Będą t a m więc n a początku a u s t r a l i j s c y z b i e r a c z e i p i e r w o t n i łowcy, których p a l e o l i t y c z n a k u l t u r a n a s k u t e k i z o l a c j i odległego k o n t y n e n t u osiągnęła niezwykłą jednolitość i w y s o k i stopień s p e c j a l i z a c j i . Opierając się n a n a j n o w s z y c h b a d a n i a c h K a j B i r k e t - S m i t h w y k a z u j e , że w z a s a d z i e t u b y l c y a u s t r a l i j s c y p o t r a f i l i zdobyć środki do życia n i e t y l k o w ś r ó d żyznych łąk południowego w s c h o d u , l e c z również i n a jałowych p u s t y n i a c h w e wnętrzu k o n t y n e n t u a u s t r a l i j s k i e g o . T a j e d n a k specjalizacja i znakomita adaptacja k u l t u r y paleolitycznych łowców i zbieraczy A u s t r a l i i doprowadziła do j e j s k o s t n i e n i a . O n a to spowodowała, że między A u s t r a ­ lią a sąsiednią N o w ą G w i n e ą z j e j neolityczną u p r a w ą roślin i hodowlą istniała do o s t a t k a różnica epok. 25 - E t n o g r a f i a P o l s k a , t. V I I I �RECENZJE 386 Innego przykładu wych dostarczają cisku od w s c h o d u przystosowania Indianie się do aktualnych północnoamerykańskiej warunków środowisko­ p r e r i i . O t o pod w p ł y w e m białych osadników l i c z n e p l e m i o n a na­ indiańskie, prowadzące do­ t y c h c z a s żywot osiadłych p i e r w o t n y c h k o p i e n i a c z y , uchodzą n a zachód, n a rozległe, t r a w i a s t e p r e r i e , k r a j bizonów. U p r a w a tam niemożliwa, l e c z s p r o w a d z o n e roślin b e z s k o m p l i k o w a n y c h p r z e z Hiszpanów tubylcom innych form bytowania. z Europy i r y g a c j i jest. konie Z l u d ó w osiadłych, uprawiających dostarczają rośliny, stają się c i I n d i a n i e n a przeciąg 200 l a t k o c z o w n i c z y m i łowcami bizonów. Z m i e n i a radykalnie ich kultura materialna, społeczna i duchowa. Z punktu się widzenia t r a d y c y j n e j , przyjętej w e t n o g r a f i i h i e r a r c h i i pojęć „koczownicze łowiectwo — k o ­ czownicze pasterstwo wyraźnego cofnięcia Natomiast do bardzo ilustrację pierwotnego, Geneza jej t k w i w mosów, lecz w tundrze renów, renów osiadła i uprawa Indianie stopniowego przechodzenia wędrownego środowisku pasterstwa podobnym odwrócili północnych się puszczach. polowali, prerii są przykładem To od s u b a r k t y c z n e g o stanowi kultura do tego, j a k i e od i obserwacja ten l u d k u pierwotnemu zaczynało roślin", kultury. Lapończycy n a które pchnęła — się oceanu, zrodziło kulturę szukając właśnie ustawiczny hodowli zwierząt pasterstwu, jednak myślistwa Lapończyków. środków pościg za życia stadami u osiadłych dopiero w t e d y , Eski­ do sąsiadów gdy d z i k i c h braknąć. P o d o b n i e j a k n a północy Lapończycy, t a k w głębi S a h a r y T u a r e d z y r e p r e ­ zentują kulturę k o c z o w n i c z y c h p a s t e r z y . L e c z t a m m a m y p r a w d o p o d o b n i e do c z y ­ n i e n i a z cofnięciem się k u l t u r y niegdyś osiadłego i uprawiającego rośliny l u d u . Dowodziłyby tego ostatnie w y n i k i b a d a ń a r c h e o l o g i c z n y c h , a także a n a l i z a k u l t u r y T u a r e g ó w i j e j gospodarczej współzależności od osiadłych mieszkańców oa~. Z m i a n y k l i m a t u i r o z p o w s z e c h n i e n i e się w i e l b ł ą d a odegrały t a m zdaje się n i e ­ małą rolę. B a r d z i e j „normalną" ewolucję od puszczańskiego myślistwa do osiadłej roślin p r z e b y l i dawni Indianie Powhatan z Wirginii, o b s z a r y z lesistej północy. Kulturę i c h K a j B i r k e t - S m i t h r e k o n s t r u u j e wie dawnych przez białych przekazów, ponieważ osadników stosunkowo l u b całkowicie wcześnie zmieniona. uprawy którzy przywędrowali n a te została T e n odłam na podsta­ ona z n i s z c z o n a szczepów algon- kińskich w c z a s a c h swego r o z k w i t u upodobnił się b a r d z o wyraźnie do otaczających go ludów południowo-wschodnich krańców dzisiejszych Stanów Zjednoczonych, trudniących się u p r a w ą roślin. N i e w i e l e zachował on ze s w y c h t r a d y c j i i o b y c z a ­ j ó w myśliwych północnych p u s z c z . Jako ostatnich wreszcie przedstawia Z e l a n d i i , których k u l t u r a s t a n o w i później i rozwijający dzimy warunków regresu kultury z a r z u c i l i uprawę s t w a i późniejszy powrót do tej u p r a w y , osadnictwa uczony Maoryjczyków polinezyjskiego K a ż d y z rozdziałów na Nowej uzupełniony Polinezyjczyków, roślin na zwłaszcza rzecz którzy Całość napisano a estetyczne opracowanie u przybyszów stylem Kaj wpływem i rybołów­ końcowych f a l zdjęciami precyzyjnym, pozwala lecz oraz obszerną wartość p r a c y d l a przystępnym i przypuszczać, że intencją i a u t o r a było d o t a r c i e do s z e r s z y c h kręgów czytelników interesujących nieniami ewolucji Nowej Zelandii. został doskonałymi wydawnicze pod łowiectwa bibliografią p r z e d m i o t u , co n a t u r a l n i e zwiększa j e s z c z e b a r d z i e j czytelnika. z izolowany się p r z e z całe w i e k i s a m o i s t n i e , pośród p u s t k o w i o c e a n u . W i ­ tam i przejawy wyspiarskich duński s t a r s z y odłam k u l t u r p o l i n e z y j s k i c h , ciekawym, wydawcy się zagad­ kultury. B i r k e t - S m i t h nie omawia współczesnej sytuacji kultur pierwotnych i ich �RECENZJE 387 gwałtownych p r z e m i a n W zetknięciu się z nowoczesną cywilizacją. W u w a g a c h k o ń ­ cowych podsumowuje opisane przykłady różnorodnych f o r m kazując jego pułapki i n i e s p o d z i a n k i . Z w r a c a blematycznym probierzem „postępu" zdaniem naprawdę decyduje jest o rozwoju rozwoju kultury, w y ­ uwagę n a to, j a k s t o s u n k o w o osiadłość w kulturze k u l t u r umiejętność p r o d u k o w a n i a żek żywności i t y m s a m y m zdolność u w o l n i e n i a wszyst­ LLOYD CABOT BRIGGS, Tribes the of Sahara, Harvard Dzięgiel University Press. 38, Massachusetts-. O s t a t n i e d w a dziesięciolecia charakteryzują sowania kultur osiadłych c y w i l i z a c j i . Leszek Cambridge Jego nadwy­ człowieka od k i e r o w a n i a k i c h w y s i ł k ó w n a z d o b y c i e pożywienia. T o d e c y d u j e o r e w o l u c j i w r o z w o j u i powstawaniu pro­ pierwotnej. się o g r o m n y m wzrostem terenami dotychczas jeszcze niedostatecznie zbadanymi, n y m i i n i e włączonymi w t r y b y światowej gospodarki szarów, które zwłaszcza w o k r e s i e po I I w o j n i e nie surowcowej. zaintere­ eksploatowa­ Jednym z ob­ światowej przyciągają powszechną uwagę, zarówno ze w z g l ę d ó w e k o n o m i c z n y c h , j a k i p o l i t y c z n y c h , jest bez w ą t p i e ­ n i a S a h a r a . T a największa b u d o w y geologicznej, p u s t y n i a świata, o b a r d z o ludów, intrygowała od d a w n a wielkie europejskie, mocarstwa z b y t u , z drugiej Literatura i obserwacji urozmaiconym charakterze k r a j o b r a z u , zasobów m i n e r a l n y c h j a k i zamieszkałych n a niej kraje n i e t y l k o z nią sąsiadujące, l e c z szczególnie dążące z jednej do z n a l e z i e n i a n o w y c h , przedmiotu sięga obfitych czasów dostarczyły l a t a w p ł y w ó w strony do r o z s z e r z e n i a źródeł surowców. grecko-rzymskich. rynków Dalszych danych i inwazji arabskich. Europejskie piśmien­ n i c t w o dotyczące S a h a r y z a c z y n a się w z a s a d z i e w X I X w . Są to r a p o r t y ników, agentów h a n d l o w y c h , j a k też p i e r w s z e nak bardziej i dokładne b a d a n i a prowadzone wpływów są głównie biorą początek dopiero przez pomiędzy W i e l k ą Francuzów, Brytanią terytoria pustyni. F r a n c u s k i e badania podróż­ próby opracowań n a u k o w y c h . wynikiem a Francją Jed­ od p i e r w s z y c h l a t X X w . bowiem tej ostatniej podziału dostały strefy się z n a c z n e miały c h a r a k t e r p r a k t y c z n y . Dążyły bądź do lepszego p o z n a n i a ludności c e l e m pełniejszego j e j podporządkowania władzom m e ­ tropolii, bądź, i to p r z e d e wszystkim w o s t a t n i c h k i l k u n a s t u l a t a c h , do o d k r y c i a złóż m i n e r a l n y c h , które — j a k wykazały d o t y c h c z a s o w e p r a c e — występują obfi­ cie i już obecnie stają się przyczyną c o r a z s z y b s z y c h i głębszych z m i a n społecznog o s p o d a r c z y c h w związku z r o z w o j e m przemysłu górniczego i przetwórczego n a t e ­ renach nieliczne plemiona zamieszkałych Wspominam Saharą, p o m i m o i opowieści, przez koczownicze. o t y c h z n a n y c h skądinąd f a k t a c h , p o m i m o b o w i e m zainteresowania istniejącej l i t e r a t u r y , nagromadziło się w i e l e p r z e d z i w n y c h które nowe opracowania pologicznych, dawniej zacierają naukowe prawdziwy obraz Sahary i jej ludności. legend Istniejące dotyczą z z a s a d y j e d y n i e w y b r a n y c h zagadnień a n t r o ­ historycznych, geologicznych itp. O p r a c o w a ń bardziej ogólnych jest n i e w i e l e i każde z n i c h , jeśli oparte n a r z e t e l n y c h b a d a n i a c h , s t a n o w i c e n n y p r z y ­ czynek do p o z n a n i a Wydana tego o l b r z y m i e g o obszaru. w 1960 r. książka L . C . B r i g g s a Plemiona Sahary stanowi bez wątpie­ n i a o p r a c o w a n i e o dość s z e r o k i m c h a r a k t e r z e . B r i g g s jest doświadczonym b a d a c z e m , a u t o r e m i n n y c h p r a c dotyczących tego r e j o n u . O s t a t n i e jego dzieło jest w y n i k i e m kilkuletnich literatury badań terenowych francuskiej, zamieszkujących oraz kompilacji a n g i e l s k i e j , włoskiej faktów itd. Autor na podstawie daje szeroki istniejącej obraz cały t e r e n p u s t y n i b e z względu n a współczesne g r a n i c e ludów państwo- �RECENZJE 388 we. O p i s y poszczególnych p l e m i o n p o d b u d o w u j e obszerną charakterystykę w a r u n ­ k ó w n a t u r a l n y c h wliczając w to ukształtowanie t e r e n u , zasoby w o d n e , s u r o w c o w e , różnice k l i m a t y c z n e i t d . Żyjące p l e m i o n a t r a k t u j e w a s p e k c i e h i s t o r y c z n y m , s t a r a ­ jąc się przedstawić i c h oceny c h a r a k t e r y s t y c z n e j a k o w y n i k długotrwałych p r o ­ cesów d z i e j o w y c h . W rozważaniach s w y c h częściowo w y k o r z y s t u j e dostępny m a ­ teriał a r c h e o l o g i c z n y , p r z e p r o w a d z a krytyczną analizę źródeł p i s a n y c h , przekazów u s t n y c h i t d . B r i g g s o m a w i a w s w e j książce w s z y s t k i e g r u p y ludnościowe t e r e n u S a h a r y jeśli n i e całkiem d z i s i e j s z e j , to w każdym r a z i e s p r z e d k i l k u l a t , a więc l u d y osiadłe grupujące się w r o l n i c z y c h ośrodkach południa i w a r o w n y c h m i a s t a c h h a n d l o w y c h t y p u G h a r d a i a . Szczególnie w i e l e m i e j s c a poświęca p l e m i o n o m e k o ­ n o m i c z n i e ważniejszym l u b c i e k a w s z y m ze względu n a swą odrębność, np. p l e m i o ­ n o m H a r a t i n , D a u a d a , B e r b e r ó w Z e n a t a , Mozabitów i i n n y c h . Odrębny dział p r a c y s t a n o w i omówienie p l e m i o n myśliwsko-zbierackich i k o c z o w n i c z y c h . T y m o s t a t ­ n i m a u t o r poświęca w i e l e s t r o n s w e j książki, l u d y t e b o w i e m są najważniejszymi g r u p a m i p l e m i e n n y m i S a h a r y i one głównie kojarzą się z pojęciem t y p o w e j l u d ­ ności obszarów p u s t y n i . P l e m i o n a Tuaregów, T e d a , C h a a m b a , M a u r ó w o m a w i a n a p o d s t a w i e s t a r a n n i e w y b r a n y c h przykładów: T u a r e g ó w z H o g g a z u , T e d a z T i b e s t i itp. Z a k r y t e r i u m w y b o r u p r z y j m u j e f a k t większej i z o l a c j i od w p ł y w ó w o b c y c h t y c h właśnie g r u p ludności p l e m i o n . Książka daje możliwie pełny o b r a z zwyczajów, wierzeń, o r g a n i z a c j i p o l i t y c z ­ nych, religijnych, s t r u k t u r y socjalnej i ekonomicznej plemion Sahary. Obraz ten w z b o g a c a dość szczegółową charakterystykę c e c h f i z y c z n y c h poszczególnych p l e ­ m i o n . O p i s y strojów, próba u s t a l e n i a i c h p o c h o d z e n i a , opisy szałasów, namiotów, c h a t i m i a s t s a h a r y j s k i c h , opisy pokarmów, sposobów odżywiania, c h a r a k t e r y s t y k a n a j b a r d z i e j t y p o w y c h zwierząt d o m o w y c h , a n a l i z a n a j b a r d z i e j rozpowszechnio­ n y c h chorób uzupełniają dość szczegółowy w i z e r u n e k poszczególnych l u d ó w p u s t y n i i pozwalają prześledzić n a j r o z m a i t s z e a s p e k t y i c h życia. W w i e l u j e d n a k m i e j s c a c h n i e udało się a u t o r o w i uniknąć dość p o w i e r z c h o w n y c h i p o c h o p n y c h wniosków wyciągniętych n a p o d s t a w i e n i e z b y t przekonywających faktów. O d n o s i się to do s p r a w y p o c h o d z e n i a p l e m i o n , m n i e j zwłaszcza ważnych i n i e l i c z n y c h , wewnętrznej organizacji politycznej i s p e k u l a c j i n a temat p e r s p e k t y w rozwojowych. T a ostatnia s p r a w a , j e j p o t r a k t o w a n i e , w z b u d z a szczególnie w i e l e zastrzeżeń w o b e c f a k t u , iż książka p i s a n a była w o k r e s i e t r w a n i a w o j n y a l g i e r s k i e j i t y m s a m y m g e n e r a l i z u ­ jące t w i e r d z e n i a , że p l e m i o n a muzułmańskie zamieszkujące Saharę (w t y m o c z y ­ wiście algierską) n i e mają zupełnie p o c z u c i a przynależności n a r o d o w e j , l e c z t y l k o wyznaniową i klanową, w świetle w a l k z F r a n c u z a m i — j a k o z a b o r c a m i , n i e zaś i n n o w i e r c a m i — n i e b a r d z o się p o t w i e r d z a . P r a c a B r i g g s a m a j e d n a k nieocenioną wartość j a k o d o k u m e n t bezpowrotnie ginącego świata, który p o d n a p o r e m n o w o c z e s n e j c y w i l i z a c j i , dopiero w o s t a t n i c h l a t a c h w pełni wkraczającej n a t e r e n y S a h a r y , r o z p a d a się w g r u z y , burząc całą w i e l o w i e k o w ą tradycję i s t a r e układy społeczne. Wiktor K L A U S F E R D I N A N D , The Horizontal v o l . 5, K o b e n h a v n Windmills Andrzej Daszewski of W e s t e r n A f g h a n i s t o n , F o l k , 1963, s. 71—89, i l u s t r . 11, b i b l i o g r a f i a . P r a c a К. F e r d i n a n d a , duńskiego etnografa, j e s t w y n i k i e m jego g r u n t o w n y c h studiów n a d kulturą A f g a n i s t a n u i badań t e r e n o w y c h p r z e p r o w a d z a n y c h w t y m k r a j u podczas d w u w y p r a w n a u k o w o - b a d a w c z y c h , p i e r w s z e j w l a t a c h 1953—1955 �389 RECENZJE i powtórnej w r o k u 1960 (kwiecień—październik) f i n a n s o w a n y c h p r z e z władze d u ń ­ skie. A u t o r przeprowadzał b a d a n i a t e r e n o w e na granicy Persji i Afganistanu kując d a w n e g o t y p u wiatraków, m ł y n ó w o j e d n e j poszu­ osi napędowej i pracującej. T y p t e n o p i o n o w e j osi jest z n a n y z t a m t e j s z y c h terenów z czasów późnosassanidzkich, a potwierdzony we wczesnych źródłach pisarzy muzułmańskich. Perski geograf z X w., a l - T a b a r i (t 923), n o t u j e opowieść o tego t y p u młynach z I r a n u z a czasów k a l i f a O r n a r a (t 644). I n n i k r o n i k a r z e a r a b s c y z X w . wspominają w i a t r a k i o p i o ­ n o w e j osi j a k o j e d n o z c h a r a k t e r y s t y c z n y c h z j a w i s k występujących w S i s t a n i e w e wschodnim I r a n i e . N i e s t e t y , z tego c z a s u n i e m a dokładnego opisu k o n s t r u k c j i t a ­ kiego wiatraka. typu al-Dimashqi, Stary Ghorian, połowie Qal'a. (Badacz geograf przetrwał K. Ferdinand w miejscowości leżące w syryjski z przełomu konstrukcji młynów-wiatraków ten typ wiatraków i Afganistanu. w Dopiero dał opis drogi w i XIV w.n.e., do n a s z y c h czasów n a p o g r a n i c z u swych badaniach okolicach pomiędzy XIII z Sistanu. Heratu; Heratem terenowych Ghorian j e s t to małe a nadgraniczną Persji znalazł t a k i e młyny miasteczko miejscowością Islam spotykał też t a k i e w i a t r a k i w o k o l i c y F a r a h ) . W i a d o m o z l i t e r a t u r y o występowaniu t a k i c h młynów w o k o l i c y G h a z n i i K a b u l u w Afganistanie. W i a t r a k i te z b u d o w a n e są z cegły surówki i w y p a l a n e j , w postaci wieży tej od s t r o n y północnej z szerokim północnych z odchyleniami) dla wylotu powietrza. Otwory pionowym i wąskim otworem pionowym (dla c h w y t a n i a otworem po stronie otwar­ wiatrów przeciwnej te są wysokości skrzydeł w i a t r a c z n y c h . Często m ł y ­ n y w i a t r a k i stoją s z e r e g i e m , p r z y b u d o w a n e j e d e n do drugiego, i tworzą cały zespół przemysłowy. W e w n ę t r z n a k o n s t r u k c j a w i a t r a k a składa się z p i o n o w e j osi j a k o głównej czę­ ści składowej całego m e c h a n i z m u . Z osią tą u dołu połączony j e s t górny kamień młyński. W p a p r z y c y , a r a c z e j p o d nią, u m i e s z c z o n a j e s t p a n e w k a , w którą dzi górny k o n i e c w r z e c i o n a . Wrzeciono „takht-i-asia" (trzon, p o d s t a w a nosić d l a r e g u l o w a n i a się n a grubej wcho­ podstawie, zwanej młyna), którą za pomocą klinów można l e k k o p o d ­ grubości przemiału. Oś młyna p o s i a d a w górnej s w e j nych w wspiera ośmiu p i o n a c h , Długość poszczególnych p a r t i i po sześć r a m i o n p o z i o m y c h n a których p r z y m o c o w a n e ramion dochodzi są skrzydła-łopatki umieszczo­ z trzciny. do 2,5 m, wysokość skrzydeł-łopatek do 5,5 m. W zależności od siły w i a t r u są one s z e r s z e l u b węższe. Oś u t r z y m u j e w pio­ nie jest rodzaj kuny przymocowanej do p o p r z e c z n e j belki, w którą wpuszczony górny wierzchołek osi. N a łopatki i skrzydła siła w i a t r u n a p i e r a poziomo, a n i e — j a k w większości e u r o p e j s k i c h Poniżej części o t w a r t e j oś młyna, z n a j d u j e zmagazynowane rynienką się właściwe jest zsypuje w i a t r a k ó w — p i o n o w o (z dla wiatru, obok, w odchyleniami). pod sklepieniem, pomieszczenie glinianym przez które młynarskie. Zboże zbiorniku, się n a paprzycę. Górny kamień z którego do wąską przechodzi przemiału drewnianą młyński j e s t r u c h o m y . Wokoło górnego k a m i e n i a b i e g n i e g l i n i a n a o c h r o n a , a b y mąka n i e rozsypywała się wokoło. Z na jednego b o k u mąkę. Z w ochronie Przesiewanie afgańskimi jest p r z e r w a , mąki wiatrakami „młynki m o d l i t e w n e " wykonywane o pionowej wzmiankowane w poniżej której z n a j d u j e jest się zagłębienie ręcznie. osi wiążą się ściśle źródłach w centralnoazjatyckie I V w . n.e. Podoibne wiatraki używane są n a północnych wybrzeżach C h i n i w C h i n a c h południowych do szania pomp irygacyjnych. w Persji i Afganistanie. w końcu XIII Pierwowzorów Przypuszcza w., z a czasów tych wiatraków w się, że zapożyczono j e z terenów panowania mongolskiej poru­ Chinach szuka dynastii. się irańskich �RECENZJE 390 A u t o r n i e w y p o w i a d a się, c z y młyny-wiatraki e u r o p e j s k i e wiążą się z irański­ m i . S t w i e r d z a t y l k o , że e u r o p e j s k i e w i a t r a k i o poziomej życzenia ze W s c h o d u , odnośnie z okresu wojen do p i o n o w y c h , o s i są uważane z a z a p o ­ krzyżowych. N i e w y p o w i a d a p r y m i t y w n y c h wiatraków z Bornholmu swego z d a n i a i Słowenii, l e c z jest skłonny sądzić, że są one pozostałością europejską wcześniejszej fazy rozwo­ jowej. Krzysztof FERNAND Noire, 1960, s. 466 + 6 n l b . i Narastający w тара. ciągu o s t a t n i c h dziesięcioleci proces t w o r z e n i a się młodych n a ­ rodów afrykańskich z n a j d u j e Langenhove śledząc swój w y r a z w bogatej l i t e r a t u r z e naukowej. jeden narodów z aspektów A f r y k i , rozwój i c h świadomości n a r o d o w e j , zakresie zainteresowania les—Weissenbruch tworzenia się Czarnej k o n t y n u u j e s w o j e wcześniejsze w t y m (F. v a n Langenhove, L a nationalité albanaise, Bruxel­ 1914). iPraca Consciences obszernych Afrique V A N L A N G E N H O V E , C o n s c i e n c e s t r i b a l e s et n a t i o n a l e s e n Bruxelles Van Wolski studiów tribales et' nationales naukowej literatury źródłową stanowią k o l o n i a l n e r a p o r t y k a n i s t y c z n y c h , artykuły p r a s o w e . żań a u t o r a , o b e j m u j e kraje en Afrique Noire powistała w a f r y k a n i s t y c z n e j , obok rządowe, s p r a w o z d a n i a której wyniku jej z konferencji Z a k r e s t e r y t o r i a l n y , będący p r z e d m i o t e m środkowej rozwa­ p a r t i i k o n t y n e n t u afrykańskiego: G w i n e a , M a l i , Wybrzeże Kości Słoniowej, G h a n a , Togo, D a h o m e y , bazę afry- Senegal, Nigeria, Kame­ run, Gabon, K o n g o (dawne francuskie i belgijskie), R u a n d a - U r u n d i , K e n i a , Tan­ g a n i k a , N i a s a . Stopień o p r a c o w a n i a materiału dotyczącego poszczególnych n i e j e s t j e d n a k j e d n o l i t y . Najwięcej przykładów p r z y t a c z a a u t o r z terenów G h a n y , Nigerii, Konga i Kenii. Wynika to zarówno z bogatszych procesów i krajów konfliktów społecznych, j a k i e te k r a j e przeżywały, j a k i ściśle z powyższym związanej b o g a t ­ szej l i t e r a t u r y naukowej. T w o r z e n i e się świadomości n a r o d o w e j w A f r y c e ogólnoświatowego, który od końca X V I I XX j e s t d a l s z y m ciągiem p r o c e s u w. z A m e r y k i , poprzez Europę, w 2 poł. w. dosięgną! A z j i i A f r y k i . Rozważania podstawowych Wśród nad świadomością narodową rozpoczyna autor od definiowania pojęć: świadomość n a r o d o w a i świadomość p l e m i e n n a . czynników charakterystycznych wg językowa, r e l i g i j n a , ogólnokulturowa, dominują własnego t e r y t o r i u m i o p o z y c j a przeciwko autora dla narodu, j a k Wspólnota szczególnie d w a : przywiązanie wszelkiej obcej do dominacji politycznej. T e n o s t a t n i e l e m e n t odróżnia, z d a n i e m a u t o r a , świadomość narodową od w s z e l k i c h typów świadomości społecznej związanych z t e r y t o r i u m . Świadomość przynależ­ ności do określonego n a r o d u w y n i k a z rozróżnienia, j a k i e jego członkowie w a j ą między sobą a o b c y m i , co m a n i f e s t u j e się szczególnie w w y p a d k u odczu­ konfliktu. N a c z e l n y m e l e m e n t e m tworzącym świadomość narodową i będącym jego integralną częścią j e s t wspólny opór p r z e c i w k o obcej w całej Europie i Ameryce dominacji. Autor udowadnia, ruch narodowy kształtował że p r a w i e się pod z n a k i e m oporu. Specyfiką afrykańską j e s t to, że narastał on w s y t u a c j i k o l o n i a l n e j i był s k i e r o w a ­ n y p r z e c i w k o g r u p i e obcej Rzuca dokonano się w oczy fakt n i e t y l k o e t n i c z n i e , ale r a s o w o i k u l t u r o w o . omówienia pojęcia „świadomość b e z bliższego z a t r z y m y w a n i a się n a pojęciu narodowa", „naród" w ogóle którego oraz n a �RECENZJE 391 c z y n n i k a c h , które go kształtują. W przeciwieństwie do powyższego pojęcie „ ś w i a ­ domość p l e m i e n n a " zostało omówione łącznie z bliższą charakterystyką p l e m i e n i a i różnymi s p o s o b a m i jego d e f i n i o w a n i a p r z e z poszczególnych autorów. G e n e r a l n i e biorąc w z a k r e s g r u p p l e m i e n n y c h k w a l i f i k u j e autor w s z y s t k i e l u d y o m a w i a n e g o t e r y t o r i u m z o k r e s u s p r z e d n a s i l e n i a k o l o n i z a c j i e u r o p e j s k i e j , podkreślając zresztą n i e j e d n o l i t y stopień i c h r o z w o j u — począwszy od społeczeństw, o t r a d y c j a c h o r g a ­ n i z a c j i państwowej (np. B u g a n d a , R u a n d a - U r u n d i , D a h o m e y ) . F a k t y c z n i e b o w i e m biorąc rozkład wspólnoty p l e m i e n n e j w w i e l u z t y c h g r u p był już d a l e k o p o s u ­ nięty. C z y n n i k i e m , który z d a n i e m a u t o r a j e s t wspólny zarówno d l a g r u p o r o z ­ winiętej o r g a n i z a c j i społecznej, j a k i b a r d z i e j p r y m i t y w n y c h , a który s t a n o w i o i c h świadomości p l e m i e n n e j , jest ważność s y s t e m u pokrewieństwa. O d niego b o w i e m uzależniony j e s t cały układ społeczny, e k o n o m i c z n y , p o l i t y c z n y c z y r e l i g i j n y p l e ­ mienia. • W a ż n ą rolę w u m a c n i a n i u świadomości p l e m i e n n e j stanowią również w o j n y . W p ł y w a j ą one n a to, że p l e m i o n a podlegają nagłej f l u k t a c j i ; f l u k t a c j i podlega r ó w ­ nież świadomość przynależności do danego p l e m i e n i a . J e s t ona najczęściej a f i r m o w a n a odróżnieniem „ m y " od „oni": obcy, źli. Z k o l e i s z k i c u j e a u t o r z a r y s w c z e s n e j k o l o n i z a c j i muzułmańskiej, j e j r o l i k u l ­ t u r o - i państwowotwórczej w C z a r n e j A f r y c e . P o w c z e s n e j k o l o n i z a c j i muzułmań­ s k i e j następują p i e r w s z e k o n t a k t y h a n d l o w e z E u r o p e j c z y k a m i ( P o r t u g a l i a , H o l a n ­ dia, A n g l i a ) . Jednocześnie z n a r a s t a n i e m k o l o n i z a c j i e u r o p e j s k i e j n a w s c h o d n i m wybrzeżu ( M o z a m b i k , T a n g a n i k a ) d o m i n u j e h a n d e l muzułmański. Wczesne etapy kolonizacji i handel niewolnikami odegrały ogromną rolę w kształtowaniu się p r o f i l u e k o n o m i c z n e g o A f r y k i , miały p e w i e n w p ł y w n a rozkład struktury plemiennej ludności t u b y l c z e j , szczególnie g r u p bezpośrednio tych w system handlu. W nowych organizmów przed etapem znajdujemy nocnej wypadkach państwowych. reżymu k o l o n i a l n e g o stały się bodźcem Generalny wyglądał obraz układu następująco: — emiraty Haussa i Fulah, a w Afryce wschodniej spotykamy wciągnię­ do t w o r z e n i a politycznego n a d Zatoką silną konfederację p l e m i o n A s z a h t i , państwa D a h o m e y Nigerii naty. W wielu się Afryki Gwinejską i Y o r u b a , w pół­ c e n t r a l n y m S u d a n i e l i c z n e sułta­ dobrze z o r g a n i z o w a n e królestwa Ugandy: A n k o l e , T o r o , B o n y o r o i B u g a n d a , królestwa R u a n d a i U r u n d i . W K e n i i i T a n g a n i ­ ce b r a k bardziej z w a r t y c h o r g a n i z a c j i p o l i t y c z n y c h ; podobnie z l e p e k n i e w a n y c h ze sobą p l e m i o n stanowiło System kolonialny, który w sfedero- Kongo. końcu X I X w. objął całą t z w . Czarną Afrykę, w p r o w a d z i ł ludność tubylczą w s t a n zależności, w orbitę n o w e g o s y s t e m u a d m i n i ­ stracyjnego i ekonomicznego. K o n t a k t nowej tej ostatniej i odróżniał zawsze k u l t u r y z tubylczą podkreślił niższość d w a pojęcia: człowieka czarnego i białego. S y s t e m y rządów k o l o n i a l n y c h zarówno a s y m i l a c y j n y s t o s o w a n y przez F r a n c u ­ zów, j a k i „rządów pośrednich" przyjęty p r z e z A n g l i k ó w — doprowadziły do cał­ kowitego norm przewrotu dotychczasowego układu plemiennego: i s y s t e m u wartości, w r e s z c i e uniezależniania wego. P r o c e s t e n n a z y w a n y czynnikiem wzmagającym jest powszechnie detrybalizację upadku tradycyjnych się j e d n o s t k i od zespołu „detrybalizacją". O g r o m n i e było kształtowanie się rodo­ ważnym ośrodków miej­ s k i c h . A u t o r p o d a j e krótką charakterystykę t a k i c h m i a s t , j a k B r a z z a v i l l e , L e o p o l d ville i Elizabethville. Czynniki ekonomiczne powodują liczne sezonowe migracje do miast, gdzie tworzą się n o w e t y p y stosunków społecznych. O b o k kontaktów z ludźmi pochodzą­ c y m i z t y c h s a m y c h okręgów i trwałych kontaktów ze w s i a m i r o d z i n n y m i tworzą się n o w e g r u p y społeczne t y p u z a w o d o w e g o . Anomalią m i a s t afrykańskich jest to. �RECENZJE 392 że większość i c h t u b y l c z y c h mieszkańców z a m i e s z k u j e t u s e z o n o w o i n i e zakłada rodzin. Niemniej tworzy i przemysłowców W i miastach białymi się g r u p a nazywanych też ujawniają zarówno w ludzi przez mających duże autora głównymi czynnikami kontrasty między życia, j a k i s y s t e m i e i poniżenia conych aspiracje. najsilniejsza Narasta drobnych handlowców „evolués". się n a j s i l n i e j standardzie Świadomość nierówności wykształconych, autora niechęć determinującymi ludźmi czarnymi dyskryminacji. jest wśród i opozycja, tworzenie się ludzi które wykształ­ są zdaniem świadomości naro­ dowej. Pierwszą j a w n ą reakcją n a s y s t e m nierówności i d y s k r y m i n a c j i stały się już od końca X I X w. r u c h y r e l i g i j n e o aspekcie mesjanistycznym, takie j a k k i m b a n - gizm Mpadi i Kościół Czarnych-Simona w Kongo, religia Kitwala rozpowszech­ niająca się z R o d e z j i i N i a s y do K o n g a i b. F r a n c u s k i e j A f r y k i R ó w n i k o w e j i i n n e . Ruchy te s k i e r o w a n e rzucała pewne częściowo p r z e c i w k o zakazy dotyczące dogmatyce niektórych chrześcijańskiej, dawnych instytucji która n a ­ plemiennych i obrzędów, odegrały jednocześnie rolę unifikującą w i e l e p l e m i o n i stanowiły wyj­ ście poza ideologię własnego k l a n u l u b p l e m i e n i a . Wraz z rozwojem miast, rozwojem s y s t e m u oświaty w z r a s t a też r o l a i n t e l e k t u a ­ listów murzyńskich. Spodziewają się oni dzięki wykształceniu osiągnąć możliwości, którymi B i a l i zdobywają b o g a c t w o i władzę. W barierę d y s k r y m i n a c j i . W i e l u a dzięki s t u d i o m zacji w Europie europejskiej, prawa człowieka, równość i doszukiwać Europa żyła j e s z c z e w Wskazuje Peoples na Party kraju, Union postępowe hasła narodowa, oni interesować cywili­ demokracja, historią własnej języka jednocześnie do literackiego. wszystkim licznych Dążą Oddziaływanie po I I w o j n i e partii kiedy rozwoju elity światowej. narodowych, np. Convention 1949 r. p r z e z N k r u m a h a , Kenya założonej p r z e z Kenyattę i i n . Popularność n o w y c h z n a c z n i e zachwiała Uczestnictwo się jednak afrykańskiego, świetności, szczególnie z o k r e s u , n a Złotym Wybrzeżu w autorytet d y n i e w okręgach w i o s k o w y c h czenie. się grunt niezależność i zacofaniu. własnego się p r z e d e tworzenie założonej African National wódców to dawnej prymitywizmie obserwuje n a własny patriotyzm, niej t y m z a k r e s i e napotykają się przywódcami r u c h u i i n . Zaczynają się w własnego intelektualnej przenoszą j a k wolność, kultury kulturalnego z nich staje wodzów oddalonych przywódców t r a d y c y j n y c h , których przy­ władza je­ od dużych m i a s t zachowała d a w n e z n a ­ plemiennych obserwuje się szczególnie w ru­ c h a c h s e p a r a t y s t y c z n y c h . S e p a r a t y z m p l e m i e n n y t r a k t o w a n y był j a k o sposób u t r z y ­ mania dawnej Kolonialny miennymi władzy. podział a d m i n i s t r a c y j n y , miał duże z n a c z e n i e niezgodny unifikujące. z właściwymi t e r y t o r i a m i Różne, często u p r z e d n i o wrogie ple­ ple­ m i o n a , znalazły się w o b e c tego s a m e g o s y s t e m u władzy, d y s k r y m i n a c j i i w y z y s k u . Pojawia się p o c z u c i e świadomości n a r o d o w e j n y c h p r z e z władze k o l o n i a l n e . Najważniejszą lity system ekonomiczny spajający się różnych g r u p często w r o g i c h , w granicach politycznych wytyczo­ rolę w t y m z a k r e s i e o d g r y w a różne r e g i o n y i zmuszający j a k zdarzało się to w w y p a d k u do jedno­ unifikowania państwa Ruan­ da-Urundi. Unifikujące nie znaczenie mieszkańców kolonii miała świadomą uzasadnioną ekonomicznie n y c h krajów, n p . U n i a Afryki Afryki Centralnej: asymilacyjna obywatelami Rodezja, akcję Wschodniej: Niasa. polityka francuskimi. Wielka unifikującą Francji i Brytania przez tworzenie Uganda, Kenia, Tanganika, uczynie­ prowadziła unii oraz róż­ Unia �393' RECENZJE Zlepkiem różnych p l e m i o n jest N i g e r i a złożona z p i e r w o t n e j Nigerii i dwóch protektoratów. Polityka unifikacyjna wywołała gerii, w s z e r e g o p o z y c j i p l e m i o n , np. w Ugandzie, Ni­ Niasie. Najważniejsze znaczenie kolonializmowi. Wśród ruch w Mau-Mau unifikujące wystąpień Kenii, który miała szczególną objął jednak wspólna gwałtownością przede walka wszystkim plemiona z a d a n i e m było wytępić w s z y s t k i c h Europejczyków przeciwko charakteryzował Kikuyu. się Jego i zabrać zagarniętą p r z e z nich ziemię. Wystąpienia w U g a n d z i e konstytucjonalny charakter i Niasie miała miały swój a s p e k t w a l k i o ziemię. walka o niepodległość w Ghanie. m i e j s c e wspólnej w a l k i o niepodległość s z y b k o zajęły d a w n e s p o r y Bardziej W Nigerii międzyplemien- ne. Sprzeczność między w a l k ą o uniezależnienie się od władzy k o l o n i a l n e j a s i l n y ­ m i tendencjami s e p a r a t y z m u regionalnego najbardziej k r w a w o wystąpiła w b. K o n ­ go B e l g i j s k i m . Rozpadła się również U n i a państw wchodzących w skład b. F r a n c u s k i e j ki Zachodniej i F r a n c u s k i e j A f r y k i R ó w n i k o w e j . Spośród państw do n i e j cych najbardziej państwa w dojrzała p o l i t y c z n i e okazała się G w i n e a . P o z a Federacją M a l i i n n e postanowiły jednak polityce ekonomicznej Wnioski mości autora narodowej Afryce jest wspólnotę sytuacja kolonializmem narzucającej łecznego. Opór zachować handlową oraz koordynację i społecznej. są pokrótce następujące: specyfiką w ściśle u w a r u n k o w a n e rasowo, Afry­ należą­ model i oporem się j e j dominacji kultury i organizacji spo­ Zdaniem podlega fluktuacji i osiąga, podobnie j a k inne typy zależnie od okoliczności, już życia r n e s j a n i s t y c z n y c h , s w o j e n a s i l e n i e osiąga w w a l k a c h niepodległościowych. narodowa, zorganizowane było obcej ruchach świadomość bardziej grupy w autora formy Tworzenie przeciwko zupełnie o d m i e n n e j t e n , przybierający kształtowania się świado­ kolonialna. świadomości różne społecznej, stopnie nasilenia. W Czarnej Afryce r o z w ó j tej świadomości osiągnął swój p u n k t k u l m i n a c y j n y n a etapie różnych g r u p e t n i c z n y c h w wa konsolidacji konkretnej # realizacji żądań walce o niepodległość. niepodległościowych rozbiła Perspekty­ względną spoistość p l e m i o n zamieszkujących daną kolonię. Z a o b s e r w o w a ć można nawrót do separatyzmów międzyplemiennych zaostrzających dominowania państwie. W w n o w o powstałym związku z założeniami i w n i o s k a m i autora P r z e d e w s z y s t k i m r z u c a się w oczy o d s e p a r o w a n i e dawnych się w miarę r y w a l i z a c j i w nasuwają się p e w n e chęci refleksje. pojęcia „świadomość narodowa" od pojęcia „naród". W y d a j e się, j a k b y były to d w a odrębne z j a w i s k a , które moż­ na rozpatrywać tycznej, która niezależnie zdaniem od siebie. O p o z y c j a autora m a przede przeciwko wszystkim obcej narodową, konsolidowała w g r a n i c a c h a d m i n i s t r a c y j n y c h j e d n e j r a z bardzo zróżnicowane bardzo szybkie byłoby szczęśliwiej świadomością odradzanie bardziej się antagonizmów świadomość antykolonialną? m i e r z e przyczyniła kiem e t n i c z n i e . Że k o n s o l i d a c j a wspólnego Wydaje przekonywającym własnej autonomii, co określane Proces kształtowania się jest świadomości świadomości i dojrzewać będzie zależnie od r o z w o j u C z y więc o niepodległość w narodowej, przez autora narodowej w kulturalnego jako czego grup nie nazwać ogromnej wykładni­ e t n i c z n y c h do separatyzm Afryce nie­ świadczy u c i s k u i chęci jego z r z u c e n i a dążenie poszczególnych jest kolonii grupy międzyplemiennych. poli­ świadomość t a n i e była trwała, się, że w a l k a się do r o z b u d z e n i a dominacji determinować dopiero plemienny. rozwija się- i gospodarczego danego p a ń ­ s t w a afrykańskiego, od p r o c e s u t w o r z e n i a się ' w n i m n a r o d u l u b narodów. �RECENZJE 394 O b r a z t w o r z e n i a się świadomości a n t y k o l o n i a l n e j i n a r o d o w e j r y s u j e się w b o g a t y m w Czarnej Afryce materiale przytoczonym przez autora bardzo n i e . P e w n ą rezerwę o d c z u w a jasno i logicz­ się j e d y n i e do n i e z b y t wyraźnie s p r e c y z o w a n e j n i c j i pojęcia „świadomość n a r o d o w a " defi­ i wiązania j e j ze z j a w i s k a m i o s z e r s z y m z a ­ k r e s i e , niż w z a s a d z i e s t a n o w i świadomość n a r o d o w a . łeczne zachodzące n a t y m t e r y t o r i u m o m a w i a n e S z k o d a też, że p r o c e s y są w o d e r w a n i u od z j a w i s k spo­ gospo­ darczych. Nasuwa się chęć porównania ze sobą dwóch p r a c traktujących n i u się narodów w A f r y c e : I . I . P o t i e c h i n a Formirowanije jvżno-afrykanskich Bantu oraz wyżej r e c e n z o w a n e j . R z u c a się w oczy s k r a j n i e o d m i e n n e i w grupę etniczną oparciu obszcznosti („Trudy Instituía E t n o g r a f i i i m . M . M a k ł a j a " , t. 29: 1955) teoretycznych i odmienny bierze o kształtowa­ nacjonalnoj ustawienie sposób i c h r e a l i z a c j i . P o t i e c h i n z a podstawę zamieszkującą o stalinowską definicję pod względem narodu terytorialnym rozpatruje wszelkie założeń rozważań różne kolonie czynniki będące z a l u b p r z e c i w u t w o r z e n i u się n a r o d u bantuańskiego. G r o s jego rozważań dotyczy sytuacji potrak­ towane i przemian ekonomicznych, natomiast zostały m a r g i n e s o w o . V a n Langenhove zagadnienia świadomości natomiast koncentruje n i e n a z a g a d n i e n i a c h świadomości, a j e j rozwój wiąże p r z e d e stkami administracyjnymi Marginesowo danych potraktowane kolonii zostały a z kolei późniejszych zagadnienia wszystkim z niepodległych LUCY MAIR, Great Nowoczesna Badania Primitive Government, Penguin jedno­ państw. ekonomiczne. Joanna Middlesex, się w y ł ą c z ­ Books Maciejewska. 1962, Harmondsworth, Britain. etnografia terenowe nie uznaje współczesnych hipotezami o domniemanym pojęcia „pierwotnej anarchii ustrojowej". społeczeństw p r y m i t y w n y c h zachwiały dawnymi b r a k u w s z e l k i e j w ł a d z y i rządności, mającym cechować ustroje w i e l u p i e r w o t n y c h l u d ó w n a Z i e m i . T y m n i e m n i e j t r z e b a znać, że f o r m y rządów i sposoby sprawowania władzy oraz w y m i a r u jakoby przy­ sprawiedli­ wości wśród p r y m i t y w ó w n i e j e d n o k r o t n i e z n a c z n i e odbiegały od szablonów, z któ­ r y c h wzrastał e u r o p e j s k i podróżnik, k o l o n i z a t o r i b a d a c z . Również i w X I X - w i e c z nej Afryce biali zaawansowane zdobywcy kolonialni ze z d z i w i e n i e m spotykali znacznie nawet k u l t u r a l n i e społeczeństwa, które n i e posiadały a n i w ł a d c ó w i s c e n ­ t r a l i z o w a n y c h ośrodków władzy, a n i sądów, p o l i c j i , s y s t e m u p o d a t k o w e g o — słowem t y c h urządzeń, które w pojęciu E u r o p e j c z y k a składały się n a tradycyjną instytucję władzy. R z e c z zrozumiała iż pierwszą reakcją cudzoziemców było d o p a t r y w a n i e w istniejącym dania naukowe s t a n i e r z e c z y c h a o s u ustrojowego. wykazały, że n a w e t Późniejsze stosunkowo dokładne się ba­ pierwotnych ludów C z a r n e j A f r y k i istniały wyraźne k o n c e p c j e p r a w i rządów, które stopniowo rozwi­ jały się i zmieniały. M i m o b o w i e m wśród b a r d z o jednak podboju kolonialnego różne f o r m y tych pier­ w o t n y c h ustrojów istniały w d a l s z y m ciągu p r z e z całe dziesiątki l a t , a w i e l e z n i c h dotrwało w częściowo tylko zmienionej formie do n a s z y c h j e i badając tradycję u c z e n i m o g l i prześledzić stopniowo początkowo służącej r o d z i n o m i n i e w i e l k i m g r u p o m i narodom, a wreszcie wielonarodowym T y m właśnie różnym f o r m o m łi c z a r n y c h mieszkańców Afryki czasów. Obserwując kształtowanie się władzy, l o k a l n y m , następnie szczepom królestwom. sprawowania Wschodniej władzy i w y m i a r u poświęciła sprawiedliwości swą pracę P r i m i t i v e G o - �RECENZJE vernement a n g i e l s k a u c z o n a , L u c y M a i r . Autorkę zaliczyć można do kręgu uczniów Bronisława kultura Malinowskiego. społeczeństw obserwacje rozwój i 395 O d lat zajmuje murzyńskich życia wieśniaków i kształtowanie Ghanie. się Zainteresowania w w się b a d a n i e m dobie współczesnej. Ugandzie i Niasie, a w przemian, j a k i m Lucy ustrojów i i n s t y t u c j i społecznych naukowe L . Mair najlepiej zresztą Policies in Twentieth Anthropology i An a p r z e d e w s z y s t k i m Survey obserwacji rodzaju sposoby kontrowersje People of African d o w c z y n i t z w . antropologii stania African Marriage stosowanej etnograficznych in the i s p r z e c i w y . N i e analizując stosowanej Zasadniczo nych — o stronnicze Primitive jednak ustrojów Studies Century (1934), (1953). J a k o w y k ł a ­ wykorzy­ polityki kolonialnej. ich t u obszernie warto Tego stwierdzić, że to Government pomawiać autorkę — przedstawienie Government murzyńskich tytuły przedstawia szcze­ owej k o n c e p c j i u s z e r e g u ludów A f r y k i J e s t to t y m c i e k a w s z e , że n i e p o d o b n a pologii ilustrują k o l o n i a l n y c h budziły i budzą l i c z n e właśnie L u c y M a i r w końcowych p a r t i a c h Primitive rze i otwarcie niepowodzenia Nigerii a u t o r k a zajmowała się p r o b l e m e m wprzęgania n a u k i do potrzeb badała w in Africa, and Change do celów b r y t y j s k i e j ulega prowadziła ostatnich latach nowych i n n y c h p r a c ogłoszonych p r z e z nią d r u k i e m j a k : Native Applied Mair obrazu jest pracą i z zagadnieniami w ciemnych analizującą antropologii Wschodniej. zwolenniczkę antro­ barwach. formy tradycyj­ stosowanej niewiele m a wspólnego. We wstępie wanych przez Lucy siebie Mair omawia pokrótce ludów. Chodzi t u więc rozmieszczenie o szczepy geograficzne Nilotów, opisy­ Nilo-Chamitów i B a n t u , zamieszkujące S u d a n , Ugandę, Kenię i północną Tanganikę. Wstępny t e n opis uzupełnia m a p k a . A u t o r k a i przedstawia Pierwsza pierwotne środowisko część formy s z k i c u j e też t y p y k u l t u r y poszczególnych geograficzne, książki w zatytułowana u s t r o j u szczepowego, jakim Rząd szczepów żyją. bez państwa omawia najbardziej właściwe głównie zamieszkującym na tych o b s z a r a c h N i l o t o m i N i l o - H a m i t o m , trudniącym się po większej części p a s t e r s t w e m . W s z y s t k i e te s z c z e p y i l u d y są l i c z n i e j s z e od d r o b n y c h c z y i łowców, n i e mogących bardziej hord p i e r w o t n y c h z p r z y c z y n czysto gospodarczych związać zbiera­ się jakąś skomplikowaną formą ustrojową. C o więcej te p a s t e r s k o - r o l n i c z e l u d y n i e są n i e r a z w c a l e m n i e j l i c z n e od s w y c h sąsiadów, którzy od setek l a t żyli w s c e n ­ t r a l i z o w a n y c h królestwach rządzonych n a wzór średniowiecznej Azji. A jednak do o s t a t n i c h n i e m a l nych w całym tego słowa z n a c z e n i u . W y m i a r Szyluk, Dinka, Nuer rodowej". u Szyluków, p r z e d m i o t rytualne, u czy T u r k a n a W o : z o w i e mieli bardzo wielu niż czci E u r o p y c z y Małej one władz sprawiedliwości determinowało N i e posiadały zgromadzenia n i e wytworzyły „krwawej całego p l e m i e n i a , pełnił r a c z e j tej władzy rozjemczo-doradcze, pierwotnej „rozproszonej władzy sprężystej także która w można już i wodzostwa. początek W wystarczającym Druga się w ł a d c ó w oraz g r o m a d z o n e niezwykłe znajdzie zaobserwować kiełkujące zaczątki daje wiara w dziedziczność w j e d n y m ręku bogactwa. umiejętności zjednywania sobie sił I tu j e d ­ scentralizowanej l i c z n y c h przykładach p r z y t a c z a n y c h p r z e z L . M a i r tworzenia religijnego dający było rodowej. mechanizm s t o p n i u zapewniała ład społeczny w ówczesnym środowisku s z c z e p o w y m . nak funkcje istniejące złożone ze s t a r s z y z n y rządowej", zemsty N a w e t „boski k r ó l " R e t h Przedstawiając t e n s t a n r z e c z y a u t o r k a jednocześnie s t a r a się wyjaśnić działania central­ u t a k i c h szczepów ciągle p r a w o mizerne prerogatywy. ostentacyjnej rozkazywał. ludów czasów władzy widzimy, jak znajomości rytuału Bogacz, w dodatku posia­ nadprzyrodzonych, łatwo popleczników. część książki analizuje pierwotne królestwa Afryki Wschodniej, jak �396 RECENZJE Ganda, Ruanda omawianej sprawa i i n . N i e sposób t u przedstawić obcych władców ściowe, p r o b l e m tyczny autorkę Primitive przez i podział więzi władcy namiestników a n i części bogatej Government. społeczeństwa ze służącymi terenowych czarnego problematyki Każde z zagadnień, t a k i c h j a k n a k l a s y , społeczno-narodowo- m u „klientami", c h a r a k t e r króla, hierarchia biurokra­ urzędnicza, pozycja w o l n y c h wieśniaków i niewolników, władza sądownicza króla, jego r o l a j a k o wyższego kapłana i konflikty z prastarym systemem rodowym a u t o r k a a n a l i z u j e p o p r z e z p r y z m a t l i c z n y c h przykładów. łatwo popełniano omyłki, z b y t p o c h o p n i e tradycyjne — i powierzchownie oceniając afrykańskie,, J a k a j e d n a k r o l a przypadła w u d z i a l e p i e r w o t n y m u s t r o j o m p o l i t y c z n y m w dobie współczesnej? T e z a g a d n i e n i a części Primitive Government. Stwierdza porusza L . Mair w o n a wyraźnie, że b r y t y j s k i m torom, ogólnie r z e c z biorąc, zależało n a u t r z y m a n i u istniejących j o w y c h w t y c h k r a j a c h , n a t u r a l n i e po z a p e w n i e n i u w ł a d c ó w i wodzów, oraz z a p e w n i e n i u P o prostu dążono p r z e z ników szczepowych w stawał się pośrednikiem sobie dziesiątki „komisarzem władców Lojalny i naczel­ k a c y k c z y król d y s t r y k t u " a tubylczą tradycyjne i malownicze atrybuty dawnej bez j e j istotnej treści n a ogół. C o więcej, był on p r z e z urzędy k o l o n i a l n e dały ustro­ poszczególnych kontroli nad ich poczyna­ l a t do wciągnięcia system administracji kolonialnej. między białym koloniza­ systemów sobie lojalności całkowitej Afry­ ostatniej łecznością. W ł a d c y p o z o s t a w i a n o rany. to P r z y okazji widzimy, j a k i n s t y t u c j e społeczne. ki Wschodniej niami. naj­ wszystko spo­ władzy, popie­ Niemało j e d n a k kłopotów sprawiały l u d y , które — j a k w i e m y — n i e p o s i a ­ jakiejś tworzono scentralizowanej, pierwotnej s z t u c z n y c h „przedstawicieli" władzy. Tu szczepowych. mozolnie Stopniowo niejednokrotnie jednak, w ciągu dziesiątków l a t powstała sieć t u b y l c z y c h urzędników wywodzących się z d a w n y c h , tradycyjnych władców i wodzów. koncepcji polityki kolonialnej townie I oto n i e o c z e k i w a n i e okazało się, że ci d a w n i dosyć d l a twórców gwał­ zaczynają tracić a u t o r y t e t i popularność wśród l i c z n y c h u g r u p o w a ń społe­ czeństwa afrykańskiego. N a czoło ruchów społeczno-politycznych się przedstawiciele szybko awansującej, nowoczesnej zaczęli inteligencji wysuwać murzyńskiej, dający n i e d w u z n a c z n i e do z r o z u m i e n i a , że to oni pragną zająć k i e r o w n i c z e wiska tej władcy i w o d z o w i e po dawnych, tradycyjnych wodzach plemiennych. T y m ostatnim stano­ chętnie- z a r z u c a n o , n i e bez słuszności zresztą, ugodową postawę w o b e c białych. Częstokroć obok w a l k i o niepodległość i u w o l n i e n i e zawzięta w a l k a ruchów ujmie sobie się spod w ł a d z y Europejczyków toczy się t r a d y c y j n y c h w ł a d c ó w p l e m i e n n y c h z przywódcami murzyńskich. s t e r rządów. o to, k t o w Administracja szczepowych młodzieży. T r u d n o Chodzi przywódców, niepodległym brytyjska, wypracowując n i e dostrzegła nowoczesnych państwie w przyszłości koncepcję wzrastającej siły zjednania kształcącej się dziś odrobić tę omyłkę. C z y j e d n a k t r a d y c y j n i w o d z o w i e i „ w ł a d c y " u t r a c i l i swą popularność w społe­ czeństwie całkowicie? O t y m , że t a k n i e jest, p r z e k o n a n o powstałych państw afrykańskich, w cyjnych wodzów wywołało gwałtowne Świadczy to o s i l n y m przywiązaniu dwoma L. Mair ugrupowaniami — młodym, Książkę L . M a i r będą których u s u w a n i e się niepodległym protesty do d a w n y c h jeszcze się w nowo trady­ dawały mieszkańców. K o n f l i k t y między t y m i we znaki — zdaniem l i t e r a t u r y dotyczącej szczepów afrykańskim. wykaz n i l o c k i c h , n i l o - c h a m i c k i c h i B a n t u , a traktującej szeregu cień l u b i a n y c h i niezadowolenie tradycji. długo państwom uzupełnia i n d e k s o r a z i w o pokrewnych tematach. Leszek Dzięgiel �RECENZJE GUY •chine, MORÉCHAND, Principaux traits 397 du chamanisme Méo Blanc en Indo- B u l l e t i n de l'École F r a n c a i s e d'Extréme O r i e n t , t. 47, F a s e . 2, P a r i s — S a i g o n 1955, ss. 509—546. W e wstępie do artykułu j a k o p u n k t wyjścia s w o i c h rozważań a u t o r p o d a j e szczegółową definicję s z a m a n i z m u sensu stricto. Następnie, idąc z a poglądem M i r c e a E l i a d e ( L e chamanisme et les techniques archaiques de l'extase, P a r i s 1951), uważa go za z j a w i s k o związane p a r excellence z k u l t u r a m i S y b e r i i i A z j i Środko­ w e j , gdzie a c z k o l w i e k występuje w k i l k u w a r i a n t a c h , wszędzie w y k a z u j e tę samą w z a s a d z i e strukturę. N i e m n i e j j e d n a k z w r a c a on również u w a g ę , iż poszczególne e l e m e n t y s z a m a n i z m u s p o t y k a się w b a r d z o dużym zasięgu, obejmującym także Azję Południowo-Wschodnią, A m e r y k ę Północną i Południową, Oceanię i Afrykę, gdy t y m c z a s e m jego ślady o d k r y w a się w C h i n a c h i u l u d ó w i n d o e u r o p e j s k i c h . F a k t t e n p r z e m a w i a w e d ł u g a u t o r a z a dawnością s z a m a n i z m u i nie w y k l u c z a n a w e t , iż z jego pierwotną postacią związane już były d w a p o d s t a w o w e w i e r z e n i a , t j . o wielości d u s z człowieka, których u c i e c z k a p o w o d o w a ć m a chorobę i śmierć, o r a z o d u c h a c h , które w z a s a d z i e t y l k o d l a s z a m a n a mają być w i d z i a l n e . W r e s z c i e podkreśla on ważność w y k a z a n i a związków pomiędzy o m a w i a n y m t u k o m p l e k s e m k u l t u r o w y m a niektórymi, j a k n p . Meo, słabo z n a n y m i l u d a m i . najważniejsze elementy s z a m a n i z m u a z j a t y c k i e g o , t j . w i a r ę w i s t n i e n i e t r z e c h dusz u człowieka, W pierwszej przeobra­ żenie ciała części artykułu szamana przy Moréchand jego i n i c j a c j i , przedstawia jego zdolność podróżowania w światy (nieba i piekła) niedostępne d l a zwykłych l u d z i , w pogoni z a duszą chorego czło­ w i e k a , niebezpieczeństwa, j a k i e s p o t y k a p r z y t y m n a s w o j e j drodze, d u c h y , które m u pomagają w jego przedsięwzięciach, i magię muzyczną stosowaną d l a i c h p r z y ­ w o ł y w a n i a . Podkreśla on j e d n a k , iż w żadnej k u l t u r z e n i e d a się wykazać w s p ó ł występowania r a z e m w s z y s t k i c h t y c h Przechodząc do właściwości, elementów. jakie musi posiadać szaman, w t r a n s , z w r a c a on u w a g ę , iż n a w e t w najuboższych f o r m a c h u Białych Meo, m u s i on co n a j m n i e j część artykułu kończy s t w i e r d z e n i e , nizm w wykazywać iż a k t y w n y zdolność do „trzęsienia się". Tę sposób z a s a d n i c z y od t z w . opętania, a jego aspekt rozpatruje szamanizm Białych M e o wpadać c h a r a k t e r przeżycia różni g i c z n y o r a z r o l a w społeczeństwie od r e l i g i i sensu chand a b y móc szamanizmu, j a k np. stricto. W fizyczny i d r u g i e j części M o r é ­ n a tle porównawczym. M. in. opiera­ jąc się n a b o g a t y m m a t e r i a l e u z y s k a n y m z 37 seansów szamańskich, p r z y był obecny, w y k a z u j e , iż z t a k c h a r a k t e r y s t y c z n e g o szama­ psycholo­ których dla w i e l u ludów S y b e r i i lotu s z a m a n a k u n i e b u l u b zstępowania do piekła w s e a n s i e Meo (którego szczegółowy opis podaje) pozostały j e d y n i e krótkie f a z y zdające się czynić do tego a l u z j e . dróż" s z a m a n a k o j a r z o n a „Po­ jest u n i c h t y l k o z jazdą konną bez bliższego określenia j e j k i e r u n k u . Z d r u g i e j s t r o n y znając pojęcie „nieba", n i e mają o n i żadnego o d p o ­ wiednika „piekła". Reasumując Moréchand s u g e r u j e , dotyczące n i e b a on, iż funkcję iż s t a r e w i e r z e n i a szamańskie i piekła uległy u Białych M e o p o m i e s z a n i u . Następnie udowadnia axis mundi, którą w szamanizmie ludów Syberii posiada b r z o z a , u Białych M e o spełniają t r z y t y k i b a m b u s o w e . P o n a d t o w s k a z u j e raźnie występującą tylko szaman element u Białych Meo koncepcję m o r a l n y , występujący znajduje s z a m a n i z m u (fizycznego u Białych M e o z a l e d w i e związane u Białych M e o jakie przekształ­ szczegółowo z szamanizmem. ów szamanizmie n i e j a s n e i pośrednie wyszukując a n a l o g i e u różnych l u d ó w S y b e r i i opisuje s o r i a i sposoby wróżenia przejścia", z a p r a w d o p o d o b n e , iż m. i n . także u Ałtajców, może być w obcego p o c h o d z e n i a . D l a t y p o w e g o zaś m o t y w u c e n i a ciała s z a m a n a ) Wreszcie „niebezpiecznego „czystego s e r c a " może pokonać, i uważa często na w y ­ aluzje. akce­ �RECENZJE 398 W t r z e c i e j części Moréchand p r z e d s t a w i a szamanizmie spełniają pomocnicze duchy n a początku rolę, jaką w szamana, których one s a m e zaś mogą ulegać d e p e r s o n a l i z a c j i w jego f o r m a c h ilość azjatyckim może wzrastać, osłabionych bądź a k u l - t u r o w a n y c h . W e d ł u g Białych M e o duchów t y c h m a być t y l e samo, co szamanów, co jego z d a n i e m u w y d a t n i a monadologiczny c h a r a k t e r s a m y c h transów, a k o n t a k t y z d u c h a m i mogą nawiązywać l u d z i e o p e w n e j t y l k o r a n d z e społecznej o r a z m i e umysłowym i m o r a l n y m . P o n a d t o chociaż każda p r a w i e pozio­ — j a k pisze a u t o r — r o d z i n a Białych Meo p o s i a d a własnego s z a m a n a , istnieją poza n i m i w i e l c y s z a m a n i , szczególnie poważani ze względu n a s w o j e osobiste sposobów, j a k i e s z a m a n i Białych M e o stosują pomocników oraz d l a w p r o w a d z a n i a zuje n a dosyć b l i s k i e analogie swoich ludów opis duchów- się w t r a n s , p r z y c z y m i t u Moréchand u wielu Przechodząc do demonologii kreśla a u t o r zalety. Z k o l e i następuje d l a przywoływania wska­ Syberii. Białych M e o i j e j s t o s u n k u do s z a m a n i z m u szczególną rolę, jaką grają u n i c h (podobnie j a k w pod­ Chinach) duchy d o m o w e , których s i e d e m k a t e g o r i i o różnej l o k a l i z a c j i i f u n k c j i opiekować się m a rodziną i j e j d o b y t k i e m , oraz opisuje związane z n i m i przesądy i ceremonie. dalej zaś •— p i s z e on — od d o m u , t y m większe w e d ł u g n i c h niebezpieczeństwa czychać ze s t r o n y złych duchów, z których najgroźniejsze i jaskiń, powodujące różne choroby i wypadki Im moją są d u c h y lasów, źródeł śmiertelne. N a k o n i e c z a z n a c z a , iż B i a l i M e o czuwają też, a b y w czasie t r a n s u s z a m a n a n i e pojawiło się między n i m a ołtarzem żadne zwierzę, gdyż mogłoby się ono stać s i e d l i s k i e m złego d u c h a żącego do p r z e r w a n i a Na i początku c z w a r t e j większością uprawnym, łych Meo (pli) — zwierząt części Moréchand z w r a c a jedynie kukurydzy i m. i n . uwagę, iż poza ryżowi, swoim głównym posiada d l a drugiej jest n a j m n i e j pierwszych choruje, trzy (nu) dusze, — których grób,'a przejrzysta — przeznaczeniem dla trzeciej piekło; p r z y dla jednej (także z w a n e j nu), której c z y m ciało p o z b a w i o n e interwencji opisów tego r o d z a j u ducha, c z y p r z e s t r a c h e m , może w e d ł u g n i c h doko­ konieczny ceremonii dwu której u m i e r a . O i l e przywołania nać każdy, k t o z n a o d p o w i e d n i rytuał, o t y l e do przywołania nu, której się przypisują Bia­ są: pli, a z odejściem t r z e c i e j ucieczkę wiążą z nagłym w y p a d k i e m kilka ludźmi roślinom B i a l i M e o przypisują w sposób w y r a ź n y dusze. P r z y t y m według człowiek niebo, koncepcja dą­ więzi łączącej go z ciałem. wraz jest szaman. Moréchand z t e k s t a m i związanych oddalenie podaje z nimi też pieśni. W e d ł u g Białych M e o t y l k o p l i podlega t r a n s m i g r a c j i , która o d b y w a się z a l t e r n a cją płci i p r z e b i e g a zgodnie z w y r o k a m i c z t e r e c h duchów n i e b a , przechodząc z człowieka n a zwierzę, o i l e t e n p i e r w s z y ważania te kończy autor pisują z a c h o w y w a n i u wzmianką nawet szkodził z a życia społeczeństwu. o „ludzkich" r y s a c h , j a k i e Roz­ B i a l i Meo przy­ się pli i nu po śmierci człowieka, o r a z o p i s e m c e r e m o n i i m a ­ jących n a c e l u uniemożliwienie nu p o w r o t u n a ziemię. W nad piątej części Moréchand pogłębia n a t l e p o r ó w n a w c z y m psychologicznymi aspektami szamanizmu s u n k i e m do r e l i g i i , oraz w s k a z u j e , Białych swoje rozważania Meo, jego ewolucją iż społeczeństwo i c h daje i sto­ d o b r y przykład sza­ m a n i z m u ciążącego n a d całym życiem r e l i g i j n y m i redukującego w s z y s t k i e te jego przejawy, które n i e dotyczą i c h wierzeń o d u s z a c h . A u t o r B i a l i Meo są n a j d a l e j n a południe mieszkającymi podkreśla reprezentantami również, że azjatyckiego s z a ­ m a n i z m u oraz że n i e t a k d a w n o m u s i e l i się stykać z jego formą uprawianą w Środkowej, zważywszy iż z a l e d w i e w s w o i c h o b e c n y c h siedzib w W i e t n a m i e racji, jakiej t a m ulegli, I poł. X I X w . Białych M e o podlega Azji z Chin i L a o s i e , zachowując, m i m o p e w n e j jego p o d s t a w o w e w i e r z e n i a . również uwagę, iż s z a m a n i z m przywędrowali do akultu­ Niemniej jednak procesowi stopniowego zwraca on słab- �399 RECENZJE nięcia, który w t o k u i c h p r z e c h o d z e n i a z k o c z o w n i c z e g o t y l k o ulec Do n a osiadły t r y b życia może przyśpieszeniu. artykułu dołączona jest orientacyjna mapa Azji z zaznaczeniem rejonów występowania i n a z w l u d ó w uprawiających s z a m a n i z m oraz zasięgów jego różnych form zredukowanych; stawiającymi ponadto k i l k a związaną mańskie, p r z e d m i o t y rzami i ofiarami tablic z szamanizmem ze s c h e m a t y c z n y m i r y s u n k a m i przed­ biżuterię Białych Meo, i c h a k c e s o r i a służące do wróżenia oraz wnętrze d o m u sza­ z ołta­ s c e n y z rytuału szamań­ P r a c a Moréchanda w n o s i niewątpliwie o g r o m n i e c e n n y materiał, ważny zarówno skiego d l a duchów i w r e s z c i e j e d n a fotografia (i, jego plan) dokonywanego nad dzieckiem. d l a pogłębienia n a s z e j znajomości k u l t u r y Białych Meo, j a k i dlą badań n a w c z y c h , oraz szereg o r y g i n a l n y c h ewolucji largo i n t e r p r e t a c j i i diagnoz, zwłaszcza porów­ dotyczących s z a m a n i z m u , jego s t o s u n k u do i n n y c h p r z e j a w ó w życia religijnego oraz psychologii szamana. Rozpatrywanie poszczególnych sensu elemen­ tów s z a m a n i z m u Białych M e o n a a z j a t y c k i m tle porównawczym spełnia też w a ż ­ n y postulat metodologiczny. materiał porównawczy Południowo-Wschodniej W y d a j e się p r z y t y m , iż d a l s z a a n a l i z a z zakresu demonologii i Chin Południowych i obrzędowości mogłaby się uwzględniająca i n n y c h ludów okazać bardzo Azji inte­ resująca. Tomasz M. MEAD, Cultural Change and Technical Marszewski Development. P o w s z e c h n e w e współczesnym świecie, a zwłaszcza w k r a j a c h opóźnionych w r o z w o j u g o s p o d a r c z y m , dążenie do s z y b k i e j i n d u s t r a l i z a c j i p o w o d u j e z j a w i s k a określane często m i a n e m „przemysłowego n i e p o k o j u " . W p r o w a d z e n i e innowacji t e c h n o l o g i c z n e j , r o z b u d o w a przemysłu ciężkiego i m e c h a n i z a c j a r o l n i c t w a , będące g ł ó w n y m i k i e r u n k a m i i n d u s t r i a l i z a c j i , stanowią poważną groźbę d l a stabilności t r a d y c y j n e j o r g a n i z a c j i społecznej t y c h krajów. N i e j e d n o k r o t n i e z w r a c a n o u w a g ę n a n i e k o r z y s t n e s k u t k i uprzemysłowienia terenów r o l n i c z y c h . W s k a z u j e się w ó w ­ czas n a t a k i e z j a w i s k a , j a k d e z i n t e g r a c j a r o d z i n y , z a h a m o w a n i e p r o d u k c j i r o l n e j , gwałtowne zwiększenie ruchliwości społecznej (z c z y m wiąże się u c i e c z k a ludności ze w s i ) o r a z w z r o s t r o l i p r y w a t n e j własności j a k o k r y t e r i u m p o z y c j i społecznej, w r e s z c i e rosnąca ilość konfliktów z p r a w e m . J a k o k o n i e c z n y r e z u l t a t z a c h w i a n i a t r a d y c y j n e j s t r u k t u r y społeczeństw p i e r w o t n y c h w y m i e n i a się polaryzację ośrod­ ków dyspozycyjnych — rozszczepienie władzy politycznej, ekonomicznej, k u l t u r a l ­ n e j , r e l i g i j n e j i p r z e n i e s i e n i e j e j ze s z c z e b l a g r u p y n a s z c z e b e l ogólnonarodowy. W tej s y t u a c j i p r z e d s t a w i c i e l e n a u k społecznych w y s u w a j ą postulat ostroż­ nego k i e r o w a n i a p r o c e s e m z m i a n i n d u s t r i a l i z a c y j n y c h , a b y n i e powodowały one n i e p o t r z e b n y c h zaburzeń. Jednocześnie różne ośrodki p o l i t y c z n e akcentują s i l n i e konieczność f o r s o w n e g o uprzemysławiania mającego stanowić m. i n . g r u n t d l a r o z ­ wiązania t r u d n y c h problemów społecznych. N i e p o r o z u m i e n i e c z y świadoma rozbież­ ność programów? R a c z e j n i e p o r o z u m i e n i e wynikłe p r z e d e w s z y s t k i m z różnego rozłożenia akcentów u s p r a w i e d l i w i o n e g o po części p r o f e s j o n a l n y m ograniczeniem s p o j r z e n i a . E t n o g r a f o w i e i socjologowie godząc się z koniecznością m o d e r n i z a c j i społeczeństw p i e r w o t n y c h w y s u w a j ą jednakże różne obiekcje, od k w e s t i o n o w a n i a celowości p o d e j m o w a n y c h z m i a n począwszy, n a p r o p o z y c j a c h u s p r a w n i e n i a s k o ń ­ czywszy. �RECENZJE 400 Duża i c h część, zwłaszcza bezpośrednio zaangażowanych w życie społeczeństw p o d d a n y c h p r o c e s o w i p r z e m i a n , d e k l a r u j e swoją pomoc p o l i t y k o m . C i jednakże n i e z a w s z e są gotowi ją przyjąć. W k r a j a c h rozwijających zaabsorbowane strybucja są zagadnieniami środków f i n a n s o w y c h też f a k t , że często u władzy bezpośrednio czy lokowanie znajdują się się ośrodki w ł a d z y gospodarczymi, bardziej j a k właściwą dy­ priorytetów. N i e b e z z n a c z e n i a j e s t ludzie wyobcowani ze s w e g o środo­ w i s k a , wykształcerii z a granicą, a więc myślący k a t e g o r i a m i e u r o p e j s k i m i (szybkość, efektywność, wydajność), n i e rozumiejący niejednokrotnie problemów społecznych a k t u a l n y c h d l a t y c h , którymi rządzą. W tej s y t u a c j i oferta p o m o c y ze s t r o n y n a u k społecznych, żeby mogła być poważnie wzięta p o d uwagę, musiała znaleźć mece­ n a s a . J e d n y m z n i c h okazało się U N E S C O , które p r z e z swój międzynarodowy ośro­ dek badania tyczne społecznych wykorzystanie rezultatów pracy industrializacji stara naukowców. Pod się wpłynąć auspicjami UNESCO na prak­ ukazała m. i n . p r a c a M a r g a r e t M e a d stanowiąca z w i e l u w z g l ę d ó w interesującą się publikację. Osiągnęła już ona k i l k a w y d a ń \ Zagadnienie rozwoju a k t y w i z a c j i społeczeństw znajdujących się n a niższych s z c z e b l a c h technologicznego, włączenia i c h do p r o c e s u p r z e b u d o w y gospodarczej ujmo­ w a n e było w b a r d z o różny sposób z p u n k t u w i d z e n i a t e o r i i r o z w o j u . J e d n a z o p i n i i , obecnie nad niemal całkowicie wyeliminowana, związkiem p r o t e s t a n t y z m u w a ł a , że postęp j e s t związany z p e w n y m logii, odmawiając jącym o d m i e n n y w idąc z rozwojem śladem ekonomiki weberowskich rozważań kapitalistycznej, u t r z y m y ­ szczególnym t y p e m s t r u k t u r y c z y i d e o ­ t e n sposób p e r s p e k t y w rozwoju społeczeństwom reprezentu­ t y p k u l t u r y . Część amerykańskich p r z e d s t a w i c i e l i n a u k społecz­ n y c h , l i c z n y c h zwłaszcza w o k r e s i e p r z e d I I wojną światową, przyjmowała ahisto- r y c z n e s t a n o w i s k o zakładając podobieństwo z a s a d n i c z y c h c e c h o r g a n i z a c j i społecz­ nej miałyby w świecie c y w i l i z a c j i e u r o p e j s k i e j reprezentować rozwojem najprostszą instytucji, formę podatną tej zatem i ludów pierwotnych. organizacji, na T e ostatnie nieskomplikowaną zaadoptowanie form nadmiernym amerykańskich, miałoby stanowić drogę r o z w o j u . Zbliżony do powyższej k o n c e p c j i był w sensie kierunek ujęcia jest p r z e k o n a n i e , że z m i a n y w przystosowawcze i postępowe wodują badań nad czenie tutaj leży j e d n a k koordynacji akulturacją. Innym w symplicystycznegp s t r u k t u r z e gospodarczej zmiany w n i e w założeniu, a w obu procesów. O b e c n i e przykładem organizacji co pewnym automatycznie społecznej. niedopracowaniu Stanach Zjednoczonych po­ Uprosz­ metod koniecznej (a także częściowo p o z a n i m i ) z d o b y w a g r u n t t z w . t e o r i a m o d e r n i z a c j i również obciążona t r a d y c y j n y m dla środowisk amerykańskich balastem realizację p r z e z k r a j e zacofane lach reprezentowanych wypadku nizacji. nie głównie przez aktualne Próba t a jednakże, zwłaszcza j e s z c z e zadowalających mocarstwa. o n a rozwój różnych ujęć jeśli ekonomicznego, grupowej teoretycznych w y n i k a co o z n a c z a , że rozwój dezintegracji być j e d n a k połączonej spełniony j e d e n chodzi o sferę jako tzw. państwach-modeInteresująca struktury w tym moder­ społecznej, wyników. społeczeństwa, które b y ł y b y z o r g a n i z o w a n e tu Widzi w jest próba z n a l e z i e n i a mierników postępu z w a n y c h wskaźnikami dała Z ahistoryczności. wzorów w y p r a c o w a n y c h praktyczne wskazanie, że n i e istnieją w sposób s p r z e c z n y z z a d a n i e m t e n n i e m u s i pociągać z a sobą z utratą warunek — rozwoju kompletnej zasadniczych cech k u l t u r o w y c h . mianowicie oparcie rozwoju Musi na w y ­ b r a n y m e l e m e n c i e (lub k i l k u ) k u l t u r y , który spełniałby rolę bodźca z m i a n , a j e d ­ nocześnie służyłby utrzymaniu i wzmocnieniu M . M e a d , Cultural Patterns trwałości społeczeństwa. W swojej and T e c h n i c a l C h a n g e , N o w y J o r k 1961, s. 352. �RECENZJE 401 książce M e a d zgodnie z założeniami r e p r e z e n t o w a n e g o p r z e z nią k i e r u n k u p o s z u ­ k u j e owego decydującego e l e m e n t u wśród c e c h o s o b o w y c h p r z e d s t a w i c i e l i danej kultury. P r a c a m a n a c e l u p r z e p r o w a d z e n i e d o w o d u t w i e r d z e n i a , że k o n i e c z n e j e s t „ o d ­ n o s z e n i e każdego f r a g m e n t u p l a n o w a n e j z m i a n y do c e n t r a l n y c h wartości d a n e j k u l t u r y " . N i e z a s t o s o w a n i e się do tej n o r m y i s p o w o d o w a n i e w t e n sposób s y t u a c j i napięcia może prowadzić do zagrożenia z d r o w i a p s y c h i c z n e g o członków k u l t u r y . Problematyką z d r o w i a p s y c h i c z n e g o w amerykańskiej antropologii kulturalnej interesują się właściwie t y l k o p r z e d s t a w i c i e l e k i e r u n k u p e r s o n a l i s t y c z n o - k u l t u r o wego, z w a n e g o i n a c z e j e t n o p s y c h o l o g i c z n y m ( p e r s o n a l i t y a n d c u l t u r e a p p r o a c h ) . D o w o d z i tego zbiór p r a c o tej t e m a t y c e o p u b l i k o w a n y p r z e z M . K . O p i e r a . S a m a M e a d w l a t a c h 1956»—1957 piastowała s t a n o w i s k o p r e z y d e n t a Światowej F e d e r a c j i Z d r o w i a P s y c h i c z n e g o . Powyższy związek w y n i k a stąd, że spośród etnografów w y ­ łącznie p r z e d s t a w i c i e l e owego k i e r u n k u w c e n t r u m s w e g o z a i n t e r e s o w a n i a s t a ­ w i a j ą r e a k c j e p s y c h i c z n e członka społeczeństwa, a n i e s a m o społeczeństwo. Z a j ­ mują się o n i b a d a n i e m „podstawowej s t r u k t u r y osobowości" l u d ó w p i e r w o t n y c h ukształtowanej p r z e z w y c h o w a n i e w e d ł u g w z o r ó w obowiązujących w k o n k r e t n y c h w a r u n k a c h k u l t u r o w y c h . W tejże „podstawowej s t r u k t u r z e osobowości" mają być u k r y t e , w s p o m n i a n e wyżej, „centralne wartości k u l t u r y " . B a d a n i e osobowości s t a ­ n o w i d l a n i c h także metodę •analizy k u l t u r y . S p r o w a d z a się to do b a d a n i a s t o s u n ­ k u j e d n o s t k i do innego człowieka o r a z do g r u p y . D l a M e a d i j e j otoczenia s z c z e ­ gólnie c h a r a k t e r y s t y c z n e j e s t położenie a k c e n t u n a m e t o d y w y c h o w a n i a d z i e c i o d niemowlęctwa począwszy, które mają decydować o z a s a d n i c z y c h c e c h a c h osobo­ wości. D l a t e g o też w części w n i o s k o w e j , sugerującej obok środków z a p o b i e g a w ­ c z y c h także p o z y t y w n e k r o k i mające n i e dopuścić do zagrożenia z d r o w i a p s y c h i c z ­ nego, w y m i e n i a się p o s t u l a t k a r m i e n i a piersią i używania kołyski. W k o n s e k w e n c j i b o w i e m m a to zapewniać u m o c n i e n i e s t o s u n k u m a t k a - d z i e c k o i pośrednio w i ę z ó w r o d z i n n y c h , a także w y t w o r z y ć p o c z u c i e bezpieczeństwa. 2 Pod w p ł y w e m k o n c e p c j i p e r s o n a l i s t y c z n o - k u l t u r o w y c h pozostają wyraźnie a u t o r z y c h a r a k t e r y s t y k k u l t u r y pięciu ludów, które z a m i e s z c z o n e są w p i e r w s z e j części książki j a k o e g z e m p l i f i k a c j a t e z p r e z e n t o w a n y c h p r z e z M e a d . K a ż d e t a k i e s t u d i u m j e s t z o r i e n t o w a n e n a członka społeczności, jego o d c z u c i a , rolę i działanie. O r g a n i z a c j a g r u p y społecznej i n t e r e s u j e autorów w t y c h f r a g m e n t a c h , które kształ­ tują p o s t a w y j e d n o s t e k . Szukając porównań można b y powiedzieć, że stanowią one odwrotność opisów k u l t u r y jakiegoś l u d u za pośrednictwem a b s t r a k c y j n e j b i o g r a f i i jego przeciętnego p r z e d s t a w i c i e l a . W t y m o s t a t n i m w y p a d k u b i o g r a f o w a n y j e s t , u c z e s t n i k i e m życia społecznego w jego f o r m a l n y m i f u n k c j o n a l n y m a s p e k c i e . K i e ­ r u n e k p e r s o n a l i s t y c z n o - k u l t u r o w y c z y n i z i n d y w i d u u m p o d m i o t r e l a c j i o społecz­ n y m u w a r u n k o w a n i u jego c e c h o s o b o w y c h , t a k i c h j a k stopień p o c z u c i a b e z p i e ­ czeństwa, u l e g a n i e n a s t r o j o m n i e p o k o j u i f r u s t r a c j i , rozwój ego, p r e f e r e n c j e w s p ó ł ­ zawodniczące l u b współdziałające, p o s t a w a i n d y w i d u a l i s t y c z n a c z y k o n f o r m i s t y c z n a . W tej s y t u a c j i p o z a zasięgiem z a i n t e r e s o w a n i a z n a j d u j e się n i e t y l k o k u l t u r a m a t e r i a l n a , a l e n a w e t sposób z a p e w n i e n i a u t r z y m a n i a . W t y c h ustępach, w których j e s t m o w a o p r a c y , autorów i n t e r e s u j e j e d y n i e s t o s u n e k j e d n o s t k i do n i e j . W o p r a ­ c o w a n i u poświęconym B i r m i e p i s z e się: „ U p r a w a z i e m i stanowiła t e n f r a g m e n t życia, który przynosił z a d o w o l e n i e . Birmańczycy lubią być n a świeżym p o w i e t r z u , M . К. O p 1 e r (red.), N o w y J o r k 1959, s. 533. 2 26 - E t n o g r a f i a P o l s k a , t. V I I I Culture and Mental Health. Cross-Culture Studies, �RECENZJE 402 a praca na roli nie zabiera niepokoju" . wiele c z a s u oraz n i e p o w o d u j e s y t u a c j i napięcia c z y 3 Z d r o w i e m p s y c h i c z n y m , w o d n i e s i e n i u do p r o b l e m a t y k i p r z e m i a n społecznych spowodowanych rewolucją gospodarczą n a t e r e n a c h z a c o f a n y c h , n a z y w a M e a d sytuację j e d n o s t e k , które w w y n i k u t y c h p r z e m i a n n i e czują się z d e z o r i e n t o w a n e i posiadają konkretną, zaakceptowaną rolę społeczną w g r u p i e u z n a n e j z a własną. S t a n t a k i naruszyć może w i e l e z j a w i s k , j a k n p . o p a r t a n a w z o r a c h e u r o p e j s k i c h o r g a n i z a c j a p r a c y w zakładach przemysłowych zatrudniających p r z e d s t a w i c i e l i m i e j s c o w e g o społeczeństwa, ozy s z k o l n i c t w o wydające absolwentów n i e znajdują­ c y c h k o n k r e t n e g o z a p o t r z e b o w a n i a społecznego opartego o obowiązującą w d a n y m społeczeństwie skalę prestiżu. O i l e n i e d o p a s o w a n i e wynikłe z w a d l i w e j o r g a n i z a c j i p r a c y można s t o s u n k o w o łatwo zlikwidować chociażby p r z e z p o r z u c e n i a zajęcia, to d r u g i w y p a d e k często p r o w a d z i do kłopotliwego i dłużej trwającego napięcia. Z n a n e są p a r a d o k s a l n e s y t u a c j e r z e k o m e j n a d p r o d u k c j i i n t e l i g e n c j i w k r a j a c h r o z ­ wijających się. P o c h o d z i to stąd, że n p . a b s o l w e n c i szkół z a w o d o w y c h n i e p o d e j ­ mują w s k a z y w a n e j i m p r a c y w t r u d n y m t e r e n i e , a pozostają w mieście aspirując do p o s a d y urzędnika, która j e s z c z e z czasów k o l o n i a l n y c h p o s i a d a w o p i n i i s p o ­ łecznej wysoką pozycję społeczną. Dzięki t e m u w środowisku m i e j s k i m tworzą się g r u p y bezrobotnej inteligencji (terminem t y m obejmujemy w s y t u a c j i państw rozwijających się także absolwentów szkół niższego stopnia). J e s t rzeczą c h a r a k ­ terystyczną, że s y t u a c j a t a k a występuje p r z e d e w s z y s t k i m w k r a j a c h , które dały p r i o r y t e t r o z w o j o w i oświaty p r z e d przemysłem. W a r t o t u wspomnieć, że niektóre ośrodki n a z a c h o d z i e (zwłaszcza w e F r a n c j i ) lansują tezę o potrzebie t a k i e g o w ł a ­ śnie u s t a w i e n i a kolejności zadań k r a j ó w „trzeciego świata". P r z y c z y n y owego s t a n o w i s k a , p o l i t y c z n e w s w o i m c h a r a k t e r z e , znajdują się poza z a k r e s e m n i n i e j ­ s z y c h rozważań. Z g o d n i e ze s w y m i założeniami t e o r e t y c z n y m i M e a d w i d z i z a b e z p i e c z e n i e z d r o ­ w i a p s y c h i c z n e g o n a t e r e n a c h objętych p r z e m i a n i a m i t e c h n i c z n y m i w p s y c h i c z n y m „wzmocnieniu jednostek, które muszą funkcjonować w z m i e n i o n e j s y t u a c j i oraz w rozwinięciu m e t o d w y c h o w a n i a t a k i c h dzieci, którym p r z e m i a n y społeczne n i e przynoszą d e z o r i e n t a c j i " . 4 P o m i m o ograniczoności b e h a w i o r y s t y c z n e j k o n c e p c j i k u l t u r y p e r s o n a l i s t y c z n o k u l t u r o w e podejście do zagadnień związanych ze z m i a n a m i m o d e r n i z a c y j n y m i m a s w o j e o g r a n i c z o n e u s p r a w i e d l i w i e n i e . Eksponując jednostkę i j e j r e a k c j e p s y c h i c z ­ ne z w r a c a się u w a g ę n a f a k t , że w w i e l u w y p a d k a c h właśnie j e d n o s t k i przenoszą owe z m i a n y n a g r u n t r o d z i m e g o społeczeństwa. Łatwość p o r z u c e n i a k o n f o r m i c z n e j p o s t a w y w s t o s u n k u do przyjętego u p r z e d n i o s y s t e m u wartości d e c y d u j e o t y m , k t o p i e r w s z y p r z y s t o s u j e się do n o w y c h w a r u n k ó w i będzie i c h p r o p a g a t o r e m . I o d ­ w r o t n i e , k t o kierując się k o n s e r w a t y z m e m z a t r a c i się w obronie tradycyjnego układu stosunków u l e g n i e s z e r o k o r o z u m i a n y m „zaburzeniom p s y c h i c z n y m " . O c z y ­ wiście o d a l s z y c h l o s a c h o w y c h p r z e m i a n z a d e c y d u j e obok i m p e t u , z j a k i m i są d o ­ k o n y w a n e , także s t o s u n e k większości członków g r u p y i możliwość pogodzenia n o ­ w y c h elementów z z a s a d a m i d o t y c h c z a s o w e j o r g a n i z a c j i społecznej. W t y m w y ­ p a d k u d e c y z j a j e d n o s t e k — niezależnie od i c h p r o p o r c j i ilościowej w s t o s u n k u do całości g r u p y — n i e o d g r y w a większej r o l i . J e d n o s t k i b o w i e m n i e kształtują o b r a z u k u l t u r y ; t y l k o o d w r o t n a s y t u a c j a jest p r a w d z i w a . Zresztą powyższe r o z u m o w a n i e n i e m a c h a r a k t e r u o b r o n y założeń k i e r u n k u , m. i n . dlatego, że „jednostka" (w p o - 3 Mead, op. cit., s. 51. 4 Mead, op. cit., s. 15. �RECENZJE 403 jęciu jego p r z e d s t a w i c i e l i ) j e s t abstrakcyjną personifikacją c e c h p s y c h i c z n y c h u z n a ­ n y c h za właściwe większości l u b w s z y s t k i m członkom g r u p y . N i e z o s t a w i a więc to m i e j s c a n a zróżnicowanie p o s t a w i n d y w i d u a l n y c h z wyjątkiem wątpliwej tezy, że osobniki niedopasowane do społeczeństwa, a więc reprezentujące d e w i a c j e p s y ­ c h i c z n e i znajdujące się dzięki t e m u n a m a r g i n e s i e g r u p o w y m , łatwiej akceptują zmiany. Należy podkreślić — n i e z a w s z e rający im prawo przeciwstawiania d l a etnografów oczywisty — się w p r o w a d z a n i u postulat odbie­ d r a s t y c z n y c h często zmian w społeczeństwie p i e r w o t n y m , o ile są one k o n i e c z n e d l a r o z w o j u zgodnego z k r y ­ t e r i a m i postępu. E t n o g r a f m a jednakże obowiązek proponować modyfikację i środków wprowadzania podjętych wśród małżeństwa T i v (Nigeria) drogą A dministracja ich w wymiany angielska życie. W kroków kobiet książce zmierzających przez motywowała relacjonuje te do się s z e r o k o zastąpienia instytucję małżeństwa posunięcia normami decyzji skutki instytucji drogą kupna. humanitaryzmu i sprawiedliwości r o z u m i a n e j w k a t e g o r i a c h e u r o p e j s k i c h , jednakże okazały się one radykalną i konieczną próbą o b a l e n i a i przygotowania w życiu go do d a l s z e j grupowym, podaży siły roboczej pomnienie ponieważ Spowodowały one początkowo dezintegrowały rodzinę i zaburzenia likwidując równowagę minimalizowały ekonomiczną funkcję tej dużej r o d z i n y . P r z y ­ powyższych ubolewających zamkniętego c h a r a k t e r u społeczeństwa T i v ewolucji. wydarzeń niejednokrotnie n a łamach książki odbija opinie etnografów nad niehumanitarnymi konsekwencjami podobnych kroków. W ogólności z m i a n y , o j a k i c h m o w a , mogą zachodzić s p o n t a n i c z n i e o r a z drogą rozporządzeń a d m i n i s t r a c y j n y c h . W obu w y p a d k a c h mogą one dotyczyć z a s a d o r g a n i z a c j i społeczeństwa (te jednakże — w sposób bezpośredni — występują głównie dzięki i n t e r w e n c j i władzy w y k o n a w c z e j w państwie) l u b s y s t e m u wartości. R z a d k o j e d n a k i n n o w a c j e o r g a n i z a c y j n e i przesunięcia w s k a l i wartości występują niezależnie od siebie. Z a przykład może t u służyć s y t u a c j a w społeczeństwie, w którym s z e r s z a g r u p a (np. w i e l k a rodzina) j e s t k o l e k t y w n y m właścicielem z i e ­ m i . E k s p a n s j a r y n k u zewnętrznego t w o r z y nową wartość — pieniądz i jego i n d y ­ w i d u a l n e p o s i a d a n i e . W miarę tego, j a k s t a j e się on m i e r n i k i e m prestiżu i w ł a ­ dzy, u p a d a k o l e k t y w n a własność i a t o m i z u j e w i e l k a r o d z i n a . A d m i n i s t r a c y j n i e w y m u s z o n e n a r z u c a n i e n o w y c h wartości z a c h o d z i j e d n a k r z a d z i e j i jest c h y b a p r z e d e w s z y s t k i m w y n i k i e m z m i a n s t r u k t u r a l n y c h . Z j a w i s k o to m a c h a r a k t e r w y ­ m u s z o n y p r z e d e w s z y s t k i m w t e d y , gdy połączone jest z usunięciem i n n e j u z n a n e j wartości. Wracając do przykładu z ziemią należy pamiętać, że społeczeństwa p i e r w o t n e (i n i e t y l k o one) często b a r d z i e j niż e k o n o m i c z n y cenią j e j w a l o r e m o ­ c j o n a l n y , związany z w i e r z e n i a m i r e l i g i j n y m i . Przesunięcie kolejności akcentów s p r a w i a poważne trudności i s t a n o w i przeszkodę n a drodze do włączenia tego t y p u r o l n i c t w a w gospodarkę ogólnonarodową. W t y m kontekście umieścić można s p o ­ strzeżenie M e a d , że łatwiej j e s t spowodować r o z s z e r z e n i e t r a d y c y j n e j p r o d u k c j i rolnej p o n a d p o t r z e b y własne niż stymulować w z b o g a c e n i e a s o r t y m e n t u u p r a w o rośliny przemysłowe przedstawiające wartość wyłącznie d l a r y n k u zewnętrznego. Kontynuując uwagi n a temat form uznać z a p r a w d z i w ą tezę, iż w w y p a d k u zależnych częściej w y b i e r a z zakazem. Chodzi modernizacyjnych rozwijających wydaje się drogę z a k a z u niż n a k a z u l u b n a k a z u o to, że a d m i n i s t r a c y j n e decyzje zmierzające jakichś c e c h uważa się z a m n i e j s z k o d l i w e społecznie i b a r d z i e j stawiając rozwiązań wprowadzenie się, że nowych wemu systemowi) lub zaakceptowania można się państw p o l i t y c z n i e n i e ­ organizacyjnych połączonego do usunięcia efektywne, (obcych pozo­ dotychczaso­ n o w y c h wartości s a m o r z u t n e m u , chociaż r e - �RECENZJE 404 gulowanemu działaniu następujące i istniejących przykłady. Podjęte wzbronienie produkcji tego już w a r u n k ó w w 1963 r. w rodzaju społecznych. Tezę tę Indiach ograniczenia wyrobów ilustrują obrotu j u b i l e r s k i c h , który złotem powszechnie w k r a j u był przyjęty z a s y m b o l s t a t u s u różnych s z c z e b l i , s t a n o w i w y m u s z o n e nięcie składowej z tradycyjnego produktywizacja układu wartości. C e l e m środków f i n a n s o w y c h tezauryzowanych tej d e c y z j i była dotychczas w usu­ m. in. t e n sposób n a w e t p r z e z ubogie w a r s t w y ludności. M i e j s c e biżuterii j a k o s y m b o l u s t a t u s u zająć może z c z a s e m n p . p o z y c j a z a w o d o w a w uprzemysławiającym się państwie. Z k o l e i z a przykład n a administracyjną likwidację o g n i w a organizacji nej służyć może z tego samego t e r e n u d e c y z j a o n i e u z n a w a n i u podziału społecz­ kastowego. Oczywiście, j a k w każdym i n n y m w y p a d k u , pełna j e j r e a l i z a c j a j e s t kwestią c z a s u wskutek oporu czynników konserwatywnych. I l u s t r a c j i f a k t u , że k o r z y s t n i e j s z e r e z u l t a t y niż n a r z u c a n i e o b c y c h rozwiązań o r g a n i z a c y j n y c h d a j e w y k o r z y s t a n i e sił tkwiących w społeczeństwie, d o s t a r c z a p r z y ­ kładowe porównanie sposobów w p r o w a d z e n i a i d e i spółdzielczości do r o l n i c t w a G r e c j i o r a z I n d i i . W p i e r w s z y m k r a j u (zgodnie z relacją M e a d ) p o m i m o i s t n i e n i a t r a d y c y j n y c h f o r m spółdzielczych rozpoczęto adoptować p o d p r z y m u s e m wzory zapożyczone z z a g r a n i c y , co w y w o ł a ł o opór chłopów i dyskredytację a k c j i . I n d i a wykorzystując p o m o c o b c y c h ekspertów, s t a r a się apelować do m i e j s c o w y c h k o n ­ c e p c j i współdziałania. N o w o c z e s n a o r g a n i z a c j a spółdzielczości m u s i się różnić od t r a d y c y j n e g o współdziałania definiowanego j a k o dążenie do osiągnięcia tego samego c e l u (a więc nierównoważnego ze współpracą i b a r d z i e j zbliżonego do pojęcia p o ­ m o c y ) . T y m się tłumaczy konieczność z a c h o w a n i a ostrożności p r z y r e a l i z a c j i p r o ­ gramu. C u l t u r a l P a t t e r n s and Technical Whole nowi Cultures oraz Cross-Cultural Change w pierwszej Studies of Aspects praktycznie wybór patologicznych politycznych w części (Studies swojej of Technical skutków niewłaściwych o d n i e s i e n i u do społeczeństw podległych decyzji i c h władzy. to w s p o m n i a n y m i przykładami T i v i G r e c j i c z y też nierozważnym angielskiego typu szkolnictwa w rach wychowawczych B i r m i e , całkowicie odmiennego od s y s t e m u oświaty m i e j s c o w e j . W 0 łatwiejszym p r z e b i e g u Change) występuje zdziwienia. np. w warunków jeśli w rachubę wypadku Zresztą sama Nauru). autorka stworzonych w swoich wchodzi Taki wysoki stopień mowa związ­ łatwiej interwencję charakter pracy zastrzega wzo­ książce j e s t także przez się wprowadzeniem procesu modernizacji P a l a u na Melanezji (warto w się do n o w y c h wnętrznego, n a w e t ośrodków Ilustruje k u z t y m stwierdzić interesujący f a k t , że l u d y O c e a n i i s t o s u n k o w o stosowują of sta­ przy­ świata ze­ i n d u s t r i a l i z a c j i , co Mead n i e może się n a wstępie, że książka budzić nie jest 1 n i e może być podręcznikiem postępowania d l a administratorów i ekspertów t e c h ­ n i c z n y c h . Biorąc p o d u w a g ę wzajemną zależność elementów k u l t u r y , żaden k a t a ­ log r e c e p t n i e jest do pomyślenia d l a w s z y s t k i c h s y t u a c j i społecznych. Stąd matystycznie ukierunkowani p r a k t y c y , n i e posiadający etnograficznego prag- przygoto­ w a n i a , n i e będą najczęściej w s t a n i e powodować się troską o b e z k o n f l i k t o w e pasowanie przez wprowadzanych siebie zmian do tradycyjnej struktury r e s o w a n e g o społeczeństwa. N i e z n a c z y to oczywiście, że s a m p r o c e s modernizacji społeczeństwa m u s i przebiegać żywiołowo, j a k k a p i t a l i z a c j a g o s p o d a r k i v/ X I X w . c z y w p r o w a d z a n i e do­ zainte­ europejskiej e k o n o m i k i towarowo-pieniężnej w większości krajów k o l o n i a l n y c h . W y d a j e się, że j e s z c z e p r z e z długi czas l i k w i d a c j a tej żywiołowości będzie musiała polegać głównie n a z a r a d c z y c h środkach wtórnych do pomniejszenia to przede zmierzających n i e b e z p i e c z n y c h skutków z m i a n m o d e r n i z a c y j n y c h " . O d b y w a wszystkim z a pośrednictwem inicjowanych przez państwo się świadczeń �RECENZJE i służby społecznej. W ł a ś c i w y graficzne i socjologiczne wybór badania 405 odpowiednich środków mogą ułatwić procesu industrializacji i urbanizacji. etno­ Natomiast i n i c j a t o r o m t y c h procesów p r z e d przystąpieniem do r e a l i z a c j i p l a n ó w z m i a n g o s p o ­ darczo-społecznych n a u k i społeczne mogą dostarczyć obecnie j e d y n i e przestróg i z a ­ leceń w r o d z a j u t y c h , które z a w i e r a w swojej ret Mead. przez Nie trzeba autorkę dodawać, zalecenia końcowej że niezależnie te przedstawiają części p u b l i k a c j a od drogi dużą Marga­ metodologicznej wartość. Zwracają obranej one bowiem u w a g ę praktyków n a konieczność s z a n o w a n i a k u l t u r m i e j s c o w y c h i nakazują towanie najdrobniejszych silnie zakorzenione skliwie jej przejawów nie jako nonsensowne z j a w i s k a , których l i k w i d a c j a w y m a g a opracowanego programu. zastrzeżenia — dowodzi, że Praca Mead — etnografia może być obyczaje, oprócz t a k t u także pomijając nauką wszelkie wobec stosowaną, trak­ ale jako w tro­ niej dobrym z n a c z e n i u tego t e r m i n u . Sławoj REINHARD Ostsee, Badania miec Na PEESCH, [w:] Deutsches Kulturströmungen Jahrbuch z dziedziny in den jür Volkskunde, geografii kulturowej czoło p r o b l e m a t y k i Küstenzonen we wschodniej którzy w XII—XIII südlichen w. części d o l n y c h idące z z a c h o d u badań z tej d z i e d z i n y w y s u w a n o osadników, der B . 8: 1962 T e i l I . wskazywały dotychczas n a kontakty kulturowe niemieckich Szynkiewicz zagadnienie przybywali Nie­ n a wschód. pochodzenia na tereny położone n a wschód od Ł a b y . Największy w k ł a d b a d a c z y do tej p r o b l e m a t y k i t r a f i l i oni j e d n a k szczególnych wnieśli językoznawcy; n i e p o ­ dokładnie określić geograficznego p o c h o d z e n i a osadników w p o ­ regionach. Bardziej dokładne b a d a n i a według a u t o r a przeprowadzić Dotychczasowe badania z zakresu problematyki geografii kulturowej mogą etnografowie. językoznawców i etnografów zajmujących się tą pro­ blematyką ograniczały się wyłącznie do zagadnień k u l t u r y r o l n i c z e j i r o l n i c z o - r z e mieślniczej. Wyniki rolniczych W tych strefie morskich badań terenów n i e mogą być uogólniane, odnoszą się b o w i e m ściśle do śródlądowych. samego wybrzeża, zwłaszcza w kontakty kulturowe były innego miastach portowych rodzaju i innego i wsiach pochodzenia. czą o t y m choćby materiały f o l k l o r y s t y c z n e : p o d a n i a , przysłowia i u t a r t e występujące w M e k l e m b u r g i i , in a z e b r a n e p r z e z R y s z a r d a Wossidło (Reise, nad­ Świad­ zwroty, Quartier, Gottesnaam). Żywy tylko folklor przy decyduje Danii, Na runki miejscowościach wpływów Wybrzeża kulturowych, on o t y m , iż s t r e f a Wybrzeża p o s i a d a Dotychczas autora w w określaniu zasługuje na uwagę badaczy, nie l e c z także własną a n i s t r u k t u r a , a n i h i s t o r i a tej k u l t u r y ze względu n i e były wyjaśnione. strefie Wybrzeża należy liczyć się z możliwością w p ł y w ó w południowej Skandynawii przykładzie sprzętu prądów nie i czasowo kulturowych punkty południowo-zachodnich strefy śledziowych południowej była sprawcą się do r o z p o w s z e c h n i a n i a tych autor Bałtyku, centralne, z których w p ł y w y docznić grupę ludzką, która i przyczyniła oraz do p o ł o w ó w ludową. Według kulturowych wybrzeży Bałtyku. s t a r a się śledzić zlokalizować te rozchodziły procesów, która całego s z e r e g u n a to, że odrębną kulturę wytworów się, o r a z je kie­ przestrzen­ uwi­ wywoływała kulturowych. �406 RECENZJE W y b ó r rybołówstwa śledziowego według R . P e e s c h a n i e jest przypadkowy, połowy śledzi b o w i e m zajmują p i e r w s z e m i e j s c e pomiędzy w s z y s t k i m i r o d z a j a m i bałtyckich p o ł o w ó w przybrzeżnych od w c z e s n e g o średniowiecza aż po dzień d z i ­ s i e j s z y (s. 6). Podobnie j a k marynarzom, a dawniej j e s t możliwość w y m i a n y kupcom zamorskim, tak i rybakom dana doświadczeń z mieszkańcami i n n y c h wybrzeży. Odległości pomiędzy wybrzeżami D a n i i , S k a n i i , P o m o r z a są t a k n i e w i e l k i e , że k o n t a k t y m o ­ żliwe są n a w e t p r z y użyciu n a j p r o s t s z y c h środków l o k o m o c j i . C z y s t o geograficzny p u n k t widzenia przy badaniu w p ł y w ó w k u l t u r o w y c h nie powinien, według autora, przesłaniać ważności kontaktów h a n d l o w y c h , p o l i t y c z n o - t e r y t o r i a l n y c h c z y kościel­ nych. Handel rejonie w prowadzony głównie p r z e z W i k i n g ó w , występował Bałtyku od czasów w c z e s n o h i s t o r y c z n y c h , a w okresie Hanzy. Nie bez w p ł y w u n a kulturę strefy tycznej Rugii, Pomorza czątków W reformacji) oraz (Vorpomern) fakt dolnych duńskiego w przynależności i Wismaru południowym przybrzeżnej miec pozostawał f a k t przynależności R u g i i do b i s k u p s t w a (od 1169 r. aż do czasów w pełni r o z k w i t u znalazł do S z w e c j i się Nie­ Roeskilde terytorialno-poli- (od 1640 r. do p o ­ X I X w.). strefie południowego Bałtyku śledziowych: pływaki Simm-Flottreep przymocowane tego t y p u występują i występują obecnie Hanken-Flottreep. bezpośrednio do górnej 2 t y p y s i e c i do p o ł o w ó w Pierwszy linki typ sieci obramowującej posiada sieć. zarówno n a wybrzeżach m o r s k i c h , j a k i n a w o d a c h Sieci śródlą­ d o w y c h północnej E u r o p y . D r u g i t y p s i e c i ( H a n k e n - F l o t t r e e p ) , z p ł y w a k a m i u m i e s z ­ czonymi w określonej wyłącznie na odległości obszarach od górnej środkowej linki części obramowującej południowego sieć, Bałtyku. występuje Z załączonej p r z e z a u t o r a m a p k i w y n i k a , że zasięg s i e c i t y p u p i e r w s z e g o ( S i m m - F l o t t r e e p ) j a k g d y b y p r z e r w a n y t e r e n e m występowania s i e c i t y p u drugiego Pierwszy t y p sieci występuje nocnego wybrzeża b o w i e m wzdłuż z a c h o d n i c h wybrzeży Szlezwig-Holsztynu i Meklenburgii, a Szwecji, następnie i w Szwecji. Drugi t y p sieci posiada, w przeciwieństwie t e r e n występowania. Sieć H a n k e n - F l o t t r e e p tem w Oresund, Gotlandia, Zatoką öland, Bornholm, Teren mi w występowania wybrzeżu Darss, Rugii, na Pomorzu, drugiego typu sieci pierwszego typu, nad Wielkim Beł- Szwecji Półwyspie (Hanken-Flottreep) c e n t r a średniowiecznego rybołówstwa na wyspach: Helskim, nad obejmuje śledziowego i h a n d l u występuje o istnieniu w y m i a n y drugi i Pomorzem ków w y m i a n y typ sieci; a więc kulturowej pomiędzy pomiędzy południową terenami, dwa śledzia­ o k r e s i e H a n z y : południową Skanię i Rugię. P r z y t o c z o n a p r z e z a u t o r a świadczyć nazw i środkowym na Finlandii Pucką. najważniejsze ma n a południowym do spotykamy pół­ dopiero M i e r z e i Świeżej, Wybrzeżu S a m b i i , Łotwy, E s t o n i i i Z a t o k i B o t n i c k i e j : w zwarty jest (Hanken-Flottreep). na mapa których Skandynawią, Rugią ( V o r p o m m e r n ) . A b y znaleźć odpowiedź n a p y t a n i e dotyczące k i e r u n ­ kulturowej zachodzącej n a t y m t e r e n i e , a u t o r p r z e p r o w a d z a analizę używanych n a określenie d r u g i e g o t y p u sieci. Sieć t a p o s i a d a cały szereg n a z w dających się j e d n a k w y p r o w a d z i ć z c z t e r e c h zasadniczych: nazwa garn, mans, netten, sköte. m a n z e n , m a n s c h e n ) występują przytoczonych z języków: s k a n d y n a w s k i e g o , stwierdzeniem, słowiańskich. (manser, rozpatruje niemieckiego że n a z w a mans nazw mansor, równocześnie w południowej brzeżu n i e m i e c k i m i p o l s k i m . A u t o r kluduje Z m a n s e n i jej w s z y s t k i e modyfikacje jedynie mansjor, jedna mansen, Skandynawii, na w y ­ możliwość p o c h o d z e n i a tej nazwy i słowiańskiego. Rozważania s w e k o n ­ (kaszubska manca) pochodzi z języków �RECENZJE W d a l s z y c h częściach s w e j scami postojowymi dochodzi w dla lodzi obrębie pracy autor zajmuje określonego terytorium dziny, w k o n k r e t n y m p r z y p a d k u analizy i terenowe nazw autor używanych się kotwicą kamienną i m i e j ­ rybackich. Wychodzi r o w y c h , to z reguły p r z e j m o w a n y historyczne 407 bowiem z założenia, że o i l e geograficznego do kontaktów j e s t cały zespół pojęć i z j a w i s k z d z i e d z i n y rybołówstwa. W kultu­ z danej dzie­ o p a r c i u o materiały u s t a l a typologię k o t w i c , a następnie p r z e c h o d z i dla określania tych kotwic. Stwierdza następnie, do że w d i a l e k t a c h duńskich, n a z a c h o d n i c h wybrzeżach s z w e d z k i c h i w S k a n i i k o t w i c a k a m i e n n a ogólnie n a z y w a n a morskie (krab morski) Niemczech jest k r a b b e . żyjące w itd. Autor uważa, Nazywana strefie że jest j e s t więc t a k , j a k zwierzątko przybrzeżnej mało Bałtyku: w prawdopodobne, Danii, aby we Szwecji, wszystkich t y c h k r a j a c h r y b a c y niezależnie od siebie z a s t o s o w a l i taką samą nazwę d l a k o t w i ­ c y przypominającej określany zewnętrznie k r a b a przeniesione zostały morskiego. z jednego świadectwa (Belege) są najliczniejsze w że k o t w i c a i nazwa ją określająca przykład wpływu Dalsze płytkich niowej. kas rozważania wybrzeżach Ścieżki wtedy, kulturowego gdy autora te ułatwiają dotyczące w dotyczą kamiennych rybakom kierunku wyrazu do autor przyjmuje, Jest występujących łodzi i Szwecji to Noszą na połud­ i wysiadanie brzegu. kous autor Istniejące na teren Rugii. ścieżek, do U z n a m , kaus, nią dalsze. dlatego Szlezwigu samego podsumowuje to południowym. Uznam, wsiadanie dojechać na wyspie tego coraz z Północy idącego łodziami n a R u g i i , kaaschen żania na Skandynawii, przybyły morskich Rugii, wyspy n i e mogą N a z w a ta, j a k i przedmiot terenu z nich one nazwy: n a terenie S k a n i i . Rozwa­ stwierdzeniem, że w y r a z kas pochodzi z D a n i i , skąd został p r z e n i e s i o n y n a t e r e n S z l e z w i g u i dalej do południo­ wej S z w e c j i , n a Rugię Omówione według wyżej autora południowego omawianym w okresie o Bałtyku. von charakterze poznać się Na Dragor, mechanizm Skanii: wybrzeżu Sundu były (Malmö), Skare, Trelleborg, i z n a c z e n i e posiadały gdzie łowiono uprawianym do część uprawiających Byli tego to przeważnie dotychczas problemu. rolnicy małych Sundu. i parobcy majstrzy og fisker, i Falster i i gdzie po­ Born- z Sundu: koncentrował rzemieślnicy, o rybakach stosunkowo w w Skanör śledziowych (Leipzig i swej jesienią bardzo pracy, Zelandii, uprawiali Skanii brali którzy rybołów­ niewiele. ciekawych że S k a n i i pochodziła z południowej rybołówstwie połowów dostarcza w g autora wykazuje śledziowe c i s a m i , którzy w Hven wybrzeżu źródłowe: Hanserecess 1876), n a t o m i a s t Stoklund Oprócz rolników miasteczek, intensywnych wiedzieliśmy rybołówstwo z innych mniejszych wysp, brzeży terenach S t o k l u n d a , Bonde materiałów na położone u wyjścia śledzi Hansen, śledziowych związku z t y m miejscowości na (Halle Erik handlowe. o l i c z n e materiały osób na śledzi Landskrona, Falsterbo; ilości handlu Dopiero praca В j a m a i miejscowości największe oparciu Vrkundenbuch Paul połowów to miejscowości Skanör sposoby 1370), Hansisches i Tomfohrde, odtworzyć w tam kulturowej połowów Abbekas, Ystad, Kaseberge, i F a l s t e r b o wyrosły n a w i e l k i e osiedle stwie świadczą przybrzeżnego wymiany terenami najintensywniejszych się głównie h a n z e a t y c k i h a n d e l śledziami. W Zasięg kulturowych rybołówstwa szczegółowo Lundfoerg, tereny Ellenbogen i Falsterbo, możemy zapożyczeń dawnego bliżej zajmuje Blumcke, dokładnie h o l m . Największe Skanör Aby autor Hanzy: średniowieczu. łudniowej Hiddensee. wzajemnych Hanzy. zlokalizowali w jednolitym terenie, Badacze Barseback, i wyspę przykłady Lalland, połowy udział okresowo znaczna z Danii. Falster u wy­ mieszkańcy porzucali swą �408 R E C E N Z J E pracę i podążali n a t e r e n S k a n i i , a b y uczestniczyć w i n t r a t n y c h połowach śledziowych. P o w s t a w a ł y t u n a w e t małe wspólnoty p o ł o w o w e (Fanggemein­ schaften) zakładane p r z e z duńskich rolników, którzy p r z y w o z i l i ze sobą sprzęt p o ł o w o w y i łodzie. Oprócz Duńczyków n a t e r e n a c h S k a n i i s p o t y k a m y również r y b a k ó w n i e m i e c k i c h . D o w z a j e m n y c h kontaktów pomiędzy r y b a k a m i dochodziło w obrębie o b o z o w i s k ( L a g e r ) znajdujących się w pobliżu b r z e g u morskiego w M o e n i A l i u s (dane z r o k u 1491). B l i s k i e c o d z i e n n e k o n t a k t y pomiędzy r y b a ­ k a m i duńskimi, s z w e d z k i m i i n i e m i e c k i m i umożliwiały w z a j e m n e podpatrywanie t e c h n i k połowu o r a z wymianę doświadczeń p r z y w y k o n y w a n i u sprzętu. R . P e e s c h t w i e r d z i , że Duńczycy i S z w e d z i b y l i stroną dającą w t y c h k o n t a k t a c h , ponieważ m i e l i z a sobą 150-letnie doświadczenie. Początek rybołówstwa n a obszarze S k a n i i w y p a d a w przybliżeniu n a r o k 1200, n a t o m i a s t r y b a c y n i e m i e c c y p r z y b y l i n a t e t e r e n y dopiero w połowie X I V s t u l e c i a . N i e m c y n i e b y l i n o w i c j u s z a m i w d z i e ­ d z i n i e rybołówstwa śledziowego, ponieważ u p r a w i a l i j e n a północnym wybrzeżu R u g i i , rybołówstwo r u g i j s k i e miało j e d n a k krótszą tradycję aniżeli r y b o ł ó w s t w o w S k a n i i . Współudział N i e m c ó w w połowach S k a n i i był zadziwiająco krótki, pod k o n i e c b o w i e m X I V w . N i e m c y wycofują się z S u n d u zostawiając połowy Duńczykom. Znaczną rolę w w y m i a n i e k u l t u r o w e j strefy południowego Bałtyku odegrały także małe sezonowe o s i e d l a r y b a c k i e Fitten, zakładane p r z e z m i a s t a h a n z e a t y c k i e . W y r a z Fitte występujący często w d o k u m e n t a c h h a n z e a t y c k i c h j e s t p o c h o ­ dzenia nordyjskiego i oznacza sezonowe osiedle o charakterze handlowym. O d 1290 r. w y r a z t e n występuje także w d o k u m e n t a c h z terenów R u g i i . W p r z y ­ w i l e j a c h n a d a w a n y c h m i a s t o m h a n z e a t y c k i m p r z e z Książąt P o m o r s k i c h , F i t t e o z n a c z a również osiedle h a n d l o w e . O s i e d l a tego t y p u występowały n a R u g i i w m i e j s c u d z i s i e j s z e j w s i Wittów, w miejscowości Göhren, n a półwyspie M n i ­ chów, n a w y s p i e H i d d e n s e e o r a z w pobliżu A h r e n s k o o p . P o d o b n i e j a k n a t e r e n i e S k a n i i , t a k i w r u g i j s k i c h Fitten rybołówstwo śledziowe miało c h a r a k t e r s e z o ­ n o w y . U p r a w i a j ą c y połowy r e k r u t o w a l i się głównie z ludności r o l n i c z e j z p o ­ b l i s k i c h w s i , a być może z l u d z i przybywających z m i a s t w własnych łodziach i z w ł a s n y m sprzętem. O d połowy X I V w . do początków w i e k u X V n i e m i e c c y r y b a c y odwiedzają łowiska S k a n i i (Skanör, F a l s t e r b o ) , gdzie uczą się t e c h n i k połowu od Duńczyków i S z w e d ó w . Z d o b y t e umiejętności z z a k r e s u rybołówstwa w p r o w a d z a j ą następnie w o s i e d l a c h t y p u Fitten n a własnych t e r e n a c h : R u g i i , H i d d e n s e e i D a r s s . Omówione wyżej o s i e d l a h a n d l o w e , zarówno duże j a k i drobne, r o z r z u c o n e w s t r e f i e południowego Bałtyku określają o b s z a r , n a którym, w e d ł u g autora, wykształciła się s p e c y f i c z n a i j e d n o l i t a w ogólnych z a r y s a c h t e c h n i k a p o ł o w ó w śledziowych. U p a d e k z n a c z e n i a gospodarczego osad h a n d l o w y c h Fitten z po­ czątkiem X V I w . p r z e r y w a wielostronną wymianę kulturową pomiędzy S k a n ­ dynawią a t e r e n e m d o l n y c h N i e m i e c . P o d a n e wyżej o b s z e r n e omówienie p r a c y R . P e e s c h a i l u s t r u j e metodę p r a c y a u t o r a p r z y rozwiązywaniu zagadnień w p ł y w ó w kulturowych w określonym regionie g e o g r a f i c z n y m . P r a c a jest t y l k o d r o b n y m p r z y c z y n k i e m do z r o z u m i e ­ n i a s k o m p l i k o w a n e g o ' p r o c e s u kontaktów k u l t u r o w y c h , który w r e j o n i e Bałtyku w y m a g a d a l s z y c h i n t e n s y w n y c h badań ze s t r o n y etnografów różnych k r a j ó w bałtyckich. Jadwiga Kucharska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c4e8be37b15a13ec3af80014abe85dc5.pdf fa76cd04599aecb13df66c4b59d96a18 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:557 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:508 Title A name given to the resource Brogi jako element zagrody chłopskiej w Polsce (na podstawie badań etnograficznych w 1955 roku) / ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9, s.103-121 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kwaśniewski, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R Z Y S Z T O F KWAŚNIEWSKI BROGI JAKO ELEMENT na podstawie Z A G R O D Y CHŁOPSKIEJ W POLSCE badań etnograficznych w_ 1955 roku Spiczaste dachy, zawieszane między czterema słupami, stanowią c h a r a k t e r y s t y c z n y element k r a j o b r a z u wiejskiego w i e l u okolic P o l s k i . T o p r y m i t y w n e , t r a d y c y j n e urządzenie, służące przede w s z y s t k i m do p r z e c h o w y w a n i a zboża, słomy, siana, jest t a k tanie i p r a k t y c z n e , że n i e t y l k o nie zanika, ale u t r z y m u j e się i rozpowszechnia do dziś — zwłaszcza w pierwszych stadiach zagospodarowywania się, n p . na Z i e ­ m i a c h Zachodnich, l u b w małych, półrolniczych gospodarstwach. Jeżeli chodzi o 'przechowywanie niewymłóconego zboża, Polska sta­ n o w i w Europie obszar przejściowy. Wyróżniają się t u strefy o d p o w i a ­ dające różnicom k l i m a t y c z n y m : północna, w której zebrane z pola zbo­ że w y m a g a dodatkowego dosuszania w ogrzewanej s t o d o l e , środkowa, obejmująca w zasadzie całą Polskę, gdzie głównym b u d y n k i e m do prze­ c h o w y w a n i a zboża jest stodoła nieogrzewana, a wreszcie strefa połu­ dniowa, w której specjalne b u d y n k i do p r z e c h o w y w a n i a niewymłócone­ go zboża p r a w i e że n i e występują. Jest jednak rzeczą interesującą, że УТ strefie południowej nie m a brogów, które ze względu n a słabsze za­ bezpieczenie o d w p ł y w ó w atmosferycznych (brak ścian) mogłyby zajmować właśnie zasięg bardziej południowy niż stodoły. T e r e n e m występowania 'brogów w Europie jest obecnie Rosja, Białoruś, U k r a i n a i Polska; poza t y m i k r a j a m i spotyka się j e jeszcze w północnej R u m u n i i (okręg Baiamare, zwłaszcza r e j o n Viseu de Sus) oraz bardzo sporadycz­ nie na terenach n i e m i e c k i c h aż po Holandię ; na północy b r o g i z n a r ^ 1 2 P o r . E . L a i d, Ü b e r 1 t. 17—18: P o r . K . R h a m m , Etnographische 2 tumskunde, n í k o v á , ska w d e n Ursprung t . 2, B r a u n s c h w e i g Národopisná Etnografie", 1958 r. dowy, der nordośteuropiiischen Riege, „Polk-liv", 1 9 5 3 — 1 9 5 4 , 's. 1 7 — 3 3 . w nr 2: Baenerdal nieruchomy. musea w 1959, s . pod Beitrdge zur germanisch-slavischen 1 9 0 5 — 1 9 1 0 , c z . 1, s . 3 5 4 , u w . přírodě v Holandsku 203, r y c i n a Amersfoortem a v Belgii, przedstawiająca w Holandii; Alter- 1; p o r . t e ż bróg foróg ma O. S k a l ­ „Českosloven­ wybudowany dach dwuspa­ �KRZYSZTOF 104 KWAŚNIEWSKI są również na L i t w i e , Łotwie i w Estonii, a na południu występują czasami w Słowacji, Słowenii i zachodniej C h o r w a c j i (jako zjawisko nowe) oraz w północnych W ę g r z e c h . W t y m stanie rzeczy etnograficzny opis i typologia brogów w P o l ­ sce mogą rzucić pewne światło na genezę niektórych elementów zagro­ d y chłopskiej w Polsce. To właśnie jest celem tego opracowania. 3 Rys. 1. B r ó g zaopatrzony o dachu w czterospadowym, platformę napalową. piramidalnym, Łęki ruchomym, Strzyżewskie, pow. Krosno F o t . K . Kwaśniewski 3 K. M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, t. 1, Kraków 1929, s. 2 3 2 . �BROGI JAKO ELEMENT ZAGRODY CHŁOPSKIEJ 105 K . Moszyński uważa b r o g i za element pochodzenia zachodniego, który przeniknął na wschód d w o m a szlakami, poprzez Litwą i Łotwę w k i e r u n k u L e n i n g r a d u i poprzez Małopolskę na zachodnią Ukrainę . Tezą tę p r z y j m u j e także B . Schier, uważając przejęcie brogów za pierwszy k r o k w k i e r u n k u przejęcia zachodnio germańskiej „Scheunenw i r t s c h a f t " , a za urządzenie rodzime dla Słowian uważając t y l k o otwartą przestrzeń do młócenia — gumno . A r g u m e n t a m i tego t w i e r ­ dzenia są przeważnie w n i o s k i z e t y m o l o g i i nazwy bróg, które zostaną jeszcze omówione poniżej w związku z p r z e d s t a w i e n i e m polskich z n a ­ czeń t e j nazwy i pochodnych. Jeżeli chodzi o dawność urządzenia, t o n a j d a w n i e j s z y m p r z e k a z e m źródłowym jest w z m i a n k a z Lex bajuvariorum z 1 połowy V I I I w . przytoczona przez B . Schiera . Archeologia p r z y j m u j e występowanie brogów już w k u l t u r z e p r a p o l s k i e j , a p o ­ twierdzenie występowania brogów z n a j d u j e m y w r y c i n i e Biblii Welislawa z X I I I w . , w występowaniu h e r b u Bróg już na pieczęci z 1343 г., a p o t e m w zapiskach sądowych o d 1401 r . p o d nazwą Bróg albo L e szczyc , wreszcie zaś w e w z m i a n k a c h u w i e l u autorów X V I — X V I I I w . w Polsce . Dokładniejszej analizy stosunków brogów do i n n y c h urzą­ dzeń zagrody chłopskiej nie przeprowadzono na większych obszarach. T y l k o d l a terenów Podola J . Gajek zwrócił uwagę na typologiczne p o ­ wiązanie b r o g u , zwanego t a m oborih, z ogrodzeniem dla bydła p o d gołym niebem, z w a n y m obora , oraz na f a k t słabego rozpowszechnie­ nia brogów w południowej części Podola, na terenie rozpowszechnienia kosznic . Opracowanie to oparte zostało wyłącznie na w y n i k a c h badań t e r e ­ n o w y c h , przeprowadzonych w 1955 r . w 336 wsiach do celów Polskiego atlasu etnograficznego, na podstawie jednolitego k w e s t i o n a r i u s z a . Konsekwencje oparcia się n a t a k i m zasobie źródeł są następujące: 1) dane o występowaniu l u b o t r a d y c j a c h występowania omawianego zjawiska stanowią przybliżenie reprezentacyjne; 2) uwzględnione zo4 c e 7 8 9 10 n 12 13 14 4 M o s z y ń s k i , 5 B. europa, riusz l. c. Hauslandschaften S c h i e r , Reichenberg 6 S с h i e r, op. 7 S c h i e r , op. 8 J . K o s t r z e w s k i , 9 L. N i e d e r l e , 1 0 Z. G l o g e r , 1 1 S. B. 1 2 J . G a j e k , und im ostlichen Mittel- c i t . , s. 387. cit., s. 386. Kultura Život L i n d e , Słownik Zarys 1 3 G a j e k , 1 4 A. N a s z , nr 3, W r o c ł a w prapolska, starych Encyklopedia op. Kulturbewegungen 1932, s. 385. Poznań Slovanu, staropolska, języka etnograficzny 1949. t . 1, P r a h a t. polskiego, zachodniej 1, t. 1911, s. 806. Warszawa 1, W a r s z a w a części Podola, 1958, s. 208. 1951, s. 172. L u - b L i n 1947, s. 13. cit., s. 62. Sterty, stogi. 1955, s. Brogi, 31—35. [w:] Polski atlas etnograficzny. Kwestiona­ �KRZYSZTOF 106 KWAŚNIEWSKI stały t y l k o dane dotyczące g o s p o d a r s t w c h ł o p s k i c h , a więc .mapy n i e dają o b r a z u występowania brogów s p o t y k a n y c h często p r z y •domkach kolejarzy, dróżników, leśników i i n . , którzy n i e prowadzą samodzielnych gospodarstw r o l n y c h i najczęściej nie posiadają wła­ snych zabudowań, a którzy — j a k w y n i k a z obserwacji — częściej i n a większych obszarach używają brogów niż chłopi; 3) m a p y przedsta­ wiają t y l k o stan z 1955 г., a więc nie uwzględniają d a n y c h o występo­ w a n i u brogów z opisów w źródłach pisanych i l i t e r a t u r z e , pozwalają- 1 — ale we wsiach budowano stwierdzono skich; 3 — we badanych tarn brogi, wsiach wsie, w nie stwierdzono a nawet badanych których po w razie występowania potrzeby występowanie stwierdzono 1945 r. p r z e z brogów buduje brogów w się chwili gospodarstwach występowanie .brogów osadników w je obecnie; badań, 2 — chłop­ wybudowanych �BROGI JAKO ELEMENT ZAGRODY CHŁOPSKIEJ 107 cych na t w i e r d z e n i e , że 'brogi były znane niegdyś w całej Polsce. Dane 0 d a w n y m stanie rzeczy pochodzą t y l k o ze s t w i e r d z o n y c h w terenie tradycji ustnych. A u t o r zdaje sobie sprawę, że p r z y t a k i m p o t r a k t o w a n i u opracowania szereg r e l i k t o w y c h l u b efemerycznych faktów i t r a d y c j i uszło u w a g i , zwłaszcza wobec dość dużego r o z r z u t u 'przebadanych w s i . D o w y m i e ­ n i o n y c h powyżej trudności w pełnym ujęciu t e m a t u metodą k a r t o g r a ficzno-porównawczą dodać trzeba także i to, że w niektórych wsiach brogi. n i e są urządzeniami stałymi. Łatwość, a zarazem nietrwałość 'eh k o n s t r u k c j i powoduje, że nieraz bywają one budowane t y l k o w związ­ k u z większym 'urodzajem zbóż l u b t r a w , a po p a r u latach niszczeją l u b są rozbierane. W zależności o d potrzeb zmieniają się też czasem f u n k c j e urządzenia i niektóre elementy jego f o r m y . Jednakże w P o l ­ sce, na t l e powszechnego urządzenia do p r z e c h o w y w a n i a zboża, siana 1 słomy, j a k i m jest stodoła, oraz w zestawieniu z niektórymi d a n y m i o i n n y c h p r y m i t y w n y c h sposobach p r z e c h o w y w a n i a t y c h zbiorów, j a k s t e r t y i stogi — wyznaczone, zgeneralizowane zasięgi mogą stanowić Ryc. 2. patrzony Bróg w o dachu pomost z dwuspadowym, desek. nieruchomym, Dzierzążnia, pow. zao­ Tomaszów Lubelski R y s . K . Kwaśniewski �KRZYSZTOF 108 KWAŚNIEWSKI przesłanki do u c h w y c e n i a niektórych kierunków i tendencji r o z w o j o ­ w y c h w o m a w i a n y m zakresie. Przez bróg r o z u m i e się najczęściej dach zawieszony między czterema słupami t a k , że można go przesunąć w górę i w dół zależnie o d p o t r z e ­ b y pomieszczenia w n i m większej l u b mniejszej ilości z b i o r ó w . Jest to jednak — j a k w y n i k a z zestawionych poniżej d a n y c h — t y l k o z a ­ s a d n i c z a forma i funkcja brogu. Od b r o g u należy odróżnić nie .przykryte dachem, ułożone na czas dłuższy, okrągłe l u b prostokątne k u p y zboża albo słomy, zwane p r z e ­ ważnie s t e r t a m i , oraz okrągłe, często wysmukłe k u p y siana, zwane sto­ gami (terminologia ta nie jest w gwarach p o l s k i c h jedyna, ale p r z e ­ ważająca, p r z y czym o nazwie decyduje n i e kształt, ale zawartość s t e r t l u b stogów). Z w a r t y Obszar występowania brogów albo t r a d y c j i o i c h występo­ w a n i u w gospodarstwach chłopskich — to Polska wschodnia i środko­ w a , z wyjątkiem zachodniej części Podkarpacia (mapa li). Na żywot­ ność urządzenia wskazują dość liczne jego przeniesienia w r a z z falą osadniczą po 1945 r . n a Ziemie Zachodnie (na 336 w s i przebadanych występowanie l u b t r a d y c j e o występowaniu brogów stwierdzono w 163 wsiach, w t y m w 10 wsiach zwyczaj i c h b u d o w a n i a przynieśli osadnicy na Ziemie Zachodnie). Nazwa bróg i p o k r e w n e występują głównie u Słowian Zachodnich (czeskie brah, łużyckie brožnja, które oznacza zresztą stodołę pod wspólnym dachem z domem, podczas g d y dach n i e r u c h o m y na słupach to kolnja ) . Nawiązując do tego f a k t u wywodzono nazwę bróg od n i e ­ mieckiego Berg , a następnie od gockiego bairgan i staro-górno-niemieckiego bergan . Na poparcie przytaczano wielkoruską nazwę selom, co wydaje się zapożyczeniem o d germańskiego helm, staronordyckiego hjelm, gockiego hilms i staropruskiego Umis . Pogląd o niemieokiej pożyczce nazwy bróg przyjmował K . Moszyński . Polska etymologia stoi na s t a n o w i s k u prapokrewieństwa gockiego bairgan i pochodnych z prasłowiańskim *bergti, stąd *borg . Stąd też i ukraińska nazwa 15 1 6 17 18 19 20 21 1 5 P o r . też " A. 1 7 S с h i e r, I e S с h i e r , op. cit. 1 9 A. borgs 1927 s. opis C e r n y , op. W.,Ba d u r a , łużycka, c i t . , s. Vedeskaps 385 och Husów, „Wisła", (wg t. 3 : „Lud", t. 8 : 1902, s. 275. 1889, s. 3 3 8 — 3 6 9 . Bernekera). Germanisch-slavische hehnwortkunde, Vitterhets-Samhalles Handlinger", „GoteS. IV, t. 3 1 : 4, s . 2 7 3 . 2 0 M o s z y 2 1 F. S ł a w s k a , 44. pracy S t e n d e r - P e t eг s e n , kuningiije nr w Zagroda ń s к i , op. ctt., s. 232. Słownik etymologiczny języka polskiego, t. 1, K r a k ó w 1952. �1 — bróg, którym z brodło, BROGI JAKO obróg, oboroh oznaczają słomę, siano, przechowuje nieruchomym się dachem, żerdzi wbitej w ze ściankami 4 — ze zbożem l u b słomą; środek ELEMENT znana stogu ZAGRODY reuhorny zboże; lub bez; 2 — lub sterty; 5 — dach we 109 n a czteerch słupach, bróg, 3 — jest tylko n a z w a określanie n a z w ą b r ó g CHŁOPSKIEJ bróg, brożyna pod brodło oznaczają szopę brodło oznaczają stertę n a -określenie wsiach badanych pionowej stwierdzono kopca n a ziemniaki oborih, nie mająca oczywiście etymologicznie nic wspólnego z oborą . Na korzyść tej interpretacji przemawia występowanie szeregu innych desygnatów nazwy bróg . 22 23 2 2 Wbrew twierdzeniom gii n a z w y obora z hodowlą w 2 3 Np. Polsce bróg Gajka (por. p r z y p . por. K . K w a ś n i e w s k i , jako w końcu XIX zbiorowisko i w kilku XX 12); z e s t a w i e n i e Elementy w., kłosów „Lud", zagrody danych chłopskiej o etymolo­ związane t. 4 7 : 1 9 6 2 , s . 4 4 6 , p r z y p . 2 2 . (O. K o l b e r g . L u d . Mazowsze, t. 3. �по KRZYSZTOF Rys. 3. Sterta między o -czterema nią KWAŚNIEWSKI palikami drążkami. 1 sterta Małroiwiista, wzmocniona pow. kilkoma opartymi, Augustó.w R y s . K . Kwaśniewski N a z w y bróg, brodło, oboroh określają — j a k stwierdzono — n a przeważającej części obszaru r u c h o m y daszek na słupach (por. m a p a 2 i r y c . 1). W r o z r z u c o n y m zasięgu spotyka się jednak określanie t y m i n a z w a m i daszków ( n i e r u c h o m y c h , a więc r o d z a j u szop bez ścian (ryc. 2). W z w a r t y m śląskim i częściowo małopolskim zasięgu s t w i e r d z o ­ no określenie nazwą bróg s t e r t y zboża l u b słomy (to samo zjawisko stwierdzono i w dwóch wsiach na Podlasiu). Jest rzeczą interesującą, że na Śląsku zanikło urządzenie, a utrzymała się (na określenie innego desygnatu) nazwa; n i e jest jednak wykluczone, że podobnie j a k w w i e l u i n n y c h archaizmach g w a r y śląskiej nazwa ta zachowała t a m p i e r w o t n e , ogólniejsze znaczenie p r z e c h o w y w a n i a zgromadzonych zbiorów, zwła­ szcza że określa ona t a m również i kopiec n a z i e m n i a k i . O d m i e n n a jest sytuacja na P o m o r z u , gdzie spotyka się jeszcze t r a d y c j e o brogach, ale n i e stwierdzono (występowania n a z w y bróg w m i e j s c o w y c h g w a r a c h . 2 4 Kraków brodło 2 4 1 8 8 7 , ,s. 8 9 ) , j a k o ( S ł a w s k i , Por. K. op. N i t s c h , dół n a cit, Mały z i e m n i a k i (por. niżej). P o r . też znaczenie s. 43). atlas gwar polskich, Wrocław—Kraków 1959. nazwy �BROGI JAKO ELEMENT ZAGRODY CHŁOPSKIEJ 111 Może to świadczyć o t y m , że w Polsce północno-zachodniej z m i a n y za­ chodziły w t r a d y c y j n e j k u l t u r z e w s i raczej w o l n o ' i od dawna, g d y tymczasem w Polsce południowo-zachodniej przyczyną z a n i k u brogów mógł być s z y b k i rozwój gospodarczy l u b zarządzenia a d m i n i s t r a c y j n e . W t y m miejscu n i e o d rzeczy będzie zwrócić uwagę na pewne f o r m y być może pośrednie, występujące w zasięgach p e r y f e r y c z n y c h w sto­ s u n k u do zwartego zasięgu występowania brogów. Są t o : 1) s t e r t y ze zbożem ustawione między czterema p a l a m i , ale n i e n a k r y t e dachem — głównie n a Śląsku i na Kaszubach; 2) s t e r t y zboża l u b słomy zabezpie­ czane przez oparcie o nie k i l k u drągów, występujące szczególnie w p a ­ śmie o d K r a k o w s k i e g o , wzdłuż górnej W a r t y i k u T o r u n i o w i (ryc. 3i). 1 — stwierdzono w stwierdzono badanych wsiach przechowywanie w przechowywanie brogach siana w niewymiócanego brogach; zboża 2 — �KRZYSZTOF 112 KWAŚNIEWSKI Z a r y s o w u j e się też związek między brogami a niektórymi k o n s t r u k ­ c j a m i p a l o w y m i , wzmacniającymi s t e r t y : w n i e w i e l k i m zasięgu w i e l ­ k o p o l s k i m stwierdzono, że ipal w b i j a n y dla umocnienia w środek s t e r t y ze zbożem (ryc. 4) określany jest nazwą brożyna, a więc nazwą o k r e ­ ślającą najczęściej słup b r o g u \ W t y m m i e j s c u trzeba zaznaczyć, że p o w i n o w a c t w o t a k i c h urzą­ dzeń, j a k brogi, s t e r t y i stogi, wyraża się nie t y l k o w f u n k c j i , a czasem {jak wyżej zaznaczono) i n a z w i e g w a r o w e j , ale również w w i e l u d r o b ­ n y c h szczegółach f o r m y . A b y nie rozbudowywać zbytnio s t r o n y k a r t o g r a ­ ficznej, nie przedstawiono t u osobnych mapek z tego zakresu, ale n a j ­ ważniejsze z wyznaczonych zasięgów różnych f o r m stert i stogów zo­ staną poniżej wyszczególnione w tekście, w zestawieniu z o d p o w i e d n i m i z j a w i s k a m i dotyczącymi brogów. Zasadnicze f u n k c j e brogów w gospodarstwach chłopskich przedsta­ w i a mapa 3. W y n i k a z n i e j , że większa koncentracja zwyczaju prze­ c h o w y w a n i a z b o ż a w brogach zarysowuje się w zachodniej części zasięgu, g d y tymczasem w e wschodniej Polsce (z wyjątkiem Rzeszowskiegoi) w brogach przechowuje się głównie siano. Podobne, może jeszcze 2 Rys. 4. Stóg przykryty isiana kilkoma umacniany związanymi, dzony. 2 5 N i t s c h , op. cit. Łączyn, wbitym w zwisającymi pow. środek palikiem, drążkami; Ostrołęka Rys. K. ogro­ Kwaśniewski �BROGI JAKO ELEMENT ZAGRODY CHŁOPSKIEJ 113 wyraźniejsze zasięgi posiada zwyczaj wzmacniania s t e r t zboża l u b słomy w b i t y m i w środek p a l a m i : występuje o n w większych z g r u p o ­ waniach w pasie o d K a r p a t Zachodnich, poprzez Śląsk i zachodnią Wielkopolskę k u p o g r a n i c z u mazowiecko-pomorskiemu. Na obszarze położonym dalej na zachód umacnianie stert i stogów p i o n o w y m i p a l a m i jest z j a w i s k i e m r z a d k i m , a na wschód — występuje z w a r t y obszar, na 1 — stwierdzano powanie w występowanie badanych wsiach piwniczek brogów pomieszczenie d l a zwierząt l u b szopa; 3 — zboże 4 — lub siano stwierdzono, leżącym układa na się układa że się ziemi (jeżeli je ściółce na na zboże l u b w ze Etnografia P o l s k a , t. I X platformie, brogu brogami; na 5 — pewnej jest zboże, brogów wystę­ wykorzystane wysokości stwierdzono ogrodzeń w o k ó ł stwierdzono że p r z e c h o w y w a n e się n a pomoście z przechowywane słomy); 2 — ścianki, stwierdzano, siano układa budowania 8 - pod posiadających desek to w jako brogu nad ziemią; lub drągów, prawie występowanie zawsze izwyozaju �KRZYSZTOF 114 KWAŚNIEWSKI Brogi Pod brogami występują ogradzane płotem 10 13 pomosty — 23 platformy napalowe — 7 24 — 2 3 13 45 5 1 2 3 8 piwnice — — — 4 2 3 8 szopy — — — — 2 5 9 chlewy — — — — — 9 28 wisko dzono zja­ wsi, w rych stwier­ ilość któ­ Łączna chlewy szopy występują piwnice napalowe brogami platformy pomosty Pod płotem Brogi ogradzane którym p a l e m w b i t y m w środek stogu umacnia się najczęściej t y l k o stogi z s i a n e m (ryc. 4). Bardzo zróżnicowany obraz k a r t o g r a f i c z n y przedstawiają sposoby zabezpieczenia dolnej części b r o g u (mapa 4). F o r m y t e rzucają n i e k i e d y światło i na dodatkowe f u n k c j e tego urządzenia. N a północnym w s c h o ­ dzie Polaki w dość z w a r t y m zasięgu występuje zwyczaj zaopatrywania niektórych brogów ściankami. Powstałe w t e n sposób pomieszczenie b y w a w y k o r z y s t y w a n e przeważnie jako stajenka d l a zwierząt, czasem też j a k o szopa na narzędzia i drobne sprzęty (ryc. 5). W południowej części Kieleckiego, pomiędzy Wisłą a Pilicą, występuje n i e w i e l k i e zgrupowanie w s i , w których stwierdzono zwyczaj b u d o w a n i a p i w n i c pod b r o g a m i . P r a w i e cały zasięg występowania brogów o b e j m u j e też rozrzucony zasięg zwyczaju k o n s t r u o w a n i a podłóg l u b podkładów z żerdzi i desek p o d b r o g i (ryc. 2i). Jest rzeczą interesującą, że j e d y n e większe zgrupowanie t a k i c h podłóg k o n s t r u o w a n y c h p o d s t e r t a m i występuje w zasięgu śląsko-krakowsikim oraz między Przemyślem a źródłami Wieprza, a więc t a m , gdzie b r o g i obecnie w gospodarstwach chłopskich nie występują l u b już zanikają. Podobnie rozrzucone są t r a ­ dycje i . r e l i k t y p l a t f o r m n a p a l o w y c h ( r y c . 1), n a których składa się w brogach zboże l u b siano. (Pod s t e r t a m i p l a t f o r m y takie stwierdzono t y l k o w dwóch wsiach n a Śląsku). Nasilenie współwystępowania z j a ­ w i s k pokazanych na mapie 4 przedstawia następująca tablica: �BROGI JAKO ELEMENT ZAGRODY CHŁOPSKIEJ 115 (Ostatnia r u b r y k a n i e jest sumą poprzednich, lecz przynosi t y l k o stwierdzenie, w i l u wsiach spośród 336 w s i stałej sieci Polskiego atlasu etnograficznego stwierdzono dane zjawisko. Tablica 'uwzględnia t y l k o współwystępowanie dwóch cech, a więc te wsie, w których stwierdzono więcej niż d w i e w y m i e n i o n e cechy, musiały występować w zestawieniu k i l k a razy i dlatego suma c y f r w p i s a n y c h w r u b r y k a c h jest czasem większa o d ogólnej ilości w s i , w których dane zjawisko występuje). Z m a p y 4 w y n i k a także, że zasięg, zwyczaju ogradzania brogów pło- Ryc. część a 5. Bróg brogu całość o dachu stanowi jest czterospadowym, rodzaj ogrodzona. ruchomym; szopy zaopatrzonej Wola Solecka, pow. Fot. K. dolna ściankami, Lipsko Kwaśniewski �KRZYSZTOF 116 KWAŚNIEWSKI t a m i (ryc. 2) jest dość rozrzucony . O w i e l e k o n s e k w e n t n i e j r y s u j e się zasięg zwyczaju ogradzania stert; t w o r z y o n z w a r t e z g r u p o w a n i e na pograniczu zasięgu występowania brogów, zajmując pasmo o d źródeł W a r t y , poprzez obszar między Pilicą a Bzurą, aż p o okolice Płocka i t e ­ r e n y między Wkrą i Narwią. Opisy z badań t e r e n o w y c h i wiadomości zebrane ze wspomnień informatorów o kształcie 'dachów brogów zestawia mapa 5. Zarówno t r a d y c j a ustna, j a k i wyznaczone .zasięgi wydają się wskazywać, że formą najstarszą były dachy okrągłe, stożkowe (ryc. 6), zaś dopiero z t e j f o r m y wykształciły się daszki czterospadowe p i r a m i d a l n e , a ostat­ nio także daszki dwuspadowe . T a k a p r z y n a j m n i e j chronologia względ­ na o m a w i a n y c h f o r m została stwierdzona na obszarach występowania wiadomości o dachach okrągłych w brogach. Najczęściej spotykaną formą jest obecnie w Polsce bróg z daszkiem czterospadowym p i r a m i ­ d a l n y m , a najnowszą — bróg z daszkiem d w u s p a d o w y m . Ta ostatnia f o r m a występuje głównie na terenach dużej żywotności zwyczaju sta­ w i a n i a brogów w gospodarstwach chłopskich; jest Ona też często jedyną formą spotykaną na 'krańcach zasięgu występowania brogów. Także i w związku z tą mapą w a r t o przytoczyć porównawczo wiadomość, że cały wschód P o l s k i o d N a r w i po Przemyśl o b e j m u j e duże zgrupowanie w s i , w których stwierdzono występowanie z w y c z a j u n a k r y w a n i a stert zboża l u b słomy k i l k o m a związanymi w szczycie, zwisającymi drągami. 26 27 Na podstawie wyróżnionych cech brogów i s t e r t zarysowuje się w Polsce regionalizacja przedstawiona na mapie 6. Obszary zaznaczone n a m a p i e c y f r a m i 1, 2 i 3 wykazują duże p o ­ dobieństwo w t y m zakresie. I c h rozgraniczenie jest właściwie spowodo­ w a n e t y l k o t y m , że obszar 2 w y k a z u j e o wiele mniejsze nasycenie t y m i cechami, a n a w e t i c h zanik. Obszary 1, 2 i 3 to obszary charakteryzujące się częstym występo­ w a n i e m brogów, n a z w y bróg n a i c h określenie, p r z e w a g i używania brogów do p r z e c h o w y w a n i a niewymłóconego zboża, przewagi wystę­ powania zwyczaju zabezpieczania spodu brogów p r z y n a j m n i e j p o m o ­ s t e m z desek i żerdzi, a często n a w e t platformą napalową oraz przewagą obecnego l u b dawnego występowania w s z y s t k i c h f o r m dachów w b r o ­ gach (a więc okrągłych, czterospadowych i dwuspadowych). Jest to równocześnie obszar, n a którym stwierdzono, że drągiem w b i t y m w środek umacnia się p r a w i e wyłącznie stogi z sianem (a nie s t e r t y 2 6 Por. też R. F. К a i n d i , Pasterstwo i wierzenia u Hucułów, „Lud", t. 2: 1896, s. 209. 2 7 ski. Podobnie widzi ewolucję Lwów—Warszawa—Kraków formy dachu 1 9 2 6 , <s. 25). w brogach A. F i s c h e r (Lud pol­ �BROGI 1 — nych; stwierdzono 2 — stwierdzono JAKO ELEMENT występowanie stwierdzono brogów występowanie występowanie lub ZAGRODY o okrągłych, dachach brogów tradycje CHŁOPSKIEJ o o 117 czterospadowych, dachach występowaniu piramidal­ dwuspadowych; brogów o 3 — dachach stożkowatych ze zbożem l u b słomą) oraz obszar występowania zwyczaju n a k r y w a n i a stert zboża l u b słomy k i l k o m a związanymi, luźno zwisającymi drągami. Obszar 1 wyróżnia się poza t y m zasięgiem występowania chlewów p o d b r o g a m i . Jest o n też obszarem, na którym stwierdzono dość częste występowanie (podobnie j a k n a obszarze 3) t r a d y c j i ogrągłych dachów w brogach i (podobnie j a k na obszarze 4) z w y c z a j u ogradzania brogów. Dość wyraźnie odcina się n a t y m t l e obszar 4, charakteryzujący się przede w s z y s t k i m z w a r t y m zasięgiem nazw bróg, brodło jako określę- �KRZYSZTOF 118 Ryc. 6. B r ó g o dachu mie). KWAŚNIEWSKI stożkowatym Sujkowa, pow. (na kwadratowej ra­ Nisko Rys. K. KwaśniewsKt nia oznaczającego stertę ze zbożem l u b słomą (a nie bróg). Występują t a m również j a k b y szczątkowe zasięgi: nazwy bróg, jako określenie kopca na z i e m n i a k i , zwyczaju budowania p i w n i c pOd brogami, a także zgrupowanie w s i , w których stwierdzono zwyczaj stawiania stert n i e n a k r y t y c h , ale między czterema p a l a m i . Obszar 5 s t a n o w i teren, gdzie b r a k w s z e l k i c h starych t r a d y c j i o występowaniu brogów, natomiast w c h w i l i obecnej występują t a m w dość dużym n a s i l e n i u brogi wprowadzone przez osadników p r z y b y ­ łych na tę ziemię po I I w o j n i e światowej. Obszar 6 to teren, n a którym występują jeszcze różne stare tradycje związane z brogami, ale są one już słabe i rozproszone. Na podstawie powyższych stwierdzeń da się wysunąć k i l k a tez o genezie, r o l i i e w o l u c j i brogów w p o l s k i c h gospodarstwach chłopskich: �BROGI JAKO ELEMENT ZAGRODY CHŁOPSKIEJ 119 1. Stare, rozproszone t r a d y c j e o brogach i i c h d a w n y c h odmianach w północno-zachodniej Polsce świadczą, że niegdyś urządzenie t o było t a m powszechnie znane, a być może wprowadzone jeszcze, z a n i m dotarło ono dalej n a wschód P o l s k i . 2. Wschodnia Polska, choć nasycona w i e l o m a t r a d y c y j n y m i elemen­ t a m i k u l t u r o w y m i związanymi z b r o g a m i i stanowiąca t e r e n powszech­ nego u t r z y m y w a n i a się i c h w gospodarstwach chłopskich, może być uważana za t e r e n stosunkowo późnego w p r o w a d z e n i a brogów. P r z e m a ­ w i a za t y m t r a d y c j a budowania brogów o dachach okrągłych, a więc zbliżonych do p o k r y c i a starannie ułożonych stert, a także funkcja b r o ­ gu, ograniczona raczej do przechowywania zboża, n a w e t w połączeniu z pomieszczeniami d l a bydła, g d y tymczasem siano jest t a m składane �KRZYSZTOF 120 KWAŚNIEWSKI w stogi, które układa się staranniej i t r w a l e j niż w i n n y c h dzielnicach Polski. 3. K r a k o w s k i e i Śląsk stanowią obszar tradycji najstarszych. Stwierdzone t a m zasięgi starych znaczeń nazwy bróg wydają się p o d ­ budowywać j e j słowiańską etymologię od gromadzenia, przechowy­ w a n i a czegoś w ogóle. Podobne w n i o s k i może nasuwać występujący t a m m i e j s c a m i zwyczaj łączenia b r o g u z piwnicą. Jeżeli więc nawet przyjąć przytoczoną powyżej tezę K . Moszyńskie­ go o zachodnim pochodzeniu brogów, to wiele danych wskazuje na to, że w Polsce uległy one p r z y s w o j e n i u i m o d y f i k a c j i w nawiązaniu do r o d z i m e j nazwy oraz do f o r m jakichś d a w n y c h , okrągłych częściowo z i e m i a n k o w y c h zasobników n a p l o n y , do których nawiązują być może i stodoły poligonalne. Szybkie i powszechne przyjęcie nieogrzewanej, ale starannie, n a wzór d o m u mieszkalnego budowanej, szerokofrontowej stodoły stanowiło w y r a z dużej t r o s k i o p l o n y . W y r a z e m t e j t r o s k i było zapewne również upowszechnienie się brogów, ale nie jako urządzenia podstawowego, lecz jako k o n s t r u k c j i pomocniczej, używanej z koniecz­ ności zamiast stawianych z tradycyjną pieczołowitością stert. Najnowszą tendencją jest szybki w ogóle zanik w s z e l k i c h f o r m przechowywania niewymłóconego zboża, zwłaszcza w większych go­ spodarstwach — a to wobec mechanizacji prac omłotowych. Coraz też rzadziej można spotkać b r o g i u samodzielnych gospodarczo chłopów. Krzysztof Kwaśniewski F E I M E auf A L S Grund E L E M E N T D E S ethnographischer B A U E R N H O F E S Untersuchungen IN im P O L E N Jahre 1955 Z u s a m m e n f a s s u n g Der Ariikel stützt Untersuchungen, die Ethnographischen durchgefiihrt in Europa umrissen. auf Landkarten Tradition ihres Designate Kartę ob 3 sie Grund Formen, der Ergebnisse In Formats Auftretens zeigt mundartlichen Plattformen, gleichfalls die Polens ethnographischer des Einleitung wird Quellen und und dargestellt. Kartę 1. Das Auf Bezeichnungen Schutz des Schuppen, Anfertigung das Auftreten Feime Auftreten Kartę bróg, Getreides unteren Stelle) Polnischen nach A. von ethnographischen der Funktionen einer Zwecke Fragebogens der Funktionen wichtigsten Keller, ansehnlicher fiitr des ungedraschenen zum zur Ergebnisse Verwendung geschichtlicher kleineren Formen die der Bezeichnungen Aufbewahrung verschiedenen Geriiste, unter sind. veranschaulicht zur auf Gesamtgebiet Atlasses worden auf sich im 2 in brodło der stellt wurden und die wichtigsten zusammengestellt. — Heues Feimenteiles statistischen die Feime oder Literatur Polen der Feime sind Nasz Feimen Kartę vor allem, dienen. Die (Einfriedigungen, 4 dar, Zusammenstellung dereń der �BROGI Anzahl v o n Dórfern mitauftreten. Gebiete, denen mengestellten der zu der der auf nach Feime Grund Zweiten des alten Abarten im nordwestlichen einst kann, in dem Krakauer Land auftreten, die „bróg" wir uns zu eigen die sowie die an und namentlich (Sammeln, These von die ware unterlag Formen vielleicht K. iauch und 2) der mit Feime dennoch zu einer irgendwelcher, die auf zeugen, ütber daraiuf in wo die Gebiet 4 ist Gebiet 6 um es die runder, erdener mehreren erfolgte; áltesten der diese das wenn Feime These Bezeichnung Erntespeicher ankniipfen. 3) Bezeichnung Selbsit, Herkunft dass werden Traditionen der heimische ihre Einrichtung von stehen, westliche werden: und angesehen Etymologie an teils eine Merk­ Ausbreitung diese spat htozuweisen, Scheunen zeigen von Feime obwohl Anknüpfung polygonalen 3 festgestellt dass Verbindung die Karte durch im die als ein Gebiet slawischen und eine sich kann bezug Gebiet, 2 einer aus ist. Ostpolen, Aufbewahiren) Moszyński es einigen Probe das Das stellt verhaltnismassig ein der 5 gering war, mit Anzahl unterscheiden. in dass bilden 1, zusam- Gewohnheiten die Gebiete geringaran davon befriedigt Schlesien machen, Modifikationen an Einführung bergti von war; Gebiete Die hauptsáchlich Materials Polens uns wie Gebiet sehr der geben, dar, wahrend, Traditionen bekannt diesem die das schon Telle zu sich einander Welkriege verstreuten allgemein auf von Anzahl gestatten oder zusammengetragenen die Traditionen girosseren oder traditionellen Gebiet die auftreten Bezeichnung Gegenüberstellung angedeuteten durchdrungen, dass dort Karte 'unter veranschaulicht. nach Heuschober Merkmale, deren ihrer erorterten Erscheinung dem handelt, in 5 121 Merkmale Feime Karte Bauern oděr einer Traditionen der auf Feime dem CHŁOPSKIEJ die betreffenden sind dieser Auftreten gegebenen Feime Auf 1) im altesten alte auf gemeinsamer Intensivitát malen der Stroh- Polens ist. D i e Reihe von in denen ZAGRODY Dachformen polnischen Getreide-, ersehen ELEMENT auftreten, von Regionalisieruing eine sie Merkmale Merkmalen 6 dienten, Verschiedene in enrichteten JAKO wurde. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f0e31489e342bfc33e374a4b1ba01375.pdf 26f0fc9ad68137cccb69d0b3bcb8f1e9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1738 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1609 Title A name given to the resource Europa marzeń / ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47, s.305-324 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska, Iwona Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLVII: 2003, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 IWONA KABZIŃSKA Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa EUROPA MARZEŃ MARZENIA: MIĘDZY RZECZYWISTOŚCIĄ A UTOPIĄ W końcu lutego 2003 r. ogłoszono konkurs pod hasłem „Europa moich ma­ rzeń", zorganizowany przez Stowarzyszenie Młodzi bez Granic, Pocztę Polską oraz Polskie Radio. Konkurs adresowany był do uczniów szkół ponadgimnazjalnych (w wieku 16-20 lat). Do 31 marca można było nadsyłać prace plastyczne, projekty znaczka pocztowego lub/i strony internetowej albo wypowiedzi w formie eseju. W tej ostatniej kategorii nagrodą był indeks na europeistykę na Uniwer­ sytecie Jagiellońskim albo na Studia Europejskie na Uniwersytecie Warszaw­ skim lub na Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej . Organizatorzy konkursu zastrzegli, że prace pisemne powinny nawiązywać do tematyki integracji euro­ pejskiej i stanowić wypowiedź na jeden z trzech tematów: 1. Polak? Europej­ czyk? Obywatel świata? Jak rozumiesz pojęcie 'obywatelstwo europejskie'?; 2. Zjednoczona Europa - w jaki sposób integracja europejska wpłynie na kultury narodowe?; 3. Historia Europy a historia Unii Europejskiej - ogólnoeuropejskie wartości w Europie jutra . Informację o konkursie przeczytałam w pociągu, którym jechałam do Torunia na zajęcia ze studentami etnologii tamtejszego Uniwersytetu Mikołaja Kopernika. Pomyślałam, że mogłabym wykorzystać pierwsze po przerwie międzysemestral­ nej ćwiczenia z etnologii Europy (dla I i I I roku) i porozmawiać z młodymi ludźmi o Europie ich marzeń. Poprosiłam też studentów I roku - niewiele star­ szych od tych, którzy mogli wziąć udział we wspomnianym konkursie, mających już za sobą walkę o indeksy - by napisali, jak wyglądałaby Europa ich marzeń (nie ukierunkowywałam jednak ich myślenia i nie narzucałam schematów wypo­ wiedzi, tak jak uczynili to organizatorzy wspomnianego konkursu, podając ogól­ ny problem i trzy szczegółowe tematy, spośród których mogli wybierać autorzy esejów). Byłam ciekawa, na co przede wszystkim zwrócą uwagę studenci, jakie problemy zostaną przez nich uznane za najważniejsze i jaki obraz wymarzonej Europy można będzie skonstruować na podstawie ich wypowiedzi. 1 2 3 1 PAP/MT, Konkurs z indeksami, Metropol, 20.02.2003, s. 11 oraz: www.konkurs.org.pl; info@konkurs.org.pl www.konkurs.org.pl W zajęciach biorą także udział studenci Międzywydziałowych Indywidualnych Studiów Humanistycznych (MISH) prowadzonych na U M K . 2 3 �306 IWONA KABZIŃSKA Otrzymałam 49 prac. Zdecydowana większość miała formę mniej lub bardziej obszernego (od 1 do 5 stron rękopisu lub wydruku komputerowego), starannie przemyślanego wypracowania lub eseju. Jedną ze studentek (Michalinę Łubecką) zainspirowała Oda do młodości Adama Mickiewicza, Magdalena Basa natomiast nadała swej pracy formę wyimaginowanej rozmowy internetowej . Trzy osoby przedstawiły wypowiedzi w punktach (wcześniej umówiliśmy się, że będzie to dozwolone). Studenci, którzy napisali o Europie swoich marzeń wskazywali najczęściej na wiele problemów, omawiając szczegółowo wybrane kwestie. Niektórzy nie ukrywali, że temat, na jaki mieli się wypowiedzieć nie był dla nich łatwy, wcześniej bowiem nigdy się nad nim nie zastanawiali: Europa moich marzeń? Nigdy nie zastanawiałam się nad tym. Zawsze myśla­ łam o tym, że nie chcą mieszkać czy żyć w Europie, ale nigdy nie myślałam, co w Europie można by zmienić, poprawić [32] ; Przyznam szczerze, że w moich ma­ rzeniach nigdy nie uwzględniałam Europy, nie myślałam o niej. Raczej o sobie, o moich bliskich, o tym, co chcę robić, jak ma wyglądać moje życie, a przecież to się tak bardzo łączy! W obliczu czekającej nas integracji z Unią Europejską, to jak będzie wyglądała Europa będzie miało ogromny wpływ na moje życie [43]. Jeden ze studentów stwierdził: Problem wydawał się początkowo bardzo prosty jednak po głębszym zastanowieniu dotarło do mnie, że nie jest to aż takie proste, jak mogłoby się wydawać. O ile nie miałem problemów z dostrzeżeniem tego, co mi się we współczesnej Europie nie podoba, o tyle problem pojawił się, kiedy spróbowa­ łem wyobrazić sobie, jak te rzeczy można by poprawić, żeby obraz Europy był bliski ideałowi z naszych marzeń. Ponieważ marzenia nic nie kosztują, a nawet czasami się spełniają, postanowiłem wykreować sobie taki właśnie ideał [14]. Autorki dwóch prac obawiały się (zupełnie niepotrzebnie), że nie będą mogły odpowiedzieć na pytanie o Europę ich marzeń, ponieważ nie podróżowały po niej, nie znają jej z bezpośrednich doświadczeń. Jedna osoba natomiast nie ukrywała, że wypowiada się na zadany przeze mnie temat niechętnie: Temat pracy [...] nieodparcie kojarzy mi się z propagandą prounijną, prowadzoną często także na nienajwyższym poziomie i [...] wzbudza moją niechęć, gdyż moje marzenia [...] raczej nie są przeze mnie formułowane w kategoriach „europej­ skich ", tzn. pewnie ich realizacja wpłynęłaby na sytuację w Europie, ale jakoś niezbyt często przychodzi mi zastanawiać się nad tym. Ale tutaj muszę [..^ponie­ waż zastanawiania się na ten trudny dla mnie temat wymagają ode mnie studia, na których przecież nikt mnie siłą nie trzyma. A więc - starając się ponosić od­ powiedzialność za swoje życiowe decyzje - piszę, choć z niechęcią [5]. 4 5 4 Za szczególnie ciekawe, refleksyjne i oryginalne uznałam ponadto prace: Amelii Andrzejowskiej, Anny Bocian, Igi Czechowskiej, Zofii Frankowskiej, Jakuba Jabłońskiego, Macieja Kopycińskiego, Anny Kwiatkowskiej, Tymona Krawca, Marty Przybylińskiej, Michała Rydlewskiego, Tadeusza Skowrońskiego, Mirosława Szwabowicza, Nataszy Świderskiej, Katarzyny Terki, Aleksandry Zalewskiej, Żanety Zawadzkiej i Jana Zieniewicza. Liczby w nawiasach kwadratowych odpowiadają - wprowadzonym przeze mnie - nume­ rom prac napisanych przez studentów (prace te znajdują się w moim archiwum prywatnym). W nawiasach okrągłych podaję liczbę wypowiedzi dotyczących poszczególnych kwestii. 5 �EUROPA MARZEŃ 307 Prace pisane były przed referendum (7-8 czerwca 2003), które miało poka­ zać, czy społeczeństwo polskie pragnie przystąpić do Unii Europejskiej. W wielu wypowiedziach widoczna była świadomość czekających nas zmian. Protestowa­ no jednak przeciw sformułowaniom, mówiącym o naszym „wejściu do Europy": Trochę irytują mnie często ostatnio słyszane hasła w stylu: „Polska do Europy!", „Europa szansą dla nas!". Polska od wieków ma trwałe miejsce i bogaty wkład w historię i kulturę kontynentu, tak że bez Polski nie byłby on już Europą [8]; Zalewa się nas oczywistymi absurdami, z których najsłynniejszym jest „wejdźmy do Europy", „stańmy się Europejczykami", bo stać nas na to. Tymczasem [...] Europejczykami zamieszkującymi Europę byliśmy zawsze, problemem była jedy­ nie koniunktura polityczna [40]. Ta sama osoba krytycznie oceniła kampanię pro­ wadzoną w mediach, mającą zachęcić polskie społeczeństwo do głosowania „TAK" w czerwcowym referendum: To, co obserwować możemy w mediach, na ulicach, a nawet na własnej wycieraczce, w ciągu ostatnich trzech miesięcy, to niebotyczna propaganda, finansowana przez rząd (i nie tylko). [...] Dodam jeszcze, że Unię reklamuje się także poprzez scenariusze popularnych telenoweli. Tak czy inaczej zewsząd napływają głosy poparte „autorytetami" władzy, sztuki i nauki, nawołujące do oddania głosu na tak. Zapytam, czy indoktrynowanie to przejaw demokracji i czy demokratyczne jest zagłuszanie faktów reklamówkową niepełną prawdą? [...] Próba stworzenia wyimaginowanej rzeczywistości w sfe­ rze marzeń niesie ze sobą niebezpieczeństwo utopizacji tejże. Żyjemy w eko­ systemie, świecie realnym, a nie wymyślonym, a Europa, jaką podają nam „na widelcu" niepokojąco jawi się jako rysunkowa ziemia obiecana. Kraina wspólnoty, dobrobytu, euroregionów i braku granic. Faktyczna sytuacja wszyst­ kich krajów europejskich (także tych, które należą do Wspólnoty) jest zgoła inna i daleka od moich marzeń [40]. A oto przykłady kilku innych wypowiedzi, krytykujących prounijną propa­ gandę, kreującą utopijne wizje Europy jutra: Politycy roztaczają nierealne wizje przyszłej zjednoczonej Europy. Każdy ma trochę inną koncepcję europejskiego Edenu, lecz ogólnie ujmując, panowałaby w nim równość, powszechny dobrobyt, tolerancja, nie byłoby bezdomnych, żebraków. Często zapominają dodać, że nie trzeba byłoby pracować, płacić podatków, wszyscy byliby równi, ale byliby rów­ niejsi, do których każdy z marzących by się zaliczał [11]; Dźwięk słowa Europa nasuwa mi skojarzenia dobrobytu i powszechnie panującej przyjaźni. To kraina - utopia, gdzie wszystko jest widziane w różowych barwach, nazwane pięknymi słowami. Słyszę w myślach hymn europejski, zacierający wszystkie krzywdy i znoszący wszelkie bariery. W Europie „reklamowanej" przez pisma prounijne wszyscy jesteśmy braćmi, wszędzie panuje bezgraniczna tolerancja. Niestety, aby rzeczywiście to wszystko mogło stać się choć w części prawdą, trzeba przede wszystkim zburzyć ten obraz [20]; Radio i telewizja cały czas „zakrzykują" nas informacjami o Unii Europejskiej jako o cudownej wspólnocie państw, która zapewni nam lepsze jutro [...] Śmieszy mnie jednak owa zmasowana kampania, która usiłuje nam coś wmówić. Historia uczy, że Europa zawsze była terenem ścierania się rozmaitych wpływów i rozgrywek politycznych - jedni dominowali, �308 IWONA KABZIŃSKA drudzy (jak np. Polska) rzadko mieli coś do powiedzenia. Jest to w zasadzie nor­ malne i raczej się nie zmieni [...] Muszę przyznać, że coraz częściej przeraża mnie słowo Europa - kojarzy mi się z siecią układów, porozumień, z wielką machiną finansową. Zaczynam mieć wrażenie, że stajemy się trybikami jakiejś maszyny, że powoli tracimy tożsamość (może bardziej byliśmy Europejczykami w XIX wieku, gdy nie było nas na mapie, niż jesteśmy dziś?) [30]. Studenci wiedzą, że realizacja marzeń bywa bardzo trudna; czasem są one po­ strzegane jako utopia. W większości wypowiedzi zauważalny był realizm, połą­ czony z nutą optymizmu i nadziei, że przynajmniej część marzeń może się spełnić, że nie są to wyłącznie „pobożne życzenia". Zależy to jednak od nas samych, od pojedynczych osób i od wszystkich mieszkańców Europy: Nic się nie zmieni, jeśli to my, Europejczycy, nie zaczniemy działać i dążyć do tego, żeby Europa stała się właśnie Europą marzeń [1]; Europę swoich marzeń można budować w samym sobie, doskonaląc się i czerpiąc uroki z życia i natury, a może wtedy uda się „zara­ zić" innych i stopniowo, systematycznie uleczać świat i ludzi, z ich maniakalnodestruktywnymi przywarami, krok po kroczku, człowieka po człowieku [2]; Należy zmienić samego siebie, swoją Europę „wewnętrzną", aby było lepiej, inaczej. Nie można oczekiwać, aż ktoś, na przykład jakiś tyran, zrobi to za nas [41]; Zastana­ wiam się, jak można zmienić świat, który tak daleko odbiega od ideału. Od czego zacząć? Wydaje mi się, że jedynym sensownym rozwiązaniem jest ulepszenie własnej osoby, gdyż często nie mamy wpływu na innych ludzi, tak niedostępnych jak politycy. Leopold Staff napisał, że „jedyna godna rzecz na świecie: twórczość, a szczyt twórczości to tworzenie siebie". Może dzięki właśnie takiej twórczości zbudujemy kiedyś szczęśliwą Polskę, Europę, świat... [9]. Zdarzały się wypowiedzi pełne zwątpienia w możliwość realizacji marzeń (nie znaczy to jednak, że mamy z nich zrezygnować); były również osoby, które uważały, że marzenia nie mają sensu: Marzenia często oddalone są od realiów rzeczywistości i niemożliwe do spełnienia, ale marzyć może każdy, więc i ja nie odmówiłem sobie tej przyjemności [14]; Europa moich marzeń nigdy zapewne nie zaistnieje. Za jakiś czas człowiek odkryje kolejną granicę, co spowoduje za­ nik starych. Inne cele i inne perspektywy popchną w nicość dość czcze rozważa­ nia o marzeniach. Jednak, gdyby nie marzenia, do dziś tkwilibyśmy w platońskiej jaskini, nieprawdaż?[l5]; Europa moich marzeń, to Europa, która może istnieć i funkcjonować jedynie w moim umyśle. To wyidealizowana Europa, która w re­ alnym świecie nie ma prawa funkcjonować, gdyż człowiek - jako jednostka sa­ mo destruktywna - celowo, bądź nieświadomie zmierza ku zagładzie [2]; Trudno mi jest mówić o Europie moich marzeń, wówczas gdy sama Europa jest powszech­ nym złudzeniem. Sądzę, że pora wreszcie przestać marzyć i rozpocząć solidną pracę. Jesteśmy odpowiedzialni za każde nowe wydarzenie i każdą zmianę, jaka będzie miała miejsce i powinniśmy być świadomi, że jako Europejczycy będziemy tym, co z siebie zrobimy [20]. Marzenia żyją [jednak] w każdym z nas. Są od­ skocznią od codziennego, szarego dla większości ludzi życia. Aby mogły powstać wyobrażenia o idealnej rzeczywistości, wyprzedzić je muszą problemy, z którymi codziennie toczymy boje. Uświadomienie sobie tej brutalnej prawdy jest właśnie �EUROPA MARZEŃ 309 kluczem do świata marzeń [...] Nie zapominajmy myśleć o ideałach. Marzenia są bowiem motorem do działania i zmian na lepsze [35]; Pomarzyć zawsze można, choć marzenia mają to do siebie, że rzadko się spełniają. Są po to, żeby były [43]. POKÓJ, WOLNOŚĆ I DOSTATEK Jakie problemy nękają dziś Europę i co - zdaniem toruńskich studentów etnolo­ gii - należałoby w niej zmienić? Co należałoby zmienić, by stała się ona miejscem wymarzonym, by żyło się w niej łatwiej? Często w młodzieńczych marzeniach pojawia się Europa bez wojen (16 wypowiedzi) i konfliktów etnicznych (4), takich jakie miały (i mają) miejsce na Bałkanach lub na Kaukazie, bez konfliktów religij­ nych i kulturowych (1). Europa bezpieczna (10), bez przemocy (4), totalitaryzmu (1), nacjonalizmu (1), imperializmu (1) i dyskryminacji (1). Europa demokratycz­ na (3), bez autorytarnych rządów (3), sprawiedliwie rządzona (4): W Europie moich marzeń rządy powinny być sprawiedliwe, a korupcja nieznana. Ludzie nie powinni zaspokajać jedynie swoich ambicji, ale przede wszystkim starać się żyć zgodnie ze swoim sumieniem, nie wyrzekać się prawdziwych wartości dla zysku i sławy [31]; W Europie moich marzeń nie ma miejsca na nienawiść, stawianie własnych interesów ponad dobro ogółu [4]. W wymarzonej Europie ludzie byliby wolni (5) i równi wobec prawa (10); wolność rozumiano jako możliwość swobod­ nego dokonywania wyborów, wolność słowa i wyznania, suwerenność kulturową i polityczną, ale też np. wolność od lęków, wojen i konfliktów: Boję się marzyć. Jeśli jednak, to chciałabym żyć w bezpiecznej Europie. Kontynent moich marzeń, to świat wolny od konfliktów, wojen, ale jednocześnie Europa zróżnicowań [30]; Moim marzeniem jest całkowita eliminacja przemocy z życia codziennego. Wyma­ gałoby to całkowitej zmiany mentalności wielu ludzi. Cudownie byłoby, gdyby każ­ dy, w każdym miejscu, mógł się czuć bezpiecznie, być wolnym od uczucia łęku i strachu przed innymi ludźmi i żeby stan taki mógł zaistnieć bez udziału takich organów jak policja czy wojsko. Chodzi o to, żeby brak przemocy nie był wymuszo­ ny przemocą, tylko wolną wolą wszystkich ludzi [14]; Marzy mi się totalna integra­ cja wszystkich ludów Europy i nie chodzi tu bynajmniej o integrację opartą na potencjalnych korzyściach ekonomicznych czy militarnych. Chodzi tu o integrację świadomościową, sytuację, w której każdy uznawałby wszystkich za równych sobie pod każdym względem. O stabilność takiej Europy mogłaby dbać grupa rządzą­ cych, których rzeczywistym celem byłoby działanie na rzecz dobra ogółu, a nie tylko zachowywanie pozorów [14]. Jedna osoba stwierdziła natomiast, że równość jest utopią: Mottem Europy, w której żyjemy nie jest „ Wszyscy ludzie będą brać­ mi". To hasło brzmi raczej: „Słowa, słowa, słowa". Wiara w omnipotencjępisa­ nych zasad jest zbyt wielka; niestety, w sferze marzeń (nie tylko zapewne moich) znajduje się tej wiary wykorzenienie [15]. Kilka osób uznało wojny i różnego typu konflikty za zjawisko nieuniknione: Smutną prawdą jest fakt, że pomimo całego dorobku cywilizacyjno-społecznego nie potrafimy zapobiec nieszczęściom. Stajemy bezradni wobec konfliktów etniczno-rełigijnych, chociażby na Bałkanach, staramy się wyciszać zatargi, �310 IWONA KABZIŃSKA pacyfikować zbrojne działania, ale nie potrafimy znaleźć ostatecznego rozwiąza­ nia, kładącego kres bratobójczym rzeziom [24]. Wojny - toczone od wieków - stały się dla człowieka czymś naturalnym: Pierwsze moje myśli związane z tematem to: pokój, tolerancja, wolność. Ale czy na pewno? Czy byłbym w takiej Europie szczęśliwy? I tutaj pojawiają się wątpliwości. Na kontynencie pełnym wolności oraz tolerancji trudno byłoby utrzymać pokój i porządek. Może dlatego czasem człowiek „ucieka od wolności"? Niektórzy psychologowie twierdzą, że pokój nie jest stanem dla człowieka naturalnym. Jeden z ważniejszych ludzkich popędów, według Freuda, to popęd ku śmierci, thanatos. Naszej egzystencji od dawna towarzyszy wojna. Heraklit nazwał ją „ matką wszystkich rzeczy ", a wiek XX udowodnił, że wojna jest także „matką wynalazku". [...] Choć usuwa się dziś śmierć z krajobrazu roztaczanego przed mieszkańcami „globalnej wioski" McLuhana, to jednak wojna wciąż obecna jest w mediach, a przemoc - w naszym życiu. Na ulicy pobiją cię dla telefonu komórkowego, a z mass mediów dowiesz się o kolejnej „wojnie o pokój". [...] Bez względu na swą genezę, wojna wciąż nam towarzyszy, czasem ukryta w ekonomii lub polityce, ale równie okrutna. [...] To człowiek jest źródłem wojen, nietolerancji, zniewolenia. To „człowiek człowiekowi zgotował ten los ". Marząc o Europie pokoju, tolerancji i wolności, musiałbym marzyć o Europie bez ludzi... [44]; Tak naprawdę przez ostatnie tysiąclecia nic się nie zmieniło. Powstają koalicje i antykoalicje, które wybijają się nawzajem w imię wyższych idei, czyli pieniędzy i władzy [11]. Jeden ze studentów stwierdził, że nie wyobraża sobie Europy pozbawionej kon­ fliktów: Może wydać się to dziwne, niezrozumiałe, naiwne lub głupie, ale nie chcę, nigdy nie chciałbym Europy bez problemów, konfliktów, uprzedzeń, Europy uczesa­ nej "na grzecznego chłopczyka ", prymusa siedzącego w pierwszej ławce, Europy idealnej ... Europa - ta dziewczyna o oliwkowej cerze, czarnych, kręconych wło­ sach i bursztynowych oczach - powinna ciskać błyskawicami w spojrzeniu, być „nieoswojona" i w szkolnej toalecie palić papierosy [29]. Bardzo ważna jest też -jego zdaniem - innego rodzaju walka - walka z własnymi słabościami, ograni­ czeniami, walka o realizację marzeń, o lepsze miejsce w życiu (jednak bez naru­ szania dobra innych i krzywdzenia drugiego człowieka): Europa idealna byłaby mordercza. Byłaby kontynentem ludzi niezdolnych do walki w obronie swych ma­ rzeń i ideałów. Byłaby pozbawiona pierwiastka szaleństwa [...]. Bez tej walki byli­ byśmy niczym, nigdy nie potrafilibyśmy siebie określić, poznać [...] Życie bez walki, szaleńczego biegu, jest dramatem [...] Czy gdybym nie usłyszał, brzmiących jak krzyk, słów: „jesteś tylko biednym, niewykształconym Polakiem, a moja córka jest z dobrej, włoskiej rodziny", miałbym siłę do walki o swoją miłość? Czy miałbym tyle siły, by uczyć się pracować nad sobą? Człowiek, który wypowiedział te słowa nic o mnie nie wiedział, a potraktował mnie jak psa, ale tym samym pokazał mi, w co trzeba wierzyć, czemu ufać i o co walczyć [29]. W marzeniach wielu osób pojawia się Europa stabilna i silna gospodarczo (3), co ma znaczenie dla stabilizacji społecznej i politycznej. Panuje w niej dobro­ byt (4), jednak bez nadmiernej pogoni za pieniądzem (9) i nachalnej konsumpcji [31]. Nie ma tu korupcji (3), wyzysku (2) i bezrobocia (4) - walka z nim należy do �EUROPA MARZEŃ 311 zadań priorytetowych [39]. Nie ma tu ciągłego pośpiechu (2), ani „wyścigu szczu­ rów" (4). Ludzie pomagają sobie nawzajem, są uśmiechnięci i szczęśliwi (1), stać ich na pogodne życie [14]: Przede wszystkim chciałbym, żeby życiu przeciętnego Europejczyka nie towarzyszyły ciągle wszelkiego rodzaju kalkulacje ekonomiczne, decydujące przeważnie o jego działaniach i sposobie życia. Jest to ogromy minus dla współczesnej Europy (jak również całego niemal świata), że jednostka musi nieustannie dążyć do zdobywania pieniędzy, które pozwolą jej na zapewnienie sobie godnych warunków do życia. Wynika z tego podział na łudzi bardzo boga­ tych, którzy nie muszą martwić się o swój byt materialny, ludzi przeciętnych, którzy żyją w miarę dostatnio i całą masę ludzi biednych, którzy żyją często poniżej wszel­ kich standardów. To właśnie z walki o dobra materialne rodzi się najwięcej przestępstw i okrucieństwa, jakie przestępcom towarzyszy [14]; Nie byłoby dużej różnicy stopy życiowej (np. Anglika i Słowaka). Wszystkie biedniejsze kraje dosta­ wałyby dofinansowania, aż poziom życia w nich uległby poprawie [8]; Europa moich marzeń to taka, w której moja rodzina nie musi martwić się o swoje utrzyma­ nie. Gdzie jest praca i godne wynagrodzenie za nią [18]; W krajach, zwłaszcza wschodniej i środkowej Europy, zjawisko bezrobocia jest wielkim problemem. Oby kraje unijne pomogły nam rozwiązać tę kwestię. Jednak czy poradzą sobie z „hor­ dami" bezrobotnych, przybywających „za chlebem"? Przecież Unia, to nie worek bez dna. Zamożne państwa mają już dość rąk do pracy lub, co gorsza, tych, którym pracować się nie chce, względnie nie mają na nią pozwolenia... [35]; Nie jestem zwolenniczką wielkiej równości materialnej [...]. Wynagrodzenia powinny być adekwatne do wykonywanej pracy, ale każdemu chcącemu pracować wypłata powinna pozwolić na życie przynajmniej na średnim poziomie [...]. Ludzie nie musieliby pracować po 12 godzin przez cały tydzień za 500 złotych na miesiąc i patrzeć w oczy dzieci, które nie zjedzą kolacji i - być może - śniadania [11]. Marzeniem jednej ze studentek była Europa bez hipermarketów i supermar­ ketów, w których pieniądze z zysków odpływają do akcjonariuszy i kadry kierow­ niczej, zwykle zagranicznej, zamiast zostawać we wspólnocie lokalnej. Posiadają one ogromną siłę nabywczą, co daje im wielką siłę przetargową i pozwala wymu­ szać na rolnikach i przetwórniach niskie ceny. Zatrudnienie w skomputeryzowa­ nych hiper- i supermarketach jest niższe niż w zieleniakach, gdzie wszystkie czyn­ ności wykonuje się ręcznie. Statystycznie na jednego pracownika w gigant sklepie przypada ośmiu z małego sklepiku [...] Obniżanie wartości niektórych dóbr stwa­ rza wrażenie niskich cen. Tylko pozornie. W tym samym czasie trwają zabiegi sztabu psychologów i specjalistów od marketingu, aby skłonić klientów do zaku­ pu drogich dóbr [43]. Sześć osób podkreśliło, że w wymarzonej Europie nie byłoby zjawiska biuro­ kracji: Póki co Europa dąży do największego zbiurokratyzowania każdej z możli­ wych dziedzin życia [15]; Dobrze by było, gdyby wszelkiego rodzaju sprawy papierkowo-urzędowe i sposób ich załatwiania wyglądały w każdym kraju podobnie [...] niech znikną wszelkiego rodzaju sieci mc donaldsowopodobne, a na ich miej­ sce pojawią się sieci urzędów szybkiej obsługi, w których panowałyby takie same zasady, jak obecnie w „szybkich restauracjach" i innych tego typu przybytkach. �312 IWONA KABZIŃSKA Wszędzie tak samo, trafić nie trudno, uśmiech na twarzy, porządek, wszystko szyb­ ko i sprawnie, wc za darmo. To już byłoby pięknie. Służbę zdrowia też bym pod to podpiął [34]. O konieczności zmian w służbie zdrowia i lepszej opieki nad niepełnosprawnymi wspomniały jeszcze dwie inne osoby. Według jednej z nich, Europa marzeń to miejsce, gdzie większy nacisk niż na zbrojenia i manifestację siły kładzie się na oświatę, służbę zdrowia, pomoc społeczną, kulturę i ekologię. To miejsce bez ciągłych bezowocnych konferencji i pompatycznych wystąpień, za to z efektywną pomocą dla najsłabszych jednostek [22]. EKOLOGIA W wymarzonej Europie wiele uwagi poświęca się ochronie środowiska natu­ ralnego (16 wypowiedzi). Ludzie troszczą się też o zwierzęta (4), jedzą zdrową żywność (3), są świadomi odpowiedzialności za świat, w którym żyją (2): Europa moich marzeń to miejsce, w którym jest dużo lasów i jezior, to miejsce, w którym dzikie zwierzęta są wolne i mają przestrzeń dla siebie. To miejsce, w którym miasta są czyste, a domy ludzi przestronne. To miejsce, w którym chce się żyć, a wyjeżdża z konieczności tylko [27]; Wszędzie byłoby bardzo czysto i zielono. Wszystko, a przynajmniej dużo artykułów, będzie z wtórnych materiałów. Ludzie docenią wieś i ekologiczny tryb życia. Będą bardziej dbali o środowisko i częściej korzystali z jego uroków [8]. Jedna osoba wspomniała o problemie uregulowania koryt rzecz­ nych, które w mniemaniu władz są niebezpieczne z powodu corocznych wylewów i podtopień. Jednak czy jest to dobry pomysł? Może faktycznie pola nie byłyby tak często zalewane, ale co z florą i fauną, które regulację rzecznych nabrzeży przypła­ cić mogą swoją zagładą. Obecnie udowodniono już, że uregulowanie koryta Renu nie było wcale tak dobrym pomysłem. Z brzegów zniknęło dzikie ptactwo, a rzeka i tak nie stała się do końca posłuszna. Trudno bowiem stawać w szranki z naturą. Również założenia gospodarki leśnej na Zachodzie nie wypadły zadowalająco. Powodem było częste wycinanie lasów, tworzenie sztucznych akwenów, na których rosły jedynie samotne drzewa bez sąsiedztwa ściółki i niższych partii lasu. Tym razem Zachód przegrał na korzyść Wschodu, gdzie nie ograniczano swobodnego wzrostu drzew, a co więcej - zakładano liczne szkółki leśne. Dzisiaj to właśnie polscy leśnicy zostali wynagrodzeni przez swoich sąsiadów za bardzo dobre za­ łożenia gospodarki leśnej [35]. Ta sama osoba przestrzega: Nie patrzmy ślepo w „ dobrą ", bo ładnie wyglądającą, zmodyfikowaną genetycznie żywność. Nikt chyba również nie zaprzeczy, że zdrowszy od „zgąbczałej" wołowiny jest góralski oscypek. Jednak odpowiednia reklama czerwonego pomidora, o smaku papieru, w środku zimy robi swoje. Kupujemy... bo ładnie wygląda. A czy jest zdrowy? To już problem, nad którym mało kto się zastanawia. W dwóch wypowiedziach powtórzył się motyw wegetarianizmu: Dobrze by było, żeby wszyscy byli wegetarianami, bo wtedy zniknąłby problem mnóstwa koni wywożonych tysiące kilometrów na rzeź. [...] Jeśli konie już muszą być zabi­ jane, to wykonanie tego mogłoby mieć miejsce przed podróżą w ciasnych tirach, a nie po. Zapewne świeżość i aromat potraw lekko by się zmniejszyły, ale wydaje �EUROPA MARZEŃ 313 mi się, że w tym przypadku smakosze wykazaliby zrozumienie [34]; Europa moich marzeń to kontynent tylko i wyłącznie z ekologiczną żywnością. I jeszcze fenome­ nalnie by było, gdyby wszyscy ludzie wcale nie jedli mięsa - tylko wszechogar­ niający wegetarianizm. Zdaję sobie jednak sprawę, że wprowadzenie zakazu kon­ sumpcji mięsa jest absurdalne, żeby nie powiedzieć faszystowskie. Niemniej jednak chciałabym bardzo, aby przynajmniej nie istniały wielkie kurze farmy czy też gigantyczne obory, chlewnie i tego typu pomieszczenia, będące obozami koncentracyjnymi dla zwierząt [42]. Ta sama osoba napisała, że rozpoczęłaby budowę Europy marzeń od prze­ kształcenia architektury miast, a także zmiany panującego w nich klimatu, który oddziałuje na ludzi niekorzystnie przez przegrzanie atmosfery na skutek wystę­ powania tzw. „efektu asfaltu" i „efektu lustrzanego". Jak ograniczyć „efekt asfaltu" i „efekt lustrzany"? Wbrew pozorom, w bardzo prosty sposób. Trzeba jak najwięcej sadzić drzew i ogólnie roślin. Pochłaniają one (dzięki chlorofilowi) kwanty promieniowania czerwonego, zacieniają grunt, no i - rzecz jasna - two­ rzą optymalne warunki życia dla mikroorganizmów. [...] Kolejnym plusem wyni­ kającym z sadzenia roślin zielonych jest to, że liście, gałęzie, a nawet źdźbła traw tłumią porywy wiatru, dają cień oraz upiększają krajobraz. Co jednak zrobić, gdy dla roślin nie ma miejsca? Rozwiązaniem mogą być ogrody i baseny zakła­ dane na dachach budynków [42]. Dla ochrony środowiska i poprawy warunków życia niezbędne jest także ograniczenie transportu samochodowego i zastąpienie g o - w jak najszerszym wymiarze - komunikacją zbiorową, pociągami, tramwa­ jami, a także - rowerami. Jeden ze studentów przedstawił propozycję rozbudowy sieci kolejowej kosztem zmniejszenia liczby autostrad. Widziałbym dwa rodzaje dróg kolejowych: jedna sieć tylko i wyłącznie towarowa, druga - osobowa. Pierwsza sieć przyczyniłaby się do zmniejszenia liczby samochodów ciężarowych, a to przełożyłoby się na poziom zanieczyszczeń. Druga sieć połączeń wiodłaby przez bogate w piękne krajobrazy tereny, które obecnie są niszczone; lasy wyci­ nane są na rzecz budowy dróg szybkiego ruchu [34]. EUROPA OTWARTA Dość często (13 wypowiedzi) podkreślano, że Europa marzeń byłaby otwarta. Owo otwarcie dotyczyło braku granic wewnętrznych (4) - granice zewnętrzne byłyby jednak pilnie strzeżone (1) - akceptacji dla innych kultur (5), sprzyjającej m.in. budowaniu postawy poznawczej i refleksji towarzyszącej koegzystencji z in­ nymi kulturami [25], postaw i opinii (3), możliwości podróżowania (6), podejmo­ wania pracy (8), studiowania (2) lub mieszkania w dowolnie wybranym kraju (2): Studenci będą mieli świetlane perspektywy na przyszłość, tzn. będą wyjeżdżać na zagraniczne stypendia do różnych państw. Każdy mógłby spędzać np. rok w innym kraju, co znacznie przyczyniłoby się do zniesienia stereotypów, wzrostu tolerancji, zaznajomienia się z odmienną kulturą i tak oczywistych rzeczy, jak nauka języka [...] Studenci mieliby bardzo duże zniżki na pociąg i mogliby podróżować po całej Europie. Polacy zaczną jeździć na wycieczki, nie martwiąc się, że mają za mało �IWONA KABZIŃSKA euro. Każdy pojechałby do wymarzonego, często nigdy nie widzianego kraju [8]; Każdy kraj europejski chciałabym poznać z innych powodów: Hiszpanię - ze wzglę­ du na flamenco, na Goyę, na Salvadora Dali, na Picassa, na Almodovara, na żywiołowość, która nieodparcie kojarzy mi się z tym krajem. Anglię chciałabym zwiedzić, bo tam dla mnie jest ukryta europejska dusza muzyki, tam powstają inspi­ rujące i ciekawe projekty muzyczne, rodzą się genialne zespoły. Francję - ze wzglę­ du na kino francuskie, na nastrój, który stwarzali aktorzy grający w „Dzikich trzcinach ", ze względu na impresjonistów, ze względu na Luwr i kafejki francuskie, ze względu na trasę, którą codziennie przemierzała Amelia. Irlandię - bo tam są przecudne, baśniowe krajobrazy, bo Irlandczycy to silny, waleczny naród, bo interesuje mnie historia Irlandii. Rosję - bo kojarzy się z najlepszymi tradycjami tańca, bo są filmy Michałkowa, bo są dzieła mistrzów literatury rosyjskiej [...]. W każdym z krajów europejskich znajdują się tysiące dróg, po których warto pospacerować, są miejsca, których poznanie wzbogaca nasze doświadczenie, są zapachy, smaki, dźwięki... [13]; Chcę móc spełniać swoje zachcianki co do tego, gdzie np. spędzę wakacje, postudiuję popracuję, pomieszkam. Chcę w wieku 60 lat spędzać czas na wycieczkach (jak Niemcy - może to jakiś stereotyp, ale mam takie wrażenie, że niemieccy emeryci nic nie robią, tylko zwiedzają, zwiedzają, zwie­ dzają...) [43]. Dzięki możliwościom podróżowania człowiek mógłby uczyć się tolerancji (2) i języków obcych (1), przede wszystkim jednak poznawałby inne kraje i ich mieszkańców (3). Mógłby też przełamywać poczucie izolacji (1). Podróże umożliwiłyby również zmianę stereotypowego sposobu widzenia przed­ stawicieli różnych grup etnicznych i narodowych (5), aczkolwiek jest to zadanie bardzo trudne: Sądzę, że nie jest możliwe, aby Polacy mogli wejść do Unii i zosta­ wić za drzwiami wczorajszego dnia wszelkie uprzedzenia do Niemiec i Rosji. Myślę, że kraje, pomiędzy którymi panują podobne podziały nie są w stanie obda­ rzać się nieudawanymi uśmiechami. Antagonizmy takie nie są czymś nadzwyczaj­ nym [20]; Popieram jak najbardziej otwartość Europy na inne rejony świata. Przykłady można by mnożyć, niech wystarczy jeden - muzyka jazzowa. Ludzie inte­ resujący się tą dziedziną doskonale zdają sobie sprawę, ile muzyka europejska zyskała dzięki jazzowi, również ile jazz zyskał dzięki Europie. Chodzi tu przede wszystkim o wpływ muzyki klasycznej na jazz i na podniesienie go do rangi tzw. sztuki wysokiej. Oczywiście, ogromny udział w tym mieli muzycy europejscy. Jed­ nak najważniejsze w tym wszystkim jest to, że teraz — w przeciwieństwie do prze­ szłości - nie czyni się rozróżnienia na jazz europejski i amerykański [33]. Otwarcie się na inne kultury, kraje i kontynenty jest konieczne, by pozbyć się europocentrycznego spojrzenia (3) - przekonania o wyższości własnej kultury. Choć powoli traci ono swą siłę, to nadal zniekształca nasze mniemanie o innych [9]. PIĘKNO M O Z A I K I , TOLERANCJA I LĘK PRZED AMERYKANIZACJĄ Najczęściej jako zjawisko charakterystyczne dla wymarzonej Europy wymie­ niano wielokulturowość (24 wypowiedzi). W tym przypadku nie bez znaczenia jest z pewnością fakt, że autorami prac byli studenci etnologii: Wielokulturowość �EUROPA MARZEŃ 315 to jedna z najpiękniejszych rzeczy w Europie, jednak - mimo to - sprawiająca najwięcej problemów [1]; Istotą Europy jest różnorodność kulturowa, językowa, etniczna. Nie wyobrażam sobie, by można było pozbawić się tych specyficznych treści, jakimi obdarza nas każdy kraj, a nawet region. Pominięcie różnic i zunifi­ kowanie Europejczyków byłoby prawdziwym kresem Europy [24]; Europa moich marzeń powinna zachować różnorodność. Myślę, że to niezwykle cenne doświad­ czać odmienności i dawać odmienność. Głębiej wtedy doświadcza się siebie. To doskonała lekcja tolerancji, zrozumienia dla inności. Wydaje się, że także pokory, bo w końcu to, co swojskie nie musi być koniecznie pozbawione wad [19]; Piękno mozaiki polega na tym, że składa się ona z wielu różnych elementów z pozoru drobnych i mało znaczących. Mam nadzieję, że Europa pozostanie miejscem, gdzie stykają się ze sobą różne światy połączone ideą wspólnej akceptacji, a nie chęcią unicestwienia się [21]; Europa to miejsce, gdzie to, co dzieli narody - ich różnice kulturowe - nie dzieli ludzi. Ludzie żyjący w tej Europie potrafią wznieść się ponad własny naród, religię i spojrzeć na obcego bez uprzedzeń. Ta moja Europa to kontynent dobrobytu i szczęśliwości, harmonii i spokoju, kontynent, który tworzą różne kraje, narody, grupy etniczne [27]; Niektórzy chcieliby zunifi­ kować europejskie społeczności. Europa moich marzeń to postawienie na indy­ widualizm i samoświadomość Europejczyków [22]; Żaden kraj czy grupa etnicz­ na nie powinny zapominać o swoich korzeniach i tradycjach. Gdyby wszyscy żyli tak samo, świat byłby po prostu nieciekawy, monotonny [31]. Nie wystarczy jednak sama świadomość istnienia zróżnicowania kulturowego Europy. Niezbędna jest znajomość innych kultur, otwarcie się na nie, próba zro­ zumienia (6). Trzeba prowadzić dialog międzykulturowy, obejmujący nie tylko Europę, ale też inne kontynenty (3). Konieczna jest autentyczna akceptacja róż­ nic (8), tolerancja dla kulturowej odmienności, dla mniejszości etnicznych i narodowych, osób o innym kolorze skóry i tych, które reprezentują różne wy­ znania i poglądy (o tolerancji, obejmującej różne zjawiska, wspomniało 16 osób). W Europie marzeń nie ma miejsca na postawy ksenofobiczne (4): Europę moich marzeń widzę jako kontynent, w ramach którego kultura tworzona jest dzięki akceptacji inności i jej adaptacji, przy zachowaniu własnej odrębności nie tylko kulturowej, ale i społecznej, narodowej. Chciałabym, żeby słowa: Polak, Francuz, Niemiec, Węgier nadal istniały w naszym słowniku, a mianem Europejczyka określano by każdego z mieszkańców naszego kontynentu [21]. Dla lepszego poznania się mieszkańców Europy konieczne jest upowszechnianie informacji o tradycjach i współczesnych osiągnięciach kulturalnych poszczególnych narodów czy grup etnicznych. Mogą temu służyć np. przeglądy filmów, reprezentujących kinematografie różnych krajów. Ciekawym, według mnie, pomysłem są obchody dnia Polaka, Chorwata czy Belga, urządzane w całej Europie w tym samym cza­ sie. Organizowano by wtedy szereg spotkań i programów dotyczących danego kraju. Oczywiście, byłby to dzień wolny od pracy. Przykładowo w Dzień Francuza cała Europa jadłaby bagietki, uczyła się wymawiać „bonjour" i czytała o zam­ kach nad Loarą [...] Europejczycy, ci z Wysp Owczych czy Porto, wiedzieliby, że Polska to nie Rosja, tylko kraj o dużych tradycjach w środkowej Europie [8]. �316 IWONA KABZIŃSKA Kilka osób nie kryło obaw przed globalizacją (7) i amerykanizacją (8) Europy, widząc w nich zagrożenie dla kulturowej różnorodności naszego kontynentu, a także - dla europejskiej tożsamości: Dzisiejsza Europa dąży do globalnego zjed­ noczenia, do zlania się w jedną „ europejską masę " [2]; Postępująca amerykaniza­ cja naszej cywilizacji prowadzi do stopniowego zatracenia znacznie bogatszej kul­ tury europejskiej [...] W Europie tkwi magia. Stary kontynent przyciąga turystów, którzy pragną poczuć ducha europejskości [28]; Tak jak w średniowieczu zagroże­ nie muzułmańskie było czynnikiem jednoczącym kontynent, tak teraz - w dobie globalizacji i macdonaldyzacji kultury - zagrożenie amerykanizacją powinno być czynnikiem skłaniającym do zjednoczenia. Wspólna historia i wspólna kultura od wieków kształtowały tożsamość europejską. Teraz ta tożsamość wydaje się zagrożona [...] poszczególne państwa powinny pielęgnować i troszczyć się o swoją kulturę narodową, nie zapominając też o kulturze regionalnej i kulturze mniej­ szości etnicznych [4]; Nie chciałabym, byśmy z innych kultur czerpali tylko to, co powierzchowne i popularne, jak to obecnie się odbywa i wynika z fascynacji Stanami Zjednoczonymi. Uważam, że kultura amerykańska jest bardzo bogata i wartościowa, wydaje się jednak, że wiele osób stara się bez refleksji nad konse­ kwencjami naśladować tamtejsze style i mody. Nie dostrzegając piękna tamtejszej sztuki, kultury, wolą otoczyć swoje miasto hipermarketami z Mc 'Donaldsem w cen­ trum [23]; Chciałbym, żeby Europejczycy odrzucili tandetną wizję amerykańskiej rzeczywistości. Nie chodzi mi o całkowite odseparowanie i zamknięcie się, ale 0 czerpanie z innych kultur rzeczy jedynie wartościowych [41; My, Europejczycy, nie powinniśmy łatwo ulegać wzorcom, które posiadają amerykański rodowód. Jedzenie z Mc Donalds'a, filmy o głupawej, często naiwnej fabułę i posiadanie kilku samochodów to nie wszystko. Czasem szczęśliwszy jest ubogi pasterz z ru­ muńskiej Bukowiny, niż zachodni biznesman, który bez przerwy za czymś goni [35]; Chciałabym, żeby globalizacja i urbanizacja nie rosły w tak zastraszającym tem­ pie, a kultura masowa ustąpiła tej tradycyjnej, ludowej [31]. EUROPEJSKA TOŻSAMOŚĆ I WSPÓLNY D O M Europa marzeń, to Europa, która potrafi korzystać ze swojego doświadczenia 1 bogatej historii [1], która nie zapomina o swojej przeszłości i bogactwie kulturo­ wego dziedzictwa (5), pielęgnuje własne tradycje (europejskie i lokalne), a jedno­ cześnie - jak już wspomniałam - jest otwarta na inne kultury i nie lęka się tego otwarcia: Jeśli Europa pragnie stać się czymś więcej, niż abstrakcyjną ideologią musi kultywować zbiorową pamięć. To zaś wymaga aktywnego odkrywania korzeni kulturowych i etycznych oraz odrodzenia europejskiej cywilizacji. Tę zaś Jan Paweł II interpretuje w kategoriach wspólnego dobra, jedności duchowej, wspól­ nego etosu, a Europę rozumie jako symbol pojednania opartego na szacunku dla osoby ludzkiej, jej indywidualnych i wspólnotowych aspektów [36]. Do autorytetu Jana Pawła I I odwołała się także inna osoba, poszukując sposobu na ustanowienie ładu w Europie. Jan Paweł II mówi: „Nową jedność Europy winniśmy budować na tych duchowych wartościach, które ją kiedyś ukształtowały, z uwzględnieniem �EUROPA MARZEŃ 317 bogactwa i różnorodności kultur i tradycji poszczególnych narodów". Taka właś­ nie Europa ma, według mnie, sens. Europa, która będzie dysponować spoiwem silniejszym ponad podziałami, Europa zróżnicowana, ale taka sama, bo wyzbyta ksenofobii, egocentryzmu, partykularyzmów. Europa będąca wspólnym marzeniem i celem [...] Bez ustanowienia prymatu osoby nad rzeczą Europa stanie się jedynie miejscem pogoni i wyścigu w coraz to nowszych technologiach, rozwoju gospodar­ czym i wynalazkach. Te dziedziny są niezbędne, lepszy status materialny pozwoli ludziom z ufnością patrzeć w przyszłość, wyeliminuje nienawiść krajów biednych do zamożnych sąsiadów, ale należy rozciągnąć nad Europą płachtę humanizmu, która pozwoliłaby mądrym politykom, a także świadomym społeczeństwom, zgod­ nie podążać do celu, jakim jest z pewnością budowa naszego wspólnego domu - Europy [24]. O konieczności budowy wspólnego europejskiego domu i wspól­ noty kulturowej wspomniało w swych pracach sześć innych osób: W moim mnie­ maniu Europa nie powinna ograniczać się jedynie do nazwy. Winna być domem nas wszystkich, Europejczyków. Europa moich marzeń to nasz wspólny dom, w którym możemy czuć się dobrze, komfortowo i swobodnie [47]; Europa to nasz kontynent, więc powinniśmy czuć się tu jak u siebie w domu, bez obaw i lęków wieść życie spokojne i pewne jutrzejszego dnia [6]. Jedna osoba stwierdziła: Nikt nigdy nie rozwijał w nas jakiegoś poczucia wspólnoty z naszymi sąsiadami. Prze­ ciwnie! Od dziecka słyszymy o biednym Wschodzie, wspaniałym Zachodzie, czy dalekich, wrogich, obcych Bałkanach. Nie dokonywałam też nigdy żadnej syntezy, czy porównania — jeśli śledziłam historię, kulturę czy politykę jakiegoś kraju, zawsze miało to charakter jednostkowy. I dziś nagle jesteśmy świadkami gwałtow­ nych przemian dotyczących myślenia o Europie [30]. Jedna z osób marzy o powstaniu Stanów Zjednoczonych Europy. Jednak i w takiej Europie, będącej jednym organizmem państwowym i jednym narodem europejskim, tolerowano by inność i pamiętano o swoich korzeniach - celtyckich, germańskich, słowiańskich, romańskich [15]. Inna osoba stwierdziła, że jej Euro­ pa, to Europa zjednoczona, wielowyznaniowa, tolerancyjna religijnie, kierowana rządami wybitnej jednostki wspomaganej przez ciało ustawodawczo-doradcze, trochę na podobieństwo Stanów Zjednoczonych, ze wzmocnioną rolą prezydenta tak, by to on był postacią centralną, a nie walczące ze sobą partie. [...] Utrzymy­ wanie odrębnych ciał politycznych w państwach zjednoczonej Europy to niepo­ trzebne obciążenie budżetu [44]. W jednej wypowiedzi pojawiło się określenie Europy mianem ojczyzny: Europa moich marzeń to przede wszystkim Europa, o której mogłabym powiedzieć, że jest moją drugą ojczyzną. Bardzo często bowiem wielu z nas traktuje Europę jak coś obcego, nie utożsamia się z nią, a przecież chyba każdy, kto żyje na terenach, które zalicza się do tego kontynentu powinien mieć świadomość, co za tym słowem się kryje i co znaczy, że jesteśmy Europejczykami. Każdy obywatel Europy powinien darzyć ją szacunkiem, bo tylko wtedy można mówić o czymś pięknym [1]. W europejskiej wspólnocie każdy kraj miałby swoje godne miejsce. Także Polska: Chcę, żeby Polska coś znaczyła w europejskiej wspólnocie, żeby dostrze­ żono potencjał, który w niej tkwi, żeby zdolni ludzie mogli się rozwijać, zwłaszcza �318 IWONA KABZIŃSKA młodzi artyści, którzy w obecnej rzeczywistości nie mają zbyt wielkiej szansy, by zabłysnąć. Żeby polska sztuka, nasza tożsamość i kultura nie zaniknęła [...] Jak już będę wracała np. z wakacji w Grecji, to chcę poczuć tę naszą polskość [43]. Nie chcę być Europejką! Chcę być Polką w Europie! Co z tego, że formalnie poczuję się Europejką, skoro Francuz czy Włoch nadal nie będzie wiedział, kim jestem? [30]; Unia Europejska to twór przede wszystkim polityczny. Moim zda­ niem, jeśli chodzi o naukę i kulturę podział na Europę i Polskę jest dyskusyjny. Przyglądając się choćby tylko XX wiekowi widać, że Polacy nie mają się czego wstydzić ani w dziedzinie sztuki, ani w sferze nauki [33]; Liczę na tolerancję. Brak podejrzliwych lub współczujących spojrzeń ze strony ludzi, których infor­ muję, że jestem z Polski już by mnie zadowolił [34]. Nie byłoby też dyskrymina­ cji środowisk wiejskich: Wieś ma przecież tak duże tradycje, bogactwo obycza­ jów... nie powinno się tego bagatelizować [31]. W procesie budowania europejskiej wspólnoty bardzo ważne byłoby stopniowe zacieranie różnic cywilizacyjnych między Wschodem i Zachodem Europy, m.in. przez pomoc krajom biedniejszym w ich rozwoju. Idea połączenia Wschodu i Za­ chodu jest [również] czynnikiem stymulującym i powodującym rozwój, zwłaszcza wobec coraz większego naporu kultury amerykańskiej. Połączenie to może stano­ wić nową jakość konkurencyjną wobec pewnej pustki ideologicznej, w jaką wciąga nas model amerykański [12]. Ważne jest również to, by wszyscy mieszkańcy Euro­ py byli w niej traktowani jednakowo, bez względu na miejsce zamieszkania (wschodnie lub zachodnie obszary kontynentu), a także pochodzenie. W jednej pracy pojawił się apel o lepsze traktowanie uchodźców: Przede wszystkim powinni mieć oni prawo do zasymilowania się z nowym krajem, otoczeniem i kulturą. Ich traktowanie nie powinno być różne od traktowania obywateli danego państwa. Wydaje mi się, że poczucie równości to jedna z tych cech, które dałyby Europie prawdziwe szczęście i pokój [6]. Zdaniem jednej ze studentek, przydałoby się wy­ myślić jakąś doskonałą formę porozumiewania się między Europejczykami, włada­ jącymi różnymi językami, niż język właśnie, bo angielski nie zawsze wystarcza. Może coś w rodzajuponadjęzykowej europejskiej (i nie tylko) telepatii? [19]. W POSZUKIWANIU CZŁOWIEKA I LUDZKIEJ WSPÓLNOTY Autorzy 15 prac wskazali na konieczność zmian charakteru relacji międzyludz­ kich, wielu postaw i zachowań, a także - rozwiązania istotnych problemów spo­ łecznych. Nierzadka była przy tym idealizacja przeszłości: Otaczający nas świat jawi mi się nie tylko jako wielki, kulturowy tygiel, ale także jako skupisko wszyst­ kiego, co najgorsze: brutalności, zakłamania, biedy i niepokoju. Powoli odchodzą w niepamięć zasady moralne, a ludzie zaczynają kierować się egoistyczną chęcią zysku. Nie w każdych dziedzinach życia pamiętamy o tak powszechnych niegdyś przejawach człowieczeństwa jak: przyjaźń, honor, litość, wyrzuty sumienia i mi­ łość. Prowadzi to do ogólnonarodowej samozagłady. Wydaje mi się, że słowa Marcela Maussa - „Musimy wszystko ułożyć na nowo " - są adekwatne do dzisiej­ szej sytuacji [9]; Myślę, że nie jest dobrze. Ludzie są anonimowi. Mijają się na �EUROPA MARZEŃ 319 ulicach, jakby mijali przedmioty. Stąd tyle chorób psychicznych, czy zaburzeń oso­ bowości. Człowiek ma świadomość, że w tym świecie, na tym kontynencie, w tym kraju, czy nawet w tym mieście jest nikim. [...] Przywódcy państw decydują za całe narody, narzucają im swą wolę. Nikt nie patrzy na człowieka. A człowiek porusza się pomiędzy betonowymi budynkami, do których często nie ma dostępu słońce, niczym kiedyś w dżungli. To między innymi przyniosła cywilizacja. Odcięła czło­ wieka od natury, [...] uczyniła go anonimowym, nawet pośród sąsiadów, pozbawia go znaczenia, tak że ma ograniczony wpływ nawet na własne życie. Pozbawiła go najwyższych wartości i rozmydliła pozostałe, zabrała czas potrzebny na przeżycie życia. To wszystko zrobiła w imię ludzkości, ale zapomniała o człowieku [32; podkr. aut.]; Chciałabym, żebyśmy my - ludzie się nawzajem w tej Europie szanowali, żebyśmy nie chcieli się tylko „nachapać", a wpadli czasem na pomysł zrobienia dla kogoś czegoś dobrego [...] Marzy mi się także, aby niekompetentne osoby nie udawały kompetentnych [...], żebyśmy nie byli tak chętni do oddawania krzywd, w dodatku z nawiązką i żebyśmy nie patrzyli na współobywatela jak na potencjal­ nego złodzieja naszych pieniędzy [5]; Tak jak każdy chciałabym, żeby ta przyszła Europa była najlepsza z możliwych. Ten idealny, wielki kraj to - moim zdaniem - miejsce, gdzie prawo chroni niewinnych i bezbronnych, a nie morderców, pedofiłi i złodziei. Można w nim przejść się nocą, nie obawiając się, że nie powróci się już z tego spaceru. [...] Ten wymarzony świat powinien być bez białych kopert wręcza­ nych pod biurkiem, szpitali pozbawionych podstawowego sprzętu i policji, która ściga tylko źle parkujących [...] Marzę o świecie [...], w którym nie byłoby starców żebrzących, bo ich emerytury nie wystarczają na chleb. [...] Niepełnosprawni nie musieliby wdrapywać się na drugie piętro po schodach w urzędach czy szkołach [...] Władza zajmowałaby się istotnymi sprawami nie debatując, czy długość ogór­ ków konserwowych spełnia unijne wymagania lub czy oscypki powinny być produ­ kowane w sterylnych warunkach [11]; Konieczna jest przemiana mentalności, roz­ budowanie ducha współpracy i porozumienia [24]; Rodziny powinny być związane emocjonalnie, a nie tylko materialnie. Dziś widzimy wiele przykładów patologii, przemocy, wulgarności. Świat nie jest zbyt kolorowy. Chciałabym to wszystko zmie­ nić, ale to bardzo trudne [31]; Europa moich marzeń to ludzie. Ludzie dobrzy, mili i szczęśliwi. To ludzie decydujący o tym, jak wygląda ich mała społeczność lokalna, mający wpływ na „małe" sprawy, dziejące się w ich sąsiedztwie, a przez to i na wielkie sprawy kraju. Europa to miejsce, gdzie to, co dzieli narody, ich różnice kulturowe, nie dzieli ich jako ludzi. Ludzie żyjący w tej Europie potrafią wznieść się ponad własny naród, religię i spojrzeć na obcego bez uprzedzeń [27]. Autor tej wypowiedzi podkreślił, że pozytywny stosunek do drugiego człowieka byłby tym, co łączy mieszkańców Europy, mimo ich zróżnicowania etnicznego, kulturowego. Jedna ze studentek wymieniła całą listę próśb co do kształtu Europy: Chcę się w Europie czuć dobrze, to jest mieć pracę i poczucie bezpieczeństwa [...] Chcę, żeby politycy nie kradli, żeby chuligaństwa nie było, żeby każdy miał pracę, żeby zniknęły nałogi, żeby podziałów nie było, żeby każdy miał dom, żeby wszyscy byli mili, żeby ludzie nie chorowali (za bardzo, dopuszczalne tylko przeziębienia), żeby można się było porozumieć z drugim człowiekiem, żeby zniknęło oszustwo, �320 IWONA KABZIŃSKA kłamstwo, ból, żeby każdego ktoś kochał, żeby każdy zwierzak miał swój dom (zwłaszcza milusie kotki), żeby nikt nie wiedział co to wojna, nietolerancja, żeby wszystkim żyło się dobrze i szczęśliwie, żeby..., żeby..., żeby...[43]. W wymarzonej Europie powinno być miejsce dla prawdziwej miłości. Współ­ cześnie uczucie to sprowadza się w ogromnym stopniu do kultu ciała wysmaro­ wanego wstrętnym samoopalaczem. Nauczyliśmy się spychać miłość w głąb nas samych. [...] Zwracamy się w stronę używek i drobnych przyjemności, aby na chwilę zapomnieć o udrękach i problemach. Przywiązujemy zbyt wiele uwagi do ulubionych marek ciuchów, papierosów, etc, które stały się swoistymi substytuta­ mi wartości. Mamy problemy z zachowaniem szacunku i pokory dla nas samych. Nakręcone miedzianym kluczykiem robociki, które zrobią wszystko, żeby wdra­ pać się parę szczebli wyżej po stopniach kariery - to właśnie my. Pieniądze zaczęły krążyć nam w żyłach zamiast krwi [...] Książki stały się swoistymi ściereczkami do kurzu zalegającego na półkach [...] To wszystko należałoby zmienić, nie nastąpi to jednak, jeżeli każdy z osobna człowiek nie uświadomi sobie, jakie pozorne jest jego obecne szczęście, które odnajduje w kąpieli pieniężnej [41]. 0 potrzebie pięknej, dojrzalej miłości napisały jeszcze dwie inne osoby. RELIGIA W studenckich wypowiedziach na temat Europy marzeń bardzo mało uwagi poświęcono religii. Można tylko przypuszczać, że tak często głoszone ideały tolerancji, otwartości, wielokulturowości i akceptacji odmienności kulturowej (nie zawierające bezpośrednich odniesień do religii) oznaczają m.in. zgodę na istnienie obok siebie różnych wyznań. Kwestia wiary nie była jednak najczęściej przedmiotem refleksji. Dwie osoby wspomniały o chrześcijańskich korzeniach Europy. Jedna z nich - o czym już była mowa - odwołała się do słów Jana Pawła I I o budowaniu wspólnoty europejskiej opartej na wartościach duchowych. Inna osoba napisała, że marzy jej się Europa bez degradacji wartości etycznych [18]. Nie wiemy jednak o jakie wartości chodzi, ani też czy ich źródłem jest religia (jeśli tak, to jaka). W dwóch wypowiedziach była mowa o nadrzędnej wartości jednostki, w dwóch innych - o konieczności rozwoju duchowego. Autorka jed­ nej z prac stwierdziła natomiast, że marzy o istnieniu państw laickich w Europie. Byłaby to jednocześnie Europa niejednolita, tolerancyjna, w której bez nienawiści żyją obok siebie emigranci z Surinamu, Maroka, francuscy ateiści, irlandzcy protestanci i polscy katolicy [7]. Jeden ze studentów otwarcie wypowiedział się przeciwko religii mono­ teistycznej: Przeciwny jestem idei chrystocentrycznej, bowiem religie Księgi, religie monoteistyczne, takie jak chrześcijaństwo czy islam, mają charakter ekspansywny, agresywny, nietolerancyjny. Inny student stwierdził natomiast, że bez religii, wiary, przyszłość nie istnieje. Bóg daje nam tyle radości, miłości 1 pomocy, że nie jestem w stanie zrozumieć dlaczego ludzie tak łatwo Go odrzu­ cają [41]. O wierze w Boga, przenikającej całą naszą egzystencję, porządkującej świat, w którym żyjemy, napisała w swoim wierszu Katarzyna Terka [43]: �EUROPA MARZEŃ 321 Europa to muzyka Ziemi Bez kakofonicznych dźwięków techno, czy czegoś na tę nutę. Tylko świerszcz grający na swych malutkich skrzypcach Albo wąż cichutko grzechocący na swojej grzechotce. To miejsce bez smutku Bez nienawiści, bez nudy. To miejsce z książkami pięknymi, dobrymi, mądrymi książkami, Które przenoszą do innych światów, by myślom pozwolić wznieść się ponad ciało. To miejsce pełne miłości, którą każdy zmysł odbiera I jakoby do raju przenosi. Gdzie wszystko jest w Bogu i wszystko jest Bogiem. To miejsce bez sztucznej inteligencji, która jak bezlitosny nowotwór Życie zżera. Chciałabym żyć tam, gdzie w pogoni za kasą nikt nie staje się szmatą. Gdzie czas wypełnia się treścią. Gdzie zwierzęta też głos mają. Gdzie dom to miejsce, do którego chce się wracać z dalekiej podróży. Gdzie wszystko jest w Bogu i wszystko jest Bogiem... ZACHOWAĆ TO, CO JEST LUB WRÓCIĆ DO CZASÓW M I N I O N Y C H Zdecydowana większość osób pragnęła głębokich przemian obecnej sytuacji, dzisiejsza Europa odbiega bowiem zdecydowanie od ich marzeń. Dostrzegają wie­ le problemów, zjawisk wymagających szybkich przeobrażeń. Autorzy trzech prac podkreślili natomiast, że nie chcieliby niczego zmieniać: Chcę, by Europa choć jeszcze przez chwilę była taka, jaka jest - z uprzedzeniami wobec inności, separatyzmami, przestępczością, ale i całym swoim pięknem i bogactwem [...], aby Euro­ pa choć jeszcze na chwilę wstrzymała swój morderczy bieg [...] tak abym zdążył zaufać swojemu szaleństwu i być w życiu szczęśliwym [29]; Moim zdaniem, wielu aspektów nie należałoby w ogóle zmieniać. Odpowiada mi na przykład szerokość geograficzna, klimat naszego kontynentu (może Bałtyk mógłby być troszkę cieplej­ szy). Nie mam również aspiracji, aby wymyślać nowe państwa, zatrzeć granice pomiędzy już istniejącymi. Sądzę, iż występowanie pewnych podziałów tożsa­ mościowych, kulturowych czy etnicznych nadaje pewnej dynamiki Europie. Są one przyczyną waśni i sporów, lecz zawierają w sobie jednocześnie tyle piękna i uroku. Nie chciałbym aby społeczeństwo europejskie było totalnie zunifikowane [41]; Europa powinna być bardziej konserwatywna, a mniej liberalna [4]. Trzy osoby marzą o powrocie do przeszłości: Europa moich marzeń, to Euro­ pa prapoczątku. To ląd „za górami, za lasami", o którym Norman Daviespisał, że był tylko „długim półwyspem bez nazwy", na którym bezimienni pionierzy zaczynali nowe życie [30]; Chciałabym cofnąć czas o setki, jeśli nie tysiące lat. Wrócić do czasów społeczeństw pierwotnych, kiedy nie były jeszcze ukształtowa­ ne państwa, kiedy życie ludzkie miało inny sens, kiedy miało ono jakikolwiek sens. Teraz życie jest pogonią za fortuną (w sensie pieniędzy, nie szczęścia), za wygodą, czasem - za jedzeniem. Nie ma czasu na prawdziwe, istotne treści życia. Ludzie prowadzą wyścig z czasem, chcą być najlepsi, najbogatsi. Tylko po co? �322 IWONA KABZIŃSKA [...] Chciałabym cofnąć czas. Odnaleźć czasy, kiedy człowiek nie był człowiekowi wilkiem, kiedy ludzie się kochali lub nienawidzili, ale nie przechodzili obok sie­ bie obojętnie, nie traktowali się jak rzeczy i nie wykorzystywali się wzajemnie [32]; Chciałabym powrotu do czasów, gdzie wybierano wodzów spośród ludzi, którzy na to miano zasłużyli. Powrotu do czasów, w których ludzie szanowali przyrodę, czuli się z nią zespoleni, potrafili z nią współistnieć i czerpać z niej tyle, ile potrzebowali [26]. ZAKOŃCZENIE Podsumowując, można powiedzieć, że Europa przyszłości, o której napisali toruńscy studenci etnologii, jest przede wszystkim wielokulturowa, otwarta na inne kultury, kraje i kontynenty, a zarazem świadoma swej odrębności kultu­ rowej i historycznej, mająca poczucie wspólnoty i własnej tożsamości, dbająca o jej zachowanie. Jest też bezpieczna, sprawiedliwie rządzona, silna gospodar­ czo, bez biurokracji i bezrobocia, a także - kultu pieniądza i nadmiernie rozwi­ niętej konsumpcji, która staje się celem samym w sobie i treścią życia. Ogromne znaczenie przywiązuje się w niej do ochrony środowiska naturalnego, ekologicz­ nej świadomości i odpowiedzialności za świat, w którym żyjemy. Zasadnicze zmiany nastąpiłyby w relacjach między ludźmi. Mniej byłoby w nich egoizmu, przedmiotowego traktowania człowieka, anonimowości, a więcej przyjaźni, zau­ fania i miłości, nie mającej nic wspólnego z kultem ciała, nie sprowadzonej do seksualnej sprawności. Człowiek byłby najwyższą wartością. Do podobnych wniosków prowadziła dyskusja na temat Europy marzeń, jaką przeprowadziłam podczas ćwiczeń z I I rokiem etnologii (osoby te nie wypowia­ dały się już na piśmie). I tu mówiono przede wszystkim o Europie zróżnicowanej kulturowo, w której czyni się wiele dla zachowania różnorodności państw, regio­ nów i „małych ojczyzn", a także całego kontynentu. Europie, której mieszkańcy mieliby świadomość bycia Europejczykami, bezpiecznej, bez wewnętrznych granic, zjednoczonej gospodarczo i politycznie, dostatniej {żeby ludzi stać było nie tylko na podstawowe rzeczy, ale też na rozrywki i podróże), w której bogaci pomagaliby biednym i wszyscy ludzie mieliby równe szanse, takie same możli­ wości podejmowania decyzji {żeby jedno państwo nie miało decydującego głosu - Niemcy, Francja czy Anglia). Jedna osoba stwierdziła, że jej marzeniem jest silna Polska, zachowująca włas­ ną kulturę, odrębność i godność, żeby nie traktowano nas jak gorszych członków Unii Europejskiej. W tej zróżnicowanej kulturowo Europie doceniono by każdą kulturę, nie tylko niemiecką, francuską czy angielską, ale też rumuńską, czeską, polską, grecką. Nieważne, czy kraje te są biedne i ciche, czy bogate. Wspomniano także o uchodźcach, zastanawiając się, czy należy otworzyć gra­ nice przed wszystkimi, czy też pomagać krajom, z których pochodzą największe fale uchodźców, by zahamować tendencje migracyjne. Nowym, w porównaniu z wypowiedziami studentów I roku, zagadnieniem była konieczność prowadze­ nia polityki prorodzinnej we wszystkich krajach europejskich. �EUROPA MARZEŃ 323 Jeden ze studentów doszedł do wniosku, że w Polsce nie można odnieść suk­ cesu. Wzorem dla niego są Niemcy, gdzie ludziom stawia się wysokie wymaga­ nia, ale jednocześnie stwarza możliwości realizacji planów życiowych i rozwoju. Wyraził on przekonanie, że po wejściu Polski do Unii Europejskiej zapanuje u nas praworządność i ład. Trzy osoby miały nadzieję na znalezienie pracy w którymś z państw unijnych. W wypowiedziach studentów etnologii U M K na temat Europy marzeń widocz­ ne są wpływy humanistycznego wykształcenia, a także studiowanego kierunku, obecność perspektywy antropologicznej - refleksji nad „swoimi" i „obcymi", stereotypami, konfliktami etnicznymi, dialogiem kultur, wielokulturowością, globalizacją, lokalnością, tożsamością. Widoczne są wpływy lektur znajdujących się w programie studiów i tych, których studenci poszukują na własną rękę. Niektóre osoby odwoływały się wprost do etnologicznych doświadczeń: My - antropolodzy bardzo obawiamy się, że wszystkiego nie poznamy, nie przeczyta­ my tych wszystkich książek i z tyloma ludźmi nie porozmawiamy, właściwie to czasami chcielibyśmy zatrzymać czas, ale [...] tego zrobić się, niestety, nie da [29]; Nie zgadzam się z „ nacjonalistycznym fundamentalizmem " Ernesta Gellnera i podobnymi poglądami, choć jednocześnie postuluję ustrój na kształt republiki prezydenckiej [...]. Tutaj pojawia się problem antropologii kultury: „jedność ludz­ kiej myśli symbolicznej a wielość i różnorodność kulturowych pomysłów na ży­ cie". Relatywizm jest potrzebny, aby chronić kulturowy indywidualizm zagrożony homogenizacją, nietolerancją, etnocentryzmem [44]. Zdaniem jednej ze studentek, przed etnologią stoi wielkie wyzwanie. Powinna ona być w Europie jedną z nauk przodujących [20]. Ta sama osoba stwierdziła, że badane przez etnologów antagonizmy w stosunkach sąsiedzkich i mechanizmy po­ wstawania obcości są zjawiskiem powszechnym. Nie znikną też one, jak sądzę, z europejskiej rzeczywistości, choć w Europie wymarzonej przez młodych etno­ logów nie są one raczej pożądane. Zjawiska należące do sfery etniczności (m.in. konflikty etniczne, relacje między „swoimi" i „obcymi", kształtowanie różnych typów tożsamości i zmiany ich wyznaczników) będą jeszcze zapewne długo przed­ miotem zainteresowań badaczy, w tym również etnologów. Trudno natomiast prze­ widzieć, w jakiej Europie będziemy żyli za kilka - kilkanaście lat. Czy uda się zrealizować przynajmniej niektóre ze studenckich marzeń? O jakiej Europie marzą młodzi Polacy (nie tylko studenci) i - szerzej - osoby należące do różnych grup wieku, reprezentujące różne środowiska, a także mieszkańcy innych krajów? Jak napisała jedna ze studentek: Trzeba się trochę namarzyć, żeby miało się co spełniać [36]. Z pewnością, wiele zależy od nas samych, od naszej odwagi, determinacji, wiary w sens marzeń, od podejmowania wysiłku, by realizować swoje pragnienia. Nie może być jednak mowy o egoizmie, ani też postępowaniu wedle zasady: „cel uświęca środki" czy „róbta, co chceta". 6 6 Ciekawe byłoby np. porównanie prac, jakie napłynęły na wspomniany konkurs (na ten te­ mat patrz: info@konkurs.org.pl) z wypowiedziami studentów. W tym miejscu skoncentrowałam się jednak wyłącznie na obrazie Europy marzeń młodych etnologów z toruńskiego U M K . �324 IWONA KABZIŃSKA IWONA K A B Z I N S K A EUROPE OF OUR DREAMS Summary At the beginning of 2003 a competition called "Europe of our Dreams" was announced by some institutions (the Polish Radio, the Polish Post among them), for young people (age group 16-20). Participants were supposed to submit projects in various forms-works of art, Web sites, essays. The idea has inspired the author of this article. Being an academic teacher at the Univer­ sity of Toruh she initiated the discussion on the same subject among the students of ethnology (I and I I year) who were later asked to write essays which would contain their opinions and considerations. 49 works were submitted and they allowed the author to construct the image of "Europe of their Dreams" peculiar to that group. The students see the desired Europe of the future as multi-cultural, tolerant and open society.Open to other cultures, other continents but also aware of the European distinct historical and cultural character. Society with strong sense of community and own identity. They write about Europe which is conscious of the dangers of globalization and americanization. The imagined Europe of tomorrow is safe, ruled by just law, economically strong, free from bureaucracy and unemployment bur also devoid of cult of money and consumerism. Great meaning was attached to ecology, environment consciousness and responsibility for the world we live in. Young people hope that in the future Europe interpersonal relationships will change for bet­ ter. Less selfishness, less instrumental attitude to human beings, less anonymity, more friendship, mutual trust and love. The latter does not mean the cult of the body and sexual prowess. It means human individual at the top of value hierarchy. The authors of most of these texts were aware, that it may be difficult for the dreams to come true, yet they expresed their hope that it is possible. They emphasized the necessity of changes. There were however three persons who wrote that they wouldn't change anything. Other three dreamt about going back into the period of tribal societies.Remarkable was idealization of the past. The fact, that the texts were written by the students of ethnology has clearly influenced the way in which the European reality was perceived and described. The authors adduced to books included as reading in the curriculum of ethnological studies. They referred to key concepts such as: dychotomy "us'V'strangers", social stereotypes, ethnic conflicts, dialogues of cultures, glo­ balization, local community and identity, cultural identity. They also considered the possibilities of applying ethnological/anthropological methods while thinking about the changing reality. The author of the article adds that it would be interesting to compare the image of "Dreams about Europe" of her students with respective dreams of other age, professional and social groups. In Poland and in other countries of Europe. It would also be interesting to be able to confront the dreams with reality. How many of them will come true and how long will we have to wait for it? Translated by Anna Kuczynska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ee04d08076dadd6338f9ac0fda853531.pdf 8724b7efa6b68040f50c0b7709174788 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1734 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1605 Title A name given to the resource Jeszcze raz o upiorze (wampirze) i strzygoni (strzydze) / ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47, s.211-246 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kolczyński, Jarosław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L V I I : 2003, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI Warszawa JESZCZE RAZ O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI (STRZYDZE) Upiór (wampir) i strzygoń (strzyga) jeszcze w X I X wieku były jednymi z naj­ aktywniejszych demonów w świecie archaicznej wyobraźni „ludu wiejskiego" na naszych ziemiach. Stąd są zupełnie nieźle opisane w starszej - a więc źródłowo najcenniejszej - literaturze etnograficznej. Kilkakrotnie też próbowano w naszej etnologii nakreślić syntetyczny obraz tych dwu upodabniających się do siebie postaci (Gołębiowski 1830, s. 155-157; Berwiński 1862, t. 2, s. 1-50; Wasylewski 1907, s. 291-298; Bruckner [1925] 1985, s. 279-284; Biegeleiesen 1930, s. 113-131; Moszyński [1934] 1967, s. 654-660; Baranowski 1981, s. 50-64; Gieysztor 1982, s. 222-224; Pełka 1987, s. 163-172; Kozioł 1989, s. 85-92; Urbań­ czyk 1991, s. 50-51, 58-59; Robotycki 1992, s. 144-150). A jednak, wydaje mi się, że upiór/strzygoń jest wciąż demonem słabo zinterpretowanym. W niniejszym tekście jeszcze raz zestawiam różne wiadomości o tym wyobrażeniu demonolo­ gicznym z terenów interesujących polskie ludoznawstwo przed II wojną światową, zatem również z Białorusi i Ukrainy Nie mam wszakże ambicji zinwentaryzowania wszystkich wariantów wierzeniowych. Moim zamierzeniem jest tylko ponowne przejrzenie źródeł i zarysowanie kilku wynikających z tego uwag, mam nadzieję nieco głębiej sięgających do wnętrza świata archaicznej wyobraźni. I Kto po śmierci stawał się lub mógł stać się upiorem? • Ludzie w ogóle nie pogrzebani (Pełka 1987, s. 168). • Ludzie pogrzebani z rytualnymi uchybieniami. W upiora mógł zamienić się zmarły, któremu do grobu nie dano potrzebnych w podróży na „tamten" świat przedmiotów, np. szkaplerza, różańca czy czapki, albo dano mu przedmioty utrudniające tę wędrówkę, np. buty (wtedy błąka się jako upiór dopóki ich nie zedrze) (Fischer 1921, s. 90-111, 166-170) . 1 1 N a naszych terenach s p o t y k a j ą s i ę w l u d o w y c h zwyczajach p o g r z e b o w y c h d w i e odmienne tradycje: na zachodzie i w ś r o d k u kraju z m a r ł y c h chowano w butach, a i m bardziej na w s c h ó d - w p ł ó c i e n n y c h skarpetach lub boso. W e d ł u g starych m i t ó w , zapisanych na niemieckiej w s i , zmar­ ły potrzebuje b u t ó w , by w d r a p a ć s i ę w z a ś w i a t a c h na s t r o m ą g ó r ę lub p r z e j ś ć przez most na granicznej, podziemnej rzece. Natomiast na w s i b i a ł o r u s k i e j s ł y s z a n o , ż e z m a r ł e g o grzebie s i ę boso, aby z n i e c h ę c i ć go do chodzenia po ś m i e r c i (Fischer 1921, s. 110-111). O d w r o t n o ś ć zna­ c z e ń s y m b o l i c z n y c h jest c z y m ś naturalnym w tradycjach l u d o w y c h i sygnalizuje, iż d o t y k a m y j a k i e g o ś g ł ę b i e j zakorzenionego w czasie, istotnego m o t y w u w i e r z e n i o w e g o . �212 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI • Ludzie, którzy w chwili śmierci byli niekompletni fizycznie - nie mieli przy sobie woreczka ze swoimi obciętymi paznokciami, które zbierali całe życie czy też nie ukryli (np. w spróchniałym drzewie) swoich wypadłych zębów (Cercha 1900, s. 134; Fischer 1921, s. 179-183) . • Upiorem mógł stać się człowiek zmarły nagle, czyli według archaicznych pojęć umierający nierytualnie - samobójca, zabity, ginący w nieszczęśliwym wypadku (Kolberg 1891, s. 141; Pietkiewicz 1931, s. 44; Zborowski 1932, s. 86; Baranowski 1965, s. 83). • Nieochrzczone niemowlęta (Fischer 1921, s. 364), a zatem istoty rytualnie w ogóle jeszcze nie przyjęte do wspólnoty żywych! • Zmarła w połogu kobieta (Fischer 1921, s. 364-366). • Nieomal ze stuprocentową pewnością upiorem stawał się zmarły czarownik lub czarownica (Kolberg 1971, s. 432; Pietkiewicz 1931, s. 44; Pełka 1987, s. 168). • Upiorami zawsze stać się mogli ludzie z różnych powodów podejrzewani o pokrewieństwo z demonami, np. ludzie rodzący się z zębami (Kolberg 1967, s. 480), z „dużymi" zębami, z ogonem (wężowym - Kolberg 1888, s. 111, 113), w czepku (Hilferding 1965, s. 379, 410), o nierównym oddechu (Baranowski 1981, s. 57); ludzie fizycznie inni, zwłaszcza kalecy (garbaci, kulawi); ludzie których otaczała jakaś aura tajemniczości i lęku (np. bardzo starzy, bo niby dlaczego tak długo żyli?) lub aura niechęci i lęku (np. ludzie posępni, złośliwi) (Baranowski 1981, s. 57); wreszcie wszyscy „obcy" dla lokalnej społeczności (np. staroobrzę­ dowcy dla prawosławnych, luteranie dla katolików itp.) (Kolberg 1970, s. 385; Pietkiewicz 1931, s. 48). Słowem upiorem mógł stać się każdy „inny". • Przemiana w upiora groziła po śmierci ludziom łamiącym różne zakazy, przede wszystkim mordercom, lecz także np. nieuczciwym geometrom - ich nierozłożone ciała ziemia miała wyrzucać na wierzch (Kolberg 1891, s. 251; Fischer 1921, s. 367; Pietkiewicz 1931, s. 44). 2 2 To jest akurat m o t y w d o ś ć rzadki, ale t e ż n i e z w y k l e archaiczny. Rytualny warunek fizycz­ nej c a ł k o w i t o ś c i c z ł o w i e k a w c h w i l i , gdy ma r o z p o c z ą ć w ę d r o w a n i e w z a ś w i a t y najwyraźniej odbija s i ę w zwyczajach d o t y c z ą c y c h o b c i ę t y c h paznokci. W r ó ż n y c h miejscach ś r o d k o w o -wschodniej Europy, jeszcze w X I X w i e k u , c h ł o p i nie w y r z u c a l i o b c i ę t y c h paznokci t y l k o zbierali j e w woreczku, k t ó r y nosili przy sobie, schowany za p a z u c h ą . Taki woreczek ze zbieranymi całe ż y c i e paznokciami w k ł a d a n o potem z m a r ł e m u do trumny. Zamiast z b i e r a ć paznokcie m o ż n a b y ł o spalić j e zaraz po o b c i ę c i u - o g i e ń wszak b ł y s k a w i c z n i e przenosi c o k o l w i e k z „ t e g o " do „ t a m t e g o " ś w i a t a (ale znany b y ł t e ż zakaz palenia paznokci i w ł o s ó w ) . Paznokcie m i a ł y b y ć potrzebne zmar­ ł e m u do w s p i ę c i a s i ę na „ w i e l k ą " albo „ s z k l a n ą " g ó r ę , c z y l i do wdrapania s i ę na szczyt g ó r y kosmicznej (Fischer 1921, s. 179-183). A l e nie jest to jeszcze c a ł e w y j a ś n i e n i e . S z c z ę ś l i w i e oca­ lały o k r u c h y starych m i t ó w , adaptowanych do c h r z e ś c i j a ń s k i c h w y o b r a ż e ń o raju i grzechu pier­ w o r o d n y m , wedle k t ó r y c h pierwsi ludzie ( A d a m i Ewa) m i e l i s i e r ś ć i k o p y t a lub r o g o w ą s k ó r ę . W y g n a n i e z raju i utrata n i e ś m i e r t e l n o ś c i równała s i ę utracie i c h z w i e r z ę c e g o wyglądu i t y m samym c a ł k o w i t e m u „ u c z ł o w i e c z e n i u " (Tomicki 1976, s. 67). Troska o zachowanie paznokci, a ż do c h w i l i ś m i e r c i i r o z p o c z ę c i a w ę d r o w a n i a w z a ś w i a t y , w y n i k a ł a b y w i ę c z l ę k u przed u t r a t ą tej pierwotnej c a ł k o w i t o ś c i w z a ś w i a t a c h . „ A gdzie twoje paznokcie za tyle lat?" lub w r ę c z „ g d z i e t w o j a r o g o w a s k ó r a ? " zapyta B ó g z m a r ł e g o w z a ś w i a t a c h . C i , k t ó r z y nie zachowali o s t r o ż n o ś c i i z g u b i l i swoje o b c i ę t e paznokcie musieli po ś m i e r c i j e o d n a l e ź ć (Fischer 1921, s. 182). �JESZCZE R A Z O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI 213 (STRZYDZE) • Niechybnie upiorami stawali się ludzie narodzeni w wyniku złamania nie­ których zakazów, np. poczęci w czasie miesiączki matki czy też poczęci w dniach św. Anny, Zwiastowania Panny Marii i Podwyższenia Krzyża Św. (oba przy­ kłady z zachodniej Ukrainy) (Kolberg 1973, s. 34; 1971, s. 429). • Upiorem musiał zostać po śmierci człowiek, który za życia poddał się czarom zabezpieczającym przed ranami - jego zwłoki nie rozkładały się wtedy po śmierci (Fischer 1921, s. 368). • Upiorem stawał się trup, którego przekroczył, przeskoczył człowiek lub zwierzę bądź przefrunął nad nim ptak (Moszyński 1928, s. 167; Baranowski 1981, s. 57). • Żyjący człowiek przeobrażał się w upiora, gdy wiatr na stepie owiał mu stopy (Wschodnia Ukraina) (Kolberg 1888, s. 211; Efimenko 1992, s. 499) . • Jako upiór rodziło się dziecko, gdy jego matka połknęła kawałek rozżarzo­ nego węgla (iskry), która wpadła do garnka w Swyty weczir (Pokucie) (Kolberg 1888, s. 111). Naturalnie, z wyliczonych przed chwilą powodów nie wszyscy zmarli stawali się akurat upiorami, niektórzy równie dobrze mogli przeobrazić się w inne demony. Niemowlęta mogły również stać się porońcami, samobójcy latawcami, ludzie szukający po śmierci swoich paznokci błędnymi ognikami... Możliwości jest wiele, rytualne „braki" lub „odmienności" zmarłego są bowiem przyczyną numer jeden powstawania wszelakich demonów z ludzi zmarłych. Natomiast nieubłaganie właśnie w upiora zamieniali się po śmierci ludzie, którzy mieli kontakt z tym demonem: • Zabici lub tylko ugryzieni przez upiora (Kolberg 1970, s. 385). • Narodzeni w wyniku stosunku upiora z żywą kobietą (Kolberg 1971, s. 429), • Dzieci karmione przez zmarła matkę-upiora (Mleczko 1902, s. 56). A także ci, którzy zdradzali do niego jakieś podobieństwo: • Ludzie o dużych głowach (Mleczko 1902, s. 56), o gęstych zrośniętych brwiach (Baranowski 1981, s. 57), odwróconych źrenicach (Bazińska 1967, s. 109), ludzie bardzo bladzi lub przeciwnie dziwnie rumiani (Pol 1966, s. 124), ludzie o dwóch rzędach zębów (Kolberg 1888, s. 148), silnie owłosieni (Pełka 1987, s. 168). Sumując te informacje wydaje się, że różne wyobrażenia o powstawaniu upiorów można sprowadzić do dwu praprzyczyn: 1) zaniechania lub błędów w rytuałach i złamania zakazów rytualnych; 2) innego statusu rytualnego zmar­ łego człowieka, który już za życia był uważany za istotę demoniczną. Niektóre z wyliczonych powodów, z których zmarły nie rozpoczynał swojego wędrowania w zaświaty i stawał się upiorem, były wymieniane dość rzadko (np. kompletność zwłok) lub tylko lokalnie (np. zamiana w upiora człowieka, gdy wiatr owiał mu stopy). Takie motywy mogą jednak stanowić cenny trop w poszu­ kiwaniach pierwotnych kształtów wyobrażenia upiora. Próbując uporządkować 3 3 W w i r z e p o w i e t r z n y m w ę d r o w a ł y r ó ż n e demony, k t ó r e a t a k o w a ł y l u d z i , j a k odgadujemy, w n i k a j ą c w ich c i a ł o , zob. np. M o s z y ń s k i 1967, s. 4 7 3 - 4 7 4 . �JAROSŁAW KOLCZYŃSKI przyczyny powstawania upiorów według ich popularności na pierwszym miejscu trzeba umieścić czarowników i czarownice oraz ludzi zdradzających cechy demo­ niczne, następnie ludzi zmarłych nagle i dopiero potem wszelkie inne warianty. Co do strzygonia/strzygi wyobrażenia o jego pochodzeniu były bardziej skry­ stalizowane. Powszechnie utrzymywano, że istnieją ludzie o dwóch duszach, jednej takiej, jaką mają wszyscy inni ludzie - duszy od Boga i drugiej, złowro­ giej - duszy od diabła (Kolberg 1967, s. 270; Chmielowski 1987, s. 28). W chwi­ li śmierci takiego człowieka ta pierwsza dusza opuszcza jego ciało i wędruje w zaświaty, zaś druga pozostaje i zmarły może wciąż egzystować w „tym" świe­ cie (Federowski 1889, s. 302-303; Baranowski 1965, s. 82). Ale znany był też inny wariant: obie dusze porzucają dotychczasowe ciało, jedna wędruje w zaświaty, a druga szuka sobie nowego ciała, wchodzi w innego, żywego człowieka (Kosiński 1904, s. 9). W różnych stronach dało się też słyszeć, że są ludzie o dwóch sercach (Baranowski 1965, s. 82) - jedno serce umierało wtedy razem z człowiekiem, zaś drugie wciąż biło i podtrzymywało istnienie jego ciała, które się nie rozkładało, a zmarły mógł wychodzić z grobu. Takiego demonicznego człowieka rozpoznawano zwykle już za życia: rodził się z zębami (Federowski 1889, s. 304) bądź podwójnymi rzędami zębów (Wójcicki 1974, s. 284), lub też dopiero potem wyrastały mu podwójne rzędy zębów (Kolberg 1874, s. 67; Matyáš 1893, s. 105), miał na ciele sine znaki, zwłaszcza na plecach (Kolberg 1874, s. 67; 1967, s. 480) i często w kształcie nożyc (Świętek 1893, s. 500; Lehr 1984, s. 231; Simonides 1989, s. 273), nie rosły mu włosy pod pachami i w kroczu (np. Kolberg 1874, s. 65; Świętek 1893, s. 500; Kosiński 1904, s. 9), nie miał brwi (Kosiński 1904, s. 9). Żyjący człowiek-strzygoń chęt­ nie rozmawiał ze sobą (Kosiński 1904, s. 9) - to rozmawiały ze sobą dwie jego dusze; natomiast po śmierci jeden bok trupa był ciepły (Kolberg 1874, s. 65; 1888, s. 212) - wszak nadal żyłajego druga, demoniczna dusza. Powszech­ nie wyjaśniano powstawanie strzygoni zaniechaniem obrzędu bierzmowania (Kolberg 1874, s. 64; Lehr 1982, s. 134). Kiedyś takich demonicznych ludzi miało być znacznie więcej, gdyż - jak wyjaśniali chłopi - religijność była mniej­ sza i ludzie lekceważyli ten obrzęd (Świątek 1893, s. 493; Flizak 1952, s. 47). Zatem znów istotną rolę gra niewykonanie rytuału - w wyniku tego zaniedbania są ludzie nie wprowadzeni ostatecznie do wspólnoty żywych! Archaizm tej sym­ boliki jest oczywisty i chrześcijańskie wyjaśnienie najpewniej wyparło wspom­ nienie jakiegoś starożytnego rytuału inicjacyjnego. Wyobrażenia o upiorach i strzygoniach w tradycjach ludowych znacząco upodobniły się do siebie, wzajem użyczając sobie cech, a wreszcie także myliły. W rozległym obszarze wschodniego Podkarpacia utrzymywano, że upiorami są ludzie o dwu duszach czy dwu sercach (Kolberg 1888, s. 206; 1973, s. 31; 1979 s. 1260). Na Śląsku w strzygonia zamieniali się także samobójcy i ludzie bardzo skąpi (Simonides 1989, s. 273), a środkowej Polsce dzieci zmarłe przed chrztem (Wójcicki 1974, s. 284). Takich przykładów można wyliczyć dużo więcej. Wymienność cech kojarzonych z tymi demonami najlepiej świadczy o ich bliskoznaczności w wierzeniach chłopów. �JESZCZE R A Z O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI (STRZYDZE) 215 Po przedstawieniu zagadnienia pochodzenia obu demonów, odtąd traktuję je łącznie - jako jedno wyobrażenie. Upiór/strzygoń to zmarły, którego ciało po śmierci nie uległo głębszemu roz­ kładowi. Wygląda tak jak trup przed pochowaniem w grobie lub jak kilkudniowe, często już spuchnięte, zwłoki (Kolberg 1888, s. 211; 1971, s. 430; Baranowski 1965, s. 83). U ludzi zmarłych gwałtownie widoczne są wszelkie rany: człowiek zabity broczył krwią, człowiek powieszony miał sina pręgę na szyi itp. Zmarłemu takiemu nie tężeją członki, jego ręce i nogi są więc równie giętkie jak u żywego człowieka (Kolberg 1970, s. 386; Bazińska 1967, s. 109). Wciąż rosną mu włosy i paznokcie (Kolberg 1970, s. 386). Ma czerwoną twarz i kark („rumiany jak upiór") (Pol 1966, s. 124; Kolberg 1882, s. 35) - to krew ofiar, której się opił zmie­ nia mu karnację. Charakterystycznym szczegółem były jego długie i czerwone, również zabarwione od krwi, paznokcie (Kolberg 1874, s. 65, 67; Świętek 1893, s. 500). Krew upiora/strzygonia była płynna i krążyło jej w jego ciele wyjątkowo dużo (Kolberg 1970, s. 386; 1882, s. 34). Gdy przebijano ciało demona lub odrąbywano mu głowę krew tryskała „jak ze szpunta" (Podberski 1880, s. 15). Według innych jednak wersji, krew jego była zastygła i skrzepła (Kolberg 1979, s. 1261) oraz „zimna jak lód" (Kolberg 1874, s. 67). Występowała też opinia, że nie jest on czerwony, a przeraźliwie blady (Kolberg 1874, s. 63; Mátyás 1893, s. 105). Strzygonia rozpoznawano natychmiast po sinych plamach na plecach i karku oraz sinym piętnie w kształcie nożyc na plecach (Kolberg 1874, s. 67; Świętek 1893, s. 500). Ale w różnych miejscach widziano również upiory/strzygonie jako istoty o czarnych plecach (Baranowski 1981, s. 58) lub w ogóle bez ple­ ców (Podberski 1880, s. 13). Znany jest też wariant bezplecego upiora, w którego wnętrzu można było ujrzeć piłę zamiast kręgosłupa (Moszyński 1967, s. 615). Leżący w grobie upiór/strzygoń miał otwarte oczy i zwykle nie pomagało nawet położenie mu na powiekach monet; on i tak otwierał oczy i „patrzył nimi jak za życia" (Kolberg 1884, s. 95; 1970, s. 386). Często utrzymywano, że ma „odwróco­ ne źrenice" tzn., że obraz w oku odbija się mu na odwrót (Bazińska 1967, s. 109). Poza tym jego oczy świeciły intensywnie, „błyszczały jak żar" (Kosiński 1904, s. 9). Lecz znana była również wersja przeciwna - miał oczy „zamknięte jak trup" (Kolberg 1874, s. 65). Mógł mieć też lekko rozchylone usta, jakby chciał coś powiedzieć (Kolberg 1874, s. 67) oraz czasem zgrzytały mu zęby (Kolberg 1888, s. 211). Wychodzący z grobu demon był znacznie większy i silniejszy od przecięt­ nego człowieka (Kolberg 1884, s. 95; 1967, s. 480). W bliższym kontakcie rozpo­ znawano go po trupim odorze, którym cuchnęło mu z ust i zapachu ziemi (Świętek 1893, s. 494; Mleczko 1902, s. 56). Zapisano wreszcie warianty wierzeń, według których charakteryzował go inny sposób chodzenia: do tyłu „jak rak" (Kosiński 1904, s. 9) lub „wielkimi krokami" (Kolberg 1888a, s. 156). Zarówno ze strzygoniem/strzygą, jak z upiorem łączono dość często zdolność do latania, np. fruwały śląskie strzygi (Simonides 1989, s. 674) i „zębata" strzyga na Białorusi (Federowski 1889, s. 304), latał upiór w środkowej Polsce (Kolberg 1888a, s. 156) i upiór (obojasnyk) na Ukrainie (Podberski 1880, s. 13). Ten ostatni jest ciekawą postacią: nie miał pleców, co ukrywał i czego się �216 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI wstydził, dlatego też czasem chodził „tyłem" (Podberski 1880, s. 12-13). Po­ wszechnie natomiast oba te demony mogły zamieniać się w ptaki (np. nieto­ perza, kanię), a także płazy i gady oraz inne zwierzęta (np. psa, kota, świnię) (Kolberg 1888, s. 207; Gustawicz 1902, s. 270-271; Pietkiewicz 1931, s. 45). Wreszcie upiory/strzygonie mogły stawać się niewidzialne (Podberski 1880, s. 674; Kolberg 1973, s. 35). Wtedy na ich obecność wskazywały inne zjawiska: np. człowiek czuł ich „zimny, trupi pocałunek" (Baranowski 1965, s. 84), po obudzeniu odkrywał na swoim ciele ślady ugryzień (Lehr 1985, s. 99) czy też czuł wokół siebie „zapach ziemi" (Baranowski 1981, s. 58). Ale utrzymywano również, że upiór/strzygoń nie różnił się wyraźnie od żywych ludzi i trudno go było rozpoznać (Chmielowski 1987, s. 29; Efimenko 1992, s. 499). Odrębnie wypada przedstawić upiora - dziecko i strzygonia - dziecko. Dziecko poczęte ze stosunku upiora z żywą kobietą rodziło się „bez kości" i z tego powo­ du nigdy nie mogło chodzić (Efimenko 1992, s. 499-500; Kolberg 1888, s. 211; 1971, s. 211). Było cherlawe, wycieńczone, blade lub przeciwnie dziwnie sine, miało też długie i cienkie ręce, za to dużą głowę (Świętek 1893, s. 495). Zwykle żyło niedługo, mogło umrzeć nawet w 7 roku, gdy zaś żyło nieco dłużej, np. do 21 roku, to nie rosło jak rówieśnicy, było wciąż wielkości dziecka. Takie dziecko właściwie nie umierało, a tylko nagle znikało - stawało się niewidzialne lub pojawiało w innym miejscu (Kolberg 1884, s. 97; Efimenko 1992, s. 500). To kalekie, „upioryczne" dziecko nie było raczej niebezpieczne dla ludzi, nato­ miast miało przerażający dar wieszczenia (Efimenko 1992, s. 499-500). Warto przypomnieć, że tu i ówdzie (np. w Wielkopolsce, na Pomorzu) upiór był także nazywany wieszczym (Kolberg 1882, s. 33; Hilferding 1965, s. 378). Czasem dziecko o takich cechach było uznawane za „odmieńca" (odminę, obmenica, seduna) podstawionego przez upiory/strzygi na miejsce wykradzionego dziecka ludzkiego (Gołębiowski 1830, s. 155-156; Kolberg 1888, s. 113; Efimenko 1992, s. 499). Natrafiamy także na rytualne powody urodzenia upiora przez kobietę. Jako upiór rodziło się dziecko poczęte w czasie miesiączki matki. Miało ono wtedy dwa serca („sprawiedliwe" od człowieka i „niesprawiedliwe" od diabła). Jego demoniczne pochodzenie zdradzały „dwa zakrętki włosów", „dwa wicherki" na głowie lub „dwa czubki głowy", a także brak włosów pod pachami i w kroczu. Na twarzy było czerwone i patrzyło zezem. Dziecko takie nie jadło wcale mięsa, a tylko chleb i mleko. Do 24 roku życia w ogóle nic nie mówiło, bo mogłoby wyjawić, że jest upiorem, a wtedy inne upiory by je otruły (Kolberg 1973, s. 35). Wreszcie w upiora zamieniało się dziecko karmione piersią przez zmarłą matkę-upiora. Rozpoznawano je po dużej głowie i „czuć je było ziemią" (Mleczko 1902, s. 56). Spokrewnione z wyobrażeniem upiorycznego dziecka jest wyobrażenia dziecka-strzygi. To znów miało być dziecko, które narodziło się z zębami lub nawet z podwójnymi rzędami zębów, nie żyło dłużej niż kilka dni, a po śmierci wyrastały mu sowie skrzydła lub przeobrażało się w puchacza. Demon ów piskiem zapowiadał śmierć spotkanym ludziom (Wójcicki 1974, s. 284-285). Upiór/strzygoń jawił się chłopom jako jeden z najokrutniej szych demonów ze wszystkich im znanych. Napadał zarówno na ludzi, jak zwierzęta i zwykle �JESZCZE RAZ O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI (STRZYDZE) 217 zabijał swoją ofiarę (Kolberg 1888a, s. 148; Bazińska 1967, s. 109). Skutki jego przebywania w okolicy często porównywano z zarazą. Upiór/strzygoń mógł atakować kilkakrotnie jednego dnia i dzień pod dniu, zaś ludzie których zabił sami stawali się po śmierci demonami i rozszerzali krąg śmiertelnego zagrożenia (Kolberg 1970, s. 385). Poza tym chętnie oskarżano upiora/strzygonia o wywo­ ływanie epidemii najgroźniejszych chorób, błyskawicznie zabijających nawet całe wsie (Podberski 1880, s. 26; Gustawicz 1902, s. 270), np. na Zachodniej Ukrainie widziano w upiorach podstawowe źródło zarazy (Kolberg 1888, s. 208), na Śląsku uchodziły za personifikację epidemii (Simonides 1984, s. 71). Upiory/ strzygonie miały również sprowadzać różnorakie klęski elementarne: deszcze, powodzie, gradobicia, wichury, ostre zimy, nieurodzaj ziemi (Pietkiewicz 1931, s. 45; Zborowski 1932, s. 85-86; Chmielowski 1987, s. 30). Dwa mordercze zachowania były najpowszechniej z nim kojarzone: miał gryźć czy nawet w całości pożerać swe ofiary (Kolberg 1966a, s. 507; 1967, s. 270) lub dusić je i wysysać z nich krew (Kolberg 1966, s. 507; 1973, s. 35). Mogło się tak zdarzyć, że upiór/strzygoń z jakichś powodów nie wydostał się z grobu, wtedy sam siebie zjadał i wypijał własną krew. Po odkopaniu jego grobu znajdowano wykręconego trupa, z wygryzionymi kawałkami ciała i okrwa­ wionymi palcami (Toeppen 1892, s. 796). To jest kluczowa informacja, ujawnia bowiem, że człowiekiem zamieniającym się po śmierci w upiora/strzygonia władały w istocie dwa straszliwe instynkty: nigdy nie zaspokojonego głodu ludz­ kiego mięsa i pragnienia ludzkiej krwi, zwierzęta atakował jednak w drugiej ko­ lejności. Doskonałym przykładem nie wyczerpującego się głodu tego demona jest choćby wędrowny bajkowy wątek królewny-strzygi (T. 307), która codziennie pożerała strażników pilnujących jej grobu (Krzyżanowski 1963, t. I , s. 90-91; zob. np. Ciszewski 1894, s. 175-176). Natomiast najdobitniejszym dla mnie przykładem jego żądzy krwi jest motyw baby-strzygi, która codziennie opijała się bez umiaru krwią swych ofiar, a potem wyrzygiwała ją i zakrzepnięta w gala­ retkę dawała do zjedzenia parobkom (np. Flizak 1952, s. 58). Charakterystyczne są również lokalne opowieści o tym jak po odkopaniu trupa okazywało się, że wypełniony jest krwią jak beczka (np. Podberski 1880, s. 15). Ale nawet nie wychodzący z grobu upiór/strzygo, który gryzł i wysysał sam siebie mógł być groźny dla żywych. Na Pomorzu i na Śląsku utrzymywano, że póki upiór/ strzygoń gryzie i ssie swoje ręce lub np. żuje koszulę, w której go pochowano, to umierają jeden po drugim ludzie w jego rodzinie (Hilferding 1965, s. 379; Simonides 1989, s. 273). Wychodzący z grobu upiór/strzygoń mógł także zabijać wzrokiem. Na Rusi Karpackiej, gdy upiory rozglądają się po okolicy z jakiegoś wzniesienia, „ginie wszystko, dokąd tylko ich zgubny wzrok doleci" (Kolberg 1888, s. 209). W Wiel­ kopolsce i na Śląsku, jak daleko sięgnął wzrokiem wstający z grobu wieszczy, tak daleko umierali ludzie, który byli z nim w równym wieku (Kolberg 1882, s. 33; Simonides 1984, s. 72). Natrafiamy także na wierzenia o morderczym głosie upiora/strzygonia. Straszliwym wrzaskiem z wieży kościelnej zabijał swoich rówieśników wieszczy w Wielkopolsce (Kolberg 1882, s. 33). Podobnie �218 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI na Mazowszu upiór wchodził na wieżę kościelną i krzyczał, a w zasięgu jego głosu umierali ludzie (Kolberg 1970, s. 386). Natomiast na Pomorzu wiesz­ czy uruchamiał dzwon kościelny i wtedy umierali ci, co słyszeli jego dźwięk (Hilferding 1965, s. 379) . Lokalnie znano jeszcze inne mordercze zachowania tego demona. Na Po­ górzu Karpackim mordował chuchnięciem w usta ofiary swoim trupim odorem (Świętek 1893, s. 494). Na Białorusi upiór (miertwiec) miał również „urywać ludziom głowy", a nawet ich podpalać (Pietkiewicz 1931, s. 45). Ale są to tylko dodatkowe warianty, rozszerzające wzorzec jego elementarnych zachowań. Najgroźniejszy był upiór/strzygoń powstający z czarowników i czarownic. Nie poprzestawał on na mordowaniu ludzi czy zwierząt, ale wykorzystując swe magiczne moce wywoływał zarazę bądź sprowadzał ulewne deszcze i grad, czyli śmiertelną klęskę nieurodzaju. Rusini z obszaru karpackiego, wśród których lęk przed upiorami czarownikami i czarownicami był chyba największy, oskarżali ich właściwie o każdy wypadek nagłej śmierci, z wyjątkiem śmierci od pioruna, bo tylko ona była śmiercią „szczęśliwą i czystą" (Kolberg 1973, s. 33) Straszli­ wie bali się również chwili, gdy wstający z grobu zmarli oszukają żywych ludzi i wymieszają się z nimi. Wówczas dojdzie do apokaliptycznej katastrofy, nastąpi pad - „upadek, pomór ludu i dobytku" (Kolberg 1888, s. 208). W tych stronach lęk przed upiorami/strzygoniami sam urastał do rozmiarów epidemii. W nie­ których wsiach ponoć nie było ani jednego grobu, w którym leżałby nietknięty trup, bo albo miał uciętą głowę, albo wbity w głowę ćwiek (Kolberg 1973, s. 32). Czasem upiór/strzygoń nie zabijał od razu ofiary, a tylko gryzł j ą lub kąsał wypijając trochę krwi. Lubił atakować swe ofiary w czasie snu, stąd ludzie, którzy nagle bledli, opadali z sił podejrzewali, że „męczy" ich ów demon (Kolberg 1970, s. 386; Baranowski 1981, s. 59). Spotkanie oko w oko z tym demonem zawsze mogło być niebezpieczne, choćby on nic nie robił. Człowieka paraliżował wtedy strach, wskutek którego umierał zaraz lub w kilka dni czy miesięcy później. Powszechnie utrzymywano, iż upiór/strzygoń prześladował przede wszyst­ kim własną rodzinę. Wychodząc po raz pierwszy z grobu szedł najpierw do swo­ jej chałupy, a później przychodził tam jak najczęściej, nawet codziennie. Chętnie odwiedzał też innych swoich krewnych. Zwykle zabijał swą rodzinę, człowieka po człowieku, aż do najdalszych krewnych (Kolberg 1888, s. 211; Podberski 1888, s. 19). Nie zawsze jednak demon ten miał zbrodnicze zamiary. Przychodził nocą do swego gospodarstwa i robił znów, to co robił za życia: kosił łąkę, rąbał 4 4 C h c i a ł b y m z w r ó c i ć u w a g ę na warianty, w k t ó r y c h demon z a b i j a ł t y l k o swoich r ó w i e ś n i ­ k ó w . K a t e g o r i a r ó w i e ś n i c t w a w r ó ż n y c h archaicznych kulturach u j a w n i a g ł ę b i n o w y związek p o m i ę d z y l u d ź m i , c z ę s t o silniejszy od z w i ą z k ó w p o k r e w i e ń s t w a . Najlepiej t ę w i ę ź w i d a ć w i n i ­ cjacyjnych grupach w o j o w n i k ó w , ukazanych z a r ó w n o w sagach c e l t y c k i c h ( „ b a n d y " fianna - zob. np. S.F. B o t h e r o y d , RF. B o t h e r o y d 1998, s. 143-144), j a k w eposach l u d ó w a ł t a j s k i c h (zob. np. d o s t ę p n y w t ł u m a c z e n i u p o l s k i m kazachski epos Kobłandy Batyr). To jest dla m n i e k o l e j n y i n t r y g u j ą c y p r z y k ł a d upartego t r w a n i u w k r ę g u d e m o n o l o g i i r ó ż n o r o d n y c h w s p o m n i e ń z odległej przeszłości kulturowej. �JESZCZE RAZ O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI (STRZYDZE) 219 drwa, czyścił konie... (Kosiński 1904, s. 10; Baranowski 1965, s. 84). Mógł rów­ nież obcować cieleśnie z żoną i mieć z nią dzieci, które naturalnie rodziły się jako upiory/strzygonie (Świętek 1893, s. 495; Kolberg 1971, s. 429) . Upiór/strzygoń wstawał z grobu zwykle w nocy, zwłaszcza w noc wietrzną i pochmurną lub na nowiu (Kolberg 1884, s. 96; Baranowski 1981, s. 59). Nie było to jednak regułą, widywano go również w dzień (Udziela 1922, s. 154; Baranowski 1981, s. 59). Człowiek, w którego weszła dusza strzygonia lub zmarły-upiór, żyjący wśród ludzi i pozornie tak jak inni ludzie, mogli być oczy­ wiście niebezpieczni o każdej porze (Flizak 1952, s. 49). Na szczęście upiora/strzygonia można było skutecznie unieszkodliwić poprzez różne zabiegi rytualne na jego zwłokach, a znano ich uderzająco wiele: • Można było odciąć trupowi głowę, którą następnie składano między noga­ mi czy stopami zwłok lub grzebano osobno (Kolberg 1888, s. 211; Federowski 1897, s. 268). • Niezależnie od odcięcia głowy, zwykle przebijano serce zmarłego drew­ nianym (osinowym, dębowym, głogowym, lipowym, klonowym) kołem (Pod­ berski 1880, s. 15; Federowski 1897, s. 268). • Gdy nie odrąbywano głowy, wtedy chętnie przebijano czaszkę lub szyję zmarłego drewnianym kołem bądź zębem od brony czy też jakimś przedmio­ tem żelaznym, np. gwoździem (Pol 1966, s. 124). Wtedy dusza jego nie będzie „chodziła w ciele upiornym po świecie" (Kolberg 1891, s. 141). • Skuteczną metodą było skrępowanie rąk i nóg trupa (Kolberg 1884, s. 95) lub jeszcze lepiej przecięcie mu ścięgien (Pietkiewicz 1931, s. 47), odcięcie jednej nogi (Kolberg 1888, s. 211), a nawet wszystkich kończyn (Udziela 1922, s. 158), tak by trup nie mógł wstać z grobu. Odcięte nogi czy ręce składano w grobie obok zwłok lub czasem grzebano osobno - w innych miejscach. Ale znane były i bardziej wyrafinowane zabiegi: „odcięte członki umieszczano w odwrotnej kolejności, a więc ręce kładziono tam, gdzie miały być nogi, nogi tam gdzie ręce, a głowę przy tylnej części ciała" (Lehr 1984, s. 231). • Znano również prostsze metody unieruchomienia demona. W noc księży­ cową trzeba było na jego mogile przebić cień własnej lewej nogi zaostrzonym kołem osinowym (Białoruś) (Pietkiewicz 1931, s. 46; Moszyński 1928, s. 318). • Można też było poruszyć wielkim palcem u nogi trupa (Podhale) - wtedy demon już „nie mógł chodzić i straszyć" (Kantor 1907, s. 148). Była to, jak moż­ na się domyślić, metoda wyprowadzenia z ciała demonicznej duszy . 5 6 5 Poczucie z a g r o ż e n i a ze strony z m a r ł y c h k r e w n y c h r ó w n i e ż m o ż n a o d c z y t y w a ć j a k o echo z a m i e r z c h ł e j r z e c z y w i s t o ś c i s p o ł e c z n e j i duchowej, w której p o k r e w i e ń s t w o b y ł o traktowane j a k o tajemniczy - m a g i c z n y - z w i ą z e k p o m i ę d z y l u d ź m i , ż y w y m i i u m a r ł y m i . 6 M e t o d a ta ma s w ó j o d p o w i e d n i k w zabiegu p r z y s p i e s z a j ą c y m „ z w i j a n i e s i ę k o ł t u n a " (np. Biegeleisen 1929, s. 266), k t ó r y jest znakiem, iż w c z ł o w i e k a w n i k n ę ł a j a k a ś obca istota ( m o c ) . W e d ł u g archaicznych w y o b r a ż e ń , znanych r ó w n i e ż „ n a s z y m " c h ł o p o m , to w ł a ś n i e przez s t o p ę c z ł o w i e k ma n a j p e ł n i e j s z y kontakt z z i e m i ą i o t a c z a j ą c y m go ś w i a t e m . P o c i ą g n i ę c i e za w y p u s t k ę w stopie, j a k ą jest w i e l k i palec, r ó w n a ł o s i ę o t w a r c i u c i a ł a i w y c i ą g n i ę c i u na z e w n ą t r z tej nie­ p o ż ą d a n e j istoty ( m o c y ) . �220 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI • Innym sposobem uniemożliwienia zmarłemu wydostania się z grobu było położenie mu na szyi sierpa lub kosy, wtedy - wstając - podcinał sobie nimi gardło (Kolberg 1973, s. 32; Wawrzeniecki 1907, s. 237). • Zawsze warto było odwrócić podejrzanego trupa twarzą do dołu - „żeby gryzł ziemię", a nie ludzi czy też „aby wszedł do ziemi" (Kolberg 1971, s. 270; Wawrzeniecki 1907, s. 237). • Wpychając trupowi głęboko w gardło kamień (Pietkiewicz 1931, s. 47) lub zamykając mu usta kłódką (Ciszewski 1911, s. 27-28) chroniono się przed jego morderczą żarłocznością. Natomiast wbijając w język i za paznokcie ciernie lub krępując palce przeszkadzano mu w ssaniu krwi z ofiar. Obie te metody za­ pobiegały też wygryzaniu lub wysysaniu samego siebie przez trupa i tym samym ratowały życie jego krewnym. Na Śląsku radzono najpierw zajrzeć zmarłemu do ust i usunąć z nich wszystko, choćby najmniejszy włosek, aby nie miał w ustach nic do ssania czy żucia (Simonides 1989, s. 273). • Zmarłemu podejrzewanemu o to, że jest upiorem/strzygoniem zaraz po śmierci wkładano do ust kawałek krzemienia, żelaza lub monetę (Kolberg 1874, s. 65; Simonides 1989, s. 273). Miał odtąd ssać i gryźć krzemień lub żelazo, czyli materie nie rozkładając się w ziemi, niezniszczalne, a nie żywych ludzi. Gdzie indziej zamiast krzemienia czy monety wkładano do ust guzik lub nawet kilka guzików z ubrania zmarłego (Kolberg 1973, s. 33; Pol 1966, s. 124). Guziki były zwykle metalowe, więc ich rola była taka jak monety, ale również grały rolę magicznego zamknięcia ust demona, równie skutecznego jak zamknięcie szczęki kłódką. • Próbowano też uśpić zmarłego na zawsze sypiąc mu mak do ust, obsypując zwłoki makiem lub sadząc mak na grobie (np. Moszyński 1928, s. 168; Pol 1966, s. 124). Według innych wyjaśnień demon, jak się obudzi, musi najpierw przeliczyć wszystkie ziarnka, zanim to mu się uda zapieje kur i nie będzie już mógł wyjść na zewnątrz (Kolberg 1891, s. 143; 1973, s. 32; zob. też Fischer 1921, s. 348-351) . • Zmarłym kładziono zaraz po śmierci monety na oczach, aby „nie wypa­ trzyli" kogoś z żyjących; człowiek dostrzeżony przez demona niechybnie stałby się obiektem jego zainteresowania (Kolberg 1884, s. 95; Kantor 1907, s. 152). • Wyjątkowo usiłowano trupa „zamówić" - szepcząc mu coś do ucha (Poku­ cie) (Kolberg 1888, s. 210). • Na Kaszubach zwłoki upiora-wieszczego grzebano w ubraniu z wieloma węzłami, a na Kociewiu wkładano mu do grobu sieć rybacką. Zanim wieszczy porozwiązuje wszystkie węzły, co roku jeden, to zdążą już umrzeć wszyscy jego krewni, a ludziom obcym szkodzić on nie może (Fischer 1921, s. 114). • W grób wbijano czasem kawałki żelaza, starego noża czy gwoździa, sa­ dzono krzewy z cierniami (Pietkiewicz 1931, s. 46; Baranowski 1965, s. 85). Wstający z grobu demon nadziałby się na te różne ostrza. 7 7 Zadanie policzenia niepoliczalnych d r o b i n w wierzeniach l u d o w y c h c z ę s t o stawiano isto­ t o m z „ t a m t e g o " ś w i a t a . Policzenie jest wszak j e d n ą z f o r m oswojenia i panowania nad otacza­ jącą rzeczywistością. �JESZCZE RAZ O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI (STRZYDZE) 221 • Sypano również na grobach kamienne kopce lub zagrzebywano zwłoki pod zwałami wywróconych przez wichurę drzew, aby demon nie mógł poradzić sobie z wydostaniem się na zewnątrz (np. Podberski 1880, s. 15; Dekowski 1987, s. 129). • Zmarłych podejrzewanych o to, że są upiorami/strzygoniami starano się chować nie na cmentarzach, a raczej poza granicami wsi (w lasach, na nieużyt­ kach) lub w miejscach granicznych (na miedzach, skrzyżowaniach dróg) (np. Dekowski 1987, s. 127), czyli w ziemi rytualnie nie oswojonej, tam gdzie stykają się ze sobą „ten" i „tamten" świat. • Najskuteczniejsze były jednak metody najbardziej radykalne: rozćwiartowanie zwłok albo ich spalenie (np. Pietkiewicz 1931, s. 47; Udziela 1922, s. 158; Zborowski 1932, s. 85). Czasem topiono też zwłoki w wodach lub bagniskach (Pietkiewicz 1931, s. 47). Rozprawiano się w ten sposób z najgroźniejszymi upio­ rami/strzygoniami, jawnie winnymi najstraszliwszych zbrodni, wielokrotnych mordów lub wywołania zarazy, których inaczej nie udało się zgładzić. Ćwiartowano i palono więc zwykle trupy wykopane z grobów. Wywożono zwłoki poza wieś, do lasu czy na rozstajne drogi - w przestrzeń gdzie stykają się „ten" i „tamten" świat - i tam je unicestwiano (Kolberg 1888a, s. 149). Rozkawałko­ wane zwłoki zakopywano na miejscu, a popioły po spalonym demonie rozsypy­ wano (Kolberg 1973, s. 38). • I wreszcie trzeba wyliczyć krańcowy wariant rytuałów unieszkodliwiania upiora/strzygonia. Rusini w rejonie karpackim wierzący, iż upiorami są żyjący wśród nich czarownicy i czarownice nie wahali się zabijać (palić) również żywych ludzi. Powodem tych rytualnych mordów stawały się zwykle klęski ele­ mentarne, zaraza czy susza, o których wywołanie byli oni oskarżani. Głośnym echem odbiły się wypadki we wsi Nahujowice w ziemi Samborskiej w roku 1831. W obliczu gwałtownie rozszerzającej się epidemii cholery miejscowy wróż („biały" czarownik) ze zgromadzonych na cmentarzu ludzi wybierał tych, któ­ rych rozpoznał jako czarowników-upiorów i wiedźmy-upiory i kazał ich spalić na stosie z cierniowego chrustu. „Tym sposobem zginęło tam wówczas niemało osób obojga płci" (Kolberg 1888, s. 209; szerzej o tym Franko [1890] 1992, s. 512-526). Nie mniej słynne były wypadki w Kosmaczu na Górnym Pokuciu w roku 1827. Tam z kolei powodem rytualnych mordów stała się klęska suszy. Podejrzewane o jej wywołanie wiedźmy-upiory najpierw pławiono w rzece, a po przyznaniu się do winy spalono na cierniowym stosie (Kolberg 1888, s. 208). Poza tym zestawieniem wypada jeszcze wyliczyć kilka innych szczególnych zachowań rytualnych, które wiążą się z rosnącym i niekontrolowanym już lękiem przed nieustającym zagrożeniem epidemiami różnych chorób. Na Rusi Czerwonej wykopywano trupy ludzi podejrzewanych o to, że „chodzą po śmierci", rozrąbywano je na kawałki i wyduszano z nich krew „gęstą i skrzepłą", którą wypijano jako skuteczny lek na zarazę (Kolberg 1979, s. 1261). Natomiast górale ruscy (Hirniacy) krew wyciśniętą z trupa-demona pili razem z wódką jako swoisty środek wyczuwany przez te demony i je odstraszający. Dla od­ straszenia upiorów ich krwią mazali też wrota bram przy wjeździe do wsi oraz drzwi i ściany chałup (Kolberg 1973, s. 34). Rusini z okolic Sambora ludziom �222 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI ugryzionym przez upiora radzili np. naskubać włosów z trupa i okadzić nimi chorego (Wasilewski 1902, s. 375). W spotkaniu oko w oko z upiorem/strzygoniem człowiek był właściwie bez­ radny. W znanych mi zapisach tradycji wierzeniowych natrafiłem tylko na kilka rytualnych sposobów obrony przed atakującym demonem. Najczęściej zaleca­ nym sposobem było wytrzymanie nierównej walki do chwili, gdy zacznie świtać - wówczas demon wycofuje się i wraca do grobu lub traci swą nadludzką moc, słabnie i pada jak nieżywy na ziemię, a według jeszcze innych wariantów nawet ginie rozlewając się w maź czy smołę (Kolberg 1888a, s. 149, Gonet 1910, s. 86). Na Białorusi wręcz zachęcano, by nie lękać się demona tylko śmiało uderzyć go w twarz „na odlew" (Federowski 1897, s. 269) lub zdzielić kawałkiem złamanej osi od wozu, wtedy można go nawet „zabić" (Pietkiewicz 1931, s. 46). Ludzi nie czujących strachu i walczących z demonem znano również w innych stronach, nie były to jednak częste wypadki (Kolberg 1874, s. 66; Mleczko 1902, s. 55). Powszechnie doradzano raczej ucieczkę. Najbardziej znany sposób wyjścia z opresji polegał na ucieczce do najbliższej dzwonnicy i wprawieniu w ruch dzwonu, na jego dźwięk upiór/strzygoń natychmiast rozlewał się w maź (Kosiński 1904, s. 10; Gonet 1910, s. 86). Inną szansę ucieczki dawał skok na zaorane pole, na które upiór/strzygoń nie wejdzie, „bo nie ma prawa do ziemi uświęconej ludz­ ką pracą" (Kolberg 1888a, s. 149). Zupełnie wyjątkowo próbowano wywoływać upiory/strzygonie. W różnych stronach utrzymywano, że zmarłego może wywo­ łać z grobu jego krewny lub przyjaciel samym słownym wezwaniem (Kolberg 1884, s. 96). Wreszcie natrafiamy na warianty wierzeń, w których upiór/strzygoń nie jest zbyt groźny dla człowieka. Można go było zagadać lub zająć, np. częstując jedzeniem; o świcie demon musiał wszak zniknąć (Świętek 1893, s. 502-503). Takie sytuacje były jednak rzadkie. W przeciwieństwie do wielu innych demo­ nów, które tradycja ustna ukazuje czasem jako istoty wręcz karykaturalne, upiór/ strzygoń zwykle budził paniczny strach. Śmiech, jako rytualny sposób porusza­ nia się w świecie demonów, tym razem się nie sprawdzał. * * * Słowa polskie: upiór - upir, upier i upierzyca oraz wampir - wąpir, wąpierz, wypiór, łupirz, białoruskie: upar, vupar, ukraińskie: upir, upyr, opyr, vopyr, rosyjskie: upir, upyr nie mają dotąd pewnej etymologii. Według A. Brucknera, ich pochodzenie jest rdzennie słowiańskie i pierwotne słowo miało brzmieć wąpir, a następnie „w ustach Serbów, Rusinów i Czechów" zamieniło się w upir. W języ­ ku polskim to słowo, jego zdaniem, pierwotnie brzmiałoby wąpirz. Pierwiastek pir lub pyr wywodzi Bruckner od „latania" i podaje przykłady: nasze rzeczowni­ ki pióro i pierzyna, przysłówek (znany w X V wieku) wysprz, czyli „do góry", serbskie czasowniki perą i pariti - „latam" i wreszcie nazwę nietopirz - nieto­ perz („to nie pierz" czyli nie ptak, bo lata nocą) i jej odpowiedniki, serbskie pirac i słoweńskie pirożlek. Złożenie z wą - *ą jest złożeniem przeczącym. Wąpir zatem to „latawiec", ale taki jak nietoperz - „inny", nocny. W starych ruskich �JESZCZE R A Z O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI (STRZYDZE) 223 tekstach znalazł Bruckner informacje o składaniu ofiar „upiorom i bereginiom" (zob. fr. ze Słowa św. Grigorija; cyt. Urbańczyk 1991, s. 51). Stąd sądził, że pierwotnie upiory były to „drobne" powietrzne bóstwa, np. wzniecające wiatry, które potem zamieniły się w złowrogą latającą istotę, która „ssie krew i ofiary swe do grobu zawleka" (Bruckner 1985, s. 280-284). Inną etymologię sugerował K. Moszyński. Przyjął pierwotne brzmienie słowa upiór jako *opir i wywodził je od piriti, u Serbochorwatów - dąć, dmuchać, napiriti - nadąć (zaś wkrs. pyrit i czes. pureti, pouriti). *Opir znaczyłoby więc tyle, co „wydęty" (Moszyński 1967, s. 616-617). Gdyby ta hipotetyczna etymologia - budząca zresztą wątpli­ wości samego autora - była jednak trafna, to wprost idealnie wizualizowałaby tego demona: „wydęty" tak jak wydęte (spuchnięte) są kilkudniowe zwłoki lub również „wydęty", bo wypełniony krwią „jak wór". Zarówno Bruckner jak Moszyński lokalizowali miejsce narodzin słowa na Bałkanach. Natomiast etymo­ logia słowa strzyga i wtórnie strzygoń rysuje się jaśniej. Jest to słowo pochodzenia łacińskiego - striga (gr. striks) i sięga do wyobrażenia czarownicy-sowy wysy­ sającej ludziom krew (Bruckner 1985, s. 279-280). A. Gieysztor, który zgadzał się z tym wyjaśnieniem, choć niejasne były dla niego droga i czas zapożycze­ nia motywu, był ponadto zdania, że rodzaj męski (strzygoń) stanowi „inwen­ cję słowiańską nałożoną na inną zjawę, na upiora" (Gieysztor 1982, s. 222). D. Simonides zwraca uwagę, że do X V I I I wieku w całej Polsce niebezpiecznego zmarłego o dwu duszach, z których jedna po śmierci nie opuszcza ciała, znano tylko pod nazwami strzyga lub wieszczyca. Nazwa upiór upowszechniła się zatem późno i wiązano j ą z duchem latającym. Na koniec zaś weszła w użycie nazwa wampir (Simonides 1984, s. 71 i 1989 s. 272). To, że polskie słowo upiór jest zapożyczone z języków wschodniosłowiańskich nie budzi wątpliwości (np. Urbańczyk 1991, s. 50). Trudno jednak jednoznacznie określić czas wejścia tego słowa do szerszego użytku. Słowo wampir, uchodzące za późniejsze od upiór, występuje bowiem w nazwach miejscowych, sięgających co najmniej późnego średniowiecza (XVI w.), takich jak Wąpierz, Wyąpyrz, Wampior (Bruckner 1985, s. 281-282). W starszej, obcej literaturze etnograficznej (Miklosich) sugerowa­ no, że słowo wampir, znane również Węgrom, pochodzi od północno tureckiego uber - czarownik (The Oxford English Dictionary 1933, t. I I , s. 3588). Z kręgiem wyobrażeń o upiorach/strzygoniach warto też skojarzyć groźne żeńskie demony znane w krajach wschodnio- i południowosłowiańskich jako navki, mavki (ukr.), navi, navijaci (bułg.), navje, mavje (słoweń.) (Moszyński 1967, s. 675-678). Ich nazwa sięga wprost do starego słowiańskiego słowa nav - nieboszczyk/trup, zachowanego zresztą bez zmian w bułgarskim. Jak wynika z tekstu z X I w. (z Powieści minionych lat, rok 6660 [1092]) pod słowem navóe występowali już wtedy źli, demoniczni zmarli (Gieysztor 1982, s. 224). W wie­ rzeniach ludowych były to straszliwe, krwiożercze ptaki, w które zamieniały się nienarodzone lub zmarłe przed chrztem dzieci, a także kobiety zmarłe w połogu. Charakterystyczne jest, iż często demony te mogły również powracać do ludzkiej, lecz przerażającej, postaci. Cechy tej rodziny demonów zdają się zdra­ dzać również niektóre odmiany wyobrażeń o innych jeszcze demonach: naszych �224 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI latawcach i u Serbochorwatów i Słoweńców - niechrzczeńcach (nekrśtenci) (Moszyński 1967, s 676). Nie zawsze termin upiór/strzyga był w najpowszechniejszym użyciu. Na Polesiu zmarłych dzielono na dwie kategorie: zwykłych (dobrych), o których mówiono nieboszczyk, pokojnik i złych czyli właśnie upiorycznych, o których mówiono miertwiec, mrec lub mierlak (Pietkiewicz 1931, s. 44). Wreszcie niekiedy nazwa upiór/strzygoń w ogóle nie występowała, choć samo wyobra­ żenie tego demona było świetnie znane. Na przykład na Warmii za słowami strach, straszek, straszysko mógł kryć się równie dobrze zwykły strach, jak upiór (Bień-Bielska 1959, s. 11). Z krajów słowiańskich słowo wampir przedostało się na zachód, do innych języków: niemiecki - vampir, vampyr, duński i szwedzki - vampyr, holenderski - vampir, angielski - vampire, włoski, hiszpański, portugalski - vampiro (The Oxford English Dictionary 1933, t. I I , s. 3588). Z europejską karierą słowa, rozprzestrzeniającego się w X V I I i X V I I I wieku, łączy się również eksport z etnograficznych terenów słowiańskich różnych wyobrażeń o tym demonie. Wykopaliska archeologiczne ujawniają już na najstarszych szkieletowych cmentarzyskach słowiańskich różne zabiegi na zwłokach, które potem mają swoje odpowiedniki w antyupiorycznych praktykach chłopów (np. odcięcie głowy, wbicie kołka lub noża w okolicy serca, skrępowanie i odwrócenie przodem do ziemi, ułożenie na boku) (np. Krumhanzlová 1964, s. 177-215; Zoll-Adamikowa 1979, s. 47-57). Zakorzenienie wyobrażenia „żywego trupa" w głębinach tradycji kulturowej Słowian nie budzi na ogół wątpliwości . Pewien kłopot sprawia, że Słowianie pierwotnie palili swoich zmarłych i do­ piero od V I I I wieku upowszechnia się rytuał grzebalny. Zwyczaj palenia zwłok nie wyklucza jednak obecności wyobrażenia „żywego trupa", co doskonale udowadniają np. wedyjskie Indie (zob. niżej). Ale przede wszystkim trzeba podkreślić, że upiór/strzygoń jest demonem dobrze znanym w całym kręgu słowiańskim - na zachodzie, wschodzie i południu; to właśnie od Słowian zapożyczyli go potem Węgrzy, Rumuni, Albańczycy i Grecy. Na nieliczne, ale za to charakterystyczne zapiski, mówiące o lęku przed „żywym trupem" w kra­ jach słowiańskich można natrafiać w źródłach średniowiecznych, zarówno w zasięgu wschodniego i zachodniego chrześcijaństwa. Cennym przykładem, potwierdzającym zamierzchłą metrykę różnych motywów wierzeń w upiory, jest dla mnie zapiska z czeskiej kroniki Neplacha ( X I V wiek) o odkopaniu wstającego z grobu trupa, który okazał się „wzdęty jak wół" od krwi swych ofiar (Urbańczyk 1991, s. 56-57). Od X V I I wieku wampir zajmuje coraz bar­ dziej eksponowane miejsce w potocznej wyobraźni Europy. Choć odżywający wtedy prastary lęk przed „żywym trupem" wyrasta z wierzeń ludowych, najbo­ gatszych i najmocniej ugruntowanych w krajach germańskich i słowiańskich, to ostatecznie formował pod wpływem całej ówczesnej wyobraźni demono8 8 C h o ć ostatnio Z o l l - A d a m i k o w a (1995, s. 123-126) z m i e n i ł a zdanie i u w a ż a , ż e w y o b r a ż e ­ nie „ ż y w e g o trupa" p r z e j ę l i S ł o w i a n i e ze ś w i a t a c h r z e ś c i j a ń s k i e g o . �JESZCZE R A Z O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI (STRZYDZE) 225 logicznej. Trzeba zatem odróżnić paleohistorię wampira, która trwa w trady­ cjach ludowych od jego nowożytnej historii, na nowo „reżyserującej" wizję tej postaci dla najszerszych kręgów społeczeństwa. * * * W polu widzenia warto umieścić dwa demony, z którymi łączą upiora/strzy­ gonia charakterystyczne powinowactwa: zmorę i topielca. Zmora (mora, mara, nocnica, dusiołek, gnieciuch, macek, siodełko i in.) (Czyżewski 1988, s. 133-134) atakowała w nocy śpiących ludzi. Dusiła ich za szyję, wpychała język w gardło, ugniatała klatkę piersiową i często wysysała krew (Kolberg 1888, s. 39). Zmora nie zabijała raczej od razu, a wielokrotnie powracała do swej ofiary, która opadała z sił i bladła (Kolberg 1882, s. 39). Demon ów przychodził do śpiącego człowieka jako duch czy widmo - odczuwa­ no tylko ucisk jego rąk, dotyk języka i grubych warg, słyszano jak cmoka i mlaszcze (Gołębiowski 1830, s. 137; Udziela 1922, s. 53). Dopiero gdy napadnięty człowiek budził się, widział widmo przeobrażające się na jego oczach w różne zwierzęta (np. kota, mysz, żabę, żmiję, ćmę) lub nawet przedmioty (jak np. w zaciśniętą na szyi tasiemkę) (Kolberg 1874, s. 69; Szyfer 1979, s. 11). Tak jak upiór zmora atakowała również zwierzęta - zwłaszcza konie i bydło (Toeppen 1892, s. 178). Najpowszechniej utrzymywano, że zmora to dusza żyjącej kobiety (tylko wyjątkowo mężczyzny), która w czasie snu opuszcza jej ciało i wyprawia się nawet o wiele kilometrów dalej, by atakować ludzi czy zwierzęta (Kolberg 1962, s. 477). O posiadanie takiej niebezpiecznej duszy podejrzewano przede wszystkim czarownice (Koczwara 1911, s. 65), kobiety kalekie, np. ślepe i głu­ che (Świętek 1893, s. 517) lub o innych jeszcze cechach zdradzających ich demoniczne pochodzenie, np. o zrośniętych brwiach (Simonides 1989, s. 262). Natrafiamy także na różne warianty wyobrażeń kojarzących zmorę z jedną z dwu dusz demonicznych ludzi: wprost wywodzi się j ą od istot dwudusznych (Kolberg 1874, s. 75) lub od dzieci urodzonych z dwoma rzędami zębów czy z dwoma sercami (Pawłowska 1976/77, s. 203; Simonides 1989, s. 262), a także wyjaśnia jej powstanie błędem w rytuale przyjęcia do wspólnoty żywych - gdy rodzice w chwili chrztu zamiast słowa „wiara" wymówili słowo „mara" (Szyfer 1979, s. 15; Pawłowska 1976/77, s. 203). Ta demoniczna dusza zwykle opusz­ czała „ten" świat po śmierci człowieka, którego ciało zajmowała. Wyraźnie mniej popularne były wierzenia o zmorach jako duszach zmarłych ludzi. Wyjąt­ kowo tylko słyszymy, że po śmieci człowieka zmora wciąż wychodziła z grobu (Udziela 1890, s. 55; Baranowski 1981, s. 68). Częściej utrzymywano, że zmory powstają z dusz ludzi zmarłych gwałtownie, zamordowanych czy samobójców, lub winnych różnych zbrodni, np. dzieciobójstwa (Baranowski 1981, s. 68-69; Pełka 1987, s. 158). Ale te motywy wydają się pojawiać wtórnie, w wyniku stopniowego załamywania się znaczeń w tradycji ludowej i coraz swobodniej­ szego krzyżowania różnych motywów, co dobrze widać już w X I X wiecznych źródłach etnograficznych. �226 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI Zmora, tak jak upiór/strzygoń, ssie krew i dusi swe ofiary, ale rysuje się także istotna różnica pomiędzy tymi demonami: zmora pojawia się jako widmo, gdy upiór/strzygoń to przerażający „żywy trup". Ta różnica wydaje tak znacząca, że każe owe dwa demony - niewątpliwie wielorako powiązane ze sobą - klasyfi­ kować jako odmienne wyobrażenia. W wierzeniach ludowych w całej Europie środkowo-wschodniej (Moszyński 1967, s. 679-681) można wyśledzić dwa różne wyobrażenia demona wodnego (topielca, topicha, utopca, wodnika, wirnika, pływnika itp.): demona-dziecka i „żywego trupa". Topielec dziecko powstawał z dzieci utopionych zaraz po urodzeniu (Kolberg 1884, s. 93) lub z nienarodzonego dziecka (płodu) kobiety, która utonęła (Kolberg 1967, s. 269). Tak więc demon powstawał z istot rytualnie nie przyję­ tych jeszcze do wspólnoty żywych (= nieochrzczonych) i zmarłych gwałtownie. Według praw archaicznej wyobraźni, istoty takie nieubłaganie skazane były na przemianę w demona. W wypadku innego rodzaju śmierci dziecka powstawał inny demon, np. dziecko uduszone i zakopane w ziemi ulegało przekształceniu w latawca lub porońca (Kolberg 1874, s. 60). Dziecko-topielec w głębinach wód rosło do trzeciego lub siódmego roku życia i dopiero wtedy stawało się nie­ bezpieczne dla ludzi: wciągało ich do wody i topiło (Kolberg 1884, s. 93). Wszyscy ludzie, którzy utonęli w wyniku nieszczęśliwego wypadku - co właśnie najchętniej wyjaśniano wciągnięciem do wody przez topielców dzieci lub samobójcy - także nieuchronnie przeobrażali się w demona (Wójcicki 1974, s. 187; Kolberg 1874, s. 59). Demony powstające z ofiar wody wyraźnie różni­ ły się od topielców-dzieci (chociaż chłopi określali je tak samo: topielec, utopiec, wodnik itp.) Przede wszystkim charakterystyczne jest, że utopieni ludzie nie zmieniali swojego wyglądu. W wychodzących z wody postaciach chłopi z łatwością rozpoznawali utopionych krewnych czy sąsiadów. Widywano też ludzi utopionych dawno temu - np. w miejscach bitew żołnierzy w „dziwnych" mundurach i mówiących nieznanymi językami (utopionych żołnierzy z wojen napoleońskich czy nawet szwedzkich) (Baranowski 1981, s. 88). Takiego demona zwykle zdradzały tylko szczegóły, np. zielone włosy z wplecionymi wodorostami czy sina twarz. Potocznie utrzymywano, że wychodzący z wody zmarły pojawiał się w kapocie z kapturem lub w kapeluszu, a woda kapała z niego tylko z lewej strony (Simonides 1989, s. 244). Można też było usły­ szeć, że ubierał się w kożuch (Kosiński 1904, s. 12) bądź był owłosiony jak zwierzę, czy też był garbaty i kulawy (Kolberg 1884, s. 94). Są to klasyczne znaki demonicznych zmarłych pojawiających się w „tym" świecie. W sumie całkiem jasno rysuje się obraz utopionego człowieka jako wodnego „żywego trupa". Topielec-„żywy trup" jest bezwzględny i podstępny. Wykorzystując swe podobieństwo do żywego człowieka wychodzi na drogi i wypatruje ludzi, których może znęcić do przyjścia nad rzekę czy jezioro, a wtedy wciąga ich w głębiny i topi (Świętek 1893, s. 466). Demon ów miał zwykle cieszyć się z utopienia człowieka - klaskać w ręce i śmiać się przeraźliwie (Kosiński 1904, s. 13). Ludzie zatopieni przez topielca-„żywego trupa" sami również przeobra- �JESZCZE R A Z O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI (STRZYDZE) 227 żali się w takiego demona. Ów swoisty „łańcuch epidemiczny" jest więc taki sam jak w wypadku upiorów/strzygoni. Choć topielec-zmarły, tak jak upiór/strzygoń jest „żywym trupem", to różni­ ce pomiędzy tymi demonami są jednak znaczne. Upiór/strzygoń gryzie i ssie krew lub nawet pożera ofiary dla podtrzymania swojego fizycznego istnienia w „tym" świecie, topielec swoje ofiary tylko wciąga do wód i topi - cieszy go to, ale nie wykorzystuje ofiar w żaden inny sposób. W wierzeniach ludowych tkwi silne przeświadczenie, że demony wodne (także inne niż topielcy, np. rusałki) domagają się ofiar, a gdy ich nie dostają to same po nie sięgają, topią ludzi i zwierzęta. W różnych stronach znany był nawet zakaz ratowania tonącego czło­ wieka, bo właśnie traktowano go jako ofiarę wybraną przez demona. Wodnym demonom składano również ofiary zastępcze: wrzucano do wody pierścienie i monety, niekiedy zatapiano zwierzęta (ptaki, świnie, konie) (Moszyński 1967, s. 679-681 i 508-510). Takie zachowania rytualne mają swoje analogie w róż­ nych archaicznych kulturach w Europie i w świecie. W tym świetle można przypuszczać, iż demony wodne żądają ofiar nie dla siebie, a w imieniu świata podziemnego. Znamienne wydaje mi również, że nic nie wiadomo, by zdaniem chłopów upiór/strzygoń mógł przebywać w wodzie i stąd wychodził na swe mor­ dercze wędrówki. Ujawniają się zatem dwa różne obrazy „żywego trupa", które raczej nie krzyżowały się ze sobą (tylko wyjątkowo również topielca-zmarłego przedstawiano jako istotę o dwu duszach; Kolberg 1967, s. 269). II Co wynika z tych wszystkich informacji? W jakie wzory można je ułożyć i jak pomagają one lepiej rozumieć świat archaicznej wyobraźni „ludu wiejskie­ go" środkowo-wschodniej Europy? Podstawowa definicja upiora/strzygonia jest oczywista: to „żywy trup" (defuncti viví). To niepodlegające rozkładowi ciało zmarłego człowieka, którego nie opuściła jego demoniczna dusza lub zajęła je jakaś inna złowroga dusza. Według wielu archaicznych mitologii, człowiek po śmierci wędruje na „tam­ ten" świat etapami, poddawany jest po drodze rozmaitym próbom i - jak często utrzymywano - dociera „tam" dopiero wtedy, gdy jego ciało na ziemi ulegnie całkowitemu rozkładowi: do kości. Symbolika kości jako „źródła", „esencji" życia, cudownej materii z której odradzają się ludzie, zwierzęta i otaczający ich świat (w antropokosmicznej wizji świata kamienie to wszak kości Matki Ziemi) najprawdopodobniej wywodzi się wprost z wyobrażeń łowców górnego paleolitu i trwa potem uparcie przez tysiąclecia w różnych kręgach kulturowych (Eliade 1994b, s. 166-172, który powołuje się na bogatą dokumentację zebraną m.in. przez A. Fredricha, L. Frobeniusa, H. Nachtigalla, por. też: Eliade 1994a, s. 167). Taki wzorzec wierzeniowy, jak się zdaje, utrzymywał się również wśród chłopów w środkowo-wschodniej Europie. Zupełnie nieźle zachowały się w tra­ dycji ustnej obrazy różnych prób, przez jakie musi przebrnąć zmarły w zaświa­ tach - np. wdrapać się na „wielką" lub „szklaną" górę, przejść przez wąski �228 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI i chybotliwy most nad rzeką i in. (Fischer 1921, s. 180-181; Moszyński 1967, s. 598). Skojarzenie wędrówki w zaświaty z rozkładem ciała w grobie rysuje się natomiast bardziej poszlakowo. Pierwszą i najistotniejszą poszlaką jest właśnie strach przed nierozkładającymi się zwłokami. O sile tego lęku dobitnie świadczą różnorakie metody traktowania nierozkładających się trupów, które wyżej starałem się wyliczyć. Ale można wyśledzić również inne znaczące postawy rytualne. To ów strach m.in. kazał unikać wkładania do grobu przedmiotów z metalu, bo jako niezniszczalne mogą utrudnić rozkład trupa. W skrajnych wypadkach słyszymy, że w grobie miało nie być choćby jednego wyrobu z metalu - zmarłym zamieniano pierścienie na imita­ cje wykonane z wosku (zapis z Rusi) (Fischer 1921, s. 250-252). W różnych miej­ scach znany był zakaz chowania zmarłych w butach, bo wówczas muszą „chodzić po ziemi" dopóki ich nie zedrą, dopiero od chwili zniszczenia butów nie opusz­ czają grobu, leżą w nim bez czucia i ciało ich ulega rozkładowi (Fischer 1921, s. 107). Kolejną poszlaką wskazującą na symbolikę rozkładu zwłok jest hipote­ tyczna etymologia prawdopodobnie jeszcze prasłowiańskich słów oznaczających zmarłego - trupa navo (l.m. naví) i „krainę zmarłych" novia. W X V I wieku kilka­ krotnie zapisano też słowo Nyja (Nija), które - tak twierdził Długosz - miało być imieniem pogańskiego boga śmierci. Otóż słowa te wywodzi się od *nyti, nyja (z praindoeuropejskim rdzeniem *nu) w znaczeniach „ginąć", „schnąć", „chud­ nąć" czyli „umierać" (Bruckner 1985, s. 42; Urbańczyk 1991, s. 52; Bylina 1992, s. 15; Kolankiewicz 1999, s. 465). Wynikałoby z tego, że śmierć symbolizuje utra­ ta substancjalności. Tak jak człowiek stary umiera stopniowo, chudnie i kurczy, tak potem zmarły wędruje w zaświaty stopniowo, aż do chwili „zniknięcia" jego ciała. Istnieje także niezwykle ekspresyjny ślad symboliki rozkładu zwłok w samej de­ monologii upiora/strzygonią. Na dźwięk dzwonu lub w chwili świtania rozpływał się w maź, czyli zamieniał w to, co zostaje ze zwłok na ostatnim etapie ich roz­ kładu. Dopiero wtedy demoniczny zmarły, jak odgadujemy, ginął ostatecznie, nie zostawał bowiem po nim nawet najmniejszy kawałek kości. Identycznie unicestwić można było inne spokrewnione z upiorem/strzygoniem demony: zmorę i topielca, niekiedy również czarownicę (Udziela 1890, s. 25, 58; Lehr 1984, s. 237). Istota, która nieodwołalnie znalazła się w zasięgu mocy „tamtego" świata egzystuje w „tym" świecie tylko pozornie, w każdej chwili może zamienić się w maź, smołę, popiół, czyli - gdyby szukać innego jeszcze określenia - w nędzne resztki jałowej, nieużytecznej materii. Bardzo ważne dla interpretacji upiora/strzy gonią są te warianty wierzeń, w których jest on ukazywany jako postać bez szkieletu. Wprost tak przedstawiane było dziecko-upiór, narodzone ze związku kobiety z upiorem. Ale tę cechę łatwo można również rozszyfrować w wariantach widzących upiora/strzy gonią jako po­ stać bez pleców (to obraz rzadko spotykany) lub o ciemnych plecach czy z ciemną plamą na plecach bądź karku (ten obraz występuje znacznie częściej), która - jak odgadujemy - wizualizuje otwór w ciele. Są to znaki zdradzające, że w istocie demon jest w środku pusty, jak gdyby wydrążony. Tak samo znak nożyc na ple­ cach strzygonia zdaje się sugerować, że został on rozcięty i zapewne również opróż- �JESZCZE R A Z O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI (STRZYDZE) 229 niony. W otwartym od tyłu i pustym w środku ciele, z którego wnętrzności zostały - j a k znów wolno odgadywać - wydarte, wyżarte czy wysysane, swobodnie mogą się ulokować rozmaite demoniczne dusze. Na istoty bez pleców lub z otworem w karku natrafiamy w wielu różnych archaicznych kulturach w całej Eurazji (i najpewniej również gdzie indziej), zarówno w wierzeniach chłopów niemiec­ kich, jak w wierzeniach Eskimosów (Leuw 1978, s. 173, 178; Propp 2000, s. 339; zob. też Moszyński 1967, s. 614). Warto zwrócić uwagę, że niektóre obrazy odda­ lone od siebie o tysiące kilometrów są uderzająco podobne do siebie. Oto np. Malajowe lękają się makabrycznego demona langsuir. To piękna, młoda kobieta, o długich włosach, którymi osłania otwór w karku lub na plecach. Fruwa jak ptak lub zamienia się w sowę i atakuje ludzi śpiących, wysysając z nich krew właśnie ową dziurą w ciele. Wstydzi się jednak swego „braku" i po jego ujawnieniu przez człowieka natychmiast ucieka. W demona takiego przeobrażać się ma kobieta zmarła w czasie połogu (Stiller 1971, s. 35). Rusini na Podkarpaciu bali się zaś spotkania z żeńskimi demonami zwanymi leśna, lisna lub miawka, navka. Z przo­ du nie różniły się one niczym od żywej kobiety, ubranej od stóp do głów, ale z tyłu było widać, że nie mają pleców a ich odsłonięte wnętrzności czerwienią się w środku. W demony takie miały przeobrażać się dzieci zmarłe przed chrztem (Moszyński 1967, s. 640). Na Ukrainie navki i dalej w Bułgarii navi, navij'aci to demoniczne ptaki napadające na ludzi i zwierzęta i wypijające z nich krew. Miały one również powstawać z dusz zmarłych przed chrztem dzieci. Sama ich nazwa jest znamienna - wskazuje na starobułgarskie (i zrazem starosłowiańskie) słowo nav, czyli „trup" (Moszyński 1967, s. 675-678). Te wschodniosłowiańskie istoty demoniczne można bez wahania umieścić w kręgu wyobrażeń o upiorach (ostatnio Urbańczyk 1991, s. 52; Kolankiewicz 1999, s. 466^67). W uderzających podo­ bieństwach obrazów tak znacznie oddalonych od siebie tli się najprawdopodobniej uniwersalny alfabet archaicznej wyobraźni, wywodzący się z głębi wielu tysiącleci - z przeczuwanej paleoazjatyckiej czy raczej paleoeuroazjatyckiej wspólnoty wie­ rzeń. Paweł Florenski przyrównał różne „wydrążone" postacie demoniczne znane mu z podań ludowych w Rosji i w krajach niemieckich do larv z wierzeń rzym­ skich i klipot („łupin") z tradycji kabalistycznej i zdefiniował jako „trupy astralne" czy „maski astralne". Takie postacie byłyby tylko pseudo-bytami. Ze zmarłego człowieka pozostaje tylko powłoka, jego środek „wysysa" jakaś „ciemna", „bez­ osobowa" moc, która chce zaistnieć w tym pustym ciele, „by podać ów wygląd za wygląd swego bytu". Florenski przeciwstawia symbolikę wydrążonego, pustego ciała, symbolikę braku kręgosłupa - symbolice ciała podtrzymywanego przez krę­ gosłup, symbolice samego kręgosłupa. W tej opozycji widzi Florenski jedną z ele­ mentarnych operacji symbolicznych odróżniających istoty „złe", demoniczne od istot „dobrych", boskich, czyli inaczej formy istnienia pozorne od form istnienia rzeczywistych (Florenski 1984, s. 113-114). W różnych miejscach na świecie w archaicznych tradycjach istniało wierzenie, że zwierzę i człowiek mogą odrodzić się ze swoich kości. Zniszczenie kości przekreśla szansę na następne życie, zaś uszkodzenie kości powoduje, że w następnym życiu zwierzę czy człowiek będą mieli jakąś wadę. Jest to motyw doskonale uniwersalny, znany zarówno w Afryce �230 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI jak Ameryce Południowej, u plemion syberyjskich i ludów indoeuropejskich. Nic nie stoi na przeszkodzie, by postawić hipotezę, że taka symbolika reliktowo zacho­ wała się również w tradycjach ludowych środkowo-wschodniej Europy O tym, że była znana w tej części Europy jeszcze przed około tysiącem lat mówi wyraźnie mitologia germańska. W Eddzie Sturlussona czytamy o cudownych kozłach Thora, które zabite odradzały się na nowo z kości. Jeden z kozłów odżył jako kulawy, bo właśnie uszkodzono mu, rozłupano, kość udową jednej z nóg (Gylfaginning, rozdz. 26; zob. np. Eliade 1994, s. 168). Sumując: brak szkieletu stanowi istotną „przeszkodę", uniemożliwiającą rozpoczęcie przez zmarłego wędrówki w zaświaty i późniejsze odrodzenie ze swoich kości . Taki zmarły wymyka się z kosmicznego porządku, którym podlegają wszyscy inni ludzi. Po śmierci jego ciało znika zupełnie (jak to ukazuje m.in. przykład upiora-dziecka) lub pozostaje tylko pustą „skorupą", którą włada demoniczna dusza. Ta demoniczna dusza może również porzucać tę „skorupę" i wnikać w zwierzęta, zwłaszcza w złowrogie ptaki (tu znów przypomnę upiora-dziecko) czy żyjących ludzi (strzygoń). W chwili, gdy demoniczna dusza ginie lub bezpowrotnie opuszcza ciało zmarłego, natych­ miast ulega ono całkowitemu zniszczeniu, rozlewa się w maź lub obraca w proch. Zachowujący się w pamięci różnych kultur obraz ludzi pustych w środku - bez szkieletu ujawnia jeden z pierwotnych lęków człowieka: obawę przed zaję­ ciem jego ciała, za życia lub po śmierci, przez jakąś nieznaną i groźną istotę. Ten właśnie lęk stanowi prawdopodobnie podstawowe źródło różnorodnych potem wyobrażeń „żywego trupa". Wyżej zestawiłem różne przyczyny powstawania upiorów/strzygoni, tu chciałbym zwrócić uwagę, że każdy z tych wariantów da się również wyjaśnić owym pierwotnym lękiem. W „żywego trupa" zamieniają się ludzie nie objęci ochroną rytualną, do których łatwy dostęp mają wszelkie złowrogie moce, lub też ludzie, którymi już życia zawładnęły demony. Lęk o własne ciało, na które czyhają demony, okazuje się bardzo trwałym do­ świadczeniem, dlatego też w jego zasięgu doskonale zachowywały się różnorodne 9 9 N a marginesie warto tu z a u w a ż y ć , ż e szkielet z m a r ł e g o w wierzeniach l u d o w y c h w y s t ę p u j e d o ś ć rzadko i z w y k l e nie b u d z i lęku. W y o b r a ż e n i e b ó s t w a ś m i e r c i j a k o szkieletu jest w tradycji ludowej p ó ź n e i stanowi oczywiste z a p o ż y c z e n i e ze ś w i a t a w y o b r a ź n i c h r z e ś c i j a ń s k i e j . W pa­ m i ę c i c h ł o p ó w u t r z y m y w a ł s i ę obraz s t a r o ż y t n e j b o g i n i ś m i e r c i , inicjacji i c z a r ó w , k t ó r ą roz­ poznajemy w z d e m o n i z o w a n y c h wcieleniach, takich j a k np. ż y t n i a baba, p o ł u d n i c a czy zaraza, a b a j k o w a baba j a g a czy zjadarka. Ż y j ą c e w tradycji podaniowej r ó ż n e j e j obrazy s ą bogate w s z c z e g ó ł y i zawsze e k s p o n u j ą jej c i e l e s n o ś ć : szkaradna starucha lub m ł o d a i p i ę k n a kobieta w b i e l i , w y s t ę p o w a ł a t e ż w p o t w o r n y c h l u d z k o - z w i e r z ę c y c h formach (np. starucha ze ś w i ń s k i m i k ł a m i , o o g r o m n y c h k r o w i c h oczach, racicach b y d l ę c y c h u n ó g ) , z a m i e n i a ł a s i ę w k ł o d ę drzewa lub f r u w a j ą c ą p ł o n ą c a b e c z k ę (np. Ś w i ę t e k 1893, s. 472, Simonides 1989, s. 2 5 1 - 2 5 1 ) . Co jest znamienne, p ó ź n a i z a p o ż y c z o n a ś m i e r ć - s z k i e l e t b y ł a c z ę s t o , np. w w i d o w i s k a c h j a s e ł k o w y c h , o w i n i ę t a szczelnie w b i a ł ą s z a t ę i t y l k o p o d kapturem m o ż n a b y ł o u j r z e ć c z a s z k ę ( K o w a l s k a L e w i c k a 1986, s. 26). A zatem w c i ą ż bardziej atrakcyjny w y d a w a ł s i ę obraz zamaskowanego s z a t ą i kapturem z m a r ł e g o , j a k i znamy z r ó ż n y c h s t a r o ż y t n y c h kultur. Narzuca s i ę t e ż przypusz­ czenie, ż e n i e ś w i a d o m i e u k r y w a n o szkielet i z n ó w nadawano ś m i e r c i k s z t a ł t cielesny. W p o r ó w ­ naniu z archaicznymi obrazami b ó s t w a ś m i e r c i szkielet j a w i s i ę w r ę c z j a k o i c h p r z e c i w i e ń s t w o . Czy nie sensownie b r z m i zatem w y j a ś n i e n i e , iż szkielet nie p r z e r a ż a ł , bo s y m b o l i z o w a ł z m a r ł e g o , k t ó r y s z c z ę ś l i w i e o p u ś c i ł „ t e n " i z n i k ł j u ż ostatecznie w „ t a m t y m " ś w i e c i e ? �JESZCZE R A Z O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI (STRZYDZE) 231 ślady głębinowej wspólnoty archaicznej wyobraźni. Zatrzymam się tylko przy jednym przykładzie: w upiora zamieniał się m.in. trup, którego przekroczył, prze­ skoczył człowiek lub zwierzę bądź przefrunął nad nim ptak. Takie samo wyobra­ żenie odkrywamy tysiące kilometrów dalej w Chinach: rodzina pilnuje tam zwłok, by nie przekroczyło ich zwierzę, bo zmarły stanie się kuei (upiorem) (Farson, Hall 1994, s. 17). Przekroczenie trupa stanowi tylko jeden z wariantów symboliki przekroczenia, znanej z wielu różnych przykładów w świecie archaicznym. W wy­ niku tej czynności człowiek (zwierzę, przedmiot) uzyskuje moce właściwe istocie, która go przekroczyła lub na odwrót. Z wielu przykładów przypomnę choćby w wierzeniach naszych chłopów zakaz przekraczania przez ciężarną kobietę wszel­ kich zwierząt, bo wtedy dziecko urodzi się z sierścią (Moszyński 1967, s. 285). Przekroczenie trzeba więc rozumieć jako jeden z najprostszych magicznych spo­ sobów „naruszenia" jakiejś całości, jej „rozdarcia" czy „otwarcia", wtedy mogą w nią wnikać zewnętrzne moce - nieznane, więc zawsze potencjalnie szkodliwe. W Chinach zaraz po śmierci zatykano wszystkie otwory w ciele człowieka (usta, uszy, odbyt), a zatem mamy wyraźną podpowiedz jak bardzo lękano się wniknię­ cia demonicznej duszy (Granet 1973, s. 312). Demoniczna dusza upiora/strzygonia, gdy opuszczała ciało człowieka, chęt­ nie zajmowała ciało ptaka, który natychmiast zamieniał się w straszliwą, krwio­ żerczą istotę (fruwające strzygi na Śląsku, „puchcza" na Mazowszu, obojasnyka i navki na Ukrainie). Motyw straszliwego ptaka, rozszarpującego swą ofiarę lub j ą pożerającego, czy „tylko" wysysającego z niej krew, jest doskonale znany w kręgu kultur archaicznych. Znowu natrafiamy więc na dobrze zachowujący się element głębinowych warstw wyobraźni. Przerażające czarne ptaki bez głów i o ludzkich nogach, wznoszące się w powietrzu widzimy już na malowidłach ściennych w Catal Hüyük. Są to według wszelkiego prawdopodobieństwa zmarli, gdyż ptaki przedstawiono bez głów, a w kulturze tej zmarłym odcinano głowy (Mellaart 1967, fig. 47). Sięgając najpierw po odleglejsze geograficznie przykłady przypomnę malajska langsuir, zamieniającą się w krwiożerczą sowę. Innym przy­ kładem są üery w wierzeniach Jakutów, latające jak ptaki niewidzialne dusze zmarłych, którzy z różnych powodów nie opuścili tego świata i mszczą się na żywych, pożerając z kolei ich dusze (Sieroszewski 1961, t. I I , 293-298) - to wyobrażenie ma swoje odpowiedniki w wierzeniach innych ludów tureckich. W całej Ameryce Północnej - jak zapewnia C. Lévi-Strauss (1994, s. 104) - dusze zmarłych wcielają w nocne drapieżne ptaki, w ten sposób zmarli przebywający w ciągu dnia w świecie zagrobowym, w nocy wracają do świata żywych. Ptasie cechy ma wiele niebezpiecznych istot związanych ze światem podziemnym i zmarłymi w wierzeniach greckich: prastare boginie-mścicielki Erynie (o skrzy­ dłach nietoperza, z wplątanymi we włosy wężami) chętnie ssące ludzką krew, równie dawne boginie przeznaczenia Kery (czarne, skrzydlate, o ostrych szpo­ nach i wielkich zębach), rozszarpujące trupy i wypijające ich krew, Syreny (ptaki o ludzkiej głowie) zwodzące ludzi i porywające ich do podziemi, a także harpie, ptaki stymfalijskie i in. (zob. np. Grimal 1987, s.v.). Większość z tych wyobra­ żeń przeszło do wierzeń rzymskich, a wiele z nich (np. harpie, syreny) dostało �232 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI się potem do tradycji średniowiecznej Europy, co wspaniale ukazują zabytki sztuki (np. White 1960, passim). Przykłady z bliższych i dalszych kultur można mno­ żyć w nieskończoność. Niewątpliwie spotykamy się tu z wyobrażeniem wywo­ dzącym się z najstarszych warstw wyobraźni - z jakimś archetypem. Swobodnie wznoszący się ponad ziemię ptak stanowi idealny i naturalnie narzucający się obraz dla duszy opuszczającej ciało zmarłego i „ten świat". Rozmaite demonicz­ ne dusze przybierają zaś postać złowrogich i potwornych ptaków. Nie budzi wątpliwości, że słowo strzyga (łac. strix) dostało się na nasze ziemie wraz z pochodem średniowiecznej łaciny i idących z nią w parze śródziemnomor­ skich wyobrażeń o straszliwych, ptakopodobnych demonach, żywiących się krwią i wnętrznościami dzieci. Ale to wyobrażenie trafiło na znany sobie grunt - nie­ chybnie od dawna były tu znane podobne okrutne demony, zamieniające się w krwiożercze ptaki. Najpierw słowo „strzyga" złączyło się tu, jak i gdzie indziej w średniowiecznej Europie, z czarownicą - wszak zdolność do opuszczania „tego" świata i zarówno schodzenia do „dolnego", jak wznoszenia się do „górnego" świa­ ta jest elementarną kwalifikacją każdego szamana. Z kolei słowo to przeniesiono również na innego demona i urobiono wtedy męską formę „strzygoń". Ów demon musiał jednak mieć cechy wyraźnie kojarzące go z czarownicą. Najsensowniejsze wydaje mi się wyjaśnienie, iż tą postacią był czarownik, w archaicznych wierze­ niach odpowiednik i zarazem przeciwnik czarownicy . Pochodzenie jednej z nazw „żywego trupa" od czarownic i czarowników wyda­ je się - również z naszego punktu widzenia - bardzo konsekwentne. To właśnie w tych postaciach doskonale widać istotne pierwotne skojarzenia, uruchamiające pracę wyobraźni o takiej możliwości istnienia (defuncti viví). Wzorcową, paleokulturową, postać szamana definiuje m.in. inicjacyjna śmierć i odrodzenie, w wy­ niku której zdobywa on swą nadprzyrodzoną moc. Szaman po rytuałach inicjacyj­ nych powraca do nowego życia, w którym jego dusza może wychodzić z jego ciała, ale również do jego ciała mogą wchodzić inne dusze. Dwie dusze strzygonią są być może odbiciem tej niebezpiecznej zdolności szamana do przyjmowania w swoim ciele innych dusz - zawsze któraś z nich może nigdy już go nie opuścić. Eliade (1994, s. 105) trafnie zauważa, że szaman, w którego weszła dusza zmarłe­ go sam staje się zmarłym! W efekcie rytuału inicjacyjnego szaman staje się nie­ omal nieśmiertelny. Jest odporny na rany i choroby, łatwo wytrzymuje ból, cało 10 1 0 Taki wzorzec w i e r z e n i o w y n i e ź l e z a c h o w a ł s i ę u H u c u ł ó w . Czarownica (wig'ma) występo­ w a ł a u nich w parze z czarownikiem (opyrem). Huculska w i e d ź m a n i c z y m nie r ó ż n i ł a się od cza­ r o w n i c y na innych terenach, m o g ł a z a r ó w n o s z k o d z i ć j a k p o m a g a ć l u d z i o m . Opyr u p r a w i a ł te same czary co ona, dodatkowo t y l k o specjalizując s i ę w t y p o w o m ę s k i c h dziedzinach, j a k czary m y ś l i w ­ skie. Czasem jednak m u s i a ł t e ż w y p e ł n i a ć r o l ę pomocnika w i e d ź m y - np. m i a ł o b o w i ą z e k s ł u ż e n i a jej za wierzchowca, gdy u d a w a ł a s i ę na ł y s ą g ó r ę . Opyr m i a ł za to nadprzyrodzony dar rozpozna­ wania w i e d ź m , dar k t ó r e g o j u ż one w stosunku do niego nie miały, m ó g ł t e ż p r z e s z k a d z a ć w i e d ź ­ m o m w czarach. W i e d ź m ą kobieta r o d z i ł a się ( = b y ł a pochodzenia demonicznego) lub z o s t a w a ł a przez inicjację i wyuczenie. Natomiast opyrem m o ż n a b y ł o t y l k o s i ę u r o d z i ć . Z a r ó w n o opyr, j a k w i e d ź m a r o d z i l i s i ę z w ę ż o w y m kuprem (ogonkiem), w y r a s t a j ą c y m z dolnych k o ś c i k r ę g o s ł u p a . O p y r m i a ł r ó w n i e ż i n n y k s z t a ł t przyrodzenia i b y ł b e z p ł o d n y ( K o l b e r g 1888, s. 108-114). �JESZCZE R A Z O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI (STRZYDZE) 233 wychodzi ze spotkania z najgroźniejszymi istotami „nie z tego świata". Niektórzy szamani mogli kilkakrotnie powracać do życia po otrzymaniu śmiertelnych ran - nawet po rozćwiartowaniu ciała (Vitebsky 1996 s. 94). Śmierć szamana często stanowiła zagadkę - oto nagle znikał, odchodził gdzieś w nieznane strony. Jego zwłoki traktowano ze szczególną ostrożnością, obowiązywały liczne zakazy i nakazy rytualne (Alekseev 1984, s. 117-141). W wielu kulturach dla zwłok sza­ manów były przewidziane inne formy pochówków, które miały najskuteczniej uwolnić ich duszę z „tego" świata lub ułatwić jej przemianę w dobrego, opiekuń­ czego ducha. Szamana niełatwo było zabić, ale równie trudno było zapanować nad jego mocą już po śmierci. Ta nadprzyrodzona moc, którą uzyskiwał przez inicja­ cyjną śmierć i odrodzenie, nie dematerializowała się zaraz po zgonie. Mijały lata zanim ostatecznie opuściła zwłoki i rozproszyła się w otaczającym świecie. Dlate­ go zwłoki szamanów, jak często utrzymywano, bardzo powoli ulegały rozkładowi. Zmarły szaman był zatem zawsze groźny, bo nigdy nie było wiadomo czy niewykorzysta swojej mocy przeciwko ludziom. Na ogół zresztą zakładano, że w pierwszych latach po śmierci jest on złym, mściwym duchem. Upiór/strzygoń przede wszystkim gryzł i pożerał swą ofiarę lub dusił j ą i wysy­ sał krew. Te dwa elementarne rodzaje jego morderczych zachowań również tchną uderzającym archaizmem. Spotykamy się bowiem z dwoma najtrwalszymi wzor­ cami śmierci występującymi w całym zasięgu kultur archaicznych. Interesujący zwłaszcza jest rządzący tym demonem głód ludzkiego mięsa. Śmierć przez pożar­ cie jawi się jako prawdopodobny najstarszy wzorzec śmierci w kulturze. Pożerają­ ce siebie nawzajem zwierzęta i wśród nich człowiek, również łaknący mięsa, zja­ dający zwierzęta, a niekiedy także innych ludzi - oto tło pierwszych skojarzeń dla symboliki śmierci. Pewne jest natomiast jedno: jako wielcy, nigdy nie nasyceni, pożeracze zgodnie w różnych kulturach przedstawiani są boginie i bogowie śmier­ ci oraz uzależnione od nich rodziny demonów. Doskonale to pokazują różnorakie złowrogie wcielenia odwiecznej Wielkiej Bogini. W Indiach jednym z epitetów Durgi jest Mahagrasa („Wielka Pożeraczka") (Słownik mitologii hinduskiej 1994, s. 57), jej orszak stanowią czarownice, przybierające postać tygrysów ludojadów (Eliade 1984, s. 353). Ostateczne zwycięstwo Kali nad demonami, które zawładnę­ ły światem, polegało na pożarciu w całości ich przywódcy Raktawidży (Markandejapurana 80, 21-44; zob. Erman, Tiomkin 1987, s. 171-175). Syryjska bogini Anat w zbrodniczym szale zabiła wszystkich w pobliżu, nie oszczędziła nawet ukochanego boga burzy Baala, pożarła jego ciało oraz wypiła krew (Eliade 1988, s. 110). W ludzkim mięsie lubuje się w wierzeniach ludowych w Europie straszli­ wa starucha, Żytnia baba (Bystroń 1916, s. 1-19), u nas w bajkach znana m.in. pod imieniem „Zjadarki" (Kolberg 1875, s. 20 i п.). Nie ma chyba potrzeby mno­ żenia kultur i mitów, by powiedzieć tu rzecz oczywistą: Wielka Bogini dając płod­ ność sama musi być dobrze odżywiana. Właśnie dlatego jest Wielką Boginię, że daje i zabiera życie . Ale pożerają do szczętu zmarłych również bogowie świata 11 1 1 Eliade w i d z ą c te j a w n e p o d o b i e ń s t w a konstatuje: „ R z e ź i k a n i b a l i z m s ą charakterystyczne dla archaicznych b o g i ń p ł o d n o ś c i . Z tego p u n k t u w i d z e n i a m i t A n a t m o ż e b y ć z a l i c z o n y do �234 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI podziemnego. W mitach ugaryckich nienasyconym Wielkim Pożeraczem („[jego] paszcza pożąda istot ludzkich"), był bóg podziemi, personifikujący śmierć Mot (Cinal 1997, s. 58-59). Ałtajski bóg dolnego świata Erlik pożerał starców, dzieci przy piersi i niektórych młodych ludzi, było to „właściwe pożywienie dla Erlika" (Kałużyński 1986, s. 148-149). Pan śmierci u Azteków Mictlantecuhtli „wciąż dyszy chęcią pożerania nas" (Clendinen 1996, s. 194). Ludożercami były niezli­ czone demony. W wierzeniach wedyjskich są nimi zwłaszcza rakszasowie i piśaćowie (piaśaća krawjad - „pożeracz surowego mięsa", „pożeracz trupów") (Keith 1925, s. 237-238; Słownik mitologii hinduskiej 1994, s. 150 i 141), lecz o ludożerstwo podejrzewany jest właściwie każdy demoniczny mieszkaniec lasów i pust­ kowi (Słuszkiewicz 1936, s. 24). Mieszkańcy świata hellenistyczno-rzymskiego lękali się m.in. żarłocznych mantikor (imię urobiono od st.perskiego „pożeracz ludzi") (White 1960, s. 51-52), sfinksów, syren, harpi, lamii, koni Diomedesa i in., o których czytamy np. w Physiologusie. Wiele z tych demonów figuruje następnie w bestiariach średniowiecza (White 1960, passim). W mięsie ludzkim smakowały nieodmiennie czarownice, tak samo tessalskie wiedźmy (np. Apulejusz, Metamorfozy 11,21), jak mulukuausi na Wyspach Triobrandzkich (Malinowski 1990, s. 152-153), jak oczywiście nasze europejskie baby wiedźmy (strzygi). Wielkim Ludożercą był smok, gdy postaciował moce podziemne, jak ałtajski Delbegen (Surazakov 1985, s. 35) czy smoki średniowiecznej Europy (były one holophagami „całożercami") (Kiirbis 1976, s. 163). Ludożercami stają się mściwi zmarli, którym nie udało się opuścić tego świata, np. kórmesy, albas ty, Hery u ludów ałtaj­ skich (Tryjarski 1991, s. 85, 89), czy - by sięgnąć po odleglejszy przykład - źli zmarli na Thaiti (Godlewski 1976, s. 190). Zawsze głodni są zmarli w podzie­ miach. Akadyjska bogini Isztar straszy odźwiernych świata podziemnego, że jak jej tam nie wpuszczą „każe powstać zmarłym, by zjedli żywych/zmarli bowiem są liczniejsi niż żywi" (Łyczkowska, Szarzyńska 1981, s. 245). W wyobrażeniach starożytnych Żydów zmarli w Gehennie sami pożerają swoje członki (Minois 1996, s. 79). W ten sam sposób w sztuce średniowiecznej unicestwiają same siebie wście­ kłe apokaliptyczne potwory (Jakubowska 1989, s. 121-122). Także samo wejście do świata podziemnego było obrazowane jako pożerający otwór: u ludów ałtaj­ skich znano je pod nazwą „szczęki ziemi" (Eliade 1994, s. 206), u irańskich Szogdanów miejsce, w którym zostawiali swoich starców znaczyło „zjadające przod­ ków" (Składankowa 1981, s. 85), w sztuce średniowiecznej Europy szeroko znany był motyw „paszczy Lewiatana", pochłaniającej zmarłych grzeszników. W trady­ cji indoeuropejskiej ogień trawiący zwłoki złożone na stosie określany był jako „mięsożerca" (Rygweda X, 9) lub „pożeracz" (Iliada XXIII, 183). Wybrałem tylko e l e m e n t ó w w s p ó l n y c h starej c y w i l i z a c j i rolniczej r o z c i ą g a j ą c e j s i ę od wschodniego M o r z a Ś r ó d ­ ziemnego a ż po r ó w n i n y Gangesu" (Eliade 1998, s. 110, z p o w o ł a n i e m na s z c z e g ó ł o w e s t u d i u m W. Dostala p o r ó w n u j ą c e g o A n a t do D u r g i ) . A l e , gdy w y j d z i e m y poza p e r s p e k t y w ę Eurazji r ó w ­ n i e ż natrafiamy na wyraziste obrazy W i e l k i e j B o g i n i j a k o W i e l k i e j P o ż e r a c z k i - np. aztecka Coatlicue (Clendinen 1996, s. 240). A r c h e t y p o w y obraz p r z e r a ż a j ą c e j m a t k i , p o ż e r a j ą c e j w ł a s n e dzieci i n t e r e s o w a ł C G Junga (1998, s. 3 2 1 - 3 2 4 ) . �JESZCZE RAZ O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI (STRZYDZE) 235 pierwsze z brzegu przykłady z całej plejady, każda kultura archaiczna może do­ starczyć interesujących egzemplifikacji. Symbolika śmierci przez pożarcie ma jednak zmienne znaczenia. Pożarcie może obrazować szybką metodę dostania się przez zmarłego do „tamtego" świata. Takie znaczenie ma w kulturach praktykujących rytuał porzucania zwłok na pożarcie dzikim zwierzętom, które szybko „oczyszczają" zwłoki do szkieletu (np. w Iranie, Tybecie, Mongolii) (Lurker 1994, s. 325). Najpewniej również w tradycji indoeuropejskiej oddanie zwłok ogniowi - „pożeraczowi" rozumiane było jako błyska­ wiczna metoda wejścia zmarłego w zaświaty. Pożarcie lub połknięcie może obra­ zować śmierć inicjacyjną (np. irański Rustam, biblijny Jonasz). Wreszcie pożarcie obrazuje całkowite unicestwienie żywego lub zmarłego człowieka, który wtedy traci jakąkolwiek szansę na odrodzenie. Ta symbolika jest doskonale znana w na­ szym kręgu kulturowym. Zmarli potępieni na Sądzie Ostatecznym zostaną pożarci przez apokaliptyczną bestię i tłum demonów. W Wizji Thungdala (XII w.) bestia ta pożera potępieńców, trawi ich i wydala jako ekskrementy (Minois 1996, s. 165). Oczywiście upiór/strzygoń występuje w wyobrażeniach ludowych jako strasz­ liwy pożeracz wyłącznie w trzecim znaczeniu. Człowiek zagryziony przez niego sam staje się tym demonem i wcześniej lub później zostanie przez ludzi skutecz­ nie unicestwiony - spalony (j g° kości zostaną zniszczone) czy rozćwiartowany (jego szkielet ulegnie niedowracalnemu zdekompletowaniu). Taki zmarły znik­ nie zatem definitywnie z „tego" świata, ale też nigdy nie trafi w zaświaty. Nie ma dla niego żadnego ratunku, skazany jest na absolutne unicestwienie, zniknięcie z całego kosmosu („druga śmierć"). Upiór/strzygoń nie musi wcale pożreć do szczętu człowieka, zjada przede wszystkim jego duszę, pozostawiając ciało jako pustą skorupę, w którą może wejść któraś z wielu demonicznych dusz błąkających się po świecie. Chciałbym tu zwrócić uwagę na te warianty wierzeniowe, w których upiór/strzygoń przede wszystkim dobiera się do wątroby lub serca swojej ofiary (Berwiński 1862, s. 20-21; Podberski 1880, s. 26-27; Kolberg 1888, s. 209). W tych właśnie orga­ nach kultury archaiczne najchętniej lokalizowały siedlisko duszy czy ogólniej mocy życia. Zjadając wątrobę lub serce człowieka demon ten przejmuje moc życia, niezbędną mu do podtrzymania fizycznego istnienia w „tym świecie". Z tego samego powodu upiór/strzygoń złakniony jest krwi człowieka - opróżnia swą ofiarę z substancji, w której zawarta jest moc życia i podtrzymuje swoją egzystencję . Ta wchłaniana przez upiora/strzygonia moc życia innych istot prędko się jednak wyczerpuje i nieustannie rozgląda się on za nowymi ofiarami. Wygłodniały atakuje nawet zwierzęta, a w desperacji zaczyna zjadać sam siebie. W wyobrażeniu upiora/strzygonia trwa więc jeden z najstarszych lęków czło­ wieka - lęk przed pożarciem przez wrogą istotę. Pierwotny, chciałoby się powie­ dzieć biologiczny, lęk przed pożarciem przez dzikie zwierzę, kultury przetwo­ rzyły w bogatą symbolikę. Z różnych znaczeń tej symboliki w obrazie upiora/ e 12 1 2 Z w y k l e przede w s z y s t k i m s y m b o l i k a k r w i ż y w i ą c e j z m a r ł y c h p r z y k u w a u w a g ę w obrazie w a m p i r a , dlatego nie zajmuje s i ę d o k ł a d n i e j t y m zjawiskiem; zob. np. R o u x 1994, s. 2 3 6 - 2 5 4 . �236 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI strzygonia doskonale zachowało się znaczenie najbardziej okrutne - lęk przed demonem, który zagryzając swą ofiarę, tym samym unicestwiają całkowicie. Kazimierz Moszyński napisał ongiś (1967, s. 654), że dla niego demon ten w wierzeniach ludu słowiańskiego „tchnie bezgraniczną dzikością". Zgoda, o ile pod pojęciem dzikości rozumieć będziemy pierwotne w etymologicznym sensie, czyli początkowe lęki człowieka: lęk przed pożarciem lub wyssaniem krwi i lęk przed zajęciem ciała przez wrogą istotę. III Na koniec chciałbym zaryzykować - na prawach krótkiego sondażu - próbę ulokowania „naszego" upiora/strzygonia na tle kojarzących się z nim wyobrażeń demonologicznych w innych archaicznych kulturach. Takie demony były powszechnie znane w całym kręgu słowiańskim. Choć występuje wiele wariantów wierzeń, choć zmieniają się różne szczegóły i poja­ wiają nowe motywy, to jednak wciąż natrafiamy na te same podstawowe wzorce wyobraźni, które starałem się wyżej ukazać. Przykładem tych pierwszorzędnych podobieństw i drugorzędnych różnic niech będą wierzenia bułgarskich chłopów. Demoniczna dusza wampira (lepira, pltenika) nie opuszcza trupa przez czter­ dzieści dni, potem zaś szuka sobie nowego ciała. Najpierw atakuje zwierzęta, wypija ich krew i wnika do ich wnętrza. Dopiero, gdy wzmocni się wybiera za ofiarę człowieka, dusi go, wysysa krew i zajmuje jego ciało. Gdy wampirowi uda się przetrwać w tym nowym ciele więcej niż sześć miesięcy zaczyna się u niego pojawiać szkielet (okostenjává) i upodabnia się do żyjącego człowieka -jednak jego kości są miękkie jak chrząstki, nie ma też paznokci. Wtedy wypra­ wia się do dalszych wsi (gdzie nie był znany zmarły, którego ciało zajął) i chęt­ nie zakłada rodzinę. Dzieci narodzone ze związku wampira z żyjącą niewiastą stają się vampirdz ami, „widzą" i umieją zabijać wampiry. Wampira można zgła­ dzić na wiele sposobów (np. przez przebicie, oblanie wrzątkiem i in.). Zabity demon zamienia w maź lub zostaje z niego tylko zakrzepła krew. Charaktery­ styczne, że wampiry miały bać się ostrych przedmiotów, bowiem najmniejsze nawet skaleczenie zaraz je zabijało (rozumiem to tak, że każde rozdarcie ciała, groziło wydostaniem się demonicznej duszy z jej „opakowania", a bez niego dusza ta nie mogła fizycznie istnieć w „tym" świecie; krew tylko podtrzymywała nienaturalne istnienie trupa). Można jeszcze dodać, że w Bułgarii często wymie­ nianą przyczyną powstawania tych demonów było przekroczenie zwłok przez człowieka lub zwierzę (u nas ten motyw odbija się znacznie rzadziej) (Miceva 1992, s. 31-43; Vakarelski 1965, s. 229). Kazimierz Moszyński (1967, s. 655) zauważył, że bułgarskie wampiry najwyraźniej w kręgu słowiańskim ukazują koncepcję zajmowania obcego ciała przez demoniczną duszę. Wyobrażenie „żywego trupa" - wampira było dobrze znane w krajach germań­ skich, zarówno w wierzeniach ludowych, jak w potocznym świecie wyobraźni i to już od wczesnego średniowiecza. Wydaje się zatem, że w tym kręgu jest to wyobrażenie wywodzące się wprost z prahistorycznych tradycji (Potkowski 1973, A �JESZCZE R A Z O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI (STRZYDZE) 237 s. 38). Przekonują o tym przede wszystkim wczesnośredniowieczne źródła skan­ dynawskie, szeroko zachowujące starożytne wierzenia Germanów. W sagach czy­ tamy o niebezpiecznej dla żywych obecności w okolicy demonicznego zmarłego, którego zwłoki nie uległy rozkładowi. Wychodzi on z grobu i atakuje ludzi, zabija ich okrutnie, np. wyrywa kawałki ciała, łamie kości, a gdy jego ofierze uda się ocalić życie to zwykle popada w obłęd, chętnie atakuje też bydło, poza tym demo­ luje domy, straszy - wyjąc przeraźliwie, z upodobaniem niepokoi własną rodzinę - zmusza do współżycia swoją żonę. Choć „żywy trup" wychodzący z grobu miał nadnaturalną siłę, to jednak czasem odważni wojownicy mogli go pokonać, śmiało stając do pojedynku. Lecz najlepszą metodą unieszkodliwienia tego groźnego zmar­ łego było odkopanie i zniszczenie jego zwłok - zwykle ich spalenie i wrzucenie popiołów do wody, można też było odciąć trupowi głowę, przebić kołem (przykła­ dy z Eyrbyggja saga, Laxdoela saga i Grettis saga ksmundarsonar u Potkowskiego 1973, s. 38-40). Interesującym elementem wczesnogermańskich wierzeń są praktyki nekromantyczne. Zmarli wywoływani ze swych grobów (kurhanów) we wróżebnym rytuale utisety nie zawsze jednak ukazywali się jako „żywe trupy", ale także - i chyba częściej - w postaci widm. Zmuszani do wieszczenia przod­ kowie musieli oczywiście posiadać szczególną moc, były to przede wszystkim wiedźmy oraz wielcy wojownicy, królowie (Słupecki 1998, s. 63-68). Wyobrażenie „żywego trupa" ludy germańskie przeniosły na nowo zajmowa­ ne przez siebie tereny. Wyraźnie rysuje się ono np. w wierzeniach wczesnośre­ dniowiecznych Franków i Anglosasów (Geiger 1934-35, s. 816). Właśnie w tra­ dycjach germańskich widzieć trzeba podstawowe źródło średniowiecznej wizji wampira w zachodniej Europie (najpierw np. Giera czy Blutsáugera, bo samo słowo wampir wchodzi w powszechne użycie później). W sąsiednim kręgu kulturowym, u Celtów, wyobrażenie „żywego trupa" zde­ cydowania traci na wyrazistości. W wierzeniach Celtów dusze większości zmar­ łych dość prędko znikały w bezkresie zaświatów, bliżej „tego" świata przebywa­ ły po śmierci tylko dusze niektórych ludzi: posiadających magiczne moce, jak bohaterowie, druidzi, królowie lub których śmierć była nadnaturalna, rytualnie „inna" (zmarli w boju, w wyniku zarazy, z powodu zdrady, topielcy, rażeni pio­ runem), czy wreszcie tych, którzy z innych powodów różnili się rytualnie (np. ludzi popełniających przestępstwo rytualne, jak złamanie przysięgi) (Czarnow­ ski 1956, s. 135). Zmarli ci przebywali wewnątrz kurhanów (side) lub w pobliżu, gdzie często ich widywano, ale na ogół jako widma i tylko w wyjątkowych wy­ padkach ukazywali się w cielesnej postaci. W irlandzkim cyklu sag o Fionnie mac Cumhaillu, bohater zabija Ailléna mac Midna, jednego ze zmarłych z poko­ lenia Tuatha de Danan, kiedy w noc Samhain wyszedł on z podziemi, by kolejny raz podpalić Tarę, świętą stolicę wyspy. Fionn zabił groźnego zmarłego magicz­ ną włócznią, potem odciął mu głowę i przybił do wysokiego pala, żeby wszyscy mogli j ą zobaczyć (Heaney 1996, s. 171-172). Nie ma zatem wątpliwości, że ten groźny zmarły pojawił się w „tym" świecie jako „żywy trup" i równie oczywiste jest, że był to niezwykły zmarły, który dysponował potężną, nadnaturalną mocą. To właśnie ta moc umożliwiała mu cielesną obecność w świecie ludzi. Źródła �238 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI irlandzkie kilkakrotnie wspominają o zwyczaju grzebania władców w pozycji stojącej na granicach, by chronili królestwo również po śmierci. Moc zmarłego króla nie ulega więc rozproszeniu i trwa w jego zwłokach, które nie rozsypują się w proch (Czarnowski 1956, s. 141 i 158). Nic nie wiemy jednak o wychodze­ niu tych dawnych władców ze swoich grobów. Liczono raczej na ich magiczną moc, a nie fizyczną pomoc (dawni królowie Tary i Leinsteru stoją w grobach na granicy zwróceni do siebie twarzami i wciąż walczą ze sobą, nie opuszczają jed­ nak grobu, między nimi trwa zatem pojedynek mocy) (Czarnowski 1956, s. 158). Jeszcze mniej wyraźnie rysuje się wyobrażenie „żywego trupa" u starożytnych Greków. Najbliższe takiego wyobrażenia zdają się niektóre motywy kultu hero­ sów. Każda grecka wspólnota miała w swoim rytualnym centrum choćby jeden pusty grób (kenotaf) herosa. Gdy grób był pusty, poszukiwano wtedy szczątków herosa, co zresztą, po zasięgnięciu wyroczni, najczęściej się udawało. Posiadanie tych szczątków materializowało przeszłość, łączyło wspólnotę z jej początkami i z wydarzeniami, które ongiś uporządkowały świat. Wzniesienie grobu i otoczenie kultem szczątków herosa miało zatrzymać na zawsze jego duszę w tym, a nie innym miejscu. Dusza herosa nie opuszczała bowiem tak łatwo ziemi jak dusze innych zmarłych, rychło rozpływające się w ciemnościach Hadesu. Moc użyczona herosom przez bogów umożliwiała ich duszom dalsze trwanie w „tym" świecie i wywieranie wpływu na życie ludzi. Nie wszystkich herosów czczono dla ich dobroczynnych mocy, niektórych otaczano kultem raczej z lęku przed ich niebez­ pieczną mocą. Złowrodzy herosi to ci, którzy za życia dokonali czynów naruszają­ cych uznany ład - mordowali, gwałcili, łamali przysięgi i in. Takie zachowania, choć niezrozumiałe dla ludzi, musiały mieć jednak istotne znaczenie, herosi nie działali bez woli bogów. Właśnie obrazy tych złowrogich herosów w wierzeniach Greków chętnie zestawia się z obrazami środkowoeuropejskiego upiora (Zieliński 1991, s. 226). Nie wydaje mi się to najtrafniejsze porównanie. Charakterystyczne jest, że zwłoki herosów nie zachowywały się dużo lepiej niż ciała zwykłych śmier­ telników - zwykle w grobach przechowywano ich kości, czasem prochy. Zatem zmarłego herosa trudno traktować jako „żywego trupa". Dawni herosi ukazywali się przede wszystkim jako widma i tylko w niektórych wypadkach można się wa­ hać czy również nie przybierali kształtów cielesnych. Zdolność do materializacji to jednak również co innego niż zachowanie ciała. Dobrym przykładem - i często przywoływanym - wyobrażenia złowrogiego herosa jest Likas z Temesy, o którym czytamy u Pauzaniasza. Likas był towarzyszem Odyseusza, który podczas postoju w Temesie zgwałcił dziewczynę i został za to ukamienowany przez miejscową ludność. Potem jego dusza mściła się na mieszkańcach miasta, mordując każdego, kto znalazł się na jej drodze. Bezsilni ludzie postanowili opuścić Temesę, ale za­ broniła im tego delfijska Pytia, każąc tylko przebłagać duszę zmarłego - wznieść mu okręg świątynny i corocznie poświęcać w ofierze („oddać za żonę") najpięk­ niejszą z ich dziewic. Złowrogiego herosa, przebywającego w swym okręgu, pokonał inny heros, bokser Eutymos. Z mieczem w ręku zwyciężył go w walce i zmusił do ucieczki w głębiny morza. Pauzaniasz widział malowidło, „kopię bar­ dzo starego oryginału", na którym przedstawiono Likasa jako przerażającą postać, �JESZCZE R A Z O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI (STRZYDZE) 239 całą czarną i okrytą wilczą skórą (Pauzaniasz, Wędrówka po Helladzie, ks.VI, 6, 7-11). Istnienie takiego wizerunku nie rozstrzyga jednak czy Likas ukazywał się cieleśnie, czy jako widmo. Wśród Greków do końca starożytności utrzymywała się archaiczna, jeszcze homerycka, wizja podziemnego Hadesu, w którym pogrą­ żały się dusze-widma, uwolnione już od świadomości i nic nie czujące. Można je było przywołać i na chwilę przywrócić im pamięć własnego życia, jak to zrobił Odyseusz schodząc „w dół", na granicę światów, i składając ofiary, z których naj­ ważniejszą była krew z czarnego barana i czarnej owcy. Pijąc rozlaną krew dusze-widma na chwilę odzyskały świadomość, na chwilę odzyskały pozór życia (Ody­ seja X I , 20-52, 148-152, 647-648). Rozpoznajemy dobrze znany w świecie ar­ chaicznym obraz niknących w zaświatach zmarłych, którzy rozpaczliwie pragną choćby pozorów bytu - co jest możliwe, gdy zabiorą moc życia innym istotom, pijąc ich krew czy też je pożerając. Znaczące jest jednak, że po wypiciu krwi dusze w Hadesie nie odzyskują nawet na chwilę swej cielesności. Później w wierzeniach Greków rozwinęła się koncepcja kar pośmiertnych, zwracająca duszom w Hadesie doświadczenie rozpaczy i cierpienia, a zatem również rodzaj drugiego - o ile moż­ na tak powiedzieć - bardziej rzeczywistego pośmiertnego istnienia. Ale także wów­ czas wywoływani na ziemię zmarli ukazywali się jako widma-cienie (tak jest u tragików; zob. Mańkowski 1975, s. 26). Trzeba jeszcze uczciwie powiedzieć, że w zapisach wierzeń Greków natrafiamy również na rozmaite niejasne wypadki pojawiania się groźnych zmarłych, którzy nie trafili do otchłani lub stamtąd się wydostali. Oto np. Flawiusz Filostratos (1 poł. I I I w.) opowiada o demonicznej niewieście, która uwiodła pewnego młodzieńca, jak wyznała „z myślą o póź­ niejszym pożarciu jego ciała, uważał[a] bowiem, iż najlepiej jest karmić się ciała­ mi pięknymi i młodymi, jako że krąży w nich zdrowa krew" (Filostratos, Żywot Apolloniusza z Tiany, IV, 25). Bez wątpienia występowała więc w cielesnej posta­ ci, lecz to wcale nie każe w niej widzieć „żywego trupa". Nawet gdyby udało się ujawnić w świecie greckim nie budzące zastrzeżeń wyobrażenia „żywego trupa" i tak wypadnie je ulokować na marginesie tradycji wierzeniowej. Lęk przed „żywym trupem" jest za to doskonale widoczny tysiące kilometrów dalej, w innym starym indoeuropejskim kręgu kulturowym: w wedyjskich Indiach. Bliskim odpowiednikiem środkowoeuropejskiego upiora jest tam wetala. Wetalowie to klasa demonów przebywających w miejscach palenia zwłok i czyhających na okazję zajęcia ciała zmarłego. Zmartwychwstający trup, w którego wniknął ten demon, przedstawiał się często makabrycznie: cały sczerniały od dymu stosów pogrzebowych i ohydnie śmierdzący przypalonym ludzkim mięsem (Somadewa, Wetala...., Opowieść wstępna, cyt. wyd. s. 9). Wchodzącego w zwłoki i ukazujące­ go się cieleśnie wetali lękano się zwłaszcza z powodu jego demonicznych umiejęt­ ności zwodzenia człowieka, roztaczania wokół niego różnych przerażających ilu­ zji (Somadewa, Wetala..., passim). Ale można również odgadywać, że lękano się ludożerczych instynktów tego „żywego trupa", który występuje w orszaku Siwy/ Rudry razem z innymi najstraszliwszymi demonami lubującymi się w ludzkim mię­ sie. Ciało zmarłego mógł również zająć czarownik (asceta) wykonując specjalny rytuał, przenoszący jego duszę z jednego ciała do drugiego, by np. zamienić swoje �240 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI stare, zużyte już i niesprawne ciało, na nowe, młodzieńcze (Somadewa, Wetala..., Opowieść XXIII, cyt. wyd. s. 224). Te przykłady trzeba widzieć na szerszym tle starych wyobrażeń indyjskich o możliwości swobodnego lokowania się dusz róż­ nych istot - demonów jak wetala, półbogów jak jakszasowie, wielkich czarowni­ ków jakimi są asceci, innych ludzi władających mocami jak królowie - w ciałach martwych lub żywych ludzi i zwierząt (przykłady u Eliadego 1984, s. 167-168 i s. 396). Charakterystyczne w tej tradycji są wyobrażenia o możliwości rozwinię­ cia przez człowieka magicznych umiejętności wchodzenia w inne ciało - o czym czytamy w klasycznych traktatach o jodze (np. Patańdźali, Jogasutry III, 38). Kon­ cepcja taka jest zresztą wspólna dla rozleglejszego indo-tybetańskiego kręgu kul­ turowego. Warto też zauważyć, iż czarownik we wczesnych tekstach wedyjskich to jatudhana, „zawierający w sobie (kryjący w sobie) demona" (Słuszkiewicz 1936, s. 6). Natomiast dusze zmarłych ludzi nie pozostawały raczej w swych ciałach. Po spaleniu zwłok dusza zmarłego określana jako pręta „ten, który odszedł" błąkała się jeszcze przez pewien czas w „tym" świecie, najchętniej w okolicy miejsca kremacji, pola bitwy, przy skrzyżowaniu dróg, ale też w okolicy własnego domu (Wałkówska 1973, s. 24). Nie była jednak widoczna dla żyjących, a jej obecność zdradzała niesamowita woń lub straszliwe krzyki i jęki. Pręta ma więc wyraziste cechy ducha-stracha (Słuszkiewicz 1936, s. 9). Pręta opuszczał ten świat już po dziesięćiu-jedenastu dniach, gdy w wyniku składanych ofiar (z kulek ryżowych i wody) wytwarzało się nowe tymczasowe ciało niezbędne zmarłemu do rozpo­ częcia wędrówki w zaświaty lub dopiero po roku, gdy wykonywano rytuał sapindikarny, łączący zmarłego z przodkami w zaświatach (Gonda 1980, s. 443). Jeśli zaniechano tych rytuałów pręta zamieniał się w straszliwego demona bhuta, żywiącego się ludzkim mięsem i krwią. W bhutów zamieniali się poza tym ludzie zmarli gwałtownie (w wyniku wypadku, wyroku, zamordowani, samobójcy), bezbożnicy i przestępcy, ludzie kalecy i umysłowo chorzy. Bhuta mógł pojawiać się niewidzialnie i widzialnie, wtedy ukazywał się w przeobrażonej, potwornej postaci - np. mały, niesamowicie gruby, nieproporcjonalny, o wielkich lwich zębach, cały czerwony lub czarny. Mógł również przybrać postać zwierzęcą, np. kozy czy wołu. W lokalnych tradycjach ludowych można natrafić na wyobra­ żenie, że zarówno bhutowie, jak pręty miały zdolność wnikania w ciało zmarłego i mówienia jego ustami. Demony te potrafiły również wejść w żywego człowieka, który nagle zapadał na chorobę lub zaczynał mówić nie swoim głosem. Wresz­ cie mogły też przybrać postać zmarłego i nawet zapłodnić kobietę (Keith 1925, s. 214-215; Słuszkiewicz 1936, s. 34-35). Wykraczając poza krąg kultur indoeuropejskich chciałbym jeszcze zajrzeć do odległych Chin. J.A. MacCulloch (1921, s. 590) widział (choć bliżej tego nie wy­ jaśnił) zajmujące podobieństwa słowiańskich i chińskich wierzeń o „żywych trupach". Ta opinia wydała się trafna również Kazimierzowi Moszyńskiemu (1967, s. 660). Wedle starożytnych wierzeń chińskich (referuję za: M . Granet 1973, zwł. s. 312-317; 1977, s. 64-67) człowiek ma dwie dusze. P'o, duszę niższą, duszę krwi, która pojawia się w chwili poczęcia i hun, duszę wyższą, duszę - tchnienie, która pojawia się dopiero w chwili narodzin, wraz z pierwszym krzykiem niemów- �JESZCZE RAZ O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI (STRZYDZE) 241 lęcia. Po śmierci człowieka jego zwłoki składano w prowizorycznym grobie - płyt­ kim dole, lekko przysypanym ziemią lub założonym gałęziami, a nad nim ustawia­ no szałas. Zwłoki leżały tam tak długo, dopóki nie uległy rozkładowi do szkieletu. W szałasie nad grobem składano ofiary z jedzenia, którymi karmiła się dusza p'o. W miarę rozkładu zwłok dusza ta zatracała swą żywotność, aż zanikała zupełnie, rozpraszając się w otaczającym świecie i ostatecznie wchłaniał j ą świat podziem­ ny, Żółte Źródła. Jeśli jednak ofiary z pożywienia były za małe lub ich zaprzestano za wcześnie dusza p'o opuszczała grób i niepokoiła żywych jako wygłodniały, groźny demon (kuei). Dusza hun po śmierci człowieka rozpoczynała zaś wędrów­ kę do innego tamtego świata, do niebiańskiego pałacu Szang-ti, gdzie łączyła się z duszami zmarłych przodków. W tej wędrówce duszy hun muszą pomóc żyjący. Tupiąc i krzycząc krewni zmarłego powodowali hałas podobny do grzmotu, którym odstraszali potwory szykujące się do pożarcia duszy przechodzącej przez „coś w rodzaju czyśćca" (Granet 1973, s. 313). Gdy zwłoki rozłożą się już do szkieletu, syn zmarłego wykonuje rytuał ostatecznego zamknięcia grobu (lub przeniesienia do nowego, trwałego grobu) i zabiera do domowego ołtarza lub świą­ tyni przodków tabliczkę z imieniem i schematyczną podobizną zmarłego. W tej tabliczce również przebywa dusza hun, która łączy się także na ziemi z hun przod­ ków. Tabliczka jest otoczona kultem, m.in. składa się jej ofiarne pożywienie, aż do chwili śmierci kolejnego członka rodu w czwartym pokoleniu, wtedy dopiero hun ostatecznie zamieszkuje w zaświatach. Jeśli ofiary składane hun są niewystar­ czające, to i ona może stać się niebezpieczna dla żywych. Im szlachetniej uro­ dzony (= rytualnie potężniejszy) był zmarły, tym dłużej trwa rozkład jego zwłok, rozproszenie duszy p'o i wędrówka duszy hun. Dusza p'o władcy może w ogóle nie ulegać rozproszeniu, wtedy wchodzi w duszę dzikiego zwierzęcia albo zamie­ nia zmarłego w „żywego trupa", jak to stało się np. w wypadku Er-szy huangi-ti. Ciekawa jest informacja, że zmarłemu przed złożeniem do prowizorycznego grobu wypełniano usta ryżem zmieszanym z kauri lub nefrytem, kawałkami nefrytu zatykano też wszystkie inne otwory ciała, aby nie weszła nimi inna błąkająca się dusza i zmarły nie stał się demonem, jak pisze Marcel Granet (1973, s. 312), aby nie stał się wampirem. Choć lęk przed „żywym trupem" rysuje się w przywołanych kulturach ze zróżnicowaną wyrazistością, to jednak dość łatwo możemy odszukać wspólne wzorce wyobraźni. Ciało zmarłego nie ulega rozkładowi bowiem: • Dusza zmarłego nie chce lub nie może opuścić jego ciała. W tych wypad­ kach zwykle okazuje się, że jest to zmarły władający nadnaturalnymi „mocami", które w chwili śmierci nie ulegają „rozproszeniu" i jego dusza (lub jedna z jego dusz) wciąż może korzystać z ciała. Ta niezwykła „moc" zmarłego wynika z jego „innego" pochodzenia (od demonów czy bogów), mógł uzyskać j ą dzięki swoim czynom, różnorakim aktom transgresji (odwadze na polu bitwy czy zbrod­ ni), mogła też wypełnić go dopiero w chwili śmierci (kiedy umierał „inną" śmier­ cią - rażony piorunem czy podstępnie zamordowany). Najzwięźlej ujmując chodzi tu o rozmaitych zmarłych o „innym" statusie rytualnym (czarowników, władców, morderców, ofiary i in.); �242 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI • Zwłoki zajmuje jakaś inna błąkająca po świecie demoniczna dusza. Te wzorce wyobraźni wydają się tak elementarne (wszak najłatwiej dają się interpretować w ramach szamanizmu, traktowanego jako praforma wyobraźni reli­ gijnej), że dziwi nieobecność wyobrażenia „żywego trupa" w różnych starych i wielkich kręgach kulturowych. Nie widzimy wyraźnie tego wyobrażenia u ludów ałtajskich, tak głęboko przecież zakorzenionych w szamanizmie - pomimo, że dusze demonów i zmarłych chętnie zajmują tam ciało żyjącego człowieka. Nie występuje też ono w kręgu starożytnych kultur semickich Bliskiego Wschodu - choć i tam demony mogą swobodnie wnikać w żyjącego człowieka (np. taka jest ajtiologia różnorodnych chorób). Nietrafne jest zatem przenoszenie określenia „upiór" lub „wampir" na różne widma złowrogich zmarłych w innych kulturach. LITERATURA KRĄG SŁOWIAŃSKI B a r a n o w s k i B . 1965, Z b a d a ń nad d a w n ą d e m o n o l o g i ą l u d o w ą . ( R e l i k t y w i e r z e ń u p i o r y - s t r z y g o n i e na t e r y t o r i u m w o j . ł ó d z k i e g o ) , Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego, seria 1, z. 40. - 1981, W kręgu upiorów i wilkołaków, Ł ó d ź 1981. B a z i ń s k a B . 1967, Wierzenia i p r a k t y k i magiczne pasterzy w Tatrach Polskich, [ w : ] Paster­ stwo Tatr Połskich i Podhala, t. 7, W r o c ł a w . B e r w i ń s k i R.W. 1862, Studia o gusłach, czarach, zabobonach i przesądach ludowych, Po­ z n a ń 1862 (reprint: Warszawa 1984). B i e g e l e i s e n H . 1929, Lecznictwo ludu polskiego, K r a k ó w (reprint: Warszawa 1986). - 1930, Śmierć w obrzędach, zwyczajach i wierzeniach ludowych, Warszawa. B i e ń - B i e l s k a H . 1959, Słownictwo Warmii i Mazur. Wierzenia i obrzędy, Wrocław. B r u c k n e r A . 1985, M i t o l o g i a polska, [ w : ] t e g o ż Mitologia słowiańska i polska, Warszawa. B y l i n a S. 1992, Człowiek i zaświaty. Wizja kar pośmiertnych w Polsce średniowiecznej, War­ szawa. Bystroń J.S. 1916, Zwyczaje żniwiarskie w Polsce, Kraków. C e r c h a S. 1900, Przebieczany, Materiały Antropologiczno-Archeołogiczne i Etnograficzne, Chmielowski E. 1987, Czarownice, strzygi, mamony czyli wierzenia i zabobony ludu cyjskiego zebrane przez... w pierwszej połowie listopada 1890 г., N o w y S ą c z . C i s z e w s k i S. 1894, Krakowiacy. Monografia etnograficzna, t. 1, K r a k ó w . - 1911, Czaszki ludzkie z k ł ó d k a m i , Lud, t. 17. C z y ż e w s k i F. 1988, Z m o r a , Etnolingwistyka, nr 1, L u b l i n . D e к o w s к i J.P. 1987, Strzygi i topieluchy. Opowieści sieradzkie, Warszawa. E f i m e n k o P.S. 1992, U p y r i (iz i s t o r i i narodnych w i e r o w a n j j ) , (1883), [przedr. w : ] 1992. Federowski M . 1889, Lud z okolic Żarek, Siewierza, Pilicy, t. 4. gali­ Ukraińcy, Warszawa. - 1897, Lud białoruski na Rusi litewskiej, t. 1, K r a k ó w . F i s c h e r A . 1921, Zwyczaje pogrzebowe ludu polskiego, Lwów. F 1 i z а к S. 1952, M a t e r i a ł y etnograficzne i historyczne z terenu Z a g ó r z a n , Archiwum Etnogra­ ficzne, nr 4, P o z n a ń - Ł ó d ź . F r a n k o U . 1992, S o ż ż e n i a upyrej w s. Nahujewiczach w 1831 g. (1890), [przedr. w : ] Ukraińcy 1992. G i e y s z t o r A . 1982, Mitologia Słowian, Warszawa. G o ł ę b i o w s k i Ł . 1830, Lud połski. Jego zwyczaje, zabobony, Warszawa 1830 (reprint: War­ szawa 1983). �243 JESZCZE RAZ O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI (STRZYDZE) G o n e t S. 1910, Wierzenia l u d o w e z Suchej, Lud, t. 16. G u s t a w i c z B . 1902, K i l k a s z c z e g ó ł ó w ludoznawczych z p o w i a t u bobreckiego, Lud, t. 8. Hilferding A . 1965, Ostatki S ł o w i a n na p o ł u d n i o w y m brzegu B a ł t y c k i e g o M o r z a (1862), [ w : ] K o l b e r g 1965, s. 3 0 7 - 4 5 6 . H n a t i u k W . M . 1903, Znadobi do galicko-ruskoj d e m o n o l o g i i , Etnograficzny] Zbirnik, t. 15, Lwów. - 1912, Z n a d o b i do ukrainskoj d e m o n o l o g i i , Etnograficzny} Zbirnik, t. 34, L w ó w . I w a n o w P.W. 1992, Narodnyje rasskazy o w i e d m a c h i upyrjach (1891), [przedr. w : ] Ukraińcy 1992. K a n t o r J. 1907, Czarny Dunajec, Materiały t. 7. Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne, K o c z w a r a J. 1911, Wierzenia ludowe w M a ł y c h K o ń c z y c a c h , k o ł o Z e b r z y d o w i c na Ś l ą s k u , Lud,t 17. Kolankiewicz L . 1999, Dziady Teatr święta zmarłych, Gdańsk. Kolberg O. 1874, Lud. Krakowskie, cz I I I , K r a k ó w (reprint: D W O K t. 7, W r o c ł a w 1979). Kosińs 1875, Lud. Krakowskie, cz. I V , K r a k ó w (reprint: D W O K t. 8, W r o c ł a w 1979). 1882, Lud. Wielkie Księstwo Poznańskie, cz. V I I , K r a k ó w (reprint D W O K , t. 15, War­ szawa 1962). 1884, Lud. Lubelskie, cz. I I , K r a k ó w , (reprint: D W O K t. 17, K r a k ó w 1962). 1888, Lud. Pokucie, cz. I I I , K r a k ó w , (reprint: D W O K t. 3 1 , Warszawa 1963). 1888a, Lud. Radomskie, cz. I I , K r a k ó w , (reprint: D W O K t. 2 1 , K r a k ó w 1964). 1891, Lud. Chełmskie, cz. I I , K r a k ó w (reprint: D W O K t. 34, Warszawa 1964. 1962, Lud. Kaliskie i Sieradzkie, K r a k ó w ( D W O K t. 46). 1965, Lud. Pomorze, K r a k ó w ( D W O K : t. 39). 1967, Lud. Tarnówskie-Rzeszowskie, Warszawa ( D W O K t. 48). 1970, Lud. Mazowsze, cz. V I I , K r a k ó w ( D W O K t. 42). 1971, Lud. Ruś Karpacka, cz. I I , W r o c ł a w - P o z n a ń ( D W O K t. 55). 1973, Lud. Sanockie-Krośnieńskie, cz. I I ( D W O K t. 51). 1979, Lud. Ruś Czerwona, cz. I I / 2 , P o z n a ń - W a r s z a w a ( D W O K t. 57/2). ki W. 1904, M a t e r i a ł y etnograficzne zebrane w r ó ż n y c h o k o l i c a c h G a l i c y i , cz. 2, Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne, t. 7. K o w a l s k a - L e w i c k a A . 1986, L u d o w e w y o b r a ż e n i a ś m i e r c i , Polska nr 1-2. Sztuka Ludowa, r. 40, K o z i o ł M . 1989, S t r z y g o ń , Etnolongwistyka, nr 2, L u b l i n . K r u m h a n z l o v á Z . 1964, Z v l á š t n o s t i r i t u na s l o v a n s k ý c h p o h ř e b i š t i c h v Č e c h á c h , [ w : ] Vznik a počátky Slovanu, t. V. K r z y ż a n o w s k i J. 1963, Polska bajka ludowa w układzie systematycznym, t. 1-2, W r o c ł a w . L e h r U . 1982, Wierzenia demonologiczne we w s i Obidza (region s ą d e c k i ) w ś w i e t l e b a d a ń e m p i r y c z n y c h , Lud, t. 66. - 1983, L u d o w e wierzenia w demony wodne, „ R o c z n i k M u z e u m Etnograficznego w K r a ­ k o w i e " , t. 8. - 1984, Wierzenia w istoty n a d z m y s ł o w e , „ E t n o g r a f i a Polska", t. 28, z . l . - 1985, Wierzenia demonologiczne, [ w : ] Studia K r a k ó w 1985. z kultury ludowej Beskidu Sądeckiego, M á t y á s К . 1893, Nasze s i o ł o . Studjum etnograficzne, Wisła, t. 7. M l e c z k o T. 1902, Ś w i a t z m a r ł y c h . Zwyczaje i zapatrywania ludu polskiego w G a l i c y i za­ chodniej, Lud, t. 8. M i с e v a E. 1992, Ś w i a t i a n t y ś w i a t , Etnolingwistyka, t. 5, L u b l i n . M o s z y ń s k i К . 1928, Polesie wschodnie, Warszawa. - 1967, Kultura ludowa Słowian, t. I I , cz. 1, Warszawa. P a w ł o w s k a J. 1977, R e l i k t y w i e r z e ń d e m o n o l o g i c z n y c h w e wsiach w o k o l i c y D u b i e c k a , w o j e w ó d z t w o P r z e m y ś l , Rocznik Przemyski, t. 17/18: 1976/1977. P e ł k a L . J . 1987, Polska demonologia ludowa, Warszawa. �244 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI Pietkiewicz C. 1931, U m a r l i w wierzeniach B i a ł o r u s i n ó w , Pamiętnik Warszawski, 1931, z.2i3. - 1938, Kultura duchowa Polesia rzeczyckiego, Warszawa. P o d b e r s k i A . 1880, M a t e r y j a ł y do d e m o n o l o g i i l u d u u k r a i ń s k i e g o , Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej, t. 4. P o l W. 1966, Prace z etnografii p ó ł n o c n y c h s t o k ó w Karpat, Archiwum Etnograficzne, nr 29. Robotycki R. 1992, Wampiry. O d w i e r z e ń l u d o w y c h do f i l m o w y c h f a n t o m ó w , Polska Sztu­ ka Ludowa - Konteksty, r. 46, nr 1. S i m o n i d e s D . 1984, Śląski horror, K a t o w i c e . - 1989, Wierzenia i zachowania p r z e s ą d n e , [ w : ] Folklor Górnego Śląska, D . Simonides (red.), K a t o w i c e . S z y f e r A . 1979, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia Warmiaków, Olsztyn. Ś w i ę t e k J. 1893, Lud nadrabski od Gdowa po Bochnię. Obraz etnograficzny, Kraków. T o e p p e n M . 1892, Wierzenia mazurskie, Wisła, t. 6. T o m i c k i R. 1976, S ł o w i a ń s k i m i t kosmogoniczny, Etnografia Połska, t. X X . U d z i e l a S. 1890, Świat nadzmysłowy ludu krakowskiego mieszkającego na prawym brzegu Wisły, Warszawa. - 1922, Z k r o n i k k o ś c i e l n y c h . K r o n i k a w M i l ó w c e , Lud, t. 2 1 . Ukraińcy 1992, Ukraińcy: narodni wirowannja, powirja, demonołogia, Kiew. W a k a r e l s k i Ch. 1965, Etnografia Bułgarii, Wrocław. W a s i l e w s k i L . 1902, nota w dziale „ P o s z u k i w a n i a " , Lud, t. 8. W a s y l e w s k i S. 1907, W sprawie w a m p i r y z m u , Lud, t. 13. W a w r z e n i e c k i M . 1907, W i e ś M y s ł a k ó w . N o t y ludoznawcze, Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne, t. 9. W ó j c i c k i K . W . 1974, Klechdy, starożytne podania i powieści ludu polskiego i Rusi, Warsza­ w a ( w y d. 1 - 1837). Zborowski J. 1932, Ludoznawcze p r z y c z y n k i z g ó r a l s z c z y z n y , Lud, t. 3. Zoll-Adamikowa H . 1979, Wczesnośredniowieczne cmentarzyska szkieletowe Małopołski, t. 2: Analiza, W r o c ł a w . - 1995, D i e Jenseitsvorstellungen bei den Heidnischen Slawen: Defunciti v i v i oder i m materialle Seelen?, Przegląd Archeologiczny, t. 43. INNE KULTURY A 1 e к s e e v N . A . 1984, Samanizm tiurko-jazyčnych narodov Sibiri, N o v o s y b i r s k . A p u 1 e j u s z, Metamorfozy albo złoty osioł, t ł u m . E. J ę d r k i e w i c z , Warszawa 1995. B o t h e r o y d S., B o t h e r o y d P.F. 1998, Słownik mitologii celtyckiej, Katowice. С i n a 1 S. 1997, Ba 'al z Ugarit a inni bogowie burzy starożytnej Syrii i Palestyny, Kraków. C l e n d i n n e n I . 1996, Aztekowie. Próba interpretacji, Warszawa. C z a r n o w s k i S. 1956, K u l t b o h a t e r ó w i j e g o s p o ł e c z n e p o d ł o ż e . Ś w i ę t y Patryk bohater naro­ d o w y I r l a n d i i , [ w : ] t e g o ż , Dzieła, t. I V , Warszawa. E l i a d e M . 1984, Joga. Nieśmiertelność i wolność, Warszawa. - 1988, Historia wierzeń i idei religijnych, t. I , Warszawa. - 1994, Szamanizm i archaiczne techniki ekstazy, Warszawa. E r m a n W., T i o m k i n E. 1987, Mity starożytnych Indii, Bydgoszcz. F a r s o n D . , H a l l A . 1994, Tajemnicze potwory, Warszawa. F i l o s t r a t o s F l a v i u s , ŻywotApolloniuszaz Tiany, t ł u m . I . Kania, K r a k ó w 1997. F l o r e n s k i P. 1984, Ikonostas i inne szkice, Warszawa. G e i g e r P. 1 9 3 4 - 3 5 , Nachzehrer, [ w : ] Handwórtebuch des deutschen Abergalubens, Berlin-Leipzig. G o d l e w s k i A . L . 1976, Na morzach południowych, Wrocław. G o n d a 1980, Vedic Ritual: The Non-Solemn Rites, Leiden. G r a n e t M . 1973, Cywilizacja chińska, Warszawa t. V I , �JESZCZE RAZ O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI (STRZYDZE) 245 - 1997, Religie Chin, K r a k ó w . G r i m a 1 P. 1987, Słownik mitologii greckiej i rzymskiej, W r o c ł a w . H e a n e у M . 1996, Za dziewiątą falą. Księga legend irlandzkich, Kraków. H o m e r . 1999, Iliada, t ł u m . K . J e ż e w s k a , Warszawa. Jakubowska B . 1989, Złota Brama w Malborku. Apokaliptyczne bestiarium w rzeźbie średniowiecznej, Malbork. J u n g C G . 1998, Symbole przemiany, Warszawa. K a ł u ż y ń s k i S. 1986, Tradycje i legendy ludów tureckich, Warszawa. K e i t h A . B . 1925, The Religion and Philosophy of the Veda and Upanishades, H a r v a r d 1925 [reprint N e w D e l h i 1976]. Kobłandy-Batyr, 1987, Kobłandy-Batyr. Kazachski epos ludowy, t ł u m . M . Ł a b ę c k a - K o e c h e r o w a , Warszawa. К ü r b i s B . 1976, Holophagus. O smoku w a w e l s k i m i innych smokach, [ w : ] Ars histórica. Prace z dziejów powszechnych i Polski, P o z n a ń . L e u u w v a n d e r G. 1978, Fenomenologia religii, Warszawa. L é v i - S t r a u s s С. 1994, Opowieść o rysiu, Ł ó d ź . L u г к e r M . 1994, Przesłanie symboli w mitach, kulturach i religiach, Kraków. Ł y c z k o w s k a K . , S z a r z y ń s k a K . 1981, Mitologia Mezopotamii, Warszawa. M а с С u 11 о с h J.A. 1921, Vampire, [ w : ] Encyclopedia of Religion and Ethics, J. Hastings (ed.), t. 12, szp. 5 8 9 - 5 9 1 , Edinburgh. M a l i n o w s k i В . 1990, B a l o m a - duchy z m a r ł y c h na Wyspach Triobranda, [ w : ] t e g o ż Dzieła, t. 7, Warszawa. M a ń k o w s k i J. 1975, Mity i świat Eurypidesa. Zagadnienia wybrane, W r o c ł a w . M e 11 a a r t J. 1967, Catal Hüyük: Neolithic Town in Anatolia, L o n d o n . M i n o i s G. 1996, Historia piekła, Warszawa. Odyseja, Homer. Dzieła t. I I . Odyseja, t ł u m . L . S i e m i e ń s k i , o p r a ć . Z . K u b i a k , Warszawa 1990. The Oxford English Dictionary 1933, The Oxford English Dictionary, O x f o r d 1933, [reprint: O x f o r d 1988] P a t a ń d ź a l i , Jogasutry, [ w : ] Klasyczna joga indyjska, t ł u m . L . Cyboran, Warszawa, 1986. P a u z a n i a s z , 1968, Wędrówka po Helladzie = Na olimpijskiej bieżni i w boju. Z Pauzaniasza Wędrówki po Helladzie księgi V, VI i IV, t ł u m . J. N i e m i r s k a - P l i s z c z y ń s k a , W r o c ł a w . Potkowski E. 1973, Dziedzictwo wierzeń pogańskich w średniowiecznych Niemczech. Defuncti vivi, Warszawa. P r o p p W. 2000, Nie tylko bajka, Warszawa. Rygweda, Hymny Rigwedy, 1971, t ł u m . F. M i c h a l s k i , W r o c ł a w . R o u x J.-P. 1994, Krew. Mity, symbole, rzeczywistość, Kraków. S i e r o s z e w s k i W. 1961, Dwanaście lat w kraju Jakutów, t. I I , K r a k ó w . S k ł a d a n k o w a M . 1979, Mity królewskiej księgi. Symbole i wzorce mityczne w „ Szahname ", Warszawa. Słownik mitologii hinduskiej 1994, Słownik mitołogii hinduskiej, A . Ł u g o w s k i (red.), Warszawa. S ł u p e c k i P.S. 1998, Wyrocznie i wróżby pogańskich Skandynawów, Warszawa. S ł u s z k i e w i c z E. 1936, O duchach, duszach, d j a b ł a c h i demonach indyjskich, Lud, t. 34. S o m a d e w a , 1955, Wetala..., Dwadzieścia pięć opowieści wampira [Wetala-pańcza-wimsatika], t ł u m . H . W i l l m a n - G r a b o w s k a , W r o c ł a w . S t i l l e r R. 1971, Antologia literatury malajskiej, Wrocław. S u r a z a k o v S.S. 1985, Altajskij geroičeskij epos, M o s k v a . Tryjarski E. 1991, Zwyczaje pogrzebowe ludów tureckich na tle ich wierzeń, Warszawa. Wałkówska H . 1973, Kult zmarłych w Indiach starożytnych. Studia z etnografii Indii, Wrocław. W h i t e Т. H . 1960, The Bestiary. A Book of Beasts. Being a Translation from a Latin Bestiary of the Twelfth Century, made and edited b y . . . , N e w Y o r k . V i t e b s k y P. 1996, Szaman, Warszawa. Z i e l i ń s k i Т. 1991, Religia starożytnej Grecji. Zarys ogólny. Religia hellenizmu, Wrocław. �246 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI JAROSŁAW KOLCZYŃSKI ON L A M I A S A N D VAMPIRES ONCE A G A I N Summary The author has re-examined ethnographic records c o m i n g f r o m before the W W I I (i.e. i n c l u d ­ i n g also some areas o f Belarus and U k r a i n e previously b e l o n g i n g to Poland) i n search o f those concerning lamias and vampires ( i n Polish referred to by more names: u p i ó r , w a m p i r , s t r z y g o ń , strzyga). The resources o f data, especially from the 1 9 th century are f a i r l y r i c h , a l l o w i n g for attempts o f interesting explanations reaching deeper into the w o r l d o f archaic i m a g i n a t i o n . I n part I source data are collected and marshalled, those t e l l i n g about: situations i n w h i c h the mentioned demons emerge, their forms and actions, ritual ways o f neutralizing their magic p o w e r and other r i t u a l actions associated w i t h their apparition. The author distinguishes different types o f e v i l spirits mentioned and named i n f o l k tales (i.e. different categories o f vampires, lamias, nightmares, kelpies waterspirits. I n Slavonic languages emons are distinguished by more names although i n some beliefs and stories they seem to be confused.In the author's classification they should be treated separately despite some propinquities i n the motives o f respective beliefs. I n the second part interpretation is offered. The author starts w i t h the d e f i n i t i o n o f the dis­ cussed demon ( vampire/lamia) as " l i v i n g ghost", " l i v i n g corpse" (defuncti vivi). Remarkable are those beliefs i n w h i c h die demon is believed to be hollow, empty, w i t h o u t skeleton inside h i m . I t may reveal one o f the most p r i m a r y fears o f m a n k i n d , i.e. fear o f filling one's body ( l i v i n g or after death) w i t h strange and hostile soul.That d i d not a l l o w the deceased for the proper passage to the other w o r l d . Here another archaic image seems to be reflected, associating the decay o f the flesh w i t h the passage to the other w o r l d w h i l e the preservation o f complete skeleton means the chance for r e v i v a l . The demonic soul was believed to be able to leave the human body and to occupy that o f a b i r d w h i c h , i n turn became a dangerous demon - another archetypie image. Remarkable is that the most feared " l i v i n g ghosts" ("zombies") were those into w h i c h m a g i ­ cians and witches turned. Here we should refer to the paleocultural and cross-cultural figure o f shaman - the one whose soul can leave his body but alsowhose b o d y can be posesssed by other spirits. The v a m p i r e / l a m i a was said to bite and devour his v i c t i m or to strangle and suck his/her b l o o d . B e i n g devoured is, most probably the most archaic image o f v i o l e n t death. B e i n g devoured by a demon was s t i l l more dreadful since i t frustrated any chances for r e v i v a l . K a z i m i e r z M o s z y ń s k i says that, i n his o p i n i o n , that demon, as i t appears i n the b e l i e f system o f the Slavs, has "an air o f infinite savagery". A c c o r d i n g to the author i t is a very suitable term i f by "savage" w e mean not o n l y " p r i m i t i v e " but also " p r i m a r y " . ( I n Polish - " p i e r w o t n y - one term w i t h double meaning- " p r i m a r y " and " p r i m i t i v e " Here we can see the p r i m a r y fears o f m a n k i n d . I n the t h i r d part the author studies the above mentioned ("our") vampires against the back­ ground o f similar beliefs i n other cultures. He starts w i t h the B u l g a r i a n vampires w h i c h prove the Slavic cultural " c o m m o n denominator". Striking resemblances can be found i n the German c u l ­ tural area (both those o f ancient times and i n German folk culture). Remarkably less distinct is the representation o f " l i v i n g corpse" i n the ancient Celtic cultural circle. S t i l l less i n ancient Greece. O n the other hand an equivalent o f the " l i v i n g corpse" can be found i n the Vedic India (wetala). Remarkable similarities w e can see i n ancient China. Instances reaching far back i n the past and/ or c o m i n g f r o m distant societies prove u n i t y o f i m a g i n a t i o n reaching very deeply and seem to h i n t at certain paleocultural patterns . The more strange i t seems that the representations o f the " l i v i n g corpse" are, as a matter o f fact, not present at a l l i n some great and ancient cultural circles, e.g. by Semitic or A l t a i c peoples. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzy рек � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d43db9aabfcb92ea32092f11f2dac998.pdf 2c103f142a263b0d0286ebcac326c031 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1730 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1601 Title A name given to the resource Pogranicze jako patchwork. Refleksje z Białorusi / ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47, s.129-148 Creator An entity primarily responsible for making the resource Demski, Dagnosław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L V I I : 2003, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 DAGNOSŁAW DEMSKI Instytut A r c h e o l o g i i i E t n o l o g i i P A N , Warszawa POGRANICZE JAKO PATCHWORK. REFLEKSJE Z BIAŁORUSI ... Nie ma już Połskę, tej dziewczynki, która mówiła za swoju rodzinu zrobiliśmy wierszyki wtenczas, się drugimi która była w Polsce, polskie... My oddaliśmy która kochała by wszystko a za czas wojny i za życie pośle wojny (Naliboki) Inspiracją do napisania tego artykułu były wywiady i rozmowy przeprowa­ dzone z mieszkańcami Zachodniej Białorusi, a konkretnie rejonu Puszczy Nalibockiej. Pojawiały się w nich wątki historyczne, związki rozmówców z dawnym państwem polskim i kulturą polską. Wspominali o trudnym losie ludzi zmuszo­ nych do adaptacji na ziemi o wielokrotnie zmieniających się granicach. Po przeczytaniu wspomnień Hipolita Korwina-Milewskiego , uświadomiłem sobie, że pytanie „kim jestem" jest na tych ziemiach stawiane, w tej czy innej formie, przez kolejne pokolenia. Uznałem też, że pojęcie „pogranicza", wzajem­ nych związków między sąsiadującymi ze sobą narodami i kulturami, jest ciągle jeszcze tematem nie wyeksploatowanym i wartym dalszych rozważań. Przedmiotem opisu jest „świat" wyłaniający się z wypowiedzi mieszkańców badanych terenów . Specyfika tego regionu i ludzi tam mieszkających polega na tym, że żyją oni na swojej ziemi „od zawsze", ale w ciągu życia kilkakrotnie do­ świadczyli zmian granic państwowych (lata 1918-1922, 1939, 1941, 1944). Zmia­ ny granic wywarły duży wpływ na ukształtowanie się tożsamości mieszkańców Zachodniej Białorusi. Chociaż Puszcza Nalibocka leży dzisiaj niedaleko od Miń­ ska, to w przeszłości znajdowała się po polskiej stronie granicy polsko-rosyjskiej. Z tego powodu obszar podlegający w ciągu życia jednego pokolenia mieszkańców 1 2 1 H i p o l i t K o r w i n - M i l e w s k i (1848-1932), w ł a ś c i c i e l majątku Ł a z d u n y i Ł u g o m o w i c z e na obrze­ ż a c h Puszczy Nalibockiej w okolicach m i e j s c o w o ś c i Gieranony, p o w . w i l e ń s k i . B y ł p o s ł e m do D u m y Rosyjskiej z Gubernii W i l e ń s k i e j w latach 1906-09. P r z y c z y n i ł się do p o w o ł a n i a na premiera Rosji Piotra S t o ł y p i n a . N a l e ż a ł do konserwatywnego ś r o d o w i s k a tzw. ż u b r ó w kresowych, o d z n a c z a j ą c e ­ go s i ę p e w n y m stopniem separatyzmu kresowego. Ś w i e t n y gospodarz, uczestnik z j a z d ó w gorzelnik ó w w M o s k w i e i W i l n i e . W s p ó ł p r a c o w a ł z Kurierem Litewskim. Z racji swoich k o n t a k t ó w zagra­ nicznych u c z e s t n i c z y ł w kreowaniu p o l i t y k i na Kresach. Przeciwnik Józefa P i ł s u d s k i e g o . 2 C y t o w a n y m a t e r i a ł pochodzi z w y w i a d ó w i r o z m ó w zarejestrowanych w latach 1 9 9 9 - 2 0 0 1 , k i e d y to p r o w a d z i ł e m badania terenowe grupy laboratoryjnej s t u d e n t ó w etnologii K E i A K U W w rejonie Puszczy N a l i b o c k i e j . Badania p r z e p r o w a d z i ł e m w m i e j s c o w o ś c i a c h : Rubieżewicze, I w i e n i e c , N a l i b o k i , Derewna oraz w M i ń s k u . A u t o r a m i c y t o w a n y c h w t e k ś c i e w y w i a d ó w i roz­ m ó w są: R. M a z u r e k , M . Blados, M . N a w r a c k a , K . Gozdalska, M . T r a l e w i c z , M . S t r a w i ń s k a oraz D . D e m s k i . N i e z a m i e ś c i ł e m tu c y t a t ó w z m o i c h w y w i a d ó w z tego rejonu p o c h o d z ą c y c h z lat w c z e ś n i e j s z y c h . �130 DAGNOSŁAW DEMSKI wielokrotnym zmianom granic administracji państwowej uznałem za pogranicze. Szczególnie istotne jest w tym przypadku to, że zmiany kulturowe i świadomo­ ściowe ludności nie są wywołane ich emigracją, ale przesuwaniem się granic. Przedmiotem rozważań jest zatem problem, jak funkcjonuje „pogranicze" w umysłach i zachowaniach jego mieszkańców oraz wpływ zmiany granic na różne sfery życia ludzi, widziany przez pryzmat miejsca, jakie badana grupa zajmuje w lokalnym (lub regionalnym) systemie hierarchii i statusu, będącym odzwierciedleniem uznawanych przez nią wartości . Każde środowisko lokalne prezentuje pewien rodzaj układu sił. Można w nim wyróżnić kilka głównych elementów składowych, z których każdy posiada swoje miejsce w hierarchii. Pozycja dominująca narzuca swój wzór kulturowy całości, co jest widoczne na pograniczu etnicznym. Na stan środowiska wpływa wiele czynników zewnętrznych i wewnętrznych, w związku z tym dzieje zbio­ rowości lokalnej wykazują dynamikę, a pozycję dominującą mogą zajmować kolejno różne grupy. Ma to także miejsce w przypadku pogranicza kształtowa­ nego przez zmiany granic politycznych. Człowiek pogranicza zostaje zmuszony do adaptacji do zmieniających się warunków, wynikłych ze zmiany granic, a co za tym idzie do innych instytucji, języków, tradycji itp. Problem „kim jestem" może pojawić się w różnych ujęciach i pod różnymi pojęciami. Na obszarach zachodniej części współczesnej Białorusi problem ten był obecny już na przełomie X I X i X X w. Oto, co pisze w swoich wspomnie­ niach, spisanych w latach 20-tych X X w., Hipolit Korwin-Milewski: „Otóż w końcu X V I I I wieku, jeśli plebs kresowy różnił się swoją gwarą do­ mową i po części obyczajami od rdzennie polskiego, to warstwa czołowa i tu, i tam była do takiego stopnia zlana i zrównana, jak się tego jeszcze wtenczas nie zauważało między południowymi i północnym i Francuzami lub Niemcami. Na­ wet, i to jest także zjawisko ogólnoeuropejskie u wszystkich większych narodów, ta wschodnia elita polska miała uczucie patriotyczne raczej silniejsze niż zachod­ nia. Dawał się też u niej zauważyć fenomen, którego po dziś dzień nie można nie zauważyć u innych narodów europejskich, mianowicie, że jakościowo ta elita kresowa przedstawia nie mniejszą lecz raczej większą wartość specyficzną niż wśród ludności od granic kraju bardziej oddalonej. Tak wszyscy trzej główni, właściwie jedyni twórcy odrodzenia i zjednoczenia Włoch byli kresowcami: Cavour Sabaudczykiem, Garibaldi Nicejczykiem, Mazzini Ligurem z pod Genuy. We Francji, gdy tylko zaczęło przebudzać się poczucie jedności narodowej, pierwszymi bohaterami tego porywu byli lotaryńska pastuszka Joanna D'Arc, Bretończyk Du Gueclin, trochę później „rycerz bez skazy lub strachu" Bayard z pod Grenoblů, który w chłopięcym wieku pewnie używanego w Paryżu języka nie rozumiał. W przeszłym wieku uosobieniem patriotyzmu francuskiego byli Korsykańczyk Napoleon Bonaparte i Gaskończyk, świeży przybysz z Włoch, 3 3 Pod p o j ę c i e m miejsca rozumiem to, co P. Bourdieu n a z y w a ł p o z y c j ą , j a k ą jednostka zajmuje w d a n y m p o l u lub u k ł a d z i e k u l t u r o w y m . Z a j ę c i e takiej, a nie innej pozycji powoduje konsekwen­ cje dla z a c h o w a ń i s p o s o b ó w m y ś l e n i a o ś w i e c i e danej grupy. �POGRANICZE JAKO PATCHWORK. REFLEKSJE Z B I A Ł O R U S I 131 Gambetta. W tym samym wieku Anglia zawdzięcza protestanckiej Irlandii naj­ większych swoich bohaterów wojskowych: Wellingtona, Robertsa i Kitchenera. Gdyby w tych trzech krajach rozsortować wszystkie ich znakomitości z dzie­ dziny czy wojskowej, czy politycznej, naukowej lub artystycznej, to by się zna­ lazło, że ich kresy dostarczyły wspólnej ojczyźnie grubo więcej niż połowę tych ludzi, którym ta ojczyzna zawdzięcza swą chwałę. To samo z naszymi Kresami. Nawet dzisiaj, kiedy o nas już coś wiedzą na Zachodzie, zapytajcie przeciętnego Anglika lub Francuza, o jakich znakomitych Polakach on słyszał od czasu zagłady naszego państwa, on wyliczy wam gro­ dzieńskiego szlachciurę Kościuszkę, Wołyniaka ks. Józefa Poniatowskiego, także Wołyniaka ks. Adama Czartoryskiego, Nowogrodzianina Adama Mickiewicza, 0 ile jest artystycznie wykształconym, Mińszczuka St. Moniuszkę, Grodzieńczuka Henryka Sienkiewicza, urodzonego w Wilnie, wychowanego w Krzemieńcu Sło­ wackiego, Podolanina Paderewskiego" (Korwin-Milewski 1993, s. 399-400). Cytowany fragment uzmysławia nam, że problem pogranicza nie był obcy mieszkańcom Kresów w pokoleniu autora, chociaż posługiwano się innymi niż obecnie pojęciami, jak np. 'kresy', 'kresowcy', 'elita kresowa' lub 'uczucia patriotyczne'. Nie był to przy tym problem akademicki lub czysto teoretyczny, a wielu z mieszkańców zmuszonych było wielokrotnie konfrontować się z nim w różnych sytuacjach, szczególnie w trudnych i przełomowych momentach dzie­ jowych tej ziemi, spowodowanych głównie zmianą politycznych granic i włą­ czaniu jej w inne państwa. Każdy mieszkaniec pogranicza musiał znaleźć swój własny, praktyczny sposób radzenia sobie ze zmieniającą się rzeczywistością. Różnorodność opinii w kwestii adaptacji po zmianie granic, wyrażanych przez mieszkańców pogranicza, wskazuje przede wszystkim na istnienie wielu, często skrajnych, postaw światopoglądowych i politycznych. Spory teoretyczne 1 definicyjne są odzwierciedleniem głębszych konfliktów postaw. W tej sytuacji w dyskusji należy zachować większą ostrożność przy formułowaniu definicji i zgłaszaniu własnych argumentów, czy w rozumieniu definicji i argumentów innych stron, aby bogactwa rzeczywistości Kresów nie zredukować do kilku najbardziej radykalnych postaw. * * * 4 Czym jest pogranicze? Wielu autorów podejmowało ten temat i nie jest moim celem szczegółowa prezentacja ich prac. Najczęściej podkreśla się terytorialny lub przestrzenny wymiar pogranicza. Jest on najbardziej widoczny. Pragnę tu zwrócić uwagę na inny, szczególny aspekt pogranicza, jakim jest „łączenie obu stron" w rodzaj wzorca, manifestującego się we wszystkich sferach życia jego mieszkańców. Oczywistością jest, że pogranicze nie jest ściśle związane z linią granic państwowych. Mieszkańcy pogranicza pozostają pod wpływem graniczą­ cych ze sobą ziem, często - pomimo widocznych różnic - dzielą wspólne wartości, 4 Sadowski (1995a; 1995b), K a b z i ń s k a (1994; 1999). �132 DAGNOSŁAW DEMSKI idee i tradycje. Również dawne Kresy Rzeczypospolitej z czasów Korwina-Milewskiego lub zachodnią część powojennej Białorusi można uznać za przy­ kład kultury pogranicza, ponieważ ich mieszkańcy pozostają pod wzajemnym wpływem kultur sąsiadów. Najczęściej spotykamy w literaturze dwa sposoby spojrzenia na pogranicze. Z jednej strony widziane jest ono jako kresy albo peryferia głównego obszaru etnicznego lub kulturowego, z drugiej - jako strefa po obu stronach granicy, na której terenie występują wpływy charakterystyczne dla obu stron. Przykładem pierwszego stanowiska były słowa Hipolita Korwina-Milewskiego. Mimo, że prezentuje on pogląd z początku X X w., to przed takimi samymi dylematami staje każde pokolenie mieszkańców pogranicza. Pogranicze jest miejscem zetknięcia się przynajmniej dwóch kultur, a sposób ich połączenia jest różnorodny i rzadko przewidywalny. Istnieją zbiorowe i indy­ widualne formy tego „zderzenia kultur", obie podlegające zmianom. Relacje każ­ dego z mieszkańców przedstawiają jakiś fragment całości obrazu, którego sami są częścią. Jedna z kultur ma zawsze pozycję dominującą. Dopełniającą się całoś­ cią byłyby tu wyobrażenia tego samego obszaru widziane oczyma przedstawicieli obu stron granicy. Wraz z przesunięciem granic jedna strona zdobywa przewagę i zajmuje pozycję dominującą wobec drugiej. Można się zastanawiać, czy wszyst­ kie strony mają taki sam obraz rzeczywistości pogranicza, czy przeciwnie - ist­ nieje więcej sposobów wartościowania i prezentowania rzeczywistości. Na bada­ nym przeze mnie obszarze powinien funkcjonować obraz Polaków w oczach Białorusinów i obraz Białorusinów w oczach Polaków. Pogranicze objawia się w różnych aspektach i sferach rzeczywistości. Dynamika zmian obserwowana jest wyraźniej z pokolenia na pokolenie, a współcześnie zmia­ ny zachodzą częściej. Życie jednostki na pograniczu przyrównać można do sytua­ cji dziecka, które musi dokonać syntezy cech obojga rodziców, raz żyjących ze sobą w zgodzie, w drugim przypadku z trudem godzących odmienne charaktery, a innym razem wręcz nienawidzących siebie nawzajem. Do znaczącej syntezy nie musi dojść, jeśli nastąpiło odrzucenie jednego z rodziców. Taki wzorzec (od syntezy do odrzucenia jednej ze stron) objawia się w wielu wymiarach i aspektach. Sana mapie świata miejsca, które można traktować jako pogranicze ze wzglę­ du na fakt ukształtowania się na wspólnym obszarze jednocześnie dwu lub kilku formacji kulturowych i religii. Najlepszym przykładem wydaje się być Jerozoli­ ma - święte miasto trzech religii: judaizmu, chrześcijaństwa i islamu, ale rów­ nież Wilno - ośrodek kultury litewskiej, polskiej i białoruskiej, Lwów - centrum kultur ukraińskiej, polskiej, czy szerzej - Kresy. To miejsca, w których dochodzi do syntezy kultur, co powoduje ich wzajemną inspirację . Prace o pograniczu najczęściej koncentrowały się na mechanizmach proce­ sów asymilacji i akulturacji, a kontekst kulturowy służył egzemplifikacji okreś­ lonego aspektu lub odmiany tego procesu. Przykładem na to na obszarze zachod5 5 I n n y m i p r z y k ł a d a m i tego t y p u miejsc w Polsce s ą Ś l ą s k i Kaszuby, gdzie wzajemne inspira­ cje k u l t u r o w e s ą nie do przecenienia. �POGRANICZE JAKO PATCHWORK. REFLEKSJE Z B I A Ł O R U S I 133 niej Białorusi są charakterystyczne relacje informatorów: [...] słuchaj jak wy „obrusieli" (Iwieniec); [...] to można rozróżnić po mowie, czasem słowo jakie polskie usłyszę, może nie polskie ale opolszczone (Naliboki). Ważnym fragmentem badań pogranicza jest skupienie się na warstwie wza­ jemnych stereotypów dwóch lub kilku sąsiadujących stron. Takie badania mają sens, gdyż zawsze przynoszą dużo aktualnego materiału (np. z lat 1999-2001), odzwierciedlającego stan relacji. Mamy do czynienia z różnego rodzaju stereoty­ pami. Jedne dotyczą cech charakteru i typowych zachowań: Polki takie statecznaje, a prawosławna ona szustra taka bolsze. A Rosjanki to one tolko huliajut (Naliboki); Polka jest takaja, no, bolsze na princezu pahoża, bolsze Polka czem Rosjanka czy Białaruska. Białaruska za wsio była w robocie, w czarnych rukách, a Rosjanka nic jej nie wychodzit, ona nie lubi rabotat, wcale nie lubi (Naliboki); Białorusini Oj, jak mnie każu, szto nasze też nie takije, nie złyje kobiety, takie i dobre jest. Jest troszeczki coś teraz ludzie takije nerwowe, taka życie jest ciężka. Pracują, pracują i nie mają nic (Naliboki); Nasze Białorusinki są takie czarne pracują całe życie, po prostu nie znają drugiego, nie maja porównania i całe życie pracują. Pracują ,aby tylko przeżyć. No, nasze dziewczęta, kobiety są tro­ chę pogubione w sobie. Oni czasem wstydzą się siebie, wstydzą się powiedzieć coś nie tak, więcej one takie hamują się, że są niczym. Wstydzą się siebie. Oni nie mogą coś walczyć za swoje prawa, on czują tyko obowiązki wobec państw. Biało­ ruska kobieta taka, że nawet jak mąż bije, to ona nic tylko, no taki człowiek i tak trzeba żyć (Naliboki); Rosjanki? Są niemiłe, niemiłe. Ze wszystkim chce rozma­ wiać, ale nie chcą pracować, a chcą mieć Białorusinek?...To...ja zjednej strony mnie to się podoba prostota, proste na duszy. Jak wy zauważyli na naszej to nasze kobiety to takie proste ludzie, ale to jest często takie chamskie. Człowiek kultury, no to nie jest..., Rosjanki Wiesz, one uważają się za lepszych ludzi, uwa­ żają się za lepszych, za wyższe stworzenie. Czują się wyższą nacją (Naliboki); Rosjankę można poznać po tym, że ona czysto po rosyjsku rozmawia. Oni dostat­ nio lubią swoją nację rosyjską. Oni nie mieniają języka. A miejscowi ludzie, o i Białorusini, i Polacy ich nie rozbierzesz, dlatego że między sobą od maleńkie­ go na ulicy tak (Iwieniec); Do Białorusów to normalnie, no Ruskich nie lubią...; No idzie od nich jakiś szarm, że Polaczki (Iwieniec). Inne stereotypy opisują wygląd, także będący wyrazem pewnych cech charak­ teru: Białorusini poznać to można rozpoznać często po oczach, bo taki mają ból, ból w oczach. Nawet przejedz w mieście w tym autobusie, czy w tramwaju, nie zobaczysz żadnego uśmiechu w tej setce ludzi. Będzie się ktoś tam śmiał, ale z durnych jakiś tam zabaw, nie będą to jakieś szczęśliwe uśmiechy, ten ból w oczach będzie... (Naliboki); Rosjanki jeszcze grubiej chodzą jak Białaruski (Naliboki). Stosunek do religii także może znaleźć swój obraz w stereotypach: Prawo­ sławne kobiety zawsze po chrzcie, więcej są prawosławne nie po praktyce chrześ­ cijańskiej, ale po chrzcie. Katoliczki dużo takie jakąś radość mają w sercu i inny podchod do sprawy świętości, nie umartwienie, ale jakaś wesołość. No, prawo­ sławni takie są mniej religijne. Nie chce powiedzieć, że są niżej, bo to nie praw­ da, ale są takie no nie w praktyce religijnej (Naliboki). �134 DAGNOSŁAW DEMSKI Z badań wynika, że pewne stereotypy mają trwały, wielopokoleniowy charak­ ter, inne są odbiciem bardziej aktualnego stanu relacji, wskazując równocześnie na długo- i krótkofalowe efekty zmian. Każdy z nich odpowiada pozycji, jaką w świe­ cie informatora lub autora zajmują Białoruś i Polska. Zgodnie z duchem koncepcji Pierre Bourdieu (2003), każda wypowiedź informatora w istocie jest wyrażeniem miejsca, jakie dana sprawa zajmuje w świecie wartości rozmówcy. Wróćmy do szczególnego aspektu pogranicza, na który chciałem tu zwrócić uwagę. Pogranicze to rodzaj strefy kulturowej, w której elementy dwóch (lub kilku) stron są wymieszane ze sobą, oczywiście występując w różnych propor­ cjach. Ich skład zależny jest od wielu czynników. Do nich zaliczymy z pewnoś­ cią odległość od granicy - im dalej teren oddalony jest od granicy, tym mniej przedstawia cech kulturowych należących do kultury strony przeciwnej . Współcześnie pogranicze należy traktować niejako zwartą strefę równomier­ nie wymieszanych cech kulturowych, ale jako obszar przypominający mozaikę lub patchwork . Pod tym pojęciem rozumiem zbiór luźno połączonych proce­ sów, nierównomiernie rozwiniętych wzorów kulturowych, odzwierciedlających sprzeczne reguły rządzące działaniami ludzi należących do odrębnych kultur. Istnieje ono nie tylko przestrzennie - horyzontalnie, ale także wertykalnie - spo­ łecznie i znajduje nieoczekiwanie swój wyraz niemal w każdym wymiarze życia. Ze względu na przedmiot zainteresowania badaczy - styk przynajmniej dwóch kultur - pogranicze stanowi inną jakość niż kultura rozumiana jako całość. Po­ granicze różni się od ziem położonych w centrum kraju, choć i tam dochodzi do sytuacji zderzenia wielu kultur, szczególnie obecnie w dobie procesów globali­ zacji. Na specyfikę pogranicza wskazuje fakt, że często była to kraina nie zwią­ zana z imieniem dynastii, ziemia niedziedziczona, a raczej przyłączona do głów­ nej części później, podbita lub będąca przedmiotem sporu. Świadczy to o braku ciągłości historycznej, co jest najbardziej istotną cechą takiego regionu. Sytuacji pogranicza, moim zdaniem, nie do końca odpowiadają metafory: ba­ zaru kuwejckiego, ani kolażu Geertza (1986, s. 121), gdzie akcent kładziony jest na wielogłosowy obraz całości, co jest również istotne, tu istotą jest coś odmien­ nego - specyficzny obszar styku dwóch rzeczywistości. Bardziej odpowiada temu obszarowi określenie patchwork lub mozaika kulturowa, podkreślające zainte­ resowanie badacza układem wzajemnie splecionych cech przynajmniej dwóch kultur. W przypadku kolażu akcent kładziemy na różnorodność, w patchworku pogranicza - punktem wyjścia są dwie kultury, a interesuje nas stopień wymie­ szania między nimi, od skrajności po różne formy pośrednie. Motywem przewodnim rozważań nad pograniczem jest współistnienie sąsia­ dujących kultur w różnych, często nieporównywalnych układach. Istotą tego zja6 7 6 7 Podobnie u w a ż a w i e l u a u t o r ó w , w t y m Sadowski 1995a; 1995b. I n s p i r a c j ą dla m n i e b y ł o u ż y c i e tego t e r m i n u przez Stephena M . Lyona w pracy pt. Power and Patronage in Pakistan ( L y o n 1993, s.68). A u t o r proponuje w miejsce przechodzenia m i ę d z y i d e a l n y m i t y p a m i Leacha, zastosowanie bardziej u ż y t e c z n e j konceptualizacji p a t c h w o r k u j a k o r ó ż n i ą c y c h s i ę p o z i o m ó w w y s t ę p o w a n i a w s p ó l n y c h i d e a ł ó w i zasad organizacji s p o ł e c z n e j roz­ rzuconych w sąsiednich społecznościach. �POGRANICZE JAKO PATCHWORK. REFLEKSJE Z B I A Ł O R U S I 135 wiska jest fakt, że wspólne lub podobne wartości mogą występować na różnych poziomach społecznych i kulturowych sąsiadujących ze sobą grup. Przykłady na potwierdzenie tego układu można odnaleźć w każdym z omawianych w etno­ logii wyznaczników kulturowych lub etnicznych - np. w języku, religii, historii. Dotyczy to również świadomości i tożsamości, będących zwieńczeniem wszyst­ kich poprzednich wyznaczników. Sposób „łączenia" kultur tworzy wzorzec, który przenika mikrokosmos lokalny, stając się częścią życia pogranicza. Jak już wspomniałem, przyjmuje on formę wzorca - patchworku, jednego z wielu możliwych, w lokalnej zbioro­ wości. Można go badać jako zbiór wszystkich możliwych elementów dla bada­ nej zbiorowości lub dla jednostki. Na pograniczu patchwork, zawsze jeden z wielu możliwych, jest formą wy­ mieszania nie tylko języków, religii, przestrzeni społecznej, ale także historii ze współczesnością, deklaracji z praktyką, tradycji z inwencją, tutejszości z etnicznością, starego z nowym, lokalności z globalnością, narodowego z ponadnaro­ dowym, podrzędnego z nadrzędnym. JĘZYKI Przykładem zjawiska odzwierciedlającego wzory patchworku w sferze języ­ ka, na obszarze Zachodniej Białorusi, jest obecność kilku języków - rosyjskiego, białoruskiego, „prostego", polskiego. Badacze-wskazywali na istnienie wysp języka polskiego na dawnych Kresach. Przed wojną było ich jeszcze sześć , a teraz możemy mówić tylko o dwóch, czy trzech na terytorium dzisiejszej Białorusi. Charakterystyczne były zwarte skupiska ludności posługującej się językiem polskim, np. iwieniecka wyspa językowa (Krysiński 1928, s. 356). Na kwestie języka na Białorusi spojrzeć można także od strony obszarów ich stosowania. Okazuje się, że - jak przystało na pogranicze - nadal jesteśmy świad­ kami zróżnicowania języków na język rodziny i wsi (prosty, białoruski), szkoły (białoruski, rosyjski), wyższej uczelni (rosyjski), urzędów państwowych (rosyj­ ski), kościoła (białoruski, polski), wojska (rosyjski). Mieszkaniec Białorusi pol­ skiego pochodzenia ma możliwość znajomości trzech lub czterech języków - białoruskiego, rosyjskiego, polskiego oraz „prostego". Jednak w praktyce zna­ jomość języka polskiego jest na Białorusi zróżnicowana. Duża część Polaków średniego i młodszego pokolenia słabo włada językiem polskim. Posługiwanie się nim także jest niejednorodne. Istnieje np. język kościelny, język pieśni po­ grzebowych, napisów nagrobnych, listów do rodziny za granicą. Pewną formą zauważalnego wpływu kultury polskiej na miejscową jest używanie bardziej urozmaiconego słownictwa (u niego boisz polskich slow; Mińsk). 8 9 8 Wyspy: d u n i ł o w i c k a (pow. dziśnieński, postawski, w i l e j s k i ) , iwieniecka, w o ł k o w y s k a oraz mniejsze - p o r o z o w s k a , h e r m a n o w i c k a ( p o w . d z i ś n i e ń s k i ) , p r o z o r o c k a (pow. d z i ś n i e ń s k i ) ( K r y s i ń s k i 1928, s. 3 5 6 ) . 9 W e d ł u g autora „ w y s p a " i w i e n i e c k a o b e j m o w a ł a ł ą c z n i e 6 g m i n , w t y m Pierszaje, I w i e n i e c , W o ł m a , R u b i e ż e w i c z e i N a l i b o k i (pow. w o ł o ż y ń s k i ) oraz Derewna (pow. s t o ł p e c k i ) . �136 DAGNOSŁAW DEMSKI Osobnym, występującym współcześnie na wsi białoruskiej zjawiskiem związa­ nym z językiem jest zapotrzebowanie na wiejskich „tłumaczy" listów od rodziny z Polski. Coraz trudniej spotkać ludzi swobodnie posługujących się językiem pol­ skim. Najczęściej są to ludzie starsi wiekiem, którzy znają ten język, przynajmniej do pewnego stopnia, w mowie i w piśmie. Występują oni również w chórach pogrzebowych, śpiewając polskie pieśni. Obecnie polski stał się również częścio­ wo językiem „użytkowym" wycieczek do Polski i handlu przygranicznego. RELIGIE W sferze religii wzory rozłożenia wszystkich elementów przyjmują różnorodne formy. Obok siebie mieszkają prawosławni i katolicy - wyznawcy głównych wy­ znań na tym terenie, ale poza nimi obecne są inne kościoły, powstałe w pewnym sensie w wyniku zderzenia kulturowego tych pierwszych. Uformowały się w wy­ niku ruchów jednoczących lub przeciwnie, bardziej separatystycznych, np. unici, starobrzędowcy lub pochodzący z poza tego kręgu - baptyści. Ruchy te przyjęły charakter formalny w postaci odrębnego kościoła, hierarchii, często w wyniku presji politycznych, jakim podlegały w przeszłości. W węższym kręgu Kościoła Katolickiego rozwijał się nurt białoruski, którego jednym z najwybitniejszych przedstawicieli był ks. Czerniawski z Wiszniewa. Na Białorusi pracowało wielu księży przybyłych z Polski, co również musiało mieć wpływ na wiernych. Mamy wiele mniej formalnych przykładów wymieszania wpływów w codzien­ nych manifestacjach religii. Przestrzennie odpowiadały im tereny wyżej wymie­ nionych wysp ludności katolickiej, które równocześnie oznaczały wyspy języka polskiego. Wymieszaniu sprzyjają małżeństwa mieszane i związane z tym prze­ chodzenie na inną wiarę - w przeszłości oficjalnie unikane, a współcześnie po­ wszechne. Poza tym występują inne synkretyczne modyfikacje religii, widoczne w folklorze lokalnym, jak łączenie symboli religijnych różnego pochodzenia, np. krzyże, organy, ale również w wierzeniach, zachowaniach i praktykach. Wśród wiernych katolickich widoczne są zmiany polegające na zanikaniu starszych, lokalnych zwyczajów obecnych w praktyce Kościoła Katolickiego na Białorusi, np. lamentów, starych pieśni. Na te zjawiska mają również wpływ częstsze kon­ takty z przybyszami z Polski, albo podczas pielgrzymek w Polsce. W środo­ wiskach ludności pochodzącej z rodzin katolickich, ale nie praktykujących, tra­ dycja katolicka jest czasem doceniana i podkreślana w inny sposób - jako nurt kultury zachodniej ze swoją specyfiką. Współcześnie w tym duchu pojawiają się stwierdzenia typu: katolicyzm to teatr (Mińsk). HISTORIE Przykładami odzwierciedlającymi różne postawy zbiorowe w momentach przełomowych historii badań tego regionu Białorusi są takie wydarzenia jak: plebiscyty poprzedzające utworzenie granic republik radzieckich w 1919 г., dzia­ łalność polskiej AK, białoruskiej samoobrony (samochowy), partyzantki radziec- �137 POGRANICZE JAKO PATCHWORK. REFLEKSJE Z B I A Ł O R U S I kiej i policji białoruskiej na terenie Puszczy Nalibockiej w czasie I I wojny świa­ towej, itp. Sposób widzenia historii zawsze był podatny na politykę, szczególnie na pograniczu, gdzie zmiany granic przynosiły nową wersję dziejów tej ziemi. Stąd zróżnicowanie - na historię przekazywaną w rodzinie i tę, nauczaną w szkole z podręczników szkolnych, przekazów nauczycieli, szkolnych kącików pamięci, propagandy, encyklopedii. Inną historię przekazywano podczas świąt państwo­ wych, uroczystych akademii. Innej historii uczyły pomniki zwycięzców stawiane w centrum wsi, a innej groby na wiejskich cmentarzach. W historii oficjalnej dominował nurt sowiecki, a pewne miejsce próbował zająć nurt narodowo-białoruski tworzący się wokół Białoruskiego Frontu Narodowego (BNF). Polska wersja historii rozwijała się w Polsce. W bardziej lokalnym wymia­ rze historia to również czytanie książek popularno-naukowych, kroniki miasteczek, opowieści rodzinne, różne „typy historyków-amatorów", odpowiadające różnym formom potrzeby przeżywania historii w świadomości mieszkańców . Oficjalnie i publicznie o przeszłości przypominali zasłużeni kombatanci z Ar­ mii Czerwonej, cieszący się przywilejami od czasu Związku Radzieckiego oraz nieliczni kombatanci walczący w I Armii Wojska Polskiego, także uznawani przez władze. Prywatnie i w pamięci ludzkiej pozostali jednak również człon­ kowie AK, czy białoruskiej samoobrony. 10 DEKLARACJE NARODOWOŚCI I PRAKTYKA CODZIENNA Deklaracje narodowości znajdują swoje odzwierciedlenie w oficjalnych spi­ sach ludności: My byli katoliki, Polacy. My lubimy, że my Polacy, my myślimy, że my Polacy (Naliboki). Poza oficjalnymi spisami istnieją przypadki innych dekla­ racji, o bardziej lokalnym charakterze, np. zapisanie się do związku narodowo­ ściowego, towarzystwa kulturalnego. Istnieją deklaracje ustne, składane na szer­ szym forum lub w rozmowach prywatnych: Jak ja zaczął już kopać kim jestem, skąd jestem, kto moi przodkowie. Wtedy poszedłem do babci. A babcia była sie­ rota i jej też ciężko było powiedzieć, bo nie znała rodziców dobrze. Tylko brata. Ja babci brata też trochę coś poznał. On zawsze mówił po polsku ze mną. Też chiba widział mało ludzi, z którymi mógł porozmawiać. I jeszcze pamiętam ostat­ nie słowa do mnie: bądź dobrym człowiekiem. To było po polsku powiedziane. I stąd wiem, że jestem Polakiem (Naliboki). Wpisywanie narodowości w pasz­ portach było powszechną praktyką w Związku Radzieckim. Z przyczyn poli­ tycznych zaniżano liczbę ludności mniejszości polskiej na Białorusi. Stąd liczne przykłady zapisywania odgórnie narodowości białoruskiej. Część deklaracji wydaje się być składana w zależności od sytuacji lub roz­ mówcy. Pewne osoby deklarują równocześnie dwie tożsamości, co jest szczegól­ nie powszechne w młodszych pokoleniach: Po obu rodzicach ja Polak, ale czuję się Białorusinem pół na pół (Naliboki). 1 0 Co p o k a z a ł a w swojej pracy M.Nawracka, Świadomość U W 1999); patrz t e ż N a w r a c k a 2003. historii (praca licencjacka w K E i A K �138 DAGNOSŁAW DEMSKI Z mojego doświadczenia wynika, że praktyka codzienna wydaje się bardziej skomplikowana i artykułowanie pochodzenia zależy najczęściej od sytuacji i osób, z którymi prowadzi się rozmowę. Wywiad udzielany etnografowi z Pol­ ski daje inny przekaz niż np. rozmowa z lokalnym zbieraczem folkloru. Warto więc czasem prowadzić badania w towarzystwie miejscowych badaczy. PRZESTRZEŃ GEOGRAFICZNA I SPOŁECZNA Zróżnicowanie pogranicza znajduje odbicie na różnych poziomach rzeczywi­ stości, takich jak: wymiar terytorialno-geograficzny, świadomościowy czy rela­ cji społecznych, tzn. idei, wartości, roli i światopoglądów podzielanych po obu stronach granicy, i to nie tylko w wielu miejscach rozrzuconych geograficznie (wyspy), ale także na różnych piętrach społecznych (np. w miastach, wsiach, wśród elit, chłopów, inteligencji). Bywa i tak, że wśród ludności różnego pocho­ dzenia (niezależne od deklarowanej tożsamości etnicznej) pojawiają się podobne wzorce lub zasady myślenia. Aspiracje i zorientowanie jednostki na przyszłość oznacza często wybór jed­ nej z kultur jako tej, wokół której buduje ona swoją indywidualną przyszłość w kraju, którego jest obywatelem lub osiedlając się po przeciwnej stronie gra­ nicy. Inaczej mówiąc, jest to wybór kultury, która staje się realizowanym celem: Bo ja tutaj nie mogę się tak rozwinąć, jak w Polsce mógłbym... (Rubieżewicze). Współcześnie wydaje się, że dyskurs na badanym terenie przebiegał wokół kwestii korzeni tutejszych mieszkańców - białoruskich lub polskich. Według powszechnych opinii, Polakiem był pan, dziedzic, urzędnik i tzw. „podpanek" oraz ich potomkowie i przybysze. Według uznawanych koncepcji sowieckich, ludność pochodzenia chłopskiego na Białorusi nie miała polskich korzeni, lecz uległa ona procesowi akulturacji w kulturze polskiej . Większość świadomych swojego pochodzenia Polaków wyemigrowała do Polski w okresie repatriacji. Interesującym zjawiskiem jest fakt, że pozostała ludność, „mniej świadoma" swego pochodzenia, również deklarowała w spisach przynależność do narodowości polskiej. Zamieszkują oni na swojej ziemi, tylko zmieniły się granice, a przez to układ odniesienia. W praktyce wspólne jest tylko jedno, że wszyscy wypowiadający się od dawna tu mieszkali. Może to oznaczać, że głosy mieszkańców są odbiciem dysputy między nowym i starym układ od­ niesienia, starym pokoleniem „Polaków" z młodszym pokoleniem „Białorusi­ nów", wykształconych z niewykształconymi. 11 TRADYCJA I INWENCJA Współcześnie dostrzegamy jeszcze inny wymiar pogranicza. W głosach wy­ rażających swoją tożsamość na pograniczu pobrzmiewają echa braku zgodności między samookreśleniem grupy lub jednostek, a określaniem ich przez innych T ę o p i n i ę p o t w i e r d z i ł W i a c z e s ł a w Werenicz (informacja ustna). �POGRANICZE JAKO PATCHWORK. REFLEKSJE Z B I A Ł O R U S I 139 (badacze, sąsiedzi): A jacy oni Polaki, to samozwance... (Naliboki). Jest to pro­ blem nierozwiązywalny, ponieważ, jak wiemy z doświadczeń na polu etnologii, jedni informatorzy lub badacze posługują się „pierwotnościową" definicją etniczności, a inni traktują aktualną sytuację w sposób bardziej instrumentalny. Różne formy budowania tożsamości wynikają z różnych podejść do problemu. Z jednej strony występują definicje tożsamości zbiorowej - pierwotnościową i instrumentalna - z drugiej ma miejsce indywidualny i dojrzały wybór tożsamości, będący wynikiem integracji wszystkich doświadczeń życiowych. Problem tkwi w tym, że każda ze stron wychodzi z innego punktu widzenia - kto był pierwszy na tej ziemi, albo jak najlepiej chronić interesy grupy w obliczu presji dominują­ cej strony. Odrębne reakcje wywołują postawy odwołujące się do przynależności zbiorowej albo do prawa indywidualnego wyboru tożsamości przez jednostkę. Aby mówić o etniczności, należy odróżnić tożsamość od świadomości etnicz­ nej. Z własnego doświadczenia wiemy, że tożsamość jest szerszym pojęciem, obejmującym wszystkie znaczące role pełnione w życiu jednostki. Przynależ­ ność etniczna lub narodowa należy dojednej z wielu innych tożsamości. Jej zna­ czenie, miejsce w hierarchii wartości, jest kwestią indywidualną lub specyficzną dla danej zbiorowości. Poczucie określonej etniczności zawsze rodzi się pod wpływem kontaktu kulturowego, najpierw w relacji z grupą własną (rodzice, opiekunowie, środowisko), później z grupą obcą. Wydaje się, że konkurencyj­ ność jest najbardziej istotnym zjawiskiem i przyczyną działań obu grup, własnej i obcej. Reakcje na ten kontakt mogą być różne, można je sprowadzić do dwóch teorii etniczności. W teoriach „pierwotnościowych" więź etniczna lub narodowa staje się czymś podstawowym, uznanym za pierwotne i przyrodzone, a celem autorów jest udo­ wodnienie jej istnienia od zawsze. W tym przypadku „to, co arbitralne z zewnętrz­ nego punktu widzenia, traktuje jako naturalne, trwałe i obecne «od zawsze» z punk­ tu widzenia wspólnoty" (Burszta 1998 s. 137). Nacisk kładzie się na kontynuację, ciągłość mitologii grupy. Tego rodzaju poglądy nie mogą znaleźć uznania wśród wszystkich członków zbiorowości pogranicza. Tu pojawia się potrzeba świa­ domościowego utożsamienia się z własną grupą i przynależności do niej oraz możliwości uczestnictwa we wspólnym systemie znaczeń kulturowych. Poza grupą pozostają inni, aktualnie nie uznający wszystkich elementów tego syste­ mu. Izolacjonizm i poczucie zagrożenia grupy z zewnątrz może spowodować narastanie tendencji do opowiadania się za tym stanowiskiem kosztem funkcjo­ nowania neutralnych do tej pory postaw. Im bardziej izolowana grupa, tym nie­ świadomie kładzie większy nacisk na znaczenie korzeni i tradycji. W stanowisku instrumentalnym etniczność staje się środkiem służącym mo­ bilizacji grupy społecznej do realizacji celu o charakterze ekonomicznym lub politycznym. W takich sytuacjach tożsamość etniczna pojawia się wtedy, kiedy niezbędne staje się powołanie nieformalnej organizacji politycznej, której za­ daniem jest stworzenie bariery kulturowej wobec grupy konkurencyjnej (Burszta 1998 s. 139) lub wobec otoczenia. W tym przypadku nacisk kładzie się na mitologię zewnętrzną i ustalenie miejsca własnej grupy na tle pozostałych �140 DAGNOSŁAW DEMSKI w regionie. Etniczność nie wymaga wyjaśnień historycznych i kulturoznawczych, gdyż jest wynikiem bieżących warunków społecznych. Jak zauważa Burszta, w tym ujęciu etniczność jest zawsze „po coś", potrzebuje form zorganizowa­ nych, aby osiągnąć większą skuteczność w spełnianiu aspiracji grupy. Mamy tu również do czynienia z pewną izolacją lub zamykaniem grupy, jednak tego typu grupa wydaje się być bardziej mobilna od poprzedniej, posługującej się stanowi­ skiem „pierwotno ściowym". Obserwując mechanizmy formowania się tych różnych postaw, w pierwszym przypadku można mówić o postawie defensywnej, obronnej, zamkniętej grupy w obliczu zagrożenia zewnętrznego, gdzie konieczne jest cementowanie zwar­ tości i spójności społecznej, w drugim natomiast - mamy do czynienia z postawą mobilizacji społecznej tworzącą zbiorowość w celu zachowania zwartości w zmieniających się uwarunkowaniach, a niezbędne do tego jest potwierdzenie miejsca grupy w nowej hierarchii lub układzie. Możemy jednak analizować także mniejsze czasowo fragmenty dziejów. Jeśli na pograniczu poddamy analizie aktualny układ sił odniesienia, powstały w wy­ niku przesunięcia granic, poszczególne grupy znajdą się w nowych ramach. W konsekwencji tego część z nich utraci kontakt z głównym obszarem, a nawet trwałość przekazu. Wówczas analiza odsłoni nam obraz grupy walczącej o wła­ sne interesy, stosującej różne narzędzia przetrwania (nauka języka, tworzenie związków). Oderwana i izolowana zbiorowość zaczyna działać w warunkach przetrwania, przejściowej utraty dotychczasowej tożsamości, a badanie takiej „tracącej tożsamość" grupy umożliwia rekonstrukcję podstawowych części i ro­ dzaju gry, jaką one prowadzą. Z punktu widzenia badacza dziejów, każda tradycja należy do „tradycji wy­ nalezionej". Określenie to pochodzi od Erica Hobsbawma (1983) i oznacza tra­ dycje zastane, które, jak odkrył autor, okazały się dość niedawnego pochodzenia. Służyły one konstruowaniu obrazu przeszłości narodu lub wspólnoty przez przed­ stawicieli obu tych stanowisk. Szczególnie duża liczba „nowych" tradycji poja­ wiła się w ciągu ostatnich 200 lat, od okresu Oświecenia. Wynajdywaniu tradycji sprzyjają szczególnie czasy transformacji. Jak wiemy, druga połowa X I X wieku była okresem przebudzenia narodów w Europie. Wiele współczesnych narodów, pomimo odwoływania się do jednej tradycji etnicznej, w większości wywodzi się z liczniejszych grup etnicznych, ale nie ma to istotnego wpływu na proces tworzenia i umacniania wspólnoty. Także różnorodność źródeł etnicznych nie przeszkadza w formowaniu narodu. Dobrym przykładem jest praca Eugena Webera o formowaniu narodu francu­ skiego (Weber 1976). Kluczową kwestią jest problem, kiedy i w jakich warun­ kach rodzi się etniczność. Problemy świadomości i tożsamości również należą do „tradycji wynalezio­ nej", mają więc swoją krótką historię. Pojęcia świadomości i tożsamości są wy­ tworem połowy X X w., chociaż pojawiały się one nie w tym ujęciu, np. jako problemy obecne u Hipolita Korwina-Milewskiego, na specyficznych terenach, gdzie dwie lub więcej kultur tworzyło całą gamę różnorodnych odcieni. �POGRANICZE JAKO PATCHWORK. REFLEKSJE Z B I A Ł O R U S I 141 STARE I N O W E Element czasu pozwala na uchwycenie wzorów pogranicza widzianych z punk­ tu widzenia różnych pokoleń. Analiza postaw i układu elementów składających się na świadomość trzech pokoleń podyktowana jest ramami pamięci, tzn. osobistymi doświadczeniami lub doświadczeniami innych żywych, z którymi jednostka ma kontakt. Tego rodzaju „czasoprzestrzeń" tworzy społeczność lokalna, czyli miesz­ kańcy zwartego terytorium (wsi, parafii, puszczy), należący do trzech pokoleń . W takiej analizie dodajemy wymiar czasu (trzech pokoleń) rozumiany jako pewien rodzaj sekwencji kulturowej pozostającej w stosunku do siebie w dialogu kulturowym. Pojęcie to wychodzi poza braudelowski podział na struktury dłu­ giego trwania, koniunktury i zdarzenia. To nie tylko dialog, ale także biegunowo sprzeczne postawy znajdujące wyraz w tej sekwencji. Przykładem takich od­ miennych postaw z terenu Zachodniej Białorusi jest następujący podział: Pokolenie dziadków (urodzone w latach 20-tych i 30-tych X X w.): polska szko­ ła, doświadczenia wojny, AK, okresu repatriacji, język polski (dom, szkoła), wy­ ższa edukacja w języku polskim, wychowanie w religii katolickiej, tożsamość pol­ ska (tłumiona białoruska), własność ziemi, bieda, elity polskie, symbolika polska; Pokolenie rodziców (urodzone w latach 40-tych i 50-tych X X w.), doświad­ czenia szkoły sowieckiej, język polski (dom), rosyjski, białoruski, wyższa edu­ kacja w języku rosyjskim, problemy z wychowaniem w duchu religii, tożsamość polska (tłumiona polska), kołchozy, bieda, elity rosyjskie, białoruskie, symboli­ ka sowiecka; Pokolenie dzieci (urodzone w latach 70-tych i 80-tych X X w.): szkoła sowiec­ ka, język rosyjski, białoruski, wyższa edukacja rosyjska, bez religii, odrodzenie religii, tożsamość białoruska (tłumiona polska), podwójna tożsamość, kołchozy, bieda, elity białoruskie, rosyjskie, symbolika białoruska. Badania świadomości ludności Puszczy Nalibockiej, z której pochodzą cytaty zamieszczone w tym artykule, stanowią specyficzny przypadek studiów nad ludnością osiadłą, która nie zmieniała państwowości pod wpływem emigracji. Pozostała ona w swoich domach i na swojej ziemi, ale zmienia się kontekst poli­ tyczno-kulturowy wywołany przez zmiany granic państwowych. Jeśli omawiane tu pogranicze uznamy za przykład wielopokoleniowego zderzenia kultur, to każ­ de z omawianych trzech pokoleń należało do innej fazy tej konfrontacji kultu­ rowej. W wyniku I I wojny światowej pierwsze opisywane pokolenie zostało zmuszone do podstawowych decyzji: zostać czy wyjechać. Duża część wyje­ chała lub została zmuszona do wyjazdu. Ci, którzy pozostali nie utracili w nowych warunkach dawnej tożsamości i znajomości kodu kulturowego. Chociaż grupa ta nie kontynuowała w pełni prze­ kazu kulturowego: / kochałam Polskę, jak nikt na świecie, jak wy może kochacie 12 1 2 W terenie m a m y do czynienia z trzema p o k o l e n i a m i i n f o r m a t o r ó w . M o ż e m y a n a l i z o w a ć postawy w c z e ś n i e j s z y c h p o k o l e ń na podstawie m a t e r i a ł ó w pisanych, czego d o b r y m p r z y k ł a d e m jest p o d z i a ł na pokolenia c h ł o p ó w u w ł a s z c z o n y c h , ich dzieci oraz dzieci tych dzieci, propono­ w a n y przez M ę d r z e c k i e g o (2002). N a ten temat t a k ż e D e m s k i (1998; 2000; 2003). �142 DAGNOSŁAW DEMSKI teraz; My kochali jak życie, tak byli wychowane. Bo my żyli na pograniczu. To dla nas była Polska święte słowo (Naliboki); No tutaj tak wszystko przetrącone i jakie my jest Polaki? Dlatego, że wszystko jedno, u nas ту my u nas to tylko nas trzymać jeszcze tak, jeszcze w swoim sercu i pamiętam to, że i rodzice to mówili, a tak my Polski już nie pamiętamy. Co my pamiętamy z Polski? No sama kultura z tym jak, bo tu u nas na zachodzie, coś takiego w nasiedztwo, my otrzy­ mali wiara i siła. I my za to, dlatego i Związki i wsio, wszystko to robi się, dlatego żeby to jakby utrzymać, utrzymać choćby dla swoich dzieci, to co my upuścili. A upuścili my bardzo dużo wtedy. Jakby nie dobrze ja rozmawiam, nie może taki akcent, choćby tak dzieci nasze rozumieli i rozmawiali. My powinni ich to na­ uczyć. My tego nie zrobili, upuścili, dlatego że tak było on nie wolno, nie wolno, a nie wolno. No wolno, nie wolno, no w domu to można było to robić. Tak jak my robili np. Wielkanoc... I trzeba było porozmawiać, coś opowiedzieć o tym, że my jesteśmy Polaki, że taki nas język, ze tam to. To wszystko my opuścili, ja swoje dzieci. Dlatego wina to nasza w tym (Iwieniec). Następne było pokoleniem konfliktu dwóch kultur, gdzie dokonała się właści­ wa akulturacja, a nawet asymilacja. Za swojego życia znaleźli się w orbicie drugiej kultury i zaczęli dokonywać wyborów zgodnie z jej kodem: Powaga nadaje się temu Ruskiemu. To on śmierdzący, on przyszedł z Rosji, ot taki człowiek no. I za nim dziewczyny biegają, dlatego że położenie jego. A dzieweczki widzą, że jego taka sztuka, widzą, że on ma przewagę. W nim trzeba szukać jakiego obrońcy, tylko od czego bronić? Ot, mieli, a potem się stopniowo wszystko rozeszło. Jest to było partyjny, ateista i on Polki, nie Polki, on może mieć dobre miejsce w społeczeń­ stwie, że on może zajmować dobrą posadę, może i tak dale] (Iwieniec). Dla najmłodszego pokolenia dawna kultura ojców i dziadków już niewiele znaczy. Może jest jeszcze traktowana z sentymentem, często w postaci nauki drugiego języka, jest wyrazem szerszej orientacji na Zachód, na co wskazywać mogą plany na studia, pracę lub inny wyjazd do Polski i ich realizacja. Taki obraz dały badania z lat 1998-2000. Każde z tych pokoleń stanęło przed zadaniem „bycia Polakiem" (lub Białorusi­ nem) w nowym otoczeniu politycznym i kulturowym. Stosowali specyficzne normy dla określenia statusu polskości swojego pokolenia. XIX-wieczną polskość bardziej obowiązywały normy dobrego urodzenia, wyznania katolickiego. Główną cechą przedwojennej polskości był język i szkoła polska oraz wyznanie katolickie, wojennej polskości - patriotyzm i poświęcenie dla ojczyzny, a dla powojennej polskości na Białorusi - przynajmniej zachowanie pamięci o polskim pochodzeniu rodziców. Utrata ciągłości tradycji w postaci podwójnej identyfikacji lub przyjęcie tożsamości białoruskiej nie musi oznaczać braku zainteresowania dla tej kategorii ludności, dopóki pozostają na swojej ziemi. Oznacza to funkcjonowanie poza polskimi strukturami politycznymi i kulturą. Każde z tych pokoleń miało inne doświadczenia, adaptując się do innych uwarunkowań, formując zbiorowy obraz siebie oparty na doborze „zapamiętanych" obrazów własnej przeszłości, zapoży­ czeń od tych lub innych sąsiadów, obejmując to, co zostało stracone bezpowrotnie, ale i to, co zostało odkryte dla grupy w nowych sytuacjach. �POGRANICZE JAKO PATCHWORK. REFLEKSJE Z B I A Ł O R U S I 143 TUTEJSZOŚĆ I ETNICZNOŚĆ Problem „tutejszóści", znany szeroko w literaturze etnologicznej i socjolo­ gicznej , jest dawna formą współczesnego zjawiska lokalności i globalności. Spowodowany był zróżnicowanym stanem świadomości mieszkańców danego regionu, identyfikujących się tylko z bezpośrednim otoczeniem i znanym sobie środowiskiem albo z szerszą strukturą regionalną lub państwową. Na Białorusi zjawisko „tutejszości" występowało w dwóch wymiarach: jako postrzeganie świata w kategoriach charakterystycznych dla chłopów, posługują­ cych się językiem „prostym". Stąd przypadki deklaracji, w których informatorzy nie identyfikują się z narodem lub państwem, ale podają kategorie „tutejszych", „swoich", „miestnych". Bardziej rozwiniętą formą „tutejszości", przekształconą w ideologię, był ruch „krajowców" na Litwie i Białorusi z przełomu X I X i X X w . Była to próba uniezależnienia się od wpływów ze wschodu lub z zachodu i odczytywać j ą moż­ na jako kierunek nastawiony na formowanie spójności i wspólnej tożsamości. Nurt ideowy „krajowców" uznawał „prymat interesów całej ludności kraju nad interesami każdej z grup narodowościowych" (Waszkiewicz 1995, s. 6). Jako reprezentanci społeczeństwa polskiego nie godzili się na traktowanie Polaków na Białorusi i Litwie jako mniejszości, lecz jako jednego z trzech elementów historyczno-państwowych i kulturotwórczych kraju (1995, s. 6). Pozostałe postawy, dostrzegające konieczność zachowania związków z sąsiadami, zorien­ towane sana potwierdzanie hierarchii społecznej i kulturowej. 13 14 NADRZĘDNE I PODRZĘDNE Zmiany świadomości na pograniczu należy rozpatrywać w kategoriach struktur nadrzędnych (państwowych) i podrzędnych (lokalnych). Zmiany granic powodują zmianę układu struktur. Kierunek wektora w relacjach nadrzędne-podrzędne zmie­ nia się. Kariera człowieka i jego przejście ze społeczności lokalnej do nadrzędnej, są związane z uzyskaniem wykształcenia, pracy i wyższej pozycji, odpowiadającej zdolnościom, zawsze wiążą się ze zmianą układu tego, co nadrzędne i podrzędne. W przypadku pogranicza białorusko-polskiego zmiany układu tych struktur powtarzały się co pewien czas i obejmowały wszystkich mieszkańców bez wy­ jątku, bez względu na wykształcenie, pozycję czy rodzaj profesji. W przypadku zmiany wykształcenia, pozycji i pracy zawodowej oraz zmiany układu struktur nadrzędnych/podrzędnych na pograniczu, mamy do czynienia ze zjawiskiem „konwersji". Nie musi to być konwersja religijna. Jest to jednak rodzaj konwersji świadomości, czyli przejście do działania w poszerzonym i bardziej 1 3 K a b z i ń s k a 1999. 1 4 Ruch k r a j o w c ó w na p r z e ł o m i e w i e k ó w objął c z ę ś ć i n t e l e k t u a l i s t ó w i s z l a c h t ę na B i a ł o r u s i i L i t w i e . Najbardziej znani w ś r ó d n i c h t o M . D o w n a r - Z a p o l s k i , M.Roemer, k t ó r z y popierali trady­ cje w i e l o k u l t u r o w e W i e l k i e g o K s i ę s t w a L i t e w s k i e g o . �144 DAGNOSŁAW DEMSKI złożonym spektrum możliwości. Zaczynamy funkcjonować w nowym nadrzęd­ nym systemie, zachowując lub nie, odrzucając lub nie, dawny kod kulturowy Nie możemy już się cofnąć, ponieważ nadrzędny system nie zmieści się w daw­ nym lokalnym wzorcu. Istnieją przypadki zamknięcia się, np. „zakalonny Polak", trudno mu wtedy funkcjonować na nadrzędnym, bardziej złożonym poziomie. Tylko „konwersja" umożliwia nam swobodne działanie na takim poziomie. Zmiana kontekstu kulturowego (inne miasto, studia, nowa praca uwzględniająca zdolności, zmiana granic) powoduje uaktywnienie nowego poziomu świado­ mości, a to wymaga dostosowania dotychczasowego trybu życia. Z pewnością sposób, w jaki reaguję na nowe poziomy został uformowany na poprzednim - podrzędnym poziomie. Nie potrafię wyjaśnić od czego to zależy. W sytuacji pogranicza, gdzie zróżnicowanie jest stale obecnym elementem jego kontekstu, przewidywanie wyborów indywidualnych jest trudniejsze. Moż­ liwych jest kilka scenariuszy, np. kontynuowanie lub obrona świadomości etnicznej zgodnej z kontekstem rodzinnym lub lokalnym. Możliwe jest też od­ rzucenie dawnej tożsamości jako naiwnej, oszukańczej i przyjęcie tożsamości oraz wersji pamięci charakterystycznej dla świadomości nadrzędnej, tzn. nielo­ kalnej, ale regionalnej lub państwowej: Tam głupi i proste ludzie, nie znający historii żyją... jakie tam oni Polaki, to Białorusy (Rubieżewicze). Przy takim myśleniu uznaje się, że wykształcenie daje dostęp do prawdy. Ten scenariusz przypomina pewien typ rozwoju świadomości, w której - prze­ chodząc z kręgu lokalności i rodziny na poziom świadomości regionalnej lub państwowej - człowiek nie odrzuca poprzedniej tożsamości, ale pozostawia j ą jako część nowej świadomości. Obrasta ona nowymi „tożsamościami", two­ rzonymi w nowym środowisku. Możliwa jest w tym wypadku podwójna iden­ tyfikacja i tożsamość. Płynie z tego wniosek, że ludzie pogranicza są bardziej elastyczni i doświad­ czeni ze względu na powtarzające się zmiany układu odniesienia. Tam zdecydo­ wana większość mieszkańców, a nie tylko wykształceni, ma kontakt z obu struktu­ rami - podrzędną i nadrzędną. Można dodać, że z tego powodu pogranicze „produkuje" wielu wspaniałych i wybitnych ludzi, jak o tym mówił cytowany wy­ żej Korwin-Milewski: Bo ja się tutaj nie mogę się tak rozwinąć, jak w Polsce mógł­ bym (Iwieniec). Potwierdzają to również przypadki wyjazdów na studia do Polski. Wejście w nadrzędne struktury, różne od kulturowo-etnicznego kontekstu lokalnego lub rodzinnego, jest częstym przypadkiem na świecie. Dzięki temu możemy w praktyce badawczej porównać te zmienne i ich układ w kolejnych pokoleniach (język mówiony, język nauki lub kultury, szkoła, wyznanie, polityka, dialog kulturowy z pokoleniem ojców). Pojawia się możliwość uzyskania dwóch obrazów rzeczywistości. Pierwszy pokazuje zmiany linearne tożsamości (statysty­ ki, deklaracje, spisy ludności, wybory, itp.), podkreślające podziały dwu zbiorowo­ ści na całą gamę zachowań ludzi, wybierających odmienne postawy wobec zmian (ciągłość i jej utrata, konwersje, itp.). Drugi obraz uzyskamy, jeśli porównamy elementy składające się na tożsamość trzech pokoleń, jakby łącznie porównując pokolenia i możliwe elementy tożsamości w danej społeczności rozumianej �POGRANICZE JAKO PATCHWORK. REFLEKSJE Z BIAŁORUSI 145 szerzej jako wszystkich mieszkańców, o różnej świadomości etnicznej. To obraz uznający wszystkie strony za część jednego pola. Przykładem tego są dylematy młodszego pokolenia Polaków na Białorusi, mającego trudności z pogodzeniem polskiego pochodzenia z solidarnością rówieśniczą w szkole lub na uczelni. Osoby, które wyszły ze społeczności lokalnej, rodzinnej, rozpoczęły studia, życie zawodowe, zdobywają pozycję w społeczeństwie, wyradzają się ze swoje­ go kręgu społecznego, mają większe szanse na przeżycie znaczących przełomów życiowych poza macierzystym kręgiem rodziny i lokalności. W takiej sytuacji formowanie się świadomości, w tym także etnicznej, towarzyszące tym prze­ łomom może, chociaż nie musi, wykraczać poza dawny kontekst kulturowo-etniczny i przyswajać treści odmienne, w zależności od nowego kontekstu, w którym się znalazły. * * * Zadałem pytanie czy i jak pogranicze funkcjonuje w wyobrażeniach i mikrokosmosie jego mieszkańców? Odpowiedź na nie wymaga dogłębnych badań. W artykule starałem się zarysować problem i częściowo zilustrować go materia­ łem terenowym z Zachodniej Białorusi. Różne formy patchworku pogranicza istnieją i uwidaczniają się w zachowaniach i działaniach ludzi. Obserwacja wzo­ rów obecnych na przestrzeni kilku pokoleń umożliwiłaby prześledzenie dyna­ miki zmian w relacjach między wszystkimi jego elementami. Badania pogranicza, ograniczone do jednego z wymienianych wyżej wyznacz­ ników, uznanego przez autora badań za główny, prowadzą do wykreślania „mapy" terenu, na której dany wyznacznik znajduje swój wyraz w aktualnej rzeczywistości. Ale jednocześnie pomijamy obszary, gdzie on nie występuje. To może prowadzić np. do wniosku, że za Polaków będziemy uznawać tylko tych, którzy znają język polski, a za Białorusinów, tych, którzy posługują się białoru­ skim. Znamy jednak wiele przykładów z Kresów, gdzie nieznajomość języka polskiego jest powodem do wstydu, ale nie do poczucia, że nie jest się Polakiem. Podobnie rzecz ma się z Białorusinami. Z drugiej strony można uznać, że wy­ znawcy katolicyzmu i ludzie związani z Kościołem Katolickim są Polakami. Od­ cinamy wówczas grupę tych, którzy utracili kontakt z Kościołem, chociaż nadal deklarują się Polakami lub pozostają w kręgu kultury polskiej. Łatwo wówczas 0 redukujące rzeczywistość stwierdzenia, że czynnikiem sprzyjającym formo­ waniu się świadomości Polaków na Wschodzie jest religia. Znajdziemy liczne wyjątki dla każdego z tych stereotypów: Polacy więcej w Bogu. Jak Białorusini, czy Rosjanie to oni rzadko do modlitwy, inaczej niż Polacy. Polacy częściej modlą się, czy to w domu, czy kościele (Rubieżewicze). W związku z tym, nie należy traktować poszczególnych wyznaczników zbyt arbitralnie. Jeśli spojrzymy na pogranicze jako całość, wszystkie elementy stają się fragmentami układanki. Każdy układ jest niepowtarzalny, jak również sytuacje 1 sposoby, w jakich informatorzy używają terminów, takich jak: polskość, białoruskość, litewskość, rosyjskość itp. Zależą one od kontekstu, w jakim powstają. �146 DAGNOSŁAW DEMSKI Nowe granice wytyczane są łatwo, ale nadal pozostaje stara, wspólna kultura. Na terenach pogranicza widoczna jest wielka zdolność adaptacji i syntezy róż­ nych wątków kultury. Cechuje j ą synkretyczny charakter, typowy dla pograni­ cza. Tworzy to różne warstwy na tym samym obszarze kulturowym. Sensowne byłoby badanie tych warstw, ich rodzaju, ilości, relacji między nimi. Słusznym jest więc postulat Burszty, że kluczem do zrozumienia narodu i nacjonalizmu nie jest określenie cech definicyjnych, ale dotarcie do tego, co ludzie sądzą lub w co wierzą, iż stanowi ich naród (Burszta 1998, s. 147). Równie istotne jest ustalenie, jakie miejsce w ich życiu zajmuje kwestia etniczności. Po­ traktowanie pogranicza jako patchworku umożliwia takie spojrzenie. Uwzględ­ nić należy widoczną rozbieżność pomiędzy świadomością narodową elit, a utrwa­ leniem się poczucia przynależności do danego narodu wśród mas. Na tym samym obszarze stykają się różne światopoglądy, różne doświadcze­ nia. Jedne łączą ze sobą Polaków, inne Białorusinów, a jeszcze inne łączą wspól­ nie Polaków i Białorusinów. Wysłuchanie głosów należących do wszystkich znaczących części pogranicza, a nie tylko jednej ze stron lub jednego z elemen­ tów patchworku, staje się zrozumiałe i konieczne. Na pierwszy rzut oka wydaje się, że pogranicze łączy terytorium, sąsiedztwo, względna trwałość występowania tych samych nazwisk, więzy rodzinne, pieśni, zwyczaje. W takiej sytuacji możliwe są działania, będące odbiciem pewnego rodzaju syntezy różnych kodów kulturowych lub wymienne stosowanie tych kodów w zależności od sytuacji: A kiedy, po raz pierwszy byłem w Polsce w tym roku, choć tylko przejazdem, to było u mnie takie uczucie, też taka przynależność do tego narodu. Odczułem się częścią tego narodu, jak zrozumieć to ciężka spra­ wa. Setki dziesiątków lat przodkowie mieszkali w Polsce i ta więź pozostała jakaś (Naliboki). Wyrażają refleksje będące znakiem identyfikowania swojego kodu kulturowego z szerszym zjawiskiem: To kultura nasza taka inna, więcej was toczna jest (Rubieżewicze). Według Pawła Boskiego (1992) w próbach syntezy szuka się wspólnego wyrazu dla różnych wartości, tzn. wartości nadrzędnych łączą­ cych kultury: Bo tam jest między nami taki most. Najlepsze, nie najlepsze, ale po prostu najbliższe, po prostu bliższe mnie są. Nawet taka prosta sprawa, jak list wysłać po polsku napisany, taki mniejszy dystans (Naliboki); Można powiedzieć, że terytorium i czas, i nawet te ludzie, które tu mieszkają, to chyba jest moja ojczyzna. Przynależność do narodu oznacza przynależność do kultury. To jest ważne. Mówić można co chcesz, ale odczuć to jest bardzo trudno (Naliboki). Wspomnienia Korwina-Milewskiego także należą do historii pogranicza. Pojęcia, których używa ('naród', 'elity kresowe') wskazują na pewien typ świadomości. Jeśli będziemy badać pogranicze nie linearnie, ale we wszystkich wymiarach patchworku - poziomym (przestrzennym), pionowym (społecznym, pokoleniowym, czasowym) - mamy szansę uzyskać pełniejszy obraz całości. Analizie podlegałyby wówczas wszystkie występujące w danej czasoprzestrzeni (rozumianej przestrzennie i pokoleniowo w obrębie pamięci żywych) elementy składanki. Układ tych elementów rzuciłby światło na istnienie centralnych i pe­ ryferyjnych tematów składających się na świadomość mieszkańców pogranicza. �147 POGRANICZE JAKO PATCHWORK. REFLEKSJE Z B I A Ł O R U S I Na dojrzałe określenie „kim jestem" duży wpływ mają doświadczenia jed­ nostki. Świadomość i tożsamość rozwijają się poprzez integrację i generalizację innych niż otrzymane w domu rodzinnym sposobów wartości i myślenia. W pierwszej kolejności, w młodości, miejsce wśród znaczących „innych" mieli rodzice, dziadkowie, rodzina, później ich miejsce zajęły środowisko oraz otoczenie społeczne, kulturowe i zawodowe, w którym żyją jednostki. Istotny jest stopień uwikłania jednostki w otoczenie. W takiej sytuacji zamiast trwałej tożsamości coraz częściej można natknąć się na identyfikacje sytuacyjne. Wszystkie elementy stanowią potencjalne źródła, na których formowana jest ich świadomość. W czasach postępującej globalizacji to nie terytorium, język czy wyznanie - tradycyjne wyznaczniki tożsamości etnicznej i kulturowej - decydują o świa­ domości mieszkańców. Tradycyjne pogranicze zostaje wzbogacone o nowe ele­ menty kulturowe, którym odległe lub nieznane pochodzenie nie przeszkadza. LITERATURA Boski P. 1992, O byciu Polakiem w o j c z y ź n i e i o zmianach t o ż s a m o ś c i kulturowo-narodowej na o b c z y ź n i e [ w : ] Tożsamość a odmienność kulturowa, P. B o s k i , M . Jarymowicz, H . Malewska- -Peyre (red.), Warszawa, s. 6 7 - 2 1 1 . Bourdieu - P. 1979, The Outline of the Theory of Practice, 2003, Participant O b j e c t i v a t i o n , The Journal Cambridge. of the Royal Anthropolgical Indstitute ( I n c l u d i n g M a n ) , t. 9, nr 2, s. 2 8 1 - 2 9 4 Burhardt S. 1976, Hipolit Korwin-Milewski ( h a s ł o ) , [ w : ] Polski Słownik Biograficzny, t. X X I , z. 1 (zeszyt 88), W r o c ł a w , s. 2 0 6 - 2 0 8 . Burszta - W.J. 1998, Antropologia 2 0 0 1 , Asteriks Dem ski D. kultury. w Disneylandzie. Tematy, teorie, Zapiski interpretacje, antropologiczne, Poznań. Poznań. 1998, C u d z o z i e m c y w N a l i b o k a c h . D z i a ł a l n o ś ć gospodarcza w dobrach N a l i - b o c k i c h w okresie od p o c z ą t k u X V I I I do k o ń c a X I X w., Etnografia Polska, t. 42, z. 1-2, s. 7 3 - 9 2 . - 2000 „ N a j w a ż n i e j s z e , aby p a m i ę t a ć " . . . Cmentarz j a k o ź r ó d ł o do b a d a ń t o ż s a m o ś c i zbio­ rowej m i e s z k a ń c ó w w s i na B i a ł o r u s i i ich w y o b r a ż e ń na temat ś m i e r c i , Etnografia Pol­ ska, t. 44, nr 1-2, s. 7 9 - 9 8 . - 2003 N a l i b o c k i e w h o is w h o . M o ż l i w o ś c i analizy d o k u m e n t ó w archiwalnych, [ w : ] Czas zmiany, czas trwania. Studia etnologiczne, J. Kowalska, S. Szynkiewicz, R. T o m i c k i , (red.) Warszawa, s. 6 3 - 8 4 . G eertz C. 1986, The Uses o f Diversity, Michigan Quarterly Hobsbawm E., T. R a n g e r Kabzińska I . 1994, „I po co ta granica?", Etnografia - 1999 Wśród Polaków „kościelnych na Białorusi, Kłoskowska ciowe, Lyon S.M. J. Polaków". Review, Polska, Wyznaczniki t. 25, s. 105-123. of Tradition, Cambridge. t. 38, z. 1-2, s. 7 9 - 1 0 5 . tożsamości etnicznej {narodowej) Warszawa. A . 1996, Kultury Korwin-Milewski Krysiński (red). 1983, The Invention narodowe u korzeni, H . 1993, Siedemdziesiąt Warszawa. lat wspomnień (1855-1925), Warszawa. 1928, L i c z b a i rozmieszczenie B i a ł o r u s i n ó w w Polsce, Sprawy Narodowoś­ nr 3 - 4 , s. 3 5 1 - 3 7 9 . 1993, Power Mędrzecki socjalizacji, and Patronage W. 2002, Młodzież Warszawa. wiejska in Pakistan, na ziemiach (PhD thesis), Canterbury (internet) Polski centralnej 1864-1939. Procesy �148 DAGNOSŁAW DEMSKI Nawracka - M . 1999, Świadomość historyczna (praca licencjacka w K E i A K U W ) , Warszawa. 2003, Ś w i a d o m o ś ć historyczna m i e s z k a ń c ó w Puszczy N a b o l i c k i e j , Etnografia Polska, t. 47, z. 1-2, s. 2 8 5 - 3 0 4 . Sadowski - A . 1995a, Pogranicze logicznej, Waszkiewicz N r 1, s. Weber polsko-białoruskie. 1995b, Socjologia pogranicza, Tożsamość [ w : ] Wschodnie mieszkańców, pogranicze Białystok. w perspektywie socjo­ A . Sadowski, (red.), B i a ł y s t o k , s. 12-19. J. 1995, Polacy na B i a ł o r u s i , Forum. Infarmacyjno-kulturny Biuleteń, Wosień 5-7. E. 1976, Peasants into Frenchmen. The Modernization of Rural France 1870-1914, Stanford. DAGNOSŁAW DEMSKI BORDERLAND AS PATCHWORK. REFLECTIONS F R O M BELARUS Summary A u t h o r raises the p r o b l e m h o w borderland functions i n minds and acts o f its inhabitants, w h a t influence have changes o f borders on various spheres o f people's life? That p r o b l e m is seen through the lenses o f place, the group located i n local (or regional) system o f hierarchy and status, w h a t has been reflected the values accepted by the group. The question ' w h o am I ? ' was mentioned i n various times and generations, as example o f K o r w i n - M i l e w s k i ' s memoirs have confirmed. Borderland has various aspects, not o n l y t e r r i t o r i a l . I t is a place o f encounter o f at least t w o cultures, and the w a y o f " l i n k i n g " is merely unpredict­ able. There are collective and i n d i v i d u a l forms o f "clash o f cultures" and each inhabitant's version present the part o f the larger w h o l e . The important i n i t i a l phase o f studies on borderland there is a layer o f mutual stereotypes, w h i c h always b r i n g i n g new and actual material. The very special attention is focused on one aspect o f borderland - considered not as a coher­ ent area o f evenly m i x e d o f cultural features, but the space r e m i n d i n g p a t c h w o r k or mosaic. I understand i t as a set loosely connected processes, unequally emerged cultural patterns, reflect­ i n g t w o contradictory rules rooted i n distinct cultures. The w a y o f " l i n k i n g " them creates pattern w h i c h penetrate local microcosm, existing as part o f borderland. Cultural patchwork o f the borderland, always one from many possible, is a f o r m o f m e r g i n g or blending o f languages, religions, history w i t h modernity, declarations w i t h practice, territorial space, social space, tradition w i t h i n v e n t i o n , localism w i t h ethnicity, past w i t h the present, local­ i t y w i t h i n globality, p r i m a r y w i t h secondary. Each o f these aspects is an i n d i v i d u a l theme. B u t i n the same t i m e all become various parts o f composition, and each piece o f i t seems to be unique. D.D. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d77cc53d9ab1db0b047235c214643b7a.pdf ea5f3dddb9e69fc20e3c28cf49fa2ead Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1729 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1600 Title A name given to the resource Świat kobiet / ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47, s.103-128 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuźma, Inga Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L V I I : 2003, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 INGA KUŹMA Katedra E t n o l o g i i U L ŚWIAT KOBIET* Czas kobiecy charakteryzuje s i ę pluralizmem i w s p ó ł z a l e ż n o ś c i ą , g d y ż skonstruowany jest z p r z e n i k a j ą c y c h s i ę n a k ł a d a j ą c y c h na siebie r ó ż n y c h c z a s ó w : b i o l o g i c z n e g o , s p o ł e c z n e g o i chronologicznego, a t a k ż e procesualnego, cyklicznego i linearnego. Jest to czas s k a ż o n y w y m i a r e m k o s m i c z n y m , z w i ą z a n y z r y t m a m i natury, zsynchronizo­ wany z aktywnością e k o n o m i c z n ą i jej racjonalnością, a także z logiką opieki. [ . . . ] w d o ś w i a d c z e n i u k o b i e c y m te r ó ż n e p o r z ą d k i czasowe nie t y l k o w s p ó ł i s t n i e j ą poza j a k ą k o l w i e k uprzednio u s t a l o n ą i s p o ł e c z n i e r e g u l o w a n ą h i e r a r c h i ą , ale t e ż w n o s z ą w k ł a d - poprzez swe wzajemne relacje - do symbolicznego ś w i a t a kobiet. [ . . . ] (Leccardi, Rampazi 1993, s. 354; cytat za: B u d r o w s k a 2000, s. 223). I Co składa się na symboliczny świat kobiet? Co składało się na niego w prze­ szłości? Jakie kryteria w opisywaniu tego świata - szczególnego odprysku o wiele większego uniwersum społecznego i symbolicznego - wyznaczały ramy jego przestrzeni? Czy terminy „kobieta" i „kobiecość" będą narzucały raczej „synchroniczne", nie zmieniające się w czasie, o stałym znaczeniu i wartości, ujęcie tych fenomenów, czy może jednak ujęcie „diachroniczne", kiedy pewne elementy uprzednio dominujące tracą swą siłę, a do tej pory „nieme" wysuwają się na pierwszy plan? Autorki przytoczonego tu fragmentu tekstu dokonują specyfikacji czasu ko­ biecego na wiele jego odmian. Na czele wymieniają czas biologiczny. I choć, według nich, jest on jednym z wielu czasów, w których rytmie (co nie zaskakuje) przebiega życie kobiety, jednak - nawet we współczesnym oglądzie świata - czas biologiczny stanowi podstawę kształtowania się kobiecego losu. Właśnie D z i ę k u j ę grupie s t u d e n t ó w za w s p ó ł p r a c ę podczas w s p ó l n y c h p r a k t y k terenowych na prze­ ł o m i e czerwca i lipca 2002 r o k u - zebrany przy ich p o m o c y m a t e r i a ł m o g ł a m w y k o r z y s t a ć w t y m t e k ś c i e . Badania d o t y c z y ł y w y b r a n y c h p r a k t y k r e l i g i j n y c h w k a t o l i c y z m i e , takich j a k p i e l g r z y ­ m o w a n i e do o ś r o d k ó w m a r y j n y c h (na p r z y k ł a d z i e K a l w a r i i Z e b r z y d o w s k i e j ) , k u l t u maryjnego oraz w i z e r u n k u kobiety w kulturze t y p u ludowego. Teren b a d a ń ( k t ó r y m i zajmuje sie j u ż od 2000 r.) obejmuje K a l w a r i ę Z e b r z y d o w s k ą i okolice. C e l o w o , o p r ó c z K a l w a r i i Z e b r z y d o w s k i e j (a K a l w a r i a jest dla m n i e w y ł ą c z n i e terenem obserwacji i zbierania dokumentacji fotograficznej) nie w y m i e n i a m nazw i n n y c h m i e j s c o w o ś c i , w k t ó r y c h przeprowadzone b y ł y w y w i a d y tutaj przy­ taczane, aby nie n a r a z i ć r o z m ó w c ó w na i c h ewentualne rozpoznanie. O p o w i a d a l i o n i c z ę s t o o i n t y m n y c h sprawach ze swojego ż y c i a rodzinnego. Z tego t e ż p o w o d u nie p o d a j ę nazw m i e j ­ s c o w o ś c i oraz np. nazw instytucji, by u n i k n ą ć ich zidentyfikowania. �104 INGA KUŹMA ta odmiana czasu, której amplitudę wyznacza rytm fizjologii, wpływa na życie kobiety, w tym na jego formy symboliczne oraz ekspresje emocjonalne . Czyżby, jak chcą autorki, rzeczywiście „różne porządki czasowe" współ­ istniały „poza jakąkolwiek uprzednio ustaloną i społecznie regulowaną hierar­ chią" [podkr. - I.K.]? Uważam, że jest to śmiałe założenie. Może nawet zbyt śmiałe wobec tego, co byłby w stanie powiedzieć etnolog o rozkładzie sił między jednostką (tu: kobietą) lub pewną grupą (kobiety) a całym systemem znaczeń i zachowań kulturowych, które nawzajem się uprawomacniają (w najbardziej mnie interesującej kulturze typu ludowego). Kobieta w tym typie kultury w zasadzie nie przekroczyła do dzisiaj poziomu „kobiecości tabuicznej": tego paraliżującego swoją ambiwalencją, bliską sacrum, uosobienia życia i śmierci. Obraz ten, co prawda, nie jest już może obecnie malowany z wykorzystaniem tak wyrazistej, czarno-białej palety, jak znane nam to jest przede wszystkim z dawnych materiałów etnograficznych i napisanych na ich podstawie opracowań znanych w Polsce, polskich autorów (np: Zadrożyńska 1986; Kowalski 1998, vide hasła: ciąża, panna młoda, menstruacja, nagość i poród). Jednak echa takiego postrzegania kobiecości w kulturze tradycyjnej (oraz w etnologii) brzmią jeszcze do dziś w jej współczesnej odmianie. Jednym ze szczególnie ciekawych i (w pozytywnym sensie tego słowa) stron­ niczych opracowań na temat obrazu kobiety w kulturach tradycyjnych (autor staje po stronie kobiety), jest praca Stanisława Ciszewskiego, Żeńska twarz (1927). Z jego ustaleń wynika, że kobieta w tym obszarze kulturowym nie ist­ nieje jako istota równa mężczyźnie: jest ona deprecjonowana przede wszystkim ze względu na swoją zdolność rozrodczą. Cecha ta wcale nie jest postrzegana przez mężczyzn jako fascinans, ale jako nieustające tremendum . Nieczystość kobiety - tytułowej „żeńskiej twarzy", czyli „stworzenia płci żeńskiej" lub wręcz „samicy płci żeńskiej" - wynikająca z niezależnych przecież od nikogo uwa­ runkowań fizjologicznych, stała się podstawą do traktowania jej właśnie jako stworzenia (a nie człowieka ) upośledzonego (Ciszewski 1927, s. I ) . W skład 1 2 3 4 5 1 Jaka jest rola emocji w k s z t a ł t o w a n i u s i ę odbioru p e w n y c h zjawisk k u l t u r o w y c h i j a k same emocje b y ł y i s ą poddawane sankcjom k u l t u r o w y m vide: K u ź m a (2000). P o d k r e ś l a m to w y r a ż e n i e , p o n i e w a ż m a t e r i a ł y z b a d a ń terenowych, gromadzone przez m n i e od 2000 г., p o k a z u j ą , ż e do pewnego stopnia, w tego t y p u obszarach a k t y w n o ś c i k u l t u r o ­ w e j , kobiety p r z e k r a c z a j ą p r z y p i s a n ą i m s t e r e o t y p o w ą r o l ę p r z e d m i o t u d z i a ł a ń na rzecz w i ę k s z e j podmiotowości. Czy same kobiety w i d z i a ł y się w podobny s p o s ó b ? J ę z y k polski (jak r ó w n i e ż rosyjski i w i e l e i n n y c h ) n a l e ż a ł o b y z a l i c z y ć do grupy c h l u b n y c h w y j ą t k ó w , p o n i e w a ż obok s ł o w a ' c z ł o w i e k ' i s t n i e j ą dwa inne t e r m i n y na o k r e ś l e n i e przedsta­ w i c i e l i p ł c i m ę s k i e j i ż e ń s k i e j : ' k o b i e t a ' i ' m ę ż c z y z n a ' , ale j u ż np. w j ę z y k u francuskim to samo s ł o w o un homme odnosi s i ę do kategorii o g ó l n e j ' c z ł o w i e k ' , j a k i s z c z e g ó ł o w e j ' m ę ż c z y z n a ' (line femme: ' k o b i e t a ' ) . Podobnie jest w j ę z y k u angielskim: a man, to z a r ó w n o ' c z ł o w i e k ' , j a k i ' m ę ż c z y z n a ' (a woman: ' k o b i e t a ' ) . „ W z o r c o w a " jest t a k ż e ł a c i n a - homo: ' c z ł o w i e k ' , ' m ę ż ­ c z y z n a ' ; femina: ' k o b i e t a ' . 2 3 4 5 „ S t a n o w i s k o ż e ń s k i e j t w a r z y w rodzinie patrjarchalnej, o k t ó r e m n a p i s a ć by s i ę d a ł o z ł a t w o ś c i ą o b s z e r n ą k s i ą ż k ę , nadzwyczajnie j e s t u p o ś l e d z o n e " . Poza t y m , C i s z e w s k i u w a ż a w y r a ż e n i e „ ż e ń s k a t w a r z " za o b r a ź l i w e dla kobiet - „ z b e r e ź n e " , j a k p o d k r e ś l a ( t a m ż e ) . �105 ŚWIAT KOBIET przyczyn stanowiących o jej „nieczystości" wchodzi to, że „żeńska twarz pod­ lega menstruacjom, wszelkie zaś wydzieliny z ciała [...] są nieczyste. Powtóre to, że żeńska twarz miewa stosunki płciowe z mężczyzną, a spółkowanie [...] uważane jest za akt nieczysty, sprośny i grzeszny [ . . . ] . Trzecią wreszcie przy­ czyną jest to, że żeńska twarz odbywa połogi, a połóg to znowu akt nieczysty i plugawy [ . . . ] , podczas którego kobieta wydaje na świat dziecię, poczęte przez nią w chwili plugawego stosunku z mężczyzną i z tej racji uchodzące również za płód nieczysty, za owoc grzechu [ . . . ] " (Ciszewski 1927, s. 10-11). Zatem to, co naturalne stało się podstawą do naznaczenia losu kobiecego pejoratywnymi skojarzeniami. Nie tylko dlatego, że - jak można by przypusz­ czać - chodzi o specyficzną interpretację samej idei grzechu i cielesności, której rodowód sięgałby etosu judeo-chrześcijańskiego i oddziaływałby na postrzeganie relacji między płciami oraz ich waloryzację. Nawet jeśli takie były jej korzenie, to problem ten wyrasta z ogólnej koncepcji pojęć Natury i Kultury oraz tego, jak są one rozumiane w określonym typie kultury. Badacze zajmujący się kwestią kulturowego kształtowania się kobiecości od dawna już zwracali uwagę, że nie można pomijać zależności, które istnieją mię­ dzy symboliką i konceptualizacją rodzaju w kulturze, a tym, jak rozumiane są pojęcia Natura i Kultura (Mathieu 2000). Zjawiskiem powszechnym, obecnym w różnych grupach, jest deprecjonowanie kobiet. Nie wynika to z ewentualnego przyjęcia determinizmu biologicznego jako źródła „naturalnej" „niższości" jednej płci, a „wyższości" drugiej. Różnice biologiczne są waloryzowane jako niższe lub wyższe, gorsze bądź lepsze, jedynie na mocy systemu wartości obo­ wiązującego w danej kulturze. Ważniejsze jest więc wyjaśnienie mechanizmu i owej specyficznej logiki kulturowej, które przyświecają dewaloryzacji kobiet i tego, co kobiece. Nicole-Claude Mathieu posiłkuje się tezą Sherry B. Ortner, która twierdzi, że kobieta jest w zasadzie powszechnie utożsamiana ze sferą, traktowaną przez Kulturę jako podrzędna. Na tej pozycji stawiana jest właśnie Natura. Każda kultura nie tylko jest rozumiana jako system czy porządek różny od Natury, ale wyższy od niej z tej racji, że przekształca j ą i panuje nad nią. A ponieważ to kobiety - właśnie z racji owych uwarunkowań fizjologicznych - są postrzegane jako przynależne bardziej do sfery Natury niż mężczyźni, moż­ na zrozumieć mechanizm ich deprecjonowania. Wszystko temu „sprzyja": to, że ciało kobiety, wyposażone w specyficzne właściwości, w sposób bardziej widoczny niż ciało męskie i przez o wiele dłuższy czas, uczestniczy w kształtowaniu się życia; to, że na tej bazie kobiece role społeczne - tak związane z przestrzenią domową (ponieważ kobieta karmi dziecko i długo z nim pozostaje) - są postrzegane i traktowane jako podległe rolom sprawowanym przez mężczyzn, których przestrzenią jest sfera związana 6 6 Istnieje r ó ż n i c a m i ę d z y t y m , c z y m jest „ r o d z a j " a c z y m jest „ p ł e ć " . Ta druga ma w zasadzie podstawy f i z j o l o g i c z n e , b i o l o g i c z n e . „ R o d z a j " natomiast odnosi s i ę do sfery społecznej i s y m b o l i c z n e j , gdzie k s z t a ł t u j ą s i ę i w y r a ż a j ą obrazy płci w danej kulturze. Zatem, do kategorii rodzaju z a l i c z y ć m o ż n a takie w y r a ż e n i a , j a k np. „ b a b o - c h ł o p " lub „ n i e m ę s k i m ę ż c z y z n a " . �106 INGA K U Ź M A z działaniami na zewnątrz domu, czyli bardziej po stronie Kultury oraz to, że cały proces akulturacji wdraża kobietę do tzw. kobiecych czynności oraz wypo­ saża j ą wręcz w „kobiece" predyspozycje psychiczne. Stąd wywodzi się teza - działająca na zasadzie wtórnej racjonalizacji - że to kobiety powinny zajmo­ wać się dziedziną domową, wychowawczą, rodzinną itp., ponieważ są do tego predysponowane w wyniku ich naturalnej zdolności do rodzenia dzieci, co w sposób „naturalny" przekłada się na ich właściwości empatyczne i opiekuńcze. Ale - Ortner wykazuje tutaj pułapkę takiego pozornie automatycznego przypisania kobiecości znaku Natury - tylko niektóre czynniki tak naprawdę wskazywałyby na powiązanie kobiet z Naturą. Wszystko zależy przede wszyst­ kim od interpretracji i intencji przyświecającej obranej drodze. Gdy to, co powiedziane zostało wcześniej o kobiecie, zostanie ukazane od kobiecej strony, jest zdolne przesunąć żeńską symbolikę w stronę Kultury. Na przykład, powszechnie konstatowany związek kobiet z gotowaniem i wychowaniem dzie­ ci. Czy może istnieć coś bardziej kulturowego jak przekształcanie tego, co suro­ we w to, co ugotowane, przyprawione (vide: przede wszystkim Lévi-Strauss 1972)? Czyż podobnie nie dzieje się podczas wychowania dziecka (które było traktowane w kulturze ludowej jako istota sama z siebie o wątpliwym człowie­ czym statusie)? Poza tym, należy zwrócić uwagę na specyficzne „rozbicie" hierarchii społecznej, którego dokonują kobiety, pasowane (przez mężczyzn) na „serce" domu. Między kobietami-matkami a dziećmi istnieje więź o wiele silniejsza niż pomiędzy nimi a innymi osobami spoza kręgu rodzinnego. Kobiety i ich dzieci wchodzą przecież w bardzo urozmaicone związki, osiągają rozmaite pozycje i statusy (zawodowe, towarzyskie, w wyniku kształcenia się, związane z wiekiem, płcią itp.). Relacja matka-dziecko czy kobieta-członkowie rodziny nie tylko jest głęboko osobista i uczuciowa, ale - co więcej - wykracza poza kategorie tak ściśle reglamentowane społecznie. Tak więc sytuacja „domowa", w jakiej mężczyźni chcieliby widzieć kobietę, w pewien sposób wyrasta ponad struktury społeczne, stając się czynnikiem silnie integrującym, rzeczywiście wychowującym i kształtującym jednostkę, a zatem ma więcej wspólnego z Kulturą. Z drugiej strony - i na tym polegałaby marginalizacja tej domowej sfery - dom i rodzina stanowią zaledwie fragment większej kulturowej i spo­ łecznej całości. Tak więc, kobiety - w optyce Kultury - zajmowały/zajmują się czynnościami szczegółowymi, specyficznymi, w przeciwieństwie do spo­ sobu postrzegania mężczyzn jako poruszających się na poziomie abstrakcyjnych syntez i ogólnospołecznych działań. Wszystko to wyznacza kobiecie pozycję problematyczną - pośrednią, którą Ortner, w zależności od kontekstu, interpretuje na trzy sposoby (Mathieu 2000, s. 112). Pierwszy polega na postrzeganiu kobiety jako uplasowanej w środkowym punkcie linii ciągłej łączącej Naturę i Kulturę, które wyznaczają dwa bieguny continuum. Kobieta byłaby w tym przypadku traktowana jako istota w mniej­ szym stopniu transcendująca Naturę niż mężczyzna. Po drugie, kobieta, spra­ wując rolę pośredniczki między tymi dwoma sferami, które są traktowane jako �ŚWIAT K O B I E T 107 zupełnie odmienne, dokonywałaby swoistego przekładu lub ich syntezy (np. gdy przyjrzymy się uważniej jej funkcji jako wychowawczyni dzieci, o czym była już mowa). Ten drugi kontekst podkreśla znaczenie pozycji kobiety w przestrze­ ni domowej, która narzuca jej specyficzne zadania: przede wszystkim podtrzy­ mywanie jedności i stabilności rodziny. Dlatego też w cyklu wdrażania kobiety do jej przyszłej roli jako matki i żony stosuje się więcej restrykcji wobec jej sposobu zachowania i bycia. Skutkiem tak przebiegającej socjalizacji - konsta­ tuje Ortner - jest większa zachowawczość kobiet w porównaniu z mężczyznami. Po trzecie, kobieta jest obdarzana mniejszą lub większą ambiwalencją symbo­ liczną. Jeśli postrzegać Kulturę jako wykarczowaną polanę wśród gęstych lasów „dzikiej" Natury, to obszarem, który przylega zjednej strony do „karczowiska" Kultury, a z drugiej - do „lasów" Natury, byłaby właśnie kobieta. Jest ona zazwyczaj „peryferiami" Kultury: stoi ni to poniżej, ni powyżej, ni to z boku. Po prostu na zewnątrz, poza obrębem. Takie ambiwalentne ujęcie symboliki kobiecej pozwala wyjaśnić dlaczego obdarzana jest ona w Kulturze tak odmien­ nymi i spolaryzowanymi znaczeniami jednocześnie: zjednej strony ukazywana jest jako śmierć, z drugiej natomiast jako symbol życia; jako służąca ciemnym siłom (czarownica) albo jako reprezentująca jasne moce bogini-matka, symbol sprawiedliwości, itp. Ten kontekst rozjaśnia nieco fenomen swoistego „odwróce­ nia" symbolicznego (dozwolonego z racji jednoczesnej dwoistej pozycji kobiety: naturalnej i kulturowej), kiedy to kobiety - w niektórych przypadkach - plasuje się po stronie Kultury sensu stricto, a mężczyzn - po stronie Natury (jak miało to miejsce np. w epoce panowania miłości dworskiej). Z terenów Słowiańszczyzny przywołać można przykład odwołujący się do legend i opowieści na temat powstania człowieka i przyczyn wygnania z Raju (Olszewski 1993). Najistotniejszy jest wątek opowiadający o zależnościach mię­ dzy parą ludzi a diabłem. Wyróżnić można taką parę opozycji, jak niewinne/ grzeszne: Adam/diabeł. Mediatorką między nimi jest, oczywiście, Ewa. Wybrana została do „pomocy" diabłu, być może „ze względu na jej gorszą, bliższą zwie­ rzęcej naturę: «[...] wtedy Pan Bóg nasłał na Adama sen, wyjął żebro z jego boku, a skąd to pokręcił się pies i za tę kość hap. Nie mógł dopędzić Pan Bóg, chwycił tylko ogon, urwał ogon temu psu i myśli tak: dobrze i z ogona zrobię, i dlatego te baby takie gadatliwe, bo to z psa ogona» [ . . . ] " (Olszewski 1993, s. 117). Jej ambiwalentny charakter przejawia się w tym, że potrafi być równie zła jak diabeł, a nawet gorsza. Mści się na diable za skuszenie jej i wypędzenie z Raju - jak w bajce o bójce między babą a diabłem i zamienieniu im głów - czartowska znalazła się na korpusie kobiety, a kobieca na ciele diabła, co dokonane zostaje na polecenie Boga (Olszewski 1993, s. 117). Jest zła, bo jej upadek rozciągnął grzech na całą ludzkość, a wyjaśnienia dlaczego to ona pierw­ sza dała się skusić dostarczyć mogą innego typu apokryficzne wersje stworzenia 7 7 Wobec k o b i e t y d i a b e ł n a j c z ę ś c i e j przyjmuje p o s t a ć m ę s k ą , c h o ć on sam jest również c z ę s t o przedstawiany j a k o istota androgyniczna - kusi z a r ó w n o m ę ż c z y z n , j a k i kobiety, a poza t y m jest b e z p ł o d n y . �108 INGA KUŹMA człowieka, niż te o przypadkowości tego zdarzenia (jak ilustrowała to legenda o psie). W tym drugim typie opowieści powołanie do życia Ewy jest przed­ stawiane jako wynik ingerencji samego diabła i następuje w zasadzie wbrew za­ mysłom Boga (Kocjan 1992, s. 43). Ewa jest jednak matką wszystkich ludzi: „W Radomskiem lud utrzymuje, że każda matka siedzi w niebie z rozkraczony­ mi nogami, między którymi siedzą rzędem wszystkie dzieci, które za życia mia­ ła. Dzieci te, naturalnie, miały również dzieci, tworzy się zatem trójkąt olbrzymi, nigdy nieskończony u podstawy, chyba przy końcu świata, a wierzchołek jego tworzy pierwsza matka rodzaju ludzkiego" [podkr. - I.K.] (Jastrzębowski 1891, s. 865). Ten stosunek do Ewy - pełen pretensji i potępienia, jak i wdzięczności - znajduje wyraz w określeniu znanym na gruncie języka religijnego o Matce Boskiej jako „drugiej Ewie", która współodkupiła ludzkość. Za tym też stoi całkowita afirmacja postaci Matki Boskiej ze strony męż­ czyzn i kobiet, bez wyjątku: [...] Po większych miastach to już się mówi, że kobiety to lubią coś wypić czy zapalić. Ja na przykład szukałem żony, a żeby wypić to każdy może. Kobiety powinny się więcej szanować niż mężczyźni. Kobieta to jest jakiś wzór, bo kobieta to jest dziewictwo, bo mężczyzna nie może urodzić. [...] Kobieta to powinien być wzór i Matka Boska na pewno by tak chcia­ ła (M, 1. ok. 45 ); [Kim jest dla niej osobiście Maria?] Największy wzór i opie­ kunka. Całym życiem chciałabym ją naśladować, ale jest człowiek prochem marnym (K, 1. 56); Jest wzorem do naśladowania na całe życie (K, 1. 14); [Jako kogo traktuje Marię?] Jako matkę, przyjaciółkę, powierniczkę, że naprawdę wszystko można powiedzieć, o wszystko poprosić, bo wysłucha i na pewno pomo­ że (K, 1. 50); W niej znajduje umocnienie [...], na pewno stanowi wzór do naśla­ dowania. Ja staram się choć nie zawsze to wychodzi (K, 1. ok. 30); [Matka Boska] to jest najważniejsza świętość jaka może być, no wzór taki. (K, 1. 70); Jest moją otuchą, moją obroną, moją matką (K, 1. ok. 60); Przede wszystkim matką (K, 1. ok. 50); Teraz taki zwariowany ten świat, ale na pewno są osoby, które przynajmniej się starają, może nie naśladować [Matkę Boską - I.K.], ale żyć w miarę [na Jej wzór - I.K.] (K, 1. 31). Dodać muszę, że nieprzypadkowo, jako wyraz owej absolutnej afirmacji, tak wiele razy występuje słowo 'matka'. Oprócz tego kontekstu maryjnego i religijnego, posiada ono o wiele jeszcze głębszy sens na tle językowych praktyk polszczyzny, szczególnie w odniesieniu do innych słów określających kobiety. Badania lingwistyczne (Jędrzejko 1995) wykazały, że po wydzieleniu dwóch, uznanych w tej procedurze za podstawowe, kategorii: kobiety młode i kobiety stare oraz, gdy przypisano im tzw. pola predykacji konotowanych, jedynie pojęcie 'matka' cechowało się tak jednoznacznie pozytywny­ mi skojarzeniami. Badaczka postawiła tezę, że jest to pojęcie mające najwięcej wspólnego z tym, co rozumiemy przez „sacrum": nietykalne. Słowo 'matka' nie występuje ani w przysłowiach, ani w anegdotach. Jednomyślnie kojarzone jest z dobrocią, serdecznością, poświęceniem, troskliwością i cnotliwością (Jędrzejko 1995, s. 169). Są to te same cechy, które przypisuje się Marii - Ona i „matka" to 8 8 N a oznaczenie p ł c i r o z m ó w c y b ę d ę s t o s o w a ł a s k r ó t y : M ( m ę ż c z y z n a ) i К (kobieta). �ŚWIAT KOBIET 109 w zasadzie jedno na gruncie języka religijnego w kulturze ludowej, o czym świadczą cytaty z moich materiałów terenowych: [Jakie cechy kojarzą się z Mat­ ką Boską?] Dobroć, czystość (K, 1. ok. 80); Ciepło i to, że jest jakaś taka bliska, że nie ma strachu o wszystko prosić, czy dziękować (K, 1. ok. 50); Miłość, że przebacza, cierpliwość (K, 1. 14); Skromność, cichość, pokora (K, 1. 56); [Jaka jest Matka Boska?] Wstawi się za nami, wysłucha, zrozumie, wybaczy, współ­ czuje, że opiekuje się nami, nie zostawi nas i się nie odwróci od nas (K, 1. ok. 35); Dobra, sprawiedliwa, współczująca (K, 1. 70); Jest dobrą matką, gospodynią, no i kochała ludzi (M, 1. 49). Pora przejść do konkluzji wynikającej z przytoczonych tu założeń Ortner. Jest ona następująca: owe trzy sposoby rozumienia kobiety i kobiecości są niczym innym, jak czysto kulturowymi konstrukt ami. Kobieta „w rzeczywi­ stości" nie jest dalej, ani bliżej Natury i Kultury niż mężczyzna. To niektóre czynniki, składające się na jej „kobiecą" osobowość i konstrukcje (fizyczne, psychiczne czy społeczne) sprawiają, że jest postrzegana jako bliższa lub dalsza Naturze i Kulturze. Rozmaite badania etnograficzne wielokroć tego dowiodły, z zastrzeżeniem, że nie we wszystkich społecznościach - a zwłaszcza tych spoza kręgu europej­ skiego - istniała ewidentna paralela między opozycją Natura: Kultura a kobiece: męskie . Ale zazwyczaj dzieje się tak, jak chociażby w społeczności Laymi z Boliwii (Mathieu 2000, s. 114) , gdzie jednostki stanu wolnego są marginali­ zowane (przypadek powszechnie występujący także w kulturach europejskich) 9 10 9 N a p r z y k ł a d prace J.L. Fischer (1975) czy J.C. Goodale (1980) - p o w o ł u j e s i ę na nie M a t h i e u w s w o i m artykule, o d s y ł a m w i ę c przede w s z y s t k i m do niego (patrz: Literatura). Pierw­ sza z p r z y w o ł a n y c h prac o p i s y w a ł a lud Ponape z M i k r o n e z j i , gdzie istnieje m a t r y l i n e a r y z m , egzogamia oraz t o t e m i z m . Tam nie w y s t ę p u j e - rozumiana po europejsku - opozycja m i ę d z y t y m , co ludzkie, a t y m , co z w i e r z ę c e . Badanie m i t ó w u j a w n i ł o , ż e relacja m i ę d z y t y m i d w o m a c z ł o n a m i jest r ó ż n a w z a l e ż n o ś c i od konkretnego kontekstu s p o ł e c z n e g o . M ę ż c z y ź n i np. są plasowani po stronie bardziej z w i e r z ę c e j w k o n t e k ś c i e z a c h o w a ń seksualnych przed- lub pozam a ł ż e ń s k i c h . U c h o d z ą oni za g r u p ę , k t ó r a ł a m i e zasady, a kobiety odwrotnie - j a k o te, w k t ó r y c h r ę k a c h owe zasady s p o c z y w a j ą , a w i ę c s ą one umieszczane po stronie K u l t u r y . K o b i e t y plaso­ wane s ą po stronie z w i e r z ę c e j ze w z g l ę d u na c i ą ż ę oraz l a k t a c j ę . Z k o l e i Goodale wykazuje, w badaniach l u d u K a u l o n g ( N o w a Bretania w Papui N o w e j G w i n e i ) , ż e podobnie jest tam w a r t o ś ­ ciowana opozycja z w i e r z ę c e : ludzkie, co europejska Natura: K u l t u r a , ale w ż a d n y m p r z y p a d k u nie odpowiada to u K a u l o n g u t o ż s a m i a n i u z w i e r z ę c o ś c i z p i e r w i a s t k i e m k o b i e c y m , a c z ł o w i e ­ c z e ń s t w a z elementem m ę s k i m . Raczej - relacji m i ę d z y w y t w a r z a n i e m a r e p r o d u k c j ą - r o d z e n i e m . Lecz - kolejne zaskoczenie - to nie kobiety s t o j ą po stronie reprodukcji-rodzenia. Reproduk­ cja jest u d z i a ł e m pary ludzi - m ę ż a i ż o n y . O n i z a ś s ą postrzegani j a k o nie n a l e ż ą c y - z tej racji - do obszaru K u l t u r y i s p o ł e c z e ń s t w a . N a w e t p o d z i a ł przestrzeni odzwierciedla ten stosunek: istnieje las (jako p r z e s t r z e ń n a l e ż ą c a do N a t u r y ) , ogrody ( z a j m u j ą pozycje p o ś r e d n i ą ) oraz osiedle (centrum K u l t u r y , r y t u a ł ó w , transakcji). P o ś l u b i e n i nie m a j ą prawa z a m i e s z k i w a ć osiedla - w p r z e c i w i e ń s t w i e do o s o b n i k ó w wolnego stanu. M a ł ż o n k o m przeznaczone s ą ogrody, j a k o b l i ż s z e lasom, a to z p o w o d u ich a k t y w n o ś c i seksualno-rozrodczej (co z b l i ż a ich do z w i e r z ą t ) . P o d s t a w o w y m zadaniem ż y c i a m a ł ż e ń s k i e g o jest rodzenie dzieci, K a u l o n g natomiast nie k ł a d ą nacisku na przypisanie k a ż d e j z p ł c i o k r e ś l o n e g o rodzaju pracy. 1 0 M a t h i e u cytuje prace O l i v i i Harris (1980). �но INGA K U Ź M A oraz gdzie rodzaj pracy i jej waloryzacja wiążą się z określoną płcią. Oprócz tego, to żonaci mężczyźni są utożsamiani ze sferą Kultury (co również jest po­ wszechne w większości społeczeństw). II „Naturalizację", której poddawane są kobiety, można opisać na przykładzie nam najbliższym - europejskim właśnie. Proces ten ma bowiem swoją historię, która na dobre rozkwitła w epoce nowożytnej. Począwszy od X V I I wieku stoso­ wane były pojęcia „prawa naturalnego" oraz „umowy społecznej", leżące u pod­ staw nowoczesnego społeczeństwa. Tymi pojęciami posługiwali się przede wszystkimi myśliciele zajmujący się teorią polityczną, jak np. Samuel Pufendorf, Thomas Hobbes i inni. Od XVIII w. teorie oparte na „umowie społecznej" zaczęły jednocześnie służyć zupełnie odmiennym i wykluczającym się poglądom: choć legitymizowały władzę demokratyczną, to również podtrzymywały zasadę pod­ ległości ludu. Idea Natury miała być źródłem oczyszczającym i uzdrawiającym zarazem moralność, jak i społeczeństwo, edukację oraz medycynę. 'Natura' jako pojęcie weszła do słownika ówczesnych „rewolucjonistów" myśli. Jednakże u takich autorów jak np. Claud Adrien Helvetius, a przede wszystkim Jean-Jacques Rousseau czy Denis Diderot, debaty toczone na temat Natury dryfo­ wały w kierunku doszukiwania się w niej jakiejś kategorii uprzedniej, już nam danej, warunkującej chociażby „naturę" kobiet. Stąd właśnie wywodzi się sprzeczność, jaka panowała we wszelkich utopiach stawiających sobie za cel pro­ jekcje nowoczesnego i nowego ładu społecznego. Walczono z zastanymi nierów­ nościami, ale nikt nie zabierał głosu na temat istniejącego jednocześnie różnego traktowania kobiet i mężczyzn. Najlepszym społeczeństwem i ustrojem miał być system doskonale sprzęgnięty z prawami Natury. Plasowano j ą na pozycji prze­ wodniczki i nauczycielki. Jeśli jednak chodzi o kobiety, to ich „najdoskonalsze" poddaństwo prawom naturalnym miało objawiać się wiernością ich powołaniu do macierzyństwa i zajmowaniu się pracami domowymi. Reforma społeczna w żaden sposób nie miała zrywać z zastanym scenariuszem losu kobiecego. Tek­ sty medyczne z tej epoki dostrzegały ścisły związek między kobietą a Naturą. Owa ścisła, istniejąca według owych autorytetów, relacja służyła wyjaśnieniu ich „niższości", a z tej racji - wykluczeniu z życia publicznego. Takie interpreto­ wanie kobiecości i jej cech stawia j ą w zasadzie w jednym szeregu obok Natury (później niemiłosiernie eksploatowanej przez nowoczesną cywilizację przemy­ słową, która właśnie wtedy z raczkującej stawała coraz pewniej na nogi). Jako trzeci człon do relacji „kobieta: Natura" należy dopisać „podporządkowanie". To właśnie ta triada stanęła u podstaw traktowania przyrody jako porządku „niż­ szego" rzędu niż Kultura, a kobiet jako „gorszych" od mężczyzn. Co zaskaku­ jące, to nawet ci z „rewolucyjnych" myślicieli, którzy pragnęli zmienić takie postrzeganie Natury, nie zauważali potrzeby, by nadać także kobiecości wyższy statut. Wiek X V I I I zatem nie wniósł tak naprawdę nic nowego do myślenia o kondycji kobiety: ani na poziomie idei i ideologii, ani na poziomie konkretnej �111 ŚWIAT KOBIET organizacji społecznej. Nawet rewolucja francuska dokonywała się w zasadzie przecież dla mężczyzn i głównie z ich udziałem, pozostawiając na boku problem kobiet. Zamknięto je w „skansenie" dawnego „systemu patriarchalnego" lub „do­ mowego" - j a k ówcześni rewolucjoniści w ramach swojej nowomowy określali feudalizm (Mathieu 2000, s. 117-118). Konceptualizacja płci i rodzaju w etnologii - tak jak w innych naukach huma­ nistycznych - wyrosła zatem z dobrze już ugruntowanego założenia naturalistycznego, a nawet biologicznego w stosunku do kobiet. Ale mówienie o dwóch płciach i rodzajach wkracza w impas metodologiczny - jak podkreśla w dalszym ciągu Mathieu (tamże). Ponieważ rozważając pozycje kobiet i mężczyzn zasadni­ czo przyjmuje się dwa różne i od samego początku, u swoich założeń, odmienne systemy wyjaśniające: porównując fakty i zachowania tych dwóch płci, auto­ matycznie kobiety plasuje się po stronie Natury, a mężczyzn po stronie Kultury. Ten sam fenomen kulturowy - jak w ogóle kształtowanie się rodzaju (a jest to niewątpliwie w dużej mierze konstrukt kulturowy, symboliczny i społeczny) wyjaśnia się przy pomocy dwóch porządków znaczeń (jak Kultura i Natura), także w różny sposób waloryzowanych przez różne grupy. Kobieta stereotypowo przedstawiana jest jako bio-psycho-społeczny łącznik między dzieckiem a grupą, jako mediatorka pomiędzy Naturą a Kulturą w pro­ cesie wychowawczym. Macierzyństwo opisywane jest jako „wrodzone wyposa­ żenie" kobiety. Stosunkowo niewiele jeszcze mówi się o wymiarze kulturowym opieki nad dzieckiem i jego wychowywaniem oraz o samym kulturowym rów­ nież przygotowywaniu się kobiet do macierzyństwa i innych „kobiecych" ról w ich rodzimych kulturach . Nieuświadamianie sobie kulturowo „programowej" wyższości Kultury nad Naturą (cywilizacja euroatlantycka jest najlepszym przykładem tej arogancji i ignoracji zarazem), prowadzi do nieuświadamiania sobie rzeczywistych powo­ dów postrzegania kobiet jako „niższych", gdyż - „bliższych" Naturze. A stąd już krok - tak dzieje się właśnie w naszym kręgu kulturowym - ku „naturalizacji" i „ubiologicznianiu" poszczególnych zajęć, prac, zachowań i symboli z po­ działem na płci. Proponuję pozostać jeszcze przy wątku „naturalizacji", wyznaczającej oś, wokół której formuje się symboliczny świat kobiet w kulturze typu ludowego. Główną soczewką pojęciową, skupiającą i rozszczepiającą wszelkie inne kul­ turowe dane, jest koncepcja „kobiecości tabuicznej". Warto zatem powrócić do 11 11 W j ę z y k u p o l s k i m znana jest praca E. Badinter, Historia oraz k s i ą ż k a A d r i a n n ę R i c h , ( t y t u ł o r y g i n a ł u ) Of Woman Born. Institution miłości macierzyńskiej Motherhood as Experience (1998) and (1976). T a k ż e p r z y w o ł y w a n a j u ż praca B u d r o w s k i e j (2000) traktuje w s p ó ł c z e s n e ma­ c i e r z y ń s t w o w Polsce j a k o zjawisko b ę d ą c e w y p a d k o w ą r ó ż n y c h , specyficznych nieraz (polskich) k o n t e k s t ó w , j a k : k u l t maryjny, rola K o ś c i o ł a , wydarzenia historyczne. S ą to prace d o s t r z e g a j ą c e k u l t u r o w y kontekst m a c i e r z y ń s t w a , z r y w a j ą c e z j e g o ubiologicznianiem i naturalizowaniem. Jest to j e d e n z w i e l u f e n o m e n ó w k u l t u r o w y c h m a j ą c y c h s w o j ą h i s t o r i ę . N i k t nie zaprzecza, ż e to k o b i e t y fizjologicznie s ą predysponowane do rodzenia dzieci, ale j a k i e „ w n i o s k i " z tego faktu w y c i ą g a j ą p o s z c z e g ó l n e kultury? Oto pytanie dla badaczy i badaczek ż y c i a s p o ł e c z n e g o . �112 INGA K U Ź M A słowiańskich przykładów kultur typu ludowego i analizy konstruktów kobiety i kobiecości, które tam obowiązują. Kobieta niemal zawsze - co poświadczają wyrażenia językowe - jest ukazy­ wana na niwie społecznej i symbolicznej w relacji do kogoś, nie zaś ze względu na to, co robi i kim jest w życiu, dzięki umiejętnościom i zaletom/wadom innym niż fizyczne . Precyzyjniej, to kim jest kobieta, wynika z tego, kto o niej mówi i jaką pozycję zajmuje wobec niej. Małgorzata Borkowska OSB (Borkowska 1993) rozpatrując sformułowania słowne i charakterystyki świętych obu płci w ich hagiografiach, zauważa owąnierównoważność klasyfikacji: „[...] Święci mężczyźni dzieleni byli na grupy w zależności od sposobu, w jaki wielbili Boga i od roli, jaką odegrali w Kościele: męczennik, wyznawca biskup, wyznawca nie 12 biskup. Święte kobiety dzielone byly przede wszystkim według ich relacji do mężczyzn: dziewica, wdowa [podkr. - 1.К.]. Wtórnie można było jeszcze także dodać męczennica [ . . . ] " (Borkowska 1993 s. 32). Świadczy to o wspom­ nianym już wcześniej impasie, w jakim znajduje się sposób mówienia i myślenia o problematyce kobiet na każdym poziomie symbolicznym, czy to naukowym etnologicznym świeckim, czy również naukowym, ale teologicznym. Co więcej, Borkowska stwierdza, że „rola kobiety w Kościele, a nawet więcej - chrześci­ jańskie ujecie istoty kobiecości było przez wieki determinowane nie przez jej relację do Boga, ale przez jej relację do mężczyzny [podkr. - 1.К.]. I nic dziwnego, gdyż to mężczyźni ujęcie to tworzyli i opracowali" (Borkowska, tamże). Zastrzegałam wyżej, że kobieta w zasadzie nadal - i to właśnie w sferze praktyk religijnych - nie może pozbyć się odium „tabuiczności". Oczywiście, jest to względne i bardzo płynne. W gruncie rzeczy nie brak przykładów, które taką interpretację utwierdzają, ale i nie brak takich, które jej zaprzeczają. Owa dwuznaczność, wręcz wahanie, towarzyszy także i mojej analizie, gdy przy­ glądam się źródłom, którymi dysponuję, a szczególnie tym wypowiedziom, w których same zainteresowane oceniają obowiązujący je stan rzeczy. Kobiety (świeckie) w sferze religijnej zyskują bowiem autonomię, samodzielność oraz relatywną wyższość wobec mężczyzn (nie tylko świeckich, ale także i duchow­ nych) ze względu na funkcje, jakie pełnią w tej sferze - przede wszystkim jako 1 2 N a z w y nadawane m ę ż c z y z n o m w a l o r y z u j ą ich dodatnio lub ujemnie ze w z g l ę d u na i c h w a d y lub zalety z w i ą z a n e ze sferą intelektu i s p r a w n o ś c i organizacyjnej. O d w o ł u j ą s i ę do tzw. m ę s k i e j ambicji i s ą w y m i e r z o n e w s p o ł e c z n e i oczekiwane cechy rodzaju m ę s k i e g o . W przy­ padku kobiet natomiast, ocenia s i ę j e ze w z g l ę d u na ich w i e k i cechy z e w n ę t r z n e . O k r e ś l e n i a negatywne kobiet, w ł a ś n i e z tych w z g l ę d ó w , d e p r e c j o n u j ą j e j a k o przedstawicielki r o d z a j u ż e ń ­ skiego (Peisert 1995). Takie s ą podstawy do zaklasyfikowania danego j ę z y k a j a k o „ s e k s i s t o w skiego" w ramach l i n g w i s t y k i feministycznej (Jurasz 1995). Taki typ j ę z y k a ignoruje kobiety i i c h o s i ą g n i ę c i a , p o p r z e s t a j ą c na opisaniu ich niemal w y ł ą c z n i e w relacji do m ę ż c z y z n . Prezen­ tuje j e w rolach stereotypowych; „ m i l c z y " o nich, gdy w y k r a c z a j ą poza ten stereotyp (Jurasz, t a m ż e , s. 203). O p r ó c z o k r e ś l e n i a „ s e k s i s t o w s k i " , w literaturze lingwistycznej s p o t k a ć m o ż n a t a k ż e t e r m i n „ b i o l e k t " , autorstwa A . W i l k o n i a (Handke 1994, s. 16). Jest to w a r i a n t j ę z y k a u z a l e ż n i o n y od takich c z y n n i k ó w j a k p ł e ć i w i e k , k t ó r e ściśle w i ą ż ą s i ę z c z y n n i k a m i p o z a j ę z y k o w y m i , z w ł a s z c z a natury psychicznej i s p o ł e c z n e j . �ŚWIAT KOBIET 113 przekazicielki tradycji religijnej. Najstarsze pokolenia kobiet - matki, babki oraz ciotki - dbają o przekazanie wiedzy i tradycji z zakresu historii rodziny, regionu i religii młodszemu pokoleniu (Smolińska 1995, s. 247). Według badań autorki, te kobiety są wyłącznymi przekazicielkami i nauczycielkami legend, żywotów świętych i tym podobnych tekstów. Transmisji tego przekazu sprzyjają również pielgrzymki, gdzie szczególnie babki swoim aktywnym udziałem i wiedzą służą młodym. Moje badania potwierdzają to. Kobiety wiodą prym właśnie w przy­ padku pielgrzymek czy nauki modlitwy. To one pełnią rolę wprowadzających swoje dzieci oraz wnuki na ten poziom inicjacji religijnej (z reguły na pielgrzym­ kę jest zabierane dziecko już po przystąpieniu do I Komunii Św., a więc gdy przeszło oficjalną kościelną inicjację). W niektórych opowieściach występują jednak (nieliczne) przykłady obojga rodziców jako pierwszych katechetów. Do rzadkości należą natomiast sami mężczyźni (ojcowie, dziadkowie czy bracia) występujący w tej roli. Być może z powodu tej codziennej hegemonii kobiet w procesie edukacji religijnej swoich najbliższych , kobiety i mężczyźni traktują ten podział kompe­ tencji jako zastany i normalny. Ale - uwaga! - przekaz ten odbywa się przecież w ramach rodziny, a więc nie jest to działalność publiczna. Wystarczy, aby ko­ bieta aspirowała np. do objęcia funkcji rzeczywistej i oficjalnej przewodniczki grupy pielgrzymów (przejście do sfery publicznej), a wtedy usłyszy opinię, że kobiety sobie nie poradzą (K, 1. 73, przewodniczka kalwaryjska od 1976 lub 1977 r. - nie potrafiła przypomnieć sobie dokładnej daty). Choć pozornie kobieta taka zajmowałaby się nadal religijnością i swoją „tradycyjną" funkcją nauczycielki w tej sferze, to jednak na niwie szerszej niż rodzinna. Nie chodzi bowiem o ilość czasu poświęcanego na zorganizowanie pielgrzymki i udział w jej przygotowaniu. Ważniejsza jest różnica w stopniu religijnego zaangażowania się. W tym typie kultury to mężczyzna ma prawo (nawet kosztem jego współudziału w tzw. obowiązkach domowych czy wy­ chowawczych) poświęcać swój czas, pieniądze i zaangażowanie w celach „wyższych". Kobieta natomiast ma mieć przede wszystkim na względzie dobro innych, najbliższych - to ogranicza jej działalność na szerszej niwie niż domo­ wa, gospodarska, czy zawodowa. Bezwzględną miarą jest tutaj to, co kultura rozumie jako publiczne, czyli przypisane mężczyznom, a co jako prywatne przy­ pisane - kobietom . W rzeczywistości objęcie funkcji przewodniczki czy przewodnika wyma­ ga prawdziwego i głębokiego zaangażowania osobistego oraz duchowego. 13 14 1 3 W p e ł n i zgadzam s i ę ze S m o l i ń s k ą , ż e badacze zachodni p o t w i e r d z a j ą te tendencje. W w y k a z i e literatury zamieszczam d o k ł a d n e n o t k i bibliograficzne k i l k u znamiennych t e k s t ó w f r a n c u s k o j ę z y c z n y c h z tego w ł a ś n i e d z i a ł u tematycznego, do k t ó r y c h s i ę g a m w s w o i c h bada­ niach p o r ó w n a w c z y c h nad k u l t o w y m i p r a k t y k a m i kobiet (Lautman 1995; A l b e r t - L l o r c a 1995; Langlois 1995; Puccio 2002; L a Rocca 2002). 1 4 B y ć m o ż e w i ą ż e s i ę to z g ł ę b s z y m przekonaniem i p r a w e m r e l i g i j n y m w k a t o l i c y z m i e d o t y c z ą c y m k a p ł a ń s t w a m ę ż c z y z n (jako p e w n y m „ z a w o d o w y m " p o w o ł a n i u ) i innego rodzaju „ k a p ł a ń s t w i e " kobiet - p r y w a t n y m , np. tzw. serca, rodzicielstwa, w s p ó ł o d c z u w a n i a itp. �114 INGA KUŹMA 15 Organizowane są specjalne rekolekcje dla przewodników kalwaryjskich . Prze­ wodnicy biorą udział także w innych jeszcze działaniach paraliturgicznych w swojej miejscowości . Jak widać, wymaga to naprawdę bardzo dobrej organi­ zacji czasu i współpracy całej rodziny, ponieważ często trzeba na dłużej wyje­ chać z domu. Mogłoby się wydawać, że czas poświęcany na tyle działań skutecz­ nie eliminuje kobiety z tego rodzaju dodatkowych zobowiązań. Wręcz ogranicza ich nawet zwyczajny udział w tego typu formach pobożności jak pielgrzymki, ponieważ kobieta ma przede wszystkim na głowie dom, męża i dzieci. Jednak kobiety, jak tylko mają chwilą, to jeżdżą (K, 1. 70); Może kobiety mają lepsze warunki niż mężczyźni, bo mężczyźni w domu nie siedzą, tylko pracują, to nie każdy tak może, to wysiłek (K, 1. 69); Zawsze więcej jest kobiet. Może dlatego, że jak to dawniej mówiono, że mężczyźni do pracy chodzą, to nie mają tak czasu, a kobieta to zawsze się jakoś urwie (M, 1. 67). Z jednej strony wydawałoby się więc, że kobietom jest łatwiej, ponieważ ich zajęcia nie są waloryzowane dodat­ nio, jak zajęcia męskie. Wyłącznie te zasługiwałyby na miano 'pracy'. Okazuje się, że kategoria ta jest nadrzędna wobec udziału w niektórych „nadliczbowych" formach kultu religijnego (jak pielgrzymki, procesje). Jednak 'praca' 'pracy' nierówna. Choć obowiązkom domowym i rodzicielskim kobiet odmawia się w kulturze typu ludowego miana 'pracy', to mieszczą się one w kategorii zajęć 'zawodowych' przypisanych grupie kobiet. 'Praca' - w szerszym rozumieniu tego słowa - obejmuje szereg działań ludzkich, jakie dokonują przeniesienia człowieka ze stanu „zwierzęcego" na stronę Kultury i pełnego człowieczeństwa (Cassirer 1971, s. 132). Nic nie podważyło tego nawet obecnie, gdy tak bardzo zmieniła się sytuacja ekonomiczna. Być może pojęcie to, teraz nawet silniej niż dawniej, wzmacnia swoje znaczenie w kulturze. Mogę dodać, że nawet w wypo­ wiedziach, w których ustosunkowano się do osoby Matki Boskiej, właśnie praco­ witość oraz fakt, że - według rozmówców - Maria zajmowała się domem i małym Jezusem, była cechą przybliżającą Jej osobę do zwykłych kobiet. Tym samym zajęcia kobiece, ich praca, zyskują waloryzację, a kobiety otrzymują społeczną i moralną rekompensatę. Praca stała się tu wskaźnikiem paralelności życia Naj16 1 5 B y c i e p r z e w o d n i k i e m k a l w a r y j s k i m jest s z c z e g ó l n ą p o s ł u g ą . N i e bez kozery u ż y w a m tego t e r m i n u , p o n i e w a ż o p r ó c z p e w n y c h o b i e k t y w n y c h z d o l n o ś c i i predyspozycji, j a k i e s ą n i e z b ę d n e przy w y k o n y w a n i u tej r o l i , w w y p o w i e d z i a c h p r z e w o d n i k ó w nieraz z n a l e ź ć m o ż n a odniesienia do nadprzyrodzonego w y b o r u , w ł a s n e j niemocy i obaw z w i ą z a n y c h z w ł a s n y m i u m i e j ę t n o ś c i a ­ m i , p o m o c y boskiej, wskazania ich przez poprzedniego przewodnika, k t ó r y ocenia z a a n g a ż o w a ­ nie religijne i d o ś w i a d c z e n i e kalwaryjskie potencjalnego n a s t ę p c y . N i e ma to nic w s p ó l n e g o z i n d y w i d u a l n y m i c h ę c i a m i czy ambicjami. W b r e w temu, co m o ż n a by z a k ł a d a ć , nie jest to „ p r o ­ fesja" dziedziczna. W K a l w a r i i Zebrzydowskiej nie s p o t k a ł a m s i ę jeszcze z informacjami o tym, ż e j a k a ś rodzina, np. z ojca na syna, czy z matki na c ó r k ę , p r z e k a z y w a ł a p r z e w o d n i c t w o . N a razie dysponuje w y p o w i e d z i a m i w s k a z u j ą c y m i na to, ż e role te obejmuje s i ę na zasadzie s z c z e g ó l n e g o „ p r z y p a d k u " i akceptacji grupy. 1 6 W s p o m i n a l i , ż e u c z e s t n i c z ą w n i e w i e l k i m stopniu w u r o c z y s t o ś c i a c h p o g r z e b o w y c h , s ą np. proszeni do prowadzenia ś p i e w u , m o d l i t w . Jednak ten aspekt d z i a ł a l n o ś c i przewodników w y m a g a jeszcze ode m n i e d o k ł a d n e g o przestudiowania i zgromadzenia w i ę k s z e j i l o ś c i materia­ ł ó w terenowych. �ŚWIAT KOBIET 115 świętszej Panny z życiem innych kobiet: Życie Maryi było podobne do życia innych kobiet, oczywiście, bo przecież taka sama była (M, 1. 67); Maryja była normalną kobietą, ale do czasu ukrzyżowania Jezusa. Ona normalnie prowa­ dziła dom, miała sąsiadów, miała też pewnie wrogów. To była normalna rodzina (M, 1. 49); [Czy życie Marii było podobne do życia innych kobiet?] Raczej tak, takie życie codzienne (K, 1. 50); Jak najbardziej było podobne. Tak samo pracowa­ ła. Tak samo wychowywała dziecko. Tak samo uporała się ze wszystkim (K, 1. 56); Przecież była taką kobietą normalną (K, 1. ok. 50); Tak samo musiała pracować, miała syna, trzeba było wszystko zrobić. No i życie swoje, jakie miała, ciągle była ucieczka, ciągle był strach o dziecko. Nie miała słodkiego życia (K, 1. 70) . Rzeczywiście jednak, w przypadku kobiet, ich zajęcia domowe i zobowiązania, jakie są na nie nałożone z racji sprawowania roli żony i matki, przewyższają swoją wagą ich osobiste chęci do pełniejszego wyrażania swojej pobożności: [O swoim uczestnictwie w obchodach maryjnych w Kalwarii Zebrzydowskie] Jak tylko mogłam jechać, to jechałam, [...] bo nie zawsze z domu można się ruszyć - dzieci. Mąż jeździ częściej [z racji pełnienia przez niego pewnych funkcji w wystawianej z tej miejscowości co roku asyście na sierpniowy odpust w Kal­ warii - I.K.] (K, 1. 53); Jeszcze wtedy byłam mężatką, miałam dzieci i nie chodzi­ łam tak często, bo były obowiązki, a po drugie nie byłam tak związana [jak teraz, gdy jest przewodniczką kalwaryjską - I.K.] (K, 1. 73); Moja mama też sama mówi­ ła, że chciałby jechać na pielgrzymkę, ale nigdy nie miała okazji przy tych dzie­ ciach [...] (K, 1. 47); Jak dzieci były małe, to nie mogłam [jechać - I.K.], ale potem już jechałam (K, 1. 82); Jak miałam [małe dzieci - I.K.] to nie zawsze starczało czasu, ale raz w roku to muszę być. Tego roku nie byłam na Wielkanoc, bo córka ma małe dziecko i musiałam się nim zająć (K, 1. 40). Oczywiście, z całej grupy kobiet, tylko przedstawicielki określonych klas wieku i stanu (czyli kobiety nieza­ mężne i babki), mają względnie większą swobodę (vide: ostatni cytat z przytoczo­ nych powyżej), ale zazwyczaj to panna ma taką wolną rękę, ale jak się jest już babcią, to też nikt nie zabroni, bo gdzie się chce, to się jedzie (K, 1. 70). Nikt nie dziwi się temu, że kobiety oceniane są (również same przez siebie) jako bardziej praktykujące i zaangażowane religijnie. Nikt też nie podważa ich kompetencji w tym zakresie. Pojawiały się nawet opinie, że to jednak kobiety w porównaniu z mężczyznami wykazują się większą wrażliwością religijną. Dla­ czego? Ponieważ - przechodzimy tutaj natychmiast na grunt stereotypów, także tych z zakresu praktyki językowej - są bardziej wrażliwe jako kobiety: Więcej się na tym skupiają kobiety (M, 1. ok. 50); Bardziej są wrażliwe (M, 1. 45); Mnie się wydaje, że więcej kobiet jest [na Kalwarii - I.K.], one częściej się chyba zwie­ rzają, tam mogą się otworzyć (M, 1. 60); Po nich bardziej widać to wzruszenie, bo często zobaczyć można kobiety płaczące ze wzruszenia na Kalwarii, gdy się modlą (K, 1. 35); Myślę, że to są całe rodziny [pociągane do Matki Boskiej 17 1 7 O r o l i M a t k i Boskiej w k s z t a ł t o w a n i u s i ę t o ż s a m o ś c i kobiecej i obrazu k o b i e c o ś c i w k u l t u ­ rze t y p u ludowego j u ż nieco w s p o m n i a ł a m przy okazji p o j ę c i a ' m a t k a ' , ale jest to o w i e l e szerszy w ą t e k , c z e k a j ą c y jeszcze na moje dalsze opracowanie. �116 INGA KUŹMA - I.K.], a to jest za przyczyną kobiety, tak jest przynajmniej w moim przypadku (K, 1. ok. 50); [...]postawę modlitewną bardziej widać u kobiet, ale nie wiem czy to wynika z charakteru. Myślę, że kobiet jest więcej, więcej je widać z dziećmi (K, 1. 40). Praktyka językowa, o której wspomniałam, nie dotyczy wyłącznie spe­ cyficznych określeń, stosowanych wobec kobiet, gdy mowa jest o ich roli i za­ chowaniach w kontekście religijnym. Odnosi się też ona do odmiennych funkcji języka, gdy posługują się nim mężczyźni bądź kobiety (Handke 1994, s. 19) . Czynnikiem, który wzmacnia postrzeganie kobiet jako - być może - bardziej predestynowanych do przeżyć religijnych i sprawowania przez nie nie-urzędowych funkcji, jest sam Kościół. Odwołuje się on chętnie do postawy kobiety jako pierwszej i najważniejszej ewangelizatorki w rodzinie . Lecz czym innym jest jej działalność publiczna (jako przewodniczki). Cóż z tego, że przy pełnej akceptacji i poparciu oficjalnych czynników kościelnych . Mogę chyba zaryzykować tezę (wzorując się na sposobach interpretacji pro­ blemów płci i rodzaju w badaniach kultur pozaeuropejskich, vide: przypis 7), że kluczowa dychotomia Kultura: Natura w kulturze typu ludowego porządkuje najpierw to, co publiczne i prywatne, a później ustala, w którym z tych szeregów umieścić elementy wartościowane jako męskie i żeńskie. Także np. podział funkcji obrzędowych podczas wesela na wsi odbijał daw­ niej zróżnicowanie zajęć na męskie: publiczne: reprezentacyjne i kobiece: pry­ watne: domowe (Kabat 1989, s. 115-122). Ten podział przebiega według nastę­ pującego porządku wyznaczonego przez autorkę tekstu: „1. rodzaj i zakres ról męskich i kobiecych w obrzędzie weselnym; 2. aktywność słowna mężczyzny i kobiety w obrzędzie weselnym; 3. realizowanie zasad starszeństwa w obrzędzie weselnym; 4. symbolika obrzędu weselnego dotycząca zajęć uważanych za mę­ skie lub kobiece; 5. podział zobowiązań w obrzędzie weselnym między stronami męską i kobiecą; 6. zabiegi magiczne zapewniające dominację stron w małżeń­ stwie; 7. kobiece skargi w obrzędzie weselnym" (Kabat 1989, s. 116). Autorka, analizując przebieg wesela według wymienionych powyżej porządków, wykazuje, że role męskie - choć może nie bardziej liczne niż kobiece - były jednak bardziej rozbudowane. Aktywność słowna mężczyzn była również większa niż kobiet. Oprócz tego, to mężczyzna miał prawo do inicjowania wypowiedzi. 18 19 20 1 8 M ę ż c z y ź n i p r e f e r u j ą funkcje k o m u n i k a c y j n ą , a kobiety - e k s p r e s y w n ą . Badaczka stawia t a k ą t e z ę po przeanalizowaniu repertuaru i w ł a ś c i w o ś c i j ę z y k o w y c h , stosowanych przez obie płcie. W ł a ś c i w o ś c i , j a k i e w y k r y ł a w grupie kobiet, s ą bardziej wyrazistsze od m ę s k i c h . Styl j ę z y k a , k t ó r y m p o s ł u g u j ą s i ę kobiety jest zatem z a u w a ż a l n y . Nasuwa s i ę wniosek, ż e to w przypadku kobiet m o ż n a m ó w i ć o stylu j ę z y k a i w y p o w i e d z i , w p r z e c i w i e ń s t w i e do m ę ż c z y z n (Handke, t a m ż e ) . 1 9 „ [ . . . ] M a t k a - k a p ł a n k a K o ś c i o ł a rodzinnego [ . . . ] " ( N o w a k 1998, s. 65). 2 0 K o b i e t - p r z e w o d n i c z e k k a l w a r y j s k i c h nie b y ł o z p e w n o ś c i ą nawet w p o ł o w i e tyle, i l u m ę ż ­ czyzn, c h o ć nie i s t n i a ł y oficjalne d y r e k t y w y np. z a k a z u j ą c e tego albo z a l e c a j ą c e odsuwanie k o ­ biet od tej a k t y w n o ś c i . W j e d n y m z bardzo ciekawych o p r a c o w a ń ( G ó r e c k i 1994) na temat p i e l ­ g r z y m e k z G ó r n e g o Ś l ą s k a , m . i n . do K a l w a r i i Zebrzydowskiej w latach 1869-1914 (obok Piekar, G ó r y Ś w . A n n y , Barda, Pszyny i i n . ) autor s p o r z ą d z i ł spis „ ś p i e w o k ó w " ( ś l ą s k i e miano p r z e w o d ­ nika). N a l i ś c i e , l i c z ą c e j o g ó ł e m 355 „ ś p i e w o k ó w " , o d n a l e ź ć m o ż n a 16 kobiet. Jednak bardzo c z ę s t o przy n a z w i s k u nie w y s t ę p u j e i m i ę , a k o ń c ó w k a nazwiska nie wskazuje na p ł e ć . �ŚWIAT KOBIET 117 Hierarchię miejsc przy stole wyznaczała dawniej pozycja starszych mężczyzn. Odpowiednio do zajęć w gospodarstwie przewidzianych dla mężczyzn i kobiet, obdarowywano młodych podarkami, atrybutami czy symbolami, które zazna­ czały ich „męską" i „kobiecą" rolę i pozycję (młodej sypano do pantofla siemię lniane, obdarowywano j ą w posagu prześlicą, wręczano jej - po powrocie z kościoła - małe dziecko czy kądziel, a młodemu dawano cepy). Kabat zauwa­ ża, że także współczesny charakter prezentów ślubnych ma na celu symboliczne przypomnienie o zakresie obowiązków raczej kobiecie niż mężczyźnie (naj­ popularniejsze podarki to naczynia kuchenne, zastawa, pościel itp.). Magia weselna natomiast starała się tę sytuację zrównoważyć i zapewnić kobiecie dominację w małżeństwie . Funkcja lamentów i skarg młodej (jeśli spotykana w czasach nowszych, to jest już zazwyczaj bardzo dwuznaczna) dawniej miała podkreślać nowy los mężatki, od tej pory poddanej wyłącznej władzy męża. Do sfery publicznej należałoby zaliczyć także pewien dawny słowiański obo­ wiązek spoczywający wyłącznie na synach. Proponuję zatem, by powrócić do tekstu Ciszewskiego. Po przywoływanej już przez mnie wcześniej interpretacji cech fizjologicznych, tak deprecjonujących kulturowo kobietę w oczach męż­ czyzn, Ciszewski, w kolejnej analizie, dodaje, że choć wymienione uprzednio przyczyny są wystarczające do tego, aby owej „zakały rodziny patriarchalnej" i „korony nieczystości" „strzec i unikać", to jest ona „zaledwie cierpiana" (Ciszewski 1927, s. 11) także z innych jeszcze względów. Należy do nich to, że kobieta krótko przebywa w domu rodzinnym: „koniec końcem przechodzi zawsze do ludzi obcych, którym na dobitkę trzeba jeszcze płacić za to" (Ciszew­ ski, tamże). Ciszewski zauważa, że w opisywanych kulturach to właśnie syn jest traktowany jako filar rodziny i gospodarz ogniska domowego, a gdy braknie synów, ustaje też kult przodków rodowych i rodzinnych (Ciszewski 1927, s. 2-3) . Z takim stanowiskiem można się było spotkać także wśród wyższych warstw społecznych. Wystarczy przywołać obyczaje panujące wśród ziemiaństwa polskiego podczas zaborów, kiedy to dopiero urodzenie syna zapewniało kobiecie pozycję i umacniało ją, nadając jej w rodzinie autorytet „matki" (Winiarz 2000, s. 147). Poza tym, jak potwierdzają źródła pamiętnikarskie, jedynie chrzty synów (zarówno pierworodnego, jak i następnych) urządzano z przepy­ chem, zapraszając do dworu kilkuset gości. Nawet jeśli nie stać było rodziny na fetowanie tego wydarzenia z wielkim rozmachem, niewątpliwie starano się, aby przebiegało ono przynajmniej okazale. Inaczej jednakże świętowano chrzest córek: „Rozgłos nie towarzyszy życiu kobiety, przeznaczenie jej rysuje się inaczej już od kolebki. Natalię ochrzczono w mojej sypialni bez pompy i ceremonii" 21 22 2 1 Kabat przytacza p r z y k ł a d y takiej magii weselnej, j a k np. zarzucanie (podczas ś l u b o w a n i a ) na o b l u b i e ń c a j a k i e j ś części stroju m ł o d e j lub p r z y k l ę k a n i e panny m ł o d e j na c z ę ś c i ubrania m ł o ­ dego. O p r ó c z tego, zalecano m ł o d e j , aby to ona m o g ł a g ó r o w a ć w z w i ą z k u , p o ł o ż e n i e na tacy w k o ś c i e l e p i e n i ę d z y p o ż y c z o n y c h od m ę ż a (Kabat 1989, s. 116). A u t o r k a na koniec przypomina 0 przemianach, k t ó r e z a c h o d z ą na w s i t a k ż e j e ś l i chodzi o d o t y c h c z a s o w ą o b r z ę d o w o ś ć w e s e l n ą 1 coraz w i ę k s z e r ó w n o w a ż e n i e się ról kobiecych i m ę s k i c h . P o z o s t a w i ł a jednak t ę k w e s t i ę o t w a r t ą . 2 2 Takie stanowisko p r e z e n t u j ą np. Serbowie, B u ł g a r z y i Turcy zakaukazcy. �118 INGA KUŹMA 23 (Winiarz 2000, s. 148) . Oprócz tego, historia i wydarzenia tragiczne, takie jak powstania narodowe, sprawiły, że w polskim wymiarze rodzinno-narodowym syn traktowany był jako wartość nadrzędna. To on miał wywalczyć ideały, które za­ szczepiała mu matka-Polka. Służyło temu wychowanie patriotyczno-narodowo-religijne, za które odpowiedzialne stawały się w tej epoce kobiety, tak bardzo, jak - być może - nigdy wcześniej. Określenie „matka-Polka" zadomowiło się w języku i myśleniu o roli kobiety w naszej polskiej kulturze i choć pozornie tak znaczące, jest przecież wyraże­ niem stereotypowym. Upraszcza, spłaszcza i sprowadza funkcje i zadania kobie­ ty zaledwie do trzech wymiarów: biologicznego, religijnego i patriotycznego. Kobieta taka oddziały wuj e na otoczenie dzięki sile „społecznego piedestału" (Titkow 1995; cyt. za: Budrowska 2000, s. 193), na jakim zaczęła funkcjonować od czasu zaborów. Ta jej rola, choć narzuca określone wymagania i ograniczenia, jest przede wszystkim rolą „niemą". Wypełniona jest treścią oczekiwań społecz­ nych - zewnętrznych, kształtowanych przez kolejne doświadczenia historycz­ ne . Wymagania te są ściśle określone i żadna wariantywność (a tak przecież dzieje się w przypadku oddziaływania stereotypów na zachowanie i postrzeganie świata), nie wchodzi w grę. „Niemota" kobiet podkreślana była dosadniej w starych kulturach, na co zwra­ ca baczną uwagę Ciszewski, kiedy przypomina, że np. gruzińska dziewczyna wychodząca za mąż, dopóki nie urodziła dziecka, miała zakazane porozumiewa­ nie się z rodzicami i braćmi małżonka (Ciszewski 1927, s. 11). To małżonek stawał się porte-parole swojej „niemej" żony, której jedynie pozostawał język gestów. Do żon nie zwracano się po imieniu (czego świadectwa Ciszewski zbierał z obszaru Słowiańszczyzny wschodniej i południowej). One same także obowiązane były zwracać się w określony, i to nie bezpośredni, sposób do męża. Często nadawano kobietom zamężnym nowe imiona od nazw ich rodzinnych wsi, albo wołano na nie „gospodyni", „baba" (gdy już się zestarzała lub wypra­ wiła swemu dziecku wesele), „moja baba", „kobieta", „moja", „matka", „ona" (Ciszewski 1927, s. 12-16). Dlaczego kobietom odmawiano własnego imienia oraz „głosu"? Wynikało to na pewno z obowiązującej kobietę roli oraz - co ważniejsze - pozycji jej przypisywanej; swoistej oceny i wartości, jaką rola to posiadała i posiada nadal w pewnym systemie kulturowym i na jego obszarze symbolicznym. Ocena roli, i tym samym jej pozycja, waloryzowane były najczęściej z punktu widzenia nie samych zainteresowanych tym bezpośrednio - czyli kobiet, ale mężczyzn. Co ciekawe, także kobiety - mam nadzieję, że udowodnią to wypowiedzi ze24 2 3 2 4 Z p a m i ę t n i k a A n n y z T y s z k i e w i c z ó w Potockiej. U s t r ó j socjalistyczny w z m o c n i ł ten stereotyp, n a d a j ą c m u konotacje z obszaru nie t y l k o p o ś w i ę c e n i a s i ę dla cudzego i n a j w y ż s z e g o dobra w i m i ę n a j w y ż s z y c h ponadosobistych war­ t o ś c i , ale i ze sfery z a c h o w a ń codziennych „ h e r o i c z n y c h " , j a k z d o l n o ś ć sprostania najtrudniej­ szym w y m a g a n i o m i w a r u n k o m e k o n o m i c z n y m , „ c u d a " aprowizacji przy o g ó l n y m niedostatku, j a k i w t e d y p a n o w a ł na r y n k u - to d o p r o w a d z i ł o do swoistego d o m o w e g o matriarchatu" ( T i t k o w 1995, s. 35; cyt. za: B u d r o w s k a 2000, s. 195). „menadżerskiego �119 ŚWIAT KOBIET brane podczas badań terenowych - stają się „zakładniczkami" takiego myślenia i oceny własnej roli oraz przypisywanego im statusu w kulturze. „Nie mówią" własnym „głosem", rzadko komentują obowiązujący je stereotyp i konotacje, jakie on wywołuje. Gdy jednak zdarzy się spotkać kobiety, które dostrzegają rzeczywistą wartość tego, jak postrzega je kultura i chcą j ą realizować (nie pozo­ staje ona w sferze deklaracji i uznania, ale wartości przeżywanych i auten­ tycznych), to język, w jakim afirmują te wartości i postawy sprawia wrażenie kalki języka nadrzędnego. Nie chcę przesądzać tej sprawy, albowiem materiał, jaki do tej pory zebra­ łam - a nie jest to jeszcze koniec moich badań - wskazuje na o wiele większą „schizofrenicznośc" postaw kobiet (także i niektórych mężczyzn) i to właśnie w kulturze typu ludowego. To także nie pomaga przeciąć pewnych wahań intepretacyjnych: czy kobiety te wiedzą co mówią, mówiąc to, a nie co innego? Nawet jeśli kobiety wypowiadają się „samodzielnie" i wbrew temu, co „każe" im ten typ kultury, zachodzi to nadzwyczaj rzadko. Dlatego określam ich po­ stawę, wyłaniającą się z większości źródeł zebranych (w tym przez mnie), jako właśnie „niemą" lub - może trafniej - „mimetyczną" . 25 III Kulturową istotę kobiecości w naszym kręgu symbolicznym i społecznym określa - według samych zainteresowanych i mężczyzn żyjących z nimi - biologiczność, w tym przypadku zdolność do rozrodu : Kobieta powinna być przede wszystkim dobrą matką. [Macierzyństwo - I.K.] to jest na pewno coś pięknego (M., 1. ok. 50); Dzieci są dla mnie skarbem. Nie wyobrażam sobie życia bez dzie­ ci, tej cudowności (K, 1. 40); Żeby każda była w ciąży i miała dzieci. [...] Kobieta zaraz po ślubie powinna mieć dziecko (K, 1. ok. 55); Polecam [macierzyństwo - 1.К]. Nie wstrzymywać się z rodzeniem dzieci po ślubie, nie odkładać za jakiś czas, tylko jak jest miłość, to powinno to dziecko przyjść na świat (K, 1. 50); Jest to jednak przywilej dla kobiety, urodzenie dziecka (K, 1. 35); Powinny być dzieci. Ja nie żałuję, że miałam tyle dzieci [ośmioro - I.K.] (K, 1. 78); Gdzie nie ma dziecka, tam nie ma szczęścia, mimo bogactwa. To są sknery (K, 1. 32). Jest to zaledwie 1/6 wszystkich uzyskanych wypowiedzi na temat macierzyń­ stwa i jego roli w życiu kobiety, ale wszystkie one zgodnie je afirmują i pod­ kreślają jego wagę dla sposobu bycia kobietą - sposobu nadrzędnego w tym typie kultury. Jest on w zasadzie określany jako jedyny możliwy: Kobieta to jest na pewno w innym celu stworzona [niż żeby robić karierę - 1.К.]. Kobieta tylko po to została stworzona [żeby mieć dzieci - I . K . ] " (M., 1. 65); Która to tak myśli, 26 2 5 N a ś l a d u j ą wzorce zastane, p o w i e l a j ą schematy m y ś l o w e o sobie samych, a p r ó b a w y ł a ­ mania s i ę spod k u l t u r o w e j k o n t r o l i c z ę s t o p o c i ą g a za s o b ą rozdarcie i dyskomfort. 2 6 Stereotypowe w y o b r a ż e n i a d o t y c z ą c e kobiet s k u p i a j ą s i ę przede w s z y s t k i m na w y m i a r z e b i o l o g i c z n y m ich ż y c i a , ze s z c z e g ó l n y m u z w g l ę d n i e n i e m funkcji m a c i e r z y ń s k i e j . �120 INGA KUŹMA żeby nie zakładać rodziny?! Męża nie chce?! (M., 1. ok. 70); Każda kobieta, jeżeli tylko jest w stanie, to powinna się wywiązać z roli matki (K, 1. ok. 45). Zatem macierzyństwo, co podkreślali starsi rozmówcy i rozmówczynie (przedział wiekowy między 40 a 80 rokiem życia), jawi się jako przywilej i obo­ wiązek kobiety. Dzieje się tak, ponieważ kobieta-matka jest istotą szczególną: Matka to jest matka, to jest serce inne. Mało się trafi takich ojców, żeby byli tak jak matka (K, 1. 70); Uczucie matki jest trochę jednak inne niż ojca. [...] Uczucie kobiety jest inne, to jest coś wrodzonego. Natura matki jest inna od samego poczęcia [dziecka - I.K.] (K, 1. 65). Poza tym wielką rolę odgrywa poczucie wypełniania w ten sposób zasad reli­ gijnych i poleceń Boga: To już tak powinno być, no bo jak Pan Bóg powiedział: „ rośnijcie, mnóżcie się i rozmnażajcie". I tak powinno być (K, 1. ok. 45). Młodsi natomiast (około 19-20 lat), i to reprezentanci obu pici, prezentowali odmienny punkt widzenia : Jeśli ktoś nie jest stworzony do opieki nad dziećmi [...], to tak widocznie jest mu dobrze, tak ma być i tak może się spełnić. Może ta osoba samotna bardziej pomaga innym ludziom, może jest bardziej potrzebna starszej matce (K, 1. 19); Chłopak czy dziewczyna mają jakieś aspiracje i albo to wychodzi, albo nie. Nawet, myślę, w wieku 50 czy 60 lat, gdyby była jakaś szansa dla dziewczyny łub chłopaka [ułożenia sobie życia osobistego - I.K.], to czemu nie. Są ludzie, którzy lubią życie pustelnicze (M, 1. 20). Jednak część rozmówczyń (przede wszystkim mężatki o różnym stażu oraz wdowy) nie postrzegała kobiecego losu tak prosto i jednotorowo, jak cytowani (nieliczni chętni do wypowiedzi na ten temat) mężczyźni. Dopuszczały odmien­ ne warianty ułożenia sobie życia. Szczególnie, gdy jako alternatywę - do tej pory spotykaną najczęściej w Polsce - czekałby je związek z alkoholikiem. Nie sposób jest mi się w tym momencie oprzeć wrażeniu (przyznaje - osobistemu i oceniającemu to, co zebrałam i z czym mogłam się zapoznać), że mniej więcej połowa materiałów prezentujących obraz życia kobiet na wsi ukazuje wieś w czarnych barwach, nie napawających optymizmem (szczególnie, co do męż­ czyzn): [Co jest Pani największą życiową bolączką?] - Miałam, ale problem się rozwiązał. [Co to było? - następuje chwila wahania] Nadmiar alkoholu w domu. I też Maryja wysłuchała. - I problem jest już rozwiązany? - Tak (K, 1. 29). Kobieca wrażliwość na dążenie do zapewnienia sobie szczęścia osobistego, poczucia zadowolenia w życiu i zachowanie godności (ale nie za wszelką cenę) wprowadza - według mnie - ową wzmiankowaną wcześniej „schizofreniczność" 27 2 7 M u s z ę w t y m miejscu koniecznie z a z n a c z y ć , ż e pytania o r o l ę m a c i e r z y ń s t w a , ż y c i a w poje­ d y n k ę i o r o l i rodziny, kierowane b y ł y z a r ó w n o do m ę ż c z y z n , j a k i do kobiet. P y t a j ą c y z r e s z t ą nawet nie f o r m u ł o w a ł p y t a ń sensu stricto: po prostu najczęściej p o d d a w a ł r o z m ó w c y h a s ł o typu: „ m a c i e r z y ń s t w o " , „ m a ł ż e ń s t w o " , „ s a m o t n o ś ć " i w y s ł u c h i w a ł w y p o w i e d z i . Sam r o z m ó w c a decydo­ w a ł , czy o d p o w i a d a j ą c na te pytania umieszcza j e jedynie w k o n t e k ś c i e „ k o b i e c y m " ( p o z o s t a j ą c w atmosferze p y t a ń zadawanych d u ż o w c z e ś n i e j o ż y c i e kobiet, k u l t maryjny itp.), czy w k o n ­ t e k ś c i e szerszym lub osobistym. Pytania o r o d z i n ę , dzieci, w y b ó r stylu ż y c i a , r o l ę kobiet w c h o d z i ł y w skład zagadnienia d o t y c z ą c e g o w s p ó ł c z e s n e g o sposobu bycia katolikiem i o s o b ą w i e r z ą c ą . �ŚWIAT KOBIET 121 postaw, którą spotkać można w kulturze typu ludowego: Dawniej nie wychodziły za mąż, bo im się nie trafiało, a teraz bo chcą być niezależne, a nie znosić fochy męża, skarpetki mu prać, temu panu i władcy (K, 1. 56); Czasem życie w samotno­ ści też jest bardzo cenne (K, 1. 48); Jak jest jakiś pijak, to już lepiej niech nie są, niżby miał kobiecie świat zawiązać i niedobrym być. A jak dziewczyna miałaby wziąć jakiegoś draba, to, ja wiem? Lepiej samej być (K, 1. ok. 60); Moja córka właśnie miała chłopaków, ale każdy popijał sobie. Mówi: „Mamuś, wolę sobie sama żyć, niż mam iść za lumpa, za pijaka, nie zmuszaj mnie. Bo będę sama płakać i mamusia będzie płakać. Widzicie, jakie to są rodziny pijackie. Przydałby się jakiś gazda w domu, jakieś oparcie, ale ma wziąć takiego łajdaka pijackiego? No to nie (K, 1. ok. 85); Lepiej samemu niżby mąż miał być [...] zły jakiś (K, 1. 58). Nie zabrakło też - by oddać sprawiedliwość źródłom i ich nie zafałszowywać - kobiecego głosu dość surowo oceniającego same kobiety i czyniącego je odpo­ wiedzialnymi za swoje nieudane pożycie małżeńskie: - Czy coś usprawiedliwia rozwód? - Raczej nie, bo jak to mówią „wiedziały gały, co brały". - A jak się rozpije? - To trzeba tak robić, żeby się nie rozpił. No wiadomo, jak przyjdzie i w domu bałagan i dzieci zasmarkane, obiad nie ugotowany, to pójdzie do knajpy, pani go tam pięknie obsłuży, z uśmiechem, pogłaszcze. - A jak są tacy, że mają naszykowane i piją? - No to wiedziała, co bierze (K, 1. ok. 55). Pokusiłabym się o zinterpretowanie tej wypowiedzi oraz wcześniejszych (na temat macierzyństwa i małżeństwa) jako wyrazu pewnego rodzaju fatalizmu, czyli specyficznego stosunku do świata i swojego życia, którego doszukiwać by się można w regule „jest tak, jak ma być" (Stomma 1986, s. 82-87). Wydaje mi się, że u źródeł tego poddania się kolejom losu leży jeszcze ciągle wątek, który odnajdują folkloryści analizujący wybrane typy bajek ludowych. Dotyczy to przede wszystkim bajek opisujących poszukiwanie swojej doli (Wrocławski 1995). Bohater, szukając przyczyn życiowego niepowodzenia (to jest powód, który popycha go do wędrówki) uświadamia sobie, że powinien odkryć to, co jest w jego życiu najważniejsze. Dowiaduje się, jakimi umiejętnościami dyspo­ nuje, co powinien zmienić, (np. miejsce zamieszkania lub zawód itp.). A zatem - j a k konkluduje Wrocławski - człowiek żyjący nieświadomie, płaci tego konse­ kwencje. Ale nie znaczy to, że poszukiwanie własnego szczęścia i spełnionego życia ma się odbywać kosztem pogwałcenia reguł i tradycji grupowych. Za to się również płaci. Wartością nadrzędną jest zasada harmonijnego funkcjonowania wspólnoty. To wspólnota wyzwala człowieka z przypadkowości, wręcz absur­ dalności istnienia; to ona jest obszarem, gdzie - tym razem efektywnie - można spożytkować indywidualne zdolności i wykonywane czynności (Wrocławski 1995, s. 178-179). Pełny indywidualizm, który na obszarze tej kultury ozna­ czałby najprawdopodobniej pogwałcenie harmonijnego współżycia, jeszcze nie jest akceptowany, ani werbalizowany wprost. Na pewno jednak samodzielny, w sensie - świadomy wybór drogi życiowej, jest doceniany i pod takim kątem ocenia się swoje życie oraz losy innych. Byłabym skłonna obstawać przy tezie o współczesnej swoistej „schizofreniczności" postaw i myślenia o swoim życiu w kulturze typu ludowego. Pojęcie �122 INGA KUŹMA to - podążając w tym miejscu za myślą Jamesona (Jameson 1999, s. 201-209) - ma spełniać zaledwie rolę opisową (na pewno nie diagnostyczną) i uwypuklić pewne charakterystyczne cechy istniejącego stanu kulturowego. Określony mia­ nem, które zaliczyć można do języka odbijającego potoczny poziom wiedzy na temat świata (a wykorzystuje ona bardzo często terminy psychiatryczne), dobrze oddaje - jak sądzę - poczucie bezradności wobec sprzecznych i różnorodnych bodźców. Ta wielość i różnorodność wprowadza w konsternację wielu osób, które dotychczas posługiwały się stosunkowo biegle obowiązującymi regułami życia społecznego, religijnego i symbolicznego (jak kazano nam wierzyć o tzw. kulturze ludowej: spójnej, monolitycznej pod względem postaw i idei). Obecnie wydaje się, że etnolodzy coraz częściej dostrzegają niespójność i rozbicie towa­ rzyszące wyborowi stylu życia, postaw oraz interpretacji treści symbolicznych. Być może najwyraźniej widać to wtedy, gdy zaczniemy przyglądać się proble­ matyce kobiecej i przemianom sposobu życia kobiet w określonej kulturze oraz -jednocześnie - piśmiennictwu naukowemu zajmującemu się tym tematem . „Schizofreniczność" choć trochę przełamuje XIX-wieczny u swoich korzeni ogląd kultury typu ludowego, z którego wyłaniał się obraz jednolitych postaw i obyczajów obowiązujących w grupie. To właśnie na tę jednolitość zwracały uwagę etnołogiczne analizy zachowań w kulturze tradycyjnej. Kultura typu ludowego najczęściej była przecież opisywana w kategori moralności swojackiej (Stomma 1986, s. 210-215). Zasadami współżycia, także w rodzinie - obok dualizmu etycznego, który obowiązywał całą gromadę - rządziła „spetryfikowana hierarchiczność, podział uprawnień władzy" (Stomma 1986, s. 211). Opierało się to na bezwzględnym i wymuszanym przestrzeganiu praw przynależnych naj­ starszemu pokoleniu i małżonkowi nad żoną: „[...] Nie należą też w zwyczaj­ nych warunkach małżeńskiego życia do wyjątków wypadki pokaleczenia jednej osoby z małżonków przez drugą [...]. Najczęściej odnosi je żona, która uporczy­ wie przy swym obstaje, do zapamiętałego gniewu męża pobudza lub też naprzód lekko przez niego uderzona, „porywa się na niego". [...] Myliłby się zatem, kto by, wnioskując z obrażeń cielesnych, zadanych żonie przez męża, osądzał mał­ żeństwo o złe pożycie w całej pełni lub przypisywał każdemu tak niesfornemu mężowi złe zamiary względem żony. [ . . . ] " (Stomma 1986, s. 213) . Owa brutalność w egzekwowaniu „swoich" praw służyła do „scementowania uświęconego porządku orbis interior" (Stomma, tamże). Porządek i zasady utrwa­ lone tradycją, wysuwały się zatem na plan pierwszy i były zasadniczo ważniej28 29 2 8 N a t y m p r z y k ł a d z i e m o ż n a z r o z u m i e ć , dlaczego t e r m i n „ s c h i z o f r e n i a " nasuwa s i ę n i e m a l natychmiast j a k o najbardziej trafna kategoria opisowa w t y m przypadku. Schizofrenik b o w i e m nie zna t o ż s a m o ś c i j e d n o s t k o w e j , k t ó r a polega na poczuciu c i ą g ł o ś c i i s p ó j n o ś c i „ j a " , istniejącej p o m i m o u p ł y w a j ą c e g o czasu. Jego d o ś w i a d c z a n i e ś w i a t a i siebie polega na o d c z u w a n i u osob­ n y c h , n i e c i ą g ł y c h u r y w k ó w ś w i a t a , k t ó r e nie ł ą c z ą s i ę w nic s p ó j n e g o (Jameson 1999, s. 203). W s p ó ł c z e s n a sytuacja kobiet - t a k ż e w kulturze t y p u ludowego - m o ż e b y ć opisana w podobny s p o s ó b : sprzeczne wymagania, k t ó r e kieruje do niej z jednej strony „ s t a r y " paradygmat b y c i a k o b i e t ą , a z drugiej strony - „ n o w y " , powoduje poczucie bycia „ n i e w i a d o m o k i m " . 2 9 Stomma cytuje fragment z pracy J. Ś w i ę t k a (1896, cz 1). �ŚWIAT K O B I E T 123 sze niż osobiste cele i cudze dobro: Są teraz małżeństwa, że żony traktują mężów swoich: podaj to, a zrób to. U mnie tego do dzisiejszego dnia nie ma. Ojciec ma być głową domu. Mój mąż to chyba jedyny w ... co do wszystkiego należy. Jedna synowa już synowi nie pozwoliła, wiedziała, że do ... należał, już nie należy. Druga też mężowi nie pozwala. Jedna jeszcze pozwala. A to jest złe. [...] kobieta to musi czuć takie zadowolenie, a to daje zadowolenie, że on jest zadowolony ze mnie (K, 1. 70). Postawa ślepego przestrzegania moralności wewnątrzgrupowej obecnie niewątpliwie osłabła. W sferze zachowań i kategoryzacji świata istnieje jednak nadal podział na orbis interior i orbis exterior - obecnie dzięki mediom dokonuje się polaryzacja postaw na „nas" i „tych, których pokazują w telewizji i którzy żyją w mieście". Wyłamanie się z „uświęconego porządku", i to na poziomie życia osobistego kobiety (które powinno przebiegać według tradycyjnego scenariusza), dokonuje się w ukryciu. Nie opowiada się o tym wprost - to sprawy zbyt osobiste. Często rozmawiając z kimś, domyślamy się tylko z półsłówek, dlaczego ta właśnie oso­ ba wypowiada tę, a nie inną kwestię. O tym, że jedna z kobiet żyje z mężem w swoistej separacji, student przeprowadzający wywiad wywnioskował z tonu rozmowy, wcześniejszych reakcji tej pani i pewnych jej aluzji, jak chociażby ta: Jak się partnerzy nie dobiorą i tak się bije jedno z drugim, to lepiej by było żeby siedzieli oddzielnie. No wiadomo, że nie w innym związku, tylko w takiej separa­ cji (K, 1. 45). Inne wypowiedzi: Jak już się małżeństwo nie dogaduje, to lepiej się rozejść niż tak się męczyć. No, nie wiem... (K, 1. ok. 55); Jeśli jest jakiś alko­ holik, to jeśli całe życie ma człowiek użerać się z nim, to lepiej sie rozwieść [...] Co Bóg złączył, tego człowiek nie rozłączy, ale to lepsze niż kłótnie i zło (K, 1. 60); Ja nigdy nie mogłam na męża liczyć, nie miałam w nim nigdy bratniej duszy. [...] (K, 1. ok. 50). Te opinie, to przykłady głosów wymierzonych w trady­ cję i porządek, który przecież jest też gwarantowany przez wyznawaną religię i jej zasady. Można się tylko domyślać, jakie tragedie osobiste musiały mieć miejsce oraz jakie doświadczenie życiowe stanęło u podstaw kolejnego, stwierdzenia: - Uważa pani, że rozwody są dopuszczalne? - Wiecie, to jest kwestia do większego rozważenia, bo to zależy, jaka sytuacja. Czasem jest tak, że jest wszystko w porząd­ ku jak się żenią, a potem czy przyjdzie jakaś choroba, czy... To nie jest rozwód, pewnie, jak jest chory psychicznie czy coś, to jest unieważnienie, ale ja uważam, że nie powinni się bardzo młodzi żenić. Troszkę dojrzeją, troszkę popatrzą na świat i otoczenie i może wtedy będzie mniej tych rozwodów [...] (K, 1. ok. 60). Częściej jednak pojawiają się głosy przeciwne: Nie toleruję tego, bo powinni się tak poznać, żyjąc przez całe życie i powinni to przeżyć, trudno przewidzieć jakie życie będzie, ale powinni na całe życie (K, 1. ok. 50); Jestem przeciwna (K, 1. 45); Myślę, że w każdym małżeństwie są lepsze i gorsze dni, ale nie powin­ no być rozwodów. Wiadomo, że człowiek nie jest bez grzechu. Raz sie pokłócą, raz pogodzą. Zawsze jakoś się dogadują (K, 1. ok. 60); Jak się żenią to po to, żeby razem żyć, a nie się bez przerwy rozchodzić (K, 1. 47); Małżeństwa powinny być małżeństwami, nie rozwodzić się, jak się już pobierają. [...] Nie pochwalam rozwodów (K, 1. 52). Brak przyzwolenia na rozejście się małżeństwa jest też często �124 INGA KUŹMA traktowany jako cecha odróżniająca styl życia na wsi od stylu życia panującego w mieście. Rzecz jasna, jest to wyróżnik pozytywny. Poza tym, pytane kobiety, wbrew tak często dramatycznym doświadczeniom życiowym, którym dawały wy­ raz w swoich wypowiedziach, gdy dochodziło do sytuacji, kiedy trzeba było skon­ frontować „swój świat" i wytyczyć jego granice, wybielały swojską rzeczywistość. A zatem zasada zachowania integralności orbis interior przeważa nad fakta­ mi i co najważniejsze - nad doświadczeniem osobistym: Na wsi jeszcze żyjemy szczęśliwie, nie ma jeszcze rozwodów, narkotyków, żyjemy tak jak u Boga za piecem. Bo jeszcze każdy się tego Boga boi [...], ale w mieście to są rozwody, tragedia jest [...]. Jak się patrzę na telewizję, co się dzieje, to jest okropne [...]. Dzisiaj to zanadto poważane są dzieci, nie wolno uderzyć, nie wolno ruszyć i robią, co chcą. [...] Na wsi to jeszcze, ale i na wieś to przyjdzie (K, 1. 53); [Co się we współczesnym świecie liczy, w tym dla kobiet?] Tylko pieniądz, a pie­ niądz gdzie wiedzie? Na potępienie tylko. Co się dzieje, że na wsi nawet dziew­ częta i piją, i papierosy palą?! To się nie zdarzało, aby rodzice na wsi na coś podobnego pozwolili, a teraz tak jest. Dyskoteki, brzydko się wyrażają, przecież to na ulicy słychać. [...] Takie kobiety co to wybierają karierę żyją nierozsądnie, źle, bo kariera nic im nie da (K, 1. 71); Nie podoba mi się nastawienie kobiet do kariery. Za wszelką cenę kariera, odrzucają rodzinę, wszystko. [...] Tak być nie powinno, bo dla mnie najważniejsza jest rodzina [...]. Byłam na bezrobociu 1,5 roku, zaznałam jak to smakuje i nikomu tego nie życzę. Jak dostałam pracę teraz, to ze łzami w oczach poleciałam, z radości. A przeszło po 20 latach pracy mnie zwolnili. Także przeszłam przez to wszystko (K, 1. 47); Trzeba pracować, trzeba być cierpliwą, no bo mało że dom prowadzić, to jeszcze tak żeby wszyst­ kiego wystarczyło. A jest ciężko. A w świecie to są bardziej wygodne (K, 1. 48); [Jakie są współczesne kobiety?] Chyba wygodniejsze niż kiedyś. Każda chce pra­ cować i czasami brakuje im czasu na wszystko. Wiem, bo widzę jak żyją moje córki i wnuczki. To już nie tak, jak kiedyś. Dawniej było inaczej: rodzice dużo więcej czasu poświęcali dzieciom, choć bieda była bardzo duża. [...] Teraz to nawet do dzieci niańki biorą, czy inne opiekunki, bony (K, 1. 83); Porównując dzisiejsze czasy, to są kobiety, które przechodzą złe okresy. Jak się widzi w telewi­ zji, jak są opuszczone przez mężów czy tyrane [tyranizowane? „zatyrane"? - I.K.], to jest to okropne (M, 1. 69). Jak widać, kobiecy świat jest przynajmniej dwuwarstwowy. Z jednej strony, podporządkowany regułom, które stoją na straży jednolitości i harmonii swoj­ skiego świata i rodzimego środowiska symbolicznego (w tym pojęć, znaków, gestów, słów); z drugiej strony, scenariusz kobiecego życia poddany owym odgórnym, kulturowym regułom, wcale nie jest gwarantem integralności we­ wnętrznej, ani poczucia wartości jednostki. Na tym oddolnym, głębokim pozio­ mie, dostrzec można wyraźnie pęknięcia, rysujące się na pozornie gładkiej fasa­ dzie wyznawanych prawd i honorowanych zasad, które się za nią skrywają. Dochodzi często do - najprawdopodobniej nieuświadamianych sobie - postaw 30 Swoisty „ b i o g r a m " . �ŚWIAT K O B I E T 125 „schizofrenicznych" (jak: je określiłam). Ścierają się ze sobą oczekiwania zewnętrz­ ne (szczególnie silne wobec kobiet) z osobistą intuicją, która podpowiada, gdzie należy szukać swojego dobra. Kobiecy los naznaczony jest przede wszystkim macierzyństwem (ciągle jeszcze w tamtej kulturze traktowanym jako obowiązek) oraz pojęciem 'matka', łączącym w sobie postawę Najświętszej Marii Panny oraz jej „cień" - pramatkę Ewę, która jest symbolem „kobiecości tabuicznej". Świat ten jest również niemal nieustannie cenzurowany i kontrolowany jako przynależny głównie do Natury (według najczęściej spotykanego poglądu na to, co kulturowe i naturalne, który także charakteryzuje kulturę typu ludowego). Postawa kobiet, nawet jeśli waloryzowana jest dodatnio (co ma miejsce na poziomie religijnym) powinna ograniczać się do przestrzeni prywatnej. Tam właśnie sytuuje się „królestwo" kobiet. Wykroczenie poza jego granice trakto­ wane jest jako naruszenie kulturowego „tabu" . Pozwolę sobie zamknąć moje rozważania cytatem z pracy etnolożki francu­ skiej A. Deluz: „[...] Zrozumiałam, że mogę wysłuchać tego, co majądo powie­ dzenia kobiety z plemienia Guro wtedy, gdy one same zainicjują rozmowę, która w innej sytuacji jest narzuceniem się im przeze mnie. [ . . . ] " (Deluz 1978, s. 192; tłum. I . K . ) . Kobiety używają specyficznych środków wyrazu i nie zawsze odkrywają „sekrety" swojego świata explicite. Może to wynikać z faktu, że nie posiadają umiejętności werbalizowania swojej wiedzy (lub jakiegoś jej zakresu) - wtedy jej przekazowi mogą służyć inne, pozawerbalne środki. Jeśli dostępu do nich szuka etnolog-kobieta, często reprezentuje ona sferę, która w kulturze typu ludowego przypisana jest mężczyznom. Z taką „istotą" trudno dzielić się swoimi doświadczeniami, a przecież transmisja wiedzy kobiecej odbywa się między kobietami w sposób mało sformalizowany, właśnie na gruncie towarzyskich rozmów czy podczas przekazywania sobie plotek. Przyświeca temu zasada bez­ interesownego daru ze swojego doświadczenia życiowego. W szczególnej sytua­ cji spotkania, do którego dochodzi podczas wywiadu każdy badacz (bez względu na swoją płeć) pozostaje (niemal zawsze) tym, kim się jawi w tym specyficz­ nym kontekście prowokowanych zwierzeń. Gra przede wszystkim rolę „biorcy" i bardzo rzadko chce sam od siebie odwzajemnić się swojemu rozmówcy. Jest to jednakże temat na kolejne rozważania. Zacytowana wypowiedź Deluz powinna nam uświadomić, że kobiety, trakto­ wane jako pewna kategoria znaczeniowa i symboliczna w wyodrębnionym typie kultury, naznaczone są obcością i innością. Cechy te pozornie ulegają kolejnym interpretacjom (etnologicznym czy innym), próbującym je „oswoić" i wyjaśnić. Jednak każda kategoria kulturowa (choćby nawet wyczerpująco opisana) zacho­ wuje w swoim najgłębszym wnętrzu nienaruszone przez nikogo jądro swoistości. 31 32 3 1 To w y k r o c z e n i e m o ż e z a c h o d z i ć t a k ż e metaforycznie ( c h o ć - paradoksalnie - jest prze­ c i e ż w pewien s p o s ó b d o s ł o w n e ) , kiedy kobiety o d s ł a n i a j ą swoje ciała, s z c z e g ó l n i e i d ą c za w s p ó ł ­ c z e s n ą m o d ą . Zagadnienie u b i o r u i w s z e l k i c h tabu z t y m z w i ą z a n y c h , w z a l e ż n o ś c i od rodzaju przestrzeni ( ś w i e c k a / s a k r a l n a ) czeka na przeanalizowanie przeze mnie w dalszej k o l e j n o ś c i . 3 2 Cytat za: Tubiana (1999). �126 INGA KUŹMA LITERATURA Albert-Llorca M . 199 5, L a Vierge mise á nu par ses chambrieres, CLIO. et Sociétés, nr 2, s. 2 0 1 - 2 2 8 . Histoire, Femmes A n k e r s h m i t F. 2002, P o c h w a ł a s u b i e k t y w n o ś c i , [ w : ] Pamięć, etyka, historia, E. D o m a ń s k a (red.), P o z n a ń , s. 5 5 - 8 3 . B o r k o w s k a M . O S B . 1993, Czarczafy na ulicach, Więź, nr 1, s. 3 2 - 3 7 . B u d r o w s k a B . 2000, Macierzyństwo jako punkt zwrotny w życiu kobiety, W r o c ł a w . C a s s i r e r E. 1971, Esej o człowieku. Wstęp do filozofii kultury, Warszawa. D e l u z A . , L e C o u r - G r a n d m a i s o n C., R e t e l - L a u r e n t i n A . 1978, La natte et le mangiuer, les carnets de trois ethnologues, Paryż. C i s z e w s k i S. 1927, Ż e ń s k a twarz, Prace Komisji Etnograficznej PAN, nr 4, K r a k ó w . G ó r e c k i J. ks. 1994, Pielgrzymki na Górnym Śląsku w latach 1969-1914, Katowice. H a n d k e K . 1995, J ę z y k a determinanty p ł c i , Język i kultura, t. 9, W r o c ł a w s. 1 5 - 3 0 . J a m e s o n F. 1999, Postmodernizm i s p o ł e c z e ń s t w o konsumpcyjne, [ w : ] Amerykańska pologia postmodernistyczna, M . B u c h o w s k i (red.), Warszawa, s. 190-213. Jastrzębowski S. antro­ 1891, Przyczynek do w i e r z e ń ludu o ż y c i u p o z a g r o b o w y m i legenda 0 „ M a t u s i n e j dusy", Wisła, t. V, s. 8 6 5 - 8 7 1 . J ę d r z e j k o E. 1995, Kobieta w p r z y s ł o w i a c h , aforyzmach i anegdotach polskich. Konotacje 1 stereotypy, Język i kultura, t. 9, W r o c ł a w , s. 159-172. Jurasz A . 1995, L i n g w i s t y k a feministyczna w R F N , Język i kultura, t. 9, W r o c ł a w , s. 2 0 1 - 2 0 9 . K a b a t I . 1989, O b r z ę d o w o ś ć weselna j a k o w y r a z przemian pozycji s p o ł e c z n y c h m ę ż c z y z n y i kobiety w ś r o d o w i s k u w i e j s k i m , Lud, t. 72, s. 115-122. Kocjan K . 1992, L u d o w a waloryzacja p ł c i o w o ś c i . A p o k r y f i c z n e w ą t k i w ludowej wersji h i ­ storii o A d a m i e i E w i e , Polska Sztuka Ludowa - Konteksty, nr 2, s. 4 3 - 4 4 . K o w a l s k i P. 1998, Leksykon. Znaki świata. Omen, przesąd, wierzenie, Warszawa-Wrocław. K u ź m a I . 2000, Emocje j a k o p r z e d m i o t w i e d z y i w i a r y , Etnografia Polska, t. X L V , z. 1-2, s. 8 5 - 9 7 . L a R o c c a S. 2002, L'Enfant J é s u s et les femmes au X V I I I siecle: une devotion emancipaе trice?, CLIO. Histoire, Femmes et Sociétés, nr 15, s. 17-36. L a n g 1 o i s C. 1995, „Toujours plus pratiquantes". L a permanence du dimorphisme sexuel dans le catholicisme francais contemporian, CLIO. Histoire, Femmes et Sociétés, nr 2, s. 2 2 9 - 2 6 0 . L a u t m a n F. 1995, L ' i m a g e brouillee des femmes dans le nouveau Catechisme de l ' É g l i s e catholique, CLIO. Histoire, Femmes et Sociétés, nr 2, s. 2 6 1 - 2 7 5 . L e c c a r d i C , R a m p a z i M . 1993, Past and Future i n Y o u n g Women's Experience o f T i m e , Time and Society, t. 2 (3), N o w y Y o r k - L o n d y n . L é v i - S t r a u s s L . 1972, T r ó j k ą t kulinarny, Twórczość, nr 2, s. 7 1 - 8 0 . M a t h i e u N . - C . 2000, Les sexes et la „ n a t u r ę " chez les ethnologues et les ethnologises (rappelle historique), [ w : ] L'invention du naturel. Les sciences et la fabrication mascułin, D . Gardey, L . L o w y (red.), P a r y ż , s. 109-124. N o w a k A . J . O F M 1998, Kapłaństwo kobiety - tak i nie, L u b l i n . du feminin et du O l s z e w s k i M . 1993, D i a b e ł a p ł e ć , Polska Sztuka Ludowa - Konteksty, nr 3-4, s. 116-118. P e i s e r t M . 1995, „ O n " i „ o n a " we w s p ó ł c z e s n e j p o l s z c z y ź n i e potocznej, Język i kultura, t. 9, W r o c ł a w , s. 9 7 - 1 0 8 . P u с с i o D . 2002, „ M i e u x vaut habiller les saints que d é s a b i l l e r les ivrognes". V e t i r les saints á San Juan de Plan (Aragon), Terrain, t. 38, s. 141-152. Smolińska Т. 1 995, W s p ó ł c z e s n a rodzina nosicielem tradycyjnego f o l k l o r u religijnego, [ w : ] Foklor - sacrum - religia, J. B a r t m i ń s k i , M . J a s i ń s k a - W o j t k o w s k a (red.), L u b l i n , t. 2, s. 2 3 9 - 2 5 9 . S t o m m a L . 1986, Antropologia wsi polskiej XIX wieku, Warszawa. S w i ę t e к J. 1896, Zwyczaje i pojęcia prawne ludu nadrabskiego, t. I , cz. 1. T o k a r s k a - B a k i r J. 1995, Dalsze losy syna marnotrawnego. Projekt etnografii nieprzezro­ czystej, Polska Sztuka Ludowa - Konteksty, nr 1, s. 13-22. �127 ŚWIAT K O B I E T T u b i an a M . - J . 1999, H o m m e s , femmes: methodes ď e n q u e t e , [ w : ] Femmes representations des femme. Discours, normes et condiutes, plurielles. D . Jonckers, R. Les Carre, M . - C . Dupre (red.), P a r y ż , s. 13-19. W i n i a r z A . 2000, W p ł y w k o b i e t y - m a t k i na ż y c i e polskiej r o d z i n y z i e m i a ń s k i e j doby n i e w o l i narodowej ( 1 7 9 5 - 1 9 1 8 ) , [ w : ] Partnerka, nowożytnych Wrocławski matka, opiekunka. Status kobiety w dziejach od XVI do XX wieku, K . Jakubiak (red.), Bydgoszcz, s. 146-156. K . 1995, Postawa c z ł o w i e k a wobec sacrum o losie l u d z k i m , [ w : ] Foklor - sacrum - religia, w s ł o w i a ń s k i c h bajkach l u d o w y c h J. B a r t m i ń s k i , M . J a s i ń s k a - W o j t k o w s k a (red.), L u b l i n , t. 2, s. 172-182. Zadrożyńska życia, A . 1986, Powtarzać czas początku. O polskiej tradycji obrzędów ludzkiego cz. 2, Warszawa. INGA KUŹMA T H E W O R L D OF W O M E N Summary The article deals w i t h cultural definitions o f f e m i n i t y and female social roles i n Polish tradi­ tional f o l k culture. The author tries to find out, i f and h o w the criteria o f the "female" e m p l o y e d i n the " t r a d i t i o n a l " m o d e l are changing now. The study bases on field material collected i n the years 2 0 0 0 - 2 0 0 2 i n some villages i n southern Poland. Particular areas o f culture are taken into consideration. The author starts w i t h religiousness and especially w i t h the subject o f the c u l t o f the V i r g i n M a r y and pilgrimages to K a l w a r i a Zebrzydowska, the p i l g r i m a g e centre devoted to M o t h e r o f God. M o r e general issues refer to people's attitudes to the style o f life w h i c h is considered "proper" for w o m e n , according to local cultural constructs. H o w local people compare the life o f rural and urban w o m e n . The meanings o f "being a w o m a n " and "being Catholic". The strongest stereotype turned out to be that saying about women's dependence on nature. Dependence on p h y s i o l o g y is believed to be the essence o f being female. ( w h i c h is reflected both i n social and symbolic dimensions). W o m a n is respected w h e n she fulfills her maternal role. I n such an attitude, often recorded i n the field, w e can find features o f that almost universal image, w i d e l y k n o w n i n anthropology. The image o f w o m a n as mediator between life and death, w o m a n polluted, subject to different cultural taboos, an ambiguous entity. Such symbolic cultural classi­ f i c a t i o n gives rise to c u l t u r a l norms, obligations and p r o h i b i t i o n s . M o s t remarkable o f them concern the w o m e n ' s participation i n religious life, especially i n public sphere. Ethnologists have always emphasized that i n traditional folk culture cultural norms, patterns and values were indiscriminate and obligatory for everybody. N o w w e realize that n o t h i n g is absolutely indiscriminate and obligatory any more. The author refers to the term "schizophrenic" as i t is employed b y Frederic Jameson for description o f contemporary w o r l d . She finds the concept relevant for what is happening i n the "culture o f f o l k type". Sort o f split, disaccord can be noticed between traditional religious norms and customs, obligatory and o f f i c i a l l y declared, and attitudes w h i c h are alternative to them. These other attitudes are accepted o n l y verbally. T h e i r practical realization still meets w i t h resistance.We can say about internal resistance w h e n , there is a clash between the appreciated and declared values i n an i n d i v i d u a l ' s consciousness and one is nor able either to overcome or to reconcile them. External resistance means pressure o f culture and society. The subjects o f such clash mentioned most often by both men and w o m e n include: divorces, premarital sex, women's social roles and d i v i s i o n o f labour i n the household. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a7a79d7b5fe058b1c59c521e85b8bbcc.pdf 55fff17c44ca70cc67cf341bc4688cec Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1732 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1603 Title A name given to the resource Narodziny czy odrodzenie? Polska tożsamość w Mołdawii / ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47, s.171-184 Creator An entity primarily responsible for making the resource Derlicki, Jarosław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLVII: 2003, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 JAROSŁAW DERLICKI Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa NARODZINY CZY ODRODZENIE? POLSKA TOŻSAMOŚĆ W MOŁDAWII 1 Na gruncie nauk społecznych w Polsce istnieje już dosyć długa tradycja ba­ dań polonijnych. Obejmują one praktycznie wszystkie kontynenty i ciągną się nieprzerwanie od chwili powstania pierwszych polskich diaspor, aż po dzień dzi­ siejszy W przypadku Syberii, pierwsze, niepotwierdzone wzmianki o Polakach, sporządzone przez Polaków, pochodzą z X V I wieku. W wieku X V I I natomiast powstało już sporo dzienników, zawierających oprócz opisu zesłania, także in­ formacje na temat kraju i zamieszkujących go ludów. Należy dodać, że pierw­ szymi badaczami Polonii syberyjskiej byli z reguły sami skazańcy, tacy jak np. Adam Kamieński-Dłużyk, Karol Lubicz Chojecki czy Józef Kopeć (Kuczyński 1972, s. 394-395; 1998, s. 15-30). Ważnym fragmentem wspomnianych badań są te przeprowadzane po rozpadzie ZSRR na terenie jego byłych republik i w Rosji. Polacy znajdujący się na tym obszarze, podobnie jak kilkanaście innych „niewygodnych" narodowości, takich jak Niemcy powołżańscy, Czeczeńcy, Tatarzy i wiele innych, byli poddani restryk­ cyjnej polityce narodowościowej ZSRR. Istniały oczywiście pewne wyjątki od reguły, takie jak tworzenie polskich okręgów narodowościowych (tzw. Marchlewszczyzna i Dzierżyńszczyzna), miały one jednak charakter ideologiczny i propa­ gandowy. Polskie okręgi narodowościowe w ZSRR były wydarzeniem epizodycz­ nym i praktycznie do roku 1938 zostały zlikwidowane. Ludność polska została poddana nasilonej sowietyzacji i różnego rodzaju represjom. Dzieje Polaków w ZSRR od końca I I wojny światowej do roku 1991 przez wiele lat pozostawały „białą plamą". Dopiero ostatnie lata przyniosły polskim badaczom możliwość pro­ wadzenia szerszych i bardziej otwartych badań polonijnych na terenie byłego ZSRR (Iwanow 1991; Kabzińska 1999; Nowicka 2000; Szynkiewicz 1996). Znaczna część badań polonijnych, podobnie jak większości współczesnych badań etnicznych na terenach byłego ZSRR, dotyczy przetrwania i odradzania tożsamości etnicznej. Nie chcę tu mówić o tożsamości „narodowej" z kilku względów. Po pierwsze, dlatego, że do dzisiaj nie udało się wypracować precy­ zyjnej definicji narodu. Po drugie, Polaków z ZSRR wygodniej jest opisywać w kategoriach etniczności, ponieważ częstokroć nie posiadają oni nawet jednego 1 Niniejszy artykuł jest częściową analizą materiałów zbieranych przez grupę laboratoryjną „Polacy w Mołdawii" prowadzoną przez autora w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. Na ich podstawie powstaje rozprawa doktorska autora oraz prace laboratoryjne studentów �172 JAROSŁAW DERLICKI z obiektywnych wyznaczników tożsamości narodowej, takich jak np. znajomość języka polskiego. Po trzecie wreszcie, „naród, narodowy" jest określeniem bar­ dziej politycznym niż etnologicznym . Nawiązując do koncepcji A.D. Smitha można założyć, że większość narodów jest nowoczesna (nacjonalizmy także). Po drugie, ethnie istniały w każdym okresie historycznym i większość z nich była trwała. Po trzecie, wiele narodów powstało z wcześniej istniejących grup etnicznych, natomiast tworzące się narody, nie posiadające dominującej bazy etnicznej, częstokroć mają problemy z wytworzeniem świadomości i spójności narodowej (Smith 1996a, s. 447). Jak wspomniałem, współczesne przemiany Polonii post-radzieckiej często opisuje się używając określenia „odrodzenie". Sądzę jednak, że jest to bardziej tworzenie nowej tożsamości i wynalezienie tradycji, niż odbudowywanie cze­ goś, co istniało. Podobna kwestia, tyle że w odniesieniu do ludności tubylczej na Syberii, poruszona została w pracy pod redakcją Ewy Nowickiej Wielka Syberia małych narodów (2000). Ponadto należy tu dodać, że znaczna część opracowań traktuje Polonię z terenów ZSRR w sposób martyrologiczny, przedstawiając prze­ trwanie i odradzanie polskości jako „heroiczną" walkę z polityką narodowościo­ wą i ustrojem ZSRR. Częstokroć pomija się zupełnie kwestię Polaków, którzy współtworzyli nomenklaturę komunistyczną, począwszy od rad wiejskich, a koń­ cząc na władzach wojewódzkich czy wręcz krajowych. Badaczowi z Polski, zajmującemu się Polonią w krajach post-radzieckich, ciężko uciec od pewnej mitologizacji dziejów i obecnej sytuacji rodaków na obczyźnie. Dosyć często autorzy zawyżają liczbę polskiej ludności, opierając się jedynie na opinii przed­ stawicieli miejscowej Polonii, np. w Mołdawii (P.B. 1993; Eberhardt 1998). Często bywa i tak, że w wielu krajach nie przeprowadzono spisu powszechnego od roku 1989. Praktyka pokazała, że zawodzą również dane Kościoła katolic­ kiego. W związku z tym, dla wielu krajów byłego ZSRR nie ma wiarygodnych danych dotyczących liczby polskiej ludności. Wszystkie te kwestie tworzą swe­ go rodzaju kontekst badań polonijnych na obszarze dawnego ZSRR. 2 WPROWADZENIE W PROBLEMATYKĘ W roku 1991 na terenie ZSRR powstało kilkanaście nowych państw. Niektóre z nich posiadały już tradycje państwowości, pozostałe zaś po raz pierwszy stały się krajami niepodległymi. Jednym z takich krajów jest Republika Mołdowy (Mołdawia), granicząca z Ukrainą i Rumunią. Nie chcę tu opisywać konfliktu z Naddniestrzem i Gagauzją, ruchów popierających zjednoczenie z Rumunią lub Rosją czy też niezwykle niekorzystnej sytuacji geopolitycznej Mołdawii (więcej w: K K 1993; Strachota 2002; www.osw.waw.pl). Nie należy jednak zapominać, 2 Jest to zgodne z koncepcją Anthony D. Smitha, który definiuje naród jako „nazwaną grupą ludzi, posiadającą historyczne terytorium, wspólne mity i pamięć historyczną oraz masową, publiczną kulturę, wspólną ekonomię i prawa i obowiązki". Nacjonalizm w takim ujęciu jest ruchem ideologicznym (Smith 1996a, s. 447). �NARODZINY CZY ODRODZENIE? POLSKA TOŻSAMOŚĆ W MOŁDAWII 173 że stanowią one tło większości przemian dokonujących się w republice, w tym także procesów etnicznych. Polacy w Mołdawii są niezwykle skąpo opisani w pracach naukowych. Poza dwoma pracami zbiorowymi: Polacy w Mołdawii (1995a) i Polacy w Mołdowie mówią o sobie (1995b) oraz pracy magisterskiej Andrzeja Mellera (2002), prak­ tycznie brak jakichkolwiek opracowań naukowych. Wzmianki o działalności Po­ lonii mołdawskiej można natomiast znaleźć w Biuletynie Stowarzyszenia Wspól­ nota Polska oraz wydawanej w Mołdawii Jutrzence. Wiele nowych informacji przyniosły badania terenowe, prowadzone w Mołdawii bezpośrednio przeze mnie i grupę studentów Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UW w latach 2002-2003. Warto dodać, że informacje zdobyte od rozmówców (blisko 250 wy­ wiadów), znajdowały swoje potwierdzenie i dopełnienie także w trakcie obser­ wacji uczestniczącej (w kościele, domach kultury, gospodarstwach wiejskich itd.) Struktura etniczna Mołdawii jest specyficzna, przypomina nieco Polskę z okresu XX-lecia międzywojennego. Według spisu powszechnego z roku 1989, w Mołdawii żyje blisko 4,4 min mieszkańców. Z tego około 65% stanowią Mołdawianie, 14% Ukraińcy, 13% Rosjanie, 3,5% Gagauzi, 2% Bułgarzy i 2,5% pozostałe mniejszości etniczne. W tej ostatniej grupie, obok praktycznie wszyst­ kich mniejszości występujących w ZSRR, znajdują się także Polacy. Jak już wspomniałem, nie wiadomo ilu Polaków mieszka obecnie w Mołdawii. W arty­ kułach publikowanych przez Stowarzyszenie „Wspólnota Polska" oraz innych autorów przedmiotu, wspomina się o 20 tys. Na podstawie własnych badań uwa­ żam, że jest to liczba znacznie zawyżona i odnosi się bardziej do szerszego grona osób polskiego pochodzenia, niż osób deklarujących się jako Polacy. Dokład­ nymi danymi nie dysponują ani miejscowe środowiska polonijne, ani placówki dyplomatyczne. Nawet „Wspólnota Polska", pisząc o oficjalnych danych ze spisu z roku 1989, w jednym z artykułów określa liczbę Polaków na 10 tys., w kolej­ nym natomiast na 4,7 tys. (PB. 1993; Z.D. 1996; Eberhardt 1998). Ta ostatnia liczba jest zgodna z oficjalnym spisem ludności Mołdawskiej SSR, przeprowadzo­ nym w 1989 roku. Około 64% Polaków mieszka w dużych miastach: Kiszyniowie (1070 osób), Bielcach (1008), Rybnicy (500), Tyraspolu (261) i Benderach (209). Pozostali są mieszkańcami mniejszych miejscowości i wiosek w kilku rejo­ nach: Camenca (500 osób), Dubossary (55), Ocnita (65), Orhei (42), Riscani (63), Singerei (62), Slobozia (61) Soroca (42), Edinet (20) i Floresti (57). Są to najwięk­ sze skupiska Polaków w Mołdawii, ale mniejsze grupy zamieszkują także inne rejony republiki (Eberhardt 1998). Obecnie najbardziej znaczącymi i największy­ mi ośrodkami polonijnymi są Bielce i stołeczny Kiszyniów. Według zapewnień miejscowych działaczy, w obu tych miastach mieszka po 3-4 tys. Polaków. Jednak, jak już wspomniałem, dane te należy traktować ostrożnie. Silną polską tożsamość spotyka się również w dwóch wioskach, położonej niedaleko od Biele - Styrczy i Słobodzie Raszkowskiej, znajdującej się w pobliżu Rybnicy w Naddniestrzu. W pozostałych wspomnianych wyżej punktach ludność uważana za polską przez autorów przedmiotu, takich jak P. Eberhardt czy A. Grzeszczuk, dyplomatów i działaczy polonijnych, określa się przeważająco jako ukraińska, �174 JAROSŁAW DERLICKI mając jednak w pamięci swoje polskie pochodzenie. Tego typu błędna interpre­ tacja może wynikać z bezkrytycznego traktowania wszystkich katolików jako Polaków. Należy również dodać, że w większości miejscowości, w których wystę­ puje tzw. „polska ludność" nie przeprowadzono dotychczas wyczerpujących badań etnograficznych dotyczących tożsamości i świadomości etnicznej mieszkańców. TŁO HISTORYCZNE Historia stosunków polsko-mołdawskich jest niewątpliwie długa i swoimi korzeniami sięga czasów Kazimierza Wielkiego, kiedy z Mołdawii do Polski prowadził ważny szlak handlowy. Nasze kontakty kształtowały się bardzo różnie w zależności od układów politycznych. Kilkakrotnie Mołdawia stawała się polskim lennem i równie często występowała przeciw Polsce zbrojnie. Klęska zadana polskiemu wojsku pod Koźminem, na stałe wpisała się w tradycję powie­ dzeniem: „Za króla Olbrachta wyginęła szlachta". W zasadzie od początku naszych kontaktów w kolegiach jezuickich i na Uniwersytecie Jagiellońskim stu­ diowała mołdawska młodzież. Z kolei Polacy, szczególnie w X V I i X V I I wieku, byli pisarzami, administratorami czy żołnierzami na dworze hospodara i boja­ rów. Na podstawie dostępnej literatury można przypuszczać, że była to emigracja tymczasowa, a w Mołdawii nie tworzyły się wówczas większe skupiska Polaków (Demel 1986; Meller 2002, s. 6-22). Dopiero w wieku X V I I I do Mołdawii docierają pierwsze fale polskiej emi­ gracji. Z jednej strony jest to tzw. „emigracja benderska" (od miasta Bendery), zwolenników Stanisława Leszczyńskiego, z drugiej strony - zbiegli pańszczyź­ niani chłopi. Pod koniec wieku, po nieudanej insurekcji, do Mołdawii trafia część „kościuszkowców", którzy formują nawet legion Joachima Deniski. Polacy emigrują także po kolejnych rozbiorach Polski i konfederacji barskiej. W roku 1812 Rosja zajęła Mołdawię i utworzyła na jej terenie Gubernię Besarabską, gdzie po wysiedleniu Tatarów rozpoczęto energiczną akcję osiedleńczą. W okresie czterdziestu lat ludność Mołdawii zwiększyła się z 240 tys. niemal pięciokrotnie. Było to możliwe dzięki szeroko rozbudowanemu systemowi ulg, zwolnień i przywilejów dla nowych osiedleńców. Polityka ta przyciągnęła wielu Polaków z terenów zaboru rosyjskiego, gdzie nie mogli oni nabywać ziemi. Poza chłopami i mieszczanami na wyjazd decydowało się także wielu przedstawicieli szlachty, którzy jako warstwa wykształcona byli szczególnie przydatni dla carskiej administracji. Dlatego też, aż do powstania listopadowego, byli oni traktowani ulgowo i z reguły nie wymagano od nich dokumentacji szlachectwa. Osoby, które nie przeprowadziły nostryfikacji zostały zaliczone po roku 1835 do kategorii mieszczan lub wolnych chłopów - jeśli mieszkały na wsi. Kolejna fala emigracji napłynęła w latach 40-ych, kiedy nieco osłabły antypolskie represje. W roku 1844 w Guberni mieszkało około 3 tys. Polaków, z tego połowa w Chocimiu i jego okolicach (obecnie Ukraina). Drugim największym polskim ośrodkiem był stołecz­ ny Kiszyniów. Polacy tworzyli środowisko aktywne politycznie, a przez to trakto­ wane podejrzliwie przez władze carskie. Po powstaniu styczniowym opracowano �NARODZINY CZY ODRODZENIE? POLSKA TOŻSAMOŚĆ W MOŁDAWII 175 nawet imienny spis besarabskich Polaków, zawierający ich rozmieszczenie, zatrud­ nienie i pochodzenie. Było ich wówczas 913 rodzin, czyli około 4 tys. osób, przy­ byłych głównie z Podola, Wołynia, Grodzieńszczyzny, Wileńszczyzny i Królestwa Polskiego. Ponad połowę stanowiła szlachta, zarówno mieszkająca w miastach, jak i na wsi. 10% Polaków było zatrudnionych w administracji, a 6% zajmowało się handlem i rzemiosłem (Grzeszczuk 1999; Meller 2002, s. 5-22). Dosyć duży napływ Polaków do Besarabii wywołały antypolskie represje po powstaniu styczniowym. W ciągu 35 lat liczba ludności polskiej wzrosła z 4 tys. do prawie 12 tys. Tym razem jednak przybyło do Mołdawii znacznie więcej chło­ pów, powstały nawet całe polskie wsie. Szczególnie chętnie osiedlano się wów­ czas w okolicach Biele. W samym mieście do roku 1897 liczba Polaków zwięk­ szyła się do 4 tys. Oprócz chłopów przyjeżdżała także zubożała szlachta oraz różnego rodzaju wykształceni specjaliści. Polacy różnili się od sąsiadów języ­ kiem, a także religią. W roku 1914 w guberni istniało 6 parafii rzymskokatolic­ kich, skupiających ponad 12 tys. wiernych. Największe z nich znajdowały się w Chocimiu, Bielcach i Kiszyniowie. Trudno jednak określić, jaką część z tego stanowili Polacy, a jaką inne narodowości wyznania katolickiego, np. Niemcy czy Litwini (Grzeszczuk 1999; Meller 2002, s. 6-22). Pod koniec wieku X I X i na początku X X przy parafiach zaczęły powstawać pierwsze polskie organizacje. W 1898 powstało w Kiszyniowie Towarzystwo Dobroczynności, w którym po trzech latach otworzono polską szkółkę. Po rewo­ lucji w Rosji w 1905 r. możliwe stało się tworzenie Domów Polskich. W krótkim czasie wybudowano taki Dom w Kiszyniowie. Po I wojnie światowej, kiedy odrodziło się państwo polskie, a Besarabia we­ szła w skład Rumunii, opuściło j ą blisko 2 tys. Polaków - tych najzamożniejszych i najlepiej wykształconych. W tym okresie dosyć dobrze wyglądała sytuacja pol­ skiego szkolnictwa. W roku 1922 istniało tam 12 prywatnych szkół, które jednak wkrótce upaństwowiono, aby reaktywować zaledwie dwie z nich (w Kiszynio­ wie i Bielcach) w roku 1926. Rozwijały się także różnego rodzaju towarzystwa kulturalno-sportowe w Kiszyniowie, Bielcach, Chocimiu, Sorokach, Benderach i Białogrodzie. Ze spisu z roku 1930 wynika, że osoby deklarujące polską naro­ dowość słabo znały język polski. W dużych miastach posługiwanie się językiem polskim deklarowało 60-70% Polaków, ale na wsi już tylko 25%. Ogółem Pola­ ków w Besarabii było wówczas 8104 osoby (Grzeszczuk 1999). Pogorszenie sytuacji Polaków w Rumunii nastąpiło w drugiej połowie lat 30-ych wraz z nasileniem się rumuńskiego nacjonalizmu. Większość moich in­ formatorów, niezależnie od narodowości, wspomina XX-lecie międzywojenne jako okres rumuńskiej okupacji w Mołdawii. Zajęcie tych terenów przez ZSRR w okresie I I wojny światowej upłynęło pod znakiem wywózek, przemieszczenia ludności i zawieszenia działalności polskich stowarzyszeń. Większość anima­ torów polskiego życia kulturalno-społecznego wyjechała przed lub po wojnie do Polski albo za granicę. Znaczna część została poddana represjom, a życie polonijne całkowicie zamarło. Zawieszeniu uległa także działalność Kościoła katolickiego (Grzeszczuk 1999; Meller 2002, s. 6-22). �176 JAROSŁAW DERLICKI W nowoutworzonej Mołdawskiej SSR Polacy zostali poddani restrykcyjnej polityce narodowościowej. W wyniku głodu, zsyłek do Kazachstanu i na Sybe­ rię oraz przymusowej kolektywizacji, znacznie zmniejszyła się liczba Polaków w Mołdawii. Ogromny wpływ na taki rozwój sytuacji miały również małżeń­ stwa mieszane oraz zmiana narodowości w paszporcie. Należy pamiętać, że narodowość rosyjska, ukraińska czy mołdawska była niezbędnym warunkiem kariery zawodowej w komsomole, administracji, partii, szkolnictwie itd. Auto­ rzy przedmiotu często podkreślają, że Polacy byli zmuszani do zmiany naro­ dowości. Z moich badań wynika, że znacznie częściej był to dobrowolny wy­ bór dokonywany dla osiągnięcia jakiejś pozycji lub dóbr. Brak organizacji kościelnej, przymusowa ateizacja i nasilona sowietyzacja doprowadziły także do ogromnych zmian w religijności miejscowych Polaków. Sakramenty udzie­ lane w cerkwi, domowe obrzędy, a także wieloetniczność rodzin przyczyniły się do wytworzenia specyficznych lokalnych form religijności. W praktyce wszystkie wspomniane wyżej przemiany doprowadziły do sytuacji, w której Polacy utracili wiele istotnych dla własnej tożsamości wyróżników kulturo­ wych, takich jak język, religia czy mono-etniczność (niezależnie od tego, czy rzeczywista czy wyobrażona). Jak już wspomniałem, większość ludności pol­ skiego pochodzenia uważa siebie dzisiaj za Ukraińców - katolików o polskich korzeniach. Wyjątek stanowią tu Polacy z Biele i Kiszyniowa oraz dwóch wio­ sek, w których stanowili oni i nadal stanowią większość - Styrczy i Słobody Raszkowskiej (Meller 2002, s. 6-22). PRZEMIANY PO ROKU 1989 Dopiero demokratyzacja życia społecznego i politycznego w Republice Mołdowy umożliwiła poszczególnym narodowościom bardziej swobodny rozwój. Przemiany te nie ominęły także polskiej diaspory. W roku 1990, z inicjatywy prof. Tadeusza Malinowskiego - zasłużonego członka Mołdawskiej Akademii Nauk, założono w Kiszyniowie Polskie Stowarzyszenie Kulturalne. Jego podsta­ wowym celem było zachowanie polskości wśród Polaków poprzez naukę języka polskiego. Realizacja tego zadania napotkała od samego początku na problemy w postaci braku lokalu, podręczników i nauczycieli (RB. 1993). Wkrótce ze Stowarzyszenia powstały konkurencyjne: Związek Polaków w Mołdawii oraz Towarzystwo Polaków „Odrodzenie". Ponadto, w Kiszyniowie działa Liga Kobiet Polskich w Mołdowie oraz Polskie Towarzystwo Medycz­ ne, z kilkoma oddziałami, m.in. w Bielcach i stolicy. Biorąc pod uwagę ilość kiszyniowskich Polaków, to liczba polskich organizacji oraz towarzyszących im skandali, wydaje się być nadspodziewanie wysoka. W roku 1997 otwarto Dom Polski wydzierżawiony przez Związek Polaków (Chodkiewicz 1998; Z.D. 1996), w praktyce jednak nie prowadzi on dzisiaj żadnej działalności. Podobnie kształtowała się działalność polskich środowisk w Bielcach. W ro­ ku 1992 zwróciły się one do polskiego ambasadora z prośbą o przysłanie nau­ czyciela języka polskiego. Rok później rozpoczęły się kursy, a w roku 1994 zare- �NARODZINY CZY ODRODZENIE? POLSKA TOŻSAMOŚĆ W MOŁDAWII 177 jestrowano Stowarzyszenie Dom Polski. Zaczynało ono swoją działalność od po­ szukiwania osób pochodzenia polskiego i małego, dwu-pokojowego mieszkania, w którym odbywały się kursy i spotkania. Dzięki energicznej działalności pre­ zesa - Walerego Bizuta i dyrektor Eleonory Kimakowskiej, liczba członków Stowarzyszenia wyniosła w 1996 roku 400 osób. Obecnie, w zajęciach organi­ zowanych przez Dom Polski uczestniczy około 700 osób. W 1996 roku „Wspól­ nota Polska" zakupiła budynek dla stowarzyszenia i sfinansowała jego remont; do użytku został oddany w roku 1999. Należy jednak pamiętać, że niewiele osób próbuje sformułować szerszy projekt działalności polskich środowisk. Większość jest raczej zainteresowana wysłaniem swoich dzieci do Polski na studia, kolonie letnie lub wyjazdy okolicznościowe (Z.D. 1996). Polacy żyjący w miastach są głównie rosyjskojęzyczni, mieszkańcy wsi po­ sługują się w większości ukraińskim, znajomość języka rumuńskiego jest prak­ tycznie zerowa. Już na początku lat 90-ych rozpoczęto w Mołdawii organizować naukę języka polskiego. W Kiszyniowie, w roku 1999, w szkole nr 37 istniało 8 polskich klas, w których zajęcia prowadziły 4 nauczycielki z Polski i 2 z Moł­ dawii. W klasach I - I V nauka była prowadzona po polsku, natomiast w klasach V - V I I po rosyjsku i rumuńsku. Ogółem, polskiego uczyło się kilkadziesiąt dzieci. Na lekcjach zorganizowanych przez Dom Polski w Bielcach uczy się obecnie około 140 osób. Ponadto nauka języka polskiego odbywa się w Styrczy, Słobodzie Raszkowskiej i Rybnicy. We wszystkich tych ośrodkach lekcje polskiego są przeznaczone dla osób polskiego pochodzenia lub tych, które zamierzają wyjechać do Polski (Cechowska 1999). W ten sposób członkami stowarzyszeń i słuchaczami lekcji polskiego staje się wiele osób o co najmniej wątpliwym polskim pochodzeniu. Zjawisko to można zapewne tłumaczyć faktem, że Polska jest postrzegana w Mołdawii jako kraj Unii Europejskiej {strana Jewrosojuza). Znajomość języka polskiego i działalność w polskich stowarzyszeniach znacznie ułatwiają wyjazd do Polski, np. na studia. Równolegle z rozwojem polskich organizacji w Mołdawii rozszerza swoje wpływy Kościół katolicki. W samych Bielcach liczba parafian zwiększyła się z 60 osób w roku 1990 do ponad 1100 w roku 2001. W roku 1997 w Mołdawii istniało 9 parafii rzymskokatolickich, w Bielcach, Benderach (Tigina), Grigorówce, Kiszyniowie, Krecoai (Kryckoje), Raszkowie, Rybnicy, Słobodzie Rasz­ kowskiej i Styrczy. Ponadto, msze katolickie były odprawiane w 6 parafialnych filiach, w Pierwomajsku, Tyraspolu, Pietropawłówce, Steuczenach, Iwanowce i Ryszkanach. W sumie, w Mołdawii, w roku 1997, było około 4 tys. katolików. Liczba ta pokrywa się w przybliżeniu z liczbą Polaków ze spisu z roku 1989 (Jutrzenka... 2001). Należy jednak pamiętać, że oficjalnie Kościół katolicki nie ma charakteru narodowego, a jego parafianami stają się przedstawiciele wszyst­ kich narodowości w Mołdawii. Zbitka pojęć 'Polak-katolik' nie funkcjonuje w Mołdawii tak silnie, jak np. na Ukrainie; według mieszkańców badanych wsi można być np. Ukraińcem - katolikiem. Trudno ocenić, jaką rolę w zdobywaniu wiernych pełni prowadzona przy koś­ ciołach działalność charytatywna Caritasu, Kolpingu i innych. Z pewnością jest �178 JAROSŁAW DERLICKI ona czynnikiem przyciągającym ludzi do Kościoła, podobnie jak organizowane w parafiach wyjazdy zagraniczne i pielgrzymki. Polacy w Mołdawii, tak jak w całym byłym ZSRR, czują dosyć duże przy­ wiązanie do religii katolickiej, chociaż ich religijność znajduje się pod olbrzy­ mim wpływem prawosławia. Tego typu synkretyzm religijny jest szczególnie widoczny podczas pogrzebów, gdy na cmentarzach urządza się tzw. obiady , a później pominki . Mimo, że parafianie nie znają języka polskiego, domagają się mszy i modlitw po polsku. Ogromnym autorytetem są wśród nich księża z Polski; księża Rumuni lub Polacy z Bukowiny są natomiast przedmiotem lokalnych animozji i sporów (np. w Styrczy). Oskarża się ich zazwyczaj o próby rumunizacji ludności obrządku katolickiego. Niechęć do Rumunów może wyni­ kać ze wspomnień „okupacji rumuńskiej" w XX-leciu międzywojennym oraz współczesnych prób przyłączenia Mołdawii do Rumunii. 3 4 „ODRODZENIE" CZY NARODZINY? Powyższy kontekst historyczny miał przedstawić proces formowania się pol­ skiej diaspory w Mołdawii oraz przemian, przez które przeszła. Polonia mołdaw­ ska, w dawnym swym kształcie i z dawnymi przywódcami oraz sposobami dzia­ łalności przestała funkcjonować wraz z nadejściem władzy radzieckiej. Uważam więc, że obecna działalność środowisk polonijnych jest bardziej tworzeniem nowego typu polskości, niż odradzaniem starego. Tym bardziej, że jest ona budo­ wana w niezwykle dynamicznym świecie przemian, nie opierającym się już na ciągłości kultur czy tożsamości, przy użyciu nowych mediów i symboli (Clifford 2000, s. 5-31). Organizacje polonijne mają obecnie dostęp do internetu, własnej prasy, rozwijają stacje radiowe czy też prowadzą audycje telewizyjne. Uważam, że okres władzy radzieckiej przerwał ciągłość i kontakt z polską kulturą i tożsamością. Zasymilowani Polacy stali się w dużej mierze Ukraińcami lub Rosjanami, znacznie rzadziej Mołdawianami. W ZSRR, nieprzychylnie na­ stawionym do Polaków, trudno było manifestować swoją polskość, szczególnie kiedy ojciec był Rosjaninem, dziadek też, drugi dziadek Mołdawianinem, babcia Polką, druga Ukrainką, a matka Mołdawianką. Paradoksalnie, wiele osób o tego typu pochodzeniu manifestuje dzisiaj w Mołdawii swoją polskość, chodząc na zajęcia z języka polskiego, biorąc udział w działalności stowarzyszeń czy stara­ jąc się o wyjazd do Polski (dotyczy to głównie mieszkańców miast). Nie chcę tu dowodzić, że polskość w Mołdawii skończyła się całkowicie wraz z nadejś­ ciem władzy radzieckiej. Bardziej jestem skłonny przychylić się do słów Jamesa Clifforda, że trwanie pośród ruin niesłusznie bywa postrzegane jako upadek. Twierdzi on, że każda asymilowana grupa daje początek czemuś nowemu (Clifford 2000, s. 299-370). A.D. Smith dowodzi z kolei, że grupa może przetrwać zacho3 Po pogrzebie, przy grobie zmarłego odbywa się obiad; także zmarłemu kładzie się symbo­ licznie pewną ilość jedzenia i alkoholu. Na 9, 40 dzień i rocznicę pogrzebu urządza się modlitwy za zmarłego połączone z obiadem. 4 �NARODZINY CZY ODRODZENIE? POLSKA TOŻSAMOŚĆ W MOŁDAWII 179 wując swoje formy i tradycje, nawet jeśli przejmuje je od obcych. Kończy się nie egzystencja danej grupy, ale jej wyróżników kulturowych (Smith 1996b, s. 96-97). Sądzę, że oba podejścia mogą być słuszne i wcale się nie wykluczają. Zresztą, jak pisze Zygmunt Bauman, obecnie wspólnoty nie muszą się niczym legitymo­ wać, aby być wspólnotą. Wspólnoty można więc poszukiwać na wiele sposobów i w wielu miejscach, a jej tożsamość jest sprawą wolnego przetargu, twórczości i inicjatywy politycznej (Bauman 2000, s. 347-366). Sądzę więc że w warun­ kach nieuregulowanego konfliktu w Naddniestrzu, który zaostrzył stosunki po­ między ludnością rosyjskojęzyczną i Mołdawianami, wiele osób zaczyna poszu­ kiwać polskiej tożsamości i z nią się identyfikować jako z tą najbardziej neutralną i bezpieczną. Zresztą, dystans kulturowy w stosunku do Mołdawian, ze względu na język czy religię, jest zbyt duży. Z tożsamości słowiańskich - polska wydaje się być najbardziej atrakcyjną, dzięki transformacji gospodarczej, łatwości prze­ kraczania granic zachodniej Europy oraz integracji z nią. Szczególnie młodzi ludzie widzą w Polsce szanse na przyszłość i z nią chcą się utożsamiać. A.D. Smith twierdzi, że do tej pory nie udało się określić wyróżników, dzięki którym trwają grupy etniczne. Nie wskazuje ich konkretnie i precyzyjne, ale pod­ kreśla istotną rolę ciągłości demograficznej i kulturowej. W jego koncepcji, gru­ pa, aby przetrwać, musi zachować „specyficzne elementy etniczne" i ich zawar­ tość (Smith 1996b, s. 96). Autor nie precyzuje ich jednak, sądzę więc, że w dużej mierze mają one charakter intuicyjny. Z pozoru wydawać się może, że Polacy w Mołdawii tych warunków nie spełniają; są przecież mocno zukrainizowani lub zrusyfikowani. Być może jednak wspomniane „specyficzne elementy etniczne" przetrwały - w mniejszym lub większym stopniu w konkretnych, synkretycz­ nych kulturach lokalnych. Nie potrafię precyzyjnie określić tych „elementów" i ich zawartości, jednak intuicyjnie dostrzegam je lub przynajmniej ich część . Stopień ich zachowania sprawia, że podejmuję się próby stopniowania polskiej tożsamości w Mołdawii. Wyróżniam jej dwa bieguny - tożsamość historyczną (związaną z pochodzeniem) i instrumentalną (związaną ze świadomym wybo­ rem). Pierwszy z tych biegunów występuje np. w dwóch polskich wioskach: w Styrczy i Słobodzie Raszkowskiej, drugi zaś - w Kiszyniowie i Bielcach. Wszystkie pozostałe skupiska Polaków mieszczą się, według mnie, bliżej jed­ nego lub drugiego końca osi. Styrcza i Słoboda Raszkowska zawsze były spo­ łecznościami zamkniętymi, w których Polacy stanowili większość. Mimo, że ich mieszkańcy mówią głównie po ukraińsku, to posiadają oni silną świadomość swe­ go pochodzenia, pamiętają o przybyciu swoich przodków na te tereny. W okresie sowieckim posiadali oni liderów, którzy byli jednocześnie bardzo silnymi osobo­ wościami i przywódcami religijnymi. Ten typ tożsamości uważam za tradycyjny i ulegający obecnie modernizacji na rzecz drugiego. Z kolei Polacy z Kiszyniowa i Biele mieszkali w społeczeństwie mniej ortodok­ syjnym, bardziej otwartym na zmiany i mieszanym etnicznie; byli mniejszością. 5 5 Są to według mnie „elementy" typu: funkcjonowanie pewnych polskich powiedzeń, przy­ wiązanie do ziemi, pamięć przybycia przodków do Mołdawii itd. �180 JAROSŁAW DERLICKI W mieście ciężej było zbierać się na modły czy po kryjomu kultywować swoją polskość. To właśnie głównie oni świadomie dokonywali zmian narodowości, aby zapewnić sobie dostęp do edukacji czy kariery zawodowej - w związku z tym wybory tożsamościowe nie są dla nich niczym nowym. Dzięki mieszanemu po­ chodzeniu mogą wybrać dowolną tożsamość występującą w republice. Sądzę, że w najbliższym czasie w Mołdawii zacznie dominować ten typ tożsamości. Warto jeszcze spróbować określić, jakiego rodzaju wspólnotę tworzą współ­ cześnie Polacy w Mołdawii, jeśli nie można ich opisać przy pomocy tradycyj­ nych definicji narodu. Sądzę, że dosyć dobrze przystaje do nich termin „zbioro­ wości etnicznej o kulturze cząstkowej", stworzony przez Antoninę Kłoskowską. Zbiorowość taka wyodrębnia się w opozycji do dominującej kultury i cechuje j ą brak zwartości terytorialnej. W takiej grupie brak jednolitej kultury, ponieważ nie można jej opierać na kontaktach bezpośrednich z powodu rozproszenia przed­ stawicieli. Jeśli nie asymilują się oni całkowicie, to muszą oprzeć swoje poczu­ cie etnicznej odrębności na świadomie uznawanych elementach więzi ideowej oraz szerokiej kategorii symboli grupowych (Kłoskowską 1996, s. 21-32). Taki właśnie charakter wydają się mieć działania środowisk polonijnych w Mołdawii. Ich liderzy tworzą więź ideową z Ojczyzną, ale także z lokalnymi ojczyznami, organizują „imprezy" integrujące polskie środowisko, odwołują się do wspólne­ go pochodzenia, eksponują szereg symboli narodowych i religijnych, takich jak: godło, flaga czy krzyż, wreszcie tworzą tradycje. Wszystkie te czynności mają służyć stworzeniu pewnego uniwersum kulturo­ wego, na którym będzie się opierać identyfikacja etniczna. Polacy w Mołdawii z grupy niejednorodnej będą z czasem stawać się grupą zintegrowaną. W ich przypadku, tak jak w przypadku społeczeństw o kulturze narodowej, formowa­ nie się wspólnoty rozpoczęło się od niewielkiego „jądra społecznego", które swo­ im zasięgiem obejmowało coraz szersze kręgi - jak starałem się to przedstawić w części „Przemiany po roku 1989". Od tego jądra zależy, co wybierze z szeroko rozumianej kultury polskiej i rozpowszechni wśród Polaków w Mołdawii. Treści syntetyzowane przez inteligencję są rozpowszechniane poprzez edukację (język polski, historia Polski, pieśni, tańce ludowe itp.), media (prasa, radio, czasem telewizja), podczas różnego rodzaju świąt, obchodów i imprez okolicznościo­ wych (Kłoskowską 1996, s. 21-44; Znaniecki 1990, s. 44-164). WYNALEZIENIE TRADYCJI Grupy etniczne (ethnie) są wspólnotami historycznymi, ich podstawą są wspólne wspomnienia i doświadczenia. Dla danej grupy autentyczność jej historii nie jest najważniejsza, przede wszystkim liczą się jej cele poetyckie, dydaktycz­ ne i integrujące. Poczucie wspólnej historii łączy pokolenia, każde z nich dodaje własny zestaw doświadczeń, tłumaczy ona także podobieństwa między człon­ kami i przynależność do danej grupy. Jej zadaniem jest pogłębianie poczucia tożsamości. Działacze narodowi wykorzystują przeszłość bardzo selektywnie do swoich celów. Odpowiednio zinterpretowane i udramatyzowane dzieje stają się �NARODZINY CZY ODRODZENIE? POLSKA TOŻSAMOŚĆ W MOŁDAWII 18 1 wyróżnikiem grupy. Tworzą także romantyczny obraz życia przodków, do którego można się odwołać z poczuciem dumy (Smith 1996b, s. 25). W podobny sposób wykorzystuje się tradycję, z którą kojarzy się powszech­ nie coś starego, wynikającego z zamierzchłej historii. Nie należy jednak zapomi­ nać, że korzenie tradycji są kwestią dyskusyjną, często zostaje ona po prostu wynaleziona - wymyślona i zinstytucjonalizowana. Inteligencja przypisuje jej dawność lub starożytność, aby była akceptowana przez społeczeństwo. Chodzi tu o stworzenie iluzji ciągłości z odpowiednią przeszłością historyczną. Tradycje są dostosowane do nowych sytuacji i wytwarzają własną przeszłość przez swoją powtarzalność. Wynalezione tradycje stają się zestawem praktyk o charakterze symbolicznym lub rytualnym. Ich zadaniem jest wprowadzenie do kultury narodowej określonych wartości i norm zachowania, zakładają więc pewną standaryzację - tworzenie kanonu. Wpisują się zatem w tożsamościową twór­ czość elit (Hobsbawm 1984, s. 1-15). Uważam, że praktycznie cała działalność środowisk polonijnych w Mołdawii ma charakter tworzenia czegoś nowego - nowej historii, tradycji i tożsamości. Z pewnością, współczesne Domy Polskie (w Bielcach i Kiszyniowie) nawiązują do tradycji z początku X X wieku. Ich istnienie i działalność uzasadnia się jako coś starego i odwiecznego. W ten sposób stają się one oparciem dla tożsamości - tworzą wspomnianą wyżej iluzję ciągłości historycznej. Podobny zresztą charakter mają wszystkie polskie stowarzyszenia i organizacje, nawiązujące do tradycji XIX-wiecznych towarzystw. Powoływanie instytucji, które są od­ powiednikami istniejących w przeszłości, doskonale wpisuje się w paradygmat „odrodzenia" czyli powrotu do „dawnego" stanu. Tradycję wynajduje się także poprzez inne formy działalności, takie jak: organizacja lekcji polskiego, zakładanie bibliotek, tworzenie zespołów tańca i pieśni, coroczne pielgrzymki i kolonie w Polsce oraz różnego rodzaju święta okolicznościowe, takie jak obchody rocznic założenia parafii, stowarzyszeń czy święta Konstytucji (3 maja) lub Niepodległości (11 listopada). W okresie sowieckim w Mołdawii zabrakło elit, które mogłyby podtrzymywać tego typu działalność. Zresztą takie inicjatywy, nie spotykały się ze zrozumieniem ze stro­ ny władz, ponieważ podważały koncepcję stapiania się kultur w jedyną „właści­ wą" - sowiecką. Tak więc, dzisiejsze „wskrzeszanie" tradycji przedwojennych, a tak przynajmniej rozumieją to środowiska polonijne w Mołdawii, jest po prostu ich tworzeniem od nowa. Jedną z ciekawszych form działalności Domu Polskiego w Bielcach jest wydawanie Jutrzenki. Pisma Polaków w Mołdawii, które także w specyficzny sposób współtworzy tradycje i polską tożsamość w republice. Można tu nawet mówić o tworzeniu szerszej, w zasadzie światowej tradycji i tożsamości polonij­ nej, sterowanej poniekąd z Polski. W czasopiśmie publikuje się informacje o przebiegu i wynikach tzw. „Poloniad", czyli polonijnych konkursów wiedzy o Polsce. Przy okazji, warto przytoczyć ich oficjalnie sformułowane cele: „Poloniady integrują młodzież polską zza granicy z Macierzą i krajem zamieszka­ nia, zwiększają aktywność kulturalną i społeczną środowisk Młodej Polonii, �182 JAROSŁAW DERLICKI rozbudzają dumę z osiągnięć naukowych, kulturalnych i społecznych Polaków w świecie", a więc kształtują tożsamość młodego pokolenia (Jutrzenka... 1998, s. 9). Pismo publikuje ponadto sprawozdania z realizacji imprez okolicznościo­ wych, takich jak np. wieczorki chopinowskie, oraz szerszych projektów - np. roku mickiewiczowskiego (Jutrzenka... 1999, s. 3). Jutrzenka jest pismem, które „odzwierciedla życie stowarzyszenia [Domu Polskiego w Bielcach - przyp. J.D.] i działalność, codzienne problemy i radości" (Jutrzenka... 1999a). Wydawane jest co miesiąc po polsku i rosyjsku, w liczbie 150 egzemplarzy, od roku 1996. Oprócz treści ogólno-polonijnych przekazuje także te bardziej lokalne, związane np. z obchodami nocy świętojańskiej, wizyty pod pomnikiem hetmana Żółkiewskiego we wsi Bieriozowka czy obchodów 100-lecia Styrczy. Oprócz stałych rubryk, takich jak „Sylwetki władców Polski" czy „Poradnik domowy", znaleźć można w Jutrzence artykuły o historii Pola­ ków w Mołdawii, ich stowarzyszeń czy parafii rzymskokatolickich. Praktycznie każdy taki artykuł zaczyna się od zdania typu: „Bielce to miasto, w którym od kilku wieków żyją Polacy..." lub nawiązującego do erygowania parafii w Biel­ cach w roku 1828 (Jutrzenka... 1998; 1999a; 1999b; 2000; 2001). W ten sposób, poprzez treści przekazywane środowisku polskiemu, tworzy się wspomnianą już iluzję ciągłości historycznej i kulturowej oraz uzasadnia trwanie polskości i jej rozwój. Gdyby w tej chwili zabrakło wszystkich opisa­ nych powyżej form działalności, mniejszość polska odczułaby ogromną pustkę i zostałaby zmuszona do poszukiwania nowej lub nowych tożsamości, tym bardziej, że znajdują się one w zasięgu ręki (ukraińska, rosyjska lub mołdawska). PODSUMOWANIE W pierwszej części artykułu starałem się przedstawić historię kształtowania się Polonii w Mołdawii oraz przemian, jakie przechodziła ona w okresie radziec­ kim i po nim. W czasach ZSRR utraciła ona znaczną część ciągłości kulturowej z Polonią przedwojenną, w znaczny sposób uległa także asymilacji (głównie ukrainizacji lub rusyfikacji) i wynarodowieniu. Dlatego też uważam, że obecnie w Mołdawii tworzony jest nowy typ polskości, a nie „odradzany" stary. Polacy zaczynają tworzyć nowy rodzaj wspólnoty. Współcześni badacze przedmiotu wskazują na istnienie wspólnot symbolicznych lub wyobrażonych, których od­ rębność sprowadza się do samoidentyfikacji i subiektywnego wyróżnienia na podstawie niekiedy kilku symbolicznych cech lub wartości (Babiński 1998, s. 58). Taki właśnie charakter wydaje się mieć polska wspólnota w Mołdawii. Kultura i tożsamość nie muszą sięgać „korzeniami poletka przodków; żyją dzięki zapyleniu, dzięki przeszczepieniu". Stąd, członkowie społeczeństwa mie­ szanego etnicznie mogą utożsamiać się z dowolnymi kulturami, znajdującymi się na danym obszarze. Zdają sobie z tego sprawę, także autorzy piszący o Polo­ nii, wspominając, że „pozostali [Polacy w Mołdawii - przyp. J.D.] w dalszym ciągu czekają na wynik walki o „rząd dusz" (Grzeszczuk 1999, s. 18). Słowa te �NARODZINY CZY ODRODZENIE? POLSKA TOŻSAMOŚĆ W MOŁDAWII 183 sugerują, że odnalezienie 'polskiej tożsamości' jest postrzegane w kategoriach: „zbawienia - potępienia". W takim ujęciu jest działaniem zaplanowanym i skie­ rowanym na poszukiwanie tożsamości, a nie posiadanie jej niejako naturalnie. Jednocześnie budowanie tożsamości to proces niezwykle twórczy, poszcze­ gólne treści są wybierane selektywnie i układane w całość. Lokalne grupy przed­ stawiają swoją kulturę ze zgromadzonych na nowo przeszłości (nowej interpre­ tacji historii), używając obcych (nie tradycyjnych) mediów, symboli i języków (Clifford 2000, 22-23). Wszystkie te zabiegi mają na celu zapewnienie kultu­ rowej odrębności grupy, jej zachowanie w odmiennym kształcie, a więc mo­ dernizację. Powyżej starałem się przedstawić i zinterpretować pewne elementy i sposoby tworzenia nowego typu polskości w Mołdawii. LITERATURA Administratura... 1997, Administratura Apostolica de Moldova. Anuar, Kiszyniów, Sic! B a b i ń s k i G. 1998, Metodologiczne problemy badań etnicznych, Kraków, Nomos. B a u m a n Z. 2000, Ponowoczesność jako źródło cierpień, Warszawa, Sic! C e c h o w s k a D. 1999, Szkoła polska w Kiszyniowie, Biuletyn Stowarzyszenia Wspólnota Pol­ ska, nr 6, s. 20. C h o d k i e w i c z A. 1998, Otwarcie Domu Polskiego w Kiszyniowie, Biuletyn Stowarzyszenia Wspólnota Polska, nr 2, s. 9-10. C l i f f o r d J. 2000, Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia, literatura i sztuka, War­ szawa, Wydawnictwo KR. D e m e 1 J. 1986, Historia Rumunii, Wrocław, Ossolineum. E b e r h a r d t P. 1998, Liczebność i rozmieszczenie ludności polskiej w republice mołdawskiej, Czasopismo Geograficzne, nr 3-4, s. 249-259. G r z e s z c z u k A. 1999, Polacy w Mołdawii, cz. I I , Biuletyn Stowarzyszenia Wspólnota Pol­ ska, nr 6, s. 16-18. H o b s b a w m E. 1984, Introduction: Inventing Traditions, [w:] The Invention of Tradition, E. Hobsbawm, T. Ranger (red.), Cambridge, Cambridge University Press, s. 1-15. I w a n o w M . 1991, Pierwszy naród ukarany. Polacy w Związku Radzieckim 1921-1939, War­ szawa-Wrocław, PWN. Jutrzenka...1998, Jutrzenka. Pismo Polaków w Mołdawii, nr 11. - 1999a, Jutrzenka. Pismo Polaków w Mołdawii, nr 19. - 1999b, Jutrzenka. Pismo Polaków w Mołdawii, nr 20. - 2000, Jutrzenka. Pismo Polaków w Mołdawii, nr 5 (27). - 2001, Jutrzenka. Pismo Polaków w Mołdawii, nr 5 (38). K a b z i ń s k a I . 1999, Wśród „ kościelnych " Polaków. Wyznaczniki tożsamości etnicznej {naro­ dowej) Polaków na Białorusi, Warszawa, Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Biblioteka Etnografii Polskiej, t. 54. K K 1993, Informacja o Naddniestrzu i Mołdawii, Sprawy Narodowościowe, Seria Nowa, t. I I , z. 2(3), s. 217-222. K ł o s k o w s k a A. 1996, Kultury narodowe u korzeni, Warszawa, Wydawnistwo Naukowe PWN. K u c z y ń s k i A. 1972, Syberyjskie szlaki, Wrocław, Ossolineum. - 1998, Syberia. 400 lat polskiej diaspory, Wrocław, Atla 2. M e l l e r A. 2002, Tożsamość etniczna Polaków besarabskich, praca magisterska złożona w Archi­ wum Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, Warszawa. N o w i c k a E. 2000, Polacy czy cudzoziemcy? Polacy za wschodnią granicą, Kraków, Nomos. RB. 1993, Polacy w Mołdawii, Biuletyn Stowarzyszenia Wspólnota Polska, nr 22, s. 2-3. �184 JAROSŁAW DERLICKI Polacy... 1995a, Polacy w Mołdawii, E. Walewander (red.), Lublin, Oddział Lubelski Stowarzy­ szenia „Wspólnota Polska". - 1995b, Polacy w Moldowie mówią o sobie, E. Walewander (red.), Lublin, Oddział Lubel­ ski Stowarzyszenia „Wspólnota Polska". S m i t h A . D . 1996a, Culture, Community and Territory: the Politics of Ethnicity and Nationa­ lism, International Affairs, t. 72, z. 3, s. 445-458. - 1996b, The Ethnic Origins of Nations, Oxford, Oxford University Press. S t r a c h o t a K . 2002, Mołdawia, Raport Ośrodka Studiów Wschodnich 2001, Warszawa. S z y n k i e w i c z S. 1996, Polacy w Kazachstanie. Świadomość etniczna i stosunki z obcymi, Etnografia Polska, t. 40, z. 1-2, s. 237- 252. Wielka... 2000, Wielka Syberia małych narodów, E. Nowicka (red.), Warszawa, Nomos. Z.D. 1996, Organizacje polonijne w Mołdawii, Biuletyn Stowarzyszenia Wspólnota Polska, nr 5 (47), s. 12-13. Z n a n i e c k i F. 1990, Współczesne narody, Warszawa, PWN. JAROSŁAW DERLICKI A BIRTH OR REVIVAL? POLISH IDENTITY I N MOLDOVA Summary In the USSR Polish minority in Moldova has lost much of its cultural continuity due to the assimilation. After 1991 Polish intellectuals in Moldova have started so-called process of national revival, but author believes that a new type of Polish identity is being created. Poles in Moldova become a new type of community, as authors point out the existence of symbolic or imagined communities, whose separateness comes down to self identification and subjective differentiation on the basis of sometimes just a few symbolic features. In contemporary concepts, culture and identity don't have to be carried out from one generation to another. They live owing to pollination and transplantation. That's why members of multi-ethnic society can link to and create cultures and identities which ever they want. This is the case of Poles in Moldova, who are mainly of the mixed ethnic descent (Ukrainian, Russian and Moldovan). They choose Polish identity in order to go to Poland to study, to work, for summer vacations, etc. The whole culture and identity of Polish minority in Moldova are created by organizing Polish societies, schools, folk groups, press, radio and also by Catholic Church. Contents of wider Polish national culture are being selectively picked and synthesized by leaders and then distributed by various kinds of medias. J.D. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/78dd00e97a156b283a045a6511dc5e92.pdf 0f5e51ece29bcd20f09364daca87f4f7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1731 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1602 Title A name given to the resource "Kiedy Poznań był niemiecki". Życie codzienne w Poznaniu na przełomie XIX i XX w. z perspektywy niemieckiej rodziny Dittrichów / ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47, s.149-170 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szczepaniak-Kroll, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L V I I : 2003, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL Instytut A r c h e o l o g i i i E t n o l o g i i P A N , P o z n a ń „KIEDY POZNAŃ BYŁ NIEMIECKI". ŻYCIE CODZIENNE W POZNANIU NA PRZEŁOMIE X I X I X X W. Z PERSPEKTYWY NIEMIECKIEJ RODZINY DITTRICHÓW I Problematyka tzw. życia codziennego podejmowana jest od wielu lat. Naukow­ cy zajmujący się codziennością wskazują na liczne walory tego typu badań. Maria Bogucka (1996, s. 248-253) i Tomasz Szarota (1996, s. 243-244) podkreś­ lają możliwość dokonywania generalizacji poprzez analizę pojedynczych zda­ rzeń i indywidualnych doświadczeń jednostki. Wielkie wydarzenia wpływają bowiem bezpośrednio na „życie codzienne", które z kolei odgrywa pośrednio rolę w powstawaniu doniosłych faktów. Badania nad codziennością zmuszają do inwencji w wynajdowaniu przekazów źródłowych, pozwalają realizować hasła integracji nauk humanistycznych, dzięki nim można połączyć opis materialnych warunków egzystencji człowieka ze strefą życia duchowego (mentalność, na­ stroje, postawy) oraz obyczajowością. Odtworzenie i analiza „życia codzienne­ go" stwarza okazję do ujęć komparatystycznych, a więc pokazywania podo­ bieństw i różnic sytuacji, w jakiej znaleźli się mieszkańcy porównywanych państw, rejonów, grup religijnych lub społeczności. Zalety badań nad codziennością zostały docenione przez badaczy dawnego Poznania, o czym świadczy fakt, że tematyka ta podejmowana jest w dość szero­ kim zakresie od kilkudziesięciu lat. Powstały liczne prace poświęcone sposobom ubierania się, mieszkania, szkolnictwa, życia społecznego, sposobów spędzania wolnego czasu itd. Niektóre publikacje opisują dzieje znanych poznańskich ro­ dów, wraz z elementami ich życia codziennego, inne są rodzajem pamiętników lub dzienników autorstwa mieszkańców miasta. Wśród wielu wydawnictw sto­ sunkowo mało jest osobistych wspomnień czy refleksji Niemców, zamieszkują­ cych przecież Poznań przez stulecia. Większość wydarzeń możemy oglądać głównie z perspektywy Polaków-Poznaniaków. Tę lukę w pewnym zakresie po­ winien wypełnić artykuł poświęcony niemiecko-poznańskiej rodzinie Dittrichów, wykorzystujący cenne źródło informacji, jakim jest pamiętnik jednego z człon­ ków rodu. Jego autor, Wilhelm August, urodził się w Poznaniu pod koniec X I X w. i spędził w mieście lata swej młodości (w 1919 r. wyjechał do Wrocła­ wia). Należał do trzeciego pokolenia Dittrichów, zamieszkujących Wielkopolskę od pierwszej połowy X I X w. Wilhelm August, obok zapisków dotyczących lo­ sów swojej rodziny, wiele refleksji poświęcił Poznaniowi, znajdującemu się pod �150 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL zaborem pruskim. To miasto uważał za swoją pierwszą „małą ojczyznę", a po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 r. długo nie mógł przyzwyczaić się do myśli, że już nigdy nie będzie ono niemieckie. Niemcy, a także Żydzi, tworzyli zawsze najliczniejsze - obok Polaków - gru­ py mieszkańców Poznania. Osadnictwo niemieckie w Wielkopolsce sięgało śre­ dniowiecza. Na przełomie X I I I - X I V w. na zaproszenie rady miasta Poznania przybywać zaczęła zarówno ludność wiejska, jak i miejska. Władze stwarzały dla niej dogodne warunki egzystencji oraz obdarzały licznymi przywilejami. Ko­ lonizacja ta była niezwykle korzystna dla rozwoju ekonomicznego ziem polskich. Kolejne fale osadników napływały aż do upadku Pierwszej Rzeczypospolitej. Ludność przybywała głównie z krajów niemieckich (po wojnie północnej osia­ dła w Poznaniu i jego okolicach duża fala emigrantów z Biskupstwa Bamberskiego) a także z Niderlandów. Niemcy należeli do tego samego kręgu kultu­ rowego, co Polacy, wyznaczonego głównie przez religię i wynikające z niej wartości i postawy. Ten fakt miał wpływ na stosunkowo szybki proces ich asy­ milacji. Problemy ze scalaniem z miejscową ludnością pojawiły się w drugiej połowie X V I I I w. i spowodowane były przez wydarzenia historyczne. W wyniku pierwszego (1772 r.) i drugiego (1793 r.) rozbioru Polski cała Wielkopolska zna­ lazła się pod panowaniem Hohenzollernów. Władze zaborcze, zaraz po przejęciu tych terenów, rozpoczęły akcję ich unifikacji z pozostałymi prowincjami Prus. Wprowadzono administrację i prawodawstwo pruskie. Przybyli nowi urzędnicy oraz kolejne fale osadników, złożone z ludności miejskiej i wiejskiej a także szlachta zachęcona przez króla licznymi nadaniami ziemi pochodzącej z kon­ fiskaty dóbr kościelnych i królewszczyzn (Matelski 1997, s. 23-24). Wśród Niemców przybyłych do Wielkopolski znaleźli się także Dittrichowie, zachęceni korzystnymi warunkami osadniczymi. Poznań był dla nich drugim po Legnicy miejscem osiedlenia na terenie Polski od czasu emigracji z południa Niemiec, która - według pamiętnika Wilhelma Augusta - miała miejsce prawdo­ podobnie na przełomie X V I I - X V I I I w. Okoliczności przybycia Dittrichów na tereny Śląska są jednak niejasne. W archiwaliach z okresu wskazywanego przez Wilhelma nie pojawia się nazwisko Dittrich. Pierwsze informacje dotyczą chrztu poszczególnych członków rodziny w kościele luterańskim Zu Unseren Lieben Frauen (obecnie kościół katolicki pod wezwaniem Najświętszej Maryi Panny) w Legnicy i pochodzą dopiero z połowy X V I I I w. Także fakty historyczne wska­ zują na to, że początków polskich dziejów rodziny należałoby szukać najwcześ­ niej w pierwszej połowie X V I I I w. Schyłek X V I I w. nie był dla wyznawców luteranizmu najlepszym czasem na emigrację w te strony. Okres silnego wpływu protestantyzmu na terenach Dol­ nego Śląska minął. Pod koniec X V I I w. miasto przeszło pod panowanie pruskie. Katolicki cesarz Leopold I , sprawujący władzę absolutną w Księstwie Legnic­ kim, starał się osłabić swobody polityczne mieszkańców, z dużym niepokojem patrzył również na istniejące w granicach państwa społeczności niekatolickie. Wprawdzie sytuacja międzynarodowa ukształtowana po pokoju westfalskim (1648 r.) uniemożliwiała mu nawracanie innowierców siłą, ale tam gdzie to było �„KIEDY P O Z N A Ń B Y Ł N I E M I E C K I " 151 możliwe, starał się utrudnić im życie i ograniczyć ich wpływy. Starosta królew­ ski dbał o to, by wszystkie urzędy w księstwie zajmowali wyłącznie katolicy. Odrzucano kandydatury protestantów do rady miejskiej, odbierano im świątynie. Wielu innowierców w tym czasie opuściło Legnicę udając się do Saksonii i Bran­ denburgii, a także do nadgranicznych polskich miejscowości, gdzie mieli za­ pewnioną swobodę praktyk religijnych. Osadnictwu Dittrichów nie sprzyjała również sytuacja gospodarcza miasta, które nie mogło przez lata powrócić do równowagi po wojnie północnej (Chutkowski 1996, s.102-103). Rodzina przybyła do Legnicy prawdopodobnie dopiero w pierwszej połowie X V I I I w., kiedy - po śmierci Leopolda I , za panowania jego syna Józefa - osła­ bły nastroje kontrreformatorskie. W 1707 r. Józef podpisał konwencję w Altrandstadt, na mocy której wyraził zgodę na swobodę wyznawania wiary przez inno­ wierców. Protestantom zwrócono kościoły, zapewniono dostęp do urzędów i stanowisk, ułatwiono zakup ziemi (Galas, Galas 2001, s. 38-139). Chętnie przyjmowano nowych osadników, także niekatolików. Mogło być to zachętą rów­ nież dla Dittrichów. W.1758 r. rozpoczęto likwidowanie murów twierdzy legnic­ kiej, co spowodowało rozbudowę miasta. Powstały nowe gmachy użyteczności publicznej potrzebne rozrastającym się urzędom pruskim. Zaczęto brukowanie ulic, wprowadzono oświetlenie gazowe. Pod koniec X V I I I w. Legnica była śred­ niej wielkości miastem, porządnie utrzymanym, choć pozbawionym perspektyw awansu do rangi znaczącego ośrodka, z racji swego położenia z dala od ważnych szlaków handlowych. Na Śląsku przyszedł na świat pierwszy, znany z imienia, członek rodziny - Chrystian. Jego syn, o tym samym imieniu, urodził się również w tym mieście około 1809 г., lecz zmarł już w Poznaniu. To prawdopodobnie z jego inicjatywy Dittrichowie zdecydowali się na emigrację do Wielkopolski. Przyczyny wyjazdu mogły być złożone. Od początku X I X w. pogarszała się sytuacja gospodarcza Legnicy. Nie do końca rozebrane mury dawnej twierdzy przeszkadzały w rozbu­ dowie miasta. Tylko pojedyncze ulice zostały wybrukowane, brakowało kanali­ zacji, wiele domów krytych było jeszcze gontem. Jak pisze Janusz Chutkowski (1996, s. 115) „właściwie wszystko, co było potrzebne do życia mieszkańców: oświetlenie ulic, zabezpieczenie przed zaprószeniem ogniem i powodziami, a nawet szpital i szkoły znajdowało się w stanie dalekim od należytego. Pod­ upadło rzemiosło, nie mogące skutecznie konkurować z manufakturami, których też nie powstało wiele. Jedynie handel rozwijał się stosunkowo dobrze, chociaż był to głównie handel detaliczny". Miasto dotkliwie odczuło skutki wojen napo­ leońskich. Kontrybucje, przymus żywienia stacjonujących wojsk, dostarczania drewna i materiałów budowlanych, zwiększały na długie lata zubożenie ludności. W wyniku niezadowolenia społecznego pozbawionych pracy i zarobków miesz­ kańców, a także pod wpływem nastrojów rewolucyjnych (Wiosna Ludów) do­ szło w Legnicy w 1848 r. do rozruchów. W ich rezultacie zniszczonych i splądro­ wanych zostało kilka budynków. Chrystian Dittrich, pracujący jako robotnik dniówkowy, zarabiał niewiele. Ponieważ pracowników fizycznych nie zatrudniano wówczas na stałe, mógł mieć �152 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL okresowe problemy ze znalezieniem pracy. Pogarszająca się sytuacja materialna rodziny oraz niesprzyjająca atmosfera w mieście były z pewnością bodźcem do rozpoczęcia poszukiwań innego miejsca osiedlenia. Zamysły emigracyjne Chrystiana jako pierwszy zrealizował jego syn Johann Wilhelm August, urodzo­ ny w 1829 r. Młody Dittrich pracował jako szewc, następnie powołano go do wojska. Być może jeszcze jako żołnierz znalazł się w Poznaniu, gdzie poślubił swoją rówieśniczkę, Niemkę - Juliannę Bahn. Dopiero po pewnym czasie przy­ byli tu także jego rodzice, zachęceni korzystnymi warunkami osadniczymi, gwa­ rantowanymi przez Niemców. Na mocy decyzji podjętych w Wiedniu w 1815 r. potwierdzono przynależ­ ność ziem polskich I i I I zaboru pruskiego do Prus. Weszły one w skład monar­ chii Hohenzollernów jako Wielkie Księstwo Poznańskie. Polityka osadnicza oraz narodowościowa władz pruskich zmierzała do zgermanizowania Księstwa. Czy­ niono wszelkie starania, aby ludność narodowości niemieckiej stanowiła co naj­ mniej połowę mieszkańców, włączając do niej nawet ludność żydowską. Od roku 1815 do 1910, w wyniku wysiłków czynionych przez władze centralne i pro­ wincjonalne, liczebność sprowadzanych przez Prusaków osadników wzrosła w Poznańskiem z 27,6% do 38,4%. Jednak już w latach 70-tych X I X w. zaczęło występować zjawisko powolnego odpływu osiedlanych na Wschodzie emigran­ tów do zachodnich prowincji państwa (Ostflucht). Związane to było z bardziej dynamicznym rozwojem i wyższą stopą życiową ludności tamtych prowincji Rzeszy oraz przekształceniem Wielkopolski w zaplecze surowcowe (głównie płodów rolnych) i rynek zbytu. Aby temu przeciwdziałać w 1886 r. powołano do życia Komisję Kolonizacyjną, która podjęła działania zmierzające do zahamowa­ nia tych procesów. Stosowano zachęty finansowe, przystąpiono także do osiedla­ nia w Poznańskiem ludności z centralnych i zachodnich regionów państwa oraz tzw. Niemców zagranicznych (Matelski 1997, s. 24-25). Wilhelm August - pamiętnikarz, również uważał, że czynnikiem przyciągają­ cym rodzinę do Wielkopolski były doskonałe warunki do osiedlenia: „Warunki pracy w całej prowincji i w mieście Poznaniu były wówczas idealne. Potrzebo­ wano rolników, pracowników fizycznych, rzemieślników, państwowych i du­ chownych urzędników. Polityka niemieckiego cesarstwa gwarantowała przyby­ szom wysokie dochody. Taka zachęta była niezbędna, ponieważ Niemcy nigdy nie osiedlali się na wschodzie z entuzjazmem. A wtedy przybywali całymi zastę­ pami" (Dittrich, Pamiętnik, s. 5) . Wspólne życie nowoprzybyłych i miejscowej ludności układało się począt­ kowo dość dobrze. Działo się tak prawdopodobnie dlatego, że osiedlani przez Komisję Osadniczą Niemcy nie tworzyli jednolitej grupy: byli wśród nich kolo­ niści z Westfalii, Saksonii, Turyngii, Pomorza Zachodniego, Brandenburgii, Ślą­ ska i Wirtembergii, a także reemigranci z Rosji, Węgier i Galicji (Jakóbczyk 1976, s. 103-112). Wśród emigrantów przeważali chłopi, choć pod koniec X I X w. 1 1 P a m i ę t n i k z o s t a ł napisany w j ę z . n i e m i e c k i m ; polskie t ł u m a c z e n i e : Agnieszka Szczepaniak- -Kroll. �„KIEDY POZNAŃ BYŁ NIEMIECKI" 153 powstał pomysł powiązania osadnictwa wiejskiego z procesem wzmacniania niemczyzny w miastach (Jakóbczyk 1989, s. 30). Każda grupa reprezentowała inny styl życia, religię, system wartości, mówiła innym dialektem, a co za tym idzie - nie wytworzyła się potrzeba „trzymania się razem". Poza tym prawie wszyscy Niemcy przybyli do Wielkopolski, aby szybko się wzbogacić, a tylko niewielka część przyjechała z przyczyn ideologicznych. Nie wykształcili więc postawy wrogiej Polakom, którzy - według ich przekonania - mogli stanowić jedynie konkurencję ekonomiczną. W pierwszych latach emigranci nie unikali dokonywania zakupów u miejscowej ludności, korzystania z ich usług. W 1899 r. nie poparli niemieckich kandydatów w wyborczych okręgach Wielkopolski, prawdopodobnie na skutek małego zainteresowania polityką. Z biegiem czasu jednak sytuacja zmieniała się. Organizacja nacjonalistyczna Związek Rolników, nazywana przez Polaków potocznie od pierwszych liter na­ zwisk założycieli (Hansemanna, Kennemanna, Tiedemanna,) Hakatą, nasilała swe działania propagandowe, podejmowane wkrótce również przez szkoły i spro­ wadzanych z Niemiec duchownych. Hasła antypolskie propagowały czasopisma, np. Aus dem Posener Lande. Głosiły one Niemcom obowiązek związania się z poznańską „Heimat". Dla osadników organizowano wykłady o słuszności roz­ biorów Polski, zasługach pruskich w cywilizowaniu tych ziem, itd. Urządzano również imprezy rozrywkowe i artystyczne o zabarwieniu „narodowym". Wyda­ wano szereg ulotek i broszur o charakterze wrogim Polakom. W samym Poznaniu, aby zwabić nowych przybyszów, a dotychczasowym ułatwić życie, wzniesiono szereg nowych gmachów, będących jednocześnie symbolem niemieckiej władzy. Powstały reprezentacyjne budowle urzędowe oraz Muzeum Fryderykowskie (obec­ nie Muzeum Narodowe) i biblioteka (obecnie Biblioteka Uniwersytecka). Obszar miasta powiększył się o wsie: Jeżyce, Wildę, Łazarz i Górczyn. Założono także Kónigliche Akademie (Królewską Niemiecką Akademię) pełniącą rolę uniwersy­ tetu, zlikwidowano stary teatr i wybudowano nowy (Teatr Wielki). Co najważniej­ sze - w mieście wzniesiono zamek cesarski (Jakóbczyk 1989, s. 85-97). Johann Wilhelm August po zakończeniu służby wojskowej objął posadę w sądzie. Wraz z żoną, Juliannę Bahn - Niemką pochodząca z podpoznańskiego miasteczka Śrem, doczekali się dziewięciorga dzieci. Po objęciu przez Johanna stanowiska w urzędzie polepszyła się nieco sytuacja materialna rodziny. Dzięki dogodnym warunkom zagwarantowanym osadnikom niemieckim, mogła ona żyć na o wiele wyższym poziomie niż w Legnicy. Dittrichowie surowo wychowywali swoje dzieci. Starali się, by wyrosły na porządnych, niemieckich obywateli. Wszyscy potomkowie Johanna i Juliannę ukończyli Volksschule, w której poznali podstawy rachunków, historii, języka francuskiego. Choć skromne możliwości finansowe rodziców nie pozwalały na dalsze kształcenie, zaszczepione w domu ambicje spowodowały, że dzieci same zadbały o edukację na wyższym poziomie. W rezultacie najstarszy syn August Dittrich, doktor prawa, został współwłaścicielem największej w Poznaniu firmy spedycyjnej Hartwig & Kantorowicz. Jego młodszy brat Richard, objął funk­ cję naczelnika stacji (Obrebahnhofsvorsteher) w Krotoszynie. Tę samą funkcję �154 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL w Jeleniej Górze sprawował kolejny syn Johanna Wilhelma Augusta - Paul. Karl Dittrich był oficerem w koszarach w Poznaniu, a następnie urzędnikiem na poczcie w Poznaniu. Najmłodszy z rodzeństwa, Oskar, został zatrudniony jako główny inspektor na poczcie we Wrocławiu. Cztery córki Johanna Wilhelma Augusta: Hilda, Clara, Ottilie i Martha, zgodnie z ówczesną obyczajowością, nie pracowały. Dzięki korzystnym małżeństwom wiodły jednak dostatnie życie. Z Poznaniem związali się więc tylko dwaj potomkowie Dittrichów - August i Karl. Ponieważ pamiętnik Wilhelma Augusta, będący głównym źródłem wiedzy 0 rodzinie, dotyczył przede wszystkim losów Karla i jego potomków, tej gałęzi rodu poświęcę najwięcej miejsca. Dzięki jej historii można będzie poznać rolę Niemców w kształtowaniu obrazu Poznania oraz ich ogląd miasta. Karl August, po ukończeniu szkoły zawodowej w 1887 г., został powołany do wojska. Odtąd na długie lata związał się z armią pruską, stacjonującą w Pozna­ niu. W 1891 r. poznał swoją przyszłą żonę i jeszcze tego samego roku odbyły się ich zaręczyny. Związek Karla wywołał oburzenie w całej rodzinie, ponieważ jego wybranka była Polką i katoliczką. Burzyło to dotychczasowe, niepisane reguły Dittrichów, zgodnie z którymi należało unikać kontaktów z Polakami nawet w codziennym życiu, nie mówiąc o bliższych relacjach. Taka postawa przez wie­ ki konsolidowała rodzinę oraz umożliwiała zachowanie niemieckiej tożsamości. Podobną rolę odgrywało wyznanie luterańskie. Obawy krewnych okazały się jednak nieuzasadnione. Przyszła żona Karla - Marianna Szostkiewicz, nie była wychowana w rodzinie o tradycjach patriotycznych i katolickich, właściwie pra­ wie w ogóle nie znała swoich rodziców. Jej matka zmarła krótko po porodzie, kilka lat później śmiertelnie, na tuberkulóze, zachorował ojciec. Jedyną krewną Marianny była siostra - Paula. Należy przypuszczać, że gdyby Szostkiewiczówny nie zostały tak wcześnie osierocone, ich losy potoczyłyby się zupełnie inaczej. Być może z przyczyn ideologicznych i patriotycznych rodzice nie pozwoliliby na ślub córki z Niemcem. „Faktem jest, że w warunkach panowania obcej wła­ dzy, polskie rodziny tworzyły pod wieloma względami własną, hermetycznie zamkniętą sferę polskości, dzięki czemu były w stanie przeciwstawić się inge­ rencji pruskich władz zaborczych. W związku z tym rodzina polska, jako naj­ mniejsza komórka społeczna - była już wówczas uznawana za podstawowy 1 niezwyciężony bastion polskości. [...] Bezpośredni wpływ na Wielkopolanki miał wówczas kler katolicki. Odbiło się to wyraźnie w wychowaniu dzieci [...]. Próby bezpośredniego oddziaływania kościoła przejawiały się także w nieustają­ cych przestrogach przed zawieraniem związków małżeńskich z Niemcami-protestantami. Stale zmniejszająca się aż do przełomu wieków X I X / X X liczba za­ wieranych polsko-niemieckich małżeństw mieszanych, pokazywała dowodnie, że przestrogi nie pozostały bez echa" (Jaworski 1990, s. 27-28). Brak rodziny, a także charakter wykonywanego zajęcia sprawiły, że Marian­ na nie odczuwała szczególnego związku z polskimi, patriotycznymi ideami. Już we wczesnej młodości musiała zadbać o własne utrzymanie. Znalazła zatrudnie­ nie jako służąca kolejno u kilku rodzin niemieckich. Ponieważ nie miała żadnych krewnych wychowała się w kulturze swoich pracodawców, zachowując jednak �.KIEDY P O Z N A Ń B Y Ł N I E M I E C K I " 155 świadomość swych polskich korzeni. Dwa lata po zaręczynach, 13.10.1893 г., wyszła za mąż za Karla Dittricha. Rok później przyszedł na świat ich pierwszy syn, który żył zaledwie kilka dni. W 1896 r. urodził się kolejny potomek, Wilhelm August, autor cytowanego pamiętnika. Rodzina żyła wówczas skromnie. Małżonkowie posiadali niewielki dom tuż za murami Fortu IX, w którym Karl pełnił służbę wojskową w randze sierżanta. W chałupie zbudowanej w konstrukcji szachulcowej, nieocieplonej, ogrzewanej małym piecykiem, panowało przenikliwe zimno. W izbach zamiast podłogi było klepisko. W tym czasie, w wyniku nieszczęśliwego wypadku Karl został po­ strzelony w lewą rękę, co wykluczało dalszą czynną służbę. Jego zaangażowanie i dotychczasowa dobra praca zostały jednak docenione i mianowano go dowódcą straży w więzieniu dla żołnierzy. Wraz z nim do mieszkania w budynku aresztu przeniesiona została cała rodzina. Panowały tam o wiele lepsze warunki niż w poprzednim miejscu. Ustabilizowana sytuacja finansowa umożliwiła nawet za­ trudnienie Pelasi, polskiej opiekunki do dzieci. W wieku 5 lat Wilhelm August poszedł do niemieckiego przedszkola. Był to okres bardzo szczęśliwy dla rodziny. Karl zyskał szacunek i sympatię swoich współpracowników. Marianna, nazywa­ na przez niego „Micze", pomagała mu w pracy z więźniami, choć, jak wspomi­ nał Wilhelm August: „Nie lubiła uniformów i wojskowego drylu. I miała rację, ponieważ wówczas przeceniano wojskowe wychowanie, a oficerowie, szczegól­ nie ci młodsi uważali się za półbogów. Śpiewano: «der Soldáte, der Soldáte - ist der beste Mann im ganzen Staate». Słowa piosenki znajdowały faktycznie od­ zwierciedlenie w życiu codziennym [...]. Według przepisów żołnierz znajdujący się np. na spacerze ze swoją żoną, na widok wyższego rangą musiał stanąć na brzegu chodnika i salutować. Było to dość uciążliwe, zwłaszcza, że na ulicy, z racji istnienia w mieście koszar wojskowych, nieustannie spotykało się ofice­ rów" (Dittrich, Pamiętnik, s. 68). W 1902 r. Karl Dittrich postanowił (za namową żony) zrezygnować za służby i zdobyć nowe zajęcie. Szczególne szanse na znalezienie dobrej posady rysowa­ ły się wówczas dla Niemców w sądownictwie i administracji. Wpłynęły na to nie tylko nieustannie rozbudowywana struktura pruskiej machiny biurokratycznej, ale również stopniowe wypieranie z posad Polaków. Wobec dynamicznego roz­ woju poczty poznańskiej i pojawienia się szans na pracę, Karl zdał egzamin na urzędnika pocztowego. Początkowo przyjęto go na stanowisko asystenta. Według Wilhelma Augusta, „Ojciec pilnie wdrażał się do swojej nowej pracy. Aby dobrze się przygotować zatrudnił nawet prywatnego nauczyciela, który szkolił go z matematyki" (Dittrich, Pamiętnik, s. 69). Jako nowy pracownik Karl Dittrich musiał zdobywać doświadczenie w ma­ łym urzędzie pocztowym i został skierowany na placówkę do miejsowości Buk pod Poznaniem. Przydzielono mu tam mały domek z ogrodem, w którym za­ mieszkał wraz z rodziną. Na poczcie pracowały oprócz niego dwie osoby: kie­ rownik urzędu i listonosz. W czasie pobytu rodziny Dittrichów w Buku doszło do wydarzenia, które po raz kolejny potwierdziło niechęć rodziców Karla, a zwłaszcza matki, do jego �156 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL polskiej żony. Któregoś dnia kilku krewnych postanowiło odwiedzić Dittrichów. Przy pięknej, letniej pogodzie siedziano w ogrodzie, smakując domowych spe­ cjałów Marianny i wyrabianego przez Karla piwa. Kiedy piwnica była niemal opróżniona z zapasów trunku, sześcioletni Wilhelm August stwierdził: „całe piwo nam wytrąbili", co strasznie zdenerwowało jego babkę. Teściowa Marianny uzna­ ła to za szczyt niegościnności i złego wychowania, czemu winna była synowa i jej „polskie wychowanie". Stwierdziła, że w ten sposób młodzi chcą pozbyć się gości i obrażona natychmiast udała się na dworzec, gdzie dwie godziny w skwarze czekała na przyjazd pociągu do Poznania. Marianna natomiast pła­ kała przez całe popołudnie, ponieważ przygotowując ucztę dla gości próbowała zjednać sobie rodziców męża. Dittrichowie nie tolerowali Marianny z kilku powodów. Niewątpliwie głów­ nym zarzutem wobec niej było polskie pochodzenie i wyznawana początkowo religia katolicka. Stopniowo dołączał do nich kolejny czynnik: wykształcenie. Historycy wśród przeszkód, które w okresie zaborów uniemożliwiały lub znacz­ nie utrudniały zawarcie małżeństwa wymieniają - obok terytorium, narodowości i wyznania - również barierę społeczną (Makowski 1992, s. 114-131). Niemcom stosunkowo łatwo było ją pokonać, choćby dzięki wykształceniu. Polakom, a zwłaszcza Polkom, przychodziło to o wiele trudniej. Tak więc, Karl uczył się i awansował, zdobywając coraz wyższą pozycję, podczas gdy Marianna, prosta dziewczyna z biednego, polskiego domu, nie miała żadnych szans na awans spo­ łeczny. Rudolf Jaworski (1990, s. 31) pisał: "Wprawdzie Wielkopolanki otrzy­ mywały solidne wykształcenie podstawowe, to jednak możliwości polskich dziewcząt w Poznańskiem uzyskania wykształcenia wyższego, ewentualnie za­ wodowego były niezmiernie ograniczone". Nieliczne szkoły żeńskie, nie dość, że niezwykle kosztowne, reprezentowały o wiele niższy poziom, niż szkoły męskie. Kobiety przygotowywano w nich do roli żony i matki, „ozdoby towa­ rzystwa" a nie do pracy. Teściowie Marianny wydawali się nie dostrzegać tej sytuacji. Awans syna jedynie utwierdzał ich w przekonaniu, że zasługiwał on na „lepszą partię". Marianna i Karl starali się nie zaprzątać myśli poglądami Johanna i Julianny na małżeństwo. Bardziej martwił ich bardzo niski poziom szkoły w Buku, do której posłali Wilhelma Augusta. Uczył się on w jedynej istniejącej tam klasie, wraz z polskimi i niemieckimi uczniami w wieku 6-14 lat. Wraz z rozpoczęciem prac polowych, jesienią i wiosną, w małym miasteczku, w którym spora grupa mieszkańców trudniła się rolnictwem, szkoła praktycznie przestawała funkcjo­ nować. Rodzice potrzebowali swoich dzieci do pomocy, przez co niemożliwy był ich udział w lekcjach. Ewaryst Estkowski, twórca Polskiego Towarzystwa Pedagogicznego, autor podręczników szkolnych i czasopism dla dzieci, sam podlegający swego czasu takiej edukacji, wspominał: „szkółki wyrosły z tradycji katolickiej szkółki parafialnej, ale poddane państwowej, pruskiej kontroli miały teraz nauczać w oficjalnym, niemieckim języku. Przy katastrofalnym braku odpowiednio przygotowanych nauczycieli, nauczał w nich kto chciał, byle umiał czytać i pisać. Z największą odrazą uczyłem się poznawania głosek, zgłosko- �„KIEDY P O Z N A Ń B Y Ł N I E M I E C K I " 157 wania i czytania. Rok prawie cały uczyłem się głosek, drugi rok zgłoskowania a w trzecim zacząłem czytać. Również mechaniczna była nauka pisania, bo przez całe trzy lata tylko ćwiczyłem się w niem z wzorów [...]. Kazano tylko liczyć kółka na tablicy ściennej, pisać liczby, potem na tabliczkach dodawać, odejmo­ wać" (Estkowski 2001, s. 55). Marianna i Karl, coraz bardziej zaniepokojeni dalszą edukacją syna, podjęli decyzję o umieszczeniu go na pensji u mieszkającej w Poznaniu, zaprzyjaźnio­ nej, bezdzietnej rodziny Neck i posłaniu do niemieckiej szkoły przy ul. Fridricha Naumanna (obecnie ul. Działyńskich). Była to tzw. „Mytelka", czyli rodzaj formy przejściowej pomiędzy szkołą podstawową - Volksschule a gimnazjum. Uczęszczali do niej synowie mieszczan, którzy w wieku 14-15 lat mieli poświę­ cić się pracy w zawodzie rzemieślnika, kupca, czy niższego urzędnika. Nauka dla chłopców trwała siedem lat. Podstawą finansową szkoły było czesne oraz częściowo pieniądze z funduszy miasta. Nauczano religii, języków niemieckiego i francuskiego, matematyki, geografii, przyrody, historii, fizyki, kaligrafii, rysunku, śpiewu i gimnastyki. Wysoki poziom edukacji, jak i ukierunkowanie programu na praktyczne umiejętności, powodowały, że szkoła ta cieszyła się nie­ słychaną popularnością wśród mieszczan (Trzeciakowscy 1987, s. 301). Wilhelm August wspominał z humorem swoje codzienne przygotowania do zajęć: „Przed wyjściem do szkoły byłem starannie myty i czesany. Pani Neck robiła mi modną wówczas fryzurę «na ksiecia», smarując włosy obficie tłuszczem, którego strasz­ ny zapach czuję do dziś. Podobny, okropny zapach miały moje polerowane na błysk buty. Wstydziłem się być odprowadzany przez moją opiekunkę, więc codziennie szła za mną około stu kroków, aby nikt się nie zorientował, że mnie pilnuje" (Dittrich, Pamiętnik, s. 70). Po pół roku zamieszkiwania Wilhelma Augusta u państwa Neck, do Poznania powrócili Karl i Marianna. Skończył się okres rocznej praktyki Karla w Buku. Marianna zadecydowała wówczas, że wobec bardzo dobrych wyników w na­ uczaniu Wilhelm August nie może poprzestać na „Mytelce", lecz powinien uczyć się w lepszej szkole. Swoją edukację przy ul. Naumannna skończył więc najed­ nej klasie, kiedy rodzice zadecydowali o posłaniu go do jednego z najlepszych poznańskich niemieckich gimnazjów im. Friedricha Wilhelma. Gimnazjum było najwyższym szczeblem nauczania na etapie szkoły średniej. Ten typ placówki oświatowej cieszył się w Prusach wysokim uznaniem. Ukoń­ czenie gimnazjum dawało abiturientom określone uprawnienia, przede wszyst­ kim do podjęcia studiów uniwersyteckich oraz jednorocznej służby wojskowej. Nauka trwała 9 lat. Ponieważ w momencie przejścia Wilhelma Augusta z „Mytelki" wszystkie miejsca w drugiej klasie były już zajęte, musiał ponownie uczęszczać do pierwszej klasy. Przez trzy lata Wilhelm otrzymywał najlepsze oceny, co było dużym osiągnięciem. Jak pisali Maria i Lech Trzeciakowscy (1987, s. 318-319): „Wymagania stawiane uczniom były bardzo wysokie.Ko­ nieczność opanowania kilku języków: łaciny, greki, francuskiego, niekiedy an­ gielskiego [...] wymagała wielkiego wysiłku. System nauczania oparty na werbalizmie nie zmieniał się przez dziesiątki lat. Od uczniów wymagano pamięciowego �158 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL opanowania materiału, niewiele uwagi przywiązywano do samodzielności in­ telektualnej". Również Marianna i Karl nie byli pobłażliwi dla syna. Wilhelm August wspomi­ nał, że kiedy po raz pierwszy przyniósł ocenę dostateczną otrzymał solidne lanie. Kary cielesne należały wówczas do kanonu metod wychowawczych. August nie dostarczał rodzicom zbyt wielu okazji do ich zastosowania, lecz niekiedy, jak sam przyznawał, były one całkowicie uzasadnione (np. za podrabianie podpisów rodziców w dzienniczku). Wspominał, że mama z reguły „nacierała mu uszu" lub lekko ściskała policzek. Ojciec natomiast przekładał przez kolano i bił cienką gałązką. Wprawdzie nie było to zbyt bolesne, jednak, jak twierdził autor pamiętni­ ka, należało krzyczeć i płakać, w przeciwnym razie metody mogły być zaostrzo­ ne. Zaznaczył przy tym: „[...] lanie wówczas było czymś normalnym i to zarów­ no w szkole jak i w domu. Jako dzieci byliśmy z tym całkowicie pogodzeni i muszę przy tym dodać - nikomu to nie zaszkodziło. Dziś jednak jestem jednak przeciwnikiem takiego sposobu wychowywania" (Dittrich, Pamiętnik, s. 72-73). Wilhelm August rozpoczął naukę w gimnazjum w 1906 г., a więc mając 10 lat. Dwa lata wcześniej na świat przyszedł jego brat, Herbert, zwany przez rodzinę „Bobbi". Dziecko, od małego bardzo chorowite, stało się „oczkiem w głowie" całej rodziny. Marianna i Karl dbali o to, by synowie byli kochającym się ro­ dzeństwem. Ich zamiar całkowicie się powiódł, choć, jak wspominał August, „Herbert od początku miał więcej swobody niż ja. Aby pokazać kto rządzi, na początek, kiedy pierwszy raz zostaliśmy sami, spuściłem mu lanie i zakazałem mówić o tym rodzicom. Po ich powrocie byliśmy już całkowicie zaprzyjaźnieni i grzecznie się bawiliśmy. Jednak następnego dnia Bobby się wygadał, więc ojciec spuścił mi manto. Po pewnym czasie odegrałem się na bracie, tłukąc go niemiłosiernie" (Dittrich, Pamiętnik, s. 78). W tym czasie rodzinie powodziło się finansowo zdecydowanie lepiej. Karl został mianowany głównym asystentem pocztowym (Oberpostassistent). Ro­ dzina wreszcie mogła pozwolić sobie na zamieszkanie w przestronnym i wy­ godnym mieszkaniu w kamienicy, w nowej dzielnicy miasta na Wildzie, przy Kronprinzenstrasse 104 (obecnie ul. Górna Wilda 85). Do roku 1900 Wilda była obok kilku innych wsi „spichlerzem miasta". W momencie wprowadzenia się Dittrichów przechodziła przeobrażenia po inkorporacji, przybierając stopniowo miejski charakter. Dzielnicę podporządkowano Radzie Miejskiej i Magistratowi. Jej mieszkańcy zostali zrównani w prawach i obowiązkach z pozostałymi oby­ watelami Poznania, co oznacza, że m.in. otrzymali prawo głosu w wyborach do samorządu miejskiego, choć ograniczone przez cezurę majątkową. Organem administracji samorządowej, z którym współpracowali mieszkańcy dzielnicy był Urząd Rozjemczy, czyli sąd administracyjny I instancji, zajmujący się sprawami sporno-administracyjnymi. Do jego kompetencji należało rozstrzyganie sporów między właścicielami domów i lokatorami. W działalność urzędu zaangażo­ wał się Karl Dittrich. Magdalena Mrugalska-Banaszak (1999, s. 47-50) przy­ tacza jego nazwisko z listy rozjemców wildeckich okręgów z 1914 r. Figuruje na niej jako Rozjemca Okręgu X I X , zamieszkały przy ul. Górna Wilda 85. �„KIEDY POZNAŃ B Y Ł N I E M I E C K I " 159 Członków Urzędu wyznaczał prezydent miasta, a jego wybór musiał uzyskać akceptację prezesa sądu. Było to więc stanowisko, które powierzano osobom cieszącym się ogólnym szacunkiem. Tymczasem w gimnazjum Wilhelm przeżywał swoją pierwszą miłość. Jej obiektem była Lottchen Braetz, której rodzice przyjaźnili się z rodzicami Wilhelma Augusta. Aby się z nią widywać, codziennie maszerował z Wildy na Jeżyce, czyli na drugi koniec miasta. Zdarzało się także, że spotykali się w miejs­ cach, gdzie lubili spędzać czas ich ojcowie, a więc w Bismarck Tümel lub w Schillinggarten. W ogrodach takich jak Schillinggarten Poznaniacy, zwłaszcza w lecie, chętnie odpoczywali, popołudniami przygrywały orkiestry, odbywały się liczne zabawy taneczne, grano w kręgle i w bilard, występowały także trupy teatralne. Obydwie rodziny wspólnie wyjeżdżały na wypoczynek do podpoznań­ skiego Puszczykowa. Było to popularne miejsce wypoczynku klasy średniej oraz poznańskich elit intelektualnych i finansowych. Na początku X X w. wybu­ dowano tam wiele prywatnych willi, przypominających stylem architekto­ nicznym budynki sanatoryjne w licznych europejskich kurortach. Powstały także luksusowe domy wypoczynkowe. Ceniono zdrowe powietrze, piękne krajo­ brazy (obecnie jest to teren Wielkopolskiego Parku Narodowego), bliskość kilku jezior i Warty. Do oddalonego od Poznania o 20 km Puszczykowa kurso­ wały specjalne pociągi, przewożące letników. Jak pisał Waldemar Karolczak: „Gdy dopisała pogoda władze kolejowe miały problem, jak przewieźć wszyst­ kich «lubowników» puszczykowskich lasów i nadwarciańskiej kąpieli. Pociągi były przepełnione, mimo iż do lokomotywy dołączano nawet kilkadziesiąt wagonów" (Karolczak 1995, s. 66). Dittrichowie, z wyjątkiem Marianny, która wolała wygodną podróż koleją, wybierali bardziej atrakcyjną, choć okrężną drogę-wiejską furmanką. Co sezon zaprzyjaźniony gospodarz, wracając z targu, zabierał Karla z synami i całym bagażem na wóz. Dzieci zasiadały koło woźnicy pilnie obserwując, co dzieje się po obu stronach drogi. Podróż trwała 5-6 godzin. Co pewien czas robiono przer­ wy, by zjeść przygotowane przez Mariannę kanapki i napić się kawy. Dittrichowie wynajmowali pokoje u rodziny niemieckich rolników - Kaldenbachów. Dzieci jeździły konno, kąpały się w rzece lub którymś z jezior, przyglądały się żniwom. Rodzice chodzili wieczorami na koncerty lub tańce do „Restaurant Oberberg" (Dittrich, Pamiętnik, s. 82-83). W Puszczykowie należało bowiem bywać także po to, by się pokazać i czynnie uczestniczyć w życiu towarzyskim. Panie pod­ patrywały u innych pomysły na najnowsze toalety, a panowie nawiązywali ko­ rzystne znajomości. Było to miejsce „neutralne", gdzie narodowość kuracjuszy nie grała żadnej roli. Liczył się wypoczynek i dobra zabawa. Konflikty między Polakami i Niemcami zdarzały się rzadko i natychmiast starano sieje łagodzić. Przykładem może być historia przytoczona przez Waldemara Karolczaka (1995, s. 68). Przydarzyła się ona wprawdzie w sąsiadującym z Puszczykowem Ludwi­ kowie, lecz wydaje się oddawać atmosferę panującą wówczas w tego typu miejs­ cach. Pewnego letniego dnia w znanej, prowadzonej przez niemieckich właści­ cieli restauracji kelner zwrócił uwagę paniom zamawiającym posiłek, że powinny �160 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL to uczynić w języku niemieckim. Wzbudziło to ogólne oburzenie zarówno wśród niemieckich, jak i polskich gości. Historię opisano w prasie. Kilka dni później w tej samej gazecie pojawiły się przeprosiny właściciela, który obiecywał, iż w jego restauracji nigdy już taki incydent się nie powtórzy. Wśród przyjaciół Marianny i Karla nie było żadnej polskiej rodziny. Zaprzy­ jaźnioną osobą była natomiast dużo starsza od Dittrichów pani Wendland, często służąca, zwłaszcza Mariannie, cennymi radami. Jeszcze w czasach, kiedy Karl uczęszczał do szkoły zawodowej, rozpoczęła się przyjaźń z rodziną Weichsmannów. Dom na Wildzie odwiedzali również Schulzowie. Dittrichowie spotykali się z nimi co najmniej dwa razy w miesiącu. Często wspólnie spędzano wakacje. Marianna dbała, by jej dzieci rozwijały swój intelekt także poza szkołą. Wilhelm August bardzo lubił czytać. Jak wspominał, przy Berlinerstrafie (obec­ nie ul. 27 Grudnia) znajdowała się jego ulubiona księgarnia, będąca własnością Niemca - Spiro. „Matka nie miała pojęcia o niemieckiej literaturze pięknej. [...] Jednak kiedy tylko zbliżały się moje urodziny, czy nadchodziły święta, radziła się pana Spiro, co do pozycji, którą warto kupić. Jemu z pewnością spra­ wiało wielką przyjemność wychowania czyjegoś dziecka niejako «za kulisami». Zaczął od polecenia przeczytania Karola Maya, później przez Roseggera, Hauffa, poprowadził mnie do Goethego, Schillera, Friligratha, wreszcie Szekspira, Romera, Kleista i Hebbla" (Dittrich, Pamiętnik, s. 85). Marianna dbała również, by dzieci chodziły do teatru oraz do kina, w którym wyświetlano wówczas nieme filmy. Stałym punktem spacerów były również wizyty w którejś z wielu modnych kawiarni, służące nabraniu ogłady towarzy­ skiej. Wilhelm August szczególnie zapamiętał „Cafe Esplanade" przy Wilhelmsplatz (obecnie Plac Wolności), będącej stałym miejscem spotkań, szczególnie niemieckich mieszkańców miasta. Marianna i Karl poświęcali każdą chwilę wolnego czasu swoim dzieciom. Po odrobieniu lekcji chłopcy grywali z rodzicami w karty, np. w „66", czy „Schaffskopf'. Często przychodzili goście - znajomi lub przyjaciele rodziców. Organizo­ wano wtedy tzw. „Loterię", zwaną także „Gottes Segen bei Kohn". Chłopcy mieli do dyspozycji wiele rozmaitych zabawek, m.in. drewniane klocki, kolejkę, oło­ wiane żołnierzyki. W salonie na stole urządzali manewry dla swojego wojska lub stacje kolejowe dla pociągu. Na zabawę Marianna i Karl pozwalali synom dopiero po odrobieniu zadań domowych. Nauka w domu trwała 4-5 godzin dziennie i odbywała się najpierw przy lampach napełnianych olejem, a następnie przy oświetleniu gazowym. Rodzice Herberta i Wilhelma Augusta dbali o zdrowie i kondycję fizyczną synów. Jak wspomina autor pamiętnika: „Niemal codziennie na kilkanaście mi­ nut musieliśmy kłaść sobie na plecach drewnianą laskę, w ten sposób obejmując j ą rękami, że byliśmy całkowicie wyprostowani. Zapobiegało to garbieniu się. W kuchni, w futrynie drzwi mama kazała zamontować drążek, na który mogli­ śmy się podciągać i robić różne figury. [...] Jeździliśmy również na wrotkach i łyżwach" (Dittrich, Pamiętnik, s. 88). W czasie nauki w gimnazjum Wilhelm August należał do szkolnej organizacji „Wandervogel" („Ptaki wędrowne"). �„KIEDY P O Z N A Ń BYŁ N I E M I E C K I " 161 W jej ramach chłopcy pod opieką nauczycieli wyjeżdżali na wycieczki krajo­ znawcze za miasto. Niekiedy były to nawet wypady dwudniowe. Główną atrak­ cją stanowił wówczas nocleg na sianie. W dzień odbywały się rozmaite zawody, a wieczorem pieczono kiełbaski przy ognisku. Jako nieco starsze dzieci Herbert i Wilhelm, zapaleni czytelnicy, odwiedzali Kaiser-Wilhelm-Bibliothek. Chłopcy lubili spędzać czas także w fotoplastykonie „Panorama", gdzie za kilka groszy, za pomocą specjalnego urządzenia, można było obejrzeć ponad 50 zdjęć pokazujących m.in. egzotyczne kraje, ich miesz­ kańców i zwyczaje. Wielkie wydarzenie stanowiła również wyprawa do wesołe­ go miasteczka. Miejsce, na którym rozbijano wówczas główny namiot nazywane było „Vogelwiese", czyli „ptasia łąka", prawdopodobnie z powodu niezwykle barwnych kramików, wznoszonych w sąsiedztwie wozów cyrkowych, Polacy nazwali je Fogielką W mniejszych budkach można było zobaczyć np. tresowane pchły, przejrzeć się w zniekształcających postać lustrach w „gabinecie śmiechu", pojeździć na karuzeli, czy kupić tanio różne używane przedmioty. Dorośli w tym czasie jedli kiełbaski i pili piwo lub wino podawane w niektórych kramach. Bobby i August lubili również przedstawienia teatrzyku kukiełkowego. W jego repertuarze znajdowały się także sztuki przeznaczone dla widzów dorosłych, np. „Doktor Faust" Goethego. Wilhelm August najbardziej zapamiętał przed­ stawienie rosyjsko-japońskiej bitwy morskiej: „Armaty błyskały i huczały, ogień wybuchał na trafionych statkach, jeden okręt, po drugim ginął w toni wodnej. To było wspaniale zrobione" (Dittrich, Pamiętnik, s. 91). Ani Bobby, ani Wilhelm August nie zapraszali swoich szkolnych kolegów do domu. Nie było wówczas dobrze widziane zapraszanie dzieci, których rodzice nie utrzymywali wzajemnych kontaktów towarzyskich. W przypadku Dittrichów było to niemożliwe, ponieważ większość uczniów Friedrich-Wilhelm-Gymnasium, wywodziła się z o wiele zamożniejszych kręgów. Po ukończeniu 16 lat Wilhelm zaczął udzielać korepetycji z łaciny, francu­ skiego i angielskiego. Lekcje zajmowały 3-4 popołudnia w tygodniu, odbywały się u uczniów i były niezwykle wyczerpujące: „Kiedy po długim marszu przy­ chodziłem do domu, byłem zmęczony, znużony i nie miałem apetytu. Przy lam­ pie gazowej do późna w nocy odrabiałem zadania domowe. Do łóżka szedłem często z wielkim bólem głowy, lecz zadowolony, że udało mi się załatwić wszyst­ ko, co sobie zaplanowałem" (Dittrich, Pamiętnik, s. 92). Korepetycje przynosiły dość wysokie dochody. Za godzinę Wilhelm August otrzymywał 50 feningów, a - jak sam twierdził - za tyle można było kupić całą kurę lub 6 kiełbasek wie­ deńskich. Pieniądze jednak w całości przeznaczał na książki. Historycy podkreś­ lają wielorakie korzyści, wynikające z udzielania prywatnych lekcji: „Uczeń udzielający korepetycji, mimo że z reguły należał do uboższych, w gronie kole­ gów cieszył się autorytetem, należał bowiem zawsze do najzdolniejszych gimna­ zjalistów. Same korepetycje przynosiły nie tylko zarobek, ale również pozwa­ lały niekiedy nawiązać cenne w przyszłości znajomości w domach rodziców podopiecznych. Często bowiem traktowano korepetytora jako miłego gościa, po odbytych zajęciach częstowano kawą i ciastkami" (Trzeciakowscy 1987, s. 323). �162 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL W życiu Dittrichów dużą rolę odgrywała religia. Co niedzielę cała rodzina udawała się na mszę do kościoła luterańskiego pod wezwaniem św. Piotra. August był wówczas ministrantem i pomocnikiem młodego, ogólnie lubianego pastora Gürtla. Z sentymentem wspominał również czasy przygotowań do komunii, kiedy to wraz z innymi chłopakami płatali różne figle starszemu pa­ storowi Albertowi. W niedzielę często rodzina odwiedzała matkę Karla. Te wizyty, jak się wyda­ je, były jedynie spełnieniem pewnego obowiązku. Ojciec Karla zmarł wcześnie, matka natomiast była osobą antypatyczną. Nie znosiła Marianny i nie przepadała za swoimi wnukami. Rytuałem było świętowanie zakończenia roku szkolnego u babki. Przy tej okazji spotykali się wszyscy członkowie rodu. W czasie wizyty dzieci odczytywały swoje oceny. Ponieważ babcia była analfabetką niemal wszystkie wnuki podawały, za cichym przyzwoleniem rodziców, noty lepsze, niż były w rzeczywistości. Jak wspominał Wilhelm, na pogrzebie surowej i wynio­ słej matrony nikt nie uronił ani jednej łzy. Pod koniec gimnazjum Wilhelm August za dobre wyniki nauczania został zwolniony z połowy opłat za szkołę. Postępy w nauce zawdzięczał zarówno swojej inteligencji, jak i sprytowi. W jego wspomnieniach z okresu szkolnego zaledwie jeden raz pojawił się polski kolega. To właśnie on pomagał mu w mate­ matyce, za co August odwdzięczał się korepetycjami z języka niemieckiego. Gimnazjum im. Friedricha Wilhelma uważane było za szkołę niemiecko-ewangelicką. Wprawdzie uczęszczali do niego również polscy uczniowie, lecz stano­ wili mniejszość. „Przez szereg lat stosunki pomiędzy uczniami Polakami, Niem­ cami i Żydami układały się normalnie, jak to bywa wśród kolegów zjednej ławy szkolnej.[...] Mijały jednak lata a nasilająca się polityka wynaradawiająca zabor­ cy nie pozostała bez wpływu na stosunki między uczniami. Stopniowo wzrastał między nimi mur nieufności, ustały kontakty koleżeńskie. Mimo, że uczniowie siedzieli w klasie w ławkach wymieszani narodowo (władze bowiem skrzętnie zapobiegały tworzeniu się odrębnych grupek uczniów polskich, czy niemieckich) nie łączyły ich przyjacielskie uczucia. Podczas przerw Polacy i Niemcy trzymali się oddzielnie. Nie odwiedzano się wzajemnie w domu. Uczniowie niższych klas dawali wyraz swym uczuciom w formalnych bitwach, jakie toczono na przerwach, lub po wyjściu ze szkoły" ( Trzeciakowscy 1987, s. 334) W 1910 r. klasa Dittricha udała się z nauczycielem botaniki na wycieczkę za miasto, by przez lunetę oglądać Kometę Halleya. Wtedy po raz pierwszy pojawiły się pogłoski, że jest to zjawisko, które przyniesie nieszczęście. I rzeczywiście, jak zauważył Wilhelm, cztery lata później doszło do wybuchu I wojny światowej. II Wiadomość o wypowiedzeniu wojny zastała rodzinę na wakacjach w Pusz­ czykowie. Natychmiast podjęto decyzję o powrocie do miasta. Na miejscu oka­ zało się, że przygotowania do wojny były w toku. „Poznań w planach strategicz­ nych przewidziany był jako jeden z głównych punktów oporu na wypadek �„KIEDY P O Z N A Ń B Y Ł N I E M I E C K I " 163 ofensywy rosyjskiej. Wśród ludności niemieckiej panował podniosły nastrój. Nikt nie wątpił w rychłe zwycięstwo. Ulicami Poznania, przy dźwiękach orkiestry, przemaszerowały oddziały miejscowego garnizonu, udające się na front i liczni rezerwiści powołani pod broń. Witano ich z entuzjazmem. Do armii zgłaszało się wielu ochotników, niekiedy 17-letnich chłopców" (Dzieje Poznania 1994, s. 759). Również Wilhelm August chciał stawić się do wojska: „Chcieliśmy natychmiast pospieszyć pod sztandary, umrzeć na polu walki, jeśliby tak chciał los. Dulce et decorum est, pro patria mori!" (Dittrich, Pamiętnik, s. 102). Jednak, według zarządzenia władz pruskich każdy, kto chciał być powołany do wojska a był w szkole średniej, musiał najpierw zdać maturę. Wilhelm pisał: „Każdy z nas chciał to zrobić, za wyjątkiem Polaków. Czy dla nich Niemcy coś znaczyły? Przeciwnie! Oni mieli nadzieję dzięki tej wojnie zyskać szansę na powstanie swojej ojczyzny" (Dittrich, Pamiętnik, s. 102). Po maturze Wilhelm August natychmiast zgłosił się do armii pruskiej. Spot­ kało go jednak wielkie rozczarowanie. Z powodu słabego stanu zdrowia i mło­ dego wieku uzyskał odpowiedź odmowną. Dopiero po usilnych prośbach, popar­ tych nawet łzami, otrzymał przydział do mieszczącej się na poznańskiej cytadeli kompanii telegraficznej. Taka decyzja nie ucieszyła ani Wilhelma Augusta, ani jego ojca. Z ulgą przyjęła j ą natomiast Marianna, która wiedziała, że w ten sposób syn nie będzie narażony na bezpośredni kontakt z wrogiem. Augusta umieszczono wraz z innymi żołnierzami w poznańskiej twierdzy. Już po kilku dniach stwierdził, że służba wojskowa „nie jest najłatwiejszym kawałkiem chleba". Wraz z czternastoma kolegami ulokowany został w małym pomieszczeniu, w którym nie mieściły się nawet łóżka. Żołnierze spali na podło­ dze, na materacach. Pobudka następowała o 5.30, pół godziny musiało wystar­ czyć na ubranie się, umycie i zjedzenie śniadania. Po posiłku odbywała się musz­ tra i ćwiczenia w terenie. Wilhelm podsumował ten okres życia: „Długie marsze, strumienie potu, boląca od hełmu głowa, odciski na stopach, co to wszystko mia­ ło wspólnego ze świętą wojną na froncie, z miłością do ojczyzny? Tak myśleliś­ my za każdym razem przy tych mękach" (Dittrich, Pamiętnik, s. 127). Dopiero po trzech tygodniach ćwiczeń zaczęto uczyć rekrutów obsługi telegrafu. Dalsze szkolenie odbywało się w koszarach w Poznaniu, skąd żołnierzy rozsyłano do konkretnych placówek. Wilhelm przebywał najpierw w Forcie Vila we wsi Mar­ celin, następnie w Zentrale der Grenadierkaserne, a także w szpitalu św. Łazarza. W listopadzie 1914 r. skierowano go wraz z grupą dziesięciu żołnierzy na front wschodni, w pobliże Mitau (obecnie Jelgawa), z rozkazem zbudowania cen­ trali telegraficznej. Wilhelm August pisał: „Było strasznie zimno, kiedy w górze, na słupach, które wcześniej musieliśmy wkopać w zmarzniętą ziemię, rozciąga­ liśmy kable. W bezpośrednim sąsiedztwie zbliżającego się frontu, posuwaliśmy się w bruzdach, które wcześniej wykopywaliśmy czekanami [...]. Często musie­ liśmy zrywać się w nocy, ponieważ połączenie telefoniczne zrywało się i trzeba było je naprawiać" (Dittrich, Pamiętnik, s. 132). Przed Gwiazdką 1914 r. August został zraniony odłamkiem granatu i skiero­ wany do lazaretu. Następnie posłano go na rekonwalescencję do Poznania, gdzie �164 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL trafił tuż przed nowym rokiem. Na początku 1915 r. zgłosił się do koszar i otrzy­ mał przydział do znanej mu już centrali telefonicznej Grenadierkaserne. Służył tam przez dwa lata, do czasu ponownego skierowania na front. Służba w Pozna­ niu przebiegała bardzo spokojnie. Obsługą telegrafu oprócz Wilhelma zajmowa­ ło się jeszcze dwóch żołnierzy: Żyd i Polak, noszący nazwisko Górski. August posiadał także polskiego ordynansa, Pietschmanna, nieustannie pijanego i w tym stanie przeklinającego Niemców i cesarza. Dyskusje z kompanami, jak twierdzi autor wspomnień, wstrząsnęły jego obrazem świata: „Zrozumiałem, że w naszej cesarskiej Rzeszy nie wszystko było wolne od złego. Wprawdzie strasznie się niekiedy kłóciliśmy, lecz nigdy nie przyszło by mi do głowy kogokolwiek z po­ wodu jego pustej mowy zadenuncjować" (Dittrich, Pamiętnik, s. 137). W czasie pobytu w Poznaniu Wilhelm August zaczął myśleć o swojej przy­ szłości zawodowej. Ponieważ w szkole średniej wykazywał zdolności do języ­ ków obcych, postanowił kontynuować naukę. Uzyskał zgodę swoich przełożo­ nych i po pracy uczęszczał na zajęcia do Kónigliche Akademie (Królewskiej Niemieckiej Akademii) w Poznaniu. Akademia miała pełnić czołową rolę w krze­ wieniu niemieckiej kultury umysłowej we wschodnich prowincjach I I Rzeszy. Cel ten starano się osiągnąć przez prowadzenie fachowych kursów naukowych dla urzędników administracyjnych, prawników, nauczycieli, lekarzy itd. oraz przez organizowanie prelekcji na wzór wykładów uniwersyteckich. Była to uczel­ nia wyższego typu, jednak pozbawiona prawa nadawania stopni naukowych. Szkoła gwarantowała, że ukończone dwa semestry zostaną zaliczone po wojnie na uniwersytecie. August ukończył cztery semestry, kiedy w styczniu 1917 r. ponownie skierowano go na front. Należał wówczas do 555 Divisions-Fernsprech-Abteilung, biorącej udział w oblężeniu Dyneburga (obecnie Daugavpil). Za swój udział w walkach otrzy­ mał Żelazny Krzyż I I klasy i został mianowany podoficerem. Po krótkim urlopie spędzonym w Poznaniu powrócił na front i wraz ze swoim oddziałem posuwał się na wschód, do Pskowa. W tym czasie zachorował na figówkę gronkowcową (ropne zapalenie skóry na brodzie i policzkach), w wyniku czego skierowano go do szpitala w Wilnie, gdzie przebywał trzy tygodnie. Kiedy ponownie wrócił pod Psków, front uspokoił się do tego stopnia, że oficerowie, aby utrzymać dotychczasowe morale, musieli zapewnić żołnierzom zajęcia. Raz na tydzień odbywały się prelekcje o kulturze i historii państwa niemieckiego, w których żywo uczestniczył Wilhelm August, wzbudzając swy­ mi wystąpieniami szerokie zainteresowanie. Również, już w węższym gronie, coraz częściej dyskutowano o losach przyszłych Niemiec, w tym o Poznaniu. Wilhelm wspominał fragment takiej rozmowy z polskim lekarzem Leszczyńskim, służącym w pruskiej armii: „Siedziałem i rozmyślałem nad losem Poznania, kiedy poczułem czyjąś rękę na moim ramieniu. To był lekarz, Polak o nazwisku Leszczyński. Pocieszył mnie, jakby odgadł moje myśli: «Nie zwieszaj głowy, wszystko będzie dobrze. Niemcom w Poznaniu nic się nie stanie» - Ha, nic się nie stanie! W to wierzyłem ale nie mogłem pogodzić się z myślą, że Poznań już nie będzie niemiecki. «Z pewnością nie bedzie» odpowiedział Leszczyński �„ K I E D Y P O Z N A Ń BYŁ N I E M I E C K I " 165 beztrosko i cofnął swoją rękę. Cóż - on mógł się tylko cieszyć z takiego obrotu rzeczy" (Dittrich, Pamiętnik, s. 166). Po części z braku innych zajęć, a po części powodowany ciekawością świata Wilhelm starał się nawiązać kontakt z miejscową ludnością. Zaprzyjaźnił się na­ wet z rosyjską rodziną Zarembów. Córka państwa Zarembów stała się dzięki niemu żoną niemieckiego oficera. W czasie swego pobytu pod Pskowem August odbył krótką wycieczkę krajoznawczą do Dorpatu w Estonii, gdzie zwiedził najstarszy rosyjski uniwersytet. 10 listopada 1918 r. porucznik Claasen obwieścił żołnierzom, że cesarz Nie­ miec i król Prus Wilhelm I I abdykował, co powitano z wielkim entuzjazmem, mimo świadomości, że wojna została przegrana. 25 listopada oddziały niemiec­ kie rozpoczęły wymarsz z Pskowa. Pociągi nie dochodziły już wówczas do mia­ sta, więc do najbliższej stacji trzeba było maszerować 15 km. W drodze powrot­ nej żołnierze często oglądali się za siebie, gdzie w oddali płonął Psków przejęty przez bolszewików. Wszystkim było niezmiernie przykro, ponieważ przez czas stacjonowania w mieście wielu żołnierzy zaprzyjaźniło się z miejscową lud­ nością. Pociągiem, który udało się w końcu złapać, można było dostać się tylko do Dyneburga. Na miejscu żołnierze dowiedzieli się, że ustąpienie cesarza wcale nie znaczy dla nich zwolnienie z wojska, lecz wcielenie do innych jednostek. 2 grudnia oddział został skierowany do Kónigsberg (Królewca), skąd żołnierze wyruszyli do domów. Po powrocie, na dworcu w Poznaniu, Wilhelm został zaczepiony przez dwóch polskich żołnierzy, którzy kazali mu oddać pas. Udało mu się jednak wykręcić obietnicą, że natychmiast, kiedy tylko dotrze do domu, pozbędzie się wojskowego ubrania. Rodzice Wilhelma Augusta, w poczuciu zagrożenia ze strony Polaków, w przededniu Powstania Wielkopolskiego opuścili mieszkanie przy Kronprinzenstr. 104 (obecnie ul. Górna Wilda) i przenieśli się do kamienicy należącej do brata Karla, Augusta Dittrticha przy Tiergartenstr. 5 (obecnie ul. Zwierzyniec­ ka). Przyczyną przeprowadzki była również pogarszająca się sytuacja materialna Marianny i Karla: „Na początku szał prawdziwej, ogromnej radości całego ludu, marsz od zwycięstwa do zwycięstwa [...] nadzieja na szybkie zakończenie walk. Lecz przecież front wzmacniał się, dochodziło do okropnych walk w okopach, przy dźwiękach werbli. Coraz mniej było środków żywnościowych, niemiecki naród zaczynał głodować. Z niemal codziennego, jednogarnkowego dania z su­ szonych warzyw, z bezziarnistego chleba bez masła, długo nie można było prze­ żyć" (Dittrich, Pamiętnik, s. 124). Obok wspomnianych Dittrichów, przy Tiergartenstr. zamieszkiwał wówczas syn Augusta - dr Arthur Dittrich wraz z rodziną. Wilhelm wspominał z rozrzew­ nieniem, że jeszcze dwa miesiące przed zakończeniem wojny w nowym miesz­ kaniu świętowano w gronie całej rodziny srebrne wesele jego ojca. Już wtedy wujek Oskar Dittrich przewidywał przegraną Niemiec. W domu jednak panowała atmosfera patriotyczna. Inny wujek, Hans Dittrich, przygotował dla rodziców specjalną pieśń z życzeniami dla jubilatów, do melodii „Deutschland, Deutschland über alies". Odzwierciedlało to nastroje panujące wówczas wśród niemieckich �166 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL mieszkańców miasta. Nawet pod koniec wojny, kiedy przegrana była nieunik­ niona, Niemcy odrzucali myśl o zmianach terytorialnych. Poznań miał pozostać w ich rękach. Oficjalnie nie pojawiały się ostre wypowiedzi antypolskie, admini­ stracja zabraniała oświadczeń, mających zaognić stosunki między państwem a ludnością polską. Jednak w rozmaitych wykładach i wystąpieniach podkreślano, że Poznańskie na zawsze zostanie połączone z koroną pruską. Hakata nawoływała do pełnej mobilizacji wszelkich organizacji niemieckich i rozwinięcia propa­ gandy wśród ludności polskiej, polegającej m.in. na straszeniu niskimi płacami w Polsce, słabo rozwiniętymi świadczeniami socjalnymi itd. Wraz z zakończeniem wojny rodzinę spotkało całe pasmo nieszczęść. W wyni­ ku panującej w Poznaniu grypy zmarła 19-letnia Imgard - córka Oskara Dittricha. Ciężko przeszła chorobę również Marianna, której życie ledwie udało się ura­ tować. Rodzina była przerażona zmianami zachodzącymi w mieście. Jak już wcześniej przewidywał Wilhelm August, Poznań z dnia na dzień przestawał być niemiecki: „Często wędrowałem ulicami, które zupełnie się zmieniały. Słyszało się coraz więcej ludzi mówiących po polsku. Niemcy byli zaczepiani, potrącani. Towary w oknach wystawowych sklepów reklamowano wyłącznie po polsku. Wielu niemieckich żołnierzy cofało się do koszar. Nawoływano do wstępowania do straży obywatelskiej" (Dittrich, Pamiętnik, s. 157). W innym miejscu pisał: „Już pod koniec 1918 r. Polacy przejęli władzę w Wielkopolsce. Moja ukochana ojczyzna Poznań została utracona!" (Dittrich, Pamiętnik, s. 124). W 1919 r. Wilhelm August otrzymał oficjalne zwolnienie z armii niemieckiej i postanowił podjąć studia na uniwersytecie we Wrocławiu, na dwóch fakulte­ tach: filozoficznym i filologicznym. We Wrocławiu zamieszkiwali jego krewni, córka Richarda Dittricha - Wally wraz z mężem Karlem Dumkę i dwójką dzieci, na których zawsze mógł liczyć. Dzięki pomocy kuzynki wynajął pokój i zaczął skromne, studenckie życie. W tym czasie jego rodzicom, którzy pozostali w Poznaniu powodziło się co­ raz gorzej. Kształcenie obydwu synów (Herbert uczęszczał do Elisabeth-Gym­ nasium) było bardzo kosztowne, a Karlowi groziło zwolnienie z pracy na po­ czcie, gdzie coraz częściej zatrudniano Polaków. W końcu udało mu się w lipcu 1919 r. uzyskać przeniesienie do Wrocławia. Los wydawał się wówczas bardziej sprzyjać Dittrichom. Okazało się, że nawet nie trzeba było sprzedawać mieszka­ nia, znalazła się bowiem polska rodzina, która przenosiła się w tym czasie do Poznania, dokonano więc zamiany. Jak podają źródła, najwięcej Niemców opuściło Poznań w latach 1919-1921. Pierwsi wyjechali ci, którzy przed wybuchem Powstania stanowili aparat pań­ stwa pruskiego, czyli urzędnicy, policjanci, wojskowi z rodzinami. Nieco póź­ niej taką decyzję podjęła przytłaczająca większość zamieszkałych tu Niemców, reprezentujących wszystkie grupy zawodowe i społeczne. Wyjeżdżano z przy­ czyn ekonomicznych i politycznych. Niemcy obawiali się pogorszenia lub utraty dotychczasowych warunków egzystencji, zdegradowania do rangi mniejszości narodowej, odwetu Polaków za prześladowania doznane przed 1919 r. itd. Duże znaczenie miały także czynniki psychiczne. �„KIEDY P O Z N A Ń BYŁ N I E M I E C K I " 167 Kiedy Marianna i Karl przybyli do Wrocławia okazało się, że zostali oszu­ kani. Zostawili przestronne, dobrze urządzone mieszkanie, a zyskali kompletnie zrujnowane pokoje. Po długich poszukiwaniach udało im się w końcu znaleźć dach nad głową w przyzwoitej kamienicy przy Gottschalkstr. 6. Czteroma poko­ jami musieli jednak wkrótce podzielić się z innymi członkami rodziny. Do Wro­ cławia bowiem w ich ślady sprowadzili się: brat Karla, Oskar, z żoną Grete i dwójką dzieci oraz siostra Marianny, Paula, z mężem Waldemarem Prietzem. W rezultacie Karlowi, Mariannie, Herbertowi i Augustowi pozostały dwa pokoje i komórka, którą przerobiono na sypialnię i pracownię Wilhelma. W pamiętniku odnajdujemy krótką refleksję dotyczącą tamtych czasów: „Było nas dziesięć osób, spotykaliśmy się codziennie w dużym pokoju rodziców. Od czasu do czasu dochodzili do nas dodatkowi goście, tak, że nieustannie panował u nas duży ruch i wrzawa. Ale zawsze wszyscy się świetnie dogadywaliśmy, wiedzieliśmy prze­ cież, że jest to sytuacja przejściowa"(Dittrich, Pamiętnik, s. 170). Rzeczywiście, po pewnym czasie wujowie, pracujący podobnie jak Karl na poczcie, zaoszczę­ dzili nieco pieniędzy i wyprowadzili się do własnych mieszkań. Na zakończenie studiów Wilhelm August przygotował dwie rozprawy, jedną po francusku i jedną filozoficzną, lecz w sumie ukończył studia ze znajomością trzech języków: francuskiego, angielskiego i rosyjskiego. W 1921 r. rozpoczął praktyki w Breslauer-Johannes-Gymnasium. Po ukończeniu studiów każdy nauczyciel otrzymywał przydział do pracy w konkretnej szkole. Wilhelmowi zaproponowano objęcie stanowiska w gimnazjum dla dziewcząt we Wrocławiu, lecz on miał inne plany. W Zgorzelcu czekała na niego przyszła żona, Wally Fischer. Jeszcze przed ślubem ukończył trzeci fakultet - język rosyjski i napisał pracę doktorską z pedagogiki. Wilhelm August powrócił na Śląsk, gdzie zaczął się przed trzystu laty polski wątek historii rodziny Dittrichów. Mimo tak długiego pobytu w Polsce Dittrichowie pozostali Niemcami. Ro­ dzina przez pokolenia podlegała konfrontacji z innymi narodowościami, najpierw mieszkając na Śląsku, później w Poznaniu. Trwanie w niemieckości było formą utrzymania jedności i niezależności od innych. Adaptacja do życia w Wielko­ polsce przebiegła bezproblemowo, głównie dzięki obecności innych Niemców, powszechnemu zastosowaniu języka niemieckiego, silnie ugruntowanej niemiec­ kiej tożsamości i przekonaniu, że ten teren na zawsze już pozostanie w rękach pruskich. Dittrichowie uznali Poznań za swą ojczyznę, będącą nieodłączną częś­ cią Rzeszy. Czytając pamiętnik można odnieść wrażenie, że Polaków w Wielko­ polsce prawie nie było. Wspomnienia Wilhelma Augusta nie zawierają żadnych zapisków o oporze miejscowej ludności wobec władzy niemieckiej, o jej dąże­ niach niepodległościowych, których przecież wszyscy członkowie rodziny byli świadkami. Nie pojawiają się też jakiekolwiek refleksje dotyczące prawa do za­ mieszkiwania Niemców w regionie przemocą zajętym i przez wiele dziesięcioleci zarządzanym przez Prusaków. Świadczy to prawdopodobnie o celowej igno­ rancji autora wobec faktu kilkusetletniej przynależności miasta do Polski. Jego uznanie spowodowałoby, że Wilhelm August - zagorzały niemiecki patriota, musiałby wyciągnąć niezbyt dla Rzeszy korzystne wnioski. Być może jednak �168 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL był to zabiegi świadomy, autor starał się bowiem opisywać codzienne życie swoje i bliskich, pomijając doniosłe fakty, nie będące bezpośrednim udziałem rodziny, znane wszystkim z historii. Wilhelm August interesująco pokazał specyfikę życia w mieście na przełomie dwóch wieków. Wspomnienia są świadectwem tego, jak wyglądała codzienna egzystencja niemieckich mieszkańców stolicy Wielkopolski, wypełniona przede wszystkim pracą i nauką, ale i pełna rozmai­ tych rozrywek. Okazuje się, że życie w mieście znajdującym się pod zaborem pruskim było niezwykle barwne. Ówcześni niemieccy Poznaniacy korzystali w pełni ze stworzonych specjalnie dla nich lub odpowiednio zmodyfikowanych instytucji, takich jak: kino, teatr, restauracje. Kwitło życie rodzinne i towarzy­ skie. Z polskimi i żydowskimi sąsiadami Niemcy starali się żyć zgodnie, zachowu­ jąc jednak odpowiedni dystans. Zamieszkiwanie obok siebie powodowało jednak, że mimowolnie w podobny sposób wychowywano dzieci, spędzano wolny czas, czy wakacje. Z czasem okazało się, że zarówno Polacy, jak i Niemcy podzielają wspólne wartości: pracowitość i gospodarność, co z kolei przyczyniło się do ugruntowania funkcjonującego do dziś etosu Poznaniaka. Prusacy przyczynili się do zmodyfikowania takich instytucji, jak poczta, czy kolej, wznieśli szereg budowli charakterystycznych dla Poznania. Przywiązanie do miasta, w równym stopniu reprezentowane przez ówczesnych Polaków i Niemców, doprowadziło do powstania specyficznego patriotyzmu lokalnego. Uwidocznił się on szcze­ gólnie w czasie I wojny światowej, kiedy Polacy i Niemcy, w tej samej armii, z jednakowym oddaniem walczyli o tę samą poznańską ojczyznę, choć pierwsi pragnęli by była ona częścią Polski a drudzy - Niemiec. ARCHIWALIA Dittrich W . A . Pamiętnik Wilhelma Augusta Dittricha, 1.1, kopia p r z e c h o w y w a n a w P r a c o w n i E t n o l o g i i I A i E P A N w Poznaniu. LITERATURA Bogucka M. Historii 1996, Ż y c i e codzienne - spory w o k ó ł p r o f i l u b a d a ń i d e f i n i c j i , Kultury Materialnej', Kwartalnik nr 3, s. 2 4 7 - 2 5 3 . Chutkowski J. 1996, Opowieści Dzieje 1994, J. Topolski, L . T r z e c i a k o w s k i (red.), t. I I , c z . l , W a r s z a w a - P o z n a ń , P a ń ­ Poznania o dawnej Legnicy, Legnica, W y d a w n i c t w o „ A t u t " . stwowe W y d a w n i c t w o N a u k o w e . Estkowski E. 2 0 0 1 , Czego u c z y ć w polskich s z k o ł a c h elementarnych w o g ó l e a w w i e j s k i c h s z c z e g ó l n i e (wypracowanie odczytane na X I I I . posiedzeniu pedagogicznem w Poznaniu), Kronika Galas Miasta A., G a l a s Jakóbczyk Poznania: Pensje, A . 2 0 0 1 , Dzieje W. 1976, Pruska gimnazja, Śląska Komisja licea, nr 4, s.55-70. w datach, Osadnicza Wrocław, Wydawnictwo „Rzeka". 1886-1919, Poznań, Wydawnictwo Poznań­ skie. Jakóbczyk Jaworski W. 1989, Kolonizatorzy i hakatyści, Poznań, Wydawnictwo Poznańskie. R. 1990, K i l k a refleksji nad dziejami W i e l k o p o l a n e k w X I X i na p o c z ą t k u X X w., [ w : ] Kobieta i społeczeństwo na ziemiach polskich w XIX w., A . Ż a r n o w s k a , A . Schwarz (red.), Warszawa, Instytut H i s t o r y c z n y U n i w e r s y t e t u Warszawskiego, s.25-35. �169 „KIEDY P O Z N A Ń B Y Ł N I E M I E C K I " Karolczak W. 1995, L u d w i k o w o - kurort dawnego Poznania, Przegląd Wielkopolski, nr 3 - 4 , s. 6 6 - 6 9 . Makowski K . 1992, Rodzina poznańska w I polowie XIX w., P o z n a ń , W y d a w n i c t w o N a u k o ­ we U A M . M a t e 1 s к i D . 1997, Mniejszość niemiecka w Wielkopolsce w latach 1919-1939, Poznań, Wy­ dawnictwo Naukowe U A M . Mrugalska-Banaszak M . 1999, Wilda - dzielnica Poznania 1253-1939, Poznań, Wy­ dawnictwo Miejskie. Szarota T. 1996, Ż y c i e codzienne - temat badawczy, czy t y l k o popularyzacja?, Historii Kultury Trzeciakowscy Materialnej, Kwartalnik nr 3, s. 2 3 9 - 2 4 5 . M . i L . 1987, W dziewiętnastowiecznym Poznaniu, Poznań, Wydawnictwo Poznańskie. AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL A L L T A G S L E B E N i N P O S E N U M D I E W E N D E D E S 19. J A H R H U N D E R T S AUS DER PERSPEKTIVĚ DEUTSCHER FAMILIE DITTRICH Die Z u s a m m e n fas s u n g D i e Alltagsgeschichte Posens wurde fast auschlieBlich aus polnischer Sicht dargestellt. D e r A r t i k e l iiber die deutsch-posener F a m i l i e D i t t r i c h versucht diese L ü c k e auszufiillen u n d stiitzt sich h a u p t s á c h l i c h a u f das Tagebuch W i l h e l m A u g u s t D i t t r i c h s , einem M i t g l i e d einer deutschen F a m i l i e . Diese lebte seit dem 18. Jahrhundert ais deutsche I m m i g r a n t e n z u n á c h s t i n L i e g n i t z u n d iibersiedelte i n der ersten H á l f t e des 19. Jahrhunderts nach Posen. Der Verfasser des Tagebuchs, er w a r zu Ende des 19. Jahrhunderts i n Posen geboren und hat dort seine Jugendzeit verbracht, beschreibt i n seinen Erinnerungen sowohl seine F a m i l i e ais auch das Leben seiner Heimatstadt. T r o t z des langen Aufenthalts i n Polen und der s t á n d i g e n K o n f r o n t a t i o n m i t einer anderen N a t i o n hat sie sich, u m ihre U n a b h á n g i g k e i t und den Zusammenhalt der F a m i l i e zu bewahren, i m m e r als Deutsche angesehen. Das Tagebuch vermittelt den E i n d r u c k , daB zwar die F a m i l i e D i t t r i c h Posen als ihre H e i m a t angesehen haben, i n der keine Polen wohnten u n d die zweifelsohne fur i m m e r i n deutschen H á n d e n bleiben s o l í t e . Es ist heute n i c h t mehr zu ermitteln, ob der Verfasser w o h l b e kannte Tatsachen, z . B . den Widerstand der Polen gegen die preuBische Regierung, absichtlich, oder w e i l sie die Belange der F a m i l i e nicht unmittelbar betrafen, unerwahnt lieB. Dennoch d o k u mentiert das Tagebuch, trotz der aufgezeigten M a n g e l , einen E i n d r u c k v o m A l l t a g s l e b e n Posens u m die Wende z u m 20. Jahrhundert. A. Sz.-K � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/496a70092399aba8027807a75cb9475e.pdf e050db29296f02482045e4d272fb56fe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1588 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1469 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1997 t.41 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1997 t.41, s. 3-4 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT ARCHEOLOGII I ETNOLOGII POLSKIEJ AKADEMII NAUK ETNOGRAFIA POLSKA XLI Zeszyt 1-2 Warszawa 1997 �REDAKTOR: IWONA KABZINSKA SEKRETARZ REDAKCJI: DAGNOSŁAW DEMSKI Członkowie Rady Redakcyjnej: Wanda Paprocka, Mirosława Drozd-Piasecka, Zbigniew Jasiewicz, Andrzej Woźniak Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, Al. Solidarności 105 Email: red.etno@iaepan.edu.pl Koncepcja okładki: Iwona Kabzińska Na okładce wykorzystano reprodukcję rysunku p. Młodnickiego „Huculi i ich mieszkania" zamieszczonego w 383 numerze „Kłosów" Zdjęcie pochodzi ze Zbiorów Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie Korekta: Redakcja i Autorzy Wydanie publikacji zostało dofinansowane przez Komitet Badań Naukowych Etnografla Polska © Copyright 1997. All Rights Reserved All papers, photos and cover are copyright to their authors and to Etnografia Polska Indexed in: IBZ - International Bibliography of Periodical Literature IBZ - CD-ROM IBR - International Bibliography of Book Reviews of Scholarly Literature BR - CD-ROM Printed in Poland PL ISSN 0071-1861 Skład i druk: Zakład Wydawniczy Letter Quality Warszawa, ul. Brylowska 35/38, tel. 6314518, 631 41 37 Zam. nr 40/97. Objętość ark. wyd. 25. Nakład 420 egz. Papier offset 80 g �SPIS TREŚCI ARTYKUŁY Piotr K r a s z e w s k i , Krzysztof W a w r u c h - Konflikt etniczny - projekt badań interdyscyplinarnych Ethnic conflict - an interdyscyplinary research project Anna U r b a ń s k a - Koncepcja mimesis René Girarda The René Girard's conception of mimesis Joanna D o m a ń s k a - Obraz Przemienienia Pańskiego. Próba wyjaśnienia nazwy laskami słynącego wizerunku z kościoła św. Małgorzaty w Nowym Sączu . . . . The image of Transfiguration. Attempt at explanation of the name of the miraculous painting from Nowy Sącz Ewa T i er l i n g - Mityczny obraz wsi kresowej w prozie Marii Rodziewiczówny . . . . The mythical image of the Polish Eastern Borderland in the novels by Maria Rodziewiczówna Anna M i l e w s k a - M ł y n i k - Huculi, polscy panowie i „surdutowcy" w XTX-wiecznych Karpatach , The Hutsuls, the Polish lords and clerks in the Carpathian Mountains in the 19th century Andrzej F u r i e r - Czeczenia i jej mieszkańcy w oczach Polaków Chechenia and the Chechens in the eyes of the Poles Laura R i v a l - Podzielone. Spożyte. Dopełnione. Znaczenie spożywania jedzenia i zmieniające się relacje wśród Indian Huaorani z Amazonii ekwadorskiej . . . . Shared. Consumed. Consummated: the use of food consumption and changing relations among the Huaorani Indians of Amazonian Ecuador 5 19 21 45 47 68 69 96 97 119 121 146 147 168 STUDIA I MATERIAŁY Anna Z i e l i ń s k a - Sytuacja socjolingwistyczna polskich rodzin w Sopoćkiniach i okolicznych wsiach (w świetle relacji ich mieszkańców) Sociolinguistic studies on the Polish inhabitants of Sopoćkinie and surrounding villages (Belarus) Danuta T y s z y ń s k a - K o w n a c k a - „Źurnal domowy" Ananiasza Rodziewicza . . . „The Home Journal" of Ananiasz Rodziewicz Katarzyna W a s z c z y ń s k a - „Fenomen" poetycki Brasławszczyzny Folk poetry in the region of Brasławszczyzna (Belarus) Inga K u ź m a -Dziecięce światy Manhattanu The worlds of the children of Manhattan 169 181 183 193 195 203 205 214 NEKROLOGI Prof, dr Alicja Iwańska (1918-1996) - Ryszard Tomicki 215 Dr Kazimierz Jagiełłą (1939-1996) - Danuta Tylkowa, Krystyna Hermanowicz-Nowak 220 Dr Jarmila Palickova-Pâtkovâ (1930-1996) - Irena Turnau 222 KRONIKA Antropologiczna refleksja nad Europą - Wojciech Olszewski „Wobec kultury - problemy antropologa", Łódź, 17-18 października 1996 - Noemi Modnicka, Jarosław Eichstaedt „Tropami Świętego Wojciecha" - sesja naukowa, Poznań-Gniezno, 3-5 marca 1997 - Anna Urbańska I I I Międzynarodowa Konferencja „Ecology and Folklore", Łódź, 23-25 września 1996 - Violetta Przerembska, Maria A. Łukowska „Przemiany tożsamości kulturowej społeczności pogranicza", Cieszyn, 4-5 grudnia 1995 - Urszula Kaczmarek 223 224 226 234 236 �„Etnologia i antropologia kulturowa a badanie kultur regionalnych i regionalizmu w społeczeństwach nowoczesnych", Cieszyn, 23-25 października 1996 - Stanisława Trebunia-Staszel Kult Matki Boskiej w polskiej kulturze ludowej - Hubert Czachowski Życie codzienne na Kociewiu na początku XX wieku - realizacje skansenowskie - Kinga Turska-Skowronek, Hubert Czachowski Kaszubski park etnograficzny we Wdzydzach Kiszewskich - Irena Turnau Dorobek ks. Krzysztofa Kluka (1739-1796) a nauka współczesna. Muzeum Rolnictwa im. K . Kluka w Ciechanowcu, 1-2 lipca 1996 - Irena Turnau Wystawa „Polacy w Gruzji" - Anna Milewska-Mfynik O poznańskiej sympatii do Wilna - Andrzej Furier O języku Gidarów i Centrum Afrykańskim w Poznaniu - Andrzej Furier Pożywienie i podróżny. Wpływ migracji, imigracji oraz turyzmu na tradycyjne pożywienie etniczne. X I Międzynarodowa konferencja poświęcona etnologicznym badaniom nad pożywieniem, Cypr, 2-8 czerwca 1996 - Urszula Lehr, Zofia Szromba-Rysowa Spotkanie Costume Committee ICOM (International Council of Museums) - Barbara Bazielich Wystawa poświęcona prof. Tadeuszowi S. Grabowskiemu i prof. Janowi Grzegorzew­ skiemu, Sofia, 24 czerwca 1996 - Urszula Kaczmarek Zalecenie w sprawie ochrony kultury tradycyjnej i ludowej - Bronisława Kopczyńska-Jaworska 239 243 244 246 247 249 250 252 255 258 259 261 RECENZJE I OMÓWIENIA The Anthropology of Europe. Identities and boundaries in conflict, red. V.A. Goddard, J.R. Llobera, C. Shore, wyd. 2, Londyn 1996, ss. 310 (wyd. 1 - rok 1994) - Mieczysław Trojan Polskie badania nad mniejszościami kulturowymi. Wybrane zagadnienia, red. G. Babiń­ ski, J. Mucha, A. Sadowski, Pogranicze. Studia Społeczne, t. 6 (numer spe­ cjalny), Białystok 1997, Wydawnictwo Filii Uniwersytetu Warszawskiego, ss. 160 - Iwona Kabzińska Anna Szyfer, Warmiacy. Studium tożsamości, Poznań 1996, wyd. SAWW, ss. 244, 23 fot., tłum. niem. - Barbara Bazielich „Pro Georgia". Prace i materiały do dziejów stosunków gruzińsko-polskich, t. V, Warszawa 1996 - Anna Milewska-Młynik Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego - Janusz Bohdanowicz Danuta Bartkowiak, Ernest Malinowski, konstruktor kolei transandyjskiej, Poznań 1996, ss. 306 - Andrzej Furier Krzysztof Szatrawski, Przestrzeń sakralna wkancjonale mazurskim, Olsztyn 1996, Wyższa Szkoła Pedagogiczna, Studia i Materiały WSP w Olsztynie, nr 104, ss. 143 - Irena Bukowska-Floreńska Carla Corradi Musi, Shamanism from East to West, Akadémiai Kiadó Budapest 1997, Bibliotheca Shamanistica. International Society for Shamanistic Research, ss. 113 - Iwona Kabzińska E. Hooper-Greenehill, Museums and the Shaping of Knowledge, London and New York, 1993, Routledge - Anna Wieczorkiewicz Rastislava Stolicnâ, JedM a napoje naśich predkov, Bratislava 1991, ss. 240, nib. 4 - Zofia Szromba-Rysowa Se vêtir pour dire, red. Yvonne Elisabeth Broutin, Cahiers de Linguistique Sociale. Collection Bilans et Perspectives, Université de Rouen, Rouen 1996, ss. 265, ryc. 43 + 14 barwnych, 6 map - Irena Turnau 267 268 273 275 276 278 280 282 283 285 287 Etnografia Polska is regularly listed in the International Current Awareness Service: Anthropology. Selected material is indexed in the International Bibliography of Social and Cultural Anthropology. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3f579dcdd413239b45cf4adfda3e2370.pdf 4e589d53c743b24e765e5ccd79f44e39 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1586 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1468 Title A name given to the resource Recenzje i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40, s.335-382 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E I O M Ó W I E N I A „Etnografia Polska", t. XL: 1996, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 Mitologie popularne. Szkice z antropologu współczesności, Dariusz Czaja (red.), Kraków 1994 Zredagowana przez Dariusza Czaję książka to zbiór esejów, do których inspiracją stały się teksty kultury masowej - seriale telewizyjne, teledyski, literatura i film science-fiction, reklamy, pisma pornograficzne, teksty piose­ nek. Są to więc „źródła zastane". Autorzy nie prowadzili badań terenowych, nie dotarli do poziomu świadomości odbiorców kultury popularnej. W efek­ cie można mieć wątpliwości co do proponowanych interpretacji opisywa­ nych zjawisk. Jaki cel przyświecał autorom zbioru? We „Wstępie" D. Czaja pisze o próbie nawiązania do tzw. surrealizmu etnograficznego - prac G. Bataille'a, M . Leirisa, R. Caillois, potrafiących „zadziwić się własną kulturą", która w kontakcie z kulturami „dzikimi" straciła swą oczywistość. Tym tropem starają się podążyć autorzy Mitologii..., lecz ich powinowactwo z surrealizmem etnograficznym jest bardziej deklarowane niż realizowane. Postawa badawcza, o której mowa, skłania do zadziwienia własną kulturą, nie tylko w sensie: kulturą europejską, ale także: kulturą swojej warstwy społecznej. Autorzy omawianych esejów biorą zaś na warsztat kulturę masową, która nie jest do końca ich. I nie jest ważne, czy deklarują „niewartościujące podejście", „odrzucenie arystokratyczno-inteHgenckich uprzedzeń", wreszcie, czy kul­ tura masowa funkcjonuje w jakimś stopniu w sferze kultury „wysokiej". Już samo potraktowanie jej jako przedmiotu badania, zdradza miejsce zajmowane przez jej interpretatorów. Wyróżnienie kategorii „kultura popularna" i jej analizowanie, budowanie metapoziomu interpretacyjnego jeśli nawet nie jest wartościujące, to wyznaczające pewną barierę między niszami kulturowymi inteligencji i „ludu". W Mitologiach... fascynacja autorów względem przedmiotu badania zda­ je się pozbawiać ich świadomości osadzenia we własnych ramach kulturo­ wych, odmienności postawy pełnego uczestnictwa w kulturze popular­ nej, od antropologicznego wyobcowania wobec świata, „stanięcia obok". Wszystkie teksty mimo postulowanego „niewartościującego rozumienia kul­ tury masowej", zdradzają pewien wartościujący dystans. Ich autorzy nie „zadziwiają się" własną, a obcą kulturą, nie mając świadomości tej obcości. Metaopisy seriali telewizyjnych, ujęcie reklamy w kategoriach eliadowskich, �336 RECENZJE I OMÓWIENIA ikonograficzna analiza wydawnictw pornograficznych to przypisanie przez interpretatora: wiedzącego lepiej, bo widzącego głębiej antropologa, pew­ nych konstrukcji mentalnych kulturze masowej, zupełnie obcych uczestni­ kom tej kultury. Taka optyka badawcza powoduje, że badacz opisuje jedy­ nie stosunek do faktów spoza swojej kultury, nie starając się zrozumieć, jak funkcjonują te fakty w swoim naturalnym kontekście, jak są postrzegane przez swoich „autentycznych" odbiorców. Nie dowiadujemy się, jak widzi reklamy przeciętny widz - ich adresat, oraz dlaczego je tak widzi, a jedynie: jak je widzi antropolog. W omawianej książce autorzy nie są tłumaczami, a komentatorami kul­ tury masowej nie starającymi się zobaczyć jej inaczej niż wedle własnej (często nieprzystającej) siatki znaczeń, nie rezygnując jednak z pretensji do obiektywizmu, co prowadzi do nadinterpretacji i wszechskojarzeniowości, chyba głównych wad publikacji. W większości zamieszczonych tekstów auto­ rzy, niczym Frazer budujący koncepcję magii sympatycznej, na zasadzie podobieństwa przypadkowych, arbitralnie wyznaczonych, często drugorzęd­ nych cech szukają analogii między zjawiskami kultury popularnej i kultury mitycznej, zatrzymując się jednak na zewnętrznych cechach tej pierwszej. W ten sposób skojarzyć można na dobrą sprawę wszystko z wszystkim, tylko czy jest to postępowanie płodne poznawczo, czy nadawanie zjawiskom no­ wych znaczeń pomaga zrozumieć otaczający nas świat? Hołubiony ostatnio H.G. Gadamer powiada wprawdzie, że wszystkie interpretacje są uprawo­ mocnione, mówi jednak także, że nie wszystkie zbliżają nas do prawdy. Na tle pozostałych esejów, pozytywnie wyróżnia się tekst Z. Benedyktowicza, prezentujący Pałac Kultury i Nauki jako eliadowski „środek świata". Obecność budynku w mentalności licznych artystów, literatów, polityków przedstawiona została w sposób interesujący, choć można się zastanawiać na ile autor nadużył eliadowskich kategorii, stworzonych prze­ cież dla opisania świata homo religiosus, a nie homo sovieticus. Rzeczowo przygotowane zostały także artykuły Cz. Robotyckiego, pokazujący struk­ turalne zależności pomiędzy użyciem heraldyki w reklamie i świadomością zbiorową, oraz D. Ulickiej, dotyczący ewolucji literatury science-fiction w kierunku fantasy. Niestety, przeważają w Mitologiach... artykuły znacznie słabsze. Esej „Bogowie amerykańskiego Olimpu" A. Helman to tyleż zabawne, co niewie­ le wnoszące przyrównanie bohaterów serialu Dynastia do panteonu greckiej mitologii, wzbogacone o niezbyt odkrywcze interpretacje w rodzaju: „nikt z głównych bohaterów nie może umrzeć", „królestwo Mołdawii to odpo­ wiednik despotycznie rządzonej, baśniowej krainy zła", czy: Bohaterowie są personifikacjami naszych marzeń o życiu w luksusie". Podobnie banalne są komentarze G. Stachurskiej, która w tekście „Seriale - opowieści telewi­ zyjne" wylicza tytuły emitowanych w TVP soap - operas, pozwalając sobie np. na takie objaśnianie popularności jednej z nich: „jedno jest wszelako pewne. Niewolnica Isaura zaspokajała jakieś niezwykle ważne potrzeby �337 RECENZJE I OMÓWIENIA odbiorców - zupełnie możliwe, że szczególnie nasilone w 1985 roku - skoro obdarzona została tak powszechną miłością". Jakie były to potrzeby, dlacze­ go były nasilone, autorka dociec się już nie stara. Zamieszczone w Mitologiach popularnych prace poświęcone reklamie z równą łatwością budują metapoziomy interpretacyjne oparte na archety­ powym rozumieniu elementów ikonograficznych reklam, co żonglują strzę­ pami koncepcji Eliadego, pozwolę sobie je więc pominąć. Zupełnym niepo­ rozumieniem zaś jest artykuł M . Sznajderman, noszący tytuł „Teologia pięk­ nych kobiet", w którym autorka szuka analogii między ikonosferą średnio­ wiecznej Europy, a magazynami pornograficznymi. Kluczem do znalezienia podobieństwa ma być modna kategoria: wizualność, dominująca tak w śred­ niowieczu, jak i we współczesnej kulturze masowej. Pomysł i mało oryginal­ ny, i krytykowany przez mediewistów, słusznie zauważających, że nawet jeżeli analogia taka istnieje, nie świadczy jeszcze o mediewilizacji naszych czasów. Książkę kończy tekst znanego literata, A. Stasiuka, któremu stałe pozy kobiet w seks-pisemkach skojarzyły się z kanonicznymi pozami postaci na prawosławnych ikonach. Czy można dokonywać takich porównań? Pew­ nie można, tylko po co takie subiektywne wizje publikować w książce z pretensjami do naukowego charakteru? Bo nie ku lepszemu zrozumieniu świata przecież. Bartosz Gomółka Shamanism in performing arts, Tae-gon Kim, M . Hoppál, O.J. von Sadovszky (red.), Akadémiai Kiadó, Budapest 1995, Bibliotheca Shamanistica, vol. 1, ss. 291 Książka jest zbiorem materiałów z drugiej światowej konferencji zor­ ganizowanej z inicjatywy Międzynarodowego Stowarzyszenia do Badań Sza­ manizmu, która odbyła się w dniach 11-17 lipca 1993 r. w Budapeszcie . Bez tej pozycji trudno sobie, moim zdaniem, wyobrazić poważne studia nad szamanizmem. Jak poinformowano we „Wstępie", uczestnicy Konferencji obradowali w następujących sekcjach: sztuka, elementy teatru, muzyka, pieśni szamańskie, narracja, szamanizm a religia, szamanizm w Eurazji, uzdrawianie, taniec, obrady jednej z sekcji poświęcono ponadto ogólnie zjawisku szamanizmu w Korei, Japonii, Mongolii oraz w Eurazji. Dzięki pokonferencyjnej publikacji większość zaprezentowanych tekstów stała sie dostępna dla szerokiego grona 1 1 Pierwsza konferencja zorganizowana przez to Stowarzyszenie miała miejsce w Seulu w 1993 r. Jej efektem jest książka pt. Shamans and cultures, M . Hoppál, K . D . Howard (red.), Akadémiai Kiadó, Budapest - Los Angeles 1993. Recenzję z tej pracy zamieściłam w „Etno­ grafii Polskiej", t. 39: 1995, z. 1-2, s. 254-257. �338 RECENZJE I OMÓWIENIA osób zainteresowanych szamanizmem. Zjawisko to wciąż przyciąga uwagę badaczy, a także osób nie związanych zawodowo z nauką. Jak widać, chociażby na przykładzie omawianej tu pozycji, badania nad szamanizmem rozwijają się znakomicie. W wielu krajach następuje jednocześnie gwałtowne odrodzenie praktyk szamańskich. Szamani wychodzą z podziemia, a szamanizm staje się swoistą neo-religią. Jest on również podstawą identy­ fikacji narodowo-kulturowej różnych społeczeństw. Zjawisko to występuje np. wśród Jakutów (Republika Sacha) - szerzej na ten temat jest mowa w artykule Marjorie Mandelstam Balzer - a także u wielu innych narodów byłego ZSRR, które uzyskały własną państwowość i wyraźnie, na różne sposoby, manifestują rodzime, nierosyjskie korzenie (analizą tego procesu zajął się m.in. Juha Pentikainen) . Odradzaniu się praktyk szamańskich, np. uzdrowicielskich, i pewnych elementów szamańskiego widzenia świata poświęcony jest natomiast artykuł Eleanor Ott. Autorka zwraca m.in. uwagę na to, że wiedza kosmolo­ giczna współczesnych szamanów jest najczęściej ograniczona, ich przygotowa­ nie do pełnienia roli szamana - powierzchowne, a sami szamani nie mają często tak dogłębnego związku z kulturą społeczności, w których praktykują, jak miało to miejsce w przeszłości. Można zadać pytanie, czy mówienie o szamanizmie jako religii jest w pełni uzasadnione. Większość autorów tekstów zamieszczonych w Shama­ nism in performing arts posługuje się tym terminem, należałoby więc chyba przyjąć, że jest to zgodne ze współczesnym kierunkiem myślenia w bada­ niach nad szamanizmem. Liu Gui-teng stwierdza nawet, że choć wielu badaczy uważa szamanizm za religię prymitywną - patrząc na nią z punktu widzenia ewolucjonizmu, jak też przez porównanie z religiami światowymi, to jednak nie wszystkie społeczności ludzkie, wśród których występuje sza­ manizm, można określić jako prymitywne. Należą do nich np. Mandżurowie z północnych Chin. W zamieszkałych przez nich rejonach żyją ponadto wyznawcy buddyzmu i taoizmu, te trzy religie przenikają się. Zdaniem tego badacza, mamy tu do czynienia z równoległym występowaniem różnych sposobów myślenia, które spełniają różne funkcje, uzupełniają się i oddziaływują na siebie, żaden z nich nie jest jednak dominujący. Według J. Pentikáinena natomiast, szamanizm to raczej system widzenia świata niż religia w całym znaczeniu tego słowa. Jest on związany z ekologią, ekono­ mią, strukturą społeczną. Autor podaje propozycję definicji szamanizmu, w której należy wziąć pod uwagę następujące elementy: techniki ekstatyczne służące znalezieniu drogi do innych światów lub wymiarów rzeczywistości, wierzenia o duszach, o trzech poziomach uniwersum, z szamanem jako 2 2 Por. też informacje o renesansie szamanizmu w Buriacji i jego związkach z tożsamością kulturową zamieszczone przez E . Nowicką i R. Wyszyńskiego w książce Lamowie i sekretarze [w druku], a także dane wskazujące na rolę szamanizmu w procesach narodotwórczych w kilku innych republikach syberyjskich (Republika Sacha, Tuwińska, Ałtajska, jak też Buriacja), zamieszczone w książce Współczesna Syberia. Procesy narodowościowe wśród rdzennych miesz­ kańców Federacji Rosyjskiej, E . Nowicka (red.); książka ta ma się ukazać pod koniec 1997 r. �RECENZJE I OMÓWIENIA 339 mediatorem między nimi, wierzenia w duchy opiekujące się szamanem, różnice w rytuałach między różnymi kulturami (w tym także różnice między używanymi instrumentami muzycznymi, typami masek, odzieży i in.) Jak sądzę, pytanie czy szamanizm jest religią, czy też - jak twierdzą niektórzy badacze - jest to jakaś forma religii, jeden z wielu rodzajów wierzeń ludo­ wych, będzie jeszcze wielokrotnie powracało w pracach poświęconych sza­ manizmowi. Śledzenie tej dyskusji może być interesujące, przypuszczam jednak, że nie prędko doczekamy się rozstrzygnięcia, które uzyskałoby jednoznaczną akceptację badaczy. Będą natomiast z pewnością podejmowa­ ne kolejne próby wyodrębnienia poszczególnych elementów rytuałów sza­ mańskich, usystematyzowania ich opisu, syntezy poglądów na temat szama­ nizmu, roli szamanów i ich zachowań itp. (por. artykuł Tae-gon Kima). Większość tekstów zamieszczonych w zbiorze stanowi.efekt badań tere­ nowych. Tego typu badania, a zwłaszcza bezpośrednie rozmowy z szamana­ mi, stwarzają okazję do pogłębionego spojrzenia na szamanizm i podjęcia prób wyjaśnienia tego fenomenu, jak też np. interpretacji elementów składa­ jących się na szamańskie rytuały. Niezmiernie interesujące są, moim zda­ niem, cytowane w tekstach wypowiedzi szamanów, wyjaśniające np. cele sza­ mańskich zabiegów, pozwalające też spojrzeć na szamanizm w sposób rzad­ ko stosowany przez badaczy w publikacjach - oczyma głównych bohaterów rytuałów. (Według jednego z szamanów cytowanych przez M . Mandelstam Balzer, cały bogaty system filozoficzny szamanizmu służy zachowaniu równo­ wagi między dobrem i złem). Uważam, że oddanie głosu głównym bohaterom rytuałów przez badaczy znakomicie przybliża czytelnikowi istotę omawianego zjawiska, nadając mu rys indywidualizmu i znacznie wzbogaca, czyniąc to w dodatku w atrakcyjny sposób, naszą wiedzę o nim. Problemem, który wciąż jeszcze budzi kontrowersje jest relacja między rytuałem szamańskim a sztuką teatralną, przedstawieniem. Niektórzy bada­ cze, m.in. John A. Dooley, widzą przy tym daleko idące zbieżności i podo­ bieństwa wzorów zachowań szamana i aktora, inni natomiast mówią o istot­ nych różnicach. Według Roberte Hamayon пр., pewne zachowania szamana i aktora są w istocie podobne, nie można jednak zapominać o tym, że ich adresat jest różny. Czynności wykonywane przez aktora przeznaczone są dla widowni, przez szamana zaś - dla istot nadprzyrodzonych. Jak pisze Carla Corradi Musi, choć szamanizm jest rzeczywiście wydarzeniem teatralnym, z jego regułami, widownią, oczekującą w napięciu na rezultaty działań szamana, stanowi jednak - w przeciwieństwie do spektaklu teatralnego - akt magiczny, osadzony zarazem w wierzeniach mitycznych. W dyskusji nad owymi różnicami i podobieństwami na uwagę zasługuje artykuł Jonathana Horwitza. Autor zadaje istotne pytanie o charakter relacji między aktorem i publicznością. Relacja ta wyznacza granicę między widowiskiem teatral­ nym a rytuałem szamańskim. Zdaniem autora, jeżeli widzowie stają się uczestnikami widowiska, jak dzieje się to czasem we współczesnym teatrze, nie ma już mowy o teatrze lecz o czymś, co przypomina szamańskie rytuały, �340 RECENZJE I OMÓWIENIA podczas których zaciera się granica między światem duchów i światem materii, szaman zaś nie może zapomnieć o pozostałych uczestnikach rytuału, ani też myśleć o nich jak o publiczności, gdyż jest pośrednikiem między widzami i duchami. Generalnie więc, funkcja widowni w teatrze i w szamań­ skich spektaklach jest odmienna. W badaniach nad szamanizmem często podejmowane są próby wyjaśnienia, czym jest w istocie ekstaza i trans, tak charakterystyczne dla szamańskich misteriów. Zjawisku temu poświęcony jest również artykuł R. Hamayon publikowany w omawianym tomie. Autorka przytacza różne koncepcje doty­ czące istoty szamańskiego transu i ekstazy, przypominając też m.in. ustalenia R.I. Heinze, zgodnie z którymi to, co badacze określają jako „trans" może być uznane za formę bezpośredniego kontaktu szamana z duchami. Jak wiadomo, charakterystycznym elementem rytuałów szamańskich są tańce w wykonaniu szamana lub/i towarzyszących mu osób, pieśni, a także gra na instrumentach muzycznych, przede wszystkim na bębnie. Każdy szaman ma własny styl, rodzaj wykonawstwa. Jak zauważył Guo Shuyun, taniec jest specyficznym językiem, środkiem komunikacji, każdy gest szama­ na ma określone znaczenie zrozumiałe dla widzów. Jeśli więc np. szaman mandżurski zakrywa twarz rękoma, poruszając się wolno w lewo i w prawo, klan może oczekiwać kłopotów i niebezpieczeństw, jeśli szaman wznosi ręce do góry trzymając w nich bęben, to znaczy, że duchy pomogą grupie znaleźć wyjście z dramatycznej sytuacji, jeśli nie czyni niczego, ale trzyma bęben wysoko, znaczy to, że bóstwa nie akceptują próśb ludzi lub ceremoniał nie został odpowiednio odprawiony. Autor zaprezentował wyniki swoich badań nad tańcami szamanów mandżurskich podkreślając, że zachowało się w nich wiele tradycyjnych elementów, mimo że sam rytuał poddano rozmaitym innowacjom. Na rolę tańca jako języka, środka komunikacji między szamanem a bóstwa­ mi zwraca też uwagę Diana Riboli. Autorka podkreśla jednocześnie, że bogowie mogą nie skorzystać z pośrednictwa tańca lub pieśni, by porozumie­ wać się z szamanami, ale mogą użyć milczenia. Zdaniem szamanów nepalskich, z którymi rozmawiała autorka, ten rodzaj porozumienia ( „odbiór fali") jest dostępny tylko tym, którzy posiedli odpowiednią wiedzę, tj. wtajemniczonym. Autorzy kilku tekstów zamieszczają interesujące wyjaśnienia dotyczące roli bębna i jego dźwięków w rytuale szamańskim. Daniela Berti przytacza np. informację uzyskaną od jednego z szamanów nepalskich, który powie­ dział, że gdyby osoba grająca na bębnie przestała weń uderzać lub zgubiła rytm, podczas gdy szaman wykonuje swój taniec, szaman mógłby nawet umrzeć. Nic w tym dziwnego, skoro bęben uważany jest za alter ego szama­ na lub uobecnienie jego samego. Z informacji szamanów wynika, że bicie w bęben, podobnie jak udział w rytuale sprawia, że szaman ukazuje inne oblicze. Jak powiedział jeden z szamanów nanajskich, informator A.W. Smoljak, cytowany przez T. Bułhakowa: „kiedy gram na bębnie, mój język staje się swobodny, wiem wszystko, co powinienem powiedzieć. Słowa �RECENZJE I OMÓWIENIA 341 płyną... Lecz kiedy nie biorę udziału w rytuale, mówię mało, wolno i źle". Szaman, z którym rozmawiała Bułhakowa powiedział natomiast: „Skąd przychodzą do mnie te wszystkie słowa? Siódmy [duch] wydaje je sam, ale dla niego nigdy bym nie zaśpiewał tak dużo i dobrze". Ponadto, jak zauwa­ żyła Carla Corradi Musi, rytm bębna koresponduje z rytmem krwi, a efekt fizyczny jest tak silny, że ciało odczuwa to wprawiając stopy w ruch. Instrumentom muzycznym używanym przez szamanów poświęcony jest artykuł Liu Gui-tenga oparty na materiałach z badań prowadzonych wśród Mandżurów. Autor zwraca również uwagę na komunikacyjne znaczenie muzyki i tańca. Jak wiadomo, szaman nie tylko tańczy i gra na instrumen­ tach, lecz czasem także wykonuje specjalny rodzaj pieśni. Czy jednak zawsze wiemy dlaczego szaman śpiewa? Interesującą próbę odpowiedzi na to pyta­ nie podjęła T. Bułhakowa (jak już wspomniałam, prowadziła ona badania wśród Nanajów). Autorka zadała także pytanie, czy możliwy jest rytuał szamański bez śpiewu. Jej badania przyniosły odpowiedź twierdzącą. Oka­ zało się bowiem, że profesjonalni szamani nanajscy nie potrzebują pośred­ nictwa pieśni, ani też tańca, by rozmawiać z duchami. Mogą to uczynić w milczeniu. Inni śpiewają jednak, by zrekompensować niedostatek swych mistycznych zdolności przekraczania barier między światami. Dla wielu szamanów śpiew jest jednak ważnym środkiem służącym penetracji innego świata i porozumiewania się z duchami, ożywiania przedmiotów przy ich pomocy. Służy on tym, którzy nie mają wystarczającej mocy własnej, by uczynić to dzięki swym naturalnym zdolnościom. Pieśni szamańskie są również przedmiotem interesującego artykułu Du Yaxiong. W tekście tym ukazano jednak nie znaczenie tego rodzaju utwo­ rów lecz historyczne związki między pieśniami szamanów z północnych Chin a dawnymi węgierskimi pieśniami ludowymi. Izabella Horvath podjęła nato­ miast próbę porównania 10 motywów szamańskich występujących w baj­ kach węgierskich i tureckich, wyprowadzając stąd szersze wnioski dotyczące etnogenezy badanych ludów i kierunków wpływów kulturowych. Warto przypomnieć, że w myśl ludowych wierzeń, duchy mają swój własny język. Próbę jego opisu, na przykładzie materiałów zebranych wśród Puyuma z południowo-wschodniego Taiwanu, podejmuje Josiane Cauquelin. Według samych Puyuma, język duchów jest jakimś starym językiem znanym tylko im, nie jest to jednak język sekretny. Jego nieznajomość przez ludzi wynika po prostu z ich ignorancji, jest też spowodowana upływem czasu i stopniowym zapominaniem tego, co miało miejsce w odległej przeszłości. Coraz większym zainteresowaniem badaczy cieszą się dziś teksty reprezen­ tujące tzw. folklor szamański, związane z działalnością szamanów, ich postacia­ mi, ukazujące wierzenia dotyczące wędrówki dusz, inicjacji i in., wyjaśniające zarazem ich szczególną rolę i miejsce w poszczególnych społeczeństwach. Tematyka ta jest przedmiotem interesującego artykułu Ake Hultkrantza. Autor używa tu określenia „memory folklore", wzorowanego na terminie „memory ethnography", w odniesieniu do folkloru szamańskiego. Zwraca też uwagę na �342 RECENZJE I OMÓWIENIA to, że coraz częściej podejmowane są próby skorelowania różnych form twórczości szamańskiej z rozmaitymi typami szamanizmu. Na zakończenie wspomnę jeszcze o artykule Diany Riboli poświęconym sztuce szamanów. Autorka przytacza unikalne materiały, jakie zgromadziła podczas badań terenowych wśród stosunkowo mało znanej i słabo zbadanej przez etnologów grupy etnicznej Czepang z Nepalu. Omawia również niektóre elementy wierzeń szamańskich tej grupy, panteon bóstw i duchów, z którymi sztuka ta jest nierozerwalnie związana. Interesujący jest też niewielki artykuł Hitoshi Watanabe oparty na unikalnych materiałach zebranych wśród Ajnów. Autor ukazuje tu szamana w roli akuszera i osoby łamiącej tabu. Każdy z tekstów zamieszczonych w omawianej pracy zasługuje na uwa­ gę. Uzupełniają one nie tylko znakomicie dotychczasową wiedzę na temat szamanizmu, lecz także inspirują do dalszych poszukiwań i stawiania no­ wych pytań badawczych. Iwona Kabzińska Shamanism in Siberia. Selected reprints, V. Diószegi, M . Hoppál (red.), Akadémiai Kiadó, Budapest 1996, Bibliotheca Shamanistica, vol. 2, ss. 189 Wydawcy, wyraźnie zainteresowani problematyką szamanizmu, o czym świadczą opublikowane ostatnio przez nich tytuły, sięgnęli tym razem do pracy, która ukazała się na Węgrzech w 1978 r. i opublikowali reprint tekstów wybranych z tej pozycji. W książce znalazły się artykuły badaczy radzieckich, węgierskich, szwedzkich i fińskich zaliczanych dziś do czołówki znawców szamanizmu. Jak podkreślił we „Wstępie" M . Hoppál, pierwsze wydanie książki - w latach odległych od okresu „głasnosti", było punktem zwrotnym w badaniach szamanizmu, zwłaszcza w sytuacji gdy w ZSRR słowo „szaman" stanowiło tabu, samo zjawisko szamanizmu zaś postrzega­ no w kategoriach polityczno-ideologicznych, traktując je zarazem jak nie istniejącą już cząstkę tradycji małych grup etnicznych Syberii. W ciągu kilku lat pierwszy nakład książki wyczerpał się, postanowiono więc przypomnieć ją, biorąc - jak sądzę - pod uwagę duże zainteresowanie szamanizmem we współczesnym świecie (nie tylko wśród naukowców). W Shamanism in Siberia można m.in. znaleźć artykuł E.A. Aleksejenko o kategoriach szamanów występujących u Ketów i tekst L.W. Chomicz, ukazujący klasyfikację szamanów nienieckich. Nieńców dotyczy także tekst P. Simoncsics na temat struktury magicznych pieśni szamańskich. O. Dołgich pisze natomiast o bębnach i strojach - atrybutach szamanów nganasańskich. Kostiumowi szamana poświęcony jest też tekst G.N. Graczewej, bębny sza­ mańskie zaś są tematem artykułu L.P. Potapowa; autor analizuje je pod kątem przydatności do badań etno-historycznych (jako źródło). W książce znalazł się również tekst M . Ja. Żornickiej o tańcach szamanów jakuckich. Kilka artyku- �343 RECENZJE I OMÓWIENIA łów poświęcono szamanom tuwińskim. M.B. Kenin-Lopsan pisze o rytuałach pogrzebowych, S.I. Wajnsztejn o kulcie ongonów (w języku tuwińskim noszą one nazwę eren; obejmuje ona zarówno samego ducha, jak i jego materialne wyobrażenia). W.P. Djakonowa opisuje elementy stroju i instrumentów wyko­ rzystywanych przez szamana podczas rytuałów. Na szczególną uwagę zasługuje, moim zdaniem, artykuł Á. Hultkrantza. Autor zadaje tu m.in. pytania: czy szamanizm jest dobrze udokumentowa­ nym i opisanym kompleksem religijnym i czy sam szaman jest kluczową postacią w prymitywnej religii? Pytania te wciąż jeszcze powracają w deba­ tach uczonych, wśród których brak m.in. zgody co do uznania szamanizmu za jedną z religii (por. recenzję z Shamanism in performing arts, zamiesz­ czoną w tym tomie „Etnografii Polskiej"). Odwołując się do literatury wydawanej od końca XLXw. do 1972г., autor zastanawia się ponadto nad relacją między szamanem i światem nadnaturalnym oraz symboliką szamań­ skich rytuałów. Wspomina też o różnorodnych funkcjach szamana i jego roli mediatora między określoną społecznością a owym światem. Nasuwa sie pytanie, czy można dziś uznać za zasadne wznawianie Sha­ manism in Siberia, zwłaszcza wobec imponującego rozwoju współczesnych badań nad szamanizmem. Moim zdaniem, dobrze się stało, że wydawcy przypomnieli omawiane teksty po prawie dwudziestu latach, jakie minęły od ich pierwszego wydania, choć część z nich znalazła się w późniejszych pracach ich autorów. Porządkują one i podsumowują przecież pewien etap badań nad szamanizmem syberyjskim, udostępniając zarazem klasyczne już dziś dzieła nowemu pokoleniu czytelników. Książce nadano bardzo staranną oprawę graficzną. Niezaprzeczalnym jej walorem jest też bogata bibliografia stanowiąca część każdego z artykułów. Iwona Kabzińska Antoni Kuczyński, Polskie opisanie świata. Studia z dziejów poznania kultur ludowych i plemiennych, tom I , Azja i Afryka, Wrocław 1994, ss. 433, il. 205 + 2 mapy „Impulsem do napisania tej książki były rozwijające się badania - ostat­ nio wielostronne - nad dziejami Polonii. W nich od czasu do czasu, gdzieś na dalekich peryferiach omawiających wkład Polaków w rozwój nauki świa­ towej, zaledwie skromnie anonsowano osiągnięcia w zakresie badań etno­ graficznych. Może warto wskazać na samym początku, iż nie jest sprawą autora omawianie dziejów polskiej etnografii pozaeuropejskiej. Istota tej książki tkwi raczej w ukazaniu tego ważnego problemu, który być może podjęty zostanie kiedyś przez profesjonalistów." Tych parę zdań z „Wstępu" ukazuje zamiar Autora i prowokuje do zadania pytania, czy i w jakim zakresie zamiar ten udało mu się zrealizować. �344 RECENZJE I OMÓWIENIA Polskie opisanie świata jest pomyślane jako wielka antologia prac pol­ skich podróżników, którzy w swych wędrówkach zwrócili baczniejszą uwagę na ludy, wśród których przebywali, i którzy podzielili się z czytelnikami swymi obserwacjami. Dotychczas ukazał się pierwszy tom, obejmujący opisy Azji i Afryki - a więc ziem, z którymi Europejczycy zapoznawali się już od zarania swych dziejów (w drugim tomie znajdziemy opisy spostrzeżeń Pola­ ków penetrujących obie Ameryki, Australię i wyspy Pacyfiku). Myślę jed­ nak, że warto już teraz napisać recenzję tej książki, nie czekając na ukazanie się drugiego tomu. Oba tomy z pewnością rozszerzą naszą znajomość hi­ storii nauki, zaznaczając ogromny wkład Polaków w poznawanie ludów i kultur świata. Są one również próbą ukazania panoramy opisów dokona­ nych przez polskich podróżników i odczytania tych opisów na nowo, w świetle współczesnych badań i pogłębionej znajomości kultur opisywanych przez przypadkowych często podróżników. Każdy dział omawianej książki („Azja" i „Afryka") składa się z roz­ działu wstępnego i z pewnej liczby omówień sylwetek i prac polskich po­ dróżników (28 w części azjatyckiej i 17 w części afrykańskiej); każde z nich zawiera obszerną informację o autorze i wybrany fragment jego tekstu. Przewaga części azjatyckiej jest zrozumiała; przecież najwięcej polskich po­ dróżników zwiedzało Syberię, aczkolwiek na ogół nie dobrowolnie. Przy czytaniu tekstów napisanych przez zesłańców z czasów carskich ogarnia człowieka gorzka zaduma - nieporównywalnie liczniejsi zesłańcy z czasów komunistycznych nie mieli możliwości prowadzenia badań naukowych wśród tubylców Syberii, nie mogli też liczyć na złagodzenie kary w nagrodę za odkrycia i prace naukowe. Studiowanie podawanych przez Kuczyńskiego życiorysów licznych bada­ czy ukazuje pewną prawidłowość polskiego losu. Rozrzucała ich po świecie nie tylko żądza wiedzy, lecz także (a czasem przede wszystkim) umiłowanie Ojczyzny i uparta walka o jej wolność. Za tę walkę pokutowali na Syberii, ale także ta walka wygnała wielu Polaków do Afryki (jak np. Ludwika Bystrzonowskiego, który swój pobyt w Algerii wykorzystywał do obserwacji przydatności dla polskich walk powstańczych metod walki Arabów przeciw najazdowi francuskiemu), czy na inne kontynenty. Polskie opisanie świata jest antologią - i Kuczyński, jak każdy autor antologii, musiał powziąć trudną decyzję, czyje teksty drukować, a czyje odrzucić. Czy wybrał słusznie? Tu już trudno dyskutować. W tym przypadku musi decydować wyczucie, jak też osobiste upodobanie. Myślę, że Autor wybrał dobrze, aczkolwiek mnie osobiście brakuje niektórych nazwisk. Chętnie tu bym widział barwny opis pielgrzymki do Ziemi Świętej Mikołaja Radziwiła „Sierotki", wspomnienia z Indii i Cejlonu arcybiskupa Władysława Michała Zaleskiego, z brzegów Afryki i z kolonii holenderskich w Azji Teodora Anzelma Dzwonkowskiego, a z nowszych prac, materiały hotentockie Romana Stopy. Przypuszczam jednak, że podobne obiekcje może mieć każdy z czytają­ cych tę antologię, przy czym każdy wymieniłby tu inne nazwiska. Pracę czyta �RECENZJE 1 OMÓWIENIA 345 się lekko, książka zawiera ogromny ładunek informacji, ale równocześnie nie nuży czytelnika, przeciwnie, zostawia pewien niedosyt. Przy wyborze autorów Kuczyński kierował się trzema zasadami. Przede wszystkim podawał fragmenty prac sztandarowych postaci spośród Polaków opisujących różne ludy - a więc Benedykta Polaka, pierwszego Polaka, który opisał świat mongolski, Michała Piotra Boyma, misjonarza, etnografa, przyrodnika i dyplomaty w służbie chińskiego cesarza, generała Józefa Kopcia czy Benedykta Dybowskiego - w części azjatyckiej, a Stefana Szolc-Rogozińskiego czy Jana Czekanowskiego w części afrykańskiej. Drugą zasadą było odrzucenie całej współczesnej olbrzymiej literatury podróżni­ czej, pisanej przez dziennikarzy, globtroterów, lekarzy czy misjonarzy, z po­ zostawieniem tylko fragmentów prac pisanych przez autentycznych etnogra­ fów. Najtrudniejsza była niewątpliwie trzecia zasada - spośród całego mate­ riału wybrać pozycje najlepsze. Czy to się Autorowi udało? Na to pytanie nikt nie odpowie tak dobrze, jak sam Autor, największy chyba znawca tej literatury w Polsce. Czerpie on z prac pisanych przez zesłańców syberyj­ skich, zawodowych naukowców, etnologów-obieżyświatów (do tej kategorii Autor był łaskaw i mnie zaliczyć), myśliwych i misjonarzy. A że cytuje zarówno autorów zmarłych, jak i żyjących, przeto chyba musi się liczyć z licznymi pretensjami tych, których teksty w tej książce się nie zmieściły. Właśnie te obszernie cytowane fragmenty tekstów licznych autorów są praw­ dziwym bogactwem omawianej pracy. W porównaniu z oryginałem polskim, jakże ubogie wydaje się streszczenie angielskie, obejmujące „Wstęp" i oba rozdziały wprowadzające (do części azjatyckiej i afrykańskiej) lecz siłą rzeczy - pozbawione opisów. Polskie opisanie świata czyta sę w wielu przypadkach jak powieść po­ dróżniczą. Napisanie tak wielkiej księgi o naprawdę dużej wartości nauko­ wej, w sposób tak przystępny, nie jest sprawą prostą, toteż książki tej należy pogratulować Antoniemu Kuczyńskiemu, a także Wydawnictwu Uniwer­ sytetu Wrocławskiego, któremu zawdzięczamy tę piękną edycję. Janusz Kamocki Dziennik Józefa Kopcia, brygadiera wojsk polskich. Z rękopisu Biblioteki Czartoryskich opracowali i wydali Antoni Kuczyński i Zbigniew Wójcik, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze - Biblioteka Zesłańca, Stowarzyszenie „Wspólnota Polska", Warszawa-Wrocław 1995, ss. 408, il. Dziennik, w istocie zaś pamiętnik Józefa Kopcia (1758?-1827), to kla­ syczna już pozycja z zakresu „literatury zsyłkowej". Wspomnienia żołnierza, uczestnika wojny polsko-rosyjskiej w 1792 r. oraz insurekcji kościuszkow­ skiej, następnie rosyjskiego więźnia zesłanego na Kamczatkę, zwolnionego stamtąd szczęśliwie po dwuletnim pobycie (1796-1798), publikowano w XLX �346 RECENZJE I OMÓWIENIA i X X wieku wielokrotnie zarówno w tzw. wersji „małej" (skróconej; pierwsze wyd. 1837), jak i „dużej" (pierwsze wyd. 1863), a także we fragmentach (od 1821). Dużą popularnością cieszyły się one zwłaszcza w minionym stuleciu. Nobilitowane przez Adama Mickiewicza w jego wykładach w College de France, przełożone na francuski i rosyjski, uznane zostały w historii litera­ tury polskiej za „pierwszą wybitną pozycję w ogromnym łańcuchu polskich pamiętników o Sybirze, choć nie pierwszą historycznie" (Krzyżanowski 1979, s. 505). Obecna edycja, pierwsza po bardzo długiej przerwie (jeżeli nie liczyć przedruków fragmentarycznych), zawiera kompletny tekst Dziennika wg rękopisu z Biblioteki Czartoryskich w Krakowie, ofiarowanego w 1821 r. przez autora Izabeli Czartoryskiej (i nie całkiem identycznego z nieznaną dziś podstawą wydań tzw. wersji „dużej"), opatrzony dodatkowo przez wydawców - Antoniego Kuczyńskiego i Zbigniewa Wójcika - erudycyjnymi przypisami oraz obszernym opracowaniem biobibliograficzno-krytycznym (ze skrótem w językach angielskim i rosyjskim). W pięknie wydanym tomie pomieszczono ponadto szkic Andrzeja Woltanowskiego o awansach woj­ skowych brygadiera Kopcia, okolicznościowe listy Mieczysława Kopcia i Pawła Czartoryskiego (potomków, odpowiednio, autora Dziennika i twór­ ców puławskiej Biblioteki Czartoryskich), notę edytorską, zestawienie nie­ których jednostek miar i innych oznaczeń występujących w tekście wspom­ nień, indeksy nazwisk i nazw geograficznych oraz 29 ilustracji. Całość otwiera przedmowa pióra Andrzeja Stelmachowskiego, prezesa Stowarzy­ szenia „Wspólnota Polska". Powód, dla którego ukazanie się tego dzieła warto odnotować w czaso­ piśmie etnologicznym, wyjawił przed ćwierćwieczem z górą na łamach „Etnografii Polskiej" Antoni Kuczyński w artykule sygnalizującym wartość źródłową „relacji o ludach Syberii" Józefa Kopcia i postulującym wprowa­ dzenie byłego zesłańca „na karty etnografii polskiej" (Kuczyński 1969). Także w omawianej edycji wydawcy poświęcili sporo miejsca omówieniu etnograficznych partii Dziennika, podkreślając z jednej strony ludoznawczą wrażliwość autora, z drugiej zaś walory jego obserwacji poczynionych sto­ sunkowo wcześnie wśród ludów słabo jeszcze znanych (nie tylko tzw. szero­ kiej publiczności), a co ważniejsze - w niewielkim stopniu poddanych impaktowi cywilizacji rosyjskiej. W rzeczy samej, sporządzone przez Kopcia opisy pierwotnych mieszkańców wschodnich krańców Syberii, w szczegól­ ności Kamczatki, które zresztą najwcześniej wzbudziły zainteresowanie wy­ dawców (fragmenty obszernego manuskryptu, poświęcone życiu i kulturze „Kamczadali", ukazały się drukiem już w 1821 r. w warszawskiej „Gazecie Literackiej" oraz w „Sibirskim Wiestniku"), powinny być wpisane do ze­ stawu potencjalnych źródeł etnohistorycznych. Wiarygodność opisów, w przeszłości niekiedy kwestionowana, nie ulega bowiem wątpliwości. Od­ rębną sprawą jest natomiast szczegółowa ocena naukowej przydatności za­ wartych w Dzienniku informacji, będąca kwestią przyszłości i zadaniem specjalistów w zakresie etnografii Kamczatki oraz ziem przyległych. W ocze- �347 RECENZJE I OMÓWIENIA kiwaniu na ów werdykt wypada jednak zauważyć, iż przypisywanie Kop­ ciowi ambicji naukowych i dopracowania się, po okresie obserwacji amator­ skich, „rodzaju warsztatu badawczego o wcale dobrych podstawach komparatystycznych" (co czynią wydawcy m.in. na s. 307) jest sporą przesadą, niezależnie od tego, że podczas pobytu na Syberii zebrał on „nielichą kolek­ cję etnograficzną", w części dowiezioną do kraju i podarowaną książętom Czartoryskim, a pisząc po jakimś czasie wspomnienia, starał się nadać etnograficznym spostrzeżeniom zwartą, usystematyzowaną postać . Nawia­ sem mówiąc, można wręcz podejrzewać, iż Kopeć dopiero w Polsce docenił w pełni atrakcyjność swych spotkań z „dzikimi i mało różniącymi się od zwierząt narodami" (to jego słowa z listu do Katarzyny I I ) , albowiem w niektórych przypadkach, gdy brakło mu własnych spostrzeżeń, sięgał po prostu po istniejącą już literaturę i przepisywał z niej, co uznał za stosowne (wydawcy zidentyfikowali jego źródła w odniesieniu do Tatarów mieszkają­ cych między Tobolskiem a Kazaniem; s. 263, przyp. 45). Wspomnienia Józefa Kopcia, w lwiej części poświęcone sześcioletniemu w sumie pobytowi w Rosji (wliczając w to podróż na Kamczatkę i powrót stamtąd do kraju), mają jeszcze jeden aspekt mogący zainteresować etno­ logów i antropologów. Są one mianowicie - acz nie stanowią pod tym względem wyjątku w „literaturze zsyłkowej" - świetnym źródłem do studiów ukierunkowanych zarówno na to, co i jak jest opisywane, jak i na samego opisującego, w tym przypadku przeciętnego polskiego szlachcica (z właści­ wym mu wyposażeniem psycho-kulturowym) rzuconego przez los na Sybe­ rię, stykającego się z mozaiką społeczno-kulturową i cywilizacyjną euroazja­ tyckiego imperium carów, obserwującego postępy i skutki kolonizacji, odkrywającego „nowy świat" w każdym z możliwych do nadania temu określeniu sensów, a jednocześnie - przez cały czas - współuczestniczącego na swój sposób w tworzeniu owej syberyjskiej rzeczywistości schyłku X V I I I wieku: najpierw w roli więźnia i zesłańca, potem człowieka wolnego, wreszcie - już po powrocie do ojczyzny, pomiędzy „swoimi" - weterana obarczonego bagażem zsyłki, opowiadającego i piszącego o swych prze­ życiach. Takie spojrzenie (nb. mające bezpośrednią analogię w badaniach nad wczesnymi relacjami Europejczyków o Ameryce, które od dawna przestano postrzegać wyłącznie jako „cenne źródła etnograficzne") przy­ niosłoby zapewne wiele nowych elementów wzbogacających naszą wiedzę o samych sobie, a odpowiednio poszerzone - być może z czasem prze­ kształciłoby się w swego rodzaju 'antropologię zsyłki'. Miejsce, jakie zajmuje Syberia w historii Polaków i w polskim doświadczeniu narodowym, stanowi 1 1 Przecenianie kompetencji ludoznawczej Polaków stykających się w rozmaitych okolicz­ nościach z egzotycznymi ludami, jak również znaczenia naukowego sporządzanych przez nich opisów, jest zjawiskiem, z którym spotkać się można dość często w literaturze przedmiotu i to bynajmniej nie tylko w odniesieniu do Syberii. Ciągle aktualne są w tej materii uwagi dotyczące zasad i kryteriów oceny dorobku Polaków, którzy uczestniczyli w „opisaniu ludów azjatyckiej części Rosji", poczynione przed laty przez S. Szynkiewicza (1976). �348 RECENZJE I OMÓWIENIA wystarczającą rację, aby postulować uwzględnienie tak lub podobnie na­ zwanej perspektywy badawczej czy to w klasycznej, choć antropologicznie zorientowanej etnologii, czy też w ramach samodzielnej dyscypliny, jaką ma szansę stać się w niedalekiej przyszłości syberystyka . 2 LITERATURA K r z y ż a n o w s k i J. 1979 Historia literatury polskiej. Alegoryzm-preromantyzm, Warszawa. K u c z y ń s k i A. 1969 Wkład polskich podróżników do historii etnografii. Relacje Józefa Kopcia o ludach Syberii, „Etnografia Polska", t. 13, z. 1, s. 87-128. M a ł a g o w s k a H.M. 1993 O syberystyce i antologii polskich tekstów syberystycznych, „Lud", t. 76, s. 221-225. S z y n k i e w i c z S. 1976 Z historii polskich badań nad ludami mongolskimi, [w:] Historia kontaktów polskorosyjskich w dziedzinie etnografii, J . Babicz, A. Kuczyński (red.), Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk, s. 163-190. Ryszard Tomicki Ogród spustoszony. Kontynuacja i zmiana w kulturze współczesnej wsi pol­ skiej, Ryszard Kantor (red.), Kraków 1995, ss. 123 Na tle niebieskiego nieba ogołocone z Uści jedno drzewko, stojące przy płocie i dominacja czarnej ziemi (roli?). Tak wygląda okładka książki o bar­ dzo pięknym, metaforycznym tytule - Ogród spustoszony. Podtytuł dopełnia treść: Kontynuacja i zmiana w kulturze współczesnej wsi polskiej. Jest to zbiór materiałów z konferencji o takim samym tytule zorganizowanej w dniach 20-21 kwietnia 1995 r. przez Instytut Etnologii Uniwersytetu Jagiellońs­ kiego, Zakład Filozofii Przyrody i Kultury Wsi, Zakład Socjologii i Roz­ woju Wsi Akademii Rolniczej w Krakowie z pomocą krakowskiego Mu­ zeum Etnograficznego i Orawskiego Parku Etnograficznego w Zubrzycy Górnej. Jej celem, jak czytamy we „Wstępie", było „ukazanie współczesnej kultury wsi - głównie wsi małopolskiej - z owej perspektywy, w której kontynuacja i zmiana stanowią jakby dwa oblicza tego samego procesu, a jest nim kształtowanie się oryginalnej i wartościowej współczesnej kultury polskiej wsi." Zderzenie się dwóch światów treści i wartości: współczesnych, bardzo nowoczesnych z tradycyjnymi będącymi wytworem pokoleń. Co z tego wynika? Czy zupełnie nowa jakość, czy też raczej zmiany są dość powierzchowne i „dotyczą bardziej formy niż treści"? Na te pytania próbują 2 Por. uwagi w tej sprawie H . M . Małgowskiej (1993). �RECENZJE I OMÓWIENIA 349 odpowiedzieć autorzy wystąpień, które można generalnie ułożyć w cztery grupy problemowe: 1. Aktualna sytuacja kultury na polskiej wsi; 2. Twórca ludowy i jego miejsce w społeczności lokalnej; 3. Zachowania mieszkańców współczesnej wsi (konwenanse, świadomość ekologiczna, religijność itp.); 4. Współczesna Orawa. Aktualną sytuację kultury na polskiej wsi, a konkretniej jej niektóre psychospołeczne uwarunkowania, omawia R. Kantor. Podkreśla, że nie in­ teresuje go tzw. kultura ludowa a raczej społeczność wiejska z jej kulturą; Autor omawia też dotychczasowe ujmowanie tej kwestii w literaturze przed­ miotu, polityce kulturalnej itp. dochodząc do wniosku, że bardziej one zaszkodziły niż pomogły kulturze wsi. Współcześnie „wsi nie jest potrzebna żadna polityka kulturalna państwa - nawet tzw. demokratycznego - lecz po prostu nakłady na rozwój infrastruktury kulturalnej [...]" (s. 9). Tym samym kwestionuje Autor cały dotychczasowy model funkcjonowania kultury na wsi, zasadę sterowania ową kulturą i to centralnie (moda na ludowość, koła gospodyń wiejskich, spektakularne imprezy typu dożynki itp.). Działania te osłabiły kulturotwórczą rolę społeczności wiejskiej w ogóle. Nie jest to proces w jednakowym stopniu obserwowany na terenie kraju, nie wszędzie mamy do czynienia z degradacją cywilizacyjną i kulturalną społeczności wiejskiej. Kultura współczesnej wsi jawi się więc Autorowi jako ów „ogród spustoszony", względnie „ogród nie plewiony". Ratunkiem może być od­ danie inicjatywy w ręce zorganizowanego i niezależnego od władzy central­ nej samorządu terytorialnego oraz miejscowych animatorów. J. Dębicki zastanawia się nad relacjami zachodzącymi między centrum kulturowym a regionem, zwracając szczególną uwagę na problematykę ob­ szarów peryferyjnych kulturowo („szkoła sądecka" czy sztuka Orawy przy­ wołane zostały jako przykłady obszarów sztuki peryferyjnej). W tym nurcie rozważań sytuowałabym również teksty B. Perepeczko „Miejsce i rola telewizji jako źródła informacji społeczności wiejskiej" oraz R. Zięzio „Z zagadnień wiedzy potocznej o zabawkach i zabawkarstwie". W pierwszym z nich Autorka, wychodząc od badań realizowanych przez Ośrodek Badań Opinii Publicznej i Instytutu Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN na temat oglądalności programów telewizyjnych przez wieś, przedstawia dominującą w swej funkcji informacyjnej, ale także i rozrywkowej, rolę środków masowej komunikacji. Zastanawia się nad odbiorcą wiejskim, jego zróżnicowaniem i przyzwyczajeniami („Nawyk oglądania tzw. dzienników jest na wsi faktem"; s. 87). Z kolei R. Zięzio zarysowuje perspektywy nowe­ go kręgu bardzo ciekawych zagadnień badawczych dotyczących zabawki i zabawkarstwa. To właśnie „Zabawa i zabawka towarzyszy... człowiekowi od początku jego historii i stanowi, poza pracą, podstawową formę jego aktywności społecznej" (s. 89). Wydaje się, że wszyscy wiemy o tym, że zabawa i rekreacja są konieczne i odgrywają ważną rolę w życiu człowieka wpływając na jego samopoczucie, psychikę i kondycję organizmu. Jednak nie wszyscy zdajemy sobie sprawę, że dobrze zaprogramowana zabawa �350 RECENZJE I OMÓWIENIA przynosi wiele pożytku. Zabawa może być metodą pomocną każdemu: wychowawcy, instruktorowi, animatorowi, który chce zintegrować grupę, ośmielić, wzmocnić pozytywnie każdego z jej uczestników. Spełniając wiele funkcji ułatwia wprowadzenie określonych treści, uczy demokratycznego rozwiązywania problemów. To, obok nauki i pracy, jeden z podstawowych typów działalności ludzkiej, podejmowanej ze względu na przyjemność płynącą z samego jej wykonywania. A jak zabawa, to i zabawka, która wraz z zabawkarstwem będzie przedmiotem zainteresowań grona badaczy sku­ pionych wokół Muzeum Zabawkarstwa w Kielcach. Autor dokonuje przeglądu stanu badań, charakteryzuje podstawowe źródła wiedzy o zabaw­ kach i zabawkarstwie, wreszcie formułuje najbliższe zadania dotyczącej tej dziedziny. Drugą grupę problemów reprezentują trzy teksty: I . Bukraba-Rylskiej „Twórca ludowy - między folkloryzmem a tożsamością kulturową", E. Fryś-Pietraszkowej „Portret ludowego artysty na tle wsi" oraz I . Butmanowicz-Dębickiej „Obcy wśród swoich. Społeczne podłoże twórczości samorodnej." Uwarunkowania twórcy ludowego w rzeczywistości społeczno-politycznej minionych lat i współcześnie to podstawowy problem tych rozważań. Można w nich znaleźć jeszcze funkcje czy raczej powinności twórcy (tekst Rylskiej), zagadnienia dotyczące kreślenia własnego wizerunku (Pietraszkowa) oraz poszukiwania odpowiedzi na pytanie o genezę twórczości samorodnej (Dębicka). Trzecia grupa dotyczy zachowań mieszkańców współczesnej wsi. Z. Szromba-Rysowa pisze tu o „Współczesnym konwenansie górali pod­ halańskich", U. Janicka-Krzywda o „Przejawach i przemianach religijności ludowej we współczesnej kulturze wsi podkarpackiej", wreszcie dwa opraco­ wania związane ze stanem świadomości ekologicznej (St. Moskal, R. Kohut „Postawy mieszkańców wsi małopolskiej wobec środowiska naturalnego" oraz A. Kotala „Wpływ poszczególnych źródeł informacji na stan wiedzy ekologicznej mieszkańców wsi"). „Konwenans [...] jest elementem tożsamości kulturowej, czyli poczucia pewnej wspólnoty zachowań, a presja społeczna wobec uchybień w dziedzi­ nie konwenansu bywa silniejsza w społeczności zamkniętej aniżeli w mieście" (s. 65) - czytamy w tekście Rysowej, która śledzi na przykładzie grupy górali podhalańskich słowa oraz pozawerbalne zachowania, gesty wyrażające właś­ nie konwenans. Interesujący tekst przywołujący wiele, w innych regionach kraju, nieznanych elementów zachowania, etykiety. Religijność ludowa - „obok czysto zewnętrznych jej przejawów istnieje tu również bardzo bogata warstwa duchowa, którą kształtują między innymi skompolikowane mechanizmy psychologiczne" (s. 73), o których traktuje kolejny tekst. Autorka przedstawia główne tendencje przemian religijności ludowej oraz nowe formy w tym zakresie. Wyszczególnia dwa główne nurty: 1 - pojawienie się, po pewnym odejściu od tej formy religijności, przejawów zapotrzebowania na religię jako elementu życia zbiorowego (wizyty obra- �RECENZJE I OMÓWIENIA 351 zów, zbiorowe modlitwy itp.) oraz 2 - ponowne zwrócenie uwagi na orga­ nizację przestrzenną i kalendarzową kultu. Skażenie środowiska naturalnego i zniszczenia w krajobrazie to jedne z najważniejszych czynników wskazujących na konieczność kształtowania postaw proekologicznych mieszkańców kraju w ogóle, w tym wsi. Kwestię tę podnoszą dwa opracowania. Pierwszy („Postawy mieszkańców wsi mało­ polskiej wobec środowiska naturalnego") ukazuje społeczność wiejską w dwojakiej roh: z jednej strony jako producenta żywności zmuszonego nadążyć za nurtem rozwoju rolnictwa, a z drugiej jako konsumenta za­ spakajającego swoje codzienne potrzeby, a przecież „Szkody wyrządzane w środowisku naturalnym przez mieszkańców wsi mogłyby być znacznie mniejsze, gdyby ich zachowania uległy właściwej modyfikacji, co jednakże poprzedzone być musi odpowiednią zmianą postaw i systemu wartości" (s. 100). Autor podkreśla konieczność podjęcia systematycznej czasowej edu­ kacji ekologicznej. Zakłada też poprzedzenie jej poznaniem obecnego stanu świadomości i czynników mających na nią wpływ. Przedstawia wyniki prze­ prowadzonych w roku 1994 badań na ten temat. Upoważniają one do stwierdzenia, iż wiedza dotycząca środowiska naturalnego jest przypadko­ wa, powierzchowna i , co się z tym wiąże, niekompletna. Jednak, przynajm­ niej w postaci deklaratywnej, przeważają zdecydowanie postawy proekologi­ czne. Są one - przedstawia to A. Kotala w kolejnym artykule - w dużym stopniu kształtowane przez środki masowego przekazu. „Rozpowszechniane przy ich pomocy treści nakładają się na opinie przekazywane przez poprze­ dnie pokolenia, na wiadomości wyniesione ze szkoły, podlegają też modyfi­ kacjom w wyniku rozmów prowadzonych w gronie sąsiadów i znajomych" (s. 109). Jak kształtuje się ten wpływ i jakie mają znaczenie poszczególne źródła dla stanu świadomości ekologicznej tego dowiadujemy się z dalszej części tekstu. Konferencja odbywała się w pięknym Orawskim Parku Etnograficznym w Zubrzycy Górnej, nie mogło więc zabraknąć tekstów dotyczących właśnie Muzeum (J. Pilch) oraz przemian kulturowych regionu w dobie transfor­ macji ustrojowych (W. Kołodziej). Przybliżają one problematykę tego specy­ ficznego miejsca, jakim jest Orawa. Mówią o wspaniałych animatorach ruchu regionalnego, iniq'atywach wydawniczych itp. Sugerują, iż „bez cen­ tralnego sterowania przez państwo wieś pozostawiona własnej inicjatywie w perspektywie czasu winna odzyskać własną tożsamość" (s. 62). Redaktorzy tomu piszą, iż jest to „skromny przyczynek do opisu kultury współczesnej wsi polskiej" (s. 6) odwołujący się jednak do badań tereno­ wych, do literatury przedmiotu. Jednocześnie zapowiadają kolejne konferen­ cje w innych regionach Polski licząc, iż „prezentowany tomik [...] zapocząt­ kuje serię wydawniczą poświęconą w całości tematyce kontynuacji i zmiany w kulturze współczesnej wsi polskiej" (s. 6), czego Autorom i sobie życzymy. Urszula Kaczmarek �352 RECENZJE I OMÓWIENIA Kultura międzywojennego Wilna. Materiały konferencji w Trokach (28-30 V I 1993), Anna Kieżuń (red.), Biblioteka Pamięci i Myśli, t. 10, Białystok 1994, ss. 387 Biblioteka Pamięci i Myśli to seria wydawnicza Oddziału Białostockiego Towarzystwa Literackiego im. Adama Mickiewicza, wielce już zasłużona dla badań nad różnymi aspektami dziejów i kultury Wileńszczyzny. Kolejne tomy serii, choć nierówne pod względem tematyki, tworzą w sumie znaczącą poznawczo pozycję. Omawiany tom stanowi plon konferencji naukowej. W jakimś sensie określa to zwykle charakter tego typu publikacji, trudno bowiem zazwyczaj o jednorodność uzyskanych w ten sposób testów, zwłasz­ cza gdy sama konferencja nie wymuszała pewnej w tym względzie dyscy­ pliny. Kultura międzywojennego Wilna stanowi, niestety, tego potwierdzenie. W tomie znalazły się bowiem teksty merytorycznie i formalnie bardzo od siebie odległe. Da się w nim jednak wyodrębnić pewne bloki tematyczne. Do pierwszego można zaliczyć teksty odnoszące się do dziejów Uniwersytetu im. Stefana Batorego i jego roli kulturotwórczej. Blok ten otwiera wypowiedź Wacława Dziewulskiego, zawierająca dość luźne impresje o charakterze wspomnieniowo-historycznym dotyczące różnych elementów przeszłości wi­ leńskiej uczelni, które z pewnym tylko trudem udaje się złożyć w pewną całość charakteryzującą bardziej klimat Wszechnicy, niż jej losy czy rolę. Tekst Haliny Bursztyńskiej, poświęcony humanistyce uniwersyteckiej, uznać można co najwyżej za sygnał zainteresowań autorki. Poświęcając sporo uwagi problemom egzystencji braci studenckiej, odnotowując udział słucha­ czy Wydziału Humanistycznego w życiu kulturalnym Wilna, autorka tylko zasygnalizowała pozaakademicką aktywność profesury, zupełnie natomiast pominęła to, co wydaje się najistotniejsze w rozważaniach o wileńskiej humanistyce uniwersyteckiej: osiągnięcia naukowe, kierunki badań itd. Czyżby nie było o czym mówić? A może ten - podstawowy chyba - aspekt aktywności wileńskich akademików nie miał nic wspólnego z kulturotwór­ czą rolą Wszechnicy? Podobne refleksje wywołuje lektura referatu Aliny Czapiuk o uniwersyteckim środowisku historycznym. Sporo w tym tekście informacji o organizowaniu się tego środowiska, o tworzeniu Wydziału Humanistycznego Uniwersytetu, o wybitnych postaciach uczonych. I zupeł­ nie brak - poza czysto informacyjnym zapisem bibliograficznym - tego, czym ludzie owi na trwałe wpisali się w polską historiografię: ich dzieł, tego co stworzyli, o czym i jak myśleli, do jakich dochodzili ustaleń i jaki obraz historii upowszechniali. Zasadnie zapytać by można, czym się więc zasłużyli np. Stanisław Kościałkowski czy Teofil E. Modelski? Konia z rzędem temu, kto na podstawie referatu Aliny Czapiuk potrafi na to pytanie odpowie­ dzieć, a przecież stanowić to powinno klucz do prezentacji osiągnięć środo­ wiska, poprzez nie bowiem wpisywało się ono w kulturę Wilna i w kulturę Polski. Jak można to zrobić, przekonuje tekst Jacka Juliusza Jadackiego o wileńskim środowisku filozoficznym i jego osiągnięciach. Referat całkowi- �RECENZJE I OMÓWIENIA 353 cie odmienny w formie od wymienionych poprzednio, stanowi solidny i in­ teresujący zarys monograficzny, charakteryzując ludzi, instytucje i kierunki badawcze. Na uwagę zasługuje także tekst Radosława Cybulskiego - monograficz­ ny zarys dziejów średniego szkolnictwa ogólnokształcącego w międzywojen­ nym Wilnie, uzupełniony cennym zestawieniem tego typu szkół w 1938 r. Kolejny blok tematyczny to referaty poświęcone środowiskom arty­ stycznym Wilna. Wśród nich chyba najciekawsza i najpełniejsza jest praca Heleny Karwackiej poświęcona teatrowi na Pohulance. Autorka w sposób systematyczny przedstawiła niełatwe losy tej sceny pod kolejnymi dyrek­ cjami, jej znaczenie nie tylko dla społeczności wileńskiej, ale i na teatralnej mapie I I Rzeczypospolitej, wydobywając zwłaszcza rolę J. Osterwy i sku­ pionego wokół niego środowiska Reduty. Równie wartościowy pod wzglę­ dem faktograficznym jest referat Józefa Poklewskiego o organizacjach artystycznych i instytuq'ach opieki nad sztuką. Autor scharakteryzował w nim działalność stowarzyszeń twórczych działających na terenie Wilna i ich rolę w organizowaniu życia kulturalnego, przypomniał także niektóre głośne w owym czasie sprawy, jak dyskusje na temat pomnika Adama Mickiewicza, czy sprzedaży XVII-wiecznych gobelinów flamandzkich. Węż­ szy zakres tematyczny ma szkic Tadeusza Bujnickiego o czasopiśmie „Środy Literackie", wydawanym w latach 1935-1937. Nie umniejszając wartości intelektualnej tego periodyku, można jednak poddać w wątpliwość przy­ pisywane mu przez autora znaczenie. Było to pismo wąskiej elity, którego odbiór poza tę elitę nie wykraczał i które nie odegrało w istocie większej roli społecznej, w przeciwieństwie do publikujących w nim osób. Znacznie większy rezonans wywoływało inne czasopismo wieleńskie, a mianowicie słynne „Żagary". Niestety, poświecony związanemu z nim środowisku tekst Andrzeja Lama należy do najsłabszych w całym tomie - nie wnosi nic nowego w sensie faktograficznym, a także pozbawiony jest jasnej myśli interpretacyjnej. Szkoda to wielka, czasopismo to bowiem nie tylko zyskało stosunkowo znaczny rozgłos, ale skupiało grono niezwykle cie­ kawych ludzi o najprzeróżniejszych opcjach ideowych i artystycznych, stanowiąc szczególny wytwór kresowej kultury. Kolejny blok to szkice poświęcone poszczególnym twórcom kultury wi­ leńskiej. Bez wątpienia na czoło wysuwa się tu referat poświęcony Ferdynan­ dowi Ruszczycowi (autorstwa Edwarda Ruszczyca), a dzieje się tak przede wszystkim z uwagi na pierwszoplanowe znaczenie bohatera dla wileńskiego życia kulturalnego i jego artystycznych osiągnięć. Autor referatu przez kolej­ ne swoje publikacje konsekwentnie zmierza do przedstawienia pełnej bio­ grafii swego przodka, postaci wybitnej, a dziś mało znanej poza wąskim kręgiem specjalistów. Choć każda z postaci przypomnianych w pozostałych referatach tego bloku bez wątpienia zasługuje na uwagę, to jednak w sumie ich dobór wydaje się przypadkowy i wynika raczej z zainteresowań ba­ dawczych referentów niż z dążenia do sportretowania twórców najbardziej �354 RECENZJE I OMÓWIENIA znaczących w międzywojennym Wilnie. O ile przy tym Tadeusz Łopalewski (o którym pisze Barbara Olech), Wanda Niedziałkowska-Dobaczewska (szkic Anny Kieżuń) i Albin Dziekoński (tekst Barbary Noworolskiej) rze­ czywiście swą aktywność twórczą rozwijali w Wilnie przynajmniej w pew­ nym okresie, o tyle Zofia Bohdanowiczowa, której pisarstwu poświęciła referat Violetta Wejs-Milewska, była pisarką wileńską bardziej przez wątki swej twórczości emigracyjnej. Niemniej szkice te, bardzo zresztą odmienne w sposobie traktowania omawianych postaci, są cenne, przypominają bo­ wiem ludzi z Wilnem związanych artystycznie i emocjonalnie, a skazanych na zapomnienie niekoniecznie z uwagi na wartość dokonań artystycznych. Tom zamykają trzy teksty, które same w sobie ważne, nie mieszczą się jednak w formule określonej tytułem tomu. Są to: Alicji Kisielewskiej roz­ ważania o obrazie Wilna i Kresów w filmie A. Wajdy i T. Konwickiego „Kronika wypadków miłosnych", refleksje Agaty Zwolan o dziedzictwie „żagarystów" i tekst Wandy Boguskiej o recepcji twórczości pisarzy Wileńszczyzny w programach współczesnej szkoły polskiej. Zwłaszcza ostatni z nich to niezwykle pouczający przyczynek do sposobu traktowania literatu­ ry, a szerzej - kultury, w procesie edukacji młodych pokoleń, pokazujący stopień i charakter zubożenia wiedzy młodzieży o ważnych elementach i aspektach polskiego dziedzictwa kulturalnego. Całość tomu dopełniona została esejem Elżbiety Feliksiak pt. „Wileńska pamięć polskiej literatury powojennej". Jego autorka, odwołując się do twórczości Zofii Bohdanowiczowej, Antoniego Gołubiewa, Tadeusza Kon­ wickiego, Czesława Miłosza i Wojciecha Piotrowicza, starała się pokazać, jak pamięć Ziemi Wileńskiej, czy szerzej kresów wschodnich I I Rzeczy­ pospolitej, żyje w twórczości literackiej, jaką odgrywa w niej rolę i jakie funkcje pełni. Przy okazji formułowania ciekawych poglądów analitycznych, zostały w tym tekście zawarte mocno kontrowersyjne uwagi ogólniejszej natury, dotyczące m.in. mechanizmu pamięci społecznej, pojęcia ojczyzny i ziemi rodzinnej. W tekstach nie brak pewnych, drobnych na ogół, błędów faktogra­ ficznych, niekiedy jednak irytujących, jak kilkakrotne mylenie Mieczysława Limanowskiego z jego ojcem Bolesławem. Wierzyć tylko wypada, iż wy­ nikają one z redakcyjnych pomyłek i niedopatrzeń, a nie z poważniejszych powodów. Omawiany tu tom, objętościowo pokaźny, pozostawia jednak uczucie pewnego niedosytu, związanego przede wszystkim ze słabością elementów syntetyzujących. Rozumiejąc, że są to tylko materiały pokonferencyjne, a nie zbiór studiów monograficznych, nie sposób jednak nie zauważyć, iż pomi­ nięto w nim szereg problemów ważnych, a nawet bardzo ważnych. Szkoda, że organizatorzy konferencji nie zdołali pozyskać autorów, którzy zajęliby się choćby np. problematyką prasy wileńskiej, środowiska dziennikarskiego i muzycznego, kulturą Żydów wileńskich, wreszcie miejscem Wilna na kul­ turalnej mapie ówczesnej Polski. Czytelnik otrzymał pozycję godną uwagi, �RECENZJE I OMÓWIENIA 355 dostarczającą sporo wiedzy, będącą jednak dopiero krokiem - kolejnym, jeśli zważyć na inne publikacje, m.in. w ramach serii Biblioteka Pamięci i Myśli - ku powstaniu szerszej panoramy dziejów najnowszych Wilna i Wileńszczyzny. Stanisław Ciesielski Zdzisław Julian Winnicki, Szkice kresowe, Biblioteka Wschodnia, t. 1, Antoni Kuczyński (red.), Stowarzyszenie „Wspólnota Polska" Oddział Dolnośląski, Wrocław 1995, ss. 155 + 44 fot. Słynące od lat z wielu cennych inicjatyw badawczych i wydawniczych środowisko osób skupionych w Dolnośląskim Oddziale „Wspólnoty Polskiej" wydało kolejną, godną uwagi pozycję. Jest ona interesującą próbą przybliżenia polskiemu czytelnikowi wybranych kart z dziejów (minionych i obecnych) Polaków na Białorusi. Jest też zapisem wędrówek po miejscach noszących ślady polskości. Nie jest to jednak wędrówka o charakterze turystycznym, ani też wyłącznie poznawczym. Autor, pełniący funkcję prezesa Stowarzyszenia „Straż Mogił Polskich na Wschodzie", przebywał bowiem wielokrotnie na Białorusi ze szczególną misją. Wraz z kilkoma innymi członkami Stowarzyszenia woził tam żelazne krzyże, by stawiać je na mogiłach osób pomordowanych i poległych w walce za Ojczyznę. Autor wyjaśnia, że działające praktycznie od 1991 r. Stowarzyszenie nawiązuje do tradycji „Straży Mogił Polskich Bohaterów", która powstała we Lwowie w 1919 r. dla opieki nad grobami obrońców miasta oraz uczestników powstań narodowych. „Hekatomba ostatniej wojny i obu okupacji przerwała [jednak] tę pracę. Przybyło mogił, ubyło opiekunów. Przez całe dziesięciolecia nie tylko działania społeczne, ale i troska rodzin stanęły wobec muru niemożności w wyniku odcięcia dostępu do drogich nam wszyst­ kim miejsc pamięci" (s. 117). Jak wiemy, przez dziesiątki lat nie mówiło się głośno o Polakach za naszą wschodnią granicą. Dopiero w ostatnim okresie ich dzieje, warunki życia, kształtowania się tożsamości narodowej, zachowania dziedzictwa kulturowego itp. stały się wręcz modnymi tematami badawczymi, owocując setkami publikacji. Rozpoczęła też działalność „Wspólnota Polska" oraz liczne fundacje i stowarzyszenia społeczno-kulturalne mające na celu m.in. pomoc w reaktywowaniu polskiego szkolnictwa i ułatwienie dostępu do polskiej kultury Polakom z Białorusi, Ukrainy, Litwy, Kazachstanu i innych państw powstałych po rozpadzie ZSRR. Organizacje te współpracują z działającymi po drugiej stronie granicy stowarzyszeniami skupiającymi przede wszystkim miejscowych Polaków (należy do nich również Związek Polaków na Białorusi, któremu poświęcony jest jeden z rozdziałów omawianej książki). Autor w oszczędnych słowach informuje o realizacji zadań „Straży Mogił Polskich na Wschodzie". Z podanych przez niego opisów trasy układa się jednak nie tylko szczegółowa mapa ludzkich i narodowych tragedii, miejsc chroniących szczątki bohaterów, którzy przeszli do historii (np. „Ponurego", �356 RECENZJE I OMÓWIENIA „Łupaszki") jak i tysięcy bezimiennych ofiar. Można też nakreślić szczególny obraz zbiorowej pamięci, współczesnych postaw miejscowej ludności wobec przeszłości i własnych tradycji narodowych. Z. Winnicki niezwykle ciepło pisze o ludziach, którzy uczestniczyli w uroczystościach stawiania krzyży, 0 ich gościnności, duchowej więzi z ojczyzną przodków i tą, którą pamiętają z czasów dzieciństwa, o ich tęsknotach, marzeniach, wzruszeniu... Dochodzi też do znamiennej konkluzji: „Byliśmy przekonani, że czynimy to, co czynimy, dla poległych. Okazało się, że nasze uroczystości stały się lokalnym świętem dla miejscowych Polaków" (s. 119). Można dodać, że członkowie „Straży" pełnili swoistą misję kulturalną. Byli współuczestnikami Dni Kultury Polskiej, podczas których prezentowali przywiezione z Polski wydawnictwa, prace plastyków, fotografików, a także filmy. Towarzyszyły im zespoły śpiewacze, muzycy i in. Zasadnicza część książki poświęcona jest jednak, jak już wspomniałam, zagadnieniom, bez których trudno byłoby zrozumieć dzisiejszą sytuację Po­ laków na Białorusi, realia ich życia, czy też ocenić fenomen odrodzenia polskości, który zaczął się przed paroma laty. Korzystając ze źródeł archi­ walnych i Uteratury omawia więc np. Winnicki dane odnośnie do liczby Polaków na Białorusi, przedstawia kontrowersje wokół oficjalnych statystyk 1 dokonywane manipulacje, ukazując jednocześnie uwarunkowania histo­ ryczne, które w dużej mierze miały wpływ na charakter danych spisowych. O sytuacji ludności polskiej, a także zmianach w radzieckiej polityce narodowościowej informuje rozdział poświęcony polskiemu szkolnictwu na Białorusi w latach 1944-1946. Rozdział ten ma dużą wartość dokumentacyjną. Zostały w nim bowiem m.in. zamieszczone materiały będące efektem poszuki­ wań autora w białoruskich archiwach. Ukazują one np. organizację i sieć szkolnictwa w obwodzie grodzieńskim, liczbę oraz narodowy charakter szkół (na podstawie języka nauczania), liczbę uczniów, sytuację kadrową i in. Widoczna jest tu również rola szkół, a więc głównie nauczycieli, w realizacji zadań polityczno-ustrojowych. Do dziejów odbudowy polskiej państwowości po wojnie nawiązuje też autor w rozdziale pt. „Jeszcze jedna mapa - przyczy­ nek o kształtowaniu się granicy polsko-radzieckiej w latach 1944-1945 (skory­ gowana Linia Curzona)". Ukazano tu okoliczności wytyczenia wschodniej granicy Polski. W rozdziale zamieszczono też unikalną mapę Polski, prawdopo­ dobnie z połowy 1945 r. Mapa ta - jak podkreśla autor - „według wszelkiego prawdopodobieństwa", publikowana jest po raz pierwszy (s. 70). Z rozdziałem tym koresponduje część pracy ukazująca dzieje Kanału Augustowskiego, niezwykłego dzieła inżynierskiego z X I X w. Z informacji przytoczonych przez autora wynika, że Kanał ten stał się symboliczną ofiarą stanu stosunków między sąsiadującymi ze sobą państwami, a jego losy są m.in. efektem niedokładnej realizacji ustaleń dotyczących Linii Curzona. Dwa rozdziały poświęcone są śladom polskości w dwóch miastach - Mińsku i Grodnie. Autor wskazuje zarazem na próby niszczenia, zaciera­ nia tych śladów przeszłości i zmian charakteru poszczególnych miejsc, bu- �RECENZJE I OMÓWIENIA 357 dynków, placów i in. Szkoda, że Z. Winnicki nie spróbował porównać tych miast chociażby ze względu na odmienność losów ludności polskiej, realiów jej życia, a co za tym idzie - także możliwości obecnego działania polskich środowisk, ich specyfiki. Mam także uwagę odnośnie do fotografii katedry (dawnego kościoła o. Jezuitów) zamieszczonej w rozdziale pt. „Mińskie polonica" (s. 64). Ukazano tu tylko fragment frontowej części świątyni, gdy - jak sądzę - bardziej interesująca byłaby fotografia katedry wraz z sąsied­ nimi budynkami. Widoczne byłoby wówczas jej znamienne wtopienie w przestrzeń miasta, zamaskowanie pogłębione jeszcze przez brak wysokich wież, które zostały celowo zburzone na rozkaz władz radzieckich. Odrębny rozdział, którego współautorem jest Mikołaj Iwanow, zatytuło­ wany został „Katolicy na terenie b. ZSRR". Rozważana jest tu przede wszystkim kwestia liczebności katolików, wśród których zdecydowaną więk­ szość stanowi ludność polskiego pochodzenia. Autorzy publikują tu ciekawe materiały archiwalne, ukazując zarazem szerzej sytuację wyznaniową w Związku Radzieckim. W rozdziale tym znalazła się fotografia słynnego kościoła (tzw. czerwonego - z uwagi na charakterystyczny kolor cegły) stojącego obecnie w centrum Mińska (s. 83). Podpis głosi, że jest to Kościół św. Szymona i św. Heleny, podczas gdy oficjalna nazwa powinna brzmieć: Kościół św. Symeona i św. Heleny. Książkę Z. Winnickiego należy z pewnością uznać za cenną pozycję odsłaniającą wiele kart z dziejów Polaków na Białorusi, jak też ukazującą ich sytuację na początku lat dziewięćdziesiątych. Pisząc o efektach działania „Straży Mogił Polskich na Wschodzie" autor ukazuje zarazem jeden ze sposobów nawiązywania łączności z tamtejszymi Polakami, tworzenia po­ mostu między nimi i mieszkańcami Polski. Mam jednak pewne zastrzeżenia dotyczące układu pracy. Każdy z rozdziałów wydaje się tu żyć własnym życiem, stanowi odrębną całość. Wprawdzie autor wyjaśnia, że „niniejszy zbiór powstał jako tematyczne zestawienie nowych oraz wcześniej publiko­ wanych tekstów" (s. 155), jednakże - moim zdaniem - wyjaśnienie to zostało podane zbyt późno (powinno się ono znaleźć na początku pracy). Należało­ by ponadto dodać kilka zdań wprowadzenia do każdego z rozdziałów, by zebrać w zwartą całość wątki poruszane chociażby w sąsiadujących ze sobą częściach książki. Brak takich łączników powoduje wrażenie przypadkowości. Zabrakło też merytorycznego podsumowania całości, zdarzył się nawet błąd ortograficzny (s. 132). Trudno poza tym uznać za bibliografię noszący tę nazwę wykaz prac i źródeł archiwalnych podany w rozdziale pierwszym. Jest on bowiem dalece niepełny (proponowałabym termin: Literatura). W książce zamieszczony został natomiast ciekawy materiał ilustracyjny, mający charakter dokumentu - zapisu chwili, zmieniły się bowiem władze zarówno w Polsce, jak na Białorusi, zmieniły się też wyraźnie realia życia w obydwu krajach. Odrębny dział poświęcił autor omówieniu niektórych książek związa­ nych tematycznie z głównymi treściami pracy. Część tę nazwano „Regał �358 RECENZJE I OMÓWIENIA z książkami". Nie wiadomo jednak, czy omówienia te były już gdzieś druko­ wane (jeśli tak, to gdzie). Mimo pewnych braków technicznych, wynikających - jak przypuszczam - z pośpiechu autora i chęci jak najszybszego podzielenia się z szerokim kręgiem czytelników efektami prac, z których część opublikowano wcześniej w mało znanych lub/i nisko nakładowych tytułach, książka ta stanie się zapewne interesującą i cenną lekturą, choćby z uwagi na zamieszczone w niej unikalne materiały archiwalne, po którą sięgnie wiele osób zainteresowanych Kresami. Dolnośląskiemu Oddziałowi Stowarzyszenia „Wspólnota Polska" należy życzyć kolejnych tytułów, w tym także udanej kontynuacji serii Biblioteki Wschodniej pod redakq'a prof. Antoniego Kuczyńskiego. Iwona Kabzińska Leszek Dzięgiel, Lwów nie każdemu zdrów, Polskie Towarzystwo Ludo­ znawcze, Wrocław 1991, ss. 372 Lwów jest ważnym elementem naszej tradycji, nie tylko narodowej, ale często również rodzinnej. Jest to szczególna tradyq'a. Składają się na nią zazwyczaj nostalgiczne opowiadania o czasach dawnej, przedwojennej świet­ ności, o niepowtarzalnym klimacie i duchu, owym genius loci „nadpełtwiańskiego" grodu, będące swoistą podróżą sentymentalną do miejsc młodości, do utraconej małej ojczyzny. Niekiedy jednak zabrzmi wśród nich groź­ niejszy akord, dzieło naukowe lub relaq'a sięgająca do najbardziej drama­ tycznego, ostatniego etapu istnienia wielonarodowego, wielowyznaniowego i wielokulturowego, a zarazem jakże polskiego Lwowa. Właśnie w tym drugim nurcie mieszczą się wspomnienia L. Dzięgla, profesora Katedry Etnologii UJ, którego losy wojenne sprzęgły ze Lwowem, wydane przez PTL z inicjatywy niestrudzonego założyciela i animatora „Biblioteki Zesłańca" A. Kuczyńskiego. Wspomnienia L. Dzięgla są tekstem szczególnego rodzaju. Zawierają opis niedoli wojennych lat we Lwowie, zapamiętany przez kilkunastoletniego chłopca. Uwaga Autora skupia się na opisie realiów codziennego życia, przyziemnych, wydawałoby się, proble­ mów, które jednak w znacznym stopniu determinowały zachowania, po­ stawy i nastroje mieszkańców miasta. W wielu wspomnieniach, pisanych po latach, poruszane są jakże często sprawy ogólne, ważne z punktu widzenia losów całej zbiorowości, narodu, umykają w nich z pola widzenia natomiast te nieistotne, niewiele znaczące z pozoru problemy dnia powszedniego. Pisze się o terrorze i oporze a zapomina o tym, że aby walczyć trzeba było najpierw żyć. We Lwowie w okresie П wojny światowej równie groźna i przerażająca dla ludności polskiej była zarówno obawa przed wywiezieniem, aresztowaniem czy nawet śmiercią z ręki okupan­ tów (lub z ręki sąsiada Ukraińca), jak i wizja śmierci głodowej, konieczność �RECENZJE I OMÓWIENIA 359 nieustannej, wyczerpującej walki o zdobycie żywności, odzieży, opału, lekarstw. Wspomnienia L. Dzięgla nie zawierają jednostronnej, jedynie heroicznej wizji trudnych czasów. Autor opisuje i charakteryzuje fragment rzeczywistości często pomijany jako (ale tylko dla piszących) zbyt oczywisty i nazbyt trywialny. A przecież w przeważającej większości polskich domów to właśnie codzienne kłopoty, a nie kwestie ogólne, problemy światowej lub europejskiej polityki i wielkiej strategii, były głównym przedmiotem troski. L. Dzięgiel wplótł w tok wspomnieniowej narracji fragmenty prowa­ dzonego w okresie wojny dziennika. Możliwość wykorzystania zapisów 198-stronicowego dziennika wyraźnie podniosła walor autentyczności i wiarogodności opisywanych faktów. Ułatwił on Autorowi rekonstrukcję po latach szeregu wydarzeń. Jednak, jak zaznacza we „Wstępie", notatki w dzienniku - odczytywane rodzinie - stanowiły wersję „oficjalną", złago­ dzoną, ocenzurowaną. Wiele zdarzeń, które nie mogły zostać odnotowane, zachowało się w pamięci Autora i trafiło dopiero do jego wspomnień. Niektóre sprawy doczekały się pogłębionej refleksji z perspektywy lat. L. Dzięgiel niezwykle ciekawie opisuje środowisko, w którym przez pra­ wie 6 lat żył i dorastał. A przyszło żyć Autorowi na opiewanym wielokrotnie i stanowiącym już nierozerwalną część mitu Lwowa Łyczakowie. Wizja jego różni się jednak pod wieloma względami od tej powszechnie dominującej. „Batiarnia" łyczakowska nie składała się tylko, a nawet nie przede wszyst­ kim, z chłopców takich jak L. Dzięgiel, A. Hollanek, czy W. Szolginia, była to autentyczna „batiarnia" w pierwotnym tego słowa znaczeniu. Był tu reprezentowany prawdziwy przekrój społeczeństwa od zwykłych chuliganów i łobuziaków z przedmieścia, którzy nie stronili od wchodzenia w podejrzane interesy handlowe z okupantem, po ludzi takich, jak zapamiętany przez L. Dzięgla „Kajo" (Kazimierz) Berdak, więziony przez NKWD, cudem uratowany z masakry na Brygidkach, żołnierz AK, aresztowany, bestialsko torturowany i powieszony publicznie przez oprawców z Gestapo. Wspomnienia zawierają mnóstwo interesujących, bezcennych często szcze­ gółów i informacji - od spraw okupacyjnego menu, sposobów zdobywania żywności i opału, poprzez opis świata młodego chłopca - rozrywek jego i jego rówieśników, po opis pierwszych „intelektualnych" fascynacji, lektur, zaintere­ sowań „naukowych" i „archiwalnych". Szczególnie cenną jest możliwość porównania warunków życia w trzech różnych okresach - pod pierwszą okupacją sowiecką, w latach okupacji niemieckiej i pod „drugimi sowietami". Niemniej zajmujące są te strony wspomnień, na których Autor opisuje swoje doświadczenia szkolne, zarówno ze szkoły radzieckiej, jak i szkoły polskiej pod okupacją niemiecką oraz tajnych kompletów. Charakteryzując nastroje L. Dzięgiel sporo miejsca poświęcił relacjom polsko-ukraińskim i stosunkowi Polaków, mieszkańców Lwowa, do Żydów. Ostatnia część wspomnień dotyczy lat 1945-1948, pobytu na Górnym Śląsku, z którego autor wyjechał do Lwowa w 1939 r. L. Dzięgiel przedstawił obraz skomplikowanych pierwszych powojennych lat, widziany oczyma ucznia �360 RECENZJE I OMÓWIENIA gimnazjum. Porusza w nim problemy istotne i kwestie tak wówczas aktualne na Śląsku, jak stosunek przybyszów z innych terenów Polski,wysiedleńców z Kresów Wschodnich do„ziem odzyskanych" i ich relacje z miejsową ludnością. Wiele miejsca zajmuje opis realiów życia codziennego, powszednich trosk i radości. Ten fragment wspomnień wyraźnie dowodzi, jak bardzo odbiegała lansowana usilnie przez propagandę i wypełniającą funkqe propagan­ dowe dworską historiografię, optymistyczna wizja lat powojennych od przeży­ wanej i zapamiętanej przez ludzi rzeczywistości. Rzekoma radość i entuzjazm dla nowych władz była jedynie elementem kreowanego świata przedstawień, a ulga odczuwana po zakończeniu okupaqi niemieckiej była (nie tylko na Śląsku) tłumiona przez represje aparatu bezpieczeństwa, zachowanie zdobyw­ ców, nędzę codziennej egzystencji, bezpardonową walkę polityczną. Wspomnienia L. Dzięgla zamyka, jako swoista klamra, relacja z wyjazdu do Lwowa w 1990 r. Podróż ta, będąca swego rodzaju powrotem po latach do świata dzieciństwa i młodości, jest zarazem próbą szukania pozostałości polskiego Lwowa, który w znacznej mierze przeszedł jednak do historii - nie tylko wskutek wyjazdu ludzi tam mieszkających i tworzących jego oblicze, ale także na skutek zniszczenia lub zrujnowania wielu charakterystycznych lwowskich budowli i zakątków. L. Dzięgiel ukazuje współczesne oblicze zaniedbanego miasta, które straciło wiele ze swojego dawnego uroku i czaru, w momencie kolejnego przełomu politycznego, gdy radziecki Lwów zaczyna się przekształcać w Lwów już ukraiński. Nieprzypadkowo na tytuł wspomnień z dramatycznych lat I I wojny światowej zostało wybrane przez L. Dzięgla lwowskie porzekadło „Lwów nie każdemu zdrów". Choć doświadczenia Autora nie były jednoznacznie negatywne, wyraźnie dostrzec można, że jego wizja jest bardziej krytyczna od wspomnień rdzennych Lwowian. Nuta sympatii nie wpłynęła na ostrość spojrzenia i oceny. A niestety, wśród wielu osobistych tekstów z Kresów Wschodnich kojący i mitygujący wpływ nostalgii i upływającego czasu na obraz wydarzeń jest niekiedy aż nadto widoczny. Wspomnienia L. Dzięgla są ogromną skarbnicą wiedzy o codziennym życiu mieszkańców Lwowa podczas ostatniej wojny. Będąc jednak nie­ ocenionej wartości „źródłem" historycznym, pozostają na szczęście także znakomicie, barwnie i żywo napisaną książką, nie tylko do „badania" ale przede wszystkim do czytania. Grzegorz Hryciuk Grzegorz Hryciuk, „Gazeta Lwowska" 1941-1944, Wrocław 1992, Wydaw­ nictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Historia LXXXIX, ss. 160, streszcz. ang. Praca Grzegorza Hryciuka na temat wydawanej przez okupanta niemie­ ckiego gazety codziennej we Lwowie jest tylko z pozoru studium historyczno-prasoznawczym. W rzeczywistości ta praktycznie nieznana etnologom polskim �RECENZJE I OMÓWIENIA 361 książeczka zawiera mnóstwo cennych informacji obyczajowych z codziennego życia Polaków, zamieszkałych w czasie I I wojny światowej w Małopolsce Wschodniej i jej stolicy. Autor wykorzystał niemal wszystkie numery wydawanej w latach 1941-1944 „Gazety Lwowskiej", znajdujące się w zbiorach Zakładu Naro­ dowego „Ossolineum" we Wrocławiu. Pozwoliło mu to na drobiazgową analizę oblicza pisma „gadzinowego" przeznaczonego dla polskojęzycznych mieszkańców „Dystryktu Galicyjskiego". Jak dowiadujemy się ze wstępnego rozdziału, problematyka „gadzinowej" prasy okupacyjnej podejmowana była po wojnie wielokrotnie. Tym niemniej przypadek „Gazety Lwowskiej" nie doczekał się wcześniej właściwego opracowania. W rozdziale pierwszym Hryciuk szkicuje politykę informacyjną okupan­ ta niemieckiego w Generalnej Guberni w latach 1939-1945. Przedstawia meandry socjotechników narodowo-socjalistycznego aparatu propagandy. Linia postępowania hitlerowskich propagandzistów wiła się między dyrek­ tywami utrzymywania Polaków w niedorozwoju cywilizacyjnym a wymoga­ mi kształtowania opinii zgodnie z interesami I I I Rzeszy. Poznajemy więc rozbudowywany aparat niemieckiej propagandy i głównych jego animato­ rów, a także pozyskiwanych do współpracy Polaków. Autor omawianego studium kreśli zarazem galerię tytułów czasopism, wydawanych przez okupanta w różnych miastach GG. Hryciuk wzmiankuje także krótko parę periodyków w swoim przeznaczeniu dywersyjnych, imitujących prasę kon­ spiracyjną i realizujących tajny plan „Berta". W rozdziale drugim dowiadujemy się o charakterystycznych nastrojach antypolskich, jakie zaczęła głosić wydawana tuż po wkroczeniu do Lwowa Niemców ukraińska gazeta „Ukraiński Szczodenni Wisti", nawołująca do zemsty na Polakach. Wcielenie przez I I I Rzeszę „Galicji" do GG położyło kres nadziejom na utworzenie Wielkiej Ukrainy i zarazem chwilowo roz­ ładowało napięcie w tej części okupowanych obszarów. Równocześnie zary­ sował się charakterystyczny brak konsekwencji państwa hitlerowskiego wo­ bec potencjalnych sojuszników w konflikcie zbrojnym ze Związkiem Sowie­ ckim, jeszcze drastyczniej manifestowany później na obszarach Rosji. Tak czy owak przejawem ambiwalentnej polityki etnicznej Niemców było wyda­ wanie również i we Lwowie „gadzinowego" pisma codziennego dla Pola­ ków, obok zresztą publikowanej po ukraińsku gazety „Lwiwśki Wisti". Generalnie rzecz biorąc, podobnie jak w pozostałych okupacyjnych czaso­ pismach, ster redakcji dzierżyli Niemcy lub związani z przedwojennym dziennikarstwem polskim folksdojcze, a polscy współpracownicy byli tylko wykonawcami ich poleceń. Chodziło o wpajanie nastrojów niewiary we własne siły, zwątpienia w możliwość odmiany na lepsze i utwierdzanie obra­ zu niezwyciężonej armii niemieckiej, broniącej cywilizacji europejskiej. Tragiczne lata okupacji sowieckiej Lwowa w okresie od 1939 do 1941 stanowiły żelazny repertuar antybolszewickiej publicystyki „Gazety Lwow­ skiej" przez wiele miesięcy. Równocześnie starano się utwierdzić czytelników �362 RECENZJE I OMÓWIENIA w mniemaniu, że teraz, pod skrzydłami Wehrmachtu i niemieckiej administracji okupacyjnej, nareszcie Lwów „wraca do Europy". Usiłowano nawiązywać do żywych jeszcze wspomnień ustabilizowanych stosunków cywilizacyjnych „Gali­ cji i Lodomerii" z okresu autonomicznego przed I wojną światową. Dużo miejsca poświęca Hryciuk Stanisławowi Wasylewskiemu, czoło­ wemu współredaktorowi „Gazety Lwowskiej", odpowiedzialnemu przede wszystkim za dział kulturalny pisma. Przedwojenna działalność publicy­ styczna Wasylewskiego w Poznaniu oraz jego okupacyjna karta pracy kon­ spiracyjnej w kontrwywiadzie lwowskiego A K stawia tę postać poza podej­ rzeniami o kolaborację. Wasylewski został, jak wiadomo, całkowicie zreha­ bilitowany w czasie procesu sądowego po wojnie. To właśnie jemu za­ wdzięczała „Gazeta Lwowska" cechy odróżniające to pismo od szeregu innych wydawnictw „gadzinowych". Skąpe szczegóły z biografii dziennika­ rza pozwalają zrozumieć osobistą tragedię Wasylewskiego mimo sądowej rehabilitacji. Można żałować, że G. Hryciuk nie usiłował chociażby w sposób skrótowy przedstawić dalszych, powojennych losów ludzi związanych z Wasylewskim i „Gazetą Lwowską". W ogóle dzieje nielicznych Polaków, którzy otarli się co najmniej o kolaboraqe z hitlerowskim okupantem to temat zadziwiająco skąpo omawiany w istnej lawinie pookupacyjnego piśmiennictwa. „Sprawa polska" to trzeci rozdział rozprawy Hryciuka. Autor wyróżnia tu dwa okresy. Pierwszy, między wrześniem 1941 a lutym 1942, miał uraczyć czytelnika ponurym obrazem państwa polskiego okresu międzywojennego. „Judeo-Polski", którą przy pozorach niepodległości całkowicie rządzili Ży­ dzi wespół z masonami i międzynarodową plutokracją. Ten bezsensowny twór polityczny sam sobie zgotował haniebny koniec. W drugim okresie, poczynając od wiosny 1943, ton zmienił się z arogancko-pogardliwego na nieszczerze współczujący. Znajdujące się w stałym odwrocie na wschodzie armie niemieckie miały teraz bronić sprzedanych Stalinowi przez Zachód biednych Polaków przed nadchodzącym barbarzyństwem „czerwonego Dżyngis Chana". W gruncie rzeczy jednak nie pojawiały się w tej drugiej fazie jakiekolwiek wyraźniejsze propozycje czynnego współdziałania okupo­ wanej ludności polskiej z „niemieckimi obrońcami". Hasło tworzenia lwow­ skiej ochtoniczej straży obywatelskiej tuż przed ponownym wkroczeniem Armii Czerwonej do miasta było pomysłem, którego przypuszczalnie nawet niemieccy mocodawcy nie traktowali poważnie. W czwartym rozdziale autor zajmuje się obszernie propagandą antysemicką i antysowiecką. Zarzucano więc społeczeństwu polskiemu „brak konsekwencji w antysemityzmie", przejawiający się w „nadmiernej pobłażliwości". Mnożyły się pogróżki wobec „Polaków-żydolubów" i ich „cielęcej delikatności". W owej publicystyce posługiwano się chętnie obiegowymi stereotypami i sięgano do argumentów z nader odległych epok. Charakterystyczne, że w roku 1943, gdy wymordowano zamkniętą w lwowskim getcie ludność żydowską Lwowa, propaganda antysemicka zniknęła z łamów „Gazety Lwowskiej". �RECENZJE I OMÓWIENIA 363 Zbrodnie systemu stalinowskiego, jakich dopuścił się on w Małopolsce Wschodniej w stosunkowo krótkim okresie 1939-1941 służyły jako jeden z zasadniczych argumentów propagandy antysowieckiej. Drugim, ważnym elementem tej kampanii stał się Katyń. Trzecim wreszcie fakt oddania naro­ dów Europy Środkowej do dyspozycji nacierających armii Stalina. Autor opracowania zwraca uwagę na bardzo prymitywne formy polemiki z komu­ nizmem jako takim, bez analizy owego systemu. W gruncie rzeczy nie chodziło o wzbudzenie w czytelniku polskim głębszej refleksji nad zwal­ czającymi się ideologiami. Również po początkowych, krótkotrwałych próbach nie usiłowano upowszechniać w „Galicji" zasad ustroju narodowo-socjalistycznego, ograniczając się do drukowania przemówień Hitlera. Najciekawszy z punktu widzenia badacza-etnologa wydaje się rozdział piąty, zatytułowany „Dzień powszedni Lwowa pod okupacją niemiecką". Hryciuk zamieszcza w nim m.in. tabelę oficjalnych miesięcznych przydzia­ łów kartkowych żywności na osobę. Zjawisko głodzenia ludności miast rysuje się tu dobitnie i konkretnie. W komentarzu autor zaznacza, że te nominalne przydziały nie zawsze można było w danym miesiącu wykupić. Pod sklepami ustawiały się kilometrowe kolejki w oczekiwaniu na przywóz towaru. Hryciuk pisze o coraz powszechniejszym zjawisku kradzieży kartek żywnościowych, a także dokumentów, które same w sobie stawały się cen­ nym towarem w nielegalnym obiegu. Dział ogłoszeń „Gazety" zawiera więc nierzadko rozpaczliwe apele do „uczciwego złodzieja", który przywłaszczył sobie portmonetkę wraz z bezcennymi kartkami żywnościowymi... Na podstawie publicystyki „Gazety" dowiadujemy się o próbach zapobiega­ nia kryzysowi żywnościowemu. A więc czytamy wywody na temat pożytecznej hodowli królików i kóz, a także apele o zakładanie ogródków działkowych na nieużytkach. Koresponduje to zresztą z analogicznymi sytuacjami i posunięcia­ mi administracji okupacyjnej w innych miastach Polski i Europy, w Warszawie, Paryżu czy Brukseli. Identycznym trudnościom co ówcześni paryżanie, czy mieszkańcy Oslo lub Kopenhagi musieli stawiać czoła lwowianie w obliczu braku obuwia i odzieży, opału i niejednokrotnie dachu nad głową. „Gazeta Lwowska" zamieszcza więc praktyczne porady jak przerabiać starą odzież. Nieszczerze biada nad masową wycinką okolicznych lasów i zarośli, a za głód mieszkaniowy obwinia „rządy bolszewików" i działania „spekulantów". Dowiadujemy się także, iż większość lwowskich lekarzy-specjalistów zo­ stała zamknięta w getcie, a groźbę epidemii tyfusu plamistego usiłuje zażeg­ nać niemiecki Instytut Behringa. Szkolnictwo dostępne dla Polaków wy­ profilowane zostało po okupacyjnej reformie tak, by „sprostało celom prak­ tycznym". Ciekawe, że sumiennej analizie Hryciuka umknęły ciepłe w tonie artykuły na temat przymusowego poboru polskiej młodzieży do niemieckiej służby budowlanej „Baudienst". Ubogie życie kulturalne Polaków okupowanego Lwowa płynęło w cieniu ukraińskiego i niemieckiego. Główną formą rozrywki miał być film, przy czym dla ludności polskiej dostępnych było 6 kin. Wyświetlano w nich do �364 RECENZJE I OMÓWIENIA pewnego momentu polskie filmy przedwojenne, by następnie zastąpić je niemieckimi. Mimo zakazów uczęszczania do kina, kolportowanych przez polską prasę podziemną, frekwencja na seansach bywała do ostatka wysoka. Odmawiając polskim mieszkańcom Lwowa prawa do utworzenia włas­ nego teatru, okupant urządzał wystawy objazdowe, jak chociażby okrzycza­ na ekspozycja „Cud życia" z Muzeum Higieny w Dreźnie, czy propagan­ dową „Światową zarazę żydowską". Uwadze Hryciuka umknęły szeroko reklamowane w prasie „gadzinowej" występy niemieckiej trupy linoskocz­ ków, organizowane na lwowskim rynku. Odnotował natomiast fakt, że tylko raz zezwolono na występ polskich piłkarzy, rezerwując ten rodzaj widowisk sportowych wyłącznie dla zawodników ukraińskich. Nędza okupacyjna tysięcy lwowian, podobnie zresztą jak trwający terror policyjny, nie gościły na łamach okupacyjnej prasy urzędowej. Obraz „Gali­ cji" odbiegał jaskrawo od rzeczywistości. W pewnym momencie wstrzymano nawet druk nekrologów, świadczących wyraźnie o tym, że zmarli padli ofiarą mordów ze strony band ukraińskich. Z drugiej strony redaktorzy „Gazety" udzielali miejsca akcjom charytatywnym Polskiego Komitetu Opiekuńczego, przyczyniając się nieraz do popularyzacji tych przedsięwzięć. Praca i jej kult miały być ważnym elementem swoistej pedagogiki spo­ łecznej, narzuconej gazecie przez okupanta. Użalano się nieszczerze nad plagą bezrobocia w mieście i regionie, by już niebawem zaproponować radykalny program rozwiązania tej bolączki: wyjazd do pracy w Rzeszy! Jedynie chyba w tym nurcie działań okupanta w roku 1943 padają zdania pojednawcze pod adresem lwowian: „Zapomnijmy o tym co było. Będziemy ze sobą współpracować". Fakty przeczą szczerości owych wypowiedzi. Bazarowe oszustwa, spekulacja, wybryki zdemoralizowanych uliczników, a wreszcie kontrolowana przez Policję Kryminalną prostytucja z rzadka były tematami poruszanymi w „Gazecie". Hryciuk nie zwrócił w swoim studium uwagi na osobliwe nagłaśnianie afery francuskiego lekarza-zwyrodnialca, niejakiego Petiot, który zwabiał do swego gabinetu ukrywających się pary­ skich Żydów, mordując ich następnie w sadystyczny sposób i grabiąc z mie­ nia. Dziennik lwowski rozpisywał się o tym szczegółowo i z nieszczerym oburzeniem, gdy równocześnie władze niemieckie przygotowywały masową rzeź miejscowych Żydów, zamkniętych w getcie... Niepewność jutra, rosnąca w miarę zbliżania się frontu do Lwowa, rodziła wzrost praktyk religijnych, co dziennik odnotowywał sumiennie. Równocześnie trwała koniunktura na usługi wszelkiego rodzaju wróżbitów, ogłaszających się w „Gazecie Lwowskiej". W obliczu nadchodzącej armii sowieckiej raz jeszcze ujawniała się chwiejna postawa okupanta. W roku 1944 uporczywie usiłowano przeciwdziałać nastrojom paniki wśród mieszkańców miasta, z braku sensowniejszych argumentów zalecając szukania pociechy w... beztroskiej piosence ulicznej. Nagle jednak postanowiono pozbyć się części ludności polskiej z miasta, oferując „pociągi ewakuacyjne" do Krakowa. Zachwalano wygodę podróży i roztropność tych, co „czasowo" postanowili przeczekać trudny okres r �365 RECENZJE I OMÓWIENIA militarnego kryzysu w zachodnich połaciach Generalnej Gubernii. Autor omawianej książki nie informuje nas, niestety, ilu ówczesnych lwowian zdecy­ dowało się na opuszczenie miasta. Osobiście pamiętam kawały na temat tanich futer szytych w Krakowie ze lwowskich tchórzów, najprawdopodobniej kolportowane przez lwowskie AK. Część z prac Hteracko-wspomnieniowych na temat Lwowa czasów ostatniej wojny wyszła zresztą spod pióra ludzi, którzy właśnie wtedy, w obliczu nadchodzącego frontu, opuścili miasto. Dla nich polski, wojenny Lwów skończył się zatem w roku 1944, podczas gdy w rzeczy­ wistości trzon ludności polskiej tego miasta przeżyć musiał powrót władzy sowieckiej ze wszystkimi jego konsekwencjami. Szósty i ostatni zarazem rozdział książki Hryciuka traktuje o problema­ tyce kulturalnej, choć autor poświęcił jej niemało miejsca także w rozdziale piątym. Obok miernych utworów pióra trzeciorzędnych poetów i prozaików współpracujących z „gadzinówką", pod koniec niemieckiej okupacji decydo­ wano się na zamieszczanie w „Gazecie Lwowskiej" fragmentów klasyków literatury polskiej. Rozbudowywano dział historyczno-krajoznawczy, popu­ laryzujący dzieje cywilizacji polskiej we Lwowie i w całym regionie. Coraz częstsze stawały się akcenty tradycji walk z dawnymi najazdami ze wschodu i aluzje do jedności z zachodnią cywilizacją. Nieśmiałe nuty pojednania z Ukraińcami miały koić nastroje wywołane rzeziami Polaków na Wołyniu i Podolu. Aluzje te wspierano elementami rehgijnymi. Brak miejsca nie pozwala na szerszą analizę tych aspektów działalności „Gazety", chociaż to właśnie one przyczyniły się walnie po wojnie do rehabilitacji Wasylewskiego. W zakończeniu Hryciuk przedstawia ewolucję oceny pracy Polaków w „Gazecie Lwowskiej" przez ówczesne polskie władze podziemne. Ogólny bilans oddziaływania na polskie społeczeństwo okupowanych Kresów Wschodnich ocenia dodatnio, mimo ewidentnie manipulacyjnych, propa­ gandowych celów, jakim przyświecała idea wydawania „gadzinówki". Praca Hryciuka jest rozprawą magisterską i jako taka musi budzić sza­ cunek swoją rzetelnością oraz obfitością materiału informacyjnego, usyste­ matyzowanego logicznie i przejrzyście. Dla badacza życia codziennego i kultury Polaków ery okupacyjnej wydaje się nieodzowna. Można mieć nadzieję, że w przyszłości doczekamy się podobnej analizy wydawanego we Lwowie przez władze sowieckie „Czerwonego Sztandaru", zarówno w okre­ sie 1939-1941 jak i po roku 1944. Leszek Dzięgiel Jacques Heers, Święta głupców i karnawały, Oficyna Wydawnicza Volumen, Wydawnictwo Marabut, Warszawa 1995, ss. 224 Znany historyk francuski podjął się trudnego zadania uporządkowania pojęciowego wiedzy o różnych świętach obchodzonych czy to z inicjatywy możnych, czy też z oddolnego zapotrzebowania społecznego. Bibliografia �366 RECENZJE I OMÓWIENIA odnosząca się nieraz do szczegółowych opisów tych świat była obfita. Grze­ szyła ona jednak dość uproszczoną interpretacją tych zjawisk społecznych i dotyczyła różnych krajów zachodniej Europy. Autor opublikował już w 1971 г., wznowioną w 1982 г., książkę o średniowiecznych świętach, grach i zapasach rycerskich w Europie zachodniej. Tu jednak uwzględnił daleko szersze zagadnienie zabaw ludowych, określanych ogólnie mianem świąt głupców i , organizowanych przez warstwy wyższe, karanawałów. Autor nie uległ uproszczonej wizji zagadnienia, że z okresem znikania świąt głupców u progu ery nowożytnej zaczęto się wyżywać w inscenizowaniu karnawałów. „Święto kleryków utrzymuje się, przynajmniej na północy Francji, aż do pierwszych dziesięcioleci X V I I wieku; karnawał, w Italii na przykład, ale również w Niemczech, sięga korzeniami czasów bardzo odległych, do często­ kroć bardzo starych świąt, w każdym razie odnajdujemy go w pełni roz­ kwitu w Rzymie i innych dużych miastach włoskich w XIV wieku" (s. 210). Autor uważa, że należy odrzucić pojęcie średniowiecznego święta w od­ niesieniu do pokazów głupców, czyli odwrócenia ról społecznych funk­ cjonujących w społeczeństwach miejskich. Oba te typy zabaw i pokazów urządzano w miastach. Ludność wiejska stawała się głównie widzami, jakkolwiek w świętach głupców stawała się także raczej przedmiotem kpiny aniżeli ostrej drwiny. Niezdarnego i zahuka­ nego chłopa przeciwstawiano sprytnemu przedstawicielowi biedoty miej­ skiej. Ośmieszać należało przede wszystkim tych możnych, z którymi orga­ nizująca święta głupców młodzież stykała się na co dzień, a więc duchow­ nych różnych kategorii i zamożnych świeckich, głównie przedstawicieli władz miejskich. Wieśniak nie był ani obcym, odmieńcem, ani szczególnie śmieszną postacią. Dopiero w fantastycznych postaciach karnawałowych z końca XV w. wieśniak tańczy z Maurem, obaj w ustalonych tradycją maskach: „Oblicze wieśniaka odzwierciedla ten rodzaj pogardy czy przy­ najmniej dobrotliwego rozbawienia, jakie mieszkańcy miast, nawet ci naj­ prostsi, z ulicy, odczuwają wobec prostaków ze wsi: rysy z grubsza ciosane, włosy zmierzwione, ubranie niezbyt zadbane, buty wielgachne, wysokie, całość utrzymana w nader żywych kolorach, niekiedy tych tradycyjnie za­ strzeżonych dla głupców i błaznów". Towarzyszący wieśniakowi Maur nosił czarną maskę i miał kędzierzawą czuprynę (s. 168). Szczegółowa analiza charakteru świąt głupców ukazuje skomplikowane korzenie tych zabaw. W głębszej warstwie chodzi o odwrócenie ról społecz­ nych, kilkudniowe zwycięstwo słabych, ubogich, maluczkich a także dzieci. Zarazem jednak kościół katolicki odegrał niemałą rolę w ich inscenizacji. Chcąc przyciągnąć wiernych do świątyń organizowano procesje, tańce, przedstawienia sakralne, całe dramaty liturgiczne. Związane one były ze świętami religijnymi, głównie zimowymi, pomiędzy Bożym Narodzeniem a świętem Trzech Króli, lecz także w okresie karnawału i święta wiosny. Dochodziło do świąt „na opak", gdy duchowni, nawet dostojni kanonicy, stawali się na ten krótki okres błaznami ludu, zdarzało się wyśmiewanie �RECENZJE I OMÓWIENIA 367 obrządków religijnych, wybierano papieża głupców. Te ekscesy doprowadzi­ ły do surowych zakazów i usunięcia nawet dziecinnych rozrywek młodych ministrantów inscenizowanych w obrębie zabudowań kościelnych i cmen­ tarzy. Jednakże w początkowym okresie to odwrócenie ról na jeden lub kilka dni pozwalało na pośmianie się z możnych i przyczyniało się do rozładowywania napięć społecznych. Autor zwalcza przekonanie o ignorowaniu i zaniedbywaniu dzieci w okre­ sie średniowiecza. Podkreśla znaczenie chrztu, wprowadzenia dziecka w społe­ czeństwo, jako symbolu niewinności. Zarazem instytucje charytatywne spra­ wowały skuteczniejszą nieraz ochronę porzuconych dzieci aniżeli w później­ szym okresie. Święta Bożego Narodzenia czy Niewiniątek stawały się pretek­ stem do zabaw kościelnych, w których brały udział dzieci wychowywane w przytułkach przy kapitułach. Bardziej złożone jest zagadnienie święta maluczkich. Tu wyśmiewano głupców, czyli debilów, chorych psychicznie a także ludzi obciążonych poważniejszym kalectwem fizycznym. Obłąkani byli niekiedy uważani w dawnych społecznościach za naznaczonych piętnem nadprzyrodzonym. Dotyczyło to jednak raczej jasnowidzów. Natomiast w za­ bawach święta głupców czy osła wszelkie odchylenia od normalności były nieraz traktowane jednakowo. Statek głupców, który miał ich wywieść na dożywotnie wygnanie, nie mieścił tylko obłąkanych lecz także ludzi obciążo­ nych różnymi przywarami, maniami i śmiesznostkami. Wyszydzano ich nieraz bezlitośnie. Tylko umiejący błaznować cieszyli się społecznym uznaniem. Jednak i oni byli napiętnowani odpowiednim ubiorem. Zarazem ludzie o niespotykanym wyglądzie, określani jako „dzicy", występowali w pierw­ szych szeregach pochodów i maskarad. Inny charakter miały widowiskowe występy goliardów czyli wagabundów, cieszące społeczności miejskie i wiejskie w ciągu całego roku niewymyślnymi przedstawieniami. Te spontaniczne pochody związane ze świętami głupców podkreślały wszelkie inności uważane za śmieszne w danym społeczeństwie. Otwierało się pole do wyszydzania odrębności etnicznych, zwłaszcza znanych wszystkim Żydów, ale też bardziej egzotycznych Maurów, Murzynów i później Indian. Korowody i karnawały były zorganizowaną formą rozrywki. Zamiast duchownych organizowali je świeccy, np. bractwa i towarzystwa literackie, różne kompanie. Zdarzające się zakłócenia porządku społecznego, zarówno bójki i zamieszki, jak zbyt otwarta krytyka władz, doprowadzały do zakazu tych zabaw. Miasta stawały się gwarantem i strażnikiem uporządkowanych a nawet moralizujących zabaw. Autor stwierdza, że ludowe początkowo karnawały zostały skonfiskowane. Zamiast kontestacji święta zaczęły glory­ fikować ludzi i całe grupy sprawujące władze. Defilady na wozach ukazy­ wały w okresie baroku alegorie i moralizujące pouczenia. Były to już święta mędrców, a nie głupców, często arystokratyczne święta dworu. Autor dokonał ogromnego wysiłku w sensie pojęciowego uporządkowa­ nia barwnych opisów materiałowych. Odczuwa się jednak brak rozróż­ nień charakteru tych świąt i czasu ich trwania w różnych krajach. Widać �368 RECENZJE I OMÓWIENIA szczególną ostrość antykościelnych drwin w południowej Francji. Niemie­ ckie przepisy miejskie są świadectwem zamiłowania do porządku. W sumie jednak w omawianej książce zaciera się olbrzymia różnorodność tych ludo­ wych czy miejskich zabaw, a dążenie do uogólnień ujednoliciło zbyt mocno różnorodność związaną z charakterem narodowym. Odczuwa się brak po­ dobnego syntetycznego opracowania zabaw, jakie odbywały się w środkowej Europie. Nie sprzyjała im silna władza państwowa a także ostrzejsze wymogi porządkowe władz miejskich. Jednakże szlacheckie zabawy Rzeczypospolitej Babińskiej, podobnie jak bogata Uter atura sowizdrzalska, mogłyby tu do­ starczyć porównawczego materiału. Na Zachodzie absolutyzm i bardziej czujna po okresie reformacji władza kościelna ukróciły te jedynie z pozoru niewinne zabawy. W środkowej Europie miasta były słabsze a rządy szlachty nie lubiły krytyki choćby słabej władzy. Wielkie widowiska barokowe były jednak przez nią organizowane. Zagadnienia te wymagają bUższego zbada­ nia sytuacji w naszej części Europy. Irena Turnau Karol Daniel Kadłubiec, Górniczy śmiech (komizm ludowy pogranicza czesko-polskiego), BibUoteka „Literatury Ludowej", t. 1, Czesław Hernas (red.), Wrocław 1995, ss. 307 Książka D.K. Kadłubca ukazała się w ramach nowej serii Biblioteka „Literatury Ludowej", której patronuje Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Zanim przejdę do jej omówienia wypada powiedzieć kilka słów o samej serii. Powstała ona z inspiracji prof. Czesława Hernasa - wieloletniego Redaktora „Literatury Ludowej". Na łamach tego czasopisma już kilkakrotnie, obok artykułów i rozpraw publikowano również prace zwarte (np. R. 12-15, 34), wiązało się to jednak z koniecznością rezygnacji z wydawania kolejnych zeszytów. To właśnie brak odrębnej serii poświęconej badaniom wychodzą­ cym poza tradycyjne rozumienie folkloru, promującej teksty traktujące o współczesnych jego przejawach i konieczność odciążenia czasopisma legły u podstaw powołania do życia Biblioteki „Literatury Ludowej". Nieprzy­ padkowo nową serię otwiera praca Karola D. Kadłubca, badacza od lat zajmującego się problematyką Śląska Cieszyńskiego, poświęcona problema­ tyce komizmu ludowego pogranicza czesko-polskiego, napisana na podsta­ wie współczesnej prozy ludowej, anegdoty i kawału. Książka składa się z dwóch części: tekstów źródłowych pochodzących z badań terenowych prowadzonych na Zaolziu, zwłaszcza na obszarach zagłębiowskich, oraz warstwy teoretyczno-anaUtycznej. Wyniki badań mogą być uznane za repre­ zentatywne, ponad 1450 tekstów (z tego w książce zamieszczono 185) zebra­ no bowiem w miejscu ich funkcjonowania w obiegu pierwotnym. Autor podkreśla przy tym, że konsekwencją przyjętej techniki badawczej była łańcuchowość procesu folklorystycznego polegająca na „powstawaniu makro- �RECENZJE I OMÓWIENIA 369 struktur fabularnych, wielosegmentowych ciągów narracyjnych, których łącznikiem jest bardzo często postać, typ bohatera, rzadziej tematyka czy gatunkowość" (s. 10-12). Doskonale zdając sobie sprawę z problemu inter­ ferencji gatunkowych, konieczności systemowego podejścia do badań nad prozą ludową K.D. Kadłubiec wybrał za przedmiot analizy angedotę i ka­ wał. Dokonanie takiego zabiegu motywuje następująco: „1 - nie sposób ogarnąć w jednym tomie całości folkloru narracyjnego, 2 - kawały i anegdo­ ty są obecnie [...] najproduktywniejszym, a zatem najbardziej reprezentatyw­ nym gatunkiem prozy ludowej, szczególnie w środowiskach uprzemysłowio­ nych, toteż mają dla nich podstawowe znaczenie także w zakresie śledzenia relacji sub- lub interetnicznych" (s. 17). Autor zrezygnował również z trady­ cyjnego, tematycznego układu zebranego materiału na rzecz układu według miejscowości, aby w ten sposób przedstawić chronologię badań, lokalny zasób, specyfikę i profil gatunku oraz procesy folklorotwórcze, chociaż, jak sam przyznaje, nie zawsze i nie do końca było to możliwe. Precyzując pojęcie folkloru górniczego uzasadnia również jego syntetyczny charakter, omawia procesy adaptacji i asymilacji wątków. Wiele uwagi poświęca cechom komi­ zmu północnocieszyńskiego w kontekście problemów interetniczych, wska­ zując na ich związki z facecjonistyką górnośląską zwłaszcza w warstwie poetyki, języka czy zasadach modelowania świata przedstawionego. Pod­ kreśla znaczenie funkcji familiarnej i integracyjnej komizmu i humoru, rolę humoru jako niezmiernie skutecznego narzędzia kontroli społecznej, co wy­ nika z jego podstawowej cechy, jaką jest wartościowanie rzeczywistości społecznej i sprawia, że ma on również swój wymiar kulturowy, jest bowiem manifestacją tożsamości, poczucia odrębności. Istotne miejsce w rozważa­ niach K.D. Kadłubca zajmuje analiza segmentacji narracji folklorystycznej, znaczenia cząstki inicjalnej (jej modalności, funkcji kodowania fabuły) i finalnej (sens, istota), struktury wątków w anegdocie i kawale. W omawia­ nych tekstach dostrzega wewnętrzny, dychotomiczny układ świata, modelo­ wanego w oparciu o dwie przeciwstawne płaszczyzny, mogące przebiegać horyzontalnie (eksponując ideę etniczną, kulturową) i wertykalnie (eksponu­ jąc ideę socjalną i społeczną). Delimitacja horyzontalna może być również istotą komizmu rozgrywającego się na jednej płaszczyźnie socjalnej, społecz­ nej czy kulturowej, gdy postacie nie są zantagonizowane. Humor górniczy bazuje na opozycjach swój - obcy, kobieta - mężczyzna i innych binarnych układach postaci. Często obiektem komizmu staje się także osoba z we­ wnątrz grupy łamiąca obowiązujące zasady, lub której cechy odbiegają od homogenicznego, jednorodnego obrazu akceptowanego przez środowisko. Na podstawie przeanalizowanych tekstów autor dochodzi do wniosku, że obiektem wartościowania w humorze górniczym są: cechy psychiczne (47% wątków), cechy charakteru (30%), obcość i jej pochodne (17%), opozycja płci (6% wątków!. Z drugiej strony wskazuje na cechy preferowa­ ne: spryt (przebiegłość, chytrość) - ujawniające się w komizmie sytuacyjnym (53% wątków), umiejętność posługiwania się słowem - komizm słowny �370 RECENZJE I OMÓWIENIA (38% wątków), reszta to kontaminacje dwu powyższych sposobów. Poprzez wartościowanie świata, immanentną cechę humoru górniczego, dokonywana jest analiza świata. Wśród metod tejże analizy zasadnicze znaczenie, zda­ niem K.D. Kadłubca, mają: „degradacja", „kontrast", i „niespodzianka". Zakres tych pojęć, ich miejsce w płaszczyznach horyzontalnej i wertykalnej, w odmianie sytuacyjnej i językowej określa autor bardzo precyzyjnie. Wiele miejsca w formie szczegółowych rozważań poświęca autor pro­ blematyce czasoprzestrzeni w omawianych tekstach folkloru. Akcja rozgry­ wa się w przestrzeni niejednolitej ale tworzącej spójną, zamkniętą całość. W jej skład wchodzą: kopalnia, kolonia z domami górniczymi i miejscem zamieszkania oraz droga pomiędzy nimi ze znajdującymi się przy niej gospo­ dami, sklepami, mostami itp. „Czas zdarzeniowy komizmu przylega do czasu rzeczywistości realnej, do czasu empirycznego, toteż rozwija się linear­ nie, syntagmatycznie, podobnie jak czas historyczny, fizyczny" (s. 83). Prze­ strzeń i czas tworzą nierozerwalną całość, warunkują się wzajemnie „rea­ lizują artystyczną jedność utworu". Według autora, komizm różnicuje Śląsk Cieszyński na część południową i północną. Komizm frantowsko-sowizdrzalski, urwisowski jest charakterystyczny dla górniczo-przemysłowej części północnej, dla środowiska górniczego, zdemokratyzowanego, zinte­ growanego, skłonnego do żartobliwego spojrzenia na siebie. Stąd „najbar­ dziej charakterystyczne dla komizmu tego środowiska są te wątki, które eksponują komizm jednopłaszczyznowy, wynikający z jednorodności statusu socjalnego, zawodowego i kulturowego bohaterów - jego nosicieli". Na koniec tego pobieżnego z konieczności omówienia pracy dodać nale­ ży, że autor uzupełnił ją o dokumentację zamieszczonych tekstów, krótkie noty na temat gawędziarzy - informatorów oraz słownik wyrazów gwaro­ wych i zapożyczonych, który stanowi ważną pomoc dla czytelnika, Mirosław Marczyk Zbigniew Libera, Wstęp do nosologii, Wrocław 1996, Wirydarz, ss. 122 W wydawnictwie Wirydarz ukazał się niedawno niezwykły traktat o nie­ jednoznacznej i wielowarstwowej treści, bo taki też jest jego bohater, uwik­ łany w cały szereg zależności od praktyk dyskursywnych, w jakich przyszło mu funkcjonować. „Uogólnionym autorem" najnowszej książki Zbigniewa Libery jest NOS. Nos? Dziwny to bohater. Niepoważny, nieznaczący?! Potrafi jednak znaczyć, choćby poprzez moc różnicowania: godnych i niegodziwych, mądrych i głupich, pięknych i brzydkich. Temat do wyśmiewania, pogardzania, wytyka­ nia, a więc niewątpliwie zauważany, temat wokół którego narósł już znaczny materiał do poważnej dyskusji. Jednak któż odważyłby się na poważną o nim opowieść, aby nie narazić się środowisku naukowemu na śmieszność? �RECENZJE I OMÓWIENIA 371 Oto jest. Nos doczekał się odważnego - Zbigniew Libera, autor wzbu­ dzającej niepewny uśmiech książki Rzyć, aby żyć, książki wielowątkowej i zmuszającej do refleksji wykraczającej poza zakres wąsko pojętego tematu. Można powiedzieć, że „nosologia" kontynuuje tę niezwykle interesującą podróż po ciele człowieka i nauki. Autor traktuje nos jednocześnie jako tekst i pretekst, bo przecież analizując wszelkie możliwe relacje, w jakie uwikłana jest ta „najbardziej wystająca środkowa część twarzy", demaskuje przy okazji mit przeźroczystej etnografii, etnografii zajmującej się „poważ­ nymi sprawami" oraz mit etnograficznego gatunku pisania. Czyż naukową może być książka na tak „niepoważny" temat? Naukowe opowieści przy­ zwyczaiły nas do tego, że powtarzają zaklęcia/pojęcia określonych mód naukowych, nieustannie przypominając nam o autorytetach stojących za „tymi słowami". Przyzwyczaiły nas także do tego, że nudzą długimi, skład­ niowo skomplikowanymi zdaniami, słownictwem, które ma uwiarygodnić autora jako „naukowca", a więc człowieka, który wie jak jest naprawdę, bo przecież „prawda nie jest łatwa". Jeśli więc książka jest inna, jeśli czyta się ją z przyjemnością, jeśli lektura bawi, gorzej - jeśli wzbudza śmiech, to jest to najwyraźniejszy dowód jej nienaukowości. W tym sensie książka Libery nie jest „konwencjonalną" opowieścią naukową, dlatego bez przeszkód mo­ że po nią sięgnąć zarówno czytelnik niezaznajomiony z tajnikami wiedzy antropologicznej, jak i „poważny naukowiec". Konstrukq'a opowieści przypomina szkicefizjonomicznewczesnego rea­ lizmu, których kalejdoskopowa forma i przepych miały zawładnąć czytel­ nikiem raz go bawiąc, raz wprawiając w zdumienie czy w końcu ucząc. U Libery, obok formy takiego szkicu, pod płaszczykiem XLX-wiecznej konwenq'i, istnieje druga narracja, która konsekwentnie ukazuje strukturalny związek między nosem a mikrokosmosem ciała i makrokosmosem kultury. Nos jest tu częścią całego systemu odpowiedniości anatomiczno-funkcyjnych ciała. Ciało w obrębie systemu podobieństwa jest systemem znaków - nos stanowi element gramatyki tego systemu i w powiązaniu z innymi elemen­ tami, kontekstem, który Libera szczegółowo w swej książce omawia, tworzy „obraz", jest źródłem wiedzy o wnętrzu, odbija cechy charakteru, skłonno­ ści, namiętności na zasadzie podobieństwa: to co wewnętrzne uzewnętrznia się w fizjonomii nosa. Godną zainteresowania ilustracją tego problemu jest rozdział poświęcony katalogowi nosów. Okazuje się пр., że nosy duże mają ludzie wysoko urodzeni, monarchowie - tu nos uwierzytelnia ich mądrość i wielkość, małe natomiast mają ludzie służalczy, niestali, oraz piękne kobie­ ty. Ludzie grubiańscy, lud („grube obyczaje") ma na ogół nosy grube, mięsiste, choć „ludy wybrane", np. górale tatrzańscy, mają nosy kształtne, smukłe jak „strome stoki górskie". Fizyczna inność nosa jest rzutowana na inność społeczną. W obrębie mikrokosmosu ciała, symetrie i odpowiedniości nosa i członka są notowane zarówno w starożytnym Rzymie, jak i we współczesnej polskiej kulturze ludowej. Na podstawie wielkości nosa (także ust) ocenia się wielkość narządów płciowych. Autor krótko tłumaczy te �372 RECENZJE I OMÓWIENIA zależności: „w wielu językach i kulturach dostrzega się liczne podobieństwa anatomiczne i funkcyjne pomiędzy głową, mózgiem, twarz, w tym i nosem, i jeszcze myśleniem, jedzeniem, kichaniem, smarkaniem, itd., a pośladkami, odbytem, ekskrementami, defekacją oraz genitaliami, życiem seksualnym. W efekcie tego, tyłek bywa ujmowany jako «lewa gęba», «twarz na орак», odbyt - «antypody ust», mózg i umysł przedstawia się jako «pojemniki» ekskrementów, wielkości narządów płciowych odpowiadają rozmiarom nosa czy ust itd., itp. Toteż kiedy nie chcemy powiedzieć «mam cię w dupie», możemy użyć powiedzenia: «mam cię w nosie», zamiast «pocahxj mnie w dupę/chuja» - «pocałuj mnie w nos», mamy prawo do takiego przekładu «gówniarz-smarkacz»" (s. 62-63). Interpretacja wyobrażeń kulturowych związanych z nosem sięga znacznie głębiej, wciąż dalej. Nos ma tendencje ekspansjonistyczne, „ambicje im­ perialistyczne", jednak konsekwentna dyskusja wokół nosa próbuje ten ży­ wioł opanować, nie zredukować, lecz wytłumaczyć przez pryzmat określonej praktyki dyskursywnej, która operuje na granicy dwóch porządków: zjednej strony nauki o ambicjach demiurgicznych, a z drugiej - myśU mitycznej. Analizując „dylemat nosa" autor pokazuje niemożność rozdzielenia tych porządków, jednocześnie ukazując moment słabnięcia i nieustającej obecno­ ści tej praktyki, podobnie jak czyni to Foucault w stosunku do myśli nowoczesnej. Ta formacja dyskursywna, która pozwoliła tak długo fizjonomice (od Arystotelesa) funkcjonować w oficjalnym obiegu myśli nauko­ wej, wyczerpując się oddała ducha kulturze masowej i kulturze ludowej, gdzie, według autora, nos dopiero się „rozgadał". Pierwsze rozdziały charakteryzują myśl fizjonomistów, m.in. Arystotelesa i Lavatera, która ukształtowała na długo pojmowanie części ciała jako metaforycznych i metonimicznych odpowiedników charakteru, stanów ducha czy kondycji moralnej. Co ciekawe, nawet współczesny zupełnie Słownik antropologiczny próbuje znaleźć w tym niezwykłym fenomenie nosa wyróżnik człowieka, wysuwając przy tym iście arystotelesowskie argumenty, przypomina­ jąc raczej tradycje hermetyczne niż pokartezjańską „naukę". Po drodze zamieszcza autor oryginalny, jeden z licznych w literaturze XIX-wiecznej traktatów pt. Rozprawa o nosach. Kolejne rozdziały przybliżają sposoby funkcjonowania wyobrażeń związanych z nosem w ramach kultury masowej i ludowej, zarówno obecnej jak i dawnej. Rozszerzają się też konteksty kulturowe wiążące się z nosem, jak пр.: wróżby z nosa, wyobrażenia związane z oddychaniem nosem, z zapachami, kichaniem i smarkaniem, tworząc niezwykle przejrzystą ramę dla wcześniejszych ustaleń. Okazuje się, że wiele z wierzeń dotyczących nosa opiera się z jednej strony na jego medialnym charakterze, na tym, że jest jedną z granic ciała, z drugiej na wartościowanych relacjach przestrzennych (góra-dół, prawo-lewo). Język nosologii, język ciała, sposoby przedstawiania świata za pomocą metafor cielesnych były i są szeroko praktykowane, co więcej wciąż mają niezwykłą moc oddziaływania na „zbiorową wyobraźnię". Pomimo znacz- �RECENZJE I OMÓWIENIA 373 nego wyciszenia „myśli mitycznej" i związanej z nią struktury podobieństwa, współczesna „myśl nowożytnoeuropejska" nie zdołała uniknąć myślenia za pomocą ciała, ze wszystkimi stąd wynikającymi konsekwencjami, a więc przekładaniem odpowiedniości cielesnych na rzeczywistość społeczną, poli­ tyczną czy naukową. Autor kończy swą nosologic wymownym tego przy­ kładem, który pojawia się jakby niechcąco, na marginesie, a tak naprawdę „wieńcząc dzieło" zgrabną klamrą. Przedstawia bowiem „Polityczny dyle­ mat nosa". Nos Kleopatry, Jelcyna stają się elementami gry politycznej, wplatają się w historię kształtując pośrednio przebieg wydarzeń. Wynik dylematu jest oczywisty - do dziś wielkie debaty polityczne czy historyczne można komentować i komentuje się w języku nosologii, nie narażając się na niezrozumienie. Nos ma wciąż znaczną siłę perswazji, potrzebny jest jednak ktoś, kto pozwoliłby mu na powrót do nas przemówić. Z całą pewnością Zbigniew Libera otwiera przed każdym taką możliwość. Marcin Brocki John Van Maanen, Tales of the Field. On Writing Ethnography, The Univer­ sity of Chicago Press, Chicago and London 1988, ss. 144, indeks nazwisk John Van Maanen jest profesorem w Sloan School of Management w Massachusetts Institute of Technology. Od lat zajmuje się teorią orga­ nizacji a w szczególności etnografią współczesnych organizacji. W recen­ zowanej książce zajmuje się przede wszystkim rolą badacza w zbieraniu i opracowywaniu danych terenowych oraz charakterystyką form literackich używanych przez badaczy do przedstawiania wyników swoich badań. Van Maanen przedstawia również krótką charakterystykę ograniczeń, z jakich należy sobie zdawać sprawę pisząc prace etnograficzne (opisy etnograficzne są dokumentami z pogranicza dwóch kultur: kultury obserwowanej i kultury obserwatora tak więc należy wziąć pod uwagę, że opis etnograficzny to tylko interpretaba jakiejś kultury a nie jej „doskonały" zapis). Autor twierdzi, że opisy/prace etnograficzne są dziełami literackimi, w których badacze usiłują nie tylko przekazać, to co zaobserwowali lecz również zrobić to w sposób, który najlepiej będzie służył ich celom (cele te mogą być różne: od zaciekawienia czytelnika po spełnienie wszystkich kryteriów formalnych wymaganych przez przełożonego, profesora itd.). W związku z tym autorzy uciekają się do różnego rodzaju konwencji litera­ ckich i chwytów retorycznych, co powoduje, że wynik ich pracy bardziej jest podobny do opowieści, bajki (tale) niż do pracy naukowej w tradycyjnym tego słowa znaczeniu. W rozdziale pierwszym „Fieldwork, Culture, and Ethnography" autor zawarł opis roli, jaką w etnografii odgrywają badania terenowe oraz reflek­ sje nad możliwością poznania badanej kultury. W rozdziale drugim „In �374 RECENZJE I OMÓWIENIA Pursuit of Culture" przedstawiona została krótka historia etnografii i jej miejsca wśród nauk społecznych, główne rodzaje modelowych czytelników, do których raporty z badań terenowych są kierowane (czytelnik-etnograf, czytelnik-naukowiec zajmujący się naukami społecznymi, czytelnik popular­ ny) oraz wpływ modelowego czytelnika na formę opisu wyników badań. W kolejnych rozdziałach przedstawione zostały najważniejsze i najczęściej występujące rodzaje narracji. Rozdział trzeci „Realist Tales" to charakterystyka sposobu narracji na­ zwanego „opowieści realistyczne". Jest to opis formalny, narracja prowa­ dzona jest w trzeciej osobie liczby pojedynczej; w tekście brak wzmianek o działaniach i myślach autora, występują tylko członkowie badanej kultury, a badacz decyduje o tym, jak dana kultura będzie interpretowana i prezen­ towana. Rozdział czwarty „Confessional Tales" jest charakterystyką typu narracji stosowanego w „opowieściach-spowiedziach". W tym typie narracji uwaga skupiona jest w większym stopniu na badaczu i jego przeżyciach, badana kultura opisywana jest natomiast niejako przy okazji. Duży nacisk kładzie się na zaangażowanie autora w prowadzone badania. Rozdział pt. ,,Impressionist Tales" to próba opisu narracji „impresjo­ nistycznej". Ten typ narracji ma przedstawić wybrany moment, migawkę z życia przedstawicieli opisywanej kultury. Opis jest sporządzany z perspek­ tywy bardzo osobistej i ma za zadanie przedstawić raczej zdarzenia nie­ zwykłe niż normalny bieg życia. Opisywane jest działanie przedstawicieli danej kultury a nie oni sami czy też wynik ich działań. W wyniku za­ stosowania tego typu narracji modelowy odbiorca ma przeżyć opisywany świat razem z autorem, a nie „na zimno" analizować dane. W ostatnim rozdziale „Fieldwork, Culture, and Ethnography Revisited" autor zastanawia się nad faktem współwystępowania różnych typów narracji oraz nad konsekwencjami, jakie z tego faktu wynikają. Na zakończenie po krotce charakteryzuje inne, mniej popularne rodzaje opowieści: opowieść krytyczna, formalna, literacka, wspólnie-opowiedziana (jointly-told). Przemysław Hensel Kultura przedsiębiorczości, Brigitte Berger (red.), tłum. Kazimierz Frieske, Oficyna Literatów „Rój", Warszawa 1994. Czy istnieje jakaś kultura, społeczeństwo nie znające pojęcia i znaczenia słowa „przedsiębiorczość"? W polskim społeczeństwie słyszy się ten termin do znudzenia w mediach i od znajomych, ale czy wszyscy rozumiemy to słowo tak samo, czy zastanawiamy, co się pod nim kryje? Co kształtuje zjawisko zwane przedsiębiorczością, co ma na nie wpływ? Tym problemem zajęli się autorzy omawianej książki. Pracę wydano niedawno, prezentuje więc aktualne spojrzenia i opinie na ten temat. �RECENZJE I OMÓWIENIA 375 Autorzy stanowią zespół profesjonalistów, przedstawicieli różnych dzie­ dzin nauki - od ekonomistów poczynając, poprzez psychologów i socjolo­ gów, na antropologach kończąc. Wielki to walor, gdyż dzięki temu nie rozpatrywali oni zjawiska jednopłaszczyznowo, pokusili się też o jego szer­ szy kontekst kulturowy. W przeciwieństwie do wielu jednostronnie patrzą­ cych ekonomistów, postanowili poruszyć tak ważną sprawę, jak wpływ na przedsiębiorczość czynników społecznych - przekonań moralnych, wartości, norm, jakie cenią sobie ludzie pochodzący z różnych kultur. Dotąd pomija­ no je, uważając przedsiębiorczość za zjawisko samo w sobie, jednorodne, jednoznaczne i łatwo definiowalne. Autorzy wykazali, że tak nie jest. Przed­ siębiorczość kształtowana jest przez „bagaż" kulturowy przyniesiony przez przedsiębiorców, co więcej - tworzy ona swoją własną kulturę. Jest to ważne spostrzeżenie, bo - jak sugerują autorzy - może ona stanowić przeciwwagę dla kultury biurokracji, przenikającej (o czym chyba wszyscy wiemy z włas­ nego doświadczenia) większość instytucji i organizacji. Kultura przedsiębiorczości nie jest arbitralna, jako że nie cytuje definicji - ani przedsiębiorczości, ani kultury. Tę ostatnią rozpatruje globalnie „jako coś ogólnego, obejmującego całość ludzkich sposobów życia", skupia się na fakcie kulturowego zróżnicowania świata, uznaje też zmienność kultury. Nie podaje także jednej wspólnej definicji przedsiębiorczości. Autorzy szukają raczej wspólnych jej cech konstytutywnych jako zjawiska występującego w ramach każdego społeczeństwa, istniejącego w ramach kultury i jedno­ cześnie ją tworzącego. (O swą własną definicję pokusiła się jedynie redaktor­ ka). Dają oni jednak obraz zagadnienia, możliwość głębszego spojrzenia na przedsiębiorczość, dzięki poszerzeniu horyzontu i punktu widzenia na nią. Przedsiębiorczość może być różna, bo tworzą ją ludzie różnych kultur, zróżnicowani w swych poglądach, przyzwyczajeniach i obyczajach. Pozwala­ ją ujrzeć tło i warunki kształtujące, pozwalają więc też na lepsze rozumienie i definiowanie słowa. Cenny jest też fakt, że autorzy popierają rozważania teoretyczne prezentowanymi porównawczo przykładami przedsiębiorczości, a także jej śladami w różnych społecznościach. Pozwalają przy tym reprezen­ tantom różnych nauk na ukazanie w swych esejach właściwego tylko ich dziedzinom punktu widzenia. Tworzy to więc interesującą mozaikę opinii. Przedstawiają oni elementy kultury, które przyczyniają się do powstawania nowych form przedsiębiorczości, opisują „proces odkrywania i interpreto­ wania rzeczywistości gospodarczej, właściwy przedsiębiorczości", ukazują kulturowe zakorzenienie instytucji gospodarczych, związanych z określony­ mi grupami etnicznymi, wreszcie opisują odmienne tradycje przedsiębior­ czości w różnych grapach etnicznych (Hindusi, Afrykanerzy, Murzyni). Ważne jest przy tym, że swe tezy i obserwacje popierają bezpośrednimi rozmowami z przedsiębiorcami, co pozwala na spojrzenie „od wewnątrz", na opisanie problemu niejako w dwóch wymiarach. Dają też szansę swoim przeciwnikom. Przedostatni głos w książce krytykuje podejście badawcze uwzględniające rolę kultury w przedsiębiorczości. �376 RECENZJE I OMÓWIENIA Książka wciąga. Napisana stosunkowo prostym językiem ukazuje bogac­ two tematu, jej wartość polega na zwróceniu uwagi na rolę czynników kulturowych w kształtowaniu współczesnego przedsiębiorcy, „stającego się nową siłą społeczną". Styka się z nią przecież każdy z nas, lepsze jej zrozumienie może więc mieć także znaczenie praktyczne. Lubomira Trojan Bronisław Baczko, Wyobrażenia społeczne, Warszawa 1994, PWN, ss. 275 Książka Bronisława Baczki jest zbiorem esejów zainspirowanych bada­ niami wyobraźni utopijnej, które doprowadziły autora do podjęcia szerszych analiz wątku tworzenia przez społeczeństwo wyobrażeń o sobie samym jako o tworze przejrzystym. Jak twierdzi Baczko, w ten właśnie sposób powstają pewne idee-obrazy, które nie są prostymi odbiciami rzeczywistości społecz­ nej, lecz wyobrażeniami, za pomocą których społeczeństwo postrzega swoje wewnętrzne podziały, legitymuje swoją władzę, wypracowuje modele - wzo­ ry do naśladowania. Refleksję metodologiczną, od której wychodzi w swych rozważaniach autor, stanowi przypomnienie podejścia do problematyki wyobrażeń spo­ łecznych - począwszy od przemyśleń Machiavellego, Rousseau, Micheleta, przez klasyczne pole badań opierające się przede wszystkim na ideach Marksa (nacisk na pochodzenie i funkcję wyobrażeń społecznych w konflik­ tach klasowych), Durkheima (problem korelacji między strukturami społecz­ nymi a zbiorowymi wyobrażeniami), Maxa Webera (problematyka funkcji wyobrażeń społecznych w tworzeniu sensu działań społecznych) do now­ szych koncepcji rezygnujących z pomysłu uniwersalnej koncepcji społeczeń­ stwa a odwołujących się do zróżnicowania społeczeństw i kultur. Należą tu m.in. koncepcje szkoły Annales, teorie wykorzystujące dorobek psychoana­ lizy i antropologii strukturalnej. Celem rozważań metodologicznych jest pokazanie wieloaspektowości problemu wyobrażeń społecznych, jak również umiejscowienie przez autora własnego pola badań. W swoich esejach Baczko pragnie bowiem zaakcen­ tować miejsce, jakie posiada wyobraźnia społeczna w całym systemie sym­ bolicznym (mity, rytuały, utopie, ideologie, wierzenia) określającym toż­ samość zbiorowości i regulującym życie zbiorowe. Autor przywołuje kon­ krety historyczno-kulturowe dotyczące różnych społeczeństw oraz teksty pisane - nośniki pewnych idei, jednocześnie kształtujące, jak i odzwiercied­ lające tendencje wyobraźni zbiorowej. Jednym z podstawowych problemów pokazanych w tej pracy staje się zatem kwestia konstruowania wyobrażeń społecznych jako wypadkowych doświadczeń, pragnień interesów i dążeń społeczeństwa. Na pierwszy plan wysuwa się tu właśnie kwestia utopii i wyobraźni utopijnej, w najbardziej �RECENZJE I OMÓWIENIA 377 klarowny sposób ujmującej pragnienia społeczeństwa, aby być tworem spój­ nym i przejrzystym. Analizując różnorodne teksty utopijne (począwszy od czołowej pozycji - Utopii Thomasa Moore'a, a skończywszy na 1984 Orwel­ la) Baczko pokazuje niezwykłą przydatność tego wyobrażenia do konstruo­ wania całego repertuaru mitów politycznych i konstytuowania określonych zjawisk (bunty społeczne, totalitaryzm). Przedstawiając nam rytuały buntu chłopskiego we Francji X V I I w., symboliczne tło Rewolucji Francuskiej oraz czasów terroru stalinowskiego (tworzenie nowych symboli, produkowanie obrazów charyzmatycznego przy­ wódcy lub „duchowego przodka") autor chce ukazać, w jaki sposób wyobraź­ nia społeczna staje się symboliczną osnową procesów i zjawisk historycznych. Kolejnym problemem pojawiającym się w tej pracy będzie kwestia pod­ stawowej funkcji wyobrażeń społecznych, jaką ma być organizowanie i opa­ nowywanie na poziomie symbolicznym czasu zbiorowego. Baczko przenosi nas zatem do polskich realiów okresu „Solidarności" (1980/81) i śledzi procesy modelowania przez społeczeństwo tzw. pamięci zbiorowej działają­ cej przez sieć określonych wyobrażeń, rytuałów, świąt i stereotypów od­ noszących się do pewnej szczególnej przeszłości, która to przeszłość staje się integralnym składnikiem walki politycznej w teraźniejszości oraz zbiorowej nadziei dotyczącej przyszłości. Autor podejmuje również problem strategii panowania nad wyobrażeniami społecznymi jako czynnika, który, według koncepcji utopijnych (Huxley, Orwell) daje całkowitą władzę nad społeczeństwem. Na tle wydarzeń Rewolucji Francuskiej, okresu stalinowskiego, ruchu solidarnościowego w Polsce ukazuje mechanizmy propagandy, terroru, tworzenia charyzmatycznych obrazów realnych i „duchowych" przywódców, podaje mniej lub bardziej jaskrawe przykłady strategii opanowywania przez władzę sfery wyobrażeń społecznych. B. Baczko w swej pracy pokazuje zatem, w jaki sposób wyobraźnia społeczna reguluje i kontroluje życie zbiorowe, dostarczając schematu inter­ pretacji różnorodnym doświadczeniom jednostkowym, w jaki sposób przy­ czynia się zarazem do konstruowania, ale także i rozpadu pewnych typów świadomości społecznej. Agnieszka Pokropek Bill Devall, Georges Sessions, Ekologia głęboka, Warszawa 1995, wyd. „Pusty Obłok" „Jedno wiemy z pewnością. Ziemia nie została stworzona dla człowieka, to człowiek został stworzony dla Ziemi" - słowa wypowiedziane przeszło sto lat temu przez indiańskiego wodza Seattle wyrażają pogląd diametralnie różny od biblijnej zachęty: „czyńcie sobie Ziemię poddaną". Biegunowe przeciwstawienie dwu koncepcji widzenia świata, relacji człowieka ze wszyst­ kim, co go otacza, stanowi fundament, dziś już klasycznej, książki pt. �378 RECENZJE I OMÓWIENIA Ekologia głęboka. Jej autorami są dwaj kalifornijscy myśliciele: Bill Devall (wykładowca na stanowym uniwersytecie Humboldta w Kalifornii i działacz ruchu ekologicznego) oraz Georges Sessions (filozof z Sierra College, Kali­ fornia). Książka zawiera kompletną wiedzę na temat genezy, założeń i prak­ tyki filozoficznego nurtu ekologicznego, nazwanego ekologią głęboką. Termin ten pojawił się w literaturze po raz pierwszy w 1973 r. w artykule Arne Naessa (filozofa, działacza i teoretyka ruchu ekologicznego) pt. The Shallow and the Deep. Long Range Ecology Movement. „Duchowo głębokie" podejście do Natury ma wynikać, według Naessa, z większej wrażliwości i otwartości człowieka na siebie samego i na otaczające go inne formy życia. Jego istotą ma być nieustanne stawianie dociekliwych pytań natury filozo­ ficznej i religijnej. Pytania te doprowadzić powinny do „norm ostatecznych" (prawd już nieredukowalnych), będących warunkiem człowieczej samoreali­ zacji i przekonania o biocentrycznej równości gatunków. Tak rozumiana głębia ekologii staje się drogą kształtowania równowagi wewnętrznej i har­ monii między jednostkami i wspólnotami a naturą. Jej jądrem jest poszano­ wanie wszystkich form życia. W tym ujęciu człowiek nie jest ani panem, ani rządcą Świata. Jest tylko jednym z wielu równoprawnych składników eko­ systemu wszechświata. Każdy z nich ma sobie właściwą wartość immanentną, niezależną od ludzkich antropocentrycznych ocen. Inspiracją tez teoretyków ekologii głębokiej była przede wszystkim prak­ tyka tzw. wspólnot alternatywnych, definiowanych jako grupy zorganizowa­ ne demokratycznie, w odróżnieniu od scentralizowanych społeczeństw świa­ ta zachodniego. Autorzy recenzowanej książki mają na myśli głównie społe­ czeństwa plemienne, a także grupy realizujące ruchy kontestatorskie, wspól­ noty nieortodoksyjnych wyznań religijnych oraz powiązane ze wschodnimi tradycjami duchowymi. Ekologia głęboka czerpała również inspiracje z filo­ zofii europejskiej (np. od M . Heideggera), z naturalistycznej literatury ame­ rykańskiej i z doświadczeń działaczy ekologii (np. J. Muir'a). Punktem wyj­ ścia koncepcji autorów Ekologii głębokiej jest przekonanie o poważnym i stale się pogłębiającym światowym „kryzysie kulturowym i osobowym". Utożsamiają go z kryzysem ekologicznym. Nie precyzują jednak ani pojęcia „kryzysu kulturowego", ani nie charakteryzują relacji między ekologią a kulturą. W polu ich zainteresowań pozostaje ogólny kryzys ekologiczny, którego przyczyn upatrują w świecie współczesnym, zdominowanym przez konsumpcyjny światopogląd jednostek i społeczeństw oraz bezkrytyczną wiarę w nieograniczony postęp cywilizacji i drapieżny antropocentryzm za­ chodniej kultury. Ekologia głęboka ma się stać wyjściem alternatywnym. Ekologia głęboka ma się więc stać sposobem na życie. W żadnym przy­ padku nie może się przekształcić w „wyspecjalizowane lobby" (jak to się stało z ruchem na rzecz ochrony przyrody i jej zasobów). Jest to po prostu radykalna filozofia kontestacji i sprzeciwu wobec panującego porządku, która się domaga odrzucenia nadmiaru techniki i rezygnacji ze sztucznie rozbudzanych potrzeb konsumpcyjnych. �RECENZJE I OMÓWIENIA 379 W dziedzinie życia społecznego ekologia głęboka proponuje zastąpienie „scentralizowanych wspólnot narodowych" przez taki rodzaj wspólnoty, który by umożliwił „prawdziwą pracę" (tym terminem określa się w litera­ turze ekologicznej wysiłki zmierzające do rozbudzenia powszechnej świado­ mości ekologicznej). Autorzy są zdania, że naturalnym sposobem spoleczno-ekologicznego zorganizowania są bioregiony, w których największe zna­ czenie przywiązują do harmonijnie zestrojonych systemów naturalnych (tzn. do równowagi środowiskowej) oraz do ich możliwości samoregulowania (tzn. funkcjonowania bez kontroli zewnętrznej). Bioregiony mają być także ośrodkami kultywowania „ducha bioregionu", rozumianego jako bliska re­ ligii kontemplacja i doświadczanie przestrzeni. Koncepcje B. Devall'a i G. Sessions'a nawiązują do tradycji odległych kultur plemiennych, w których wzorce zachowań wyrastały przez tysiąclecia z doświadczeń łowieckich, zbierackich czy kopieniaczych, przetwarzanych rozwagą na normy chroniące Ziemię, ludzi i życie. Są zdania, że to cywiliza­ cja spustoszyła naszą planetę w pogoni za... Za czym? - pytają, i pytanie to staje się jądrem filozofii ekologii głębokiej. Wokół niego narastają w książce rozmaite odpowiedzi, a ich sens niekiedy wkracza w dziedzinę science fiction, niekiedy też staje się marzeniem o powrocie do sytuacji rajskiej. Przeważa jednak - mimo pozorów naiwności i sentymentalizmu tej filozofii - stanowi­ sko mądre i racjonalne, krytyczne i futurologiczne, które ukazuje możliwości pokonania barier kulturowych w świecie ludzi i zachowania wartości natury. Ukazuje się prawdziwa głębia odmiennych rzeczywistości. Paweł Kalinowski Deborah Tannen, Ty nic nie rozumiesz! Kobieta i mężczyzna w rozmowie, Warszawa 1995, wyd. W.A.B. Deborah Tannen jest profesorem socjolingwistyki na Uniwersytecie Georgetown w Waszyngtonie. Zajmuje się głównie problemami komunika­ cji, a więc podstawami stosunków międzyludzkich. Popularność zdobyła książką pt. Nie o to mi chodziło! W jaki sposób styl konwersacypiy powoduje nawiązanie bądź zerwanie stosunków z innymi ludźmi. Autorka przedstawiła w niej własne obserwacje i badania, pokazujące style konwersacji między ludźmi w różnych częściach Stanów Zjednoczonych, w różnych grupach etnicznych, w obrębie płci. I właśnie ten ostatni materiał (któremu po­ święciła zaledwie jedną dziesiątą tekstu książki) spotkał się z żywym od­ biorem czytelników i z największym ich zainteresowaniem. Fakt ten stał się powodem napisania następnej książki, tu omawianej. D. Tannen rozwinęła i wzbogaciła w niej materiał ukazujący odmienność stylów konwersacyjnych kobiet i mężczyzn, leżącą na ogół u podstaw nieporozumień w ich codziennych kontaktach. Pokazując, analizując i interpretując odmienności �380 RECENZJE I OMÓWIENIA w sposobie formułowania i wyrażania myśli przez obie płci proponuje, by uznać, że także w tym przypadku mamy do czynienia z odrębnymi kul­ turami, choć obydwie należą do tej samej cywilizacji. Założenie odmienności kultur konwersacyjnych pozwala D. Tannen spoj­ rzeć na sposoby rozmawiania kobiet i mężczyzn tak, jak antropolog spogląda na odmienne kultury. Pokazuje więc sens w pozornie bezsensownych nieporo­ zumieniach małżeńskich, towarzyskich, koleżeńskich, domowych. Odkrywa też kobiece i męskie interpretacje wspólnych rozmów, podobnych sformułowań, identycznych wyrażeń. Wynika z nich istota nieporozumień, tkwiąca w odmien­ nie wypowiadanych intencjach. Kobiety i mężczyzn dzieli bowiem wcale niemała przepaść nie tylko w sposobie odbierania rzeczywistości, lecz także jej opisywania. Kobieta w „swoim świecie" uważa za najważniejsze więzi z innymi ludźmi, oparte na wzajemnym wsparciu. Mężczyzna skupia się przede wszyst­ kim na informacji i własnym miejscu w społecznej hierarchii. Cele ich komunikatów we wspólnych rozmowach nie są więc zbieżne: on ustala „pionowe" zależności hierarchiczne, ona - „poziome" relacje wspomagania. Bardzo często zatem zdarza się, że rozmawiając, zachowują się tak, jakby każde mówiło inną gwarą, choć język pozostaje ten sam. Dużą zaletą książki jest jej żywy język, humor, bogactwo przykładów z codzienności i literatury. Aleksandra Sadowska Andrzej Zajączkowski, Elity urodzenia, Warszawa 1993, Semper, ss. 96 Elity urodzenia są próbą syntetycznego ujęcia problematyki elit w społeczeń­ stwie. „Cała książka ma za zadanie ujawnienie pewnych prawidłowości ogólnych, nie zaś opis procesów zachodzący w wybranych krajach i epokach" (s. 14). W tym celu autor dokonuje przeglądu różnych form organizacji społecznej i państwowej: od tych, które uznaje za najprostsze. Społeczności plemienne Afryki pozwalają mu uchwycić moment pojawienia się instytucji pod względem funkcji zbliżonych do elit; jest to także miejsce - przy omawianiu innych kultur pozaeuropejskich - by zaproponować swoje definicje stanu, klanu i kasty, a także istotne dla całej idei książki rozróżnienie między statusem osiągniętym a przypisanym; autor dodaje, że będzie go interesował tylko ten ostatni (s. 6). Poprzez duchowo i geograficznie bliskie kulturze europejskiej cywilizacje starożytnej Grecji i Rzymu autor podkreśla rolę 1 2 1 W tej dziedzinie można Autorowi zaufać, Zajączkowski jest bowiem także znanym i uznanym afrykanistą (por. A. Zajączkowski 1970; Obrazy 1973). Ponieważ książka ta jest bardziej esejem niż publikacją stricte naukową, autor nie przedstawia swojej metodologii na wstępie (choć później powołuje się na inspirację myślą V. Pareto i innych socjologów). Wydaje mi się jednak, że najbliżej byłoby mu do metodologii funkcjonalnej. 2 �RECENZJE I OMÓWIENIA 381 przejścia od organizacji plemiennej do polis i pojawienie się zróżnicowania klasowego: po raz pierwszy wyrażana jest także myśl, która będzie towarzyszyć analizom do końca książki - elity urodzenia to nie tylko prestiż i przywileje, ale także funkcja kulturowa, polityczna i gospodarcza (s. 13). Zajączkowski przygląda się także procesom zamykania elit i jednocześnie przenikania do nich bardziej aktywnych jednostek z niższych warstw społecznych. Książkę kończy analiza struktur społecznych czterech krajów Europy średniowiecznej i nowoży­ tnej: Anglii, Francji, Polski i Rosji. Nie moim jest tu zadaniem przytaczanie treści książki. Chcę natomiast podkreślić, że Zajączkowski, dzięki niesłychanej erudycji oraz umiejętności doboru i syntetyzowania faktów, w sposób przejrzy­ sty i zrozumiały przestawia charakterystykę i strukturę elit wyżej wymienionych krajów. Zwraca też uwagę, że differentia specifica polskiej szlachty to jej podwójna struktura - klasowa i stanowa (s. 35). W kolejnym rozdziale pt. „Zmiana i ciągłość" omawiane są dzieje elit społecznych w X I X w. Powiada Autor, że Wielka Rewolucja „w miejsce elity urodzenia wprowadziła elitę zasług, często faktycznie elitę pieniądza" (s. 46), i ukazuje, że podobne procesy otwierania się granic stanów, aż do ich prawnego zniesienia, mają miejsce we wszystkich czterech krajach (choć geneza, przebieg i znaczenie tych procesów są w każdym kraju inne). W rozdziale „Wielka rewolucja przemysłowa" analizowany jest proces powiązań kulturowych i kapitałowych pomiędzy burżuazją i elitami szlache­ ckimi: szlachta przedstawiana jest jako rezerwuar zachowań i postaw trak­ towanych jako wzorce, jest też siłą społeczną akulturującą „nowych boga­ tych". Autor ukazuje nam „proces zlewania się w jedną całość dwu elit urodzenia, jednej - silnie zakorzenionej w kapitalistycznej rzeczywistości, drugiej - pod tym względem znacznie słabszej, ale wyposażonej w atrakcyjną dla pierwszej mitologię" (s. 61). W przypadku Polski wskazuje na powstanie inteligencji jako warstwy społecznej i jej podstawowego wyznacznika jako elity: prestiżu społecznego. Zajączkowski dociera ze swoim projektem do dnia dzisiejszego, omawia­ jąc problem elity (w tym elity urodzenia) Polski i Rosji w okresie władzy komunistycznej, a także wyższej biurokracji francuskiej (jako grupy społecz­ nej genetycznie i funkcjonalnie nawiązującej do szlacheckich i wielkoburżuazyjnych elit urodzenia). Jednak najciekawszą i najbardziej inspirującą częścią książki są dwa ostatnie rozdziały: refleksja nad myślą sozologiczną zajmującą się tą problematyką (Pareto, Veblen, Bourdieu) i podsumowanie snutych w książce rozważań. Autor twierdzi, że „każda elita jest w gruncie rzeczy elitą urodzenia" i uściśla: „każda elita pragnie się utrwalić jako elita urodzenia, ale członkom wielu z nich udaje się to na krótko" (s. 87). Książka ta zasługuje na uwagę, ponieważ jest jednym z niewielu wy­ ważonych i przemyślanych głosów w dyskusji trwającej od początku lat osiemdziesiątych , mających na celu ustalenie sensu, funkcji społecznych, 3 3 Zob. przypisy do artykułu A. Jawłowskiej (1995). �382 RECENZJE I OMÓWIENIA uwarunkowań i przyszłości polskiej inteligencji (tu używam tego terminu w rozumieniu zbliżonym do prezentowanego w Elitach urodzenia). W latach ostatnich (po 1989 r.) pojawiła się popularna koncepcja naturalnej śmierci inteligencji i stworzenia klasy średniej (Zieliński 1993), niemniej istnieją też poglądy wydające się trafniej interpretować skompolikowaną rzeczywistość transformacji ustrojowej (Mokrzycki 1995). Na koniec oddajmy głos samemu Zajączkowskiemu: (procesy demokra­ tyzacji, zmiany w obiegu informacji czy też] „przekształcanie się życia spo­ łecznego zgodnie z modelem mass society [...] nie grożą eUminacją elit z życia społecznego. Liczne i specyficzne, o krótkiej kadencji istnienie i działania, szybko wymieniane na inne, istnieć będą zawsze" (s. 88). LITERATURA J a w ł o w s k a A. 1995 Producenci kultury, [w:] Powroty i kontynuacje. Zygmuntowi Baumanowi w darze, E . Tarkowska (red.), Warszawa, IFiS P A N , s. 71-95. Mokrzycki E. 1995 Nowa klasa średnia?, [w:] Powroty i kontynuacje. Zygmuntowi Baumanowi w da­ rze, E . Tarkowska (red.), Warszawa, IFiS PAN, s. 54-70. Obrazy... 1973 Obrazy świata białych, A. Zajączkowski (red.), Warszawa, PIW. Z a j ą c z k o w s k i A. 1970 Muntu dzisiaj, Warszawa, PIW. Z i e l i ń s k i M. 1993 Pożegnanie z inteligencją, „Res Publica Nowa", nr 9 (60), s. 49-51. Witosław Klembowski �Mija już 11 lat od ogłoszenia konkursu pod tytułem „Fotografia chłopów polskich" przez redakcje dwóch pism „Nowej Wsi" i „Fotografii". W konkursie wzięło udział kilkaset osób z całej Polski, a jego efektem była wystawa, będąca wydarzeniem kultural­ nym roku. W ten sposób powstał dość pokaźny, bo liczący ponad 5000 sztuk zbiór fotografii polskiej wsi. Przeważają portrety ro­ dzinne, liczne są także fotografie upamiętniające np. szczególnie ważne w życiu chłopa ceremonie rodzinne, jak wesele i komunia, pogrzeb i inne ważne uroczystości w życiu całej społeczności lokalnej: dożynki, odpusty, przyjazd biskupa, itp. Pozostałe tematy zdjęć tego zbioru to praca codzienna, a więc np. żniwa, kopanie kartofli, międlenie lnu, ale również praca na obczyźnie - w Niem­ czech, Francji, służba wojskowa, itp. Fotografie pochodzą z obszaru całej Polski, chociaż największy stosunkowo zbiór stanowią zdjęcia z zachodniej części kraju (Śląska, Pomorza i Wielkopolski), zdecydowanie mniej jest zdjęć z dawnych polskich Kresów wschodnich. Najstarsze zdjęcie pochodzi z 1860 roku. Najnowsze natomiast są fotografie z czasów drugiej wojny światowej. Najwięcej jest zdjęć z okresu międzywojennego i pierwszych lat wojny. Cały zbiór znajduje się obecnie w Zakładzie Etnologii IAE PAN w Warszawie, gdzie został opracowany i uporządkowany, by umożliwić zainteresowanym sprawniejsze korzystanie z jego za­ wartości. Podstawowe dane dotyczące każdej fotografii - format, data, autor zdjęcia lub zakład fotograficzny (jeśli jest znany), miejscowość, region, nazwisko i adres nadawcy - umieszczono w komputerowej bazie danych. Zbiór został również uporząd­ kowany tematycznie, co powinno znacznie ułatwić dostęp do niego. Zbiór ten jest udostępniany na miejscu w Zakładzie Etnologii IAE PAN w Warszawie. Nasz adres: Zakład Etnologii, Instytut Archeologii i Etnologii PAN, 00-140 Warszawa, Al. Solidarności 105 tel. 20-28-81, w. 136, 137, 145 opr. Dagnosław Demski �WARUNKI PRENUMERATY - „RUCH" S.A. 1. Wpłaty na prenumeratę przyjmowane są na okresy roczne. Cena prenume­ raty krajowej na 1997 r. wynosi 12.00 zł., a cena prenumeraty ze zleceniem dostawy za granicę jest o 100% wyższa od krajowej. 2. Wpłaty na prenumeratę: - na teren kraju - przyjmują jednostki kolportażowe „Ruch" S.A. właściwe dla miejsca zamieszkania lub siedziby prenumeratora. - przyjmuje „Ruch" S.A. Oddział Warszawa 00-958 Warszawa, ul. Towa­ rowa 28, Konto: PBK X I I I Oddział Warszawa 370044-1195-139-11, zapewniając dostawę pod wskazany adres pocztą zwykłą w ramach opłaconej prenumeraty. - na zagranicę - „Ruch" S.A. Oddział Warszawa, 00-950 Warszawa, ul. Towarowa 28, Konto: PBK X I I I Oddział W-wa 370044-1195-193-11. Dostawa odbywa się pocztą zwykłą w ramach opłaconej prenumeraty z wyjątkiem zlecenia dostawy pocztą lotniczą, której koszt w pełni pokrywa zleceniodawca. Dokładniejsze informacje o warunkach prenumaraty i sposobie zamawiania podaje: „Ruch" S.A. Oddział Warszawa, tel. 20-12-71, tlx: 813-462, 817-921, fax: 20-95-01, 20-39-05 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/03c647c2c38dd61a0231a05e563d4c67.pdf 7fa3d4f5c38175e85ae96b4299d0a6f8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1579 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1461 Title A name given to the resource O kulturze "polskiej nacji", kulturze narodowej i możliwościach ich transmisji (na przykładzie Polaków na Białorusi). Uwagi wstępne / ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40, s.209-228 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska, Iwona Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XL: 1996, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 I W O N A KABZIŃSKA Instytut Archeologii i Etnologii P A N , Warszawa O KULTURZE „POLSKIEJ NACJI", KULTURZE NARODOWEJ I MOŻLIWOŚCIACH ICH TRANSMISJI (NA PRZYKŁADZIE POLAKÓW Z BIAŁORUSI). UWAGI WSTĘPNE* K U L T U R A „POLSKIEJ N A C J I " I K U L T U R A N A R O D O W A Opisanie kultury Polaków z Białorusi w jej obecnym kształcie i w prze­ szłości, podobnie jak opisanie kultury samych Białorusinów, określenie cech charakterystycznych, wyróżniających ją spośród innych kultur, a także uka­ zanie zachodzących w tej sferze przeobrażeń, stanowi dziś - moim zdaniem - jeden z ciekawszych problemów dla badaczy Białorusi. Wobec zauwa­ żalnych efektów długotrwałej rusyfikacji, a w okresie międzywojennym - polonizacji części Białorusi, wobec widocznych skutków polityki unifikacji i asymilacji kulturowej, sporządzenie pełnego opisu monograficznego wspomnianych kultur, ze wskazaniem ich cech swoistych, nie jest sprawą łatwą. Konieczne jest też przeprowadzenie systematycznych badań etno-historycznych i uzupełnienie poważnych niedostatków źródłowych. Rozważania o współczesnej kulturze określonej grupy często w naturalny sposób prowadzą do pytań o kwestie narodowe, o podstawy narodowej tożsamości. Trudno zarazem określić tożsamość narodową członków danej społeczności bez odwoływania się do ich znajomości własnego dziedzictwa kulturowego oraz określenia mechanizmu jego transmisji wewnątrz grupy odniesienia i poza nią. Związki między sposobem postrzegania kultury własnej grapy a kwestią tożsamości (etnicznej, narodowej, kulturowej) były również przedmiotem mojej uwagi podczas badań nad wyznacznikami tożsamości, jakie w latach 1992-1995 prowadziłam wśród ludności polskiej mieszkającej w zachodnich rejonach Białorusi (o dotychczasowych wynikach badań patrz: Kabzińska-Stawarz 1992/93, 1995). W trakcie tych badań próbowałam m.in. odpowiedzieć na pytanie, jakie cechy uważane są za * Niektóre zagadnienia omawiane w tym artykule referowałam podczas międzynarodowej konferencji pn. „Przemiany tożsamości kulturowej społeczności pogranicza", która odbyła się w Cieszynie w grudniu 1995; teksty referatów są obecnie w druku. �210 IWONA KABZIŃSKA charakterystyczne dla polskiej kultury, w jaki sposób postrzegana jest przez Polaków z Białorusi kultura ich własnej grupy odniesienia (określana przez badanych jako „kultura polska", „kultura polskiej nacji") a także jaki jest zakres wiedzy osób reprezentujących badaną grupę o tej kulturze. Wstępne wnioski z tej części badań formułuję w prezentowanym tu artykule. Koncen­ truję się na wskazaniu tych cech polskiej kultury, które były najczęściej (spontanicznie lub w odpowiedzi na bezpośrednie pytanie) wymieniane przez informatorów. Część tekstu poświęciłam mechanizmowi przekazu tradycji kulturowych wśród Polaków z Białorusi w określonych warunkach history­ cznych. Funkcjonowanie tego przekazu ma bowiem podstawowe znaczenie dla aktualnego stanu wiedzy poszczególnych osób o kulturze własnej grupy, a także o kulturze innych grup, jak też dla kształtowania się ich tożsamości. Z przeprowadzonych badań wynika, że większość informatorów (ponad 200 osób) identyfikowała polską kulturę wyłącznie z religią katolicką, ze świętami kościelnymi i towarzyszącą im obrzędowością, utożsamiając wyzna­ nie z kulturą, a także z narodowością . Kultura polska („polskiej nacji") była więc tożsama z kulturą katolicką, kultura „ruska" („nacji ruskiej") - z prawosławną. Zjawisko identyfikacji kultury polskiej z katolicyzmem występowało w na­ szych dziejach od dawna . W dobie powstań narodowych XIX w. пр., jak pisze E. Jabłońska-Deptula, „w powszechnym przekonaniu kultura polska [...] była związana z katolicyzmem i przepojona duchem religijnym, była czymś «samoswoim»" (Jabłońska-Deptuła 1990, s. 86). Autorka zwraca również uwagę na silne związki religijności z obrzędowością: „Swojski obyczaj wycisnął piętno na polskiej kulturze religijnej przez to właśnie, że religijność była organicznie zespolona z obyczajem. Tak charakterystyczne na Zachodzie kontrowersje teoretyczno-teologiczne u nas były nikłe i nie doprowadziły do wojen religij­ nych. Jeśli w okresie kontrreformacji odcinano się w Polsce od «schizmatyków» i «lutrów», to przede wszystkim dlatego, że nie zachowywali oni swoistego, własnego, uznanego za rdzennie polski, obyczaju religijnego. Co więcej, zjawiskom tym towarzyszyło poczucie misji narodowej, swoisty polski mesjanizm «przedmurza chrześcijaństwa)) i w tym właśnie ów «swojski obyczaj» miał i pewien aspekt uniwersalny, ogólnochrześcijański" (tamże, s. 87). 1 2 1 Terminowi „narodowość" bardzo często odpowiada termin „nacja", używany przez moich rozmówców także w znaczeniu wyznania, osób jednej wiary; szerzej na temat rozumie­ nia obu terminów pisze D . Życzynska-Ciołek w bieżącym numerze „Etnografii Polskiej"; patrz też Enkelging 1996. Na związki religii katolickiej z tradycją narodową i kulturową Polaków zwracało uwagę wielu badaczy, patrz m.in.: Czarnowski (1958); Jabłońska-Deptuła (1981, 1990); Olszewski (1986); Tazbir (1978, 1986); Żamowski (1978) i in. Warto też sięgnąć do pracy magisterskiej K . Waszczyńskiej, pt. Współczesny obraz szlachcica na pograniczu litewsko-białoruskim, w której jest m.in. mowa o stereotypie Polak = szlachcic = katolik (mpis, archiwum Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, Warszawa, 1994), fragmenty tej pracy drukowane są w bieżącym Zeszycie „Etnografii Polskiej". 2 �K U L T U R A „POLSKIEJ NACJI" I K U L T U R A NARODOWA 211 O sile związku między kulturą polską i katolicyzmem, czy szerzej - chrze­ ścijaństwem, świadczy obecność w niej (także współcześnie) inspiracji religij­ nych. Podkreślał to m.in. M . Kurzyna we „Wstępie" do książki pt. Trwałe wartości kultury polskiej (1978). W pracy tej zgromadzono wypowiedzi 50 osób reprezentujących różne środowiska społeczne i zawodowe (artystów, dziennikarzy, naukowców i in.) będące odpowiedzią na ankietę ogłoszoną przez „Słowo Powszechne" w 1976 r. Kurzyna cytuje też znamienne słowa S. Żeromskiego z Nawracania Judasza: „Olbrzymią siłę ma w męczeńskim życiu narodu ta polska wiara. Co o tym mówić! Kto tego nie rozumie, ten nic nie rozumie. Polska i ta wiara zrośnięte są jak Lelum i Polelum w trage­ dii" (Trwałe wartości ... 1978, s. 6). Do takich wniosków prowadzą również rozmowy z wieloma Polakami z Białorusi, zwłaszcza tymi, którzy są silnie związani z Kościołem. Należą oni najczęściej do starszego pokolenia ludno­ ści i reprezentują różne środowiska, zarówno wiejskie, jak i miejskie. Warto, jak sądzę, przypomnieć tę książkę, także dlatego, by wskazać na różnice między potocznym i elitarnym sposobem rozumienia kultury pol­ skiej. Jak wiemy, pod pojęciem „kultura polska" ( = kultura narodowa) kryją się różnorodne treści, nie jest ono ograniczone, jak w rozumieniu potocznym (m.in. badanych społeczności), do sfery religijno-obrzędowej. Pojęcie to obejmuje właściwie całokształt dorobku kulturalnego Polaków od początku powstania Państwa Polskiego do współczesności. W tym znaczeniu jest też najczęściej używane przez różnych badaczy (por. np. Goldscheider 1916; Lehr-Spławiński 1961; Suchodolski 1986; Tazbir 1986 i in.). Wróćmy jednak do kwestii rozumienia pojęcia „kultura polska" przez osoby reprezentujące grupę Polaków z Białorusi. Moją uwagę zwrócił przede wszystkim fakt, iż w wypowiedziach badanych często powtarzało się twierdze­ nie o wyższości polskiej kultury w stosunku do innych kultur . Informatorzy starali się niekiedy uzasadniać swoje przekonanie, na ogół jednak trudno im było znaleźć wytłumaczenie. „Wyższą kulturę" utożsamiano często z kulturą szlachecką ( = polską = katolicką). Taka identyfikacja występowała zarówno w wypowiedziach rozmówców wywodzących się ze szlachty, jak też osób pochodzenia chłopskiego . Za „wyższą" uważano zwłaszcza kulturę współczes­ nych Polaków mieszkających w Polsce. Dla kreacji jej obrazu ważne znaczenie miały bezpośrednie kontakty z Polską oraz wynikające z nich obserwacje i wrażenia. Podkreślano przede wszystkim dobre zaopatrzenie i czystość polskich sklepów, eleganq'e ubioru przechodniów, grzeczne zachowanie pasaże­ rów w środkach transportu miejskiego itp. Ten wizerunek polskiej rzeczywisto­ ści, w której - jak często mówiono - „wszystko pachnie", konstruowany byl na zasadzie kontrastu z obrazem własnego miejsca zamieszkania. Niekiedy pozytywnej ocenie warunków życia w Polsce towarzyszyło przekonanie: „u nas 3 4 3 Przekonanie to powtarzało się też w listach nadsyłanych do Redakcji „Głosu znad Niemna", np. w odpowiedzi na ankietę „Czym jest dla mnie Polska?" (lata 1993-1994). Por. również wyniki badań K . Waszczyńskiej (patrz przyp. 2). 4 �212 IWONA KABZIŃSKA tego nigdy nie będzie." Niektórzy, jak np. 57-letnia kobieta z Bieniakoń, przyrównywali nawet Polskę do raju: „na początku to myśleliśmy, że w raju jesteśmy". Łatwo zauważyć, że obraz ten nie jest wolny od stereotypowych uogólnień i idealizacji polskiej rzeczywistości, wynikających przede wszystkim z bardzo powierzchownej znajomości naszych realiów życia. W wielu przypad­ kach (dotyczyło to przede wszystkim osób starszego pokolenia) obraz Polski kształtował się pod wpływem nostalgii i emocji. One to były źródłem często spotykanych idealizacji i mitologizacji polskiej rzeczywistości, zarówno w od­ niesieniu do przeszłości, jak i współczesności. Terminem „polski" określali ponadto moi rozmówcy obiekty pochodzące z okresu międzywojennego, a więc z czasów, gdy część obszarów dzisiejszej Białorusi znajdowała się w granicach I I Rzeczypospolitej. Użycie określenia „polski" wskazywało na historyczno-terytorialne pochodzenie przedmiotu, o którym mówił informator (np. domowego pieca, mostu w miasteczku, miejscowego młyna i in.), jak też na fakt uznania danego obiektu lub instytucji, (np. polskiej szkoły) za coś wyjątkowo dobrego, cennego. Z wypowiedzi badanych, głównie osób pochodzenia szlacheckiego i/lub reprezentujących środowisko inteligenckie, wynikało, że o wyższości polskiej kultury decyduje wyróżniający korzystnie Polaków (także tych mieszkają­ cych na Białorusi) sposób zachowania, ich stosunek do drugiego człowieka, a więc grzeczność, uprzejmość, używanie słowa „przepraszam" itp. Stawiane przeze mnie pytania dowodziły, że informatorzy nigdy nie zastanawiali się nad stereotypowością takiego generalizującego spojrzenia i brakiem jego potwierdzenia w rzeczywistości. O tym, że ktoś jest Polakiem, reprezentan­ tem „wyższej kultury", często świadczy też - zdaniem informatorów - jego imię i nazwisko, wygląd zewnętrzny (schludne ubranie, sympatyczny wyraz twarzy) oraz pewne cechy fizyczno-antropologiczne. Moi rozmówcy nie umieli jednak najczęściej precyzyjnie określić owych cech twierdząc, że Pola­ ka można po prostu poznać. Wyróżnia go uroda, rysy twarzy... Pozytywny najczęściej stereotyp Polaka można także odtworzyć na podstawie listów do Redakcji „Głosu znad Niemna". Dla przykładu odwołam się tu do listu jednego z czytelników (zam. w rejonie stołpeckim), który wśród cech Pola­ ków wymienił m.in.: grzeczność, gościnność, ofiarność, miłosierdzie, patrio­ tyzm, szacunek dla krewnych i rodaków, religijność, odwagę („rycerski duch w czasie wojny") . Autorka innego listu wymieniła również: prawdo­ mówność, pracowitość, miłość bliźniego, ofiarność, dodając, że cechy te straciły swoje znaczenie w wyniku wyniszczenia całej warstwy prawdziwej polskiej inteligencji . Inna czytelniczka, studiująca w Polsce, wskazała nato­ miast szereg różnic między środowiskiem studenckim w obydwu krajach. Jej zdaniem, w Polsce student ma swobodę wyboru wykładowców i organizo­ wania sobie zajęć, studenci są aktywni, nie boją się mówić i bronić swych 5 6 5 6 „Głos znad Niemna", nr 28 z dn. 3-9 maja 1993 r. „Głos znad Niemna", nr 21, z dn. 24-30 maja 1993 r. �K U L T U R A „POLSKIEJ NACJI" I K U L T U R A NARODOWA 213 poglądów, są w niemal przyjacielskich stosunkach z wykładowcami, znają też ich stopnie naukowe i używają ich w rozmowach zamiast, powszechnego w krajach WNP, imienia i otcziestwa. Autorka listu konkluduje: „Tu chce się żyć, coś osiągnąć, coś ciągle popycha cię do przodu, tu nie można maszerować w miejscu" . Część czytelników wspomnianego pisma wskazy­ wała jednak również na negatywne zjawiska występujące w Polsce i cechy charakteru Polaków. Najczęściej powtarza się tu chamstwo (mówili o nim także niektórzy spośród moich informatorów); do niekorzystnych zjawisk charakterystycznych dla naszego kraju zaliczono natomiast brak silnego rządu i posłuszeństwa wobec władz, amerykanizację polskiej kultury i in. Wyniki badań ankietowych przeprowadzonych na próbie 100 studentów z Brześcia (wśród nich byli Białorusini, Rosjanie, Ukraińcy i 1 Polak) wykazały, że do cech Polaków zaliczano najczęściej gościnność, kulturę, przyjaźń, godność, dobroć, przywiązanie do religii, gospodarność, pracowi­ tość, uprzejmość. Podkreślano ponadto, że Polacy wyróżniają się relatywnie wyższym poziomem życia, interesują się swoją historią i rozmawiają po polsku. Do cech negatywnych ankietowani zaliczyli chciwość, skłonność do handlu i zuchwalstwo (Lukiewicz 1995, s. 181). Ze spektakularnym przykładem różnicowania kultur, na podstawie ze­ wnętrznego oglądu różnych zachowań i klasyfikowania ich jako elemen­ ty kultury „wyższej i „niższej", zetknęłam się wśród mieszkańców wiosek leżących na terenie Puszczy Nalibockiej . Moi rozmówcy twierdzili np. że wprawdzie żyjący „za Niemnem" prawosławni („Ruscy") byli bogatsi od Polaków i katolików mieszkających w wioskach puszczańskich - gospodaro­ wali bowiem na bardziej urodzajnych ziemiach - poziom ich kultury był jednak niższy niż Polaków-katolików. Podawane przez informatorów przy­ kłady, które miały świadczyć o takim zróżnicowaniu, dotyczyły głównie sfery życia codziennego. Tak więc, jak mówiono, prawosławni nie używali talerzy ani widelców, jadali rękoma, najczęściej wspólnie z jednej miski, nie mieli szklanek ani kieliszków. Ich jadłospis był uboższy (jedną z wymienia­ nych potraw była cebula ze śmietaną), nie umieli poza tym czysto i smacznie przyrządzać mięsa i wędlin („ich mięso śmierdziało"). Nie istniały nato­ miast, według badanych, zasadnicze różnice między Polakami i „Ruskimi" np. w stroju lub typie budownictwa. Moi rozmówcy podkreślali jednak, że domy polskie były czyste, jaśniejsze, bardziej przestronne. W zauważalnym dziś w myśleniu badanych Polaków przekonaniu o wyż­ szości polskiej kultury można, jak sądzę, dostrzec nieświadomą kontynuację wartościującego myślenia o kulturze własnej grupy odniesienia i stosunku do kultury białoruskiej, jakie reprezentowała część społeczeństwa polskiego chociażby w XLX w. Z drugiej strony, w dobie popowstaniowej - jak pisze J. Jurkiewicz - „powszechnie oceniano, że lud białoruski, choć przywiązany 7 8 7 8 „Głos znad Niemna", nr 13, z dn. 29 marca - 4 kwietnia 1993 r. Były to m.in. wioski: Naliboki, Terebejno, Derewna, Prudy i Kleciszcze. �214 IWONA KABZIŃSKA do mowy rodzinnej, uważają za «prosta», poślednią w stosunku do języków «kulturalnych» - polskiego i rosyjskiego. Białorusinom-katolikom przypisy­ wano szczególną estymę dla polszczyzny, podczas gdy prawosławnych po­ strzegano zwykle jako podatnych na językowo-kulturalne wpływy rosyjskie." Uważano również, że „sami Białorusini nie wiążą szans na swą emancypację kulturalną z ojczystym językiem" (Jurkiewicz 1995, s. 63). Jurkiewicz przytacza słowa M . Wańkowicza, który pisał (w Szczenięcych latach), iż „chłop prawo­ sławny z szacunkiem odnosi się do utożsamianego z polskością katoli­ cyzmu, widząc w nim «panska wiarę», własne wyznanie uznając za «chłopskie»" (Jurkiewicz 1995, s. 65; patrz też: Koszelew 1995). Jeszcze dziś, np. w wypowiedziach niektórych osób pochodzenia szla­ checkiego, daje się zauważyć lekceważący sposób wyrażania się o chłopach (muzykach): „cham to jest cham"; „w zaścianek cham nie pójdzie guljat"; „s diczki sołodkich jabłek nie sarwiosz" (cytaty pochodzą z Derewna i jego okolic). Jedna z mieszkanek Derewna przytoczyła wierszyk funkcjonujący tam przed wojną jako forma przezwiska używanego przez szlachtę zaścian­ kową w stosunku do chłopów: „Muzyk - cham, přijdi к' nam, dam karoboczku gawna, nie zje si, prada si, a mnie groszy otda si." (Muzyku - chamie, przyjdź do nas, dam ci pudełeczko g... Nie zjesz, to je sprze­ dasz, a mnie oddasz pieniądze). Pojedynczy informatorzy wsporninali, że od dziecka uczono ich dumy z przynależności do narodu polskiego, niektórzy wzrastali też w przekonaniu, że Polacy są lepsi od innych nacji. Dziś decydującym wyróżnikiem, na podstawie którego miejscowe spo­ łeczności dzielą się na Polaków i Rosjan, jest wyznanie. Z podziału według kryterium wyznaniowego wynika kolejny podział na kulturę polską i ruską, katolicką i prawosławną. Żaden spośród moich informatorów nie po­ trafił jednak wyjaśnić, na czym polegają zasadnicze różnice doktrynalno-teologiczne między wyznaniem katolickim i prawosławnym. Nieliczni wska­ zywali na odmienność języka liturgii lub - ogólnie - na różnicę rytuałów. Mówiono też np. o większej rozmaitości nabożeństw w Kościele (wymie­ niano tu tzw. nabożeństwa majowe i różańcowe jako charakterystyczne dla Kościoła Rzymskokatolickiego i dla polskiej kultury ). O innych róż­ nicach dostrzeżonych przez informatorów świadczą następujące wypowiedzi: „U nas to wiadomo, co śpiewają, jest dużo pieśni, a w cerkwi ciągle to samo, nie wiadomo co i nie można nic zrozumieć"; „Polska to inna kultura, księża 9 9 Trzeba przypomnieć, że różne formy modlitwy różańcowej praktykowane są od wieków w Kościołach Wschodnich, nabożeństwo majowe zaś, uważane przez moich informatorów za typowe dla „polskiego kościoła", przybyło - jak pisze Jabłońska-Deptuła (1990, s. 133) - na ziemie polskie z Francji około połowy X I X w. Autorka podaje też, że „w nieco mniejszym zakresie spopularyzowało się i spolonizowało nabożeństwo do Serca Jezusowego, zakazane w zaborze rosyjskim i uważane za politycznie nieprawomyślne" (tamże). Według Jabłońskiej-Deptuły, „zdolność szybkiego asymilowania i wtapiania w rodzimą religijność nowych form nabożeństw i kultów, które do tego stopnia zdobywały prawo obywatelstwa, że prawie natychmiast zapom­ niano o ich cudzoziemskiej metryce", była charakterystyczną cechą polskiej religijności (tamże). �K U L T U R A „POLSKIEJ NACJI" I K U L T U R A NARODOWA 215 nie piją, a batiuszka pije..." (cytaty pochodzą z wywiadów przeprowadzo­ nych w Nalibokach, pozostawiam je bez komentarza). Na wspomnianą już ograniczoną znajomość innego wyznania (a także „kultury prawosławnej") przez badanych w jakimś stopniu wpłynął zapewne fakt, iż byli oni członkami społeczności tworzących specyficzne enklawy ludności polskiej (katolickiej), do czasów I I wojny światowej wyraźnie od­ dzielone przestrzennie od ludności wyznającej prawosławie. Zapewne inny stopień znajomości poszczególnych wyznań, zwłaszcza ich warstwy obrzędowej, reprezentują mieszkańcy miejscowości, w których czynny jest kościół i cerkiew, a katolicy od dziesięcioleci sąsiadują z prawosławnymi rzeczywiście prakty­ kującymi religijnie, a nie tylko - jak to się często zdarza - określanymi tym mianem na zasadzie stereotypowego przypisania do „nacji" innej niż polska. W takich miejscowościach katolików i prawosławnych łączą najczęściej bliskie więzy rodzinne, towarzyskie, zawodowe i in. Odpowiedź na pytanie, w jakim stopniu wpływają one na stan wiedzy o wierze i kulturze sąsiedniej grupy wymaga jednak szczegółowych badań. Z informacji podanych przez B. Czech, która w latach 1994-1995 prowadziła badania nad chłopską obrzędowością rodzinną w rejonie Oszmiany, wynika, że jej rozmówcy, reprezentujący grupę Polaków, twierdzili, iż wiedzą, jakie są różnice w uroczystościach Polaków i Białorusinów ; do „starych polskich zwyczajów" została np. zaliczona obrzędowa praktyka, polegająca na trzykrotnym obsypywaniu trumny zbożem podczas pogrzebu . Badaczka nie weryfikowała jednak rzeczywistej wiedzy swoich informatorów o zwyczajach białoruskich, koncentrując się - zgodnie z przyjętymi celami - na opisie obrzędów rodzinych na podstawie zgromadzo­ nych relacji i próbie wyjaśnienia symboliki obrzędowych rekwizytów. Zwróciła natomiast uwagę na zjawisko przejmowania - najczęściej nieświadomego - niektórych elementów prawosławnych obrzędów (chrzcin, wesel i pogrzebów) przez uczestniczących w nich katolików. Jak można sądzić, proces ten przebiega również w odwrotnym kierunku. Dodam tu, że informatorzy B. Czech byli przekonani o wyższości polskich obrzędów, a więc także przypuszczalnie - o wyższości kultury polskiej. Rozmowy, jakie przeprowadziłam dotychczas wśród badanej grupy Po­ laków świadczą m.in. o powierzchowności cechującej ich wiedzę o kulturze Białorusinów ( = prawosławnych = „Ruskich"). Ograniczona była jednak również wiedza starszego pokolenia rozmówców o kulturze Żydów, którzy do czasów wojny stanowili znaczny odsetek mieszkańców badanych miejs­ cowości - m.in. Bieniakoń, Nalibok, Derewna (przed wojną miały one status miasteczek). Najczęściej wspominano generalnie o różnicach wyznaniowych, 10 11 1 0 B. Czech, Chłopskie obrzędy rodzinne na Oszmiańszczyźnie. Symbolika rekwizytów, praca magisterska, mpis, archiwum Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, Warszawa, s. 7. Na podstawie tej pracy został przygotowany artykuł zamieszczony w bieżącym Zeszycie „Etnografii Polskiej". Czech, Chłopskie obrzędy..., mpis, s. 47. Warto odnotować, że ten zabieg magiczny praktykowany jest podczas ceremonii kościelnej. 1 1 �216 IWONA KABZIŃSKA czasem mówiono o odmienności stroju czy też ogólnie - wyglądu zewnętrz­ nego Żydów. Prośby o podanie bardziej szczegółowych różnic lub opisanie owego wyglądu pozostawały na ogół bez odpowiedzi. Często natomiast zwracano uwagę na specyficzny sposób zachowania się Żydów podczas modlitwy („kiwanie się"). Wielu informatorów twierdziło jednak, że właś­ ciwie poza wyznaniem nie ma większych różnic kulturowych między Polaka­ mi i Żydami. Podkreślano natomiast, że Żydzi - w obronie czystości wiary - nie zawierali małżeństw z osobami innych wyznań. Jak zauważył M . Pokropek, „obiektywnie istniejące zróżnicowanie kulturo­ we na jakimś terenie często nie jest w pełni uświadomione wśród miejscowej ludności. Oczywiście, istnieje pewna ilość elementów kultury, które w opinii jakiejś grupy ludności uważane są za różnicujące tę grupę od grup sąsiednich, Z reguły są to elementy kultury raczej drugorzędne, nie zawsze najbardziej istotne. [...] Stopień uświadomienia zróżnicowania kulturowego jest u poszcze­ gólnych jednostek dość różnorodny i uzależniony od wielu czynników. Niekie­ dy owo uświadomienie oparte jest na kilku prostych obserwacjach - stwierdze­ niach bądź na większej ilości takich stwierdzeń z tym, że każde z nich ma inną wartość poznawczą. Najczęściej wymieniane są te cechy różnicujące, które są najłatwiej dostrzegalne i mają odpowiedniki we własnej kulturze (Pokropek 1979, s. 152-153; wśród owych cech różnicujących autor wymienił np. elementy stroju i środki transportu). Rodzi się jednak generalne pytanie, które można odnieść również do wspomnianej sytuacji słabej znajomości kultury Biało­ rusinów i Żydów przez Polaków: w jakim stopniu prezentowany przez informatorów powierzchowny, fragmentaryczny zasób wiedzy o innej kulturze wynika z ich rzeczywistej niewiedzy lub z niechęci do mówienia o różnicach kulturowych, w jakim zaś jest to efekt braku zainteresowania lub/i nieumiejęt­ ności wyciągania wniosków z obserwacji, jak też pewnego zamknięcia się każdej z sąsiadujących ze sobą grup na kulturę „innych" oraz powierzchowności kontaktów między nimi, wynikającej np. z ograniczonego dostępu „innych" do przestrzeni domowej i sakralnej? Aby jednak odpowiedzieć na to pytanie należałoby wskazać wyróżniki poszczególnych grup i ich kultur (także w bada­ nych miejscowościach) . 12 13 1 2 N a strój jako jeden z pdstawowych wyznaczników, stałych elementów wizerunku obcej grupy, wkazywał też J . Obrębski (1936, s. 4). Na niektóre różnice w stroju chłopskim i szlacheckim w okresie międzywojennym zwracał uwagę T. Łopalewski, który pisał: „Szlachcica zagrodowego w Oszmiańskiem czy Nowogródzkiem poznasz odrazu po spłowiałej maciejówce, gdy chłop... woli dziś między­ narodową czapkę tzw. sportową. Reszta ubioru, przeważnie pochodzenia miejskiego, z wyjąt­ kiem siwej kurty samodziałowej, u szlachty i chłopów jednakowa. Przy pracy w polu [nato­ miast] niczem się nie różnią prawie, zgrzebne koszule i łapcie własnego wyrobu to najpospo­ litsza na codzień część stroju. Chociaż ze szlachetki oszmiańskiego pokpiwają, że chodzi w jednym łapciu, w drugim bucie — zawsze on w butach do miasta idzie, a do kościoła jadąc, czerwone lejce przypina w zaprzęgu, gdy znów szlachcianka nowogródzka do powożenia rękawiczki niciane nakłada. Co kraj, to obyczaj, co gmina, to inny świat, inne charaktery, upodobania, tradycje i nałogi [...]" (Łopalewski 1990, s. 69; ortografia zgodna z oryginałem). 1 3 �K U L T U R A „POLSKIEJ NACJI" I K U L T U R A NARODOWA 217 Jak już wspomniałam, według większości moich rozmówców, nie istniały różnice między strojem Polaków i Białorusinów, trudno było im także sprecyzować, na czym polegały różnice między ubiorem Polaków i Żydów, jeśli były one postrzegane (pytania dotyczyły okresu międzywojennego). Spontanicznie wskazywano natomiast na różnice między strojem chłopskim i szlacheckim, a także np. - między ubiorem współczesnych mieszkańców Polski i Białorusi. Informatorzy ograniczali się jednak przede wszystkim do wskazania różnic jakościowych: strój szlachecki był więc lepszy, bogatszy od chłopskiego, ubiór współczesnego mieszkańca Polski uważano za lepszy, bardziej elegancki niż ubranie mieszkańca Białorusi itp. Odmienność stroju i wyróżnianie się ubiorem bywały czasem postrzegane negatywnie, a nawet rodziły wrogie postawy. Ilustruje to przypadek, jaki przydarzył się w latach pięćdziesiątych jednemu z rozmówców, mieszkającemu obecnie w Mińsku. Mężczyzna ten przyjechał do stolicy Białorusi z Iwieńca w wieku 14 lat. Pewnego dnia wyszedł na ulicę ubrany w spodnie do kolan, getry, kurtkę i berecik ze sterczącym po środku czubkiem. Gdy stał na chodniku, podszedł do niego Rosjanin i zapytał, pokazując na ów czubek: „co to u ciebie takiego?", po czym zabrał mu beret, odgryzł czubek i wypluł go na ziemię, a beret oddał chłopcu i poszedł dalej. Chłopiec popłakał się . Poszukiwanie odpowiedzi na pytanie o zakres wiedzy mieszkańców Biało­ rusi o kulturze różnych grup etnicznych i narodowych występujących na tych terenach wydaje się niezmiernie interesujące. Nie mniej ciekawe i ważne jest związane z nim bezpośrednio pytanie o znajomość własnego dziedzictwa kultu­ rowego przez członków poszczególnych grup. Łączy się ono z problematyką tożsamości kulturowej i narodowej. W tym miejscu należy wyraźnie podkreślić, iż w przypadku większości moich rozmówców należących do starszego poko­ lenia znajomość polskiej kultury (wyłączywszy obszar religii) ograniczała się najczęściej do kilku zapamiętanych z dzieciństwa - ze szkoły lub z przekazów członków rodziny - wierszy i piosenek, które chętnie wykonywano w obecności badacza, do wyliczenia paru tytułów książek i nazwisk pisarzy (H. Sienkiewicz, A. Mickiewicz, E. Orzeszkowa). Fragmentaryczna i często błędna była zazwy­ czaj znajomość narodowej historii, a niekiedy również dziejów lokalnych społeczności. W wielu przypadkach regułą było mylenie dat, niezrozumienie szerszego kontekstu wojennych wydarzeń, jak np. okoliczności powstania partyzantki i oddziałów A K na terenie Puszczy Nalibockiej czy też przyczyn znanych informatorom przypadków obecności Litwinów, Łotyszów lub Śląza­ ków w wojsku niemieckim. Taki stan rzeczy jest przede wszystkim wynikiem niskiego poziomu wykształcenia respondentów (większość z nich nie ukończyła 7-letniej szkoły podstawowej przed wojną). Oczywiście, w każdej z badanych miejscowości można spotkać pojedyncze osoby wyróżniające się lepszą znajo­ mością historii Polski i polskiej kultury narodowej. Są to jednak wyjątki. 14 1 4 Informację tę zanotowałam w Mińsku, podczas rozmowy z członkami Związku Polaków na Białorusi (październik 1995 г.). �218 IWONA KABZIŃSKA Można przypuszczać, że zakres znajomości polskiej kultury narodowej i historii Polski jest znacznie szerszy w grupie dzieci i młodzieży, która uczy się języka polskiego i różnych przedmiotów w tym języku, korzystając najczęściej z przysyłanych z Polski, i rozprowadzanych np. przez ZPB, podręczników i różnego typu literatury. Odbudowywanie podstaw polskiego szkolnictwa na Białorusi rozpoczęto dopiero przed kilkoma laty. Przez całe dziesięciolecia proces transmisji polskiego dziedzictwa kulturowego, zarów­ no treści wchodzących w skład kultury narodowej, jak i lokalnych tradycji, odbywał się głównie w obrębie rodziny (a ściślej: wąskiego kręgu rodzin). Podstawowe znaczenie miał tu przekaz ustny. W tym przypadku stan wiedzy starszego pokolenia Polaków o kulturze własnej grupy odniesienia miał podstawowe znaczenie nie tylko dla procesu transmisji dziedzictwa kulturo­ wego, lecz także dla formowaniu się tożsamości osób należących do grupy określającej się jako Polacy. O O G R A N I C Z E N I A C H W P R O C E S I E TRANSMISJI K U L T U R Y P O L S K I E J Obecny stan wiedzy badanych o polskim dziedzictwie kulturowym jest w znacznym stopniu efektem wieloletniej izolacji Polaków z Białorusi od zdobyczy kulturalnych narodu. Przyczyniła się do tego polityka rusyfikacji, mająca na celu ukształtowanie społeczeństwa o jednolitym typie tożsamości i kultury, zmierzająca do zatarcia różnic etnicznych, asymilacji i unifikacji kulturowej poszczególnych grup (nie tylko tzw. mniejszościowych, lecz rów­ nież samych Białorusinów). Z drugiej strony, w ZSRR, podobnie jak w wielu innych krajach, kultura masowa i masowa produkcja stopniowo niwelowały różnice np. w stroju, wyposażeniu domów, jadłospisie, obrzędowości. Do ograniczania znajomoś­ ci polskiej kultury, przerwania przekazu dziedzictwa kulturowego w wielu polskich rodzinach i zanikania polskich tradycji w znacznym stopniu przy­ czyniła się jednak wspomniana polityka rusyfikacji, w tym - obowiązek nauki w języku rosyjskim, któremu władze nadały status języka państwowe­ go. Ogromne znaczenie miało też wyniszczenie polskiej inteligencji, zamknię­ cie kościołów i represjonowanie duchowieństwa oraz zastraszenie dużej częś­ ci społeczeństwa. Tylko dzięki postawie osób najbardziej przywiązanych do polskich korzeni i religii katolickiej, która - przypomnę - utożsamiana jest najczęściej z kulturą polską, udało się częściowo ocalić wiarę, a więc także jeden z ważniejszych elementów kultury narodowej, w tym zwłaszcza modli­ twy, pieśni religijne, znajomość niektórych obrzędów. Oznaczało to jedno­ cześnie ocalenie tego zakresu języka polskiego, który jest związany z religią. Jak wiadomo, władze carskie, a następnie radzieckie, zwalczały religię katolicką, uważając ją za podstawę więzi narodowej Polaków i element niepożądanych wpływów Zachodu. W czasach ZSRR wydano także walkę innym wyznaniom, uważając je m.in. za czynnik utrudniający budowę no- �K U L T U R A „POLSKIEJ NACJI" I K U L T U R A NARODOWA 219 wego społeczeństwa. Demonstrowanie oznak przynależności do określonego wyznania albo mniejszości etnicznej lub narodowej bywało karane. Od czasów carskich, dzielono też wyznania na lepsze i gorsze, te które mają prawo funkcjonowania w państwie i te, które uważane są za obce, a więc zbędne. Do tej grupy wyznań najczęściej zaliczano katolicyzm (na ten temat patrz: Andrusiewicz 1995; Kumor 1991; Wróbel 1991 i in.) . Wobec likwidacji polskiego szkolnictwa i znacznego ograniczenia działal­ ności Kościoła, określanego przez niektórych informatorów jako symbol Polski, polskości, uniemożliwiono lub osłabiano przekaz polskiego dziedzi­ ctwa kulturowego za pośrednictwem tych instytucji. Po 1945 r. znacznie ograniczono też, zwłaszcza na wsiach i w małych miasteczkach, dostęp do polskich książek. Z trudem docierały na Wschód audycje polskiego radia, a następnie telewizji (na obszarach bardziej oddalonych od granic Polski ich odbiór nie był w ogóle możliwy). W czasach ZSRR dość dobrze funk­ cjonowała natomiast prenumerata niektórych polskich gazet i czasopism. W Republice Białorusi jednak ceny tego typu usług znacznie wzrosły. Wiele osób musiało więc zrezygnować z prasy jako źródła polskiego słowa i bieżą­ cych wiadomości z Polski i o Polsce. W tej sytuacji, jak już wspomniałam, szczególną rolę w zachowaniu polskiej kultury, nawet w ograniczonym wymiarze, odegrała rodzina, zwła­ szcza starsze kobiety (babcie). One to przede wszystkim uczyły dzieci mod­ litw, pieśni religijnych, znaku krzyża, odmawiania różańca, potajemnie woziły wnuki do kościoła, by je ochrzcić, zmuszały też często dorosłe dzieci do zawarcia ślubu w kościele. Według moich rozmówców, zachowanie pol­ skich tradycji w dużej mierze zależało od siły charakteru poszczególnych osób, ich odwagi, determinacji, patriotyzmu. Łatwiej było o taką postawę w środowiskach wiejskich, zwłaszcza tam, gdzie ludność polska stanowiła większość, tworząc zwarte skupiska. Trudniej w miastach, gdzie też znacznie bardziej ryzykowano, np. utratą pracy. W opinii jednej z Polek mieszkają­ cych w Mińsku, „na wsi człowiek nie miał niczego do stracenia, najwyżej drogę do kołchozu". Znacznie trudniej było też zachować język polski i polskie tradycje Polakom mieszkającym we wschodnich rejonach Białorusi, gdzie po I wojnie światowej utworzono Białoruską Socjalistyczną Republikę Radziecką. Tak zwana Białoruś Zachodnia została wówczas włączona do I I Rzeczypo­ spolitej, znalazła się więc w kręgu innych wpływów politycznych i kulturo­ wych. Do 1945 r. w BSRR zlikwidowano przede wszystkim dawne struktury Kościoła Rzymskokatolickiego, w związku z czym życie religijne uległo znacznemu osłabieniu. Nie mogła temu zapobiec - często tajna - działalność 15 1 5 Por. wypowiedź gen. A. Lebiedzia, wedle którego „zagraniczne Kościoły i sekty religijne «są bezpośrednim zagrożeniem dla bezpieczeństwa narodowego Rosji i jej duchowego odrodzenia»". Zdaniem generała, w Rosji mogą działać jedynie religie uznane przez państwo, a więc: prawosła­ wie, islam i buddyzm; Sekciarska Rosja, „Gazeta Wyborcza" z dn. 29-30 czerwca 1996 r. �220 IWONA KABZIŃSKA Z polską książką. Nauczycielka jęz. polskiego, pani Romualda Zalewska. Fot. Iwona Kabzińska, Mińsk 1995 nielicznych księży i zakonnic, ani też przekaz podstawowych zasad wiary, pieśni, modlitw w obrębie rodzin. Likwidacja struktur kościelnych, podobnie jak polskiego szkolnictwa, przyczyniła się więc do osłabienia polskości na tych terenach (szerzej o sytuacji Kościoła Rzymskokatolickiego w ZSRR i na Białorusi patrz np.: Dunn 1977; Hlebowicz 1993; Polacy w kościele katolickim w ZSRR 1991; Odrodzenie kościoła katolickiego w byłym ZSRR 1993; na temat likwidacji szkolnictwa narodowego patrz: Winnicki 1995, s. 48-62). �K U L T U R A „POLSKIEJ NACJI" I K U L T U R A NARODOWA 221 Moi informatorzy mieli świadomość odmienności losów polskiej ludności mieszkającej dziś na zachodzie i wschodzie Białorusi, a w okresie między­ wojennym żyjącej w innych układach państwowo-politycznych. Podczas roz­ mów z Polakami z Mińska , który po I wojnie znalazł się w granicach BSRR, odniosłam wrażenie, iż zazdroszczą oni rodakom, którzy żyli na Kresach I I Rzeczypospolitej dwudziestu lat bezpośredniego kontaktu z Pol­ ską, możliwości nauki w polskiej szkole, uczestnictwa w życiu religijnym. Mają jednocześnie lekkie poczucie wyższości. Trudniej im było przecież - jak mówią - zachować polską kulturę i „polską wiarę", zwłaszcza w sytuacji, gdy nawet nie znali Polski, którą uważali za swoją ojczyznę. Jedna z moich informátorek zapytała: „Jeżeli umrze matka, pozostawiając troje dzieci w wieku 12, 6 i 2 lata, to które z tych dzieci będzie ją najlepiej pamiętało?" W ten obrazowy sposób wyraziła właśnie wspomnianą różnicę losów Pola­ ków z zachodniej i wschodniej Białorusi, wskazując zwłaszcza na rodzaj i możliwości ich kontaktów z Polską. Żywa pamięć represji wobec ludności polskiej (wywózki na Syberię zimą 1940 г., okres stalinowski, często przymusowe wyjazdy do Polski w ramach tzw. repatriacji, szykanowanie osób, które sprzeciwiły się zakładaniu kołchozów lub stawały w obronie religii i kościoła, strach przed prześladowaniami za wiarę, za mówienie po polsku) spowodowała, że wiele osób mieszkających w BSRR odżegnało się od polskości, zmieniło narodowość, zarzuciło praktyki religijne, naukę rodzimego języka. Pokolenia urodzone po wojnie nie znają już najczęściej języka przodków, mówią po rosyjsku lub mieszaniną rosyjskiego z białoruskim, językiem polskim posługują się tylko ludzie starsi i to nieliczni. Duża część ludności mówi gwarą, określaną jako „mowa prosta". Nie trzeba wyjaśniać, jakie są skutki utraty rodzimego języka. Jest to pierwszy krok do asymilacji z kulturą grupy dominującej (na ten temat patrz: Werenicz 1991, s. 207; autor pisze, że „zmiana tradycji językowych prowadzi do reorientacji przynależności narodowej u młodzieży i dzieci. Procesowi temu sprzyja tradycyjna dwujęzyczność, a nawet trójjęzyczność Polaków na Białorusi i właściwy dla większości z nich przejściowy stan świadomości narodowej"; o sytuacji językowej na Białorusi por. też Gustavsson 1995). Strach przed prześladowaniami, poczucie krzywdy, niepewność losu, sprawiły, że powstało wiele tematów-tabu, o których nie rozmawiało się w domach, ukrywając pewne prawdy zwłaszcza przed młodym pokoleniem. Przyczyniła się do tego także cenzura polityczna, obowiązująca właściwie do czasów tzw. pieriestrojki i głasnosti. Do tematów-tabu należały m.in. dramaty wojenne - udział członków lokalnej społeczności („swoich", „tutej­ szych") w bratobójczych walkach oraz kolaboracja z okupantami, ponadto - współpraca z władzą po 1945 r. (osoby uważane za kolaborantów okre­ ślane są często mianem „Judasz"). Niektórzy informatorzy twierdzili też, że po raz pierwszy wspominają komuś obcemu (w tym przypadku badaczowi 16 Było to ok. 20 osób, z których większość należała do Związku Polaków na Białorusi. �222 IWONA KABZIŃSKA z Polski) o tragicznych losach osób wywiezionych na roboty do Niemiec, które wracały po wojnie do nie istniejących domów, o przeżyciach związa­ nych z wprowadzeniem kolektywizacji, o szykanowaniu rodzin, które nie zgodziły się na pracę w kołchozie, o utracie własności, która miała dla nich nie tylko znaczenie materialne, ale też symboliczne, duchowe, była częścią rodzinnych korzeni, radosnej, spokojnej przeszłości. Do tematów-tabu należał też przez długie lata problem opieki nad mogiłami uczestników powstań narodowych, jak też nad grobami, w których zostały pochowane ofiary wojny 1939-1941 r. lub osoby zamordowane po 1945 r. Istnienie tematów-tabu powodowało powstawanie „białych plam" w przekazie trady­ cji rodzinnych i lokalnych. Puste miejsca wypełniały nowe treści, często obce dla polskiej kultury. Jak stwierdziła jedna z czytelniczek „Głosu znad Niemna", „kultura polska została wyehminowana z życia polskiej mniejszości narodowej [...] giną tradycje, zabytki są zburzone, odebrane cmentarze - dewastowane, nawet folklor jest obcy młodzieży. Główna przyczyna - brak warunków do kultywowania tradycji polskich, folkloru, brak teatru polskiego, brak inte­ ligencji, barbarzyńskie metody stosowane w niszczeniu kultury polskiej, przemilczanie dużych osiągnięć Polaków (w tym z Białorusi) w nauce i kul­ turze światowej. A przecież w ubiegłych stuleciach kultura polska istniała razem z białoruską, ma te same korzenie i często jednych twórców" . Mimo warunków nie sprzyjających przekazywaniu dziedzictwa kulturowego w obrębie pokoleń należących do poszczególnych mniejszości, zachowaniu wiary i obrzędów religijnych, jak też tradycji narodowych, przez powojenne lata w wielu rodzinach starano się przynajmniej kontynuować niektóre zwyczaje świąteczne, przede wszystkim związane z obchodami ważniejszych świąt kościelnych (Boże Narodzenie, Wielkanoc) oraz z obrzędami rodzinnymi (chrzest, wesele, pogrzeb). Zagadnienie to zasługuje na odrębne omówienie, z braku miejsca ograniczę się jednak wyłącznie do jego zasygnalizowania . Warto, jak sądzę, zastanowić się nad możliwościami dostępu Polaków z Białorusi do polskiego dziedzictwa kulturowego i rozwoju tradycji regio­ nalnych w obecnych warunkach. Przemiany końca lat osiemdziesiątych i po­ czątku dziewięćdziesiątych w byłym ZSRR, a następnie w Republice Biało­ ruś, przyniosły ożywienie działalności różnych środowisk, mającej na celu reaktywowanie polskiego szkolnictwa i ułatwienie dostępu do polskiej kul­ tury wszystkim zainteresowanym. Ważną rolę odegrał w tym procesie Zwią­ zek Polaków na Białorusi (szerzej na temat działalności ZPB patrz: Winnicki 1995, s. 31-48). Obecnie przekaz informacji o dorobku kulturalnym Pola­ ków i dziejach Polski odbywa się przede wszystkim za pośrednictwem wy­ specjalizowanych instytucji (szkoła, kluby), w których prowadzone są lekcje języka polskiego i historii Polski. W klubach organizuje się też np. spotkania 17 18 „Glos znad Niemna", nr 21 z dn. 24-30 maja 1993 r. Na ten temat piszę szerzej w artykule złożonym do druku w Redakcji „Etlmologii Polony". �223 K U L T U R A „POLSKIEJ NACJI" I K U L T U R A NARODOWA z twórcami, można tam poczytać prasę, posłuchać nagrań z polską muzyką, audycji radiowych. Zasadniczą rolę w procesie budzenia zainteresowań pol­ ską kulturą odgrywa natomiast rodzina. To przecież rodzice i dziadkowie, choć sami najczęściej nie mówią po polsku, decydują o posłaniu dzieci na lekcje języka polskiego, zapisują je do tzw. „polskich klas", w których część przedmiotów wykłada się w tym języku, prowadzą do kościoła, na religię, to oni mówią o polskich przodkach i tradycjach rodzinnych, nawet jeśli znają je fragmentarycznie, kultywują dawne obrzędy, zwłaszcza świąteczne, kształ­ tują klimat polskiego domu . Młode pokolenie poznaje dziś głównie elementy literatury narodowej i polskiej historii korzystając z podręczników i książek wydawanych w Polsce i przeznaczonych specjalnie dla rodaków mieszkających na Wscho­ dzie. Pomoc ta jest wysoko oceniana przez wielu Polaków z Białorusi (świadczą o tym zarówno przeprowadzone przeze mnie rozmowy, jak też np. listy do Redakcji „Głosu znad Niemna"). Wiele osób uważa przy tym, że pomoc rodaków z Polski w procesie odrodzenia kulturalnego Polaków z Białorusi jest ich obowiązkiem. Nadsyłane książki nie uwzględ­ niają jednak najczęściej specyfiki lokalnych tradycji kulturowych. Istnieje więc problem ocalenia pozostałości tej cząstki tradycji i jej przekazu ko­ lejnym pokoleniom. Otwierają się tu możliwości dla badaczy, jak też dla członków ZPB, działaczy kulturalnych, twórców zespołów folklorystycznych itp. Jest to chyba ostatni moment, by zarejestrować istniejące jeszcze lokalne zwyczaje, obrzędy, pieśni, by poznać przeszłość, sięgnowszy do pamięci starszego pokolenia współczesnych mieszkańców Białorusi . Inną sprawą jest zainteresowanie dzieci i młodzieży polską kulturą, zarówno w wymiarze lokalnym, regionalnym, jak i narodowym oraz ukształtowanie postawy szacunku do niej. Wobec zachodzących dziś przemian, ochronę dziedzictwa kulturowego poszczególnych grup etnicznych i narodowych oraz wspieranie rozwoju ich kultury należy uznać za zadanie szczególnie ważne. Dotyczy to nie tylko Białorusi, ale też innych krajów otwierających się szeroko na zagraniczne wzory i mody. 19 20 21 * 1 9 * * Więcej o roli rodziny w procesach transmisji dziedzictwa kulturowego na przykładzie Polaków z Białorusi mówiłam podczas międzynarodowej konferencji pn. „Rodzina wobec wyzwań edukacji międzykulturowej", Białystok, 28-30 maja 1996 r. Referat pt." Rola rodziny w kształtowaniu tożsamości i w edukacji międzykulturowej w warunkach transformacji ustro­ jowych. Przykład Białorusi" jest obecnie w druku. W tym miejscu pomijam kwestię dostępu do kultury masowej za pośrednictwem polskiej telewizji i polskiego radia, zwłaszcza w rejonach przygranicznych, jak też kwestię korzystania - bez pośrednictwa wspomnianych mediów - z polskiej kinematografii, twórczości muzycznej, teatralnej itp. Ważne znaczenie mają tu badania prowadzone od kilku lat przez pracowników i studen­ tów Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UW w Warszawie. 2 0 2 1 �224 IWONA KABZIŃSKA 29 czerwca 1996 r. ukazała się w polskiej prasie krótka notatka infor­ mująca, że na Białorusi trafiły na przemiał podręczniki szkolne wydrukowa­ ne po uzyskaniu niepodległości przez to państwo. Zostały one uznane przez władze za nacjonalistyczne. W grupie tego typu książek znalazł się m.in. elementarz białoruski i Historia Białorusi . Zapowiada to kolejny zwrot także w sferze przekazu dziedzictwa kulturowego poszczególnych mniej­ szości etnicznych i narodowych. 22 LITERATURA A n d r u s i e w i c z A. 1995 Rosyjski mesjanizm religijny w XIX wieku, [w:] Filozofia i religia w kulturze narodów słowiańskich, T . Chrobak, Z. Stachowski (red.), Rzeszów, s. 189-208. C z a r n o w s k i S. 1958 Kultura, Warszawa. D u n n D. J. 1973 The Catholic Church and the Soviet Government 1939-1949, New York. E n g e l k i n g A. 1996 Nacje, to znaczy grupy religijne. O wynikach etnograficznych badań terenowych na grodzieńszczyźnie, „Kultura i Społeczeństwo", nr 1, s. 109-139. Goldscheider E. 1916 Wege und Ziele der polnischen Kultur, Wien. G u s t a v s s o n S. 1995 Belarus: A Multilingual State in Eastern Europe, [w:] Language, Minority, Mig­ ration, S. Gustavsson, H . Runblom (red.), Uppsala Multiethnic Papers 34, Uppsa­ la, pp. 39-74. H l e b o w i c z A. 1993 Kościół odrodzony, Gdańsk. Jabłońska-Deptuła E. 1981 W dobie Wiosny Ludów i Powstania Styczniowego, [w:] Chrześcijaństwo w Polsce. Zarys przemian 966-1945, J . Kłoczowski (red.), Lublin, s. 219-242. 1990 Religijność i patriotyzm doby powstań, [w:] Uniwersalizm i swoistość kultury polskiej, J . Kłoczowski (red.), Lublin, t. 2, s. 85-135. Jurkiewicz J. 1995 Nasze widzenie Białorusinów w XX w. (do 1939 г.), „Dzieje Najnowsze", nr 2, s. 59-79. K a b z i ń s k a - S t a w a r z I. 1992/93 Polacy na Białorusi. Relacja z badań etnologicznych nad współczesnym procesem kształtowania świadomości etnicznej, „Przegląd Wschodni", vol. 2, nr 3(7), s. 681-695. 1995 Polacy na Białorusi — informacja o badaniach prowadzonych przez pracowników Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Warszawie, „Etnografia Polska", t. 39, z. 1-2, s. 33-^ł9. Koszelew M. 1995 Polacy w oczach Białorusinów: ewolucja poglądów, „Dzieje Najnowsze", nr 2, s. 81-94. K u m o r B. 1991 Polityka władz carskich wobec Kościoła katolickiego na ziemiach polskich do 1914 т., [w:] Polacy w Kościele katolickim w ZSRR, E . Walewander (red.), Lublin, s. 11-25. Na Białorusi mielą, „Gazeta Wyborcza" z dn. 29-30 czerwca 1996 r. �K U L T U R A „POLSKIEJ NACJI" I K U L T U R A NARODOWA 225 L e h r - S p ł a w i ń s k i T. 1961 Od piętnastu wieków. Szkice z pradziejów i dziejów kultury polskiej 966-1966. Warszawa. L u k i e w i c z U. 1995 Stosunki etniczne na białorusko-polskim pograniczu w świadomości młodzieży, [w:] Wschodnie pogranicze w perspektywie socjologicznej, A. Sadowski (red.), Białystok, s. 179-182. Ł o p a l e w s k i T. 1990 Między Niemnem a Dźwiną. Ziemia Wileńska i Nowogródzka, Warszawa-Kraków, reprint wydania z 1938 r. O b r ę b s k i J. 1936 Problem etniczny Polesia, „Sprawy Narodowościowe", nr 1-2, s. 1-21 Odrodzenie 1993 Odrodzenie Kościoła katolickiego w byłym ZSRR, E . Walewander (red.), Lublin. Olszewski D. 1986 Szkice z dziejów kultury religijnej, Katowice. Pokropek M. 1979 Zróżnicowanie kulturowe na pograniczu etniczno-językowym i jego odbicie w świa­ domości mieszkańców. Na przykładzie pogranicza pobko-litewsko-białoruskiego w północno-wschodniej Polsce, „Etnografia Polska", t. 23, z. 2, s. 127-156. Polacy 1991 Polacy w Kościele katolickim w ZSRR, E . Walewander (red.), Lublin. S u c h o d o l s k i B. 1986 Studia z dziejów kultury polskiej, Warszawa. T a z b i r J. 1978 Kultura szlachecka w Polsce, Warszawa. 1986 Szlaki kultury polskiej, Warszawa. Trwałe wartości 1978 Trwałe wartości kultury polskiej, M . Kurzyna (opr.), Warszawa. W e r e n i c z W. 1991 Historyczne i kulturalne podstawy świadomości narodowej Polaków w Związku Ra­ dzieckim (na przykładzie Republiki Białoruś), [w:] Polacy w Kościele katolickim w ZSRR, E . Walewander (red.), Lublin, s. 197-212. W i n n i c k i Z. J . 1995 Szkice kresowe, Wrocław. W r ó b e l J. 1991 Polityka ZSRR wobec Kościoła katolickiego w latach 1917-1939, [w:] Polacy w Koś­ ciele katolickim w ZSRR, E . Walewander (red.), Lublin, s. 85-109. Ż a r n o w s k i J. 1978 „Ojczyzną był język i mowa...", Warszawa. IWONA KABZIŃSKA O N T H E C U L T U R E O F "POLISH NATSIA". N A T I O N A L C U L T U R E A N D T H E POSSIBILITIES O F I T S T R A N S M I S S I O N Summary One of the most interesting problems of ethnological studies on Byelorussia concerns the culture of particular ethnic and national groups, the Poles and the Byelorussians among them, making up the Byelorussian society. It is not simple due to the effects of their �226 IWONA KABZIŃSKA previous long-lasting Russianization, cultural unification and assimilation. It should be kept in mind that the national culture of the Byelorussians had been considered by some ethnographers a particular variant of either Polish or Russian one. Similiar opinions were expressed about the national distinctness of the Byelorussians who were regareded as "the branch of Polish nation" or "a part of the Russian tribe" (see for example: Jurkiewicz 1995; Koszelev 1995). In the years 1992-1995 the author of the article was carrying out field researches among the Polish minority living in the Western part of Byelorussia (districts Grodno and Minsk). She aimed at finding the essential markers of their national and cultural identity and at reconstruct­ ing the process of its formation. The most important role in the formation of cultural identity of a minority group is played by the knowledge of its national culture and the historical tradition of the national state they refer to. The author wanted to know how Polish culture was perceived by the Poles living in Byelorussia, what, in their opinion were the most distinctive features of the culture defined by them "the culture of Polish natsia". Another of her problems was the degree of knowledge about Polish culture possessed by the people who identify themselves as Polish. She interviewed mainly people of older generation born before the World War II. The results of the research show that most of the respondents (over 200 persons) identify Polish culture with Roman Catholicism, Catholic church rituals and folk rituals connected with them. Religion was identified by them both with the notion of "culture" and of "nation­ ality". "Polish culture" ("of Polish natsia") in their view means "Roman Catholic culture" whereas "Russian culture" and "Russian nation" is meant as the same as "Russian Orthodox religion". These distinctions and identifications have been common in Polish history for a long time (see for example E . Jabiońska-Deptuła 1980, her data concern the 19th century). The author's study of the 1990ties confirms the continuation of this tendency. The author's respondents usually considered Polish culture superior since it was also identified with the "noble class culture" (due to particular former socio-ethnic structure in the Eastern part of old Poland). The culture of the Poles living within the boundaries of the Polish present state was considerd superior as well. The latter opinion was based upon the experiences of higher living standard in Poland compared to that in Byelorussia (tidy, shops full of goods, well-dressed people, good manners of the passengers in public transport etc.) together with other informations which have contributed to the formation of the stereotype. The stereotype of a culturally superior Poles from Poland, but also from the Polish minority in Byelorussia points at his more civil behaviour, politeness. The respondents usually maintained that Poles can be also distinguished by their appearance - tidy clothes, good-looking faces. The origin of these stereotypical images can be traced back to the common opinion on the Polish and Byelorussian culture of the 19th century. Roman Catholic denomination was usually considered by the author's respondents the essential element of Polish cultural identity. Language was rarely mentioned. All non-Roman Catholics were defined as "the Russkies". When asked about the essential differences between Roman Catholic and Russian orthodox faith and Polish and Russian culture the respondents gave vague and stereotypical answers. Some of them mentioned the differences in churchrituals.They also compared the culture of the Roman Catholic communities in the region of the Naliboki Forest with that of the Russian orthodox population from the other side of the river Niemen. The differences mentioned concerned the general standard and habits of everyday life, first of all table manners. The "Russians" were said not to use cutery and crockery, to eat with hands together from one common bowl etc., to have very poor choice of dishes (chopped onions with cream as an example of primitive food). The Poles also maintained that the "Russians" didn't know how to prepare good meat dishes and sausages, that they don't cook cleanly. On the other hand they never pointed out any differences in clothes and in village architecture. Thus some other ethnographers' (Obrębski, Pokropek) statements about the meaning of clothes as markers of cultural identity have not been confirmed. �K U L T U R A „POLSKIEJ NACJI" I K U L T U R A NARODOWA 227 The author's study proved that the Polish peasants living in Byelorussia had poor knowl­ edge of other cultures, those of their former and present neighbours, i.e. the Byelorussians and the Jews. Neither did they know much about Polish national culture. From their young years they could remember single songs and poems, they were able to mention the most popular names of novelists (H. Sienkiewicz, E . Orzeszkowa) and poets (A. Mickiewicz) from the 19th century. They also showed fragmentary and usually erroneus historical knowledge, both of Poland and of the past of their local communities. That lack of historical knowledge and cultural and linguistic competence is, to a considerable extent, the result of the Russianization policy of the Soviet regime, as well as the decrease of Polish middle and upper classes on that area after 1945. Under the Soviet system the influence of the Roman Catholic church had been seriously limited, the same had happened to the network of Polish schools. Ethnic cultural transmission could take place only within families and was limited mainly to the sphere of religion, i.e. to rituals, prayers, songs etc. National and historical tradition was vanishing. Many topics became "taboo" - forbidden not only by official censorship but also in the discourse at home. The following topics were avoided: the problems of the Polish-Soviet relationships during the World War I I , and after it, collaboration of some Poles and Jews with Soviet occupants, collectivisation of agriculture, Polish traitors involved in the fratricidal riots during the war and in the struggle against Church, but also Polish resistance and national movements - past and present, Soviet hostility towards Polish local gentry and intellectuals etc. All that contributed to the formation of a limited national consciousness. Under M . Gorbatschov ethnic and religious revival in the USSR began. Churches were being rebuilt and religious tradition restored. Schools with national languages were opened again. For the Polish minority in Byelorussia the possibilities of developing its national culture have always depended upon the government's minority policy. The same should be taken into account nowadays. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ae203438dd56e627782bb68f14abfedb.pdf 65e86c4088bada0695a43a95a8583f41 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1578 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1460 Title A name given to the resource Chłopskie obrzędy rodzinne na Oszmiańszczyźnie / ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40, s.189-208 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czech, Beata Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XL: 1996, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 BEATA CZECH „Wspólnota Polska", Warszawa CHŁOPSKIE OBRZĘDY RODZINNE NA OSZMIAŃSZCZYŹNIE Artykuł ten jest częścią pracy magisterskiej pt. „Chłopskie obrzędy ro­ dzinne na Oszmiańszczyźnie. Symbolika rekwizytów". Wybrałam z niej jedynie część opisową, rezygnując - z uwagi na brak miejsca - z rozważań na temat symboliki rekwizytów obrzędowych. Materiały do pracy gromadziłam od czerwca 1994 do marca 1995 r. w dawnym powiecie oszmiańskim (w granicach ustalonych w roku 1922). Prowadzone badania upewniły mnie, że w tej okolicy, znacznie oddalonej od dużych centrów przemysłowych, zachowane zostały obrzędy rodzinne nie spotykane w tak rozbudowanej formie na bardziej zurbanizowanych tere­ nach. Jednocześnie poszukiwania w literaturze etnograficznej i historycznej ujawniły, że nie istnieją publikacje zajmujące się chłopską obrzędowością na tym obszarze. Podstawą prezentowanego tu opisu są informacje zebrane w 27 wsiach i małych miejscowościach. Moi rozmówcy urodzili się na Oszmiańszczyźnie, pochodzili z chłopskich rodzin i uważali się za Polaków.Wywiady prze­ prowadzałam z ludźmi z rodzin „czysto" katolickich, tzn. takich, w których obydwoje małżonkowie są katolikami i sakramenty święte przyjmują w koś­ ciele, a nie w cerkwi. Wybierając takich informatorów chciałam mieć pew­ ność, że ich obrzędy nie są związane z wyznawaniem prawosławia, a wyraź­ ny wpływ tej religii w niektórych zwyczajach związany jest przede wszystkim z geograficzną bliskością cerkwi. Oszmiańszczyzna zawsze była miejscem stykania się różnych kultur i różnych narodów. W 1932 r. S. Wysłouch pisał: „Polak kresowy i Bia­ łorusin, zrodzeni ze wspólnego pnia etnicznego mają de facto tyle cech wspólnych, iż można by ich uważać za wspólną narodowość «polsko-białoruską» lub białoruską w kulturze polskiej. Tego rodzaju wielowie­ kowego procesu dziejowego, jaką jest narodowość «połsko-białoruska» należałoby traktować całkiem odmiennie od narodowości polskiej ziem rdzennie polskich"(Wysłouch 1932, s. 14). W wypadku tych ziem roz­ strzygające jest samookreślenie się ludzi. Choć zamiast języka polskiego w przeważającej mierze używają tzw. „mowy prostej" i stosują się do �190 BEATA CZECH wielu zwyczajów białoruskich, litewskich lub rosyjskich, to jednak nazywają się Polakami, a swe obrzędy uważają za tradycyjnie polskie. Należy ich więc uważać za Polaków. Najstarsi spośród moich rozmówców byli praktykującymi katolikami i dobrze znali język polski. Uczyli się bowiem, jako obywatele Polski (do 1939 r.) w polskich szkołach. Osoby poniżej 60 lat kończyły już rosyjskie szkoły i najczęściej ulegały ateizacji propagowanej przez władze radzieckie w ramach walki z Kościołem. Podobnie jak w całym ZSRR, tak i na Oszmiańszczyźnie, możliwość bezpłatnej nauki w miastach i odgórne nakazy pracy spowodowały także, iż wiele osób, czasowo lub na stałe, opuszczało miejsce swego urodzenia. Efektem tego było rozbicie dotychczasowej struktury rodzinnej. Stworzenie sowchozów i kołchozów wpłynęło również na likwidację odległych wiosek, kolonii i zaścianków. Do pracy na Oszmiańszczyźnie przybywali natomiast ludzie ze wszystkich zakątków kraju, różnej narodowości i wyznania. Każdy z nich zaszczepiał elementy własnej kultury. W pewnym stopniu wpłynęło to także na zmianę obrzędów rodzinnych ludności polskiej. Głównym organizatorem życia społecznego w zachodnich rejonach Biało­ rusi stał się w ostatnich latach Kościół Rzymskokatolicki. Wokół sakramen­ tów świętych skupiają się też wszystkie zwyczaje obrzędowe. Na badanym przeze mnie terenie znajduje się 8 parafii Rzymskokatolickich. W 5 z nich pracują księża z Polski. Pracują tu od roku 1991, czyli od zdobycia przez Białoruś niepodległości. Nie zawsze rozumieją oni zastane zwyczaje. Niektóre z nich traktują po prostu jak zabobony i pozostałość wiary pogańskiej. Protestują przeciwko wystawności styp, rytualnemu piciu alkoholu. Niektórzy księża nie biorą także udziału w pochówkach na cmentarzu, „nie chcąc uczestniczyć w podejrzanych płaczach i praktykach". W wyniku uchwał Soboru Watykańskiego I I (1962-1965) i wprowadzo­ nych wtedy uproszczeń w sprawowaniu liturgii, zanikły niektóre zwyczaje obrzędowe (np. związane z wywodem położnicy i panny młodej). Ogólnie jednak święta kościelne i sakramenty święte są najważniejszym punktem wszystkich obrzędów rocznych i rodzinnych. Polacy na Białorusi mieszkają często w pobliżu cerkwi prawosławnej. W okolicach Oszmiany najważniejsze ze względu na swoje oddziaływanie są cerkwie w Krewię, Holszanach i Smorgoniach. Czynna jest też cerkiew w samej Oszmianie. Współpraca między księżmi rzymskokatoUckimi a duchownymi prawo­ sławnymi nie układa się zbyt dobrze. Powodem jest m.in. zarzucanie pol­ skim księżom, że polonizują obywateli Białorusi. Istnieje jednak współdzia­ łanie w życiu religijnym wiernych. Zdarza się, że śpiewacy pogrzebowi śpiewają (po polsku) na prawosławnych pogrzebach. Księża katoliccy uzna­ ją również sakramenty święte przyjęte w cerkwi. Często, zwłaszcza wśród młodego pokolenia, można spotkać małżeństwa katolicko-prawosławne. Nie są one jednak aprobowane przez starszych, którzy obawiają się wynarodo­ wienia swoich wnuków. �CHŁOPSKIE OBRZĘDY RODZINNE 191 Wielu Polaków uczestniczy w prawosławnych chrzcinach, weselach i po­ grzebach. W ten sposób, na ogół nieświadomie, przyjmują z prawosławia niektóre elementy obrzędowe. Moi informatorzy twierdzili jednak stanow­ czo, że wiedzą, jakie są różnice w uroczystościach Polaków i Białorusinów. Podkreślali przy tym „wyższość" polskich ceremonii, ich prostotę, a także wyższą kulturę osobistą uczestników. PRZYJĘCIE D Z I E C K A D O SPOŁECZNOŚCI Obrzędy narodzinowe składają się z wielu etapów (w przeszłości były one bardziej rozbudowane). Obecnie kobiety rodzą dzieci w szpitalu („roddomie"). Przebywają tam jeszcze kilka dni po porodzie. W tym czasie rodzina i znajomi przychodzą do nich na „odwietki", przynosząc ze sobą torty, wędlinę, szampana i wódkę. Czasem te przyjęcia odbywają się kilka dni później, tuż po powrocie matki z dzieckiem do domu: „Przed chrztem przychodzą kobiety odwiedzić matkę dziecka w szpitalu. To nazywa się «odwietki». Na tę okazję pieką «ołatki» (placuszki). Kiedyś one były specjalnie na tę okazję. Teraz głównie ludzie młodzi chodzą" (kobieta, lat 55, Traby). Kiedyś na „odwietki" szły jedynie starsze kobiety. Przynosiły położnicy jedzenie: jajecznicę, „oładki", bułki drożdżowe, ser, kiełbasę. Nieraz daro­ wały płótno. Zaraz po przyjściu rozwiązywały płócienne chustki, w których niosły - dary, tłumacząc, że ułatwi to dziecku szybki rozwój: „Jak szła jaka kobieta odwiedzać [...] każda brała jakąś bułkę czy ciast­ ka. Jak jaka kobieta odważniejsza, to jeszcze dziś szybko odwiązują na «odwietkach» węzełek z gościńcem, że dziecko szybko chodziło"(kobieta, lat 65, Żuprany). Ojciec narodzonego dziecka idzie do znajomych we wsi i do rodziny, by zawiadomić ich o tym radosnym wydarzeniu. Bierze ze sobą butelkę wódki, czasem cukierki. Kiedyś „rodziny" (powiadomienie o przyjściu na świat dziecka) były jednocześnie zaproszeniem na „odwietki": „Jak się urodziło dziecko, to ojciec albo babka niosła do znajomych «rodziny» chleb z cukrem. Komu nie przyniesie, ten nie idzie odwiedzać na «odwietki». Jak jaka kobieta idzie odwiedzać, to bierze kawałek chleba z cukrem". Do lat sześćdziesiątych obowiązywał położnicę nakaz izolacji towa­ rzyskiej do szóstego tygodnia po porodzie (przez 40 dni). Wynikało to z powszechnej wiary w „nieczystość" kobiety. Jej fizjologia, jako niezro­ zumiała, budziła niepokój. Wierzono, że ciąża i poród mogą stać się niebezpieczne także dla otoczenia położnicy. Po sześciu tygodniach kobieta szła do „wywodu". Ceremoniał kościelny polegał na wyprowadzeniu jej przez księdza z zakrystii do nawy kościelnej. Kobieta trzymała w ręku zapaloną świecę. Obydwoje klękali przed ołtarzem i modlili się przez �192 BEATA CZECH chwilę wspólnie. Następnie ksiądz błogosławił kobietę, która wychodziła z kościoła głównymi drzwiami. Do tego dnia było to jej zabronione: , , I po domach nie wolno było kobietom chodzić, ani do sąsiadów, ani do sklepu. Taki był zwyczaj. Nie można było wywieszać pieluszek [na dwór - przyp. B.Cz.] aż do chrztu. I po wodę chodzić do studni" (kobieta, lat 65, Żuprany). Dziś kobiety nie przestrzegają już izolacji towarzyskiej. Nie chronią też nieochrzczonego dziecka przed „złym". Młode matki nie wiedzą, co znaczy wyraz „wywód" (wsch. „wychod"). Na kilka dni przed chrztem rodzice dziecka spotykają się z przyszłymi kumami i ustalają przebieg uroczystości. Termin chrztu uzależniony jest jedynie od zdrowia dziecka i woU rodziców. Za najszczęśliwszy dzień w roku uważana jest Wielka Sobota - czas święcenia wody. Wtedy też odbywa się najwięcej chrztów. Rodzice chrzestni wybierani są spośród rodziny i bliskich znajomych. Kiedyś mogli nimi zostać tylko ludzie żonaci lub zamężni, dziś najczęściej wybiera się młodzież, przede wszystkim panny i kawalerów. Muszą to być osoby o nieposzlakowanej reputacji, bo powszechną jest wiara, że dzieci dziedziczą cechy po kumach. Odmowa pełnienia tej funkcji może, według informatorów, przynieść nieszczęście dziecku i osobie pro­ szonej na kuma. Jeżeli w rodzinie umierają dzieci, rodzice wybierają na chrzestnych ludzi obcych, bez uprzedzenia: „U mojej sąsiadki tak było. Jej dzieci bardzo umierały i jak urodził się Staszek, to ona mi nie powiedziała, że ja będę kumą. Jak przyszłam do niej to podała mi dziecko przez okno. To jest takie «lapanie» kumów, żeby dziecko nie umarło" (kobieta, lat 69, Zamościany). Starsi rozmówcy pamiętają jeszcze zwyczaj uroczystej kąpieli dziecka w dniu chrztu. Myła je matka z babką - „pawituchą" [biał. „pawitucha"-akuszerka], kuma z matką lub babka z matką. W trakcie kąpieli kum wrzucał do wanienki monety na „mydło": „Akuszerka przychodziła wcześniej i ona musiała to dziecko przed chrztem wykąpać. Jak zobaczyli, że kum już jedzie, to tego dzieciaka szybko do niecki wkładali. Jak kum szedł, to musiał wrzucić pieniądze do wody, gdzie kąpią dziecko. Te pieniądze szły do babki" (kobieta, lat 70, Kleje). Obecnie zwyczaj ten nie jest praktykowany; „Mówią, że jak już jadą z dzieckiem do chrztu, to kuma nie powinna po drodze sikać, bo dziecko sikliwe będzie" (kobieta, lat 65, Żuprany). Dawniej do kościoła jechali z chrześniakiem rodzice chrzestni i babka (pawituchą). Rodzice dziecka czekali na ich powrót na progu domu: „Rodzice starali się jak najszybciej spotkać ich na progu. Teraz ksiądz wymaga, żeby rodzice byli przy chrzcie" (kobieta, lat 55, Traby). Do lat pięćdziesiątych X X w. rola babek-akuszerek w obrzędach naro­ dzinowych była ogromna. Były one najważniejszymi osobami na chrzcinach. Towarzyszyły kobietom od momentu porodu. Obok pomocy medycznej, stosowały także zabiegi magiczne mające pomóc przy narodzinach. Potem, �CHŁOPSKIE OBRZĘDY RODZINNE 193 w czasie połogu, pomagały matce w gospodarstwie i zajęciach domowych. Miały obowiązek dostarczania i przygotowywania pożywienia, jechały z dzieckiem do chrztu a na samej uczcie spełniały funkcję kierowniczą. Rozdzielały potrawy i były głównymi bohaterkami wszystkich zabaw. Od momentu wprowadzenia przez władze radzieckie obowiązku porodów w szpitalach funkcje „powituch" przejęły rodzone babcie dziecka: „Kiedyś najważniejsza na chrzcinach była «pawitucha». Teraz ważna jest babcia dziecka" (kobieta, lat 65, Żuprany). Matka chrzestna kupuje dziecku becik, ubranko do chrztu, pieluszki. Przynosi też 1-2 metry białego płótna przewiązanego wstążeczką (różową dla dziewczynki a błękitną dla chłopca). Materiał ten nosi nazwę „koszulki". W czasie chrztu w kościele ksiądz kładzie ją na dziecko. Ojciec chrzestny ma obowiązek zapłacić za chrzest. Najczęściej niesie na plebanię dary w naturze (szampana lub wódkę i tort). Przynosi też słodyczy w prezencie dla kumy. Rodzice chrzestni, podobnie jak dziecko, uważani są dziś za najważniejsze postacie na chrzcinach. Na uczcie siedzą na honorowych miejscach, obok siebie. Powinni „trzymać się razem" przez całą uroczystość i zachowywać jak ludzie sobie bardzo bliscy. Powszechnie znana jest piosenka śpiewana dla kumy „Kum do kumy zalecałsja, konopielki zasiewałsja [...]". „Ja siedziałam blisko kuma całe chrzciny, żeby dziecko miało ładne, gęste zęby" (kobieta, lat 17, Stacja Oszmiana). Na omawianym terenie dzieci chrzczone są w sobotę. Do kościoła przyjeżdżają z dzieckiem rodzice i rodzice chrzestni. Udzielanie sakramentu trwa krótko, bez zbytniej oprawy, w zakrystii. Wszyscy zaproszeni goście czekają w domu. Uczta po chrzcie jest najczęściej bardzo rozbudowana i trwa około dwóch dni. Goście jedzą, żartują, śpiewają, nieraz tańczą. Czynności ob­ rzędowe mogą odbywać się w różnej kolejności. Najczęściej jednak już pierwszego dnia rodzice chrzestni „pokrywają" dziecko (ros. „pokrywało" - przykrycie lub kawałek tkaniny, którą się coś przykrywa). Gdy kumowie usiądą za stołem, babcia dziecka przynosi im zawiniątko. Jest to zawinięta lalka, kogut lub kot. Śmiejąc się i żartując, kumowie odrzucają tobołek, mówiąc że to nie jest ich dziecko. Babcia podaje je trzy razy. Dopiero za trzecim razem przynosi im oczekiwanego chrzestniaka. Wtedy kuma uroczy­ ście kładzie na becik materiał przeznaczony dla matki dziecka, kum kładzie pieniądze.W niektórych rodzinach wszyscy goście przekazują sobie dziecko z rąk do rąk, oglądają je i kładą na becik prezenty. Wieczorem w dniu chrztu (lub rankiem dnia następnego), babcia dziecka układa na tacy ciastka i cukierki, będące często podarunkiem od kuma (do czasów I I wojny światowej zwyczajowo czyniła to „powietucha"): „Pieką takie ciasteczka różne: zwierzęta, grzybki, słońca, księżyce. Za te ciastka babcia dostaje pieniążki. Jest dużo śmiechu. Każdy się przekomarza, wybiera. Te pieniądze są potem dla dziecka. To jest dawny zwyczaj. Ja widziałam to na każdych chrzcinach" (kobieta, lat 65, Nowosiółki). �194 BEATA CZECH Babcia rozdaje ciasteczka wszystkim zebranym. Nieraz też nosi pod pachą żywego koguta lub naśladuje jego głos. Każdy z gości kładzie na talerz pieniążek w podziękowaniu za słodycze. Zabawę tą nazywają „sprze­ dawaniem pietuchów" (ros. „pietuch" - kogut, kur). Po obdarowaniu gości, babcia jest wyprowadzana z domu i sadzana na wózek lub bronę (w zimę na sanki). Rozpoczyna się „topienie babci". Wszyscy zebrani wiozą kobietę nad rzekę lub staw. Babcia krzyczy i prosi, żeby ją puścili. „Wykupuje się" wódką, cukierkami i zakąską, nieraz też pieniędzmi. Wszys­ cy przy tym żartują: „Babcia musi się wykupić, bo inaczej wsadzają ją na bronę i do rzeki chcą wieźć. Krzyczą: «Babcia po domach roznosi dzieci, a nie ma komu chowac!» Za babcią idą wszystkie" (kobieta, lat 70, Dziewiniszki). Obecnie zdarza się, że goście wywożą na bronie również dziadka dziecka (powszechnie uważa się to za nowy zwyczaj). W drugi dzień uroczystości chrzcin przychodzą przebierańcy - „Cyganie". Są to przebrani sąsiedzi lub goście. Zdarza się również, że kobieta przebiera się za mężczyznę, a mężczyzna za kobietę. Śpiewają, żartują, domagają się wódki: „To są najczęściej ludzie z chrzcin. [...] Najpierw potańcują trochę, potem chcą szucić. Trzeba im wódki dać, żeby weselej było" (kobieta, lat 56, Łościszki). Ich przyjście najczęściej kończy chrzciny. „Potem goście wiozą do domów te pietuchy, dla dzieci. One znają, że im rodzice przywiozą z chrzcin" (kobieta, lat 60, Żuprany). OBRZĘDY W E S E L N E Od czasów I I wojny światowej obrzędy weselne na Oszmiańszczyźnie uległy znacznemu skróceniu. Doszedł jednak obowiązkowy ślub cywilny. Dawniej przejście dziewczyny do nowej rodziny rozpoczynały swaty. W okolicach Oszmiany zwyczajowo jeżdżono w swaty w soboty: „Jak przychodził swat to miał ze sobą chusteczkę, co u nas nosówka nazywają. Kładł ją na stół w domu dziewczyny. Na tą chusteczkę stawiał butelkę. Jak rodzice dziewczyny przyjęli butelkę, to siadali wszyscy za stół, jedli zakąska, pili ta wódka i dogadywali się. Jak dziewczyna nie chciała iść [za mąż - przyp. B. Cz.] to musieli odkupować butelkę. A czasem tak było, że wypili wódkę, a młodego nie chcieli. Wtedy rodzice mówili: «Wasza harełka, nasza tarelka!» I koniec, ślubu nie będzie" (kobieta, lat ok. 70, Symonówka); „Za pierwszym razem przyjechali się dogadać i spytać o posag. Jak było w porządku, to przyjeżdżali drugą razą, wódkę wypijali. A wieczorem tego dnia młodzi jechali dać na zapowiedzi [...] Swata to wybierali bardziej starszego, co język miał dobry. Tak trzeba było gadać, żeby ani młodmu krzywdy nie zrobić, ani młodej" (kobieta, lat 65, Żuprany). Obecnie młodzi nie poznają się przez swatów, rodzice zaś starają się nie ingerować w wybór partnera życiowego swego dziecka: �CHŁOPSKIE OBRZĘDY RODZINNE 195 „Nie swatają już dziś młodych. Mój syn się z tego śmieje. Sami się poznają młodzi" (kobieta, lat 55, Traby). Od momentu wprowadzenia kolektywizacji wsi, nie praktykuje się też „przeglądzin" (ros. „pieriegladiť " - przejrzeć). Polegały one na tym, że po swatach ktoś z rodziny młodej jechał do chłopaka (jeśli mieszkał w innej wsi i nie znano jego rodziny) oglądać dom i gospodarstwo. Odwiedziny takie nazywano również „liczeniem świń". Rodzina młodego starała się oczywiś­ cie pokazać z jak najlepszej strony. Przyjezdnych częstowano wystawnym obiadem. Następnym etapem były zaręczyny. Polegały one na spotkaniu rodziców chłopaka i rodziców dziewczyny, swata i młodych w domu panny. W trakcie uroczystego obiadu omawiano szczegóły uczty weselnej: „Były zaręczyny przed wojną, ale teraz tego nie ma. Teraz są zmówiny, jak ma wyglądać wesele. Przy tym przyjęcie robią dla rodziców młodych" (kobieta, lat 70, Żuprany). Według informatorów, różnica w przebiegu zaręczyn i dzisiejszych zmówin jest niewielka. Tkwi jedynie w nazwie. Ślub odbywa się po trzykrotnym ogłoszeniu zapowiedzi przez księdza podczas niedzielnych mszy świętych. Terminy są dobierane przez młodych dowolnie, poza czasem zakazanym przez Kościół, a więc poza Wielkim Postem i Adwentem. W okolicach Oszmiany powszechne jest ponadto prze­ konanie, że nieszczęśliwe są małżeństwa zawarte w maju i czerwcu. Znane jest powszechnie powiedzenie: „Ślub majowy, grób gotowy" i podobne: „Ślub czerwcowy, grób gotowy". Tydzień przedślubny nie wyróżnia się żadnymi czynnościami obrzędowy­ mi. Zdarza się niekiedy, że „przed ślubem młody przyjeżdża z asystentami do młodej", ale są to odwiedziny „czysto towarzyskie". Asystentki nie plotą wianuszka dla młodej (cały strój kupuje się obecnie na bazarze). Nikt nie pamięta już pieśni, które towarzyszyły kiedyś - według starszych rozmów­ ców - temu wydarzeniu. Dawniej, dwa dni przed ślubem, kobiety piekły korowaj: „To matka piekła chleb z żytniej mąki. Szyszką makową wyciskali na nim wzory i wsuwali do pieca. Potem zielenią stroili" (kobieta, lat 75, Łościszki). Obecnie korowaj jest podstawowym pieczywem weselnym obok tortu. Z różnych względów (brak dobrej mąki, dzieży, odpowiedniego pieca, itd.) nie wypieka się go w domu, lecz zamawia w pobliskiej piekarni. „Wesele trwa dziś sobotę i niedzielę. Kiedyś księża dawali śluby we wtorki, to wesela były dłuższe. Powinny być w dwóch stronach, ale teraz różnie się zdarzy" (kobieta, lat 55, Traby). Główna uroczystość zaczyna się w sobotę rano. Wtedy zaproszeni goście siadają do stołów przygotowanych w domu panny młodej i w domu młode­ go (rodzina chłopaka w jego domu, rodzina dziewczyny w jej domu). Gdy nadejdzie czas wyjazdu do panny młodej, chłopak jest błogosławiony i żeg­ nany przez rodziców i krewnych (nieraz także obdarowywany prezentami). Następnie ze swoimi swatami i asystentami jedzie do domu dziewczyny: �196 BEATA CZECH „Przywozi jej bukiet. Potem rodzice ich błogosławią. Matka przypina młodej wianek z mirtu do welonu. Młodemu przypina kwiat do marynarki, po prawej stronie" (kobieta, lat 55, Traby); „Jak nie ma już rodziców, błogosławią chrzestni. Musi być para na szczęście. Błogosławią obrazem Matki Boskiej albo krzyżem. Bywa że ten obraz zabiera potem młoda do nowego domu" (kobieta, lat 65, Żuprany). Zdarza się, że asystentki ukrywają młodą w momencie przyjazdu mło­ dego. Przyszły mąż wykupuje ją pieniędzmi i wódką: „Jak młoda podniesie się po błogosławieństwie, asystentki chwytają wte­ dy biały obrus spod jej nóg i rzucają na dach. Asystenci rwą wtedy na piec. To dla śmiechu. Żeby szybko się żenili"(kobieta, lat 55, Traby). Po błogosławieństwie dziewczyna żegna się z rodzicami i krewnymi. Niekiedy jeszcze przychodzą z wioski stare kobiety i śpiewają dawne pieśni weselne. Na ogół jednak zebrani śpiewają „Serdeczna Matko". „Przed wyjazdem do ślubu młoda jest oprowadzona dookoła stołu. Prowadzi ją asystentka" (kobieta, lat 56, Łościszki). Przed odjazdem młodych ojciec lub matka (nieraz obydwoje) wynosi z domu zboże lub chleb z solą i wraz z gośćmi obnosi wokół wszystkich pojazdów na podwórzu. Potem obsypuje młodych zbożem, „żeby byli bogaci". Młodzi jadą do ślubu oddzielnie, każdy ze swoimi asystentami i swatami. Gdy dziewczyna wsiada do samochodu (autobusu), stara się nie siadać od razu, żeby panny ze wsi „nie zasiedziały się" w staropanieństwie. Rodzice i goście nie jadą do ślubu. W czasie nieobecności młodych zastawiają stoły dla sąsiadów, tłumnie zebranych na podwórku weselnego domu. Sąsiedzi są obecni przez cały czas trwania przyjęcia. Gospodarze wynoszą im wódkę i zakąskę. Młodzi jadą najpierw do „Sielsawietu" (tzn. do gminnego Urzędu Stanu Cywilnego, żeby „się rozpisać" (podpisać się). Potem jadą do kościoła. „Wianuszek młodej ksiądz święci w kościele razem z obrączkami i potem drużka znów przypina go do welonu. Nieraz to go już w ogóle nie przypina­ ją po założeniu obrączek. Młodemu mirt przypinają do marynarki, po lewej stronie. Po ślubie drużka przepina go na prawą stronę [...] Tak jest przyjęte, że dziewczyna staje z lewej strony przy chłopcu, a kobieta z prawej strony przy mężu"(kobieta, lat 65, Borany); „W kościele młodzi patrzą, z której strony świece lepiej się palą, ten dłużej będzie żył. Jak młoda zarzuci welon na nogi młodego [gdy klęczą - przyp. B.Cz.], to ona będzie rządzić w domu" (kobieta, lat 65, Borany). Z kościoła młodzi wracają razem: „Teraz, jak wyjadą z kościoła, to młody przenosi młodą przez mostki. Ja nie wiem, co to za zwyczaj [...] To już litewska moda. Trzeba przejechać 12 mostów i przed każdym mostem zatrzymać się" (mężczyzna, lat 80, Dziewiniszki). W rodzinnej wsi sąsiedzi i rodzina nowożeńców przystrajają „bramy" (żerdzie, strojonego kwiatami i wstążkami, którymi przegradza się drogę). Po każdym zatrzymaniu orszaku weselnego asystenci i swat wysiadają z sa- �CHŁOPSKIE OBRZĘDY RODZINNE 197 Ryc. 1. Wesele - „darowanie młodych" przez gości Fot. Beata Czech mochodu rozdając zebranym wódkę i cukierki. Najładniejszą bramę ustawia się zawsze przed domem weselnym. Na progu domu witają młodych rodzice, którzy wychodzą z chlebem i wódką: „Sypali nas owsem na pomyślność. Ten chleb stał potem na weselnym stole. W dalszych wioskach, słyszałem, że młodzi przechodzili przez prze­ wrócony kożuch"(mężczyzna, lat ok. 70, Zarzecze); „Na progu domu czeka na młodych matka z ojcem. Spotykają ich korowajem. Do tego na talerzycku stoją kieliszki z winem i sól. Młodzi muszą tego skosztować. Rodzice stoją na kożuchu [...] To na bogactwo dla młodych" (kobieta, lat 80, Kuszlany); „Po powrocie z kościoła, panna młoda kładzie ręcznik na samochód, którym przyjechała. Ten ręcznik jest dla szofera. (Kiedyś narzucała go na konia). Zawiesza też ręcznik swatu" (kobieta, lat 65, Żuprany). Uczta weselna trwa dwa dni. Tańce urządzane są przeważnie w miejs­ cowym klubie, a jeśli go nie ma - w domu, na podwórzu, albo u sąsiadów. Do pierwszego tańca młodą wyprowadza pierwszy asystent albo swat. Bywa, że potem tańczą z nią po kolei wszyscy asystenci. Każdy dostaje za to od niej krawat albo chusteczkę: „Jak się zaczyna wesele, młoda musi zatańczyć najpierw ze swatem. Wtedy daje mu prezent. Potem idzie pierwszy drużbant - jemu młoda wiesza ręcznik na szyi. Potem młoda tańczy z drużkami. Każdej po kolei kładzie wianek na głowie. Jak ze wszystkimi dziewczynami przetańczy, one biorą się �198 BEATA CZECH za ręce, a młoda tańczy w kole. Ona podrzuca swój welon i która go złapie, ta pierwsza pójdzie za mąż" (kobieta, lat 55, Dociszki). Na weselu młoda powinna być smutna. Dawniej matka przestrzegała ją, żeby nie śpiewała i nie śmiała się. „Nie wiadomo przecież, na jakie życie się zgodziła". Weselna noc nie obfituje w żadne czynności obrzędowe. Goście krążą między weselnym domem, gdzie się posilają i piją, a klubem w którym tańczą. Młodzi także się bawią, a nieraz dyskretnie wymykają się, przez nikogo nie kontrolowani. Bywa, że wszyscy weselni goście zbierają się o pół­ nocy, aby symbolicznie spalić wianek panny młodej: „O północy wianek młodej zdejmują i palą, welon młodej zdejmują, zawiązują chustkę i już babina jest" (kobieta, lat 70, Zułów). Zwyczajem oszmiańskich Polaków jest przynoszenie jedzenia na wesele przez gości. Robi tak każdy zamężny człowiek. Kawalerowie - asystenci przynoszą cukierki dla swych asystentek. Inni dają tort i butelkę szampana lub wódki. Na weselnym stole stawia się bardzo dużo potraw. Żadna z nich nie jest jednak określana przez informatorów, jako typowo weselna. Wyjąt­ kiem jest korowaj: „Kiedyś na weselu podawali zupę, kapustę, mięso, kwaszeninę, galaret­ kę. Nie tak wymyślnie jak teraz. Jedna miska była i każdy widelce z jednej miski jadł. Dwa kieliszki krążyły naokoło stołu, «po kolejce»" (kobieta, lat 70, Zułów). Najładniejszy i największy tort powinna przynieść na przyjęcie swacia. Najczęściej tort taki jest trzypiętrowy, zdobiony lukrem i cukrem: „Teraz jest moda na cukrowe obrączki, wcześniej stawiali na tort grzybki - «borowiki», w latach siedemdziesiątych - łabędzie z cukru" (kobieta, lat 35, Bujwidze). Zwyczajowo torty jada się w drugim dniu wesela. Nieraz jest on nawet nazywany „słodkim dniem". Niedziela zaczyna się od gorącego śniadania, po którym muzykanci grają dla każdej pary „marsze". Zbierają za to symboliczne opłaty. Ranek ten obfituje w obrzędowe zabawy: ,,Na drugi dzień zawsze jest dużo żartów. Kradną młodą. Młody musi ją wykupować wódką. Nieraz zabierają pościel albo pantofle młodego i in­ strumenty grajków. To najczęściej kradną kucharki. Jak młodzi jeszcze śpią, to zawiązują im spodnie na supły, ubrania, wynoszą rzeczy. Potem młodzi długo szukają swego. Kiedyś był taki zwyczaj, że matka młodego słała łóżko dla młodych i zaścielała je na drugi dzień, żeby sprawdzić, czy panna młoda jest dziewicą. Potem młody szedł do teściów i dziękował im za wychowanie córki, za jej urodę. Wtedy wszyscy goście rozumieli, że ona była dziewicą. Teraz to nie ma już takiego znaczenia" (kobieta, lat 55, Dociszki). Drugiego dnia goście „darują" państwa młodych (jeśli nie zrobili tego tuż po błogosławieństwie, przed ślubem). Nowożeńcy siadają na honoro­ wych miejscach, przy nich starsi asystenci, nieraz swacia. Obok stawiają tort �CHŁOPSKIE OBRZĘDY RODZINNE 199 Ryc. 2. Powitanie młodych przez rodziców w domu weselnym po ślubie Fot. Beata Czech (korowaj) i kieliszek szampana lub wódki. Najpierw podchodzą do młodych rodzice, potem dają prezenty swat i swacia, a następnie inni krewni. „Kiedyś Ojciec przynosił korowaj i sól na nowy dom. Potem podchodziła matka i darowała cały zwój płótna. Kobiety śpiewały, żeby każdy padał młodym do nóg i darował" (kobieta, lat 70, Kleje). Dziś goście nie śpiewają przy darowaniu pieśni, ale grają muzykanci. Goście podchodzą po kolei, podają młodym prezenty i składają życzenia. W zamian każdy otrzymuje kawałek tortu (korowaja) i kieliszek szampana. Często wszyscy piją z jednego kieliszka. W niedzielę rano na wesele przychodzą także „Cyganie". Zajmują miejs­ ce młodych za stołem, „wróżą". Młodzi „wykupują" swoje miejsca wódką i cukierkami. Na niektórych weselach „przebierańcy" pojawiają się tuż po przybyciu młodych z kościoła, tj. pierwszego dnia. „Siedzą inni «rnlodzi», starzy przebierają się za młodych. Przebierali chłopa jakiego za młodą, albo babę starą za młodego. Nakładali korale z cebuli, welon nakładali, wpinali kwiatek" (mężczyzna, lat ok. 60, Krakuny); „Na swadbie za niedźwiedzia przebierali się [...] Na koniu do chaty wjeżdżali [...] To muzyka taka. Wejdą: wałek, kaczałka, blacha. Wejdą, grają, krzyczą. To niedawno było, a ten zwyczaj od dawna" (kobieta, lat 70, Dziewiniszki). JeżeU wesele jest urządzane w „dwóch stronach", po przyjęciu u młodej goście jadą na przyjęcie do domu pana młodego. Na progu wita synową świekra: �200 BEATA CZECH „Jak młoda idzie do młodego [mieszkać - przyp. B. Cz.] to kładzie ręcznik na obraz. Do mnie teściowa wyszła z chlebem i solą na próg witać. Pokryć to musiałam ręcznikiem. Dla matki dałam materiał na sukienkę, a ojcu koszulę" (kobieta, lat 60, Żuprany); „U nas tak jest, że jak młoda idzie mieszkać do młodego, to przynosi ze sobą święty obraz. Wiesza go i narzuca ręcznikiem" (kobieta, lat 56, Łościszki). Przestrzega się zwyczaju kupowania przez młodą prezentów dla całej rodziny męża. Najczęściej są to ubrania lub materiały: „Młoda, jak przyjdzie do młodego [...] daruje matce, ojcu, braciom, siostrom. Daje głównie materiał na koszule dla mężczyzn, chustki dla matki, dla siostry co ma" (kobieta, lat 69, Zamościany); „Młody kupuje tylko pierścionek dla młodej i podarek dla teściowej" (kobieta, lat 56, Łościszki). Obrzędy weselne kończą „podchmiełki" („podwesełki", „okrągły stół"). Urządzane są najczęściej w tydzień po ślubie. Uczestniczy w nich para młoda, rodzice i najbliżsi krewni. Są ubogie obrzędowo. Jest to uczta urzą­ dzana głównie po to, aby zjeść i wypić potrawy pozostałe po weselu. Jak już wspomniałam, do lat sześćdziesiątych istniał zwyczaj „wywodu" panny młodej: „Po ślubie, mówią, kobieta nie może przejść przez kościół, tylko przez zakrystię. Ludzie by się śmiali" (kobieta, lat 68, Murowana Oszmianka). Podobnie jak po urodzeniu dziecka, młoda zobowiązana była (nakazem kościelnym) do „oczyszczenia". ZWYCZAJE POGRZEBOWE Zwyczajowo zmarły powinien leżeć w domu dwie doby. Nieraz czas ten przedłuża się ze względu na daleko mieszkającą rodzinę. Przy zmarłym czuwają krewni i sąsiedzi, a także pogrzebowi śpiewacy: „U nas śpiewa się na pogrzebach i płacze. U was nie płaczą, a u nas płacze cała rodzina" (kobieta, lat 69, Zamościany). Śpiewacy modlą się i śpiewają przy nieboszczyku całe noce, nieraz także w dzień. Śpiewają tylko po polsku. Korzystają z polskich Kantyczek: „U nas, w Sołach 10 osób śpiewa na pogrzebach. To są starsi ludzie. Młodzi nie potrafią śpiewać po polsku, a śpiewa się tylko po polsku. Nie płaci się śpiewakom i nie daje podarków. Kiedyś też tak było" (kobieta, lat 70, Soły). Domownicy są zobowiązani przyjąć śpiewaków poczęstunkiem i wódką. Jeszcze do niedawna rytualna uczta odbywała się tuż przy trumnie. Ostat­ nio, ze względów estetycznych (bliskość nieboszczyka), jedzenie podaje się w innym pomieszczeniu lub u sąsiadów: „Modlą się proszeni ludzie, którzy potrafią śpiewać i na głos odmawiają modlitwy, różaniec, litanie, bo muszą mieć głos. No i przychodzi kto może, �CHŁOPSKIE OBRZĘDY RODZINNE 201 Ryc. 3. Wyprowadzenie zmarłego z domu w otwartej trumnie Fot. Beata Czech kto chce pożegnać zmarłego. Później są proszeni przez cały miesiąc, żeby przychodzić i modlić się za niego" (mężczyzna, lat 66, Krakuny). Rodzina sprząta dom, zasłania wszystkie lustra i szklane przedmioty, zaznacza też dom, w którym leży zmarły z zewnątrz. „W domu zasłaniają lustra. Na ścianie koło głowy zakładają dywan, jeśli okno blisko zmarłego - też zakrywają. Zmarły leży na środku pokoju. Otwiera się drzwi od chlewa, zatrzymują zegary [...] Do domu wyściełają dróżkę z gałązek sosny, sypią dróżkę piaskiem" (mężczyzna, lat 60, Krakuny). Specjalnie na tę okazję rodzina zmarłego przynosi z kościoła czarne chorągwie, które zatyka się na domu i bramie wejściowej. Sąsiedzi nie są zawiadamiani o zgonie. Sami się dowiadują, chociażby dzięki oznaczeniu domu zmarłego. Telegramy są wysyłane do krewnych mieszkających w od­ ległych miejscowościach. Zmarłego przygotowuje do trumny starsza osoba ze wsi albo najbliższy członek rodziny. Nieboszczyka myje się i ubiera. Zakłada mu się też czyste ubranie i buty na ostatnią drogę. Mężczyźnie rodzina kupuje garnitur w sklepie, kobiety najczęściej za życia jeszcze wybierają dla siebie material na „śmiertelną suknię" (szyje ją miejscowa krawcowa): „Ubranie dla nieboszczyka musi być czyste i wyprasowane. Wszystko dają nowe. Wszystkie «dozyle» kobiety mają już gotowy strój do trumny. Kolor: malinowy, ciemny raczej, czarny" (kobieta, lat 60, Kamionka); �202 BEATA CZECH „Śmiertelna suknia nie jest wykańczana. Szyją byłe jak. Ja sama szyję sukienki na pogrzeby. Nic za to nie biorę. Nie robi się supłów na nitce" (kobieta, lat 56, Łościszki). Panny i kawalerów chowają w ślubnych strojach: „Kawaler ma nowy kostium i bancik z kwiatkiem. Dziewczyna obowiąz­ kowo jest w białej sukni z welonem" (mężczyzna, lat 70, Ciechany). Do I I wojny światowej ludzie zamężni byli chowani w koszulach ślub­ nych. Dziś o tym zwyczaju pamiętają tylko niektórzy: „Kiedyś ludzie zatrzymywali swoje koszule od ślubu, żeby ich w nich pochować. Może to za to, że były błogosławione. Tak nasze babcie robiły" (kobieta, lat 40, Cudzeniszki). Nieboszczyk leży na środku pokoju na ławie, potem w trumnie, którą kupuje się w zakładzie pogrzebowym w Oszmianie lub w Smorgoniach, albo dostarcza się z kołchozu. Nie ma dziś we wsiach stolarzy, którzy by wyra­ biali trumny. U szczytu trumny domownicy stawiają kościelny krzyż. Obok, na stole zasłanym białym obrusem, stawiają mały krucyfiks, dwie zapalone świece, talerzyk. Na talerzyku zwyczajowo kładą kawałek chleba i szczyptę soli: „Świecę stawiali, dwie w końcu głowy, nie koło nóg. A teraz bywa, że stawiają po osiem i dwanaście świec" (kobieta, lat 60, Krakuny). Pod poduszkę leżącą w trumnie, ktoś z rodziny wkłada święcone zioła. Zmarłemu daje się do ręki obrazek z podobizną świętego patrona, różaniec, chusteczkę do nosa, nieraz monety. Przed zamknięciem trumny ktoś kapie świecą w jej cztery rogi „na krzyż": „Mówi, że na pogrzeb powinno się trzymać świecę z Pierwszej Komunii Świętej, ale mało kto ma" (kobieta, lat 70, Murowana Oszmianka). Zdarza się, że przed wyniesieniem, trumna jest obsypywana zbożem: „Jak kto umrze to nieraz obsypują trumnę dookoła zbożem, trzy razy. To stary, polski zwyczaj" (kobieta, lat 69, Zamościany). Przy wyprowadzeniu trumny z domu zmarłemu nie towarzyszy ksiądz. „Jak wynoszą trumnę, stawiają tam (na jej miejscu) chleb. Bywa że w ten moment przekręcają śpiewacy stół. Nie wiem, dlaczego" (kobieta, lat 60, Zamościany). Pościel z łóżka zmarłego wynoszą na podwórze i tam zostawiają. Pod­ noszą także zwierzęta w oborze, pukają w ule, aby obudzić pszczoły. Gdy pogrzeb idzie przez wieś, budzi się ludzi w wiosce. Wszystkie te działania informatorzy tłumaczą ochroną przed „upadkiem gospodarstwa". Jeśli w rodzinie jest brzemienna kobieta, wychodzi z domu przed trumną, a po­ tem idzie przed konduktem pogrzebowym. „Brzemienną kobietę zawsze puszczają przed trumną, żeby dziecko się żywe urodziło" (kobieta, lat 56, Łościszki). Zmarły jest niesiony w otwartej trumnie aż do wioskowego krzyża, a jeżeli w pobliżu jest kościół, to do kościoła: „Jak pogrzeb spotka na drodze człowieka, to znaczy, że niedługo będzie drugi pogrzeb w wiosce" (kobieta, lat 56, Łościszki). �CHŁOPSKIE OBRZĘDY RODZINNE 203 Ryc. 4. Rytualne zawodzenia i pożegnanie zmarłego na cmentarzu. Młody człowiek ubrany jak do ślubu - w klapie marynarki tzw. „bancik" Fot. Beata Czech Przy krzyżu zamykają trumnę i ustawiają na odkrytej ciężarówce, przy­ branej zielonymi gałęziami. Tak wiozą do kościoła. Na żałobnej mszy trum­ na jest zamknięta, zgodnie z wyraźnym nakazem księży. Po nabożeństwie pogrzeb udaje się na cmentarz. Ścieżkę przed konduktem wysypuje się zieloną jedliną. Najczęściej ksiądz nie idzie z konduktem. „Synowie albo rodzina może nieść trumnę" (kobieta, lat 65, Żuprany). Na cmentarzu krewni znów otwierają trumnę i żegnają się ze zmarłym. Kobiety głośno lamentują, zwracając się do nieboszczyka w zdrobniałej formie. W tymczasie mężczyźni z wioski kopią dół i wysypują go zielonymi gałązkami. Na dnie wyciskają szpadlem znak krzyża. Rodzina rozwiązuje wszystkie supły na ubraniu zmarłego. Trumna zostaje zamknięta i spusz­ czona na sznurach („wierówkach") do mogiły. Nieraz do tego celu są używane ręczniki. Sporadycznie się zdarza, że rodzina rzucana trumnę kapę, na której stała trumna w domu i na ciężarówce. Znajomi rzucają na trumnę grudki ziemi, rodzina się tego wystrzega: „Kiedyś był taki zakon, że rodzina nie mogła sypać. Teraz ksiądz powie­ dział, że wszystkim można sypać" (kobieta, lat 60, Boruny). Po usypaniu grobu, rodzina prosi wszystkich zgromadzonych na „żałobny obiad". Urządza się go w domu zmarłego. Zawsze jest obfity i trwa kilka godzin: „Na cmentarzu rodzina prosi wszystkich na żałobny obiad. Taki obowią­ zek, żeby wszystkich przyjąć. Dużo ludzi przychodzi. Dużo wódki piją na �204 BEATA CZECH pogrzebie. Zawsze dają wódkę tym, co kopią grób" (kobieta, lat 60, Szumieliszki Małe); „Mówią też, że trzeba zaciąć na żałobny obiad chociaż kurę. Jak się nie da «głowy za głowę» to gospodarka upadnie. Najczęściej u nas zacinają kabany (prosiaki - przyp. B.Cz.], bo dużo ludzi przychodzi" (kobieta, lat 65, Borany). Przed poczęstunkiem śpiewacy odmawiają modlitwę za duszę zmarłego. Na stole stawia się krucyfiks i dwie zapalone świece. Chleb i sól, które stały przy trumnie spala się w piecu. „Zup nie ma. Nie ma tortów. Zieleni na stół nie stawiają. Kotlety robią, kury, wódkę dają. Jak się wódki nie da, to ludzie nie przyjdą na pogrzeb" (kobieta, lat 64, Holszany). Obiady żałobne, połączone z modlitwą za zmarłego, urządza się jeszcze co najmniej trzy razy: w 30 dni po śmierci, po 6 miesiącach i po roku. W rocznicę śmierci rodzina zamawia w kościele mszę. Potem krewni udają się na grób. Po krótkiej modlitwie idą do domu na poczęstunek. W tych uroczystościach biorą również udział zaproszeni śpiewacy. Na zastawionym stole znów pojawia się krucyfiks i dwie zapalone świece. PODSUMOWANIE Zajmując się obrzędami rodzinnymi na Oszmiańszczyźnie natrafić można na przypadki łączenia wierzeń w jeden chrześcijańsko-magiczny system. Tamtejsi Polacy wykonują szereg praktyk, nawet nieświadomie, przywodzą­ cych na myśl przedchrześcijańskie obiaty dla bóstw solarnych, lunarnych, dla Matki Ziemi. Szczególnie silnie zachowała się wiara w opiekuńczą moc duchów przodków. Świadczy o tym chociażby zostawianie dla nich poży­ wienia i sypanie zboża w czasie wesela, przeprowadzki młodej do domu młodego, w czasie pogrzebu. Chrześcijaństwo, szerzone tam od kilkuset lat, wyparło wiele obrzędów. Zatarło się również znaczenie wielu obrzędów magicznych. Pomimo to wciąż się je wykonuje. Informatorzy tłumaczą to przywiązaniem do tradycji, kojarzeniem z polską kulturą, walorami estetycz­ nymi. Przedstawiciele Kościoła nie zawsze są im przychylni. Świadczy o tym chociażby nieuczestniczenie księży w trakcie pochówku na cmentarzu. Najczęściej oszmiańscy chłopi są praktykującymi cłirześdjanami. Uczestni­ czą w nabożeństwach i są pobożni. Pozwalają sobie jednak wykonywać czynności całkowicie sprzeczne z chrześcijańskim systemem wiary. Robiąc to, rzadko są świadomi, że charakter tych zachowań jest sprzeczny. Chodzenie „ze słońcem" lub „pod słońce", składanie obiat, przebieranie się za płcie przeciwne w czasie wesela czy chrzcin (co ma podkreślać wejście w inny czas i odwrócenie porządku), itd. jest dla nich czynnością zupełnie naturalną i pożądaną. Część zachowań obrzędowych jest kultywowana ze względu na swój zabawowy charakter. Tak stało się w przypadku „sprzedawania koguci- �205 CHŁOPSKIE OBRZĘDY RODZINNE ków", „topienia babci" czy weselnych „kradzieży" ubrań. Nie oznacza to jednak zaniku wiary w cudowną moc przedmiotów i przeświadczenia o konieczności wykonywania określonych czynności, aby zapewnić sobie przychylność sił nadprzyrodzonych. LITERATURA Etnografia 1989 Etnografia Biełarusi - encyklopedia, Mińsk. K u r z o w a Z. 1993 Język Wileńszczyzny i kresów północno-wschodnich XVI-XX W y s ł o u c h S. 1932 Ziemia oszmiańska na rubieży dwóch kultur, Wilno. w., Warszawa-Kraków. BEATA CZECH PEASANT RITUALS OF T H E L I F E C Y C L E IN T H E R E G I O N O F OSZMIANA (BYELORUSSIA) Summary The article is a part of the author's M.A. dissertation "The rituals of the life cycle by the peasants in the region of Oszmiana - symbolic meaning of the ritual requisites". The fieldwork was conducted in the years 1994 and 1995 on the areas which had been the district of Oszmiana in the Polish state administration system before 1939 (within the boundaries estab­ lished in 1922). Nowadays it belongs to the Byelorussian state territory. The description has been made basing upon data colleted in 27 villages and settlements. All the respondents were born in their localities and came from peasant families. They identify themselves as Polish. The author interviewed only „purely" Roman Catholic families i.e. those in which both spouses are Catholic and receive sacraments in Catholic church. The choice of the region was not without grounds and for two reasons. It is remote from bigger industrial centres and traditional folk customs have remained there in a more developed form than in other, more urbanized places. Moreover, there are hardly any ethnographic records of the folk rituals from that part of Western Byelorussia in the literature. The detailed description includes three main ritual events: birth, wedding and death and funeral. All the rituals have till a fairly developed form with several distinguishable stages following each other. Birth customs start soon after the birth of the baby. Nowadays women give birth to children in infirmaries ("roddom") not at home. While staying there the mother is visited by her friends and relatives who come with obligatory food gifts: cakes, sausages, champagne and vodka to celebrate. I n some other cases the celebration takes place at home after the mother is back. The father is expected to visit his neighbours in order to announce the joyful event. He also brings the treatment - a flask of vodka, some sweets. A few days before christening the parents met their friends and relatives and the godparents-to-be to discuss the plans for the ceremony. How soon the christening will take place depends on the baby's health and on the parents' decision. Holy Saturday, the day of the blessing of water is believed to be the most fortunate day of all to be christened. Godparents are chosen from among friends and relatives. It is believed that refusing to the parents' proposal to be a godparent may bring bad luck both to the infant and to the person refusing. Families where babies die in infancy may ask strangrs, odd persons chosen at the last moment to be godparents. �206 BEATA CZECH Up to the 50ties the most important role in birth customs was that of midwife ("babka"). She not only delivered the baby and looked after the mother but also performed magical acts believed to secure luck and good health to the newborn. Nowadays these functions have been taken over by grandmothers and godparents. Only parents and godparents go to church with the baby for church baptism ceremony. All the invited guests wait at home. As soon as the parents and godparents with the baby are back the feast begins which is usually held up for two days. The participants, eat exchange jokes, sing ritual songs. They sometimes dance "so that the baby would walk soon". The most important acts are "giving gifts to the baby" (obligatory gifts are given by all the present) and another gift-giving ceremony called "selling the cock", by which the child's grandmother (previously it was the midwife) treats all guests to sweets and gets small money in return. Walking from guest to guest she sometimes carries a real cock or unities the cock's crowing. Abother entertainment (with ritual meaning) is "the drowning of grandmother" when the frolicking guests take the grandmother on the cart to a nearby pond or stream and, jokingly demand "ransom". Sometimes persons disguised as "Gypsies" appear. Wedding ceremonies have been considerably reduced in recent years. There is no match­ making any more, all young people choose their mates themselves. Before the wedding a party called "zmówiny" - bethrotal - should take place. The parents of the bride and the bridegroom meet to discuss the organization of the future ceremony. After the banns have been called on three successive Sundays the main ceremony comes on a Satur­ day in the morning. Two parties of guests are invited to the treatment separately to the bride's and the bridegroom's homes. Then the bridegroom receives the "farewell blessing" from his family and leaves to go to the bride accompanied by his relatives and the best men. On arriving he is welcomed by her family. The bride's parents fix a small myrtle wreath to the girl's veil. The young couple's departure to church is accompanied by jokes and magical acts. The bride and bridegroom travel in separate vehicles, first to registry office then to church. After the sacrament they leave the church together. On their way home they are stopped at decorated "barriers" at which their young neighbours are waiting for vodka and sweets. At the treshold of the bride's house the newly married are greeted by her parents who bless them holding a loaf of bread, some salt and two glasses of spirit. Next, the young couple are strewn with handfuls of grain "for good luck". The feast lasts for two days and nights. According to the custom it should be held in the family homes of both spouses. The most important points of the celebration are: giving gifts to newly married, playing "marches" (special wedding tunes) and appearing of masquerade groups who sometimes take the seats of the young couple at the table. Characteristic for the customs of the region is, that the bride is expected to buy gifts to all the bridegroom's family, usually clothes and textiles. Burial is the third important ritual event discussed here. According to customs the deceased's body should remain at home for two days and nights. During all this time relatives and neighbours sit up at him together with persons playing the role of "funeral singers". The house is cleaned, mirrors and other objects of glass are covered. The house of the mourning is marked by black flags or by fir needles scattered in front of it. The deceased's body is dressed in new garments; by making them knots on threads should be avoided. Young unmarried men and women are buried dressed in their wedding garments. Beside the coffin on a table covered with white tablecloth they put a small crucifix, two lit candles and a plaste with a piece of bread and a little salt. The carrying-out of the coffin is usually not accompanied by priest. Sometimes the coffin is strewn with three handfuls of grain by the relatives. On the place where the coffin was standing they put some salt and bread. Bedclothes from the deathbed should be removed and carried to the yard. Another ceremony is called "walking up the livestock". When the funeral procesión is passing through the village all the neighbours should be woken up too. All those acts are meant to protect against the "downfall of the farm and househols". I f there is �CHŁOPSKIE OBRZĘDY RODZINNE 207 a pregnant woman in the family she should leave the house before the coffin is carried out and walk in front of the procession. The body is carried in the open coffin to church or to cross on the border of the village. After the church service the procession goes to the cemetery. The path to cemetery is strewn with green for branches. At the grave the coffin is opened again so that the relatives could bid the last farewell to the deceased. The women break into loud wail addressing the dead cordially and throw small green branches onto the coffin. On the bottom of the grave the sign of the cross is made with a spade. Then the coffin is closed and let down into the grave. The deceased's family invite all the participants of the ceremony to the "funeral dinner". The treatment is generous and lasts for several hours. The rituals of the life cycle in the region of Oszmiana have still a developed form. They belong to the system incuing Christian and magical elements. Numerous rites can be derived from very old, pre-Christian Slavonic culture. The peasants however are not aware of primary meanings of many ritual acts. For them the only reason for following the customs is their attachment to their Polish tradition and aesthetic values of the ceremonies. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5fed6519eb3b1ac28f6eff4f9e6dc134.pdf f3d25f3ff10ce089898078112453aa5a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1581 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1463 Title A name given to the resource Polacy w Kazachstanie. Świadomość etniczna i stosunki z obcymi / ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40, s.237-254 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szynkiewicz, Sławoj Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XL: 1996, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 SŁAWOJ S Z Y M K I E W I C Z Instytut Archeologii i Etnologii P A N , Warszawa POLACY W KAZACHSTANIE. ŚWIADOMOŚĆ ETNICZNA I STOSUNKI Z OBCYMI WSTĘP Artykuł dotyczy warunków zachowania świadomości etnicznej u Polaków zesłanych z Ukrainy do Kazachstanu w 1936 r. Zesłanie objęło społeczność znajdującą się w diasporze już od drugiego rozbioru Polski. Obszary przez nią zajęte wchodziły w skład terytorium nazywanego wschodnią Ukrainą (na wschód od Zbrucza) i przed I I wojną światową graniczyły z Polską. Polacy stanowili tam znaczną liczebnie mniejszość i od dawna podlegali procesowi akulturaq'i. Sprawił on, że w zestawie tzw. obiektywnych wyznaczników kultury etnicznej nie różnili się istotnie od otaczających ich Ukraińców. Wskazują na to różni autorzy, por. Jasiewicz (1992), zdaniem którego polskość tej grapy istniała głównie w świadomości. Tezę tę przyjmuję jako podstawę swoich rozważań, gdyż istotnie odrębność kulturowa Polaków kazachstańskich funkcjonowała niemal wyłącznie na poziomie języka, religii i symboliki etnicznej, przeniesio­ nych w sferę ideową, a w praktyce slabo realizowanych. W Kazachstanie Polacy musieli przejść trudny proces adaptacji w sferze materialno-bytowej, a poddani przymusowi policyjno-politycznemu mogli utracić nieliczne wyróżniki swej tożsamości oraz ich ideową nadbudowę. Było to o tyle prawdopodobne, że grupa objęta została niemal pełnym zakazem realizowania sakralnej części kultury, która zwykle wspiera czło­ wieka w podobnie kryzysowych momentach. Skutkiem tego mógł być kolej­ ny etap polegający na asymilacji z żywiołem rosyjskim, wyraźnie dominują­ cym na tym terenie już od połowy X X wieku. Moje obserwacje prowadzą do wniosku, że taka hipotetyczna sekwencja nie nastąpiła. Kultura symboliczna rzeczywiście uległa zatarciu u części polskiej populacji, jednakże u większości zachowała się albo w pełni, albo w stanie umożliwiającym odtworzenie. Z kolei asymilacja dotyczyła jednostek, chociaż trudno ocenić jak licz­ nych. Zamiast niej miał miejsce proces wybiórczej i niepełnej akulturacji do wzorów kultury rosyjskiej i częściowo niemieckiej - dwu czynników dominu­ jących w tym środowisku. O tym, że nie doszło do asymilacji całej grapy �238 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ zadecydował najprawdopodobniej trudny, początkowo wprost dramatyczny okres dostosowywania się do warunków życia w deportacji. Wzmocnił on odporność grupową na bodźce dezintegracyjne, zamiast zwykłego w podob­ nej sytuacji osłabienia tej odporności. Stało się tak przypuszczalnie dlatego, że poza alternatywą: utrata tożsamości - jej zachowanie, nie było trzeciej drogi. W pierwszym okresie asymilacja była dla deportowanych niemal niedostępna, bowiem obozowe warunki funkcjonowały jak rezerwat etnicz­ ny, później zaś działał już mechanizm kontynuacji. Był on tym łatwiejszy, że wieloetniczne otoczenie akceptowało wzór współżycia różnych etnosów, chociaż z tendencją do unifikacji kultury. Ponieważ artykuł traktuje o okresie przejścia w sytuacji życiowej kilkudzie­ sięciu tysięcy ludzi, sięgam więc także do sytuacji okres ten poprzedzającej, czyli umiejscowionej na Ukrainie. Materiał był zbierany w sposób typowy dla pracy etnologa w terenie i w wyjątkowych tylko przypadkach odwołuje się do źródeł innego typu (te ostatnie patrz bibliografia u Jasiewicza 1992). Pochodzi on z wywiadów przeprowadzonych w 1991 r. wśród starszych wiekiem mieszkań­ ców kilku wiosek w obwodzie kokczetawskim w północnym Kazachstanie . Deportację przeprowadzono według kryterium etnicznego; objęła ona głównie Polaków zamieszkałych w graniczących z Polską obwodach Ukrainy. Z terenów pogranicznych usuwano ludzi mogących poczuwać się do solidar­ ności z narodami na zachód od ZSRR i tym samym zagrażających bezpieczeń­ stwu państwa. Wspólnie z Polakami wywożono także Niemców z tych samych obwodów ukraińskich. Polacy wraz z Niemcami stanowili pierwszą w Kazach­ stanie masową grupę przymusowych osiedleńców pozostających pod nadzorem NKWD. Większość z nich rozlokowano w obwodzie kokczetawskim, i do dzisiaj jest on głównym skupiskiem polskim w tym kraju. Formalną podstawą była decyzja rządu ZSRR z 28 kwietnia 1936 o przesiedleniu osób narodowości polskiej jako „elementu niepewnego poli­ tycznie" (Deportacii 1992, s. 107). Przeznaczonych do wysiedlenia było 36 tys. osób narodowości polskiej i tę liczbę przyjmuję jako wyjściową. Może ona budzić wątpliwości (niektórzy badacze proponują liczbę 60 tys.; por. Gawęcki 1994, s. 175; Stroński 1994, s. 153), lecz nawet archiwalne dane N K W D operują tylko wielkością planowaną. Kompetencja tych archiwów bierze się stąd, że owi Polacy tworzyli kategorię „specjalnych osiedleńców" wchodzących w system obozów kontrolowanych przez NKWD. 1 Status prawny Status ludności „na specjalnym osiedleniu", czyli tzw. specposieleńców, był równoznaczny z ograniczeniem wolności osobistej i koniecznością co­ miesięcznego meldowania się w tzw. komendanturze. Obowiązywał zakaz 1 Badania te zostały zainspirowane przez prof. W. Tiszkowa, dyrektora Instytutu Etnologii i Antropologii RAN w Moskwie. W terenie korzystałem z pomocy I. Zarinowa. �POLACY W KAZACHSTANIE 239 opuszczania własnej wioski, co bardzo utrudniało kontakty na szczeblu ponadlokalnym, a więc także podtrzymywanie więzi etnicznej. Stosunkowo wcześnie wystąpiło zjawisko mimikry etnicznej polegające na deklarowaniu narodowości rosyjskiej przy zapisach administracyjnych. Dotyczyło ono głównie ludzi młodych, Uczących na karierę lub tylko na polepszenie bytu przez wymazanie przynależności do narodu deportowanego. Uzyskanie no­ wej afiliacji narodowościowej bez zmiany miejsca zamieszkania nie stanowi­ ło jeszcze podstawy do zniesienia ograniczenia wolności i wykreślenia z reje­ strów „komendantury". Pozwalało jednak udać się na naukę do miasta, gdzie można było wyrobić dokument tożsamości z wpisaną na stałe nową narodowością, co praktycznie oznaczało uzyskanie swobody, gdyż umoż­ liwiało zatarcie za sobą śladów. Stosunek środowiska wobec takich odmieńców był negatywny, jednak młodzież, znajdująca się na ogół w pokolenio­ wym konflikcie, nie przyjmowała owej dezaprobaty. Zmianę statusu i wyjęcie spod kontroli komendantury bez nadmiernie skomplikowanych zabiegów umożliwiały małżeństwa z Kazachami. Były one jednak nadzwyczaj rzadkie. W rachubę mogły także wchodzić związki ze swobodnymi Rosjanami, Białorusinami i innymi, którzy jednak unikali bliższych kontaktów z politycznie podejrzanymi „specposieleńcami". Mimo wszystko, takie przypadki zdarzały się, co odnotowuje raport komisji kon­ trolnej z 1951 r. (przytoczony u Gawęckiego 1994, s. 193). Mieszane małżeń­ stwa stały się częste po zniesieniu komendantury w 1954 г., wraz z począt­ kiem programu zagospodarowania ugorów kazachskich. Powstawanie wspólnoty lokalnej i jej symboliki Migrująca społeczność wiejska stara się zwykle odtworzyć reguły organizacji swojskiej przestrzeni, zajmowanej na poprzednim miejscu. Podstawowymi punktami tej przestrzeni były na Ukrainie sakralne centrum - kościół, albo też główny krzyż lub kapliczka, oraz sakralna granica, wyznaczająca początek obszaru niezagospodarowanego i wystawionego na oddziaływanie złych sił. Umieszczenie takich punktów w nowo zbudowanych osadach było praktycznie niemożliwe w warunkach odgórnego organizowania wspólnoty wiejskiej przez władze wrogie wobec umieszczania znaków sakralnych. Wierząca społeczność musiała pogodzić się z negatywnym stosunkiem władz wobec praktyk religijnych i znaków o religijnej wymowie w miejscach publicznych. Mimo to zbierano się na wspólne modlitwy w wybranych domach albo na cmentarzu. W warunkach kazachstańskich cmentarz pełnił funkcję granicy między swojską i obcą przestrzenią. Jednocześnie zastępował on wiejskie centrum sakralne. Głównym jego punktem był wysoki krzyż, z czasem wyposażony w figurę Chrystusa. Władze na ogół tolerowały jego istnienie, ograniczając walkę z religią do sfery pozacmentarnej. Przy załadunku do pociągu nie powodowano się zasadą utrzymania razem sąsiadów z tej samej wioski. W ten sposób zdeterminowany został �240 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ sąsiedzki układ w miejscu nowego osiedlenia, gdyż na ogół pasażerów jed­ nego pociągu kierowano do tego samego punktu w Kazachstanie. Rozczłon­ kowana i przemieszana społeczność musiała rozpocząć proces tworzenia nowej wspólnoty. Składała się ona na ogół z ludności polskiej i niemieckiej. Porozumiewała się ona w języku ukraińskim, chociaż formalnie obowią­ zywał rosyjski, tak w kontaktach z władzami, jak i w szkolnictwie. Dwunarodowa początkowo wspólnota lokalna nie była silnie zintegrowana, pro­ ces przystosowania przebiegał dwutorowo, o czym świadczą fragmenty powstałego wówczas folkloru, komentującego powstałą sytuację. Natychmiast powołano strukturę kołchozową cechującą się intensywną eksploatacją siły roboczej i ograniczoną jej reprodukcją w sferze wyżywienia. Były lata, kiedy zboża nie starczało do rozliczenia dniówek roboczych (praktykowano je w naturze) i wówczas kontrolowano nawet zawartość garnków w poszukiwaniu nielegalnie posiadanego ziarna. Kołchoźnicy zdoby­ wali je stosunkowo prosto: kradli pszenicę przy pracach polowych. Relacje 0 tym przekazywane bywają nieraz w sposób bardzo kolorowy, anegdotyczny 1 sugerujący powstawanie nowego folkloru w postaci opowieści heroicznych. Jedna z nich nosi cechy mitu wyjaśniającego okoliczności ustalenia się nowego trybu pracy w kołchozie: Najgorszym z przewodniczących w Stiepnoje był niejaki Rybnicki. Proszono go: „daj nam żyć", uprzedzano, że mu zrobią krzywdę jeśli nie zmieni się. Nie usłuchał, więc którejś nocy po­ wracająca z pracy grupa kobiet zaczaiła się i zbiła go kijami tak silnie, że wkrótce zmarł od pobicia. Plan i jego realizacja były dziełem wyłącznie kobiecym, mężczyzn weń nie wtajemniczano. Następny przewodniczący, również Polak, pamiętał o losie poprzednika i był już pobłażliwszy. W tego rodzaju folklorze jako nieprzyjaciela prezentuje się system, nie wyróżniając narodowości jego funkcjonariuszy. Prosty człowiek walczy z przeszkodami stworzonymi przez molocha, na którego usługach pozostają także ludzie z własnego środowiska. Odzwierciedla to rzeczywistą sytuację, kiedy spośród Polaków rekrutowali się zarówno działacze aparatu przymusu gospodarczego, nacisku politycznego, jak i zwykli donosiciele. Oni także weszli do miejscowego folkloru jako osoby rozpędzające zebrania modli­ tewne i rekwirujące książki do nabożeństwa. Język Większość Polaków mówi jednym z dialektów języka ukrańskiego lub polskiego, co razem nazywa się językiem „prostym". Ci, którzy deklarują znajomość polskiego, najczęściej posługują się nim jako drugim, znacznie rzadziej na co dzień. Dane spisu powszechnego z 1989 r. informują, że Polacy kazachstańscy jedynie w 12,2% przyznają się do polskiego jako ojczystego (jest to najniższy wskaźnik wśród polskiej diaspory w krajach niegdyś radzieckiej Azji Centralnej i niemal identyczny jak u Polaków na Ukrainie). Oznacza to czterokrotny spadek rozpowszechnienia języka naro- �POLACY W KAZACHSTANIE 241 dowego w porównaniu z rokiem 1926, kiedy to mówiło nim na Ukrainie około 50% Polaków. Dotknął on w jednakowym stopniu grupę kazachstań­ ską, jak i pozostałych na Ukrainie, co wskazuje, że w obu wypadkach proces ten podlegał podobnym prawidłowościom. Nawet na Ukrainie polski w wersji zbliżonej do literackiej był językiem odświętnym, językiem kazań, modlitw i śpiewów kościelnych, używanym potocznie głównie przez księży, nauczycieli i wąską warstwę mieszkańców miast. W Kazachstanie występują zaskakujące kontrasty: od całkowitej nieznajomości, wyniesionej z domu rodzinnego jeszcze na Ukrainie, aż do pięknej polszczyzny wykazującej solidną bazę literacką z X I X wieku. Demonstruje ona ślady wpływu dawnych lektur, jest wprawdzie zawsze okraszona ukrainizmami. Średnie i młodsze pokolenie częściej posługuje się językiem rosyjskim, nawet jeśli w domu używa się gwary. Coraz powszechniejsza nauka języka polskiego nie zmienia ogólnego obrazu. Jest on w dalszym ciągu oderwany od bytu codziennego i dotyczy to także osób, które potrafią mówić nim w sposób płynny. Polski pozostaje środkiem odświętnego porozumiewania się, zgodnie z dawnym wzorem, gdy był przywiązany do kościoła i modlitwy. W latach działania tajnego kościoła nadal w jego praktyce dominowała polszczyzna, zmieniło się to jednak po jego legalizacji. Coraz powszechniej wprowadza się rosyjski, czasami nawet dialekt „prosty", do kazań, spowie­ dzi i kontaktów z wiernymi. Niezależnie od tego jak Polacy mówią na co dzień i czy w ogóle potrafią się posługiwać językiem polskim, pozostaje on wspólną wartością ideową określającą tożsamość etniczną. Jest to element symboliczny mieszczący się w świadomości grupowej i wyznaczający granice polskiej populacji, bez względu na jego realne występowanie. Mimo własnych kłopotów z polszczyzną, Polacy Kazachstanu sami sto­ sują kryterium językowe w wyznaczaniu granic etnicznych, a nawet we­ wnętrznego zróżnicowania etnograficznego. Są oni świadomi gwarowych różnic występujących w ich zespole i na tej podstawie gotowi są odmawiać prawa do polskości nosicielom niektórych gwar. Ogólna ich liczba odnoto­ wana z informacji terenowych wynosi 9, chociaż nie musi ona odpowiadać językoznawczej klasyfikacji dialektów. Najprawdopodobniej też nie pokry­ wa się ona ze zróżnicowaniem w kulturze, niemniej dystans społeczny wobec pewnych grup jest silny. Doznają tego np. wyraźnie wydzielający się Mazu­ rzy, wobec których dominuje stosunek protekcjonalny. Wiedza o tym zróż­ nicowaniu jest jednak powierzchowna i coraz rzadsza, co wynika z przecho­ dzenia na rosyjski, który ukrywa odmienności gwarowe. Należy też od­ notować całkowitą nieznajomość pochodzenia nazwy i grupy Mazurów, zarówno wśród nich samych, jak też polskiego otoczenia. Oznacza to, że jeszcze na Ukrainie zaginęła funkcja przekazicieli historii etnicznej, którzy byliby w stanie przedstawić Mazurów jako ważną dla żywiołu polskiego falę imigracyjną z centralnej Polski. �242 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ Świadomość etniczna Niepewność co do własnej zwartości i homogeniczności etnicznej musiała się odbić na postrzeganiu swojej grupy jako całości. Polacy kazachstańscy wykazu­ ją poczucie niepełnej wartości, które wynika zarówno ze świadomości wielowie­ kowego oderwania od Polski, jak też z ułomności języka lub całkowitej jego nieznajomości. Stąd właśnie wzięło się krytyczne samookreślenie „drewniani Polacy" (por. też równoległe: „papierowi, wyliniali"). Odzwierciedla ono niepełne poczucie tożsamości, podtrzymywane reakcjami rosyjskiego otoczenia, dla którego Polak z Ukrainy kojarzył się tylko z inną wersją ukraińskości. Mogło to zachwiać poczuciem odrębności, i w istocie zacierało je niekie­ dy, chociaż chyba mniej radykalnie niż działo się to równolegle na Ukrainie. Odchodzenie od polskości nie było wyłącznie rezultatem presji admini­ stracyjnej czy chęci robienia kariery już po uzyskaniu wolności osobistej. Wynikało też ze słabych wyznaczników odrębności i braku zewnętrznych czynników ją podtrzymujących, jak chociażby oficjalnego i prywatnego za­ interesowania płynącego z Polski. Sytuacja odmieniła się dzięki przemianom okresu gorbaczowowskiego, które umożliwiły rozwój tendencji do otwartego definiowania przynależności etnicznej, a nawet do niej zachęcały. Odwrócony został dzięki temu postępujący z wolna proces zlewania się Polaków z innymi Słowianami - z Rosjanami, rzadziej z Ukraińcami. Wspo­ magała go dawniej chęć ucieczki w etnos stosunkowo bezpieczny, mniej podejrzany o nielojalność polityczną. Polacy zaprzestali przemilczania pol­ skiego pochodzenia, często nawet jego ukrywania. Trzeba jednak dodać, że w Kazachstanie było to zjawisko rzadsze niż w Rosji czy na Ukrainie. Postawa taka jest równie uprawniona, jak trwanie przy polskości, etnicz­ ność jest bowiem kwestią wyboru indywidualnego. Dokonuje się go często pod wpływem presji politycznej i społecznej, zależy też od siły związków z głównym trzonem etnosu, te zaś przerwane zostały na długo. Pytanie o ojczyznę wywoływało z reguły odpowiedź kilkustopniową: nie wszyscy wymieniali Kazachstan, dla osób starszych identyfikacja rozpoczynała się od wsi albo rejonu urodzenia, dalej następowała Ukraina, na koniec Polska (ale niekiedy tego stopnia utożsamienia także brakowało). Ta ostatnia znana była respondentom i ich przodkom jedynie ze słyszenia, niemniej często kojarzono ją z ojczyzną najwyższego stopnia. Określano to nieraz figuratywnie, np. „Polska to ziemia i rodzina wszystkich Polaków". Umieszczenie ojczyzny symbolicznej w Polsce oznacza akces do szeroko rozumianej wspólnoty narodowej i polskiej grupy etnicznej. Podobne stop­ niowanie można oddać terminami stosowanymi w opisie naukowym: ojczy­ zna prywatna (Kazachstan), ojczyzna pochodzenia (miejsce wychowania się na Ukrainie), ojczyzna historyczna (Ukraina), wreszcie ojczyzna etniczna (Polska). Ojczyzna emocjonalna najczęściej pokrywała się z prywatną w Ka­ zachstanie, nawet w wypadku osób starszych, gdyż tu odbył się najtrudniej­ szy w ich życiu etap socjalizacji. �POLACY W KAZACHSTANIE 243 Zadawane w tym kontekście pytanie o tożsamość etniczną Polek wydanych za nie-Polaka, a także ich dzieci, przynosiło stereotypową odpowiedź: Polakiem był ten, kto nie porzucił polskiego kościoła. Kryterium nie dotyczyło więc katolicyzmu, gdyż ten łączył Polaków i większość Niemców, lecz instytucji Kościoła polskojęzycznego. Ten ostatni funkqonował zatem jako symbol i wyznacznik zasięgu społeczności etnicznej. Roli tej nie mogły pełnić grupy lokalne, które wskutek przemieszania ludności nie były w stanie wytyczyć odpowiednich granic. Kościół z polskim językiem literackim stawał się natural­ nym punktem odniesienia przy określaniu tożsamości. Dzięki temu identyfika­ cja z językiem narodowym odbywała się niejako per procura, bez konieczności używania go w praktyce. Tę samą zasadę identyfikacji przenieśli Polacy z Ukrainy do Kazachstanu, z tym tylko zastrzeżeniem, że nie pozwolono im zabrać ze sobą Kościoła instytucjonalnego, był on jednak obecny w wersji nieformalnej jako ważny element ideowy świadomości etnicznej. Na straży endogamii etnicznej w Ukrainie stało duchowieństwo, jednak jej pełne przestrzeganie nie było możliwe. Funkcjonowała więc zwyczajowa reguła ułatwiająca zachowanie jednorodności wyznaniowej każdej społecz­ ności. Wychodziła ona z zasady patrylokalności małżeństw na owym terenie i ustalała, że kobieta przyjmuje wyznanie męża, w konsekwencji czego ślub odbywa się w świątyni właściwej temu ostatniemu. Dzieci z takiego małżeń­ stwa identyfikowane były z etnicznością ich ojca. W Kazachstanie ta ostat­ nia zasada została utrzymana, gdyż przekaz przynależności etnicznej okazał się wartością trwałą w systemie radzieckim i w związku z tym kontynuował praktykę patrylinearną. Dziedziczenie religii stało się natomiast wartością negocjowaną wskutek zaniku kongregacji wyznaniowych. W związku z tym wierzące Polki, wychodząc za mąż za obcych, nie tylko zachowywały religię, ale też potrafiły przekonać partnera do zawarcia ślubu katolickiego. Dzięki temu mogły one zachować w sposób wyraźny swoją narodowość, chociaż na Ukrainie pozostawałaby ona w pewnym zwieszeniu. Wprawdzie moi rozmówcy utrzymywali, że są w stanie odgadnąć przy­ należność etniczną każdego człowieka na podstawie cech zewnętrznych, nie potrafili wszakże wskazać na konkretne różnice dzielące Polaków i Ukraińców, poza wyznaniem i bardzo ogólnie określanym zamiłowaniem do porządku. Pewne szczegóły można było uzyskać dopiero w odpowiedzi na konkretne pytania, ale i one były mało precyzyjne. Bliższe wyjaśnienia padały w odpowiedzi na pytania o strój, haft, sposób zaścielania łóżka, czy o śpiewy. Przyznając, że ukraiński haft był bogatszy, łóżka troskliwie ozdobione piramidą poduszek, pieśni zaś melodyjne i zróżnicowane, nie używano nigdy oceniających określeń wskazujących na uznanie dla este­ tycznych walorów zjawiska. Wynika to najprawdopodobniej z niechęci do podważenia stereotypu o własnej wyższości. Chętnie natomiast podkreślano „delikatność" stroju polskiego, który w mniejszym stopniu wykorzystywał surowe płótno i samodział. W formie uogólniającej spotyka się niekiedy rozróżnienie obyczajowości „polskiej" od „prostej", stanowiące paralelę �244 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ do kategoryzacji języka. Nie odnosi się to jednak do podstawowej kultury materialnej, gdyż nikt nie dostrzegał różnic w posiłkach, technice uprawy ziemi, w narzędziach i sprzętach. Wskutek braku wyraźnych wyróżników kultury etnicznej, odmienność swą Polacy kodowali więc głównie w sferze świadomościowej. Stąd płynie akcentowanie aspektu ideowego - religii, języka, poziomu kultury, czy przy­ wiązania do estetyki bytu. Przykład Niemców, dobrze zachowujących swą odrębność etniczną, musiał wzmocnić takie postawy, podtrzymując funk­ cjonowanie etniczności w wymiarze świadomościowym. Polska specyfika kulturowa, ubogo wyrażana co najmniej od XIX w., nie została więc zubo­ żona na terenie Kazachstanu. Przyjęto natomiast z czasem pewne elementy kultury rosyjskiej, w ślad za rozpowszechnieniem się języka rosyjskiego. Musiały też mieć miejsce pewne zapożyczenia akulturacyjne od Niemców, będących członkami tych samych wspólnot lokalnych. Są one jak dotąd słabo udokumentowane poza relacjami o psychicznej mobilizacji do prze­ trwania, czerpanej z niemieckiego przykładu. Wiedza historyczna o losach własnej grupy etnicznej pełni na ogół ważną rolę w podtrzymywaniu tożsamości. W wypadku Polaków ukraińsko-kazachstańskich jest ona wszakże nikła. Widać to wyraźnie w kontekście nieznajomości pochodzenia nazw „Mazurzy" oraz „szlachta" (o tym patrz niżej). Żaden z tych terminów nie funkcjonuje jako element wiedzy o prze­ szłości własnej grupy. Pewne osoby potrafią przywołać znaczące w historii kultury polskiej nazwiska (np. Mickiewicz, Konopnicka czy Kościuszko), co wynika z ich wykształcenia w szkołach polskich. Dominuje wszakże pamięć o niedawnym etapie wysiedlenia i adaptacji w Kazachstanie. Opowiada ona o losach grupowych przez pryzmat doświadczeń indywidualnych. Polacy kazachstańscy nie wykazują żadnej znajomości kondycji lub stru­ ktury własnej społeczności z czasów poprzedzających życie najstarszej gene­ racji. Zatarciu uległa nawet znajomość wydarzeń z nieodległej przeszłości, np. wielkiego głodu na Ukrainie. Osoby pochodzące z terenu objętego polskim rejonem narodowościowym Marchlewszczyzny, lub jego sąsiedztwa, nie pamiętają o jego istnieniu, choć funkcjonował on w latach 1925-1935. Pamięć historyczna grupy rozpoczyna się od deportacji i operuje takimi elementami jak okoliczności wywiezienia, początki osadnictwa, czemu towa­ rzyszy symbolika pierwszej studni, wbitego w ziemię kołka oznaczającego przyszłą wieś, gehenna pierwszej zimy i prześladujący wszystkie wspomnie­ nia obraz domostw-ziemianek, nazwanych później „stalinkami", a także reżym komendantury. Jak więc w takiej sytuacji odbywał się przekaz etniczności, czyli jej reprodukcja? Polegał on głównie, a w Kazachstanie chyba jedynie, na wy­ korzystaniu komunikacyjnej funkcji grupy skazanej na walkę o przetrwanie. Wymaga ona istnienia póla informacyjnego, na które składają się zespół odbiorców oraz właściwe mu treścią lub emocją powtarzalne komunikaty, a także ustalone formy przekazu. Te ostatnie były ograniczone do charak- �POLACY W KAZACHSTANIE 245 terystycznych dla społeczeństwa wiejskiego kanałów folklorystycznych, ob­ rzędowych i kultowych. Wszystkie one w Kazachstanie cierpiały na niedo­ rozwój z powodu izolacji społeczności wiejskich i niskiej intensywności przekazywanych komunikatów (pieśni, opowieści, obrzędy doroczne czy rodzinne, ceremonie religijne, wszystkie z nich bardzo okrojone). W warst­ wie formalnej i treściowej miały one luźny związek z polskością, ale ponie­ waż ograniczone były najczęściej do zbiorowości polskiej - służyły pod­ trzymywaniu więzi rozumianych jako grupowe, a nie tylko sąsiedzkie. Swo­ im zasięgiem wyznaczały one granice grupy, czyli odbiorców tych samych komunikatów. Uczestnictwo w obrzędach rodzinnych Niemców, czy później Rosjan, pozwalało uświadomić przez kontrast, że wiele w nich było elementów obcych. Nawet jeśli zdefiniowanie różnicy (poza językiem) nastręczało trud­ ności, to jednak podświadomie zarysowywało granicę między swoimi i ob­ cymi. Komunikaty pojawiające się w owym polu informacyjnym nie musiały być przekazywane po polsku ani odnosić się do kultury etnicznej. Wystar­ czało jednak, że były odbierane jako własne. Ustalenie adresata w okresie obozowej komendantury było łatwe po wyeliminowaniu Niemców, żyjący bowiem obok Kazachowie i grupy kaukaskie wyróżniały się w sposób zde­ cydowany. Nawet przytaczana wcześniej opowieść z elementami lokalnego mitu, choć z pozoru uniwersalna, okazywała się oczywista dla Polaka, gdyż Niemiec by jej najprawdopodobniej nie aprobował. Poza komunikatami natury folklorystycznej z rzadka pojawiały się informacje pozasystemowe, czerpane np. z kontaktu z Polakami - zesłańcami czasu wojny, albo akcji rekrutacyjnej do Dywizji Kościuszkowskiej. Stereotypy i kontakty międzyetniczne Jak zwykle w środowisku wieloetnicznym funkcjonują stereotypy na­ dawane poszczególnym narodowościom przez otoczenie. Uogólniony nega­ tywny stereotyp zewnętrzny na temat Polaków, zdaniem ich samych, przypi­ suje im takie cechy jak przebiegłość, chytrość i wyniosłość. Dla Niemców właściwa ma być chciwość, dążenie do bogacenia się. Ukraińcom wypomina się głównie brak czystości i tolerowanie bałaganu w obejściu. Rosjan charak­ teryzować ma lenistwo, odkładanie obowiązków i brak ambicji material­ nych, czemu towarzyszy jednak nieszkodliwa zazdrość o sukcesy innych na tym polu. Składnikiem stereotypu Rosjanina są też pijaństwo oraz siła fizyczna. Niezbyt korzystne oceny dotyczące Rosjan nie były wystarczająco silne, by zapobiec dążeniu do wtapienia się w ich środowisko. Najbardziej nasycony emocjami był stosunek do Kazachów, w którym dominowały początkowo oceny ujemne. Stereotypy pozytywne rozbudowane są w przypadku Niemców - odpo­ wiedzialność, gospodarność, czystość, ludzka solidarność. Tej ostatniej Pola­ cy odmawiają samym sobie, na co przytacza się przykłady z najtrudniejszego �246 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ okresu wysiedlenia oraz niegodnej często walki o małą karierę w czasach wszechwładzy KGB. Pod względem pracowitości, gospodarności, porządku i higieny Polacy znajdują się na drugim miejscu po Niemcach. Następne pozycje zajmują Ukraińcy, a za nimi Rosjanie i Kazachowie. Dobre na ogół wspomnienia kojarzono z Żydami, jeszcze z czasów pobytu na Ukrainie. Dotyczyło to zwłaszcza rolników, którym przypisywano gospodarność i efektywność. Powyższy ranking prestiżu grup narodowościowych (Niemcy - Polacy - Ukraińcy - Rosjanie - Kazachowie) potwierdza się w deklarowanych przez Polaków preferencjach wyborów małżeńskich dla własnych dzieci, z tą tylko różnicą, że własny etnos wysuwa się na miejsce pierwsze. Swoboda decyzji w tym zakresie była początkowo bardzo ograniczona jeśli chodziło o związek z wolnym partnerem. Toteż do śmierci Stalina małżeństwa mie­ szane mogły się realizować przede wszystkim z Niemcami, którzy mieli jeszcze tę zaletę, że byli w większości katolikami. Jak w każdej społeczności mieszanej, również i w tej istnieją przezwiska etniczne, zastępujące etnonimy i na ogół mające ujemną konotację. Nie odnotowałem ich jedynie w odniesieniu do Niemców, przynajmniej współ­ cześnie. Najwięcej, bo trzy, dotyczą Polaków. Powszechnym epitetem dla Polaka jest „pszek", popularny na całym niemal terenie wschodniosłowiańskim i nawiązujący do specyfiki wymowy polskiej. Z kolei „Lach", będący zwykłym etnonimem w języku ukraińskim, przyjmowany jest przez Polaków jako epitet. Najprawdopodobniej wynika to z negatywnego lub krytycznego kontekstu wypowiedzi o Polakach, dzięki któremu neutralny Lach prze­ kształcał się w postać odbieraną ujemnie. Wyraźnie negatywne znaczenie ma określenie „szlachta", również przeniesione z Ukrainy. Dla Ukraińców z Podola i Wołynia termin ten ma znaczenie etnonimu o ujemnym odcieniu i jest używany częściej niż „Lachy". Przedstwiciele obu narodów nie rozumieją znaczenia słowa i nie kojarzą go z pojęciem dworjanin. Jasiewicz (1992, s. 30-31) sugeruje, że brak wiedzy o znaczeniu terminu „szlachta" wynikał z ochronnego odrzucenia przekazu historycznego, ponie­ waż negatywnie kojarzył się on w radzieckim kontekście ideologicznym. Uwaga ta jest prawdziwa, gdyż w edukacji i propagandzie radzieckiej Ukra­ iny eksploatowano obraz „polskiego pana", a obok niego szlachcica. Zja­ wisko jest jednak wcześniejsze; jeszcze w X I X w. Ukraińcy ironicznie koja­ rzyli ów termin, co wynikało z degradacji szlachty zagrodowej do statusu włościańskiego, przeprowadzonej przez carat po powstaniu listopadowym. Już wówczas stał się on epitetem zastępującym etnonim, co sprawiło m.in., że Polacy usunęli ze swej pamięci historycznej jego pierwotną konotację. Warstwowy rodowód nazw szlachta i mużik uległ zapomnieniu i przybrały one charakter etnonimu w opozycji: mużiki-Ukraińcy i szlachta-Polacy. To rozumienie ukształtowało się w stosunkach polsko-ukraińskich, ale, jak się wydaje, nie wyszło poza nie i nie zostało przyjęte przez pozostałe grupy etniczne w Kazachstanie. �POLACY W KAZACHSTANIE 247 Współżycie z Kazachami Zamieszkanie w Kazachstanie postawiło Polaków przed nowym wyzwa­ niem, zwłaszcza w odniesieniu do odmiennych kulturowo i cywilizacyjnie Kazachów. Ujawnił się tu brak przygotowania do akceptacji obcych wzorów życia. Z drugiej strony Kazachowie negatywnie zareagowali na tak liczną migracją rugującą ich z użytkowanych dotąd pastwisk. Łatwo jednak przy­ jęli wyjaśnienia o przymusowym osiedleniu, orientowali się bowiem w zasa­ dach funkcjonowania państwa radzieckiego. Polacy z kolei byli zaskoczeni, a kobiety nawet przestraszone miejscowymi praktykami. Odzież i poziom higieny najczęściej wracają we wspomnieniach jako powód niechęci. Raził nie tylko rodzaj odzieży, lecz również fakt, że futrzanych ubrań używano także latem, gdy inni pracowali rozebrani. Stosunek do Kazachów był ambiwalentny. W przytoczonym wcześniej rangowaniu poszczególnych narodowości wymienia się ich na samym końcu, chociaż pod pewnymi względami daje się im pierwszeństwo (gościnność, skłonność do pomocy, otwartość). Podkreśla się przyjazny stosunek Kaza­ chów do osiedleńców i ich pomoc w pierwszym okresie, dzięki której ci ostatni mogli stanąć na nogi. Niejednokrotnie spotykałem opinię, że Kaza­ chowie umożliwili Polakom przeżycie, między innymi dlatego, że lekceważyli niebezpieczeństwo kontaktowania się z ludźmi uznanymi za politycznie groźnych. Służyli oni radą, zajmowali się objazdową sprzedażą drewna opałowego, normalnie nieosiągalnego z powodu zakazu poruszania się. Od nich również Polacy i Niemcy kupowali sadzonki kartofli, co pozwoliło zapoczątkować własną hodowlę ogrodową. Z czasem, także z podpowiedzi Kazachów, zaczęto samodzielnie przygotowywać opał: suszyć naręcza dłu­ giego piołunu albo korzenie pewnych roślin, a także kiziak, czyli brykiety z suchego krowiego łajna. Dzięki nim nauczono się ocieplać chłodne domy-ziemianki, ustawiając drugą ścianę z piołunu mocowaną na kołkach. Kaza­ chowie też wskazali jak należy zdobywać sól, która „rosła" w stepie w po­ staci złogów powierzchniowych zwanych sołonczakami. Powszechnie wskazuje się na kazachską gościnność (doznawali jej zwłasz­ cza mężczyźni, którzy częściej podróżowali poza własną wieś) i na zwyczaj obdarowywania gościa prezentami, w tym właśnie poszukiwanym drewnem czy ziemniakami. Jedna z kobiet relacjonowała swoją ucieczkę wraz z mężem spod komendantury w 1939 r. Przygarnął ich pewien Kazach pod Pietropawłowskiem, u którego przez miesiąc mieszkali, oczekując aż załatwi dla nich dowody osobiste. Charakterystyczne, że autorami negatywnych opinii o Kazachach są z reguły kobiety. Wynika to z ich emocjonalnego stosunku do estetycznej strony kontaktów, będącego reakcją na osobliwą futrzaną odzież (zwłaszcza notorycznie pojawiające się we wspomnieniach małchaje czyli wielkie, kry­ jące twarz czapy oraz niezgrabne zimowe buty), a także dietą opartą na koninie. Z kolei kobiety są uważnymi obserwatorkami i więcej niż mężczyźni �248 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ wiedzą o obyczajach kazachskich, potrafiąc je ze szczegółami relacjonować. Czynią to na ogół obiektywnie, bez dezaprobaty towarzyszącej zwykle sytuacjom kontaktu międzykulturowego. Wyjątkiem są problemy związane z higieną, co prowadzi nieraz do arbitralnego odrzucenia pewnych za­ chowań towarzyszących przygotowaniu żywności, nie zawsze zresztą uza­ sadnionych. Mężczyźni natomiast podkreślają pomocną postawę Kazachów, którą demonstrowali oni od samego początku. Zapamiętano ich deklaracje typu: „dobrze, żeście tu przyjechali, będzie nam weselej". Przez wszystkie lata stosunki układały się zgodnie z tą właśnie zasadą pod warunkiem, że przy­ bysze również przyjmowali ją za podstawę tych stosunków. Ilustracją niech będzie fakt, że ostatni sekretarz partii w Oziornym miał przy chrzcie Kaza­ cha za ojca chrzestnego. Był to zresztą drugi już chrzest owego człowieka, co wynikało z pragnienia jego ojca, by wprowadzić zaprzyjaźnionego Kazacha „do rodziny". Przypuszczalnie było to możliwe dzięki temu, że chrztu udzie­ lała kobieta, a nie ksiądz (miało to miejsce w 1956 г.). Nie spotkałem się z odrzuceniem Kazachów jako grupy, ani ich kultury, a w pewnych wypadkach są oni rangowani wyżej od Rosjan. Nawet nie­ chętni im nie używają antagonizującej terminologii. Mówi się więc o ich „kościołach" (meczetach) i o tym, że „podobnie jak my" modlą się do Pana Boga. Tym niemniej w wyborach małżeńskich znajdują się oni na ostatnim miejscu. 17 Polaków którzy posługują się językiem kazachskim jako pierw­ szym (według spisu z 1989 r.) należy przypuszczalnie do takich mieszanych rodzin, jeszcze więcej z nich mówi raczej po rosyjsku. We własnym rankingu etnicznym Kazachowie na pierwszym miejscu wymieniają rzekomo Polaków, po nich dopiero Niemców, Ukraińców i Ro­ sjan, których traktowano podówczas jak władców w ich kraju. Opinia ta wszakże pochodzi od samych Polaków i może być mylna, gdyż nie koreluje ona dodatnio ze stopniem znajomości języka kazachskiego. Znajomość ta jest z reguły słaba wśród mniejszości europejskich, lecz u Polaków należy do najniższych - w 1989 r. tylko 0,4% spośród nich potrafiło posługiwać się tym językiem (podobny stopień znajomości wykazywali też Białorusini), podczas gdy zdolność tę posiadło 0,6% Litwinów i Niemców oraz 0,9% Rosjan. Nie zakłóca to jednak poziomu komunikacji międzyetnicznej, gdyż sami Kazachowie w tej części kraju posługują się biegle rosyjskim, a wielu z nich nawet nie zna języka ojczystego. O stopniu integracji z Kazachami świadczyć może to, że część z nich przyłącza się do katolickich obchodów Nowego Roku z udziałem przebierańców szczedroków. Charakterystyczne, że coraz rzadziej używa się zapożyczonego niegdyś od Rosjan epitetu na oznaczenie Kazachów kalbit, który ma oznaczać „iskającego wszy" . 2 2 Teremin ten ma pochodzenie kazachskie, nie jest jednak notowany w słownikach i naj­ prawdopodobniej wywodzi się z lokalnego dialektu. �POLACY W KAZACHSTANIE 249 Stosunki z Niemcami W przeciwieństwie do Kazachów, Niemcy nie wywoływali odczucia zdecy­ dowanej obcości. Pochodzili z tych samych stron, dla znacznej części Polaków byli sąsiadami, wyznawali w większości katolicyzm, a nadto deportowani byli niejednokrotnie w tych samych transportach i wspólnie rozpoczynali nowe życie w mieszanych osadach. Ten ostatni fakt stanowił nową jakość we wzajemnych stosunkach, nacechowanych dotąd odległością społeczną i pewną rezerwą. Na Ukrainie społeczności te nie utrzymywały ze sobą na ogół bliższych kontaktów, chociaż i tam zdarzały się mieszane małżeństwa. W Kazachstanie Polacy traktowali Niemców jako najprzyjaźniejszą sobie grapę i aspirowali do bliskich z nimi kontaktów. Często odnotowuje się wypowiedzi potwierdzające ten stan rzeczy: ,,u nas Polacy i Niemcy żyją prawie jak jedna narodowość", „żyjemy jak jedna rodzina". Wynikało to właśnie ze wspólnoty losu i przymusowej wspólnoty sąsiedzkiej, ale też w pierwszym okresie kontrastowało z postawą Niemców, którzy raczej zamykali się we własnej społeczności. Niemcy uważani są przez wszystkich, w tym także Polaków, za mistrzów gospodarności oraz schludności. Mimo dążenia do dorównania im, Polacy przyznają, że poprzeczka jest zbyt wysoka. Zdaniem jednego z informato­ rów, „Polacy byli dobrymi gospodarzami, lecz żeby nie spać nocami pilnując dobytku jak Niemcy, tego nie potrafili pojąć". Przyznają też, że Niemcy dostrzegali ową różnicę i byli zdania, iż „Polacy nie umieją żyć tak jak oni sami". Nie zetknąłem się jednak z zarzutem zadufania na tym tle, z czego można wnioskować, że Niemcy nie okazywali wyniosłości wobec otoczenia. Niemcy stanowili wzór, dorównanie któremu stało się przedmiotem ambicji w warunkach deportacji. Porównywanie się z Niemcami było elementem kształtowania własnego obrazu i tworzenia wyznaczników tożsamościowych. Na tym tle powstawały nawet oceny samodegradujące, jak twierdzenie, że Polki nauczyły się robót na drutach dopiero w Kazachstanie od Niemek, jednak nie osiągnęły ich poziomu pracowitości, który sprawiał, że te ostatnie działy nawet w drodze na pole. Twierdzenie to zresztą nie okazało się całkowicie prawdziwe, większość Polek znała bowiem technikę ręcznej dzianiny i tylko niektóre z nich zapożyczyły ją od innych grap - polskiej lub niemieckiej. Pierwsze lata współżycia obu narodowości przypadły na okres wojny, która nie wpłynęła zasadniczo na wzajemne stosunki. Wynika to przede wszystkim stąd, że nie wiedziano nic o sytuacji w okupowanej Polsce, poza samym faktem wybuchu wojny. Dopiero po roku 1941 w radzieckich środkach przekazu obraz Niemca nabrał charakteru odpychającego, co natychmiast odbiło się w stosunkach międzyludzkich. Każdego Niemca obdarzano wówczas epitetem „faszysta", „Hitler", od czego wszakże odżegnują się sami Polacy, którzy twierdzą że nie uczestniczyli w tej nagonce, jako że miejscowi Niemcy nie mogli być odpowiedzialni za wojnę. Brzmi to prawdopodobnie, gdyż nagle okazało się, że jest naród bardziej jeszcze krzywdzony od Polaków, co jak dotąd �250 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ przyjmowano za pewnik w odniesieniu do siebie. Polacy w tej sytuacji zajęli raczej postawę współczucia, zwłaszcza że napastliwość kłóciłaby się z ukształ­ towanym wcześniej pozytywnym wizerunkiem Niemca. Nie przeszło to niezauważenie i , zdaniem Polaków, Niemcy po wojnie zaczęli wyróżniać ich z otoczenia i odnosić się z większą niż poprzednio sympatią. Dowodem na to były mieszane małżeństwa, które poprzedziły podobne, zawierane później z innymi. Wzajemne kontakty stały się bliższe i częstszy był udział w uroczystościach rodzinnych, chociaż Polacy nie czuli się swobodnie w domach niemieckich, w których dominował język niemie­ cki. Odwrotne wizyty były łatwiejsze, gdyż Polacy w większości posługiwali się językiem ukraińskim. Akceptaqa ze strony Niemców paradoksalnie wpłynęła na większe poczucie stabilizacji u Polaków. W pierwszym dziesięcioleciu po wysiedleniu dominowała postawa tymczasowości i nadzieja na powrót do miejsc rodzinnych, nie widziano też bodźców do dorabiania się oraz polepszania standardu życiowego. Niemcy od początku przyjęli założenie odmienne, dzięki czemu ich adaptaq'a w Kazachstanie przebiegała sprawniej, chociaż być może z towarzyszeniem większych napięć psychicznych, na co wskazywałyby ich częstsze ucieczki z Kazachstanu . W dużym stopniu pod wpływem wzoru niemieckiego również Polacy stopniowo pogodzili się ze swoim losem i fakt ten pozytywnie wpłynął na kształtowanie ich celów życiowych oraz na przebieg procesu przystosowaw­ czego. Dzięki temu w rankingu środowiskowym zajęli oni drugie po Niemcach miejsce pod względem gospodarności i pozycji majątkowej. 3 ZAKOŃCZENIE Bezpośrednio po deportaqi postawę Polaków charakteryzowały nieumiejęt­ ność i niechęć do pogodzenia się z losem czy też kształtowania go na własną korzyść. Odbiło się to zarówno na stosunkach z ludnością miejscową - Kaza­ chami, jak też na efektywności oswajania tego środowiska, a w pierwszych latach wywołało rezerwę ze strony najbliższych sąsiadów - Niemców. Nie trwało to długo, gdyż życie narzucało konieczność adaptaq'i, która okazała się na tyle głęboka, że gdy pojawiła się możliwość powrotu na Ukrainę, skorzystały z niej tylko jednostki. Nadto Polacy dopracowali się sukcesu gospodarczego uzyskując wysokie miejsce w ocenie ze strony innych grup narodowościowych. Sukces ten można mierzyć skalą zasobności indywidualnych gospodarstw, nadto zaś kierowane przez Polaków kołchozy lub sowchozy z częściowo polską załogą zaliczane były do najefektywniejszych. Deportacja nie wpłynęła na osłabienie poczucia etnicznego Polaków. Można nawet postawić paradoksalnie brzmiącą tezę, że sprzyjała ona za3 Według danych z końca 1948 г., wśród Niemców zarejestrowano 35 razy więcej uciekinie­ rów niż wśród Polaków (Deportacti 1992, s. 127-128). �POLACY W KAZACHSTANIE 251 chowaniu ich odrębności. Przymusowe wysiedlenie, degradacja statusu oby­ watelskiego, trudna walka o przetrwanie, nawet dążenie jednostek do wtopienia się w świat zewnętrzny, wszystko to składało się na opozycję wobec tego świata, która wyrażała ich grupową specyfikę. Odczucie niepo­ myślnego losu, zbiorowej niedoli, wzmacniało najważniejszy w ich wypadku czynnik odrębności - świadomość etniczną. Nawet wysoki stopień utraty języka ojczystego, czy zerwanie kontaktu z instytucjonalnym Kościołem nie osłabiły ideowego waloru etniczności, gdyż warunki bytu przeciwsta­ wiały tę populację aparatowi przymusu i kojarzonemu z owym aparatem makrospołeczeństwu. Pozornie korzystniejszy stan będący udziałem tych, co pozostali na Ukrainie, sprzyjał postępom asymilacji, gdyż nie wywoływał tak silnej reak­ cji przeciwstawienia i oporu, z wyjątkiem terenów, na których doszło do pogromów. To, co dla kontynuacji etniczności często bywa główne - trwa­ łość doświadczenia historycznego i możliwość odwoływania się do niego - nie odgrywało tu większej roli. O trwaniu rozstrzygały raczej bieżące doświadczenia w stosunkach ze światem zewnętrznym wobec grupy. Okaza­ ły się one czynnikiem spajającym, silniejszym od sił dezintegrujących, wbu­ dowanych w życie tej grupy - represyjności, donosicielstwa i konfliktu ideologicznych systemów wartości. Konstatacja taka nie kłóci się z faktem, że pewni członkowie grupy przechodzili kryzys tożsamościowy, zwłaszcza po zniesieniu reżymu komendanckiego, gdy bliższą wydawała się perspektywa wymazania dyskryminującego etapu w funkcjonowaniu grupy. Populację polską w Kazachstanie łączy świadomość odrębności etnicznej, niezależnie od miejsca zamieszkania na terenie wielkiego obszarowo państwa. Poszczególne grupy lokalne powiązane są wspólnotą pochodzenia z Ukrainy w wyniku tej samej deportacji, dodatkowo zaś utrzymują między sobą kontakty wynikające z migracji wewnętrznych. Świadomość ta aspiruje do członkostwa w uogólnionej polskiej grupie etnicznej. Wychodząc z definicji grupy etnicznej Bartha (1969), która zakłada wspólnotę pola komunikacyjnego, należałoby te aspiracje zanegować. Do niedawna bowiem zbiorowość ta nie miała wspólnego systemu znakowego z Polakami poza ZSRR, który rozwijałby się równolegle z takimż systemem w centrum polskiej grupy etnicznej, czyli w Polsce. Jednakowoż elementy takiego systemu istniały, zamrożone w świadomości. W praktyce do nich się nie odwoływano, lub czyniono to mało intensywnie, gdyż unikano mobilizacji poczucia etnicznego. Należały do nich głównie religia i język (coraz bardziej ezoteryczny), reszta zaś sprowadzała się do pojedynczych znaków symboliki narodowej. Intensywniejsze kontakty z Polską w ostatnich latach spowodowały ożywienie tej symboliki i jej bliższe powiązanie z ogólno­ polskimi wyznacznikami tożsamości. Nastąpiła w ten sposób długo odkładana mobilizacja etniczności. Zdolność do takiej rewitalizacji dowodzi, że przynależ­ ność etniczna „drewnianych" Polaków kazachstańskich do ogółu Polaków nie może być kwestionowana. Czynnik świadomościowy okazał się silniejszy w procesie samookreślenia od obiektywnych wyznaczników kultury etnicznej. �252 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ Tożsamość Polaków kazachstańskich, dowartościowana ostatnio zainte­ resowaniem płynącym z kraju, stała się źródłem kolejnego kryzysu, odmien­ nego jakościowo. Jedną z jego przyczyn jest obrona tej wzmocnionej toż­ samości przed niebezpieczeństwem, które niesie nacjonalizm kazachski. Drugą przyczyną stały się lekkomyślne obietnice masowego przesiedlenia, czynione z Polski, które okazały się nierealne, a pewnym osobom przynio­ sły rozczarowanie, zwłaszcza jeśli idzie o stosunki międzyludzkie. Pojawił się dylemat gdzie będzie lepiej żyć - w narodowym państwie Kazachów, czy w trudno dostępnej i niezbyt gościnnej Polsce. Półżartem wspomina się wielonarodowe, uporządkowane państwo ostatnich dziesięcioleci, gdy już po uzyskaniu swobody osobistej Polacy mieli prawo zaliczać się do „rodziny narodów radzieckich". Charakterystyczne, że Ukraina, często nazywana ojczyzną, nie jest raczej brana pod uwagę. O wyborze drogi życiowej decy­ duje nie historia, lecz pragmatyzm. Polonia w Kazachstanie, jak się zdaje, nabiera odporności wobec mirażu przeniesienia się do Polski i podejmuje wysiłek adoptowania się do nowej sytuacji w kraju osiedlenia. Tym razem adaptacja będzie miała charakter polityczny, odmienny od tej, którą musiała przejść przed sześćdziesięciu laty. LITERATURA Barth F . 1969 Introduction, [w:] Ethnic groups and boundaries. The social organization of culture difference, F . Barta, (red.), London-Oslo, s. 9-38. Deportacii 1992 Deportacii narodov SSSR (1930-e - 1950-e gody), wybór O . L . Milova, cz.I, Moskwa, I E A R A N . Gawęcki M. 1994 Charakter zmian zbiorowości polskiej w strukturze etnicznej współczesnego Kazach­ stanu, „Przegląd Wschodni", t. 3, z. 2, s. 165-199. Jasiewicz Z. 1992 Polacy z Ukrainy w Kazachstanie. Etniczność a historia, „Lud", t. 75, s. 11-54. Stroński H. 1994 Polska droga do Kazachstanu, „Przegląd Wschodni", t. 3, z. 2, s. 145-164. SŁAWOJ SZYNKIEWICZ T H E POLES I N KAZAKHSTAN. E T H N I C I D E N T I T Y A N D RELATIONSHIPS WITH OTHER GROUPS Summary The group of nearly 60 000 Poles in Kazakhstan comes from the mass Soviet deportations in 1936. For centuries they had lived in Ukraine and in 1936 they were settled by force in Northern Kazakhstan and lived there subject to military control. They were included into the system of collective farms expected to turn barren steppes into cultivated land. �POLACY W KAZACHSTANIE 253 The article raises the problem of those people's ethnicity which has been preserved unscathed but only in the sphere of their consciousness. Still living in Ukraine the Polish population had already lost the material markers of their cultural identity, and the linguistic, religious and symbolic ones had been considerably reduced. In Kazakhstan that process advanced. The author maintains that the preservation of the ethnic consciousness was due to the group's isolation guarded by the police system which lasted as long as till 1954. Later the isolation was kept on owing to the Poles' higher economic status which distinguished them from among their neighbours. Interethnic relations were governed by negative stereotypes (the weakest of them concerned the German minority). On the other hand negative stereotypes were balanced by positive ones - the Kazakhs were usually appreciated by the Poles for their helpfulness and good will in the most difficult first years of their exile. The attitude towards the Russians was ambigous - in spite of their generally negative image by the Poles they attracted by their dominant status, and particular individuals from the Polish minority didn't resist assimilation to Russian culture. Among the advantages of assimilation was the possibility of escaping the status of a poli­ tically suspected person, a kind of ethnic mimicry. Recent years brought about the mobiliz­ ation of ethnic consciousness along with two conflicting tendencies: longing for re-emigration to Poland or remaining in the new homeland with all the contradictory messages coming from the nationally oriented Kazakh state. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek �Czytelników zainteresowanych losami Polaków deportowanych w latach I I wojny światowej na wschód informujemy, że nakładem wrocławskiej oficyny wydawniczej „W KOLORACH TĘCZY" ukazała się książka STANISŁAWA CIESIELSKIEGO pod tytułem POLACY W KAZACHSTANIE 1940-1946 ZESŁAŃCY LAT WOJNY To pierwsze w literaturze monograficzne opracowanie tego tematu jest wynikiem kilkuletnich studiów autora nad dramatem Polaków zesłanych w latach 1940-1941 w głąb ZSRR. W książce przedstawiono okoliczności deportacji ludności polskiej do Kazachstanu, warunki życia w tej stepowej kramie, niewolniczą pracę, stosunek do Polaków władz i miejscowej ludności, opiekę ze strony polskich instytucji, próby organizowania oświaty, życia religijnego i kulturalnego, kształtowanie się postaw i nastrojów oraz wiele innych zagadnień. W rozprawie wykorzystano źródła polskie i radzieckie, a zwłaszcza wielką liczbę relacji samych zesłańców, co pozwoliło pokazać autentyczny wymiar codziennych doświadczeń i bohaterski upór przetrwania polskich zbiorowości. Książka jest dostępna w księgarniach „Domu Książki". Sprzedaż wy­ syłkową prowadzi Oficyna Artystyczno-Wydawnicza „W KOLORACH TĘCZY", 50-982 Wrocław 63, box 6386, tel./fax (0-71) 44-63-72. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bfa0e921d6266b60fae7a1e62c3c43eb.pdf 29f563335c79c33bded9af1928348545 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1580 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1462 Title A name given to the resource Socjologiczne aspekty badania zróżnicowania kulturowego Zaolzia / ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40, s.229-236 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rusek, Halina Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ..Etnografia Polska", t. XL: 1996, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 HALINA RUSEK Uniwersytet Śląski, Filia w Cieszynie SOCJOLOGICZNE ASPEKTY BADANIA ZRÓŻNICOWANIA KULTUROWEGO ZAOLZIA Zaolzie, czyli część Śląska Cieszyńskiego należąca obecnie do Republiki Czeskiej, jest regionem niezwykle silnie zróżnicowanym kulturowo. Wobec jego historii nie może być inaczej. Region ten w przeszłości przechodził z rąk do rąk, pozostając pod wpływem monarchii austro-węgierskiej, państwa czeskiego, polskiego, czechosłowackiego i znowu czeskiego. Zmiany granic i organizacji państwowej niosły ze sobą zmiany wzorów kulturowych, sposo­ bu życia, zwyczajów i obyczajów Zaolzian. Po pierwszej wojnie światowej Zaolzie znalazło się w granicach państwa czeskiego, a jego status regionu silnie zróżnicowanego kulturowo nie uległ zmianie. Zróżnicowanie to wynika głównie ze specyficznej struktury ludno­ ści tego regionu. Ostatni czeski spis narodowy (1991) podaje, że mieszka tam prawie 50 tysięcy Polaków - autochtonów. Zdawać by się mogło, że to duża liczba, kiedy jednak porównamy ją z liczbą ponad 100 tysięcy Polaków zamieszkujących Zaolzie w okresie międzywojennym, wyraźnie widać, że owe 50 tysięcy to właściwie skromna i nieustannie kurcząca się pozostałość po znaczącej ilościowo - choć nie tylko - społeczności . Zaolzie ma zatem specyficzną kulturę, która jest wypadkową kultur narodów mających wpły­ wy na tym terenie w przeszłości i ciągle podlegającą przeobrażeniom, wpły­ wy te bowiem nie ustają. Zaolzie to wszak region należący do pogranicza państwowego i kulturowego. Zanim zajmiemy się problemem badania różnych aspektów zróżnicowa­ nia kulturowego tego regionu w kontekście istnienia tam tak licznej polskiej mniejszości narodowej, spróbujmy wyróżnić najważniejsze zjawiska wynika­ jące ze struktury społeczno-kulturowej tej grupy. Wyznaczają one sposób jej życia właśnie jako polskiej mniejszości w czeskiej większości. 1 1 S. Zahradník (1991, s. 12) podaje, że w 1910 roku Zaolzie zamieszkiwało 123923 Pola­ ków (ogólna liczba mieszkańców Zaolzia wynosiła wówczas 179145), w 1921 roku Polaków było 68034 (wobec 177 176 ogólnej liczby mieszkańców), a w 1939 już tylko 51 599 (wobec 213 867 ogólnej liczby mieszkańców Zaolzia). �230 HALINA RUSEK 1. Obecna przynależność Polaków z tej części Śląska Cieszyńskiego do Republiki Czeskiej nie jest wynikiem wyboru - o losach Zaolzia zadecydo­ wali politycy. O region ten toczono spory od wielu lat, a w okresie między­ wojennym ziemia ta przechodziła z rąk do rąk: do 1918 r. była częścią monarchii austro-węgierskiej, w latach 1918-1920 należała do państwa pol­ skiego, potem w okresie od 1920 r. do 1938 r. do państwa czechosłowa­ ckiego, w 1938 r. Zaolzie zaanektowała Polska, a w 1939 wkroczyli na ten teren Niemcy (Rusnok 1989, s. 164). Od zakończenia I I wojny światowej Zaolzie jest częścią państwa czeskiego. 2. Polacy na Zaolziu znaleźli się w nowej sytuacji społecznej, politycznej i kulturowej od niedawna; grupa ta jako mniejszość narodowa w państwie czechosłowackim ma zaledwie pięćdziesięcioletnią historię. 3. Mieszkańcy Śląska Cieszyńskiego wcieleni do państwa czechosłowa­ ckiego w 1920 r. (jedni historycy mówią o 110 tysięcznej społeczności pol­ skiej, inni o 80 tysięcznej) nie przechodzili procesu przystosowania się do zupełnie nowej struktury społecznej. Jak bowiem wynika z wielu źródeł historycznych, pomimo pewnych rozbieżności między polską i czeską częścią Śląska Cieszyńskiego nie wytworzyły się w ramach tej struktury trwalsze różnice (Kopeć 1985, s. 64-65). 4. Polacy zaolziańscy żyją na pograniczu kulturowym - obszarze, na którym stykają się i przenikają różnorodne wzory kulturowe. Posługując się szerszą definicją, pograniczem można nazwać obszar często wyodrębniony według kryteriów poHtyczno-administracyjnych lub etnicznych, na którym zamieszkują różne narodowości , gdzie występowały lub występują i przeni­ kają się nawzajem różne języki, religie, kultury (Kania 1994, s. 36-37). W 1938 r. Paweł Rybicki pisał, że Śląsk był zawsze na granicy. Staje się [on] terenem współzamieszkania i współżycia zespołów ludnościowych językowo, etnicznie i narodowo niejednorodnych. Pogranicze jest terenem, na którym występują zjawiska społeczne, wyznaczające życiu kulturalnemu i społecz­ nemu szereg odrębności: krzyżowanie się wpływów kulturowych, pochodzą­ cych z różnych środowisk narodowych czy państwowych i równoczesne ścieranie się niejednorodnych zespołów ludnościowych ze sobą" (Rybicki 1938, s. 40). J. Chlebowczyk wyróżnił dwa typy pogranicza: stykowe i przej­ ściowe. Pierwsze obejmuje obszary współżycia grup językowo-etnicznych o znacznej odrębności, drugie pojęcie odnosi się do społeczności pokrew­ nych pod względem językowo-etnicznym. „Specyficznym rysem pogranicza przejściowego jest zjawisko, które określimy pojęciem dwujęzyczności gene­ tycznej w przeciwieństwie do dwujęzyczności niegenetycznej pogranicza sty­ kowego. Pokrewieństwo językowo-etniczne powoduje brak występowania jasno określonej granicy demarkacyjnej, typowej dla pogranicza stykowego. Ta ostatnia ma tu oblicze płynne, przechodnie - tak dalece, że z reguły mamy na tych terenach do czynienia w miejsce wyraźnej linii granicznej ze strefą przejściową." (Chlebowczyk 1975, s. 223). Po polskiej stronie Śląska Cieszyńskiego pogranicze ma charakter stykowy, a po czeskiej �BADANIE ZRÓŻNICOWANIA KULTUROWEGO ZAOLZIA 231 - przejściowy. Na Zaolziu mamy do czynienia z wyraźnie wyodrębnionymi mniejszościami narodowymi: polską i słowacką, które mają swoje instytucje społeczno-kulturalne i oświatowe (przedszkola, szkoły, klasy z macierzystym językiem nauczania w czeskich szkołach). Mieszkańcy tej części Śląska Cieszyńskiego podlegają wpływom kulturo­ wym płynącym z kilku źródeł: narodowej kultury czeskiej, regionalnej kul­ tury zaolziańskiej i narodowej kultury polskiej. Wpływ dwóch pierwszych kultur jest oczywisty, oddziaływanie trzeciej, tzn. narodowej kultury polskiej wymaga natomiast wyjaśnienia. Chodzi tu przede wszystkim o wpływ środ­ ków masowego przekazu, głównie telewizji i prasy. Powszechnym zjawis­ kiem na Zaolziu jest oglądanie programów polskiej telewizji nie tylko przez ludność polską, ale także czeską. Polskie gazety i czasopisma wydawane na Zaolziu („Głos Ludu", „Zwrot", poza tym „Ogniwo" i „Nasza Gazetka" dla młodzieży i „Jutrzenka" dla dzieci) lub kupowane w Polsce, czytają natomiast głównie zaolziańscy Polacy. Młode pokolenie Polaków zaolziańskich kontakt z polską kulturą zawdzięcza również szkole, choć jest to tylko szkoła z polskim językiem nauczania, ale czeskim programem. Gdy przyj­ rzymy się strukturze narodowościowej dzieci w polskich szkołach, to okaże się, że prawie wszystkie są narodowości polskiej, podobnie jak ich rodzice, którzy poza tym najczęściej tworzą małżeństwa czysto polskie. Kontakt z Polską stał się dla Zaolzian różnej narodowości możliwy nie tylko poprzez mass media, ale również poprzez bezpośrednie styczności (po otwarciu przed kilkoma laty granicy polsko-czeskiej). Wreszcie zaistniała możliwość poznania się dwóch sąsiadujących ze sobą narodów, przez długie lata skutecznie izolowanych od siebie i nie darzących się sympatią, o czym świadczą wyniki obserwacji i nielicznych sondaży opinii, przeprowadzanych wśród mieszkańców tego regionu. Na tym terenie nigdy nie prowadzono badań interdyscyplinarnych. Te, które realizowali badacze z Polski, Czech i badacze wywodzący się z pol­ skiego środowiska zaolziańskiego pozwalają określić wzory życia mieszkań­ ców Zaolzia w dosyć ograniczonym zakresie. Brak im bowiem wspólnej płaszczyzny analitycznej. Taką płaszczyznę może stanowić teoria i metodo­ logia socjologii. Przeprowadzane dotychczas badania socjologiczne budzą jednak wśród członków polskiej społeczności wiele wątpliwości. Chodzi tu o badania prowadzone od lat sześćdziesiątych przez sekcję socjologiczną Instytutu Śląskiego Czechosłowackiej Akademii Nauk, który obecnie działa jako placówka naukowa przy Muzeum Śląskim w Opawie. Badania te obej­ mowały szeroką problematykę. Prowadzone w latach 1966 i 1967 dotyczyły pozycji różnych narodowości: Czechów jako większości, Polaków i Słowa­ ków jako mniejszości narodowych w państwie socjalistycznym na przy­ kładzie regionu ostrawskiego (Studie... 1972). Szczegółowa problematyka, badań dotyczyła świadomości narodowej członków grup etnicznych, postaw tych grup wóbeč siebie, tendencji integracyjnych i asymilacyjnych w tych społecznościach. Badania o podobnym profilu kontynuowano w 1973 г., �232 HALINA RUSEK a ich głównym przedmiotem był kulturalny rozwój narodu i grup narodowo­ ściowych w uprzemysłowionym i zróżnicowanym etnicznie regionie ostrawskim (Průmyslové... 1978). Szczegółowa problematyka badawcza miała tym razem na celu poznanie potrzeb kulturalnych badanych grup i ocenę moż­ liwości ich realizacji, poznanie problemu szkolnictwa narodowościowego, zakresu używania języka macierzystego, stosunków interetnicznych między badanymi grupami narodowościowymi (Czechami, Polakami i Słowakami). Przeprowadzony w 10 lat później program badawczy sekcji socjologicznej obejmował natomiast m.in. problem rozwoju oraz sytuację polskiej i niemie­ ckiej narodowości w Czechosłowacji (Národnostní... 1989). Szkic socjolo­ giczny, jaki powstał po podsumowaniu wyników tych wieloletnich badań, ukazuje polską społeczność zaolziańską jako zbiorowość dosyć zintegrowa­ ną wewnętrznie, raczej zadowoloną z realizacji swych różnorodnych potrzeb społecznych, także tych, które nazwano narodowościowymi, tolerancyjnie nastawioną do innych grup etnicznych - ogólnie pozytywnie oceniającą swoją pozycję w ówczesnym państwie czechosłowackim. Najnowsze sondaże wskazują tymczasem, że w czeskiej i polskiej społecz­ ności ukształtowały się negatywne, wzajemne stereotypy narodowościowe (Rusek 1995). Przyczyną tego jest na pewno skomplikowany układ stosun­ ków z przeszłości, kiedy polską społeczność, wcieloną bez możliwości wybo­ ru do państwa czeskiego poddawano często zakamuflowanym, ale skutecz­ nym naciskom asymilacyjnym (Zahradník, Ryczkowski 1992). Negatywne wzajemne stereotypy utrwalały ponadto nieobiektywne środki masowego przekazu. W latach osiemdziesiątych czeskie środki wyrażały nieustannie dezaprobatę dla wydarzeń w Polsce, a działania te wpływały na stosunek społeczności czeskiej nie tylko do Polaków z Polski, ale także do Polaków zaolziańskich. Wiele przesłanek mówi o tym, że otwarcie kilka lat temu granicy polsko-czeskiej zmieni nastawienie obu narodów do siebie i być może zmieni wzajemne stereotypy, choć jak wiadomo, te są wyjątkowo trwałe i oporne na zmiany. Otwarcie granicy nie potwierdziło obaw wielu mieszkańców Zaolzia, ale także władz czeskich, o „wykupienie" przez Polaków całego przygra­ nicznego regionu. Polacy wprawdzie tłumnie przybywali na zakupy do Cze­ skiego Cieszyna, wykorzystując różnicę cen (głównie artykułów spożyw­ czych), ale nie spowodowało to krachu gospodarczego regionu, a wprost przeciwnie - ożywienie w tym zakresie. Cały handel miasta nastawiony jest właściwie na transakcje z Polakami, chociaż ich napływ w ostatnim czasie, po podwyżce cen żywności w RC, nieco zelżał. Sytuacja odwróciła się: z całego państwa czeskiego przybywają do polskiego Cieszyna tysiące ludzi po zakupy, głównie wyrobów przemysłowych i odzieży, ale w ostatnim roku również po żywność. Bywają takie dni, szczególnie środy i soboty, czyli dni targowe w Cieszynie, kiedy granicę z Czech do Polski przekracza ponad sto tysięcy ludzi. �BADANIE ZRÓŻNICOWANIA KULTUROWEGO ZAOLZIA 233 Można przypuszczać, że te handlowe wycieczki zainicjują inne działania - wzajemne poznawanie różnych sfer życia obu narodów, a przede wszyst­ kim kultury, która - jak żadna inna sfera - umożliwia porozumienie i po­ znanie się. Celowi temu mają służyć podejmowane, na razie w skromnym zakresie, wspólne przedsięwzięcia kulturalne obu miast, np. teatralny Festiwal Na Granicy czy Święto Trzech Braci - wielki festyn urządzany po obu stronach granicy. Zaolzie jest zatem regionem, w którym zachodzi proces nieustannej dyfuzji kulturowej. Treści i wzory kultury, których nosicielami są różne grupy społeczne (wyróżnienie grup narodowościowych to wskazanie tylko jednego aspektu zróżnicowania struktury społecznej regionu), mieszają się ze sobą, dopasowują do nowych sytuacji i tworzą nowy wymiar zjawiska, które możemy nazwać kulturą zaolziańską. Dyfuzja kulturowa jest zjawiskiem nieuniknionym w sytuacji, gdy dochodzi do zderzenia kultur, gdy zaczynają na co dzień obcować ze sobą społeczności będące nosicielami określonych wzorów kulturowych, ale nabiera bardzo szybkiego tempa, gdy obcowanie to przybiera charakter bardzo bliskich więzi, np. w małżeństwach. Małżeń­ stwa narodowościowo mieszane są płaszczyzną, na której proces dyfuzji kulturowej ulega przyspieszeniu. Stanowią one również płaszczyznę sprzyja­ jącą procesowi asymilacji mniejszości narodowej do większości (Siwek 1995). Widać to wyraźnie w odniesieniu do polskiej społeczności. Częściej mamy tu do czynienia z sytuacją, gdy Polka lub Polak wchodzący w związek małżeń­ ski z Czechem lub Czeszką integrują się coraz wyraźniej ze społecznością czeską i „odrywają się" od społeczności polskiej, niż odwrotnie. Istnieje kilka łatwo obserwowalnych wskaźników takiego „odrywania się": - posługiwanie się w codziennych kontaktach rodzinnych, a przede wszystkim z dziećmi językiem czeskim; - posyłanie dzieci do czeskich szkół; - coraz słabszy kontakt lub jego brak z działalnością kulturalno-oświatowa polskiej społeczności; Regionalna kultura zaolziańską, stanowiąca o odrębności regionu, jest zatem dosyć zróżnicowaną konfiguracją wzorów kulturowych o różnym rodowodzie. Próbując określić charakter tego rodowodu nie można pominąć jednego, najważniejszego aspektu - obecny wymiar kultury zaolziańskiej ukształtowała i wyznaczyła przede wszystkim dawna, tradycyjna kultura Śląska Cieszyńskiego. Jej elementy w postaci obyczajów i zwyczajów, ale także uznawania określonego systemu wartości, widoczne są w życiu miesz­ kańców tego rozległego regionu, a granica państwowa jest w takim kontek­ ście mało znaczącym faktem. Jak zbadać i poznać (odkryć) strukturę tak zróżnicowanej kultury? Uwa­ żam, że należy tu przyjąć dwa postulaty badawcze, których rodowód sięga do klasycznej antropologii społeczno-kulturowej. Pierwszy postulat zakłada uwzględnienie w procesie poznawania kultury regionalnej zasady relatywiz­ mu kulturowego. Kulturę zaolziańską należy poznawać i charakteryzować �234 HALINA RUSEK najpierw w relacji do niej samej. Zaolzie jest specyficznym terenem badań. Mieszka tu bowiem liczna społeczność polska, nie będąca społecznością emigracyjną. Stwarza to niepowtarzalną sytuację wymagającą oryginalnego sposobu poznania. Drugi postulat metodologiczny zakłada konieczność bez­ pośredniego kontaktu z kulturą Zaolzia w celu jej poznania i opisu. Inaczej prezentują się rezultaty badań empirycznych przeprowadzane przez nau­ kowców z różnych ośrodków polskich i czeskich oddalonych od Zaolzia, którzy przybywają na ten teren właśnie w celu zbadania różnych zjawisk, a inaczej rezultaty badań ośrodków i badaczy na stałe związanych z Zaol­ ziem i jego kulturą. Zjawisk kulturowych zachodzących na tak zróżnicowanym i złożonym terenie nie można poznać „z doskoku", wtedy bowiem poznaje się tylko ich zewnętrzną powłokę. To stwierdzenie także wydaje się oczywiste, ale jeżeli weźmiemy pod uwagę fakt, że w ostatnim czasie badanie różnych aspektów życia mniejszości narodowych stało się szczególnie popularne i wypowiadają się w tej kwestii naukowcy mający często krótkotrwały kontakt z tymi mniej­ szościami, wypowiedzi te tracą swoją wiarygodność. Bez dokładnego poznania, szczególnie poprzez obserwację, kontekstu społecznego, historycznego, politycz­ nego czy ekonomicznego zjawisk kulturowych zachodzących na Zaolziu trudno zrozumieć ich specyficzne funkcje, a taki aspekt badania Zaolzia uważam za szczególnie ważny. Wyraźnie daje się zauważyć, że wzory życia charakteryzujące polską społeczność pełnią dodatkowe funkcje istotne dla całego polskiego środowiska, z punktu widzenia jego naczelnego interesu, tzn. jego przetrwania jako środowiska polskiego. Weźmy np. pod uwagę uczestnictwo polskiej narodowości w kulturze mieszkańców Zaolzia, które poza funkcją autoteliczną pełni również funkcję integrującą polską społeczność i służy zachowaniu jej polskiej tożsamości kulturowej. Polacy zaolziańscy z pełną świadomością konieczności podejmowania takich działań uczestniczą w różnych formach kulturalno-oświatowych: spotkaniach literackich, wystawach artystycznych, festynach, imprezach okolicznościowych organizowanych przez terenowe koła PZKO, twierdząc, że uczestnictwo to jest powinnością każdego Polaka . Powinność ta wyraża się w jednym zasadniczym postulacie: należy na Zaolziu zachować polskość, a jedną z dróg do tego jest „trzymanie się razem" Polaków. Polska mniejszość narodowa w tym regionie wytworzyła swoje własne mecha­ nizmy obronne wobec procesu asymilacyjnego, który, nieuchronny w swojej naturze, był w przeszłości skutecznie wzmacniany przez politykę państwa czechosłowackiego w stosunku do polskiej mniejszości. Siła tych obronnych mechanizmów niestety wyraźnie słabnie, skoro liczebność polskiej grupy zmniejszyła się o połowę w ciągu kilkudziesięciu lat, a uczestnictwo w formach zapewniających owo „trzymanie się razem" Polaków jest w widoczny sposób coraz rzadsze. 2 2 Z relacji uczestników imprez zorganizowanych w Domu Polskiego Związku Kulturalno-Oświatowego w Mostach koło Czeskiego Cieszyna. �BADANIE ZRÓŻNICOWANIA KULTUROWEGO ZAOLZIA 235 Subtelności zróżnicowania kulturowego Zaolzia nie można poznać szyb­ ko i z zewnątrz. Mogą tego dokonać badacze, którzy - mając bezpośredni i częsty kontakt z Zaolziem - jednocześnie nie traktując żadnej z grup skupionych na tym terenie jako własnej grupy odniesienia. W sytuacji takiej są np. naukowcy z Filii Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie, a rezultaty ich prac badawczych dają coraz pełniejszy obraz rzeczywistości społecznej i kul­ turowej Zaolzia. Z drugiej strony granicy obraz ten budują naukowcy skupieni w Za­ kładzie Badań Etnikum Polskiego, utworzonym przy Uniwersytecie Ostrawskim, a ulokowanym w Czeskim Cieszynie. Pracownicy tej placówki nauko­ wej, przy współudziale badaczy z Polski, przygotowują monografię „Polacy w Republice Czeskiej", która, jak można przypuszczać, zweryfikuje dotych­ czasową wiedzę o Polakach na Zaolziu i wydatnie ją wzbogaci. Badania przeprowadzane przez naukowców z obu tych placówek doty­ czą zagadnień dotąd ze względu na polityczne ograniczenia pomijanych. Należą do nich pytania: jaki charakter ma świadomość narodowa, etniczna, kulturowa Polaków żyjących na Zaolziu i jakie czynniki ją wyznaczają? Co w relacji do polskiej grupy oznacza termin „odrębność kulturowa", w jakich sferach życia przejawia się, jakie grupy są jej nosicielami i przekaźnikami? Jaki charakter i przebieg mają procesy asymilacyjne w polskiej społeczności, jaki pozostawiają ślad w świadomości członków tej społeczności? Chodzi zatem o poznanie nie tylko obiektywnych wyznaczników sytuacji społecznej polskiej grupy mniejszościowej, ale również subiektywnej oceny tej sytuacji, postrzegania zjawisk, o które nikt najbardziej zainteresowanych, czyli członków polskiej społeczności na Zaolziu, nigdy nie pytał. LITERATURA C h l e b o w c z y k J. 1975 Procesy narodowotwórcze we wschodniej Europie Środkowej w dobie kapitalizmu, Warszawa. K a n i a T. 1994 Region - kresy - pogranicze. Złożoność uwarunkowań i specyfika problemów, [w:] Z problemów ochrony, konserwacji i rejestracji regionalnego dziedzictwa piśmien­ niczego, I . Panic (red.),Cieszyn, s. 27-52. Kopeć E. 1985 Społeczne oblicze kwestii zaolziańskiej w latach 1938-1939, [w:] Z polsko-czecho­ słowackiego sąsiedztwa, E . Kopeć (red.), Katowice, s. 65-66. Národnosti 1989 Národnosti otázka v Československu (po roce 1918), Opava. Průmyslové 1978 Průmyslové oblasti, cz. 6, Opava. Rusek H. 1995 Stereotyp Polaka i Czecha w świadomości Polaków zaolziańskich, [w:] Edukacja między kulturowa. W kręgu potrzeb, oczekiwań i stereotypów, J. Nikitorowicz (red.), Białystok, s. 385-399. �236 HALINA RUSEK 1996 Społeczno-kulturowe uwarunkowania konfliktów na pograniczu polsko-czeskim, [w:] Konflikty etniczne, I . Kabzińska-Stawarz, S. Szynkiewicz (red.), Warszawa, s. 237-243. [w druku] Pobkie rodziny zaolziańskie na Zaolziu a asymilacja. Studium socjologiczne. R u s n o k J. 1989 Rola PZKO w życiu Polaków na Zaolziu, [w:] Zderzenie i przenikanie kultur na pograniczu, Z. Jasiński (red.), Opole, s. 165-173. R y b i c k i P. 1938 O badaniu socjograficznym Śląska, Katowice. Siwek T. 1995 Małżeństwa Polaków w Republice Czeskiej, „Zwrot", nr 9, s. 26-29. Studie 1972 Studie o vývoji průmyslu a průmyslových oblasti. Závěrečná zpráva z výzkumu soudobých národnostních vztahu na Ostravsku, Opava. Z a h r a d n i k S. 1991 Struktura narodowościowa Zaolzia na podstawie spisów ludności 1880-1991, Trzy­ niec. Z a h r a d n i k S., R y c z k o w s k i M . 1992 Korzenie Zaolzia, Warszawa - Praga - Trzyniec. HALINA RUSEK SOCIOLOGICAL ASPECTS OF T H E RESEARCHES OF C U L T U R A L DIFFERENTIATION IN ZAOLZIE Summary Zaolzie is a part of the Cieszyn Silesia, belonging now to the Czech Republic (once the Polish-Czech borderland). The area is often a subject of historical, ethnographical, (especially folkloristic), literary and, quite recently also pedagogical and sociological studies. The results show its cultural differentiation although the image of it does not make up any integral whole because of lack of common theoretical base of various studies. Sociological theory, owing to its interdisciplinary character might provide such base. But sociological studies carried out in Czech Silesia (mainly in the Silesian Institute in Opava) arouse most reservations, controversies and emotions among the Poles living in Zaolzie. The works are considered biased and fragmentary. That is why the first task of all who works on the problems of Zaolzie should be to investigate its social structure with all its relations. The most important to be studied are those interrelations which, until quite recently were impossible to deal with: national and ethnic relations, conflicts, the dilemmas of assimilation and transformations of cultural and national identity. Zaolzie is a peculiar region since the Polish minority is an autochtonous group, not immigrants. The study of social and historical context of their life should be related to the region itself. Such perspective is applied more and more often by scholarly institutions closest to the area in question-the branch of the Silesian Institute in (Polish) Cieszyn and the Institute for Polish Ethnic Studies at the University of Ostrava in the Czech part of Cieszyn (the town is divided between two state territories). Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f605d62f48cbd7a86e2dc273763bdcad.pdf 403772239439e9a4798ed441cbca2423 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1583 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1465 Title A name given to the resource Kto jest Ałtajczykiem? O tożsamości narodowej rdzennych mieszkańców Republiki Ałtaj / ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40, s.277-306 Creator An entity primarily responsible for making the resource Halemba, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XL: 1996, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 AGNIESZKA HALEMBA Instytut Socjologii UW, Warszawa KTO JEST AŁTAJCZYKIEM? O TOŻSAMOŚCI NARODOWEJ RDZENNYCH MIESZKAŃCÓW REPUBLIKI AŁTAJ 1 W azjatyckiej części Federacji Rosyjskiej istnieje obecnie pięć republik: Republika Ałtaj, Republika Buriacja, Republika Chakasja, Republika Sa­ cha (Jakucja) i Republika Tywa (Tuwa). Jakkolwiek trwają spory dotyczące rozgraniczenia praw moskiewskiego centrum i władz republik federacyjnych, niezależnie od tego, że Układ federacyjny podpisany w 1992 r. przez jed­ nostki wchodzące w skład Federacji Rosyjskiej nie wszedł nigdy w pełni w życie (m.in. Republika Tywa utrzymała w swojej konstytucji zapis o moż­ liwości wyjścia ze składu Federacji, mimo sprzeciwu władz centralnych) i nie został oficjalnie dołączony do konstytucji, to kwestie możliwości rozwoju kultury narodowej w republikach kształtują się dość jasno. Władze po­ szczególnych republik starają się, bez widocznej ingerenqi ze strony central­ nych władz federacyjnych, nadać oryginalny, narodowy kształt różnym frag­ mentom życia społecznego. Zanim jednak indywidualni przodownicy, jak nazywa twórców kultury narodowej Florian Znaniecki, będą mogli decydo­ wać, które elementy staną się trzonem tej kultury, muszą oni odpowiedzieć na fundamentalne pytanie: kto z rdzennych mieszkańców danej republiki tworzy jej tytulary naród? Mówiąc konkretnie: które z grup rodowych czy plemiennych, objętych przez uczonych wspólną nazwą Tuwińczyków, Ałtajczyków, Chakasów czy Buriatów są prawdziwymi Tuwińczykami, Ałtajczykami, Chakasami czy Buriatami? Pytanie to jest obecnie żywym tematem dyskusji w republikach. Z moich obserwacji wynika, że szczególnie w Republice Ałtaj odpowiedzi na nie 1 Poniższy tekst powstał na podstawie jednego z rozdziałów mojej pracy magisterskiej Procesy etniczne i świadomość narodowa współczesnych Ałtajczyków", napisanej pod kierun­ kiem dr. hab. Lecha Mroza i dr hab. Jerzego Wasilewskiego w Katedrze Etnologii i Antro­ pologii Kulturowej U W i obronionej w lipcu 1995r. Praca obejmuje zagadnienia dotyczące świadomości wspólnoty narodowej, terytorialnej, historycznej i religijnej Ałtajczyków. Pod­ stawą dla jej napisania były materiały terenowe zebrane w trakcie dwóch ekspedycji badaw­ czych w 1993 i 1994 r. Razem ze mną badania prowadził, zbierając materiał do pracy doktor­ skiej, mgr Łukasz Smyrski, doktorant w K E i A K UW. �278 AGNIESZKA HALEMBA 2 wzbudzają wiele kontrowersji i niepokojów . Poniższy tekst jest próbą ich przedstawienia i uporządkowania. Badania na Ałtaju w roku 1993 i 1994 prowadzone były równolegle w dwóch środowiskach: (1) wśród wykształconych i obecnych w życiu publicz­ nym mieszkańców stolicy republiki oraz (2) wśród przedstawicieli jednej z grup plemiennych, wchodzących - według naukowych klasyfikacji - w skład Ałtajczyków. W dalszej części artykułu pierwszą grupę rozmówców, ze względu na ich pozycję i rolę w republice, będę nazwać ideologami bądź inteligencją. Rozmówcami z tej grupy byli wyłącznie Ałtajczycy sprawujący odpowiedzialne funkcje państwowe, często jednocześnie będący popularnymi pisarzami i poeta­ mi, dziennikarze prasowi i telewizyjni, wydawcy, dyrektorzy placówek kultural­ nych, aktywiści stowarzyszeń religijnych i innych organizacji społecznych. Drugą grupę rozmówców stanowili Telengici, przedstawiciele grupy rodowo-plemienej zamieszkującej dwa górzysto-stepowe rejony leżące przy granicy z Mongolią i Tuwą. Przedstawiony poniżej materiał ukazuje jedynie ten fragment wewnętrz­ nych kontrowersji dotyczących tożsamości narodowej Ałtajczyków, który wiąże się bezpośrednio z używanym przez rozmówców pojęciem narodu. Równie złożone i równie ważne dla tworzenia wspólnej tożsamości narodo­ wej kwestie związane z religią, historią, czy poczuciem wspólnoty terytorial­ nej będą tematem osobnych opracowań. Na Ałtaju zakres każdego z tych problemów nie ułatwia pracy ideologom ani nie skłania do jednoznacznych wypowiedzi innych mieszkańców. Chcę podkreślić, że niewielka ilość zawar­ tych w artykule informacji dotyczących religii nie jest kwestią mojego niedo­ patrzenia, a świadomym zabiegiem. Różnorodność postaw wobec religii, różne znaczenia przypisywane szamanizmowi, pewnym formom buddyzmu czy tworzenie własnych rdzennie ałtajskich, narodowych form religii - to problemy złożone i wymagające oddzielnego opracowania. S Y T U A C J A SPOŁECZNO-POLITYCZNA W R E P U B L I C E AŁTAJ 3 Republika Ałtaj powstała 3 lipca 1991 г., kiedy to parlament rosyjski zatwierdził wcześniejsze postanowienie obwodowej rady deputowanych lu­ dowych o przekształceniu Gornoałtajskiego Obwodu Autonomicznego w Republikę. Powierzchnia Republiki - 92,6 tys. km - podzielona jest na 10 rejonów administracyjnych z wyodrębnioną stolicą - Górno Ałtajskiem 2 2 Oprócz Ałtaju z własnych badań terenowych znam także sytuację w Chakasji (1995) i w Tuwie (1995 i 1996). Buriacja i Jakucja są mi znane z literatury oraz z badań prof. Ewy Nowickiej i mgr Roberta Wyszyńskiego z Instytutu Socjologii U W prowadzonych w Buriacji oraz z badań Pawła Trzcińskiego, przygotowującego w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej U W pracę magisterską na temat wpółczesnej sytuacji narodowościowej w Jakucji. Wyniki prac z Buriacji będą wkrótce opublikowane. Wtedy jako Republika Górski Ałtaj. 3 �KTO JEST AŁTAJCZYKIEM 279 (jedyne miasto). Całość obszaru Republiki zajmują góry, od porośniętych lasami łagodnych wzniesień na północy do pokrytych wiecznym śniegiem szczytów na południu. Według danych z 1989 г., na terenie Republiki mieszka 198,1 tysięcy osób. Rosjanie stanowią 60,4% ludności, Ałtajczycy 31%, Kazachowie 5%. Oprócz wymienionych narodowości są tu także Ukraińcy, Niemcy oraz uchodźcy z Azji Środkowej i Kaukazu: Uzbecy, Gruzini, Azerowie, Ormia­ nie. 23,8% ludności mieszka w stolicy. Podstawowym zajęciem ludności jest hodowla (owce, kozy, bydło, wielbłądy, jaki, renifery) a w rejonach północ­ nych także rolnictwo. Władzę w Republice sprawuje parlament „El Kurultaf (alt. Zgromadze­ nie Narodu) z przewodniczącym W. Czaptynowem (Ałtajczyk), oraz rząd z premierem W. Pietrowem (Rosjanin). Do tej pory nie uchwalono repub­ likańskiej konstytucji. Długo trwały dyskusje na temat wyboru herbu, flagi i hymnu Republiki. Ogłoszono konkurs na opracowanie tych symboli narodowych i w jego wyniku przyjęto flagę i herb republikański. Flaga jest dwukolorowa, biało-niebieska. Dwa poziome niebieskie pasy na białym tle oznaczają niebo i dwie największe rzeki republiki - Biję i Katuń. Symbolika herbu jest, według jego autorów, bardziej skomplikowana: ,,W herbie Republiki są wyobrażone: 1. Złoty krąg - symbol sfery Kosmosu. 2. Wewnątrz złotego kręgu niebiesko-błękitne tło, oznaczające niebo Ałtaju. 3. Na tym tle przedstawione są: a. na górze: trójwierzchołkowy Ücz Sumer (Biełucha), jako całość sym­ bolizujący Górski Ałtaj. b. w centrum: żółto-złociste wyobrażenie ptaka-zwierzęcia, wywodzące się z dawnej kultury scytyjskiej - mitycznego stworzenia z głową i skrzyd­ łami, starożytnego ptaka - gryfa. W opisach historycznych gryf-ptak ma do spełnienia ważną misję. Jest wcieleniem świętego ptaka słonecznego - posiadacza życia, strzegącego pokoju i szczęścia ludów ziemi ojczystej, a także opiekuna zwierząt, ptaków i przyrody. W pracach Herodota gryf jest opisany jako ptak strzegący Ałtaju. 4. W dolnej części kręgu są przedstawione symbolicznie dwie wielkie rzeki Ałtaju - Bija i Katuń, wraz z dopływami: Czołuszman, Czebdar, Szawła, Kara-Koksza, Lebied, Kok-suu, Ak-kem, Arky, Czuja, Ursuł, Isza. Kolor rysunku - turkusowo-szmaragdowy. Wszystkie rzeki łączą się falującymi liniami w dolnej części kręgu. To symbol jeziora Teleckiego (Złotego) oraz zlewania się Katuni i Biji, będą­ cych początkiem rzeki Ob. 5. W tym samym miejscu wyobrażony jest też trójnóg - symbol wieczno­ ści życia, ognia, domu rodzinnego i przyjaźni" (Ortonulov, 1993). �280 AGNIESZKA HALEMBA ROSJANIE Rosjanie mieszkają przede wszystkim w rejonach północnych. Gdy w maju 1990 r. zostało przyjęte postanowienie o przekształceniu Obwodu w Republikę, rejony te zażądały wystąpienia z jej składu i przyłączenia do Ałtajskiego Kraju. Żądanie to nie zostało spełnione. Następny konflikt spowodowany był wyborem nazwy Republiki. Pierwsza nazwa: Republika Górski Ałtaj została zakwestionowana przez Ałtajczyków. Chcieli nazwy, która podkreślałaby ich rdzenność na tej ziemi. Proponowali Eł Ałtaj (ałt. Lud Ałtaju). Po wielu debatach zgodzono się jednak na Republikę Ałtaj. Nie udało się natomiast przeforsować powrotu do dawnej nazwy stolicy - Ułału. Także główna ulica miasta, prospekt Komunistyczny, nie została przemianowana na prospekt Czoros-Gurkina, Ałtajczyka rozstrzelanego w latach trzydziestych za nacjonalizm . W ostatnim czasie można obserwować proces opuszczania przez Rosjan rejonów południowych, zamieszkanych w większości przez Ałtajczyków. Przyczynami tego zjawiska mogą być obawy Rosjan związane z przejęciem władzy przez Ałtajczyków i ewentualnymi konfliktami etnicznymi, a także pogorszenie się warunków życia w tych rejonach, ponieważ kołchozy prze­ stały zaopatrywać mieszkańców w żywność. Znaczenie miało też niewątp­ liwie zamknięcie kopalni rtęci w miejscowości Aktasz oraz stanowisk geo­ logicznych we wsi Kuraj. Wyjątkiem jest rejon ust-koksiński, w którym odsetek ludności rosyjskiej rośnie. Przyrost ten ma specyficzny charakter, gdyż przyjeżdżają tam z różnych części Rosji zwolennicy ruchu rerichowskiego. W 1926 r. w dolinie rzeki Ujmen zatrzymała się ekspedycja N.K. Rericha . Dziś pojawiła się idea założenia na tym terenie rerichowskiej gminy wspólnotowej, co prowadzi do konfliktów z miejscową ludnością. Niezadowoleni są zarówno Ałtajczycy, jak i mieszkających na tym terenie (rejon ust-koksiński) od X V I I I w. staroobrzędowcy, stanowiący do dziś zamkniętą społeczność. Rerichowcy widziani są niechętnie zarówno ze względów ekonomiczych - ich wspólnota potrzebuje przydziałów ziemi, jak i kulturowych - sposób życia najaktywniejszych członków wspólnoty nie jest akceptowany przez miejscową ludność (Kydyeva 1993, s. 6). 4 5 4 Artykuł został napisany na podstawie badań przeprowadzonych w latach 1993-94. W 1996 kontynuowałam prace na Ałtaju. W 1995 roku imieniem Czoros-Gurkina została nazwana inna ulica położona w centrum Górno Ałtajska. Nikołaj Rerich (w nowszych tłumaczeniach jego prac: Roerich) malarz, pisarz, podróż­ nik, był organizatorem przeprowadzonej w latach 1923-1928 wyprawy środkowoazjatyckiej, podczas której namalował setki obrazów, spotykał się z mistrzami duchowymi w miejscach, które odwiedzał, a także zbierał materiał etnograficzny. Efektami tej wyprawy są m.in. książki o charakterze filozoficznym autorstwa Nikołaja Rericha i jego żony Eleny Rerich, które były impulsem rozwoju tzw. ruchu rerichowskiego (por. Gafurow 1980). Jego zwolennicy spotykają się w miejscach uznanych przez Rericha za emanujące energią, a najaktywniejsi starają się zamieszkać w pobliżu. 5 �KTO JEST AŁTAJCZYKIEM 281 Odrodzeniem rosyjskiej kultury na Ałtaju zajmuje się Centrum Kultury Rosyjskiej w Górno Ałtajsku. Część rosyjskiej inteligencji rozpoczęła także poszukiwania własnej tożsamości w oparciu o tradycyjną kulturę ałtajską. W lipcu 1994 r. odbyła się wystawa „sztuki transfiguracyjnej". Autorami byli Rosjanie, mieszkańcy Republiki. Nawiązania do religijnych tradycji ałtajskich były w ich pracach bardzo wyraźne. Odradza się także Cerkiew Prawosławna. W ciągu ostatnich pięciu lat wnowiły działalność cerkwie w Gorno-Ałtajsku, Czemale, Ongudaju, Ust Koksie i Bałyktujule. Kapłan w ostatniej z wymienionych wsi jest Ałtajczykiem i pracuje w rejonie za­ mieszkałym w większości przez Ałtajczyków. KAZACHOWIE Główne skupisko Kazachów to stepowy rejon Kosz-Agacz (w 1989 r. stanowili tam 58% mieszkańców). Przybyli na te tereny ok. 120 lat temu, ze wschodniego Kazachstanu. Ich podstawowym zajęciem jest w dalszym ciągu pasterstwo. Są także trzy kazachskie wsie w rejonie Ust-Kan, jednakże Kazachowie z Ust-Kanu przyjęli chrześcijaństwo i grupy te nie utrzymują ze sobą kontaktów. Kazachowie z Kosz Agacz stanowią prężną i widoczną w życiu Repub­ liki społeczność. Ich liderem jest Auelchan Dżatkambajew, przewodniczący kołchozu we wsi Żana-auł. Dwa lata temu zweryfikował podział stad i pracy w kołchozie, kierując się zasadą, że członkowie jednego rodu powinni pra­ cować razem. Rozpoczął organizowanie obchodów kazachskiego nowego roku. Podczas święta odbywają się zawody rodów prezenujących kazachskie pieśni, stroje, potrawy. Jest też konkurs na najpiękniej przygotowaną jurtę. Odradza się islam. Głównym imamem rejonu i głową muzułmanów Republiki Ałtaj jest Amangeldy Kobdabajew, dwudziestosiedmiolatek. La­ tem 1994 roku działały dwa meczety, planowane było otwarcie dwóch na­ stępnych. Przy meczetach prowadzone są szkoły, w których dzieci (chłopcy i dziewczęta) uczą się zasad Koranu i alfabetu arabskiego. Kazachowie są grupą o wiele bardziej przedsiębiorczą niż Altajczycy. Coraz więcej z nich przenosi się do centrum rejonowego, organizują tam różnego rodzaju firmy. Utrzymują żywe kontakty ekonomiczne i kulturalne z Kazachstanem i Turcją. Posyłają tam chłopców na naukę. Stosunki ałtajsko-kazachskie uległy znacznemu ochłodzeniu gdy - po­ cząwszy od roku 1990 - Kazachowie zaczęli opuszczać Republikę i osiedlać się w Kazachstanie. Sytuacja przedstawiana jest różnie przez obie strony. Kazachowie twierdzą, że Altajczycy ich wyganiali, cieszyli się, że już nie będą musieli z nimi żyć. Altajczycy mówią o Kazachach plujących na ałtajską ziemię, obrażających ich, wyzywających od brudasów i pijaków. Prawdziwy konflikt rozpoczął się jednak gdy Kazachowie, nie uzyskawszy obiecanego zabezpieczenia od władz Kazachstanu, przyjęci tam nieżyczliwie - zaczęli wracać. Ich domy zajęte były już przez nowych lokatorów. �282 AGNIESZKA HALEMBA W niektórych, ałtajskich kołchozach podjęto postanowienie o nieprzyjmowaniu powracających. Oficjalnie nikt nie wyrzucał tych Kazachów, którzy nie wyjeżdżali, ale oni także zaczęli przeprowadzać się do czysto kazachskich osad. Obecnie obserwujemy proces etnicznego wyczyszczania się wsi w rejo­ nie Kosz Agacz. AŁTAJCZYCY Badacze Ałtaju (L. Potapow, W. Djakonowa) wprowadzili rozróżnienie Ałtajczyków na południowych i północnych. Podziałem tym objętych zo­ stało kilka grup plemiennych: Ałtaj-kiżi, Telengici, Teleuci - Ałtajczycy południowi; Tubałarzy, Czełkanowie, Kumandyńczycy - Ałtajczycy półno­ cni. Potapow wymienia także Tólisów i Szorców. Ałtajczycy północni mieszkają w rejonach czojskim, turaczakskim i majmińskim. W żadnym z nich nie stanowią nawet jednej czwartej ludności (odpowiednio 7%, 20% i 6%). Część Kumandyńczyków żyje poza granica­ mi Republiki, w rejonach sołotońskim i krasnogorskim Kraju Ałtajskiego. Sytuacja ekonomiczna Ałtajczyków północnych jest gorsza niż południo­ wych. Przedsiębiorstwa przemysłu leśnego zniszczyły tajgę, będącą podstawą ich dotychczasowej gospodarki (myślistwo i zbieractwo). Polityka likwidacji neperspektivných derevni i powiększania kołchozów w latach sześćdziesią­ tych, miała szczególnie tragiczne skutki. Mieszkańcy północnych rejonów przeprowadzali się do miast (Bijsk, Górno Ałtajsk). Opustoszało tam 61 wsi (por. Kydyeva 1993). Wraz z procentowym wzrostem liczby Rosjan likwi­ dowano także ałtajskie szkoły narodowe. Ałtajczycy południowi stanowią większość w trzech rejonach: ongudajskim (71%), ust-kariskim (64%) i ułagańskim (69%). W pozostałych trzech zamieszkiwanych przez nich są w mniejszości, ale i tak w korzystniejszych proporcjach niż Ałtajczycy północni (rejony: szebaliński - 37%, ust-koksiń­ ski - 23%, koszagacki - 39%). W tym ostatnim większość stanowią nie Rosjanie, a Kazachowie. Środowisko przyrodnicze i tradycyjne zajęcia Ałtaj­ czyków południowych uległy o wiele mniejszym przeobrażeniom w porówna­ niu z północnymi. Pasterstwo nadal jest zajęciem większości ludności. Poja­ wiają się natomiast trudności z likwidacją kołchozów na tym terenie. Nie istnieje tradycja prywatnej własności ziemi. Ekstensywne pasterstwo wymaga znacznych obszarów i współpracy wielu osób. Dlatego w rejonach koszagackim, ułagańskim i ust-kańskim prywatne gospodarstwa można policzyć na palcach. Kołchozy nie zostały tam zlikwidowane. 6 6 Potapow używa w swoich pracach nazwy Tdesi lub Telesi. Ja zdecydowałam się na nazwę Tolisowie, która istnieje już w literaturze polskiej dotyczącej ludów turkojęzycznych (por. Tryjarski 1991). Sądzę, że zostałaby ona łatwiej zaakceptowana przez osoby należące dziś do rodu Toles — określenie Teles jest uważane przez nich za obrażliwe. Nazwa Tolisowie wierniej oddaje brzmienie etnonimu ałtajskiego. �KTO JEST AŁTAJCZYKIEM 283 Większość dzisiejszej inteligencji to Altajczycy południowi. Ałtajskie dia­ lekty północne i południowe są na tyle odmienne, że występują trudności we wzajemnym zrozumieniu. Literacki język ałtajski, który stał się w Republice językiem państwowym (razem z rosyjskim), oparty jest na jednym z dialek­ tów południowych. W czasach ZSRR, jeśli wykładano w szkole w języku ałtajskim to w jego wersji literackiej. Dzieci Ałtajczyków północnych idąc do szkoły musiały uczyć się albo w obcym języku rosyjskim albo w obcym ałtajskim. Często wybierały rosyjski, który i tak musiały znać. Oprócz bardzo wyraźnych podziałów plemiennych zachował się także podział rodowy. Dziś można wymienić około siedemdziesiąt ałtajskich ro­ dów - sdok (ałt. kość). Zachowała się egzogamia rodowa i zwyczaj wzajem­ nej pomocy (Kydyeva 1993, s. 14). Ostatnio znaczenie rodów wzrasta. Naj­ większe z nich wybrały swoich dżajsanów' , których zadaniem jest organiza­ cja pomocy dla członków rodu i odrodzenie związanych z rodem tradycji. Istnieje także organizacja rodowa o charakterze ekonomicznym (korporacja mająca w przyszłości zatrudniać członków rodu Kergit). Na razie nie poja­ wiają się większe obawy związane z przejmowaniem stanowisk państwowych przez członków jednego czy kilku rodów. Głosy takie dotyczą raczej domi­ nacji przedstawicieli grup plemiennych. W języku ałtajskim wydawana jest gazeta „Ałtajdyn Czołmony" (ałt. Gwiazda Ałtaju), pismo dla dzieci ,,Solony" (ałt. Tęcza), oraz czasopismo Związku Pisarzy „El Altaf (ałt. Naród Ałtaju). Organizacje społeczne skupiające Ałtajczyków to: „Ene НГ (ałt. Język macierzysty) pracująca nad odrodzeniem języka i kultury oraz „Ak Burkan", „Ak Saana" i „Ak Suus", zajmujące się odrodzeniem religijnym. Na uwagę zasługuje także Fundacja „Bile" (ałt. Rodzina), której celem jest budowanie porozumienia i zbliżenia między narodami Republiki. W Gorno-Ałtajsku ma powstać świątynia Umaj-Ene; obok niej ustawione zostaną rosyjskie chaty, kazachskie jurty i ałtajskie aiły (Interfaks, 21.09.1994). Oprócz tego w Ongudaju rozpoczęło działalność Centrum Kultury Ałtajskiej. 7 P R A C E B A D A C Z Y R A D Z I E C K I C H J A K O C Z Y N N I K NARODOTWÓRCZY Po rewolucji październikowej dążono do uporządkowania nazewnictwa wśród ludów syberyjskich. Wiele z nich posługiwało się do tej pory wyłącz­ nie określeniami rodowymi, nie łącząc jedną nazwą rodów, które etno­ grafowie uznawali za należące do jednej grupy etnicznej. Etnografowie ra­ dzieccy nadawali więc często tym grupom nazwy, którymi przedstawiciele rdzennych ludów syberyjskich sami się nie określali. Tak powstali m.in. Chakasowie, Ewenkowie, Tuwińczycy czy Ałtajczycy. 7 Przywódcy rodów. �284 AGNIESZKA HALEMBA L. Potapow, radziecki badacz Ałtaju, pisze: „Przed wielką socjalistyczną rewolucją październikową Ałtajczycy nie tworzyli jednej národnosti i nie mieli własnej nazwy wspólnej. Byli podzieleni na kilka rodowo-plemiennych lub terytorialnych grup, często izolowanych, różniących się zajęciami i spo­ sobem życia, pochodzeniem etnicznym itd., a określających siebie nazwami rodowo-plemiennymi bądź terytorialnymi". (Autor twierdzi, że konsolidacja Ałtajczyków nastąpiła w czasach porewolucyjnych, a istniejącą świadomość odrębności poszczególnych ałtajskich grup określa jako „przeżytki"). „Na miejsce ograniczonej, wąskiej świadomości rodowo-plemiennej, charaktery­ stycznej dla długiego okresu w historii Ałtajczyków, pojawiła się wspólna i jedna samoświadomość narodowa" (Potapov, 1969, s. 14). Nie ulega wątpliwości, że okres przynależności do państwa radzieckiego miał ogromny wpływ na dzisiejszą świadomość narodową Ałtajczyków. To właśnie badacze radzieccy, a przede wszystkim Potapow, przyczynili się do rozpowszechnienia wśród nich i względnej - jak się za chwilę przekonamy - akceptacji nazwy Ałtajczycy, podziału na Ałtajczyków północnych i połu­ dniowych, przynależności do Ałtajczyków poszczególnych grup. Nazwą „Ałtajczycy" posługiwali się w XLXw. prawosławni misjonarze i rosyjscy kupcy. Ałtajczykami zaczęli nazywać dla wygody wszystkich turkojęzycznych mieszkańców rosyjskiego Ałtaju (za wyjątkiem wyznających islam Kazachów) , zdając sobie jednak sprawę z tego, że nie jest to nazwa używana przez nich samych, a grupy w ten sposób określane mają silne poczucie odrębności. W tamtym okresie nie była to zresztą jedyna nazwa wspólna nadawana mieszkańcom Ałtaju. W dokumentach rosyjskich z X V I I i X V I I I w. oraz w opisach podróżników w XIX w. występują m.in. okre­ ślenia: „górscy Kałmycy", „ałtajscy Kałmycy", „przygraniczni Kałmycy", „biali Kałmycy", „Ojroci". Ten ostatni termin był nawet przez krótki czas oficjalną nazwą Ałtajczyków w państwie sowieckim. Oprócz nazwy ogólnej występowały także różne określenia poszczególnych grup rodowo-plemien­ nych, inne niż te, których używali sami zainteresowani (Potapov 1953, s. 9-13; Verbickij 1893, s. 19-21). Potapow wszystkie wymienione wyżej nazwy uważa za niepoprawne, gdyż sugerują one inną niż turecka przynależ­ ność językową omawianych grup. Dzisiejsi Ałtajczycy weszli w skład ZSRR bez świadomości wspólnej nazwy etnicznej. Jako Ałtaj-kiżi (ałt. człowiek Ałtaju) określała się i określa do tej pory tylko jedna z grup plemiennych, zamieszkująca obecnie rejony ust-kanski, ust-koksiński, ongudajski i szebaliński, stanowiąca trzon tzw. Ałtajczyków południowych. W pracach uczonych radzieckich otrzymała ona nazwę Ałtajczyków właściwych (sobstvenno altajcy), co prowadzi dziś do niezadowolenia innych grup ałtajskich, o czym będę jeszcze pisać. Jak już wspominałam, Potapow zalicza oprócz nich do Ałtajczyków południowych 8 8 W tym właśnie znaczeniu używam w niniejszym artykule terminu Ałtajczycy. W innych przypadkach zaznaczam różnicę. �KTO JEST AŁTAJ C Z Y K I E M 285 Telengitów, Teleutów i Tólisów a do grupy północnej - Tubałarów, Czełkanów, Kumandyńczyków i Szorców (por. Potapov 1969). Chcę zaznaczyć, iż odwołanie się do etnonimów funkcjonujących w języku ałtajskim nie wpłynęłoby na charakter otrzymywanych od rozmówców infor­ macji. W języku ałtajskim nazwa „Ałtajczycy" brzmi Ahaj-ułuus (liczba mnoga) lub Ałtaj-kiżi (liczba pojedyncza). Jest ona używana zarówno jako określenie wszystkich turkojęzycznych mieszkańców Ałtaju, jak i jednej z grup, nazywanej w literaturze rosyjskojęzycznej Ałtaj-kiżi lub sobstvenno altajcy. Podstawą wprowadzenia podziału grup ałtajskich na części północną i południową było przede wszystkim zróżnicowanie językowe. Baskakow (1958, s. 5) określa dialekty ałtajskie jako „łączące się w dwie grupy - południową i północną, z których każda charakteryzuje się fonetycznie, leksykalnie i gramatycznie". Według klasyfikacji tego autora, dialekty południowe należą do grupy kirgisko-kipczackiej, a dialekty północne do grupy ujgursko-oguskiej wschodnio-huńskich języków tureckich. Inni badacze zwracają także uwagę na zróżnicowanie antropologiczne i kulturowe poszczególnych grup. Przytaczają dane odnoszące się do pierwszych lat władzy sowieckiej, a także oparte na obserwacjach późniejszych (Potapov 1969, 1953; Djakonova 1980). Ałtajczyków północnych określano jako zbieraczy i pieszych myśliwych, organizujących grupowe polowania. Zajmowali się także prymitywną upra­ wą ziemi, rybołówstwem, bartnictwem. Ałtajczycy południowi to koczow­ niczy lub półkoczowniczy pasterze. Mniej ważną rolę odgrywało wśród nich indywidualne myślistwo. U grup tych obserwowano wyraźne różnice w charakterze domostw, rodzaju ubrania, pożywieniu, środkach transportu. Także wierzenia religijne rozwijały się niejednakowo. Szamanizm, kult gór i kulty myśliwskie dominowały na północy, podczas gdy na południu oprócz szamanizmu i kultu gór spotykamy znaczne wpływy lamajskie, które przeja­ wiły się najpełniej w postaci ałtajskiego burchanizmu. U Ałtajczyków połu­ dniowych wielką rolę w kulcie szamańskim odgrywał koń, u Ałtajczyków północnych znacząca rola przypadała niedźwiedziowi. Istniały różnice w for­ mie i symbolice płaszcza i bębna szamańskiego. W ustnym folklorze na południu dominował epos bohaterski, natomiast na północy - formy krót­ sze, baśnie, opowiadania i legendy (Potapov 1969). Ogromne różnice w kulturze przetrwały u Ałtajczyków do dziś. Nie są one, tak jak chciały władze radzieckie, „przeżytkami". Podziały na grupy rodowo-plemienne istnieją realnie, ponieważ tkwią głęboko w świado­ mości mieszkańców Republiki. Ich aktualność sprawia dziś niemałe kłopoty ludziom, którzy chcą budować ałtajską jedność narodową. Nie wszystkie wymienione przez Potapowa grupy są uważane dziś za Ałtajczyków i określają się same jako Ałtajczycy. Ani ałtajska elita, ani Telengici nie zaliczają do Ałtajczyków Szorców. Dawno już znaleźli się oni osobno w spisie ludów (narodov) ZSRR. Mieszkają poza terenem Republiki, w Obwodzie Kemerowskim i zajmują się odrodzeniem swojej kultury na własną rękę. W Nowokuźniecku powstało Stowarzyszenie Ludu (jiaroda) �286 AGNIESZKA HALEMBA Szorskiego. Obecnie podstawowym postulatem Szorców jest utworzenie na­ rodowego okręgu autonomicznego (Batjanova 1993). Kumandyńczy uważani są za Ałtajczyków przez większość inteligencji ałtajskiej, choć pogląd ten wzbudza także liczne kontrowersje. Mieszkają w rejonie turaczakskim Republiki Ałtaj oraz w rejonach sołtońskim i krasnogorskim Kraju Ałtajskiego. Ci, którzy mieszkają w Republice są uważani za Ałtajczyków, a w dokumentach mogą wpisywać Ałtajczyk-Kumandyńczyk. Kumandyńczycy mieszkający na terenie kraju Ałtajskiego przed trze­ ma laty zostali włączeni do spisu ludów Federacji Rosyjskiej i nie są już oficjalnie Ałtajczykami. W dokumentach mogą wpisywać jako narodowość: Kumandyńczyk. W Bijsku (Kraj Ałtajski) powstało stowarzyszenie „Odro­ dzenie Kumandyńczyków". Czełkanowie i Tubałarzy mieszkają w rejonach czojskim i turaczakskim Republiki Ałtaj. Wydaje się, że część ich przywódców ideologicznych (F. Satłajew) chętnie poszłaby w ślady Kumandyńczyków. Teleuci żyją poza granicami Republiki, w Obwodzie Kemerowskim. Są traktowani przez inteligencję ałtajską, a także przez Telengitów, jako jedna z grap ałtajskich. Jednak sami Teleuci postarali się o to, aby w 1991 r. uznano ich oficjalnie za oddzielną narodowość. Przeprowadzono zamianę paszportów, do których jako narodowość wpisywano po raz pierwszy - Teleut. Najliczniejszą organizacją skupiającą Teleutów jest Stowarzyszenie „Ene-Bajat". Potapow uważa za prawdopodobne, że Teleuci i Telengici stanowili niegdyś wspólnotę etniczną, a odrębne nazwy pojawiły się w wieku X V I I (Potapov, 1969, s. 44). Telengici zamieszkują, według Potapowa, baseny rzek Czuji i Argut - tereny należące obecnie do rejonu Kosz-Agacz. Tólisów omawia on jako oddzielną grupę. Uważa, że stanowią oni pozostałość dawnej grapy plemiennej i nie mogą być utożsamiani z Telengitami (1969 s. 29-31), tak jak uważali wcześniejsi autorzy (S. Szwecow, A. Kałaczew). Jednakże obecnie, niezależnie od historii Tólisów, są oni postrzegani przez mieszkańców rosyjskiego Ałtaju jako jeden z sobków. Mieszkańcy rejonu ułagańskiego, którego obszar pokrywa się w przybliżeniu z terenami na których koczowali mieszkańcy drugiej gminy (volosť) czujskiej , uważani przez Potapowa za Tólisów (Telesów), określają się obecnie jako Telengici. Dlatego w niniejszym artykule rozpatruję rejony koszgacki i ułagański jako terytoria zamieszkałe przez Telengitów. Ałtaj-kiżi posługiwali się tą nazwą dla samookreślenia przed rewolucją październikową. Potapov sądzi, że nazwa ta została przez nich przyjęta dopiero po wejściu Ałtajczyków w skład Rosji, czyli w połowie X V I I I wieku. Na Ałtaj-kiżi złożyły się ostatki plemion i rodów, różniących się między 9 10 9 Incjatywa zmiany statusu Kumandyńczyków pochodziła od tych z nich, którzy miesz­ kają poza terenem Republiki Ałtaj. W X I X w. ludność południowego Ałtaju rosyjskiego podzielona była na siedem djuán i dwie volosti. 1 0 �KTO JEST AŁTAJCZYKIEM 287 sobą pochodzeniem i językiem, które zaczęły się uważać za sdóki. „Do wejścia Ałtajczyków w skład Rosji Ałtaj-kiżi jako wspólnota etniczna nie istnieli [...]" (Potapov 1969, s. 45). Obecnie Ałtaj-kiżi stanowią trzon Ałtaj­ czyków, są jedyną grupą, która nie ma wątpliwości, że rosyjski termin „Ałtajczycy" odnosi się do nich. I N T E L I G E N C J A AŁTAJSKA W O B E C K W E S T O I S T N I E N I A AŁTAJSKIEJ WSPÓLNOTY N A R O D O W E J Z powyższego krótkiego przeglądu już widać, że dane przytaczane w opracowaniach naukowych, a dotyczące etnicznych podziałów na Ałtaju, są często nieadekwatne do stanu świadomości jego mieszkańców. W Repub­ lice Ałtaj nie dochodziło w ostatnich latach do siłowych rozwiązań konflik­ tów etnicznych. Teren ten uważa się w dzisiejszej Rosji za miejsce spokojne i bezpieczne. Jeżeli w prasie pozarepublikańskiej zwracano uwagę na jakieś etniczne problemy Republiki, to przede wszystkim na te, które dotyczyły Kazachów emigrujących do Kazachstanu. Jednakże rozmowy przeprowa­ dzone zarówno z inteligencją ałtajską, jak i z Telengitami utwierdziły mnie w przekonaniu, że mieszkańcy Ałtaju borykają się obecnie z wieloma pro­ blemami powstałymi na tle etnicznym. Wiosną 1994 r. odbył się Pierwszy Zjazd Ałtajczyków Północnych. Brali w nim udział przedstawiciele Tubałarów, Czełkanów i Kumandyńczyków oraz, w charakterze obserwatorów, przedstawiciele Ałtajczyków południo­ wych. Znaczna część wystąpień dotyczyła fatalnej sytuacji ekonomicznej w północnych rejonach republiki, gdzie rozwiązano kołchozy i sowchozy, a lasy zostały zniszczone przez dziesięciolecia gospodarki rabunkowej. Jed­ nakże na tle faktów ekonomicznych pojawiały się także kwestie gorszego kulturalnego położenia Ałtajczyków północnych. Już wcześniej lider ruchu odrodzeniowego Ałtajczyków północnych Satłajew pisał: „W latach władzy sowieckiej ludność obwodu była poddana sztucznej ałtaizacji poprzez na­ rzucone siłą krzewienie i naukę języka ałtajskiego oraz zmianę przynale­ żności narodowej. Na przykład wszyscy Ałtajczycy północni, niezależnie od ich własnego zdania zapisani byli najpierw jako Ojroci, a następnie jako Ałtajczycy. Taki zapis w latach kultu Stalina miał znaczące konse­ kwencje. Większość ludności ałtajskiej znalazła się w nierównoprawnym położeniu. Dla jednych były otwierane narodowe szkoły, internaty, wy­ dawano dla nich gazety, nagrywano audycje radiowe w języku ałtajskim, urządzano jurty . W tym samym czasie ludność rejonów północnych nie 11 12 13 1 1 Gornoałtajskiego Obwodu Autonomicznego. D l a Ałtajczyków południowych. Prawdopodobnie chodzi o zespoły wędrujące od pastwiska do pastwiska z programem ideologicznym i kulturalnym. 1 2 1 3 �288 AGNIESZKA miała niczego podobnego" (Satlaev, 1992, s. 113). Na zjeździe delegaci Ałtaj­ czyków północnych stwierdzili, że obecnie w ich sytuacji niewiele się zmieniło, ponieważ władze Republiki nie robią nic, aby polepszyć położenie północ­ nych Ałtajczyków. Padały oskarżenia o przejmowanie najwyższych stanowisk w Republice, a przede wszystkim kierownictwa prywatnych przedsiębiorstw, przez spokrewnionych przedstawicieli Ałtajczyków południowych . Faktem jest, że w parlamencie republikańskim „El Kurultaf nie ma przedstawicieli Ałtajczyków północnych, mają oni zatem utrudniony dostęp do różnorod­ nych komisji zajmujących się sprawami Republiki. Obecny na zjeździe wice­ przewodniczący parlamentu ałtajskiego D. Tabajew przyznał, że komisja, która została utworzona dla zajęcia się problemami Ałtajczyków północnych praktycznie nie pracuje. Dziennikarz N . Witowcew, relacjonując przebieg zjazdu dla gazety „Zvezda Altaja" pisał o nastrojach wśród północnych Ałtajczyków porównując ich obecną sytuację etniczną z latami poprzednimi. ,,«Was nie ma» - mówili wychowankowie Susłowa Kumandyńczykom lub Tubałarom - «Jest jeden naród radziecki». «Was nie ma» - zapewniają ich teraz ideologowie suwe­ rennej republiki - «Jest jeden naród ałtajski))" (Vitovcev 1994). Pierwszy Zjazd Ałtajczyków Północnych postanowił, że od tego momen­ tu Kumandyńczycy, Tubałarzy i Czełkanowie są „małohczebnymi narodami (naród) Ałtaju, z takimi samymi prawami jak Nanajowie, Niwchowie, Chantowie, Ulcze, Kumandyńczycy Ałtaju Stepowego czy Teleuci w Obwodzie Kemerowskim" (tamże). Witowcew przytacza w swojej relacji ostrą wymia­ nę zdań, jaka miała miejsce między obserwatorami z rejonów południowych, a autorami powyższej deklaracji. Na pytanie przedstawiciela Ałtajczyków południowych czy jej przyjęcie oznacza, że od tego momentu „północni" nie uważają się za Ałtajczyków padła odpowiedź: „Tak, dokładnie to chcieliśmy powiedzieć na zjeździe" (tamże). O tym, że możliwość rozpadu Ałtajczyków na inne, mniejsze grupy etniczne jest traktowana przez przywódców Republiki (wywodzących się głównie spośród Ałtajczyków południowych) jako realne zagrożenie świad­ czy fakt, że po opublikowaniu relacji ze zjazdu został zwolniony redaktor naczelny „Zvezdy Altaja" oraz autor artykułu Witowcew. Większość in­ teligencji południowoałtajskiej uważa, że nie wolno dopuścić do rozpadu Ałtajczyków na mniejsze grupy: 14 „ M y powinniśmy już wejść na następny polityczny i narodowy stopień rozwoju. A zamiast tego organizują jakieś zjazdy Tubałarów, Kumandyńczyków! My się w ten sposób cofamy! Przez siedemdziesiąt lat władzy radzieckiej skonsolidowaliśmy się, stworzyliśmy jeden język literacki, wypracowaliśmy samoświadomość, stworzyliśmy, jak to mówili, narodnosf socjalis­ tyczną. A tu z powrotem w wiek kamienny" (mężczyzna, ok. 50 lat., Gorno-Ałtajsk); „Po co nam się dzielić, jeśli mamy wspólne korzenie, po co tak się dzielić: ja Tuba, ty Czałkandu, a to jest południowy Ałtajczyk! Tak nie powinno być, ale jest taki proces. Ale ja Niestety, nie miałam możliwości zweryfikowania tych informacji. �KTO JEST AŁTAJCZYKIEM 289 czasem myślę: może to jest proces formowania się narodu (nacji) przez rozdzielenie? Potem oni zrozumieją, że w jedności siła. [...] A teraz nie chcą być Ałtajczykami, tylko Czełkanami. Nie Ałtaj-kiżi, a Tuba-kiżi. A Tuba, którzy mieszkają w rejonie czojskim, ich bardzo niewielu zostało. Język ich jest bardzo bliski do naszego. To pewnie dialekt, ale jesteśmy sobie bliscy. I kiedy ktoś mówi, że Tuba to oddzielny naród to ja się dziwię. M y przecież jesteśmy jednym narodem" (kobieta, ok. 35 lat, Gorno-Ałtajsk). Wydaje się, że poglądy W. Telbekowa, redaktora naczelnego lokalnego pisma „Čujskie Zori" wydawanego w Kosz Agacz, dobrze oddają nastawie­ nie do przedstawionych wyżej problemów inteligencji południowoałtajskiej. W artukule „Pričem zdes' «juznye», iii o pečalnych itogach s'ezda «severnych»" pisze, że „południowi" nie są w żaden sposób winni dzisiejszej złej sytuacji ekonomicznej i kulturalnej „północnych". Ci ostatni powinni sami sobie radzić, organizować szkoły dla Kumandyńczyków i Tubałarów, dbać 0 odrodzenie miejsowych tradycji. Przywódców Ałtajczyków północnych określa mianem ekstremistów, którzy o wszystko oskarżają południowych Ałtajczyków i grożą wystąpieniem z Republiki jeśli nie spełni się ich żądań. Jednocześnie potępił władze Republiki Ałtaj, które doprowadziły do zwol­ nienia redaktorów „Zvezdy Ahaja". Zdaniem autora, takie postępowanie tylko zaostrza konflikty, nie prowadząc do unormowania się sytuacji. A sta­ nem, który Telbekow uznałby za unormowany jest ukształtowanie się świa­ domości wspólnoty wśród wszystkich grup Ałtajczyków. „Nas, Ałtajczyków 1 tak jest mało, wszystkiego niewiele więcej niż 60000 osób, po co nam jeszcze podziały na północnych i południowych" (por. Telbekov 1994). W tym samym artykule Telbekow zwraca uwagę na to, że możliwość rozpadu Ałtajczyków na mniejsze grupy stała się ostatnio poważną bolączką części inteligencji miejskiej. Jego opinia jest reakq'a na sposób w jaki cen­ trum odniosło się do faktu powstania w Ułaganie „Stowarzyszenia Telen­ gitów". Według członków-założycieli, zadaniem tej organizacji było ukierun­ kowanie działań wszystkich osób, które chciały poprawić sytuację gospodar­ czą w rejonach telengickich, a także zająć się odrodzeniem tradycyjnej kultury. Incjatywy, które zostały zaakceptowane na zjeździe założycielskim Stowarzyszenia dotyczyły rozwoju turystyki w rejonie Ułagan. Planowano budowę hotelu nad jeziorem Teleckim, gdzie obsługa miała nosić tradycyjne stroje. Zamierzano zorganizować muzeum i skansen niedaleko kurhanów pazyryckich. Głównym celem powstania Stowarzyszenia była jednak moż­ liwość otrzymania moskiewskiej dotacji, która zostałaby przeznaczona na rozwój gospodarczy i kulturalny rejonów telengickich. Jednakże prace Stowarzyszenia zostały wstrzymane, gdyż władze repub­ likańskie oskarżyły Telengitów o chęć wystąpienia ze składu Republiki. Jego członkowie twierdzą, że nie chcieli zatargów z przedstawicielami centrum i dlatego praktycznie zaprzestali działalności: „To chodziło o pomoc finansową z Moskwy. Nawet przewodniczący administracji z Kosz Agacz, Kazach, podpisał nasze dokumenty. Kazachowie nie mieli nic przeciw. Tylko Ałtajczycy �290 AGNIESZKA HALEMBA 15 z dolnych rejonów byli przeciwko. My utworzyliśmy «Stowarzyszenie Telengitów» a oni pomyśleli, że się odłączamy. A nam nawet przez myśl nie przeszło, żeby oddzielać się od swojego narodu (nacji)" (kobieta, ok. 45 lat, Ułagan). Utrzymanie wewnątrzałtajskiej jedności jest podstawowym celem ideo­ logów. Przychylnym okiem patrzą na odrodzenie tych aspektów kultury, które ukazują jej cechy wspólne dla wszystkich Ałtajczyków. Różnice w ob­ rzędach, świętach, języku sprowadzane są do roli ciekawostek folkorystycznych. Wiele wypowiedzi ideologów można podsumować stwierdzeniem: prawda, że istnieją różnice między poszczególnymi grupami Ałtajczyków, ale przecież „sens" (suť) naszych obrzędów jest jednakowy czy na południu czy na północy Ałtaju. Nie interesuje ich to, że podstawowy sens obrzędów jest podobny w wielu miejscach kuli ziemskiej. Inteligencja otrzymała wykształcenie w radzieckich uniwersytetach. W ogromnej większości są to ludzie, którzy oderwali się kiedyś od swojej kultury, uznając za własne zupełnie inne wartości - te które obowiązywały w państwie radzieckim. Teraz zwrócili się ku kulturze ałtajskiej, ale patrzą na nią z innej perspektywy niż mieszkańcy wiosek. Aspirują do roli przy­ wódców nowoczesnego narodu, starając się określić cechy, które taki naród powinien posiadać. W państwie radzieckim odmawiano Ałtajczykom, tak jak i innym ludom syberyjskim, miana narodu (nacii) rezerwując dla nich przede wszystkim określenie národnost '. Dzisiaj przynależność do narodu stała się ambicją większości ałtajskich ideologów. Wydaje się, że cały ich wysiłek skierowany na odrodzenie kultury ma na celu stworzenie ałtajskiej jedności narodowej na podstawie jedności kulturowej. Dlatego uważam, że obecnie ałtajska kultura nie odradza się, ale jest tworzona na nowo, do czego wykorzystywane są elementy dawnej kultury. Ideologowie ałtajscy zdają sobie sprawę z tego, że grupy obejmowane dziś wspólnym mianem Ałtajczyków są różne pod względem kulturowym, językowym a nawet etnicznym, gdyż także ich etnogeneza nie jest jednakowa (Potapov 1969). Pewna, ograniczona świadomość wspólnoty, która pojawiła się wśród Ałtajczyków w ciągu ostatnich siedemdziesięciu lat, nie została ukształtowana na bazie poczucia jedności historycznej i kulturowej. Wydaje się, że znaczenie miał przede wszystkim fakt przynależności do tej samej jednostki terytorialnej oraz świadomość tego, że jest się zaliczanym do jednej grupy potencjalnie narodowej. Władze sowieckie dążyły natomiast do unifi­ kacji kulturowej wszystkich mieszkańców ZSRR. System kształcenia w pań­ stwie radzieckim miał niewątpliwie ogromny wpływ na dzisiejsze poglądy i postawy inteligencji ałtajskiej. Ideologowie nie chcą reanimować prze­ szłości. Wiedzą, że kultura turkojęzycznych mieszkańców Ałtaju została w X X wieku bezpowrotnie zmieniona. Chcą natomiast wskazać dzisiaj swoim 1 1 5 Rejonami dolnymi Telengici nazywają rejony zamieszkałe przez Ałtaj-kiżi: ongudajski, szebaliński, ust-kański i ust-koksiński. �KTO JEST AŁTAJCZYKIEM 291 rodakom takie wartości kulturowe, które będą mogły zjednoczyć wszystkich. Ałtajczyków i nadać ich jedności współczesny, narodowy charakter. Na podstawie analizy wypowiedzi i publikacji inteligencji ałtajskiej wnioskuję, że za wspólnotę narodową uznają oni społeczność o wspólnej etnogenezie, historii, języku i kulturze. Za rzecz pożądaną, lecz wtórną w stosunku do wyżej wymienionych, uznają istnienie wewnętrznej świadomości narodowej. Mniej istotnym jest fakt, że osoby te wiedzą, że Ałtajczycy różnią się pod każdym z tych względów; ważne jest natomiast to, że wierzą, iż różnić się nie powinni. Sprawą priorytetową dla elity jest stworzenie jedności ałtajskiej. Stąd zdecydowany sprzeciw ideologów wobec wszelkich ruchów separatystycz­ nych lub choćby podkreślających odrębność poszczególnych grup. Jednakże, jak już wcześniej było powiedziane, przeważająca część inteligencji ałtajskiej wywodzi się spośród Ałtajczyków południowych. Prawdopodobnie dlatego większość elementów kultury lansowanych jako ogólnoałtajskie pochodzi z tej części Ałtaju. Wizerunek Ałtajczyka, który rysuje się w wypowiedziach inteligencji to przede wszystkim pasterz strzegący stad bydła. Jest to człowiek żyjący w harmonii z przyrodą, z zadziwiającym spokojem przyjmujący zmieniają­ cych się władców, którym musiał płacić daninę. Jako człowiek tolerancyjny i łagodny łatwo przejmuje i adaptuje obce wpływy kulturowe, nigdy nie porzucając jednakże obyczajów przodków: „ M y Ałtajczycy kochamy pokój, wiele możemy znieść cierpliwie i tak się odnosimy do wszystkich religii. Dawniej, na początku wieku, był taki oświecony człowiek Michaił Wasiliewicz Czewałkow. Jeździł po ałtajskich pastwiskach, tam po górach i mówił potem tak: jeśli ktoś pyta Ałtajczyka kto jest jego bogiem to on powie: mój bóg Jezus, mój bóg Mikołaj, mój bóg Ülgen i mój bóg Chrystus" (kobieta, ok. 35 lat, Gorno-Ałtajsk). Wszystkie wyżej wymienione cechy ukazywane są często jako przejaw wpływów buddyjskich na kształtowanie się ałtajskiej kultury. Buddyzm jest postrzegany jako religia nie cierpiąca przemocy, wyrozumiała, po­ zbawiona agresji: „Buddyzm szybko się adaptuje. On wszędzie przychodził z uśmiechem, nigdzie z mieczem. Nigdy nie narzucał się siłą, sami go ludzie zapraszali" (mężczyzna, ok. 50 lat, Gorno-Ałtajsk). Jednocześnie zwraca się uwagę na to, że wpływy europejskie zepsuły niegdyś dobry charakter ałtajski. Obecny jest pogląd, że dzisiaj trzeba na nowo „wsłuchać się w głos przyrody, Ałtaju" i odrodzić dawny wzorzec życia. Wielokrotnie spotkałam się z krytyką fragmentu pracy Radłowa, w którym opisywał Ałtajczyków jako ludzi brudnych i nigdy nie zmieniają­ cych odzienia, pozbawionego zawsze guzików czy guzów. Autorowi zarzu­ cano nieznajomość kultury ałtajskiej i zasad buddyzmu, ponieważ obyczaje te miały, według moich rozmówców, wynikać z buddyjskiej obojętności wobec spraw doczesnych. Inne tłumaczenie dotyczyło ałtajskiego zwyczaju, �292 AGNIESZKA HALEMBA nakazującego w każdej napotkanej jurcie zostawiać prezent, choćby w po­ staci metalowego guza oderwanego od własnej odzieży. Także nieszczęścia Altajczyk będzie przyjmował ze spokojem: „Córce Ałtajczyka ukradną córkę - on powie, że to od Boga i przebaczy. Ałtajczycy nie znają też rasizmu" (mężczyzna, ok. 60 lat, Gorno-Ałtajsk). Inne przytaczane cechy charakteru ałtajskiego to gościnność, ale bez wylewności, oraz ufność wobec przybyszów. Są one przedstawiane czasem jako przyczyna nieszczęść Ałtajczyków, łatwo wykorzystywanych przez ob­ cych. Spotykałam wśród inteligencji opinie, że wyżej wymienione cechy są zaletami, niesłusznie postrzeganymi przez Rosjan jako naiwność, a nawet głupota. Wiele rysów ałtajskiego charakteru jest przez ideologów przed­ stawianych w kontraście do tego co, według nich, twierdzą o Ałtajczykach Rosjanie. W oczach Rosjanina Ałtajczyk jest niechlujny - w oczach ideologa obojętny wobec świata. Głupota zastąpiona została przez ufność, lenistwo przez poczucie harmonii z przyrodą. Ideologowie przytaczali różne elementy i cechy kultury jako typowo ałtajskie. Najczęściej wymieniali: ałtajską szubę z baranich skór, różne ro­ dzaje czapek, a przede wszystkim zimową czapę z lisich łapek, czegedek - strój zamężnej kobiety, dwa warkocze mężatek, topszur i komus - in­ strumenty muzyczne, aił (domostwo) z drewna i z wojłoku, śpiew gardłowy, kalendarz księżycowy, epos bohaterski. Lista przytaczanych elementów nie była stała, gdyż w Republice nie doszło jeszcze do ukształtowania się jednej oficjalnej Unii ideologicznej. Wspólną cechą wypowiedzi było natomiast przedstawianie wybranych motywów jako szczególnie istotnych w katego­ riach całego świata, a nawet wszechświata: r „Ałtajski pasterz jest kongenialny Kosmosowi, a naukowiec z hydroprojektu to odwrotnie - antyczłowiek" (mężczyzna, ok. 60 lat, Gorno-Ałtajsk); „Zimą wielu młodych ludzi nosi swoje czapki. Dlatego, że takiej czapki jaką mają Ałtaj­ czycy nie ma nigdzie na świecie, takiej czapki interesującej. A czapka to rzecz sakralna. Czapka ałtajska jest związana z górą, z Kosmosem. Według zwyczajów europejskich, kiedy człowiek wchodzi do domu to zdejmuje czapkę. A Ałtajczyk nigdy swojej czapki nie zdejmuje. [...] A ta kitka to swojego rodzaju antena, więź z Kosmosem. Człowiek ma zawsze głowę okrytą czapką i kołnierzem i jeszcze jest pas, też z Kosmosem, z górą związany. [...] I jeśli ty uważasz siebie za Ałtajczyka to zawsze, każdy Ałtajczyk ma w domu czapkę i strój narodowy" (kobieta, ok. 35 lat, Gorno-Ałtajsk). Interpretacje dotyczące kultury ałtajskiej bardzo często wykorzystują motyw jej więzi z Kosmosem, szczególnej energii, znaczącej roli we wszech­ świecie. Najczęściej występuje on w połączeniu z umiłowaniem terytorium - cechą wymienianą bardzo często jako typowo i szczególnie ałtajską. Wy­ daje się, że idea dotycząca więzi Ałtaju z Kosmosem przemawia także do części odrodzeniowych działaczy lokalnych w badanych rejonach. Na przy­ kład pani reżyser teatru ludowego ze wsi Ortołyk, osoba o ogromnym �KTO JEST AŁTAJCZYKIEM 293 autorytecie, przedstawiła dość długi wywód na temat sposobów siadania u Ałtajczyków. Mężczyźni siadają bowiem ze skrzyżowanymi nogami, doty­ kając tylną częścią ciała podłoża. Ten punkt styczności w połączeniu z wy­ prostowanym tułowiem ma, według rozmówczyni, zapewnić im przepływ energii kosmicznej - z góry na dół. Kobiety natomiast przyklękają na jednym kolanie, ponieważ nie potrzebują kontaktu z podłożem, gdyż ich dwa warkocze działają jak anteny, odbierając kosmiczne fale. Wiara w zwią­ zek Ałtaju z Kosmosem jest ogromnie rozpowszechniona wśród inteligencji. Jeszcze dwie inne cechy kultury ałtajskiej wymieniane są przez większość ideologów. Pierwsza z nich to przekonanie o wyjątkowej głębi zawartych w niej myśli, niedostępnych praktycznie dla ludzi z zewnątrz. Każdy nie-Ałtajczyk posądzany jest o powierzchowność sądów i obserwacji, co nie wynika jednakże z jego złej woli, ale raczej z braku psychicznych zdol­ ności, umożliwiających ewentualne głębsze poznanie. Przybysz nie potrafi wsłuchać się w głos Ałtaju, zrozumieć jego istoty. Dlatego także większość wysiłków nie-ałtajskich badaczy kultury skazana jest, według ideologów, na niepowodzenie. Drugą ważną sprawą jest kompleks ałtajskiej inteligencji, dotyczący tego, że nikt nie wie o istnieniu Ałtajczyków. Uważają, że o ile Ałtaj jest miejscem stosunkowo dobrze znanym na świecie, to fakt istnienia narodu ałtajskiego dotarł tylko do nielicznych - także w obrębie Federacji Rosyjskiej. Biedjurow, znany współczesny ałtajski pisarz oraz działacz polityczny i społecz­ ny napisał nawet na ten temat wiersz pt. „Ałtajczycy": „Jechaliśmy raz metrem Na nas spojrzenia padły. Staruszki siwe dwie Bliżej się przysiadły, Nie zwracając uwagi, Przyciągnięte zagadką By wsłuchać się uważnie W mowę naszą rzadką: Słowa jej przepełnione Nieznanymi głoskami. Może to Malajczycy? Są może Mongołami? Może to Japończycy? Są Koreańczykami? I chyba nikt nie wiedział, Żeśmy Ałtajczykami. [...] (Altajskaja literatura 1991, s. 86, tłum. A.H.) Wspomniałam wyżej, że sprawą budzącą poważne wątpliwości wśród grup ałtajskich innych niż Ałtaj-kiżi jest kwestia nazwy „Ałtajczycy". Ideologowie dostrzegają ten problem, lecz zdecydowana większość z nich uważa kwestię nazwy za zamkniętą. Jednak nie wszyscy. Brontoj Jangowicz Biedjurow jest ogromnym autorytetem w Republice, bardzo wielu innych �294 AGNIESZKA HALEMBA rozmówców powoływało się na jego poglądy. Podejmuje wiele odważnych incjatyw mających w radykalny sposób rozwiązać skomplikowane problemy ałtajskie. Nie pozostał obojętny wobec kwestii nazwy. W rozmowie zasuge­ rował możliwość jej zmiany w przyszłości: „Jest problem jak nazywać siebie. Nazwa Ałtajczyk nie bardzo mi się podoba. [...] Można ją zmienić. Wyjaśnię wam. Nazwę Ałtajczycy możemy zostawić dla wszystkich mieszańców Ałtaju, niezależnie od narodowości, aby miejscowi Rosjanie, których jest 60%, także siebie nazywali Ałtajczykami. Aby nasi Kazachowie też nazywali siebie Ałtajczykami [...]". Stwierdził dalej, że w takim wypadku potrzebna będzie odrębna nazwa dla dzisiejszych Ałtajczyków. Przyznał jednak, że nie podjął jeszcze decyzji co do jej wyboru i nie może podzielić się swoimi poglądami na ten temat . Cytowana powyżej wypowiedź zwraca uwagę także na inny problem, dręczący część inteligencji. Dla Biedjurowa uznanie prawa niektórych Rosjan do używania nazwy „Ałtajczycy" jest pożądane; dla innych ideologów takie rozwiązanie jest niedopuszczalne. Niezadowoleni są z faktu, że ich nazwa etniczna brzmi w języku rosyjskim tak samo jak określnie wszystkich mieszkań­ ców nie tylko Republiki Ałtaj ale i Kraju Ałtajskiego. Rzeczywiście w bardzo wielu pozarepublikańskich publikacjach prasowych spotkałam się z używaniem nazwy „ałtajczycy" , gdy mowa jest o problemach Rosjan - mieszkańców Kraju Ałtajskiego. Ideologowie w Republice Ałtaj są bardzo niezadowoleni z takiego stanu rzeczy, lecz praktycznie nie mogą nic na to poradzić: 16 17 „Teraz jest i Republika Ałtaj i Kraj Ałtajski. Oni czasem nazywają siebie ałtajczykami, a nam się to nie podoba. Ałtajczycy to my, rdzenni" (kobieta, ok. 35 lat, Gorno-Ałtajsk). Także miejsce i rola Rosjan w Republice jest przedmiotem rozważań inteligencji. Rosjanie stanowią 60% mieszkańców Republiki, do nich należy większość miejsc w parlamencie, premier rządu jest Rosjaninem. Z relacji Ałtajczyków-Telengitów wynika, że konflikty z Rosjanami były zawsze, odkąd pamiętają. Zdarzały się, według nich, przypadki wyzwisk, rękoczy­ nów, stronniczości rosyjskich urzędników. Nie prowadziłam badań wśród Rosjan, ale z pierwszych obserwacji wynika, że odnoszą się oni do Ałtaj­ czyków z pogardą. Postrzegają ich jako wiecznie pijanych, niechlujnych, leniwych, a ich kulturę jako dziką. Są jednakże wśród Rosjan dwie grapy osób, które na ałtajską kulturę patrzą inaczej. Ideologowie ałtajscy muszą zająć określone stanowisko wobec tych grap. 1 6 Interesujący problem nazwy Ałtajczyków powrócił z dużą intensywnością w trakcie badań w 1996 r. Ich wyniki przedstawione zostaną w kolejnym opracowaniu. W języku rosyjskim zarówno nazwy etniczne, określenia narodowości jak i nazwy mieszkańców wydzielonych obszarów (miast, rejonów) pisane są z małej litery, nie istnieje zatem to rozróżnienie, z którym mamy do czynienia w języku polskim. 1 7 �KTO JEST AŁTAJCZYKIEM 295 Jako pierwszą wymienię grupę osób, skupionych w Centrum Kultury Rosyjskiej w Gorno-Ałtajsku . Według relacji ideologów ałtajskich, uważa­ ją oni Ałtaj za swoją ojczyznę, a Rosjan za rdzennych jego mieszkańców, mających większe prawa do tej ziemi niż Ałtajczycy. Takie poglądy są uzasadniane przy wykorzystaniu spekulaq'i historycznych. Rozpoczęli wyda­ wanie gazety „Ruś Ałtajska". Stosunek inteligencji ałtajskiej do przedstawi­ cieli tej orientacji jest zdecydowanie negatywny. Drugą grupę stanowią Rosjanie mieszkający w Republice i odnoszący się z wielkim szacunkiem do tradycji ałtajskich. Z przedstawicielami tej orien­ tacji spotkałam się podczas wystawy sztuki transfiguracyjnej zorganizowanej w Republikańskim Muzeum Krajoznawczym. Eksponowane były dzieła kilkunastu artystów, wyłącznie Rosjan. W tekście wprowadzającym na wy­ stawę autorzy ujawniali swoje inspiracje: „szamańskie misteria - biały i czar­ ny szamanizm, retrospekcja burchanizmu, źródła etnograficzne i archeo­ logiczne: Radłów, Rudenko, Wierbickij, Anochin, Iwanow". Przedstawione prace wyraźnie nawiązywały do motywów dobrze znanych w kulturze ałtaj­ skiej - pojawiały się stylizacje szamańskiego bębna, wyobrażeń duchów pomocniczych szamana, drzewa z dżałama lub kyjra - ofiarnymi wstążkami. W jednej z prac połączono krzyż prawosławny, cerkiew z zarysem kształtu Biełuchy - góry, uważanej przez Ałtajczyków za świętą - otoczonym świet­ listą aureolą. Obecność na wernisażu wielu ważnych przedstawicieli ałtaj­ skiej inteligencji sugeruje, że akceptują oni taką postawę Rosjan, którzy stanowią przecież większość mieszkańców Republiki. 18 ŚWIADOMOŚĆ I S T N I E N I A AŁTAJSKIEJ WSPÓLNOTY N A R O D O W E J WŚRÓD TELENGITÓW Przechodząc do omówienia postaw Telengitów wobec własnej przynależ­ ności narodowej chcę jeszcze raz zaznaczyć, że badania przeprowadzone zostały w dwóch odrębnych rejonach. Obydwa traktuję jako rejony telengickie, zgodnie z deklaracjami ich mieszkańców. Jednakże między tymi obszarami zachodzą znaczące różnice kulturowe, które wpływają na wypo­ wiedzi rozmówców. Dlatego wprowadzam podział na spostrzeżenia i wnio­ ski dotyczące osobno rejonu ułagańskiego i koszagackiego, a ich przytocze­ nie poprzedzam krótką charakterystyką obydwu rejonów. Rejon Kosz Agacz jest wyraźnie wyodrębniony na tle reszty Republiki, zarówno pod względem geograficznym, kulturowym, jak i etnicznym. Jest to obszar stepowy oraz obejmujący wysokie partie gór. Podstawą gospodarki jest hodowla bydła, owiec, kóz, koni, jaków i wielbłądów. 39% ludności stanowią 1 8 Wiadomości na temat Centrum Kultury Rosyjskiej pochodzą wyłącznie od Ałtajczyków. Zamieszczone w tym akapicie uwagi nie dotyczą wszystkich pracowników centrum, ale tylko tej grupy, która zwróciła uwagę ideologów ałtajskich. �296 AGNIESZKA HALEMBA Telengici (inne grupy ałtajskie są reprezentowane przez pojedyncze osoby), około 50% - Kazachowie, pozostali mieszkańcy to Rosjanie, skupieni głównie w miejscowości Kuraj. W stolicy, rejon Kosz Agacz ma opinię jednego z nieli­ cznych, gdzie zachowało się wiele elementów tradycyjnej kultury ałtajskiej. Rejon Ułagan jest także zamieszkany w większości przez Telengitów. Większość Rosjan opuściła te tereny w ostatnich latach. Ci którzy zostali mieszkają przede wszystkim w miejscowości Aktasz, leżącej przy Czujskim Trakcie i będącej częścią rejonu jedynie formalnie (ze względu na odległość od pozostałych miejscowości). Rejon jest górzysty, w gospodarce oprócz pasterstwa wielką rolę odgrywa myślistwo. Najbardziej charakterystyczną cechą rejonu ułagańskiego są rosnące wpływy prawosławia. Jest to jedyny rejon w Republice, gdzie znacząca liczba Ałtajczyków przyjęła chrześcijań­ stwo. Ich motywacje są bardzo różnorodne, a materiały na ten temat będą stanowiły podstawę oddzielnego opracowania. W tym miejscu chciałabym podkreślić jedynie, że przyjmowanie przez Telenitów z Ułaganu chrześcijań­ stwa jest podstawową przyczyną negatywnych opinii na ich temat zarówno wśród ideologów jak i koszagackich Telengitów. Jedni i drudzy przyznają jednakże, iż mimo chrześcijańskich wpływów, w rejonie Ułagan zachowało się więcej elementów tradycyjnej kultury niż na innych terenach Ałtaju. Stopień akceptacji własnej przynależności do narodu ałtajskiego przez Telengitów nie da się jednoznacznie określić. Większość z respondentów używała na początku rozmowy określenia „my, Ałtajczycy". Jednak bardzo często już w następnych zdaniach ujawniała się świadomość faktu, że nazwa ta jest określeniem stworzonym stosunkowo niedawno. Bardzo często poja­ wiały się stwierdzenia, że zostali nazwani Ałtajczykami, ale „tak naprawdę" to są Telengitami. Wydaje się, że nazwa „Ałtajczycy" jako określenie naro­ dowości nie zawsze jest oddzielana od nazwy „ałtajczycy" jako „mieszkańcy Ałtaju". Dlatego pytanie stawiane Telengitom: „Czy uważacie się za Ałtaj­ czyków?" daje niemal zawsze pozytywną odpowiedź. Natomiast pytania: „Jakiej jesteście narodowości?" i „Czy jest taka narodowość jak Ałtajczy­ cy?" wywołują rozliczne wątpliwości. Wydaje się, że określenie „Ałtajczycy" dopiero obecnie staję się nazwą narodu, będąc do tej pory raczej jedynie określeniem mieszkańców gór Ałtaju: „Tu mieszkają ludzie, którzy są według narodowości Telengitami. Mówią, że tu są Ałtajczycy. No niby prawda, w jakimś sensie to Ałtajczycy, ale narodowość to Telengici. W Kuraju są przede wszystkim dwie części wsi: telengicka i rosyjska, a oprócz tego mieszka jeszcze kilku Ałtajczyków" (mężczyzna, ok. 40 lat, Saratan, rej. Ułagan - pochodzi z miejscowości Kuraj, rej. Kosz Agacz). Telengici wyróżniają się, według rozmówców, na tle inych grup ałtajskich. Często pojawia się stwierdzenie, że nie są „czystymi Ałtajczykami". Takie deklaracje słyszałam zarówno z ust Telengitów jak i Ałtaj-kiżi, mieszkających obecnie w rejonach telengickich. W przypadku relacji Telengitów stwierdzenie takie wypowiadane jest często z pewną urazą w stosunku do Ałtaj-kiżi; w przypadku tych ostatnich jest to stwierdzenie faktu odrębności Telengitów: �KTO JEST AŁTAJCZYKIEM 297 Rye. 1. Letnie tradycyjne stroje Telengitów można zobaczyć już tylko podczas świąt. Zimowa szuba i czapka z lisich łapek są noszone w dni powszednie. Rejon Kosz Agacz, wieś Kokoria Fot. Łukasz Smyrski, 1994 „Nasi ludzie to nie są czyści Ałtajczycy, nas przecież nazywają Telengitami. M y jesteśmy Telengitami tu, w rejonach ułagańskim i koszagackim. Ałtajczycy niby, ale należą do Telen­ gitów. Ongudaj i dalej - to są Ałtajczycy. Tutaj jest trochę inaczej..." (kobieta, ok. 30 lat, Kosz Agacz, rej. Kosz Agacz). A oto dwie wypowiedzi Ałtaj-kiżi mieszkających w rejonach telengickich: „Oni tutaj należą do Telengitów. O nas natomiast mówi się Ałtaj-kiżi, to tak jakby czysto ałtajska grupa. Ja nie wiem czysta czy nie czysta, ale tak już jest" (kobieta, ok. 45 lat, Beltyr, rej. Kosz Agacz); [A. H . - Czy mieszkańcy Ust-Kanu nazywają miejscowych Ałtajczykami czy Telengitami?] - „Oczywiście, że Telengitami, tu mieszkają Telengici. Wchodzą w skład Ałtajczyków, ale są chyba osobną grupą. Język jest podobny, obyczaje też, ale jest różnica. Jest różnica w weselach i obyczajach" (kobieta, ok. 60 lat, Ust Ułagan, rej. Ułagan). Swoją odrębność od Ałtajczyków podkreślają przede wszystkim przedsta­ wiciele najstarszego i najmłodszego pokolenia Telengitów. Osoby w wieku ok. �298 AGNIESZKA HALEMBA 50 lat natomiast znacznie częściej uważają Telengitów za jedną z grup Ałtajczyków, opowiadając się raczej za jednością ogólnoałtajską. W więk­ szości odnosiły się one negatywnie także do ruchów separatystycznych wśród Ałtajczyków północnych. Jednocześnie wielu starszych ludzi (powyżej 60 roku życia) deklarowało, że pamięta jeszcze czasy, gdy Telengici nie używali dla samookreślenia nazwy „Ałtajczycy". Z takimi relacjami spot­ kałam się w obu rejonach: „Ałtajczykami to nas nazwali Rosjanie. A my jesteśmy Telengitami" (kobieta, ok. 60 lat, Beltyr, rej. Kosz Agacz). Także najmłodsze pokolenie podkreśla odrębność Telengitów. W rejonie Kosz Agacz postawy młodych ludzi są mniej jaskrawe niż w rejonie Ułagan, ale także zdarza się wyraźne podkreślanie swojej telengickości. Podczas spotkania z kilkoma młodzieńcami w wieku 20-30 lat, przynajmniej dwóch wkroczyło do pokoju z miejsca oznajmiając: „Ja jestem Telengitem, potomkiem Czyngis-chana!". Jeden z nich nosił warkocz na wygolonej głowie, chodził przepasany tradycyjnym pasem - kuur i twierdził, że kto tych atrybutów nie posiada ten nie jest prawdziwym Telengitem. Jednak nie odnosili się oni zdecydowanie niechętnie do używania wobec nich określenia „Ałtajczycy". Podobnie było w większości rozmów w tym rejonie. Odwołując się do własnej telengickości stwierdzano tylko fakt pewnej odrębności, uważając pojawienie się określenia Ałtajczycy za uzasadnione, a nawet pożądane. Nazwa ta jest traktowana jako zbiorowe określenie kilku odrębnych grup: [A. H . - Z a kogo ludzie siebie tu uważają: Ałtajczycy, Telengici...] - „Telengici. Czyste ałtajskie wsie są w rejonie ongudajskim. Ale w wielu narodach jest tak, że się dzielą: Telengici, Tubałarzy, Ałtajczycy, Czełkanowie..." (kobieta, ok. 30 lat, Kyzył Tasz, rej. Kosz Agacz). Na przykładzie powyższej wypowiedzi widać, że nazwa „Ałtajczycy" może być traktowana jednocześnie jako określenie ogólne, dotyczące wszystkich ałtajskich grup, jak i rosyjski odpowiednik nazwy jedej grupy - Ałtaj-kiżi. W rejonie ułagańskim natomiast postawy rysują się o wiele ostrzej. Część rozmówców podkreślała wyraźnie swoją telengickość, czasem nawet w kon­ traście do ałtajskości: 19 [Do krewnego] Nie mów czegen \ Mów ajrak\ Czegen to po ałtajsku, a ąjrak po telengicku!" (kobieta, ok. 45 lat, Pasparta, rej. Ułagan). Gospodarz z miejscowości Bałyktujul (rej. Ułagan), tak skomentował zachowanie żony, która chciała nam podarować rosyjskie banknoty w za­ mian za pozostawione na pamiątkę polskie: „A po co to im! Gdyby były telengickie to co innego" (mężczyzna, ok. 35 lat). W rejonie ułagańskim spotykaliśmy także osoby stwierdzające wprost: Rodzaj napoju z kwaśnego mleka. �KTO JEST AŁTAJCZYKIEM 299 Rye. 2. Swat oczekuje na wejście do domu rodziców przyszłej narzeczonej. Rejon Kosz Agacz, wieś Beltyr Fot. Łukasz Smyrski, 1994 „ M y jesteśmy Telengitami, a nie Ałtajczykami. Mnie się wydaje, że to oddzielny naród" (kobieta, ok. 40 lat, Pasparía, rej. Ułagan). Wydaje się, że takie postawy mogą wynikać ze specyficznej sytuacji tego rejonu w Republice. Często spotykałam się z poglądem, że jest to obszar szczególnie nielubiany przez mieszkańców innych rejonów: „Ludzie z innych rejonów nie bardzo lubią ułagańczyków, bo oni są chrześcijanami. Mówią, że mamy podwójną wiarę. I w gazetach źle piszą o Ułaganie" (kobieta, ok. 50 lat, Ust-Ułagan, rej. Ułagan). Z rozmów przeprowadzonych z ideologami ałtajskimi wynika, że rze­ czywiście niechętnie patrzą na obecny powrót ludności tego rejonu do prawosławia. �300 AGNIESZKA HALEMBA Różnice między dwoma telengickimi rejonami przejawiają się także w opisach wzajemnych relacji. Mieszkańcy obu obszarów wyraźnie czują swoją odrębność, przechodzącą czasem nawet w niechęć. Rozmówcy z rejo­ nu Kosz Agacz zwracją uwagę przede wszystkim na zacofanie Ułaganu, jego oddalenie od głównych szlaków komunikacyjnych Republiki. Ma to, według nich, także dobre strony - niedostępność sprawiła, że w Ułaganie zachowało się więcej elementów tradycyjnej kultury. Podkreślane są jednakże negatyw­ ne cechy mieszkańców Ułaganu: pijaństwo, niegościnność, skłonność do bijatyk i kradzieży. Faktem, który najbardziej nie odpowiada Telengitom z Kosz Agacz jest istnienie ułagańskiego chrześcijaństwa: „Jak się w Ułaganie druga wiara zaczęła to ani powiesz, że oni chrześcijanie, ani że..., oni swoje prawa wszystkie zapomnieli! Teraz tacy ludzie tam..., uważa się ich za najbardziej zacofanych. [A. H . - Zacofanych?] Ułagańczycy w ogóle uważani są w Republice za niewychowanych, szczególnie młodzież. Gdy do miasta przyjadą z Ułaganu to do wszystkiego są zdolni!" (kobieta, ok. 40 lat, Kyzył Tasz, rej. Kosz Agacz). Mieszkańcy Ułaganu, mocno podkreślający swoją telengickość, mają często wątpliwości dotyczące jej jakości w rejonie Kosz Agacz. Według rozmówców, tylko w Ułaganie mieszkają „prawdziwi Telengici", ponieważ ludność Kosz Agacz albo zmieszała się z Mongołami, albo przejęła wiele zwyczajów od Kazachów. „W Kosz Agacz nie ma czystych Telengitów. Oni są zmieszani z Mongołami. A tutaj są czyści Telengici. I jest bardzo dużo różnic w obyczajach. [...] Tych z Kosz Agacz uważają za Telengitów, ale oni są potomkami Czyngis-chana. A i tak tam przede wszystkim są Kazacho­ wie i wszystko jest zmieszane. [...] Teraz wszystko się uspokoiło, a dawniej tu cały czas były wojny. W Kosz Agacz oni się zmieszali i z Kazachami i z Mongołami. A my tutaj jak byliśmy, tak i jesteśmy" (mężczyzna, ok. 40 lat, Pasparía, rej. Ułagan). Wspomniałam wcześniej, że jeden z najbardziej aktywnych ałtajskich ideologów niechętnie odnosi się do nazwy „Ałtajczycy". Wśród Telengitów istnieją zaś postawy kreujące nazwę Telengici jako określenie szersze niż jego dzisiejsze zastosowanie. Pojawienie się takich opinii może mieć związek z analizami historycznymi ukazującymi się od niedawna w prasie ałtajskiej. Prawdopodobnie zwracano w nich uwagę na plemiona tele jako na przod­ ków Ałtajczyków : 20 1 22 „Jak byłam na MüürgüP to wystąpił Judanow i powiedział, że wszyscy jak tu siedzą są Telengitami, że nie ma takiej narodowości jak Ałtajczycy. Że narodowość to Telengici, a Ałtajczycy to nazwa pochodząca od miejsca - Ałtaj. A wszyscy tak naprawdę to są Telen­ gitami" (kobieta, ok. 40 lat, Beltyr, rej. Kosz Agacz); „A ludzie mówią, że dawniej na Ałtaju wszyscy byli Telengitami. A Ałlajczycy to od nazwy miejsca pochodzi, od tego są Ałtajczycy. A narodowość - Telengici" (kobieta, ok. 45 lat, Saratan, rej. Ułagan). 2 0 O roli plemion tele w etnicznej historii Ałtajczyków piszą m.in.: Potapow (1969, s. 147n.) oraz Gumilow (1972, s. 18-19). Ałtajskie święto zorganizowane w czerwcu 1994 r. Jeden z przywódców ideologicznych Ałtajczyków północnych. 2 1 2 2 �KTO JEST AŁTAJCZYKIEM 301 Rye. 3. Kobieta w tradycyjnym stroju zimowym Telengitów. Rejon Kosz Agacz, wieś Beltyr. Fot. Łukasz Smyrski, 1994 Uważam, że Telengici nie zaakceptowli jeszcze całkowicie nazwy „Ałtajczy­ cy". Do niedawna problem nie istniał - wpisywano im do dokumentów narodowość „Ałtajczyk" i kwestia ta nie podlegała żadnej dyskusji. Obecnie pierwszy raz Telengici mogą wypowiedzieć się w sprawie własnej przynależności narodowej. O tym jak różne są ich postawy i decyzje niech świadczy poniższa rozmowa, w której trzy osoby zastanawiają się, czy istnieje taki naród jak Ałtajczycy. Cytowany fragment poprzedzony był stwierdzeniem rozmówczyni, że kiedyś wszyscy dzisiejsi Ałtajczycy nazywali się Telengitami: „M: Chyba są Ałtajczycy, w Chinach też mieszkają Ałtajczycy, jeszcze do rewolucji tam żyli, a i w czasie rewolucji tam uciekali. K : A, jeśli tak, jeżeli do rewolucji tam zbiegli to znaczy, że to są prawdziwi Ałtajczycy. Przecież Ałtajczykami nas za rewolucji nazwali. Jeżeli oni by tam żyli jeszcze przed rewolucją, to by nas zapewniło, że jest taki naród - Ałtajczycy. A jeśli zbiegli dopiero w czasie rewolucji, to to nam niczego nie wyjaśnia. [...] S: Nie można tego �302 AGNIESZKA HALEMBA wszystkiego dokładnie prześledzić. Ale nie ma wątpliwości, że jest taka nacja jak Ałtajczycy" (K: kobieta, 40 lat; M : mężczyzna, ok. 30 lat; S: mężczyzna, 60 lat; Beltyr, rej. Kosz Agacz). 23 Inny fragment cytowanej powyżej rozmowy zwrócił moją uwagę na wykorzystywanie przynależności rodowej jako wyznacznika przynależności etnicznej. Spostrzeżenia poczynione w tym przypadku potwierdziły się na­ stępnie w innych rozmowach. Niektóre rody uważane są za telengickie, inne za ałtajskie. Często relacje rozmówców nie pokrywają się: niektóre sodki uważane są przez jednych za telengickie, przez innych za ogólnoałtajskie lub charakterystyczne tylko dla Ałtaj-kiżi . Według Potapowa, istniały zarówno rody występujące w obrębie tylko jednej grupy ałtajskiej, jak i takie, których obecność obserwowano w kilku z nich. Różnice w zestawie rodowym za­ chodziły przede wszystkim pomiędzy grupami Ałtajczyków południowych i północnych. Wśród Ałtaj-kiżi i Telengitów odnotowywano wiele wspól­ nych sóóków (Potapov 1969, s. 22-28). Lata władzy radzieckiej doprowa­ dziły do znacznego zubożenia wiedzy o historii i pochodzeniu własnego rodu. Jednak w niektórych przypadkach zastanowienie się nad własnym pochodzeniem rodowym doprowadzało rozmówców do podjęcia decyzji czy czują się bardziej Ałtajczykami czy Telengitami: 24 „Ja jestem Ałtajczykiem. Mój ród to Toles. [...] Do niedawna mnie i moich przodków nazywali tutaj Ałtajczykami (Ałtaj-uluus). Potem coś się zachwiało i zaczęli wątpić czy są Ałtajczykami, czy Telengitami. A prawdziwi Telengici to przecież Koebeki, Ałmaty. A na przykład ród Tonżon to już Ałtajczycy" (mężczyzna, ok. 60 lat, Beltyr, rej. Kosz Agacz). Do tej pory zajmowałam się wyłącznie poglądami Telengitów dotyczący­ mi grup Ałtajczyków południowych. Pozostaje jeszcze problem poczucia więzi z grupami północnymi. W tym przypadku znowu widać wyraźne różnice zachodzące między dwoma telengickimi rejonami. Wśród mieszkań­ ców Ułaganu spotkałam się z elementami negatywnego stereotypu Ałtaj­ czyków północnych, co nie miało miejsca w rejonie koszagackim: „Tubałarzy jak mówią między sobą, a Telengit będzie słuchał z boku to sobie pomyśli: jacy to bezwstydni, bez sumienia ludzie. Mówią co popadnie przy swojej dziewczynie, przy swojej matce. Na przykład na dziecko powiedzą ady, a to znaczy baba. Na swoje małe dziecko - baba! Dlatego nasi Telengici nienawidzą Tubałarów. Oni się nam nie podobają. Jak ktoś zacznie kląć to mu powiedzą: ty jesteś jak Tuba. Tak Telengici mówią. A Kumandyńczycy to tacy sami są. Jak hulają, siedzą, rozmawiają, to nie umieją się zachować. Po chamsku się wyrażają. Dlatego nam się to nie podoba. Ale najgorsi są Tubałarzy" (mężczyzna, ok. 40 lat, Ust-Ułagan, rej. Ułagan). Z tak wyraźną niechęcią wobec Tubałarów, Czełkanów czy Kumandyńczyków nie spotykałam się często. Jednakże znacząca część rozmówców z rejonu ulagańskiego uznawała pełne prawo tych grup do określenia się jako odrębne 2 3 Przodkowie najstarszego rozmówcy przybyli z dolnych rejonów. Między innymi soók Tóles wymieniany w cytowanej wypowiedzi jako ałtajski, uważany jest przez bardzo wielu rozmówców za bez wątpienia telengicki. „Telengickie sóóki to Kipczak, Tóles, Koebek, Sagał, Dżabak. A ałtajskie tam u nich sa już inne: Mundus, Todosz, Majman" (mężczyzna, ok. 40 lat, Ust-Ułagan, rej. Ułagan). 2 4 �KTO JEST AŁTAJ C Z Y K I E M 303 narodowości. Jednocześnie spotykałam na tym terenie przedstawicieli Ałtajczy­ ków północnych, którzy zawarli tu związki małżeńskie. Z takim zjawiskiem nie miałam do czynienia w rejonie Kosz Agacz. Telengici z Ułaganu stykają się z Ałtajczykami północnymi, znają ich osobiście, często są z nimi spokrewnieni. Fakty te nie przyczyniają się do wzrostu sympatii wobec tej grupy. Jeżeli nawet ułagańscy Telengici nie deklarują wyraźnej niechęci to, o wiele częściej niż w rejonie koszagackim, nie uznają Ałtajczyków północnych za swoich rodaków: „Kumandyńczycy bardzo się wyróżniają. Tyle się z nimi stykałem, a ani jednego słowa nie zapamiętałem z ich języka. Ja w ogóle nie rozumiem, co oni mówią! Jak Kazach coś powie - wszystko rozumiem. A jak Kumandyńczyk - niczego nie rozumiem. [...] Według mnie, Kumandyńczyków można by wydzielić jako osobny naród. A to dlatego, że u nich jest wszystko inaczej. Ja bym nie powiedział, że oni są Ałtajczykami" (mężczyzna, ok. 40 lat, Ust-Ułagan, rej. Ułagan). Różnice w zwyczajach, języku są podkreślane także przez mieszkańców rejonu Kosz Agacz. Jednakże należy zwrócić uwagę na fakt, że w rejonie Kosz Agacz opozycję występującą w porównaniach Telengit - inna grupa ałtajska stanowią prawie zawsze Ałtaj-kiżi. Ałtajczycy północni są dla koszagackich Telengitów bardzo odlegli, nieznani, niemal nigdy się z nimi nie stykają. W tym rejonie niewiele udało mi się zapisać opowieści dotyczących zwyczajów czy języka północnych. Rozmówcy woleli porównywać własne obyczaje, cechy charakteru, język z Ałtaj-kiżi, zwracając zresztą uwagę niemal wyłącznie na różnice. Stosunek do Ałtajczyków północnych można określić jako obojętny. Na pytanie o opinię o ich planowanym odłączeniu się od Ałtajczyków rozmówcy najczęściej odpowiadali: „a niech idą, ale i tak sobie nie poradzą, za mało ich jest, taka decyzja nie ma najmniejszego sensu". Zauważali, że obecnie propaguje się w mediach ideę jedności ałtajskiej obejmującej także grupy północne. Odnoszą się jednak tej kwestii dość obojętnie: „A Tubałarów to my nawet nie znamy. Dawniej oni mieszkali tam, gdzie las był. Oj, my ich chyba uważaliśmy za cudzoziemców. [A.H. - A teraz?] - A teraz? No teraz to piszą, że my wszyscy jesteśmy jednymi Ałtajczykami, że wiara jest u nas jedna, tak piszą" (kobieta, ok. 35 lat, Ortołyk, Kosz Agacz); „Kumandyńczycy, Tubałarzy, Czełkanowie to oddzielne narody (nacje). Mają swoje oby­ czaje, swoje prawa. Oni nie są jednym narodem: różne obyczaje, różne prawa, różna wiara. A Telengici też nie są z Ałtajczykami jednym narodem. Mamy swoje obyczaje" (kobieta, ok. 60 lat, Beltyr, rej. Kosz Agacz). Sądzę, że odpowiedź na pytanie czy Kumandyńczycy, Tubałarzy, Czełkano­ wie są Ałtajczykami czy nie, uzależniona była często od tego jak rozmówca rozumiał pojęcie „Ałtajczycy". Jeżeli uważał je za określenie terytorialne, odnoszące się do wszystkich turkojęzycznych mieszkańców Ałtaju, to raczej zaliczał wymienione grupy do Ałtajczyków; jeżeli uznawał, że termin ten oznacza narodowość, to często podejmował decyzję przeciwną. W przypadku rozpatrywania relacji Telengici - Ałtaj-kiżi rozmówcy traktowali tych ostatnich jako swojego rodzaju „wzorzec ałtajskości". Przez porównanie elementów kultury, cech charakteru, języka albo dochodzili do wniosku, że Telengici �304 AGNIESZKA HALEMBA i Ałtajczycy stanowią jeden naród, albo że są narodami odrębnymi. W rejonie Ułagan częściej podkreślana była odrębność; w rejonie Kosz Agacz nieznacznie przeważało poczucie wspólnoty z Ałtaj-kiżi. W przypadku rejonu Kosz Agacz przeprowadzana przez rozmówcę analiza cech kulturowych, wskazująca przede wszystkim na różnice między omawianymi grupami, nie prowadziła do wysunięcia wniosku o narodowej odrębności tych grup. Przeciwnie, często podkreślano, że mimo różnic Telengici i Ałtaj-kiżi stanowią jeden naród. Ten fakt może być traktowany jako przejaw poczucia wspólnoty między tymi grupami, niezależnie od braku świadomości posiadania wspólnych elementów kultury. Ja jednak skłaniam się ku innej interpretacji. Uważam, że deklaraq'e dotyczące jedności narodowej Telengitów i Ałtaj-kiżi są bardzo powierzchowne. Są one wynikiem polityki narodowościowej prowadzonej za czasów ZSRR oraz pracy ideologów ałtajskich w ostatnich latach. Telengici nie mają jeszcze świadomości ałtajskiej wspólnoty historycznej, kulturowej, etnicznej. Jeżeli rozmowach pojawiają się pytania o cechy wyróżniające Ałtajczyków spośród innych zbiorowości to bardzo często odpowiedzi dotyczą nie cech różniących Ałtajczyków od Rosjan, Tuwińczyków, Kazachów czy innych sąsiadów, lecz tych, które różnicują Telengitów i Ałtaj-kiżi. Telengici są według rozmówców bardziej gościnni, małomówni, skryci, trzymają się bardziej tradycji, odnoszą z większym szacunkiem do starszych, są odważniejsi, bardziej energiczni. Ałtaj-kiżi są mniej gościnni, gadatliwi, zrusyfikowani, nie pamiętają o obycza­ jach, są spokojniejsi. Jeżeli starałam się uzyskać odpowiedź na pytanie: „Co łączy wszystkich Ałtajczyków?" to jedyną odpowiedzią nie budzącą wątpliwości rozmówców było terytorium. Ałtaj jest tym, co Ałtajczyków niewątpiwie łączy. Góry Ałtaju otaczane są czcią przez wszystkie grupy ałtajskie. Na zakończenie chcę jeszcze zwrócić uwagę na fakt, że Telengici, tak samo jak inteligencja ałtajska, mają świadomość faktu, że są małym, nie­ znanym narodem i bardzo boleśnie to odczuwają. Wielokrotnie spotykałam się z opowieściami o tym, że nikt nie wie, że istnieją Ałtajczycy, że mieszkań­ cy Moskwy, Kijowa a nawet Tomska nie wierzą, że jest taka narodowość. Pragnieniem większości Telengitów jest zmiana tego stanu rzeczy: „Bardzo mało osób wie, że jest taka nacja jak Ałtajczycy. Nawet w Tomsku jak byłam z wizytą u Leny to dzieci zmuszały moją córkę, aby zatańczyła im gruziński taniec. Nie wierzyły, że jest Ałtajką. Mówiły, że takiej narodowości nie ma. <(Гу jesteś Gruzinką i tańcz!»" (kobieta, ok. 45 lat, Saratan, rej. Ułagan); „Ja byłam w Kijowie i tam w ogóle nie wiedzą, że jest taka narodowość jak Ałtajczycy (kobieta, ok. 40 lat, Bałyktujul, rej. Ułagan). Nie ulega wątpliwości, że tworzenie wspólnoty narodowej po okresie panowania ideologii państwa komunistycznego jest czymś zupełnie innym niż tworzenie narodu bezpośrednio na bazie kultury tradycyjnej. Wydaje się, że tereny byłego Związku Radzieckiego mogą być polem dla obserwacji naukowej o niezwykłych możliwościach. W ciągu zaledwie kilku lat Ałtajczycy, podobnie jak Jakuci, Tuwińczycy i inni mieszkańcy młodych republik syberyjskich, �KTO JEST AŁTAJ C Z Y K I E M 305 starają się stworzyć podstawy nowoczesnego narodu, tak, jak to pojęcie rozumieją. Zdają sobie sami sprawę ze swej szczególnej i trudnej sytuacji: „U nas były prawa sowieckie, a teraz już tych praw nie ma. I jest spór, bo nikt nie wie, według jakich praw żyć. To nie jest jasne, bo kto może tak od razu nowe prawa wymyślać, na to trzeba czasu. A starych praw to już większość ludzi w ogóle nie zna. My zapomnieliśmy" (mężczyzna., 68 lat, Beltyr). LITERATURA Altajskaja literatura 1991 Altajskaja literatura, Gorno-Ałtajsk. Baťjanova E. 1993 Kétnopolitieskoj situacii v Kemerovskoj oblasti, Issledovanija po prikladnoj i neo- tložnoj etnologii, nr 39, Moskwa. Bedjurov В. 1990 Slovo ob Altae, Gorno-Ałtajsk. Č a p t y n o v V. 1994 Na izbrannom puti, „Zvezda Altaja", 3.07. D ' j a k o n o v a V. 1980 Altajcy, fw:] Semejnaja obrjadnosť narodov Sibiří, Moskwa, s. 19-24, 100-107. F i l i p p o v V., F i l l i p o v a E . 1993 Gornyj Altaj: meznacUmal'nye otnosenija segodnja i ravřra, Mir Rosii, t. 2, nr 1, s. 63—76. Gafurow B. 1980 Podróżnik, malarz, humanista, [w:] Mikołaj Rerich, Ałtaj-Himalaje, Warszawa, wstęp. Gumilow L . 1972 Dzieje dawnych Turków, Warszawa. K y d y e v a V. 1993 К étnopolitičeskoj i étnokul'turnoj situacii v Respublike Altaj, „Issledovanija po prikladnoj i neotložnoj etnologii, nr 46, Moskwa. Ortonulov I., Adarov A., Bedjurov B. 1993 Koncepci/a gerba Respubliki Altaj, „Zvezda Altaja" 9.07. Pletneva T. 1994 Mudrosť i mirotvoríestvo ženščiny, „Zvezda Altaja", nr 120 (15410). Potapov L . 1952 1953 1969 К voprosu o nacional'noj konsolidacii altajcev, „Sovetskaja Étnografija", t. 1. Očerkipo istorii altajcev, Moskwa-Leningrad. Étničeskij sostav i proischoídenie altajcev, Leningrad. Sagalaev A. 1992 Altaj v zerkale mifa, Nowosybirsk. Samaev G . 1992 Respublika Altaj, Gorno-Ałtajsk. Satlaev F . 1992 Iz istorii nacionaln'ogo stroitel'stva v Gomom Altae (kprobléme konsolidacii altajcev), [w:] Problemy izučenija istorii i kultury Altaja i sopredel'nych territory, Gorno-Ałtajsk. Telbekov V. 1994 Pričem zdesjužnye iii opečalnych itogach s' ezda .¿evernych", „Čujskie Zori", Kosz Agacz, 30.04. Tryjarski E. 1991 Zwyczaje pogrzebowe ludów tureckich na tle ich wierzeń, Warszawa. V e r b i c k i j V. 1893 Ałtajskie inorodcy, Moskwa (reprint 1993, Gorno-Ałtajsk). �306 AGNIESZKA HALEMBA Vitovcev N. 1994 Raskol, „Zvezda Altaja", 5.04. Z a j ą c z k o w s k i W. 1994 Decentralizacja Rosji - główne tendencje, [w:] Federacja czy rozpad Rosji?, Ośrodek Studiów Wschodnich, Warszawa, s. 5-54. Znaniecki F. 1990 Współczesne narody, Warszawa. AGNIESZKA HALEMBA WHO IS A N A L T A I A N ? O N N A T I O N A L I D E N T I T Y OF T H E INDIGENOUS POPULATION OF T H E REPUBLIC OF ALTAI Summary The Republic of Altai is one of the five Siberian republics belonging now to the Russian Federation. Without any evident interference of the central federal government the authorities of each of them endevor to give an original, genuinly national character to particular spheres of social and cultural life. However, before their "individual leaders" (a term used by F . Znaniecki for "national culture builders") are able to decide which elements of particular regional traditions should be included into the core of national culture they will have to find an answer to a fundamental question: which of the indigenous ethnic groups inhabiting their republic belong to its titular nation? And one more: are there people who can be defined let us say, the Altaians, the Tuvins or the Khakas living outside their respective republic? What attitude should be assumed towards ethnic classifications constructed previously by Russian and Soviet scholars who divided the peoples of Siberia into particular ethnic groups and "národnosti" - national groups? What are the criteria of assigning people to this or that nation? In the Republic of Altai the answers to these questions are by no means simple. They are often troublesome and raise much agitation not only among the intellectuals but all common inhabitants as well. The article presents the results of field researches carried out by the author in the years 1993-94. They concerned two categories of people living in the Republic of Altai, whose opinions the author wanted to know: 1. Educated people active in public life, residents of the capital town of Gorno-Altaisk. 2. The Telengites, a tribal group classed among the Altaians by ethnographers' classifications. The people defined as the Altaians had been included into the Soviet state without any consciousness of a common ethnic name. Only one of the tribal groups to whom this name was officially attributed calls themselves "Altai-Kiži" (the men of Altai). Previous Soviet ethnic classifications and division into administrative units based on them contributed to extending the name "the Altaians" onto other groups and to further division into the Northern and Southern Altaians. The field research proved however that this common ethnic name is not generally accepted. According to Soviet ethnographers potapov, Djakonova) one of the ethnic groups ranked among the Altaians are the Kumandians. The same is maintained by the middle class Southern Altaians but not so much by the Southern Altaian Telengites. The intellectuals coming from the Kumandians claim their group a separate nation. The same concerns almost all Altaian ethnic groups. The Telengites identified as the Altaians by the intellectuals are themselves not quite convinced about it. Accepting a common ethnic name can be seen as marking ethnic boundaries for the national culture in the making. It is quite obvious that building national community after the long period of Communist state ideology means something different from nation-building based on national ethnic culture. After only a few years the Altaians like the Tuvins, the Yakuts and other peoples of the new Siberian republics strive to create foundations of a modern national state. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/044777b9fd65820724772b63be6a8a75.pdf 065f90e1e1134829eee74169c60ca387 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1582 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1464 Title A name given to the resource Z badań nad Polonią gruzińską drugiej połowy XIX i początku XX wieku / ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40, s.255-276 Creator An entity primarily responsible for making the resource Woźniak, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XL: 1996, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 ANDRZEJ WOZNIAK Instytut Archeologii i Etnologii P A N , Warszawa Z BADAŃ NAD POLONIĄ GRUZIŃSKĄ DRUGIEJ POŁOWY XLX I POCZĄTKU X X WIEKU 1. Kontakty polsko-gruzińskie mają co najmniej kilkuwiekową tradycję. W XVII w. Gruzja stała się dla Rzeczypospolitej ważnym ogniwem w pla­ nach wojskowego aliansu z Persją skierowanego przeciwko Turcji. W nawią­ zaniu stosunków dyplomatycznych między Polską a Iranem istotną rolę odegrał kupiec warszawski, Ormianin z pochodzenia, Sefer Muratowicz. W 1601 r. przez Wołoszczyznę, Morze Czarne, Turcję a następnie Gruzję i Armenię, odbył on podróż do Persji, którą opisał w Relacyi... ogłoszonej drukiem dopiero w połowie następnego stulecia . Celem tej wyprawy był zlecony mu przez króla zakup perskich kobierców i orientalnej broni. Choć Muratowicz nie pełnił oficjalnie żadnych funkcji dyplomatycznych, rozmo­ wy prowadzone przezeń na dworze Abbasa I przyczyniły się do politycz­ nego zbliżenia obu krajów i wkrótce potem szach wysłał do Polski swojego posła. W następnych dziesięcioleciach takie podróże, zarówno handlowe, jak i dyplomatyczne stały się częstsze, a w drugiej połowie XVII w. mieli już królowie polscy na dworze szacha stałych rezydentów. Nawiązane też zo­ stały stosunki dyplomatyczne z władcami Gruzji. Od lat 40. X V I I w. pracują w Gruzji polscy misjonarze,często pełniący również funkcje dyplomatyczne . Misjonarze, zarówno polscy, jak i innych narodowości prowadzili też na 1 2 1 Po raz pierwszy relację tę ogłosił drukiem z rękopisu otrzymanego od o. Tadeusza Judy Krusińskiego, Kazimierz Niesiołowski w swoich Otia domestica (1745, s. 272-291) pt. Relacya Sefera Muratowicza Ormianina posianego od króla JMći do Persyi, z którą wróciwszy się z tamtąd podal na piśmie w te słowa. Wydanie to jest jednak rzadkością bibliograficzną i większość autorów korzysta z wydania Józefa Epifaniego Minasowicza z r. 1777, przedru­ kowanego w r. 1807: Relacya Sefera Muratowicza obywatela warszawskiego, od Zygmunta III, króla polskiego, dla sprawowania rzeczy wysianego w r. 1602... Ten błąd w dacie wyprawy Muratowicza powodował później wiele nieporozumień. Wymienić tu należy nazwiska jezuitów oo. Ignacego Zapolskiego i Jana Gostkowskiego. Obaj byli autorami listów-raportów zawierających m.in. wiadomości o położeniu politycz­ nym Gruzji, obyczajach jej mieszkańców, itp. (Por. Tamaraszwili 1902, s. 220, 663; Woźniak 1983, s. 299). 2 �256 ANDRZEJ WOZNIAK Zakaukaziu szkoły, służyli pomocą lekarską miejscowej ludności, ciesząc się wielkim jej poważaniem (Woźniak 1987, s. 233-234). Postacią najwybitniejszą wśród polskich misjonarzy działających na prze­ łomie X V I I i X V I I I w. w Persji i na Zakaukaziu był jezuita, o. Tadeusz Krusiński (1675-1757), człowiek wszechstronnie wykształcony, znający kilka języków, w tym również turecki, perski i ormiański. Ceniono go za zdol­ ności administracyjne, pracowitość, przedsiębiorczość. W latach 1706-1726, z krótką przerwą, przebywał w Persji i na Zakaukaziu, gdzie prowadził ożywioną działalność misyjną i dyplomatyczną. Gromadził również materia­ ły, które wykorzystał w swoich późniejszych pracach. Były to zarówno obserwacje dotyczące ludów Zakaukazia, jak i materiały źródłowe zaczerp­ nięte z archiwów Isfahanu. Z dzieł T. Krusińskiego, wielokrotnie tłumaczo­ nych i przerabianych przez cały wiek X V I I I i początek XIX czerpała Europa wiadomości o stosunkach politycznych w Persji na początku X V I I I stulecia, wojnie persko-afgańskiej i przewrocie dynastycznym. Z takim oddźwiękiem w nauce europejskiej spotykały się tylko nieliczne dzieła autorów polskich. Krusińskiemu zawdzięczamy pierwszy polski opis historyczno-etnograficzny Gruzji, jakim jest rozdział jego dzieła Trágica vertentis belli Persici historia... zatytułowany De Georgianis. Na początku X V I I I wieku nastąpiło osłabienie działalności misji pol­ skich w Persjii na Zakaukaziu, a w końcu lat 20. zupełna ich likwidacja. Ponownie Polacy pojawili się w Gruzji w zupełnie innych już okolicz­ nościach. Po drugim rozbiorze na Kaukazie, w tym również w Gruzji znaleźli się żołnierze polscy z wcielonych do wojska rosyjskiego, stacjonują­ cych na Ukrainie dywizji koronnych (Baranowski, Baranowski 1987, s. 160). W 1794 r. sąd wojskowy w Kijowie zsyłał na Kaukaz schwytanych z bronią w ręku żołnierzy usiłujących przedostać się do powstania, lub wziętych później w bitwach do niewoli (Dzwonkowski 1913, s. 122; Bauer 1981, s. 21). W końcu X V I I I w. na Kaukazie służyli również oficerowie z dawnych polskich wojsk kresowych. Najstarszym rangą, znanym z nazwiska był Bartłomiej Giżycki (ok. 1770-1827), pułkownik wojsk polskich, generał wojsk rosyjskich, gubernator wołyński. Po drugim rozbiorze krótko służył w armii rosyjskiej, później, w początkowym okresie panowania cara Pawła, powołany powtórnie, walczył w Gruzji jako pułkownik huzarów (Polski Słownik Biograficzny, dalej PSB t. VIII, 1959-1960, s. 21). 2. Nowy okres w historii kontaktów obu narodów otwiera początek XIX stulecia. Wówczas to Gruzja, tak jak nieco wcześniej znaczna część ziem Rzeczypospolitej, została przyłączona do Rosji, a Polacy i Gruzini znaleźli się w granicach jednego imperium. Już w pierwszych latach X I X w. zarówno w administracji cywilnej, jak w korpusie oficerskim wojsk rosyjskich na Zakaukaziu, a zwłaszcza w Gru­ zji, pojawiają się nazwiska szlachty z kresów dawnej Rzeczypospolitej. W latach 1810-1812, a prawdopodobnie również wcześniej, gubernatorem cywilnym wschodniej Gruzji był Marek Maliński. Między rokiem 1829 �POLONIA GRUZIŃSKA PRZEŁOMU X I X i X X W I E K U 257 a 1831 stanowisko to zajmował Piotr Zawielejski (1800-1834), wywodzący się ze szlachty białoruskiej, a przez historyków gruzińskich określany jako „Polak z pochodzenia". W zespole urzędników, z którymi P. Zawielejski przyjechał do Gruzji w 1828 r. był również jego młodszy brat. Zastępcą Zawielejskiego, faktycznie pełniącym funkcję wicegubernatora był I . Kali­ nowski. W kręgu osób związanych z Zawielejskim można zresztą odnaleźć jeszcze parę polsko brzmiących nazwisk. Znacznie liczniejsi byli Polacy, którzy w pierwszym trzydziestoleciu X I X w. służyli w wojsku rosyjskim na Zakaukaziu, niekiedy jako dość wysokiej rangi oficerowie. W końcu lat 20. na froncie rosyjsko-tureckim medycy-absolwenci Uniwersytetu Wileńskiego, pełnili funkcje lekarzy wojskowych. W latach 20. pojawiają się też w Gruzji pierwsi polscy zesłańcy polityczni (Woźniak 1996, s. 4). Po upadku powstania listopadowego w wojskach rosyjskich na Kaukazie znalazło się tysiące Polaków. Niektórzy autorzy twierdzą, że stanowili oni „około 20% stanu armii rosyjskiej na tym terenie". W Gruzji w 1840 r. było ok. 4 tys. Polaków, w ogromnej większości żołnierzy. Najczęściej byli to zapewne poborowi z Królestwa Polskiego, Litwy i „ziem zabranych", ale wśród Polaków-oficerów byli też i tacy, którzy służbę na Kaukazie wybrali dla kariery i szybkiego awansu. Zarówno wśród żołnierzy, jak i oficerów znaczną część aż do lat 50. X I X w. stanowili skazani na zsyłkę „w sołdaty" żołnierze powstania listopadowego, a później ruchów spiskowych z 1. 30-40. Wielu ze skazanych na służbę wojskową na Kaukazie należało do elity umysłowej kraju. Pustkę spowodowaną odcięciem od ojczyzny, rodziny i przyjaciół, usiłowali zapełnić ożywioną działalnością samokształceniową, literacką i naukową. Na pierwsze miejsce wysuwa się tu niewątpliwie postać poety Tadeusza Łady Zabłockiego (1813-1847), żywo interesującego się historią i literaturą gruzińską. Wokół niego skupiali się przebywający na Zakaukaziu Polacy o szerszych zainteresowaniach. Należeli do nich m.in. M . Butowt-Andrzejkowicz, L. Janiszewski, K. Pietraszkiewicz, W. Strzelnicki. Do kręgu najbardziej znanych pisarzy i poetów „kaukaskich" należeli również W. Dawid, W. Potocki, J. Strutyński. Osobne miejsce zajmuje Ma­ teusz Gralewski (1826-1891), autor jednej z najważniejszych XLX-wiecznych polskich prac o Kaukazie. Za najwybitniejszego polskiego specjalistę tego okresu w dziedzinie historii, etnografii i literatury Gruzji uważany jest Kazimierz Łapczyński (1823-1892), autor przekładu na język polski poema­ tu Szoty Rustawelego, Rycerz w tygrysiej skórze (Woźniak 1983, s. 303-316). Oprócz tej grupy najliczniejszej - Polaków, którzy w Gruzji znaleźli się wbrew własnej woli, w drugim trzydziestoleciu XLXw. rośnie liczba tych, którzy trafili tam w poszukiwaniu lepszych warunków życia. Kategorię szczególną, pod pewnymi względami zbliżoną do pierwszej, stanowili sty­ pendyści cesarskich uniwersytetów, najczęściej lekarze. Wprawdzie odsługiwali oni swe stypendia w garnizonowych szpitalach w miejscowościach, na których wybór nie mieli wpływu, ale nierzadko zakładali tam dom i rodzinę, wiążąc swe losy z Gruzją niekiedy na całe życie. Do grapy tej należeli m.in. �258 ANDRZEJ WOZNIAK Jan Minkiewicz (1826-1897), wybitny lekarz, autor wielu prac z dziedziny medycyny, etnografii i antropologii, Jan Popejko, Wincenty Karpowicz. Protoplastą rodu, którego trzy pokolenia związane były z Gruzją, jest znany na Zakaukaziu lekarz Piotr Kimontt (zm. ok. 1899). Od lat 30-40. X I X w. osiadają w Gruzji, a zwłaszcza w Tyfusie również przedstawiciele innych zawodów: nauczyciele i urzędnicy, akuszerki, rze­ mieślnicy i kupcy. Coraz częściej stają się właścicielami nieruchomości w miastach i , nieporównanie rzadziej - posiadłości wiejskich. Ci osiadający w Gruzji dobrowolnie lub z konieczności Polacy, wyjątkowo tylko przyjeż­ dżali tu wraz z rodzinami. Przeważnie byli to ludzie samotni. Niekiedy jeździli szukać żony w kraju, ale częściej, zwłaszcza do lat 70. X I X w. znajdowali ją na miejscu. Kandydatek na żonę tej samej narodowości było jednak bardzo niewiele, aby więc nie żenić się z Rosjankami, panny najczęś­ ciej szukano w stosunkowo nielicznych rodzinach gruzińskich katolików, lub rzadziej, miejscowych Ormian (Woźniak 1996, s. 5). Około polowy X I X w. Polacy mieszkali już w wielu miastach Gruzji - Kutaisi, Signachi, Gori, Telawi, a przede wszystkim w Tyfusie, gdzie w 1864 r. było ich 900, nie licząc polskich żołnierzy miejscowego garnizonu (Anczabadze, Wołkowa 1990, s. 29). 3. Na początku lat 60. XLXw., po klęsce Szamila i zakończeniu wojny kaukaskiej, polskie wychodźctwo zarobkowe na Kaukaz ożywiło się, ale zjawisko to szczególnie przybrało na sile po wojnie rosyjsko-tureckiej, zwła­ szcza zaś w końcu lat 80., kiedy to do krajów Zakaukazia, a przede wszyst­ kim do Gruzji napłynęła kolejna fala emigracji polskiej. Dla Gruzji był to czas ożywienia gospodarczego. Rozwijał się przemysł wydobywczy (mangan, węgiel, miedź, niewielkie ilości ropy naftowej), przetwórczy, materiałów budowlanych, tekstylny. Dużą rolę odegrała komunikacja kolejowa, urucho­ miona w latach 70. XLX w. Kraj potrzebował specjalistów z różnych dzie­ dzin. Szczególnie przyciągał Tyflis - administracyjne, gospodarcze i kultu­ ralne centrum Zakaukazia - Uczący pod koniec XIX w. ok. 160 tys. miesz­ kańców. Miasto dla przybysza z Królestwa egzotyczne, ruchUwe, kipiące życiem, półeuropejskie - półazjatyckie, o niepowtarzalnym kolorycie. Pozo­ stałe miasta gruzińskie były niewielkie: stoUca zachodniej Gruzji - Kutaisi miało 32 tys. mieszkańców, Batumi - 28 tys., Suchumi - 8 tys. Migracje zarobkowe z ziem polskich na Zakaukazie u schyłku X I X wieku miały swoją wyraźną specyfikę. Bardzo nieUczne było tam np. polskie osadnictwo rolnicze. Natomiast duża grupa ludności wiejskiej zarówno z Królestwa, jak i z kresów wschodnich, zasiliła szeregi służby domowej w miastach Zakukazia, przede wszystkim zaś w Tyfusie. Wiąże się to z ist­ nieniem tam wśród polskich migrantów znacznej grupy inteUgencji ze śred­ nim i wyższym wykształceniem, materialnie dobrze sytuowanej i zatrud­ niającej najchętniej polską służbę. ByU to stosunkowo liczni pracownicy administracji, sądownictwa, policji, nauczyciele, lekarze. Spory odsetek wśród Polaków na Zakaukaziu stanowiU fachowcy różnych specjalności �POLONIA GRUZIŃSKA PRZEŁOMU XIX i XX WIEKU 259 - kolejarze, rzermeślnicy, a także kupcy i osoby zatrudnione w handlu. Pomijam tu dużą grupę wojskowych, stanowiących np. w Gruzji ponad 50% mieszkających tam Polaków (Mądzik 1987, s. 38-39). Różne były przyczyny powodujące kolejne fale polskiej emigracji zarob­ kowej na Zakaukazie, a zwłaszcza do Gruzji. Popowstaniowa sytuacja za­ równo w Królestwie jak również - przy całej jej odmienności na kresach, skłaniała do poszukiwania pracy w oddalonych rejonach cesarstwa liczne rzesze inteligencji pozbawionej w kraju perspektyw, a niekiedy wręcz moż­ liwości wykonywania zawodu . Brak pracy, niskie zarobki, powodowały żywiołową emigrację niekiedy całych grup robotników. Ukazujące się od czasu do czasu publikacje prasowe, a przede wszystkim krążące wówczas opowieści o zakaukaskich fortunach, szybkich karierach i wysokich zarob­ kach pobudzały wyobraźnię wielu Polaków i były niejednokrotnie impulsem dla nieprzemyślanych decyzji o wyjeździe na Zakaukazie bez jakiejkolwiek znajomości istniejących tam warunków. W prasie polskiej przełomu wieków odzywały się też co pewien czas krytyczne głosy ludzi znających zakaukaskie stosunki i trzeźwo oceniających możliwości polskiego wychodźctwa na tym terenie. W tym duchu pisali m.in. Edward Strumpf w „Głosie" i ks. Julian Dobkiewicz w „Kraju". Ostrzeżenia przed zbyt pochopnymi i nieprzemyślanymi decyzjami emi­ gracji na Kaukaz nie były bynajmniej gołosowne. Świadczą o tym zarówno biografie niektórych emigrantów, jak i tragiczne niemal losy grupy łódzkich robotników, którzy na początku X X wieku przyjęli propozyq'e pracy w przędzalni jednego z tyfliskich przedsiębiorców („Kalendarz Domu Pol­ skiego..." 1908, s. 141). Pozytywne opinie o możliwościach otrzymania pracy, założenia własnego przedsiębiorstwa oraz o warunkach bytowych na Kaukazie przeważały jednak nad negatywnymi i napływ Polaków na ten teren, a przede wszystkim do Gruzji i Azerbejdżanu trwał nadal, o czym świadczą liczby. W 1869 r. w guberni tyfliskiej mieszkało około 2100 Pola­ ków . Według jednego dokładnego spisu ludności Cesarstwa Rosyjskiego z 1897 r. w guberni tyfliskiej było 6282 Polaków (w kutaiskiej - 1938). W stosunku do danych z roku 1869 jest to wzrost trzykrotny. Jeszcze szybciej wzrastała ludność polska w Tyflisie - z 1592 osób w 1876 r. do 7367 w 1910 r. Poza Tyfusem większe grapy Polaków mieszkały w Batumi (1897 r. - 722 osoby, 1909 r. - 1025 osób), Kutaisi (1897 r. - 487), Achalciche (1897 r. - 345), Suchumi (1897 r. - 209). Mniejsze skupiska polskie 3 4 3 Na Litwie, a także na Rusi dodatkowym czynnikiem powodującym podejmowanie decy­ zji o emigracji były niewątpliwie szczególnie silne prześladowania polskości po 1863 r. (por. Wasilewski 1916, s. 28-29). Według opublikowanych w 1870r. danych statystycznych dotyczących guberni tyfliskiej w 1869r. mieszkało w niej 2840 osób wyznania rzymskokatolickiego, w tym mężczyzn 2414, kobiet zaś 425. Nieco wcześniej wyjaśniono, że katolicyzm wyznają Polacy, część Gruzinów oraz „cudzoziemcy" (Statisliczeskij... 1870, s. 193). Przyjmuje się, że około 3/4 katolików w Rosji stanowili wówczas Polacy - a więc w tym przypadku było to ok. 2100 osób. 4 �260 ANDRZEJ WOZNIAK. istniały w Poti, Achalkalaki, Zakatala, Gori (Mądzik 1987, s. 29-31). W końcu XLX w. większość Polonii gruzińskiej liczącej wówczas 8220 osób, stanowiła ludność miejska (około 75%), podczas gdy w Rosji europejskiej 65,8% ludności polskiej mieszkała na wsi (Groniowski 1984, s. 228). Po roku 1897 brak danych statystycznych, pozwalających określić dokładnie liczbę mieszkających w Gruzji Polaków. Dla początku X X wieku dysponu­ jemy jedynie danymi o liczbie katolików w niektórych miastach Gruzji w roku 1909 (Tyfiis, Kutaisi, Batumi) oraz z 1910 r. o liczbie Polaków w Tyfusie i Kutaisi (Mądzik 1987, s. 28-29). Na podstawie tych cząstkowych danych możemy przypuszczać, że tuż przed I wojną światową gruzińska Polonia Uczyła około 15 tys. osób. Znaczna, ale trudna do dokładnego określenia Uczba Polaków - uchodźców napłynąła do Gruzji w okresie wojny, zwłaszcza w latach 1914-1915. W samym Tyfusie między wrześniem 1914 r. a październikiem 1915 r. zarejestrowano 420 osób, które otrzymały pomoc od Polskiego Komitetu Pomocy Ofiarom Wojny. Nie Uczono uchodźców, którzy o pomoc się nie ubiegaU, ani rannych żołnierzy-Polaków w szpitalach (Mądzik 1987, s. 91). W życiu gospodarczym i kulturalnym Gruzji 2 połowy XLX i początku X X w. Polacy odgrywaU znaczną rolę. Mimo, że stanowiU zaledwie ułamek procenta ogółu ludności, ich nazwiska w sposób nierozerwalny wiążą się w tym kraju z wieloma dokonaniami gospodarczymi i wydarzeniami kul­ turalnymi. Polacy budowaU w Gruzji drogi i Unie kolejowe, mosty i tunele, projektowaU budynki użyteczności publicznej i zakładaU w nich nowoczesne instalacje sanitarne. Cieszyli się opinią sprawnych administratorów i dosko­ nałych rzemieślników. ProwadziU pomiary geodezyjne i badania geologicz­ ne. ByU cenionymi lekarzami i podziwianymi artystami. W Gruzji dobrze znane są nazwiska generała Józefa Chodźki (1800-1881), wybitnego geodety i topografa, naczelnika wojskowej służby geodezyjnej na Kaukazie i jego na­ stępcy, generała Hieronima Stebnickiego (1832-1897), inżyniera Bolesława Siatkowskiego (1825-1895), który budował Unię kolejową Poti-Tyflis, a wcześniej uczestniczył w budowie słynnej wojennej drogi gruzińskiej. Nie mniej znany tunel suramski jest dziełem Ferdynanda Rydzewskiego. Linie kolejowe na Kaukazie projektował inżynier Stanisław Kierbedź (1845-1910), a naczelnikiem telegrafu kolei zakaukaskich i inicjatorem wielu uspraw­ nień w dziedzinie łączności był Teodor Balukiewicz. Znane są również w Gruzji nazwiska inżynierów Konstantego Waniorskiego, budowniczego dróg i Seweryna Nowomiejskiego, który nadzorował w Tyflisie budowę wielu gmachów użyteczności publicznej.-Popularną w stoUcy Gruzji na początku bieżącego stulecia postacią był wybitny polski malarz Zygmunt WaUszewski (1897-1936). Tyfiiską operą kierował przez pewien czas skrzy­ pek i kompozytor Konstanty Antoni Górski (1859-1924). Oprócz tych najbardziej znanych, pracowała w Gruzji liczna rzesza pol­ skich specjalistów z wielu dziedzin, a w prasie rosyjskiej końca lat 90. XLXw. zaczęły się nawet pojawiać głosy, że Polacy opanowali wszystkie �POLONIA GRUZIŃSKA PRZEŁOMU XIX i X X W I E K U 261 najlepsze posady na Kaukazie, pozbawiając tym samym możliwości pracy na tym terenie Rosjan (Stefan z Tyfusu 1899, s. 405). Być może, iż jakiś związek z tą nagonką na Polaków miało zarządzenie władz policyjnych z 1902 г., nakazujące zebranie dokładnych danych o Polakach pracujących na kolejach Zakaukazia. Sporządzony wówczas wykaz zawierał 194 nazwi­ ska polskich specjalistów (Mądzik 1987, s. 45). Istniały również w Gruzji polskie przedsiębiorstwa, zarówno filie firm warszawskich, jak i takie, które powstały na Zakaukaziu. Większość z nich pracowała w Tyfusie i w Baku, stosunkowo nieliczne w innych miastach Zakaukazia, m.in. w Batumi. Już na początku lat 50. XLXw. istniał w Tyfusie, przy głównej ulicy, prospekcie Gołowińskim, „Hotel Warszawski", nie wiemy jednak, czy jego właściciel był Polakiem, gdyż nie znamy jego nazwiska („Kawkazskij Kalen­ dář" 1854, s. 727). W latach 60. powstał w Tyfusie duży warsztat naprawy sprowadzonych z Warszawy powozów, wożących pasażerów niedawno wy­ budowaną wojenną drogą gruzińską. Został on założony przez kilku war­ szawskich majstrów, którzy wraz z transportem mocno nadwyrężonych w czasie podróży powozów przybyli do Tyfusu. W późniejszym okresie warsztat zatrudniał około 80 robotników, przeważnie Polaków (Piątkowski 1990, s. 32). Od 1882 r. działał w stolicy Gruzji, przy ul. Dworcowej sklep firmowy znanej warszawskiej fabryki wyrobów srebrnych i platerowanych Frageta (Paprocka 1992, s. 22-23). Od lat 90. istniało również w Tyfusie przedstawicielstwo handlowe firmy Fryderyk Puls (mydła, kosmetyki) z Warszawy (PSB, t. XXIX, 1986, s. 363). Swoje przedstawicielstwo i filię wykonującą zamówienia miała też tutaj warszawska firma inżynieryjna spe­ cjalizująca się w instalacjach wodno-kanalizacyjnych - K. Matecki. Filią tą kierował inżynier Wiktor Rossman (Woźniak 1994, s. 109). Przed I wojną światową istniał w Tyfusie jeden z największych sklepów fabrycznych Zakładów Żyrardowskich w Imperium, który w roku 1911/1912 zatrudniał 16 pracowników (Zwoliński 1979, s. 76-77) . W Batumi właścicielami najnowocześniejszego i najładniejszego hotelu byli Polacy, trzej bracia przybyli tam dziesięć lat wcześniej niemal bez żadnego kapitału. W mieście istniały również inne polskie firmy - doskonale prosperują­ ce przedsiębiorstwo eksportu bakijskiej nafty oraz przedsiębiorstwo robót kolejowych, oba jednak, jak pisze ks. J. Dobkiewicz, przeszły w „obce ręce" (Dobkiewicz 1884, s. 6-7). Naftociąg Baku-Batumi, dzięki któremu nastąpił szybki rozwój tego ostatniego, budował inżynier W. Lindley z grupą warszaw­ skich inżynierów-hydraulików (Janiszewski 1987, s. 234-235). Charakterystyczną cechą społeczności polskiej w Gruzji, jak zauważa M . Mądzik była jej młodość. Największą grupę, ponad 50% całej populacji stanowili ludzie w wieku 20-29 lat. Wraz z osobami w wieku do 49 lat, 5 5 Uposażenie kierownika tego sklepu, zajmującego osobny (do dziś istniejący) budynek w centrum Tyfusu, wynosiło 5 tys. rubli rocznie, pozostałych zaś osób od 3132 do 287 rubli (Zwoliński, 1979, s. 76-77). �262 ANDRZEJ WOZNIAK a więc najkorzystniejszym dla działalności zawodowej i twórczej, wskaźnik ten był jeszcze wyższy i wynosił około 75%. Wśród ludzi młodych (20-29 lat), przeważali żołnierze miejscowych garnizonów, o czym świadczy również bardzo mała liczba kobiet w tym wieku. Niewielkie grupy stanowiły dzieci i młodzież oraz osoby powyżej 50 roku życia. Tylko w Tyfusie było spore skupisko dzieci i młodzieży kształcącej się w szkołach. Jeśli idzie o wykształcenie, to społeczność polską w Gruzji charakteryzo­ wał z jednej strony wysoki procent (około połowy populacji) analfabetów, w większości prawdopodobnie żołnierzy, z drugiej zaś, istnienie znacznej (w Tyfusie 15,7%) grupy inteligencji ze średnim i wyższym wykształceniem. Bardzo jednorodna była natomiast polska społeczność pod względem wyznaniowym, bowiem około 95% jej stanowili katolicy. Tylko nieliczni Polacy byli wyznawcami prawosławia lub protestantyzmu (Mądzik 1987, s. 34-37). 4. Największym skupiskiem polskim była stolica kraju - Tyflis, w którym mieszkała ponad połowa przebywających w Gruzji Polaków. Tu powstawały pierwsze polskie organizacje i tu podejmowano większość inicjatyw o charakte­ rze społecznym i kulturalnym. Życie polskie skupiało się wokół nowego, wzniesionego w latach siedemdziesiątych X I X w. kościoła katolickiego pod wezwaniem św. Piotra i Pawła („stary", z 1816 r. kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny służył przede wszystkim ludności ormiańskiej i gruzińskiej). Konsolidację społeczności polskiej utrudniały w pewnym stopniu spory między proboszczem, sprawnym zresztą i energicznym administratorem, ks. M . Orłowskim a parafianami na tle sposobu zarządzania parafią. Wspomi­ nał o nich na łamach „Kraju" w 1891 r. ks. J. Dobkiewicz, a wcześniej jeszcze inny korespondent tego czasopisma, który pisał: „Otóż u nas w Tyfusie są tylko rodacy - a nic więcej nie masz: żadnej łączności, żadnego węzła, żadnej instytucji, każdy żyje zamknięty w sobie. Gdzie indziej kościół jest ogniskiem wspólnej znajomości; nasi parafianie systematycznie wykluczani przez ks. proboszcza O. od kontroli nad kościołem i jego dochodami, machnęli ręką i oczekują możliwych zmian w okolicznościach natury wyższej." Spory ustały zupełnie, kiedy po śmierci ks. Orłowskiego na początku 1891 r. jego miejsce zajął mający opinię człowieka „cichego i spokojnego", ks. Józef Baranowski (Mądzik 1987, s. 64). Wydarzeniami, które w tym okresie gromadziły znaczną liczbę tyfliskich Polaków były występy polskich trup teatralnych. Zdaniem M . Mądzika rozbudziły one wśród miejscowej kolonii polskiej duże zainteresowanie ama­ torskim ruchem scenicznym, który miał się stać jedną z podstawowych form działalności Rzymskokatolickiego Towarzystwa Dobroczynności, integrują­ cą miejscowe środowisko polskie i dostarczającą środków finansowych na realizację celów statutowych Towarzystwa. „Inicjatywa powołania do życia w Tyflisie Towarzystwa Dobroczynności, instytucji, która istniała już w największych skupiskach polskich w Rosji, zrodziła się w 1894 r. Wystąpili z nią przedstawiciele miejscowej inteligencji wspierani przez nowego proboszcza i członków rady parafialnej, tzw. kuratorii. �POLONIA GRUZIŃSKA PRZEŁOMU X I X i X X W I E K U 263 Opracowano statut, który w polowie 1894 r. został zatwierdzony przez Mini­ sterstwo Spraw Wewnętrznych. Jesienią działania organizacyjne rozopoczął tymczasowy zarząd Towarzystwa, w skład którego weszli: dr. Piotr Kimontt, Rafał Szymański, Ludomir Kamocki, Grzegorz Mularski, Marian Ziembiński i Feliks Nowiński" (Mądzik 1987, s. 64-66). Na pierwszym walnym zgromadzeniu wybrano władze Towarzystwa. Skład zarządu zmienił się całkowicie, a prezesem został z urzędu proboszcz, ks. Baranowski. Towarzystwo czyniło starania o otwarcie przytułku dla starców i uruchomienie szkółki parafialnej. Środki finansowe potrzebne do realizacji tych celów i niesienie potrzebującym materialnej pomocy czer­ pano ze składki ofiar członków oraz organizowanych imprez kulturalnych, w pierwszym zaś rzędzie przedstawień teatru amatorskiego przez wiele lat kierowanego przez inż. K. Waniorskiego, sekretarza zarządu. Oprócz przed­ stawień urządzano też wieczory literackie i koncerty. Wynikające ze statutu ograniczenia rozwoju Towarzystwa, niedostatek środków finansowych, nie pozwalały jednak należycie rozszerzać tych kierunków jego działalności, które miały na celu większą integrację tutejszego środowiska polskiego. W celu rozszerzenia i uaktywnienia działalności Towarzystwa poczynio­ no, choć nie bez oporów ze strony części jego członków, zmiany w statucie, wybrano nowy zarząd z prezesem J. Laudańskim na czele, którego starania doprowadziły w 1903 r. do otwarcia biblioteki i czytelni oraz szkółki przy­ kościelnej. Jednakże nawet i te przedsięwzięcia nie były wstanie spowodować zasadniczych zmian zakresu działalności Towarzystwa, ze względu na jego charakter i podstawowe cele statutowe. Dopiero sytuacja zaistniała po 1905 r. umożliwiła zakładanie organizacji, które w szerszym zakresie po­ zwalały na realizację potrzeb kulturalno-oświatowych środowisk polskich w Rosji. Były to powstające wówczas w wielu miastach imperium instytucje pod nazwą „Dom Polski". W Tyfusie inicjatywa powołania takiej organizacji zrodziła się wiosną 1907 r. i mimo pewnych trudności doczekała się realizacji jesienią tegoż roku. Oficjalna inauguracja działalności Stowarzyszenia odbyła się 16 paź­ dziernika 1907 r. (Mądzik 1983, s. 22-25). Celem działalności Stowarzyszenia miało być popieranie rozwoju kul­ turalnego ludności polskiej w Tyfusie i jego najbliższych okolicach. Plano­ wano założenie czytelni, bibilioteki, księgarni, szkoły dla dzieci i dorosłych, biura informacji i porad prawnych, narodowej jadłodajni i herbaciarni oraz towarzystwa wzajemnej pomocy. Przewidywano także wykłady, dyskusje, kursy dokształcające dla dorosłych, koncerty, lekcje muzyki i śpiewu. Proje­ ktowano wydawanie książek, broszur i czasopism. Członkami Stowarzysze­ nia mogły być wszystkie osoby uważające się za Polaków, które ukończyły 18 lat bez różnicy płci, wyznania, zawodu i przynależności społecznej. Mimo iż statut Stowarzyszenia nie stawiał niemal żadnych ograniczeń w przyj­ mowaniu członków, to ich liczba wzrastała powoli: w roku 1909 zrzeszało ono 84 osoby (Mądzik 1987, s. 73-77). �264 ANDRZEJ WOZNIAK Początkowo Stowarzyszenie nie miało własnego lokalu i korzystało z goś­ cinności Towarzystwa Dobroczynności. Dopiero latem 1909 r. wynajęto odpo­ wiedni dom z pomieszczeniem na salę teatralną, na tej samej, co Towarzystwo Dobroczynności ulicy Nikołajewskiej. Jedną z głównych form działalności „Domu Polskiego" były przedstawie­ nia teatru amatorskiego. Najczęściej wystawiano komedie polskich autorów: Fredry, Zapolskiej, Bałuckiego. Urządzano też wieczory muzyczne, literackie (często rocznicowe), taneczne, choinki dla dzieci. Odbywały się seanse fil­ mowe, czynna była czytelnia i biblioteka. Czasami występowały polskie trupy teatralne. Od połowy 1909 r. w działalności Stowarzyszenia dają się zauważyć oznaki kryzysu, pogłębiającego się w roku następnym. Aktywność Stowarzyszenia słabnie, a w roku 1910 niemal zamiera. Pozostaje w nim zaledwie 11 członków, funkcjonuje jedynie biblioteka. Dopiero w 1913 r. znalazła się grupa ludzi, która doprowadziła do reaktywowania działalności Stowarzyszenia i ponow­ nego, choć powolnego wzrostu liczby członków (Mądzik 1987, s. 78-85). Przed 1914 r. organizacje polonijne istniały także w Kutaisi i Batumi, ale niewiele o nich wiadomo. W Kutaisi prawdopodobnie „jeszcze przed 1914 r." powstało Towarzystwo Dobroczynności, przy którym działała szkółka parafial­ na (Mądzik 1990, s. 80). Myśl powołania Towarzystwa Dobroczynności przy miejscowym kościele zrodził się w 1908 r. również w Batumi, ale projekt nie został zrealizowany. W 1909 r. natomiast powstało w tym mieście Stowarzysze­ nie „Dom Polski". Na czele zarządu stanął Józef Panasiewicz. Zamierzano założyć czytelnię i bibliotekę, szkołę, powołać zespół dramatyczny a nawet założyć polski sklep z towarami kolonialnymi, ale tylko o funkcjonowaniu biblioteki i szkółki polskiej mamy nieco wiadomości (Mądzik 1990, s. 90-91). O organizacjach polonijnych w innych miastach Gruzji przed rokiem 1914 brak jakichkolwiek wiadomości. Nie wiemy zresztą niemal niczego również o życiu innych poza wspomnianymi, skupisk polonijnych, ani o działalności pozostałych parafii katolickich, wokół których skupiali się przeważnie tamtejsi Polacy. Oprócz wspomnianych już dwu parafii w Tyfusie, parafii w Kutaisi (Niepokalanego Poczęcia NMP, istniejąca od 1862 r.) i w Batumi (kościół konsekrowany w 1903 г.), parafie rzymskokatolickie były też w Gori (p.w. Świętej Rodziny, od 1810 r.) oraz w Achalciche, a kościoły nie posiadające prawdopodobnie statusu parafialnych - w Ude (od 1903 r.) i Manglisi (Spis... 1916, s. 194, Hlebowicz 1993, s. 201) . 6 6 Według Spisu abecadlowego parafii i kościołów katolickich w Rosyi (Spis... 1916, s. 194) w Achalciche znajdowały się wówczas dwa rzymskokatolickie kościoły parafialne - p.w. Różańca N P M i Podniesienia Krzyża Św. oraz trzy katolickie kościoły parafialne obrządku ormiańskiego („ormiańskie"). W całej Gruzji tych kościołów „ormiańskich" łącznie z kap­ licami było według Spisu... blisko 30. Jest w tym spisie i Manglisi (Manglis) bez informacji jednak, jakiego obrządku jest tamtejszy kościół. O kościołach rzymskokatolickich w Manglisi i Ude wspominają różni autorzy, nie podając żadnych dodatkowych danych. Nie pisze o nich A. Hlebowicz (1993, s. 201). �POLONIA GRUZIŃSKA PRZEŁOMU ХГХ ¡ X X WIEKU 265 Wybuch wojny światowej postawił przed organizaq'ami polonijnymi w Gruzji nowe zadania. Ich działalność została niemal całkowicie podpo­ rządkowana sprawie pomocy poszkodowanym przez działania wojenne. Już we wrześniu 1914 r. za zgodą władz utworzony został w Tyflisie Polski Komitet Organizacyjny Pomocy Ofiarom Wojny przy Stowarzyszeniu „Dom Polski", który rozpoczął wkrótce zbiórkę pieniędzy na rzecz poszkodo­ wanych. Kiedy jesienią 1914 r. napłynęli do Tyfusu pierwsi uchodźcy z obję­ tych wojną terenów Królestwa Polskiego, Komitet zorganizował dla nich schronisko w pomieszczeniach Towarzystwa Dobroczynności. Gdy jednak do stolicy Gruzji napłynęły nowe fale polskich uchodźców zaczęło dla nich brakować zarówno środków finansowych, jak i miejsc noclegowych w dwu już wówczas schroniskach. Sytuacja ustabilizowała się dopiero w 1916 г., kiedy administracyjnie zahamowany został napływ uchodźców na Kaukaz. W 1916 r. władze rosyjskie zezwoliły też na działalność na Kaukazie jeszcze jednej organizacji polskiej niosącej pomoc wygnańcom - Centralnemu Komi­ tetowi Obywatelskiemu. Rewolucja lutowa 1917 r. spowodowała wiele zmian również w życiu społeczności polskiej w Gruzji. Umożliwiła przede wszystkim zakładanie nowych organizacji polskich. Już w marcu 1917 r. członkowie dotychczas działających w Tyflisie organizacji powołali Radę Polskich Organizacji, która wkrótce powołała swoją egzekutywę - Polski Komitet Wykonawczy. Zaczęły też powstawać organizaqe o charakterze politycznym i skupiające wojskowych: Polski Związek Demokratyczny z Sekcją Wojskową a także Związek Wojsko­ wych Polaków. Ukształtował się ośrodek koordynujący działalność organizaqi żołnierskich - Tymczasowa Rada Wojskowa. Tworzyli swe organizacje również przebywający w Tyflisie działacze PPS i SDKPiL, powstawały związki młodzie­ ży. Z iniq'atywy znanego działacza polonijnego Jerzego Mularskiego powstała organizacja dziecięco-młodzieżowa „Harcerz", działał też Związek Młodzieży Polskiej. Niewielką organizacją społeczno-zawodową był Polski Związek Pracowników Kolejowych. W sierpniu 1917 r. odbył się w Tyflisie zjazd przedstawicieli polskich organizacji i związków działających na Zakaukaziu, który wyłonił naczelny organ - Polską Radę Okręgową na Kaukazie, ta zaś z kolei Krajowy Komitet Wykonawczy. Ustalono wytyczne, którymi miała się kierować PRO w swej działalności. Głównymi celami miały być rozbudzanie samowiedzy narodowej i niepodległościowej, sprawne organizowanie polskiego życia pu­ blicznego, ujednolicanie polskiej polityki na Kaukazie zgodnie z zasadami ogólnonarodowej polityki kraju. Przy Radzie Okręgowej utworzono Polską Centralę Wojskową (Mądzik 1987, s. 136-137). Jesienią 1917 r. Rada podjęła decyzję o połączeniu oddziałów polskich istniejących na Kaukazie w jedną całość organizacyjną, dywizję wojsk pols­ kich. Wobec wielu trudności realizaq'a tego planu okazała się niemożliwa i powstała tylko Samodzielna Kaukaska Brygada Wojsk Polskich. Na przeło­ mie 1917/1918 r. liczyła ona około 1500 żołnierzy i oficerów pod wspólnym �266 ANDRZEJ WOZNIAK dowództwem. Żołnierze Brygady pełnili służbę wartowniczą w Tyfusie. W lip­ cu 1918 r. rząd gruziński podjął decyzję o rozwiązaniu tej bardzo już wówczas przerzedzonej formacji, a jej żołnierzom i oficerom umożliwił powrót do kraju (Mądzik 1990, s. 127-132). Ważnym wydarzeniem w życiu gruzińskiej Polonii było ukazanie się w czerwcu 1918 r. pierwszego numeru czasopisma w języku polskim - „Ty­ godnika Polskiego". Jego redaktorem był Wincenty Jordański, wydawcami W. i M . Musiałowie i Jan Blichiewicz, zaś najaktywniejszym współpracow­ nikiem - Ludwik Piekarski. Wydano sześć numerów pisma, w których zdecydowanie przeważała tematyka związana z wyjazdami miejscowych Polaków do kraju, znacznie mniej uwagi poświęcano innym sprawom Polo­ nii, a zupełny margines stanowiły wydarzenia w Gruzji i na Zakaukaziu (Woźniak 1991, s. 162-168). 5. Działalność organizacji polonijnych przyczyniła się niewątpliwie do większej konsolidacji wewnętrznej skupisk polskich w Gruzji, a w okresie późniejszym, zwłaszcza w latach wojny, do pogłębienia świadomości naro­ dowej i poczucia łączności z krajem. Stosunek mieszkających w Gruzji Polaków do spraw narodowych, zaanga­ żowanie w działalność polskich organizacji, dość krytycznie oceniali ich rodacy przybywający na Kaukaz z Królestwa i z kresów. Jeszcze w roku 1916, a więc już w okresie wzrostu świadomości narodowej i nastrojów patriotycznych wśród gruzińskiej Polonii, przedstawiciel Centralnego Komitetu Obywatelskiego na Kaukazie, W. Gutowski w sprawozdaniu przesłanym Głównemu Zarządowi CKO pisał o niewielkim zaangażowaniu miejscowych Polaków w pracę organizacji polskich i o traktowaniu przez nich pracy społecznej jako filantropii, a niejako obowiązku narodowego (Mądzik 1987, s. 106-107). Krytycznie pisał o Polakach z Kaukazu w wydanych kilka lat wcześniej wspomnieniach również ks. Fryderyk Józefat Żyskar. Spędziwszy dwa lata na kaukaskim zesłaniu i dość dobrze poznawszy tamtejsze stosunki, ubole­ wał „A tu mój Boże! na tym Kaukazie pogoń za złotem, za dostatkiem, za życiem, tak dusze wypełnia, tak serca przemienia, że przychodzą na kapłana ciężkie chwile zwątpienia, w których chciało się zawołać: Panie! oderwij mnie od tej ziemi niepłodnej, od tej roli, która nie daje żadnych owoców." Zaraz jednak dodaje, że owoce są, ale wymaga to bardzo wiele pracy. Zastrzega się też, że nie chce generalizować, iż jego uwagi nie odnoszą się bynajmniej do wszystkich Polaków; troskę jego budzi przede wszystkim inteligencja, która rzadko miewa do czynienia z katolickimi duchownymi (Żyskar 1909, s. 78-79). Krytyczne uwagi pod adresem skupisk polskich na Kaukazie padały jednak nie tylko ze strony ludzi patrzących na nie z ze­ wnątrz. Wiele takich głosów dochodziło również z Tyfusu. Korespondenci „Kraju", „Głosu", „Przeglądu Tygodniowego" pisali o niedostatkach czy wręcz zagrożeniach tutejszego życia polskiego. Podnoszono sprawę znajo­ mości języka polskiego zarówno wśród dzieci i młodzieży, jak i wśród dorosłych. Korespondent „Kraju" ubolewał w 1898 г., że dzieci Polaków �POLONIA GRUZIŃSKA PRZEŁOMU XIX i XX WIEKU 267 z klasy średniej „urodzone na Kaukazie, często wcale nie znają rodzinnej mowy", a mimo to nauczyciele języka polskiego nie znajdują pracy. Rok później Stefan z Tyfusu pisał w „Głosie", że nawet inteligencja polska w tym mieście „niemożebnie mówi po polsku" (Woźniak 1991, s. 159-160). W 1895 r. J.S. Ziemba pisał z Tyfusu o trudnościach, na które natrafiły tu próby zorganizowania polskiej biblioteki . Wszystkie poruszane tu problemy diaspory polskiej na Kaukazie, a także sporo innych, dostrzegał już znacznie wcześniej, od lat mieszkający w Tyf­ lisie ks. Julian Dobkiewicz. Pisał o nich stosunkowo obszernie w korespon­ dencji z Gori przesłanej do „Kraju" w październiku 1883 r. Najliczniejszą grupę Polaków na Kaukazie, zauważa ks. Dobkiewicz, stanowią polscy żoł­ nierze i oficerowie miejscowych garnizonów. „Na Kaukazie ilekroć gdzie stoi pułk żołnierzy lub batalion, tam co najmniej trzecią część żołnierzy składają Polacy, wraz z pewnym procentem oficerów. Dawniej, kiedy służba wojskowa trwała długo, żołnierz kaukaski, choć i doczekał się dymisji, to jednak straciwszy w domu krewnych, albo też w sercu swojem przywiązanie do kraju, żenił się po wysłudze lat z „krajówką" i zostawał tutaj, jakby nic wspólnego nie łączyło go z przeszłością; takich starych szynkarzy, rzemieśl­ ników itd. można i teraz tu jeszcze dość często spotkać; zostawiają oni dzieciom tylko nazwisko polskie. Obecnie inaczej: żołnierz po kilku latach służby, ma jeszcze w domu rodziców i braci, z tęsknotą więc wraca do rodzinnej wioski, i ani ranga, ani dobra służba u obcych nie zatrzyma go tutaj. Młodożołnierska kolonia nasza jest tu więc nieliczna. Kontyngens Polaków przybywających na Kaukaz dobrowolnie, ten to się już składa prawie wyłącznie z ludzi mniej więcej średnio wykształconych, którzy mając dla siebie w kraju zamknięte drzwi wszędzie i do wszelkich dykasteryj, szukają tu kawałka chleba." W każdym niemal kaukaskim mieście powiato­ wym znajdzie się polską rodzinę - najczęściej lekarza lub inżyniera, leś­ niczego lub telegrafisty. Bardzo często ludzie ci pracując ze sobą, dopiero po pewnym czasie „dowiadują się że są Polakami". Większość miejscowych Polaków bardzo źle mówi po polsku. Język ich roi się od rusycyzmów, których liczne przykłady ks. Dobkiewicz podaje. Gdy ktoś im na to zwraca uwagę, usprawiedliwiają się, że rzadko mają okazję mówić po polsku. Kiedy radzi się im czytać polskie książki i gazety, odpowiadają, że na to trzeba „czasu i pieniędzy", a ich goniących za kawałkiem chleba „nie stać ani na jedno ani na drugie". Zdarza się, pisze ks. Dobkiewicz, spotkać niekiedy nawet „czysto polską" parę małżeńską rozmawiającą ze sobą „w języku miejscowym*, który im łatwiej przychodzi niż własny, a o dzieciach to już 7 7 Ludosław (J.S. Ziemba), Wszędzie i zawsze jednacy (korespondencja do„Przeglądu Tygod­ niowego"), Tyflis 9/21 luty 1895 (rękopis), Biblioteka Publiczna, Dział Starodruków i Rękopi­ sów, П. 375, k. 288-290. Podkreślenie ks. Dobkiewicza. Język „miejscowy", w znaczeniu: „miejscowy język urzę­ dowy", nie gruziński zatem, lecz rosyjski. Świadczą o tym zresztą wspomniane już przykłady rozmów, pełne rusycyzmów, obficie przez ks. Dobkiewicza przytaczane. 8 �268 ANDRZEJ WOZNIAK niema co i wspominać. Niańki są najpospoliciej Gruzinki, stąd najczęściej dziecko polskie rozmawia z kiepska po gruzińsku, z kiepska po rosyjsku, zaś po polsku zaledwo rozumie co się do niego mówi. Z prawdziwą też przyjem­ nością spotykasz, acz bardzo rzadko familię, która wszelkiemi sposobami, już to sprowadzaniem elementarzy i książek, już to pilnem przestrzeganiem polszczyzny w stosunkach domowych, stara się wychować dzieci w ojczy­ stym słowie" (ks. J.D. 1883, s. 11-12). Choć w przytoczonych materiałach jest zapewne trochę publicystyczne­ go przejaskrawienia, to nie ulega wątpliwości, że poruszane w nich sprawy były na przełomie wieków istotnymi problemami kaukaskiej, a tym samym gruzińskiej Polonii. Szczególnie cenne są spostrzeżenia ks. J. Dobkiewicza, zwłaszcza te, które dotyczą roli rodziny w przekazywaniu dziedzictwa kul­ turowego grupy i podtrzymywaniu jej odrębności etnicznej. Rola rodziny w międzypokoleniowej transmisji języka i tradycji jest oczywista i nie trzeba jej speq'alnie podkreślać. Szczególnie jednak istotna jest ona w diasporze, gdzie obok Kościoła i szkoły staje się najskutecz­ niejszym narzędziem podtrzymywania tożsamości etnicznej i świadomości pochodzenia (Posern-Zieliński 1982, s. 73; Melkonjan 1988, s. 99-100). W warunkach szczególnie niesprzyjających, takich, w jakich znajdowały się skupiska polskie w Gruzji co najmniej do przełomu XLX i X X w., jej rola niepomiernie wzrasta. Do tego czasu w Tyflisie, a w prowincjonalnych miastach Gruzji nawet dłużej, rodziny polskie nie miały żadnego instytu­ cjonalnego wsparcia, poza „polską" parafią św. Piotra i Pawła. Na prowinqi, gdzie parafie katolickie obsadzone były z reguły przez księży gruzińskich, nawet i one nie stanowiły dla rodzin polskich takiego wsparcia. Dopiero powstanie w 1894 r. przy kościele św. Piotra i Pawła w Tyflisie Rzymsko­ katolickiego Towarzystwa Dobroczynności oraz prowadzonej przez nie szkółki, zapoczątkowało nowy okres, choć dalszy rozwój organizaq'i pol­ skich w Gruzji był powolny, a ich rola poza Tyfusem ograniczona. Przypo­ mnieć ponadto należy, że aż do lat 90. XLX w. nawet zakładanie kościelnych organizacji charytatywnych było w Rosji bardzo utrudnione, a możliwość powoływania organizacji polonijnych zaistniała dopiero na początku następ­ nego stulecia. Należałoby się zastanowić, w jakiej mierze do rodzin polskich w Gruzji da się zastosować to, co A. Posern-Zieliński pisze o rodzinie polonijnej w Stanach Zjednoczonych na przełomie ХГХ i XX w. a mianowicie, że „rodzina imigracyjna stała się tym mikroświatem, w którym człowiek czuł się jak u siebie, separując się od obcego i często niezrozumiałego otoczenia. W jej ramach dokonywała się międzypokoleniowa transmisja nie tylko tradyq'i i języka ale i świadomości pochodzenia oraz przywiązania i sentymen­ tów do kraju pochodzenia" (Posern-Zieliński 1982, s. 73). Między Polakami mieszkającymi w Gruzji a imigrantami polskimi w Sta­ nach Zjednoczonych istniało na przełomie X I X i X X w. sporo zasadniczych różnic. Dotyczyły one zarówno pochodzenia i statusu społecznego emigran- �POLONIA GRUZIŃSKA PRZEŁOMU X I X i X X W I E K U 269 tów w ojczyźnie, jak i ich wykształcenia, znajomości języka kraju osiedlenia, sytuacji materialnej i pozycji społecznej po osiedleniu. Ogólnie biorąc, status społeczny Polaków na Kaukazie był znacznie wyższy niż w Stanach Zjed­ noczonych, a znaczną ich część zaliczyć można do miejscowej elity społecz­ nej i kulturalnej. Separowanie się polskich rodzin od miejscowego otoczenia, jeśli miało miejsce, to z zupełnie innych niż w Stanach Zjednoczonych powodów i z innej pozycji. Budowanie owego mikroświata, jak to określa A. Posern-Zieliński, a czasem wręcz mikrotwierdzy rodzinnej, było w Gruzji najczęściej aktem świadomego wyboru, nie zaś, jak w Stanach Zjednoczo­ nych, sytuacją wymuszoną przez okoliczności: nieznajomość języka, kultury, niedostosowanie do istniejącego poziomu cywilizacyjnego, niski status spo­ łeczny, itp. Dotyczy to jednak tylko części Polonii, rodzin o najwyższym stopniu świadomości narodowej. Pozostałe nie izolowały się zbytnio od otoczenia i pozostawały dość otwarte na jego wpływy. Odnosi się to jednak przede wszystkim do Rosjan i w znacznie mniejszym stopniu do ludności miejscowej: Gruzinów, Ormian, t.zw. Tatarów (Azerbejdżan) i innych naro­ dowości kaukaskich. Izolacji rodzin polskich od obcojęzycznego i odmien­ nego kulturowo otoczenia nie sprzyjało zresztą ich rozproszenie. W żadnej z kolonii polskich na Kaukazie Polacy nie tworzyli zwartych skupisk, „gett" narodowościowych, tak jak w niektórych miastach Stanów Zjednoczonych, czy też podobnych do ormiańskich, „tatarskich", niemieckich dzielnic lub ulic, istniejących również w Tyflisie. Tutejsi Polacy miewali w sąsiedztwie co najwyżej pojedyncze polskie rodziny, niekiedy w tym samym domu, częściej przy tej samej lub pobliskiej ulicy. Mikrotwierdzami chroniącymi język polski i elementy rodzimej kultury, były w Gruzji na przełomie XLX i X X w. przede wszystkim rodziny in­ teligenckie, jednorodne pod względem etnicznym, ale żaden z tych dwu czynników nie był decydujący jeśli idzie o przeciwdziałanie procesom akulturacyjnym. Działał tu raczej cały zespół czynników o różnych konfiguraq'ach, zależnych od okresu, miejsca zamieszkania, zamożności rodziny itp. Wykorzystywane w pracy materiały, ze względu na ich różnorodność, nie pozwalają na statystyczne ujęcie tego zagadnienia . Możemy się tu posługi­ wać jedynie przykładami. Do lat 60-70. X I X w. osiadający w Gruzji Polacy rzadko mieli możność znalezienia tam kandydatki na żonę tej samej narodowości. Podróż w tym celu do kraju często była wówczas niemożliwa, stąd też znaczny w tym okresie odsetek małżeństw mieszanych. Żeniono się przeważnie z Grazinkami z katolickich rodzin, lub z Ormiankami. Potomstwo takich mieszanych 9 9 Oprócz cytowanych w artykule opracowań i materiałów z XTX-wiecznej prasy korzystam w nim również z wielu innych źródeł, zarówno tzw. zastanych (takich jak wspomnienia i pamiętniki rękopiśmienne i publikowane, listy, dokumenty ze zbiorów rękopisów bibliotek i muzeów polskich i gruzińskich, ze zbiorów prywatnych oraz w mniejszym zakresie materiały archiwalne) jak i wywołanych (wywiady zawierające wiadomości dotyczące kilkudziesięciu rodzin polskich mieszkających w Gruzji na początku bieżącego stulecia). �270 ANDRZEJ WOZNIAK rodzin rzadko poza nazwiskiem i świadomością pochodzenia, zachowywało głębsze związki z polskością. Grigol Wolski i Giorgi Zdanowicz byli wybit­ nymi przedstawicielami kultury gruzińskiej, trudniej określić przynależność narodową braci Zdaniewiczów, ale związki ich wszystkich z kulturą polską były wątłe, lub wręcz żadne. W okresie późniejszym, pod koniec XLX i na początku XX w. rzadziej zawierano małżeństwa mieszane. Żony często szukano w kraju i tam też przeważnie odbywał się ślub. Po krótszym, lub dłuższym pobycie w kraju wracano do Gruzji. Jak wynika z wielu wywiadów, w domu, zwłaszcza gdy pojawiły się dzieci, starano się mówić wyłącznie po polsku, pod tym kątem dobierano też służbę. Niektóre domy polskie nie utrzymywały kontaktów towarzyskich z rodzinami rosyjskimi i tymi gruzińskimi, w których mówiono po rosyjsku. Naukę dzieci w rosyjskich szkołach uzupełniano w domu lekcjami języka polskiego, ojczystej historii i geografii. Wieczorami czytano wspólnie polskie książki i prasę, śpiewano patriotyczne pieśni. Zamożniejsze rodziny wysyłały dzieci na wakacje do kraju, niekiedy nawet na parę miesięcy. Przedstawiony tu, niepełny zresztą, rejestr środków mających przeciw­ działać rusyfikacji młodego pokolenia, powtarzany jest w rozmaitych kon­ figuracjach w wypowiedziach osób reprezentujących różne środowiska polo­ nijne. Wiele wskazuje jednak na to, że był to raczej postulowany wzorzec wychowawczy, niż powszechnie praktykowana w rodzinach polskich w Gru­ zji rzeczywistość. Wzorzec ten zresztą prawdopodobnie nigdy nie został w pełni werbalnie sformułowany i wyrażał się raczej w pozytywnej ocenie rodzin najbliższych jego realizacji. Pełna realizacja tego wzorca wychowaw­ czego miała zapewnić młodemu pokoleniu znajomość języka ojczystego i przynajmniej taki zasób tradycyjnych treści, jaki wynieśli z domu rodzice. W warunkch diaspory było to jednak niemożliwe. Posłużmy się przykłada­ mi: nawet w rodzinach bardzo dbających, aby jak najmniej kontaktować się z rosyjskojęzycznym otoczeniem, zarówno pokolenie rodziców, jak i dzieci miało z nim bezustannie do czynienia w pracy i w szkole, na ulicy i w urzę­ dzie, na podwórku i w sklepie. W miejscowych warunkach wielu mniejszych świąt dorocznych nie obchodzono w domu - całe zespoły treści, zwłaszcza wierzeniowych, związanych z tymi świętami były młodemu pokoleniu prawie nieznane. Niektóre uroczystości rodzinne były w warunkach diaspory rzad­ kością; np. śluby i wesela odbywały się przeważnie w kraju i mało było okazji do uczestniczenia w nich. Przykładów takich jest oczywiście więcej. Najżywsze kontakty z otoczeniem, przeważnie rosyjskojęzycznym miało, często wbrew intencjom rodziców, młode pokolenie. Szczególne miejsce zajmowała tu oczywiście szkoła, ale sporą rolę, zwłaszcza w końcu X I X w. odgrywały też np. nielegalne organizacje narodnickie i socjalistyczne. Miał też Tyflis dość prężne środowisko artystyczne (istniały w mieście szkoły rysunku, malarstwa, muzyczne, studium teatralne) intensywnie przy­ ciągające część polskiej młodzieży. Na młodych ludzi z tego środowiska, do którego należeli m.in. bracia Zdaniewiczowie i Zygmunt Waliszewski, wy- �POLONIA GRUZIŃSKA PRZEŁOMU XIX i X X WIEKU 271 wierał silny wpływ „genius loci" tego wielonarodowościowego i obdarzone­ go niepowtarzalnym kolorytem miasta. Cechował ich niekiedy pewien indyferentyzm w kwestiach narodowych i podatność na wpływy innych, w tym i miejscowych kultur. Mówili po rosyjsku, czasem trochę po gruzińsku, ale czuli się przede wszystkim mieszkańcami Tyflisu. 6. Rok 1918 był dla gruzińskiej Polonii momentem przełomowym. Za­ częły się bowiem wówczas załamywać już nieco wcześniej zachwiane pod­ stawy jej stabilizacji materialnej, a nie rzadko wręcz dobrobytu, zaś perspek­ tywy na przyszłość stawały się coraz bardziej niepewne. Kłopoty materialne były w 1918 roku powszechne i dotykały również niemal całą społeczność polską w Gruzji, choć na tle chaosu, nędzy i cier­ pienia ogromnych rzesz ludności na całym obszarze byłego imperium ob­ jętym rewolucją, kraj ten był oazą spokoju i obfitości. Zagrożenie material­ nych podstaw bytu tutejszej Polonii wiązało się z „unaradawianiem" i reor­ ganizacją wielu dziedzin życia gospodarczego, społecznego i kulturalnego Gruzji. Instytucje, które do niedawna znajdowały się w rękach administracji rosyjskiej, od jesieni 1917 г., a zwłaszcza po ogłoszeniu niepodległości kraju (26.V.1918 r.) przejmowane były przez władze i organizacje gruzińskie. Znacz­ na liczba Polaków zatrudnionych często na wysokich stanowiskach w admini­ stracji, policji, służbie zdrowia oraz w wojsku, niekiedy z dnia na dzień traciła pracę, wolne zaś miejsca, wszędzie gdzie to było możliwe, zajmowali Gruzini. Zwolnienia dotknęły nawet Kolej Zakaukaską, gdzie Polacy byli zawsze najbardziej cenionymi pracownikami. Gwałtownie obniżył się poziom życia większości polskich rodzin, a niektóre znalazły się wręcz w biedzie. Chwytano się zatem różnych sposobów zarobkowania, ale np. w rodzinach inteligen­ ckich, których możliwości w tym względzie były bardzo ograniczone, wyprze­ daż dobytku stawała się często głównym sposobem zdobywania środków do życia. Wyjazd do kraju był więc przeważnie jedyną perspektywą nawet dla tych, którzy nigdy przedtem o nim nie myśleli. Z wyjazdami do kraju wiązało się wiele trudnych do rozwiązania kwestii. Pomijam tu ogromne wówczas trudności komunikacyjne, brak środków na opłacenie podróży, itp. Trudne było czasem samo podjęcie decyzji, zwłasz­ cza dla rodzin zasiedziałych tu od pokoleń, pochodzących z kresów, z tere­ nów objętych w tym czasie rewolucją. Z obawą myślano też o perspek­ tywach zatrudnienia w kraju. Szczególnie ostro rysowała się ta kwestia przed niższymi urzędnikami o niewielkich kwalifikacjach. Stąd też m.in. kursy dokształcające i zawodowe, o których ogłoszenia stale pojawiały się w „Ty­ godniku Polskim". Wobec perspektywy powrotu do kraju coraz ważniejsza stawała się zna­ jomość języka polskiego, która zwłaszcza wśród młodszego pokolenia przed­ stawiała się czasem wręcz fatalnie. Stąd też hasło w „Tygodniku" - „Uczcie dzieci swe po polsku" oraz kursy dokształcające w „Domu Polskim". W związku z wyjazdami do kraju w nr 4 „Tygodnika Polskiego" po raz pierwszy zasygnalizowana została sprawa obywatelstwa polskiego. Autor �272 ANDRZEJ WOŹNIAK poświęconego temu problemowi artykułu, apeluje aby nie wydawać dowo­ dów obywatelstwa ludziom, „którzy poza nazwiskiem nic wspólnego z Pol­ ską nie mieli". Nie należy więc ułatwiać im wyjazdów do Polski, bo „my w Królestwie panów Mozesów, Dawidów, Iwanów itp. mieliśmy tak dużo, że dla synów własnej ziemi zaczynało brakować miejsca". Dodać należy, że tego rodzaju akcenty, jak w ostatnim zdaniu, spotyka się w „Tygodniku" rzadko (Woźniak, 1994 s, 110-111). Repatriacja, odbywająca się w bardzo trudnych warunkach, trwała z przerwami do jesieni 1924 r. Pozostali w Gruzji nieliczni - w 1926 r. w całym kraju było już tylko 3159 Polaków. Po sowietyzacji Gruzji ich kontakty z Polską, a nawet z istniejącym w Tyfusie konsulatem RP, były bardzo ograniczone. Dotychczasowe formy organizacyjne życia gruzińskiej Polonii przestały istnieć (Woźniak, 1996, s. 7). Około 10 tysięcy obywateli polskich, przesiedlonych, deportowanych i uwięzionych, znalazło się w Gruzji w latach 1939-1948. Większość wróciła do Polski na własną rękę, pozostali jako żołnierze armii gen. Berlinga i w ramach oficjalnej akcji repatriacyjnej w latach 1946-1948 (Głowacki, 1992, s. 14-18). W niepodległej Gruzji nieliczni pozostali tam Polacy znów zaczęli się organizować. Krótko istniał założony przez A. Rusieckiego elitarny Klub Polski o charakterze politycznym. Większość jego członków wyemigrowała z Gruzji. W 1995 r. zarejestrowane zostało w Tbilisi Stowarzyszenie Pola­ ków Gruzji „Polonia". Jego prezesem i niezmordowaną organizatorką po­ mocy dla tbiliskich Polaków jest, mająca polskich antenatów, profesor tam­ tejszego uniwersytetu, Maria Filina. Stowarzyszenie zostało powołane dla celów dobroczynnych i kulturalno-oświatowych. W 1995 r. zrzeszało około 500 członków. Centrum życia polonijnego jest nadal kościół p.w. Piotra i Pawła, w którym od ponad 20 lat posługę duszpasterską pełni Polak, ks. Jan Śnieżyński (Woźniak, 1996, s. 7) . 10 LITERATURA Anczabadze J., W o ł k o w a N. 1990 Stary) Tbilisi. Gorod i gorożanie w XIX wiekie, Moskwa. Baranowski В., Baranowski K. 1987 Historia Gruzji, Wrocław. Bauer K . 1981 Wojsko koronne powstania kościuszkowskiego, Warszawa. Dobkiewicz J. ks. 1884 (Korespondencja) Batum, 20 kwietnia, „Kraj", R. 3, nr 20, s. 6-7. Dzwonkowski W. 1913 Polacy w armii Katarzyny II, „Biblioteka Warszawska" Т. I. (ogólnego zbioru t. 289), s. 88-124. 1 0 Już w trakcie korekty dowiedziałem się, że ksiądz Jerzy Świeżyński został przeniesiony do innej parani. �POLONIA GRUZIŃSKA PRZEŁOMU XLX i X X W I E K U 273 G ł o w a c k i A. 1992 O uchodźcach polskich w Gruzji w latach II wojny światowej, „Pro Georgia" R . I I , s. 14-18. Groniowski K. 1984 Emigracja z ziem polskich zaboru rosyjskiego (1864-1918), [w:] Emigracja z ziem polskich w czasach nowożytnych i najnowszych (XVIII—XX w.). Pod red. A . Pilcha, Warszawa, s. 196-251. H l e b o w i c z A. 1993 Katolicyzm w państwie sowieckim 1944-1992, Gdańsk. Janiszewski E . 1987 Wspomnienia odessity 1894-1916, Wrocław. „Kalendarz..." 1908 „Kalendarz Domu Polskiego w Odesie na rok...", Odessa. „Kawkazskij..." 1854 „Kawkazskij kalendář", (Tiflis). K r u s i ń s k i T. 1740 Trágica vertentis belli Persici historia... ab anno 1711 ad annum 1728..., Leopoli. K s . J.D.(obkiewicz) 1883 (Korespondencja), Gori na Kaukazie, 25 paźdz., „Kraj" R . 2, nr 48, s. 11-12. Mądzik M. 1983 Polskie organizacje spoieczno-kulturalne w Gruzji przed I wojną światową, „Biule­ tyn Lubelskiego Towarzystwa Naukowego. Humanistyka", vol. 25, s. 21-27. Mądzik M. 1987 Działalność społeczno-kulturalna i polityczna Polaków w Gruzji na przełomie XIX i XX wieku, Lublin. Mądzik M. 1990 Polskie organizacje społeczno-kulturalne, polityczne i wojskowe na Zakaukaziu na przełomie XIX i XX wieku [w:] M . Mądzik, L . Piątkowski, L . Zakrzewska-Dubasowa, Polacy w kulturze i życiu społecznym Zakaukazia do 1918 roku. Pod red. M . Zakrzewskiej-Dubasowej, Lublin, s. 71-136. Melkonjan E . 1988 Armjanskąja siemja w usłowijach diaspory, „Sowietskaja Etnografija", nr 6, s. 98-104. M u r a t o w i c z S. 1777 Relacya Sefera Muratowicza obywatela warszawskiego od Zygmunta III króla polskiego dla sprawowania rzeczy wysłanego do Persyi w roku 1602..., Warszawa. Paprocka J. 1992 Srebra i platery firmy Józef Fraget, Warszawa. Piątkowski L. 1990 Działalność społeczno-gospodarcza i kulturalna Polaków na Zakaukaziu w XIX i na początku XX wieku [w:] M . Mądzik, L . Piątkowski, M . Zakrzewska-Dubasowa, Polacy w kulturze i życiu społecznym Zakaukazia do 1918 roku. Pod red. M . Zakrzewskiej-Dubasowej, Lublin. Polski... 1959-1960 Polski Słownik Biograficzny, T . V H I , Wrocław. P o s e r n - Z i e l i ń s k i A. 1982 Tradycja i etniczność. Przemiany kultury Polonii amerykańskiej, Wrocław. Spis... 1916 Spis abecadłowy parafii i kościołów katolickich w Rosyi, „Kalendarz Polski. Rocz­ nik Wychodźctwa Polskiego w Rosyi" na rok... Statisticzeskij... 1870 Statisticzeskij oczerk Tifliskoj guberni [w:] Sborník materiałów dlia opisanija Tiflisskoj guberni, T . I , wyp. I , Tiflis, s. 176-194. �274 ANDRZEJ WOZNIAK Stefan z T y f l i s u 1899 (Korespondencja) „Głos" R. XTV, nr 17, s. 404-405. T a m a r a s z w i l i M. 1902 Istoria katolikobisa kartwelta szoris, Tiflis. Wasilewski L. 1916 Polityka narodowościowa Rosji, (Warszawa). W o ź n i a k A. 1983 Kultura ludowa Gruzji w relacjach polskich do początków XX w. „Etnografia Polska", t. X X V I I , z. 1, s. 297-320. W o ź n i a k A. 1987 O kaukaskich drogach Polaków, „Etnografia Polska", t. X X X I , z. 1, s. 231-236. W o ź n i a k A. 1991 „Tygodnik Pobki" - czasopismo tyfliskiej Polonii, „Etnografia Polska", t. X X X V , z. 1, s. 153-171. W o ź n i a k A. 1994 Jeszcze o „Tygodniku Polskim" i tyfliskiej Polonii, „Etnografia Polska", t.xxxvm, z. 1-2, s. 107-112. W o ź n i a k A. 1996 Polacy w Gruzji [w:] Polacy w Gruzji (katalog wystawy), Warszawa, Muzeum Niepodległości, s. 3-7. Zwoliński K. 1979 Zakłady Żyrardowskie w latach 1885-1915, Warszawa. Ż y s k a r F.J. 1909 Polacy w rozproszeniu. Tułacz tułaczowi poświęca. Wspomnienia z piętnastu łat prac kapłańskich w Cesarstwie, Petersburg. ANDRZEJ WOŻNIAK F R O M T H E STUDIES ON T H E POLISH C O L O N Y I N G E O R G I A I N T H E SECOND H A L F T H O F T H E 19TH A N D T H E B E G I N N I N G O F T H E 20TH C E N T U R Y Summary The tradition of the Polish-Georgian contacts reaches back for several centuries. For the 17th century Polish state Georgia was an important link in its schemes of military alliance with Persia aimed against Turkey. Polish kings initiated friendly diplomatic relationships then, both with Georgia and with Persia. Armenian merchants from Poland used to import oriental carpets and weapon from both these countries. Polosh missionaries worked in the Transcaucasus. Some of them played the role of diplomats as well, some run schools and afforded medical aid to native people. One of them, a Jesuit, was the author of the first Polish ethnographical report on Georgia. At the beginning of the 18th century the activity of Polish missions weakenes, to disappear at the end of the 1720ties. At the end of the 18th century after the second partition of Poland the Poles appeared in Georgia again. They were the soldiers of Polish borderland troops drafted by force into Russian army. A new period in the history of Polish-Georgian relationships began at the beginning of the 19th century, when Georgia, like Poland before, lost its independence. Georgia and the greater part of Poland were incorporated into the same Russian Tsarist empire. From the very beginning of this period we can notice family names of Polish gentry among the officers of Russian army and among civilian administration in the Transcaucasus, mainly in Georgia. Two of those representatives of Polish upper class coming from the Eastern territories of �POLONIA GRUZIŃSKA PRZEŁOMU XIX i X X W I E K U 275 former Polish state, Marek Maliński and Piotr Zawielejski, were even appointed, in the early 1830ties, civilian governers of Eastern Georgia. Thousands of Poles arrived to the Caucasus in the 1830ties, first of all the participants of national uprising and national independence movements sentenced to compulsory service in Russian army. Many of them had belonged to the Polish intellectual elite in their country and were able to continue their literary or scholarly work in Georgia. Another category of Polish immigrants were those who, having received government scholarships at Russian universities were then obliged to serve them off in different provinces of the empire (they were mainly medical doctors). There were also persons of many different professions teachers, merchants, artisans, clerks, who simply looked for better possi­ bilities of employment and life chances there. At the beginning of the 1860ties, after the Caucasian war Polish immigration increased in number. Still greater numbers of Polish immigrants appeared in the Transcaucasus, and especially in Georgia, after the Turkish-Russian war in the late 1880ties. That was the period of advanced economic development of Georgia, quick growth of different industries along with the development of railway network. The country needed skilled professionals of different specialities. Great was the attracting power of Tbilisi, the administrative and cultural centre of the Transcaucasus with the population of about 160 thousand. We must admit that the role of Polish immigrants in Georgia was remarkable in spite of their relatively small number in total population of the country. Polish names are closely associated with important achievements both in economy and cultural life. They built roads and railway lines, bridges and tunnels, designed public buildings etc. They were highly es­ timated in administration as well as craftsmen, doctors and artists. The Polish immigrant group was concentrated in the capital town of Tbilisi. In 1897 there were 4133 Poles living there; just before the World War I - about 8-9 thousand, i.e. half of the total number of Poles living in Georgia. In the 1870ties a Roman Catholic church was built in Tbilisi and it soon became the place where the Polish immigrants used to meet and a good starting point for organizing their social life in more institutionalized forms. It began with the Catholic Charity Society in the 1890ties. It was not until 1907 when another society "Polish House" could befounded to serve better the immigrants cultural and educational purposes. Social life of the Polish colony enlivened considerably after the February Revolution in 1917. Many new organizations appeared, in 1918 the "Polish Weekly" begun to be edited. Polish organizations worked not only in the capital but also in two other towns of Kutaisi and Batumi. They supported Polish families in preserving their national identity, language and tradition. Polish immigrants were scattered and this, together with other circumstances, especially in the capital made for the process of the acculturation to local culture and loss of the ties with their ethnic one. In 1918 the Poles began to return to their, now independent homeland. Decisions about leaving Georgia were often stimulated by deterioreting material standard of most Polish families. The repatriation lasted till 1924. In 1926 there were only 3159 Poles left in Georgia. Under Soviet rule their contacts with the homeland and even with the Polish consulate in Tbilisi were restricted. No Polish organizations were allowed any more. After many years, in the new independent Georgia the Poles begin to organize their common life again. In 1995 the Polish Society in Georgia "Polonia" was founded. Its president is a professor at the university of Tbilisi, Maria Filina, who had Polish ancestors. The Peter and Paul church is still the centre of Polish life with its rector, the Rev. Jan Śnieżyński. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/743736a1fc38d68eeb5adef4a03b611d.pdf c61ba2715d5919a052ca1399602aaee8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1585 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1467 Title A name given to the resource Nekrologi: Maria Frankowska (1906-1996); Jadwiga Kucharska (1922-1995) / ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40, s.319-334 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paradowska, Maria; Biernacka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text N E K R O L O G I „Etnografia Polska", t. XL: 1996, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 Maria Frankowska (1906-1996) W dniu 17 września 1996 r. zmarła w Warszawie w wieku 90 lat profesor doktor Maria Frankowska, wybitny uczony, etnolog, amerykanista, człowiek niezwykle prawy i szlachetny. Jej szerokie zainteresowania naukowe połączo­ ne z gruntowną wiedzą ogólną i eurdycją, pasja badawcza i dociekliwość, podejmowanie trudnych problemów etnologicznych oraz niebywała siła du­ cha i charakteru sprawiły, że była postacią nietuzinkową i nieszablonową. Przez dziesiątki lat związana z ośrodkami naukowymi w Polsce i w Europie oraz w krajach Ameryki Łacińskiej, wszędzie pozostawiła zarówno trwałe piętno swej niezwykłej osobowości, jak i naukowej działalności. Rozpoczęła ją już w czasie studiów w Uniwersytecie Poznańskim, kiedy to w 1929 r. podjęła pracę jako asystentka w Instytucie Etnologii tego Uniwersy­ tetu. Opublikowała wówczas pod nazwiskiem panieńskim Karbowska swą �320 NEKROLOGI pierwszą rozprawę naukową na temat kultury scytyjskiej w Europie oraz zinwentaryzowała Muzeum Kaszubskie we Wdzydzach. W 1931 r. uzyskała tytuł naukowy doktora filozofii w zakresie etnografii, etnologii i prehistorii na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Poznańskiego. W ciągu khlkudziesięciu lat swej działalności profesor Maria Frankow­ ska związana była instytucjonalnie z kilkoma placówkami - z Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie, z Katedrą Etnografii Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu (obecnie Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej U A M w Poznaniu), z Zakładem Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk w Warszawie (obecnie Zakład Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Warszawie) i z Pracow­ nią Etnografii (obecnie Pracownia Etnologii) tego Instytutu w Poznaniu. Pracując w tych placówkach angażowała się aktywnie w ich działalność bieżącą, wzbogacając ją o własne inicjatywy oraz prace badawcze, jednocześ­ nie obmyślając perspektywiczne plany ich rozwoju. Problemy muzealnictwa stanowiły jeden z ważniejszych nurtów zaintere­ sowań profesor Marii Frankowskiej. Poza wspomnianą już inwentaryzacją Muzeum Kaszubskiego we Wdzydzach, w latach 1930-1939 była kustoszem w Muzeum Etnograficznym w Warszawie, gdzie opracowała kolekcje powie­ rzonego Jej działu indochińskiego. W tym też czasie, a głównie od 1934 do 1938 г., z polecenia Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicz­ nego pracowała, w okresie miesięcy letnich, w muzeum Guimeta i Trocadero w Paryżu oraz muzeach Madrytu, Berlina, Monachium, Lipska, Drezna, Stuttgartu, Kolonii i Hamburga. Druga wojna światowa przerwała Jej dzia­ łalność muzealną, którą podjęła na nowo, obok innych zajęć, w latach powojennych. Przez kilka miesięcy 1945 r. była kustoszem Muzeum Wielko­ polskiego (obecnie Muzeum Narodowe) w Poznaniu. Od 1963 do 1966 r. była kierownikiem Działu Pozaeuropejskiego w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie, a od 1967 do 1976 r. kuratorem tego Działu. Była też wieloletnim członkiem Rady Muzealnej tego Muzeum. W ciągu wielu lat pracy w Muzeum, profesor Maria Frankowska dała się poznać jako znakomity znawca problematyki muzealnej, autor scenariuszy i katalogów wielu wystaw. Między innymi była autorem scenariusza stałej wystawy Działu Pozaeuropejskiego Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie. Była również autorem scenariusza i katalogu znaczącej dla Jej działalności amerykanistycznej wystawy - „Sztuka starożytnego Meksyku", otwartej w 1965 r. w Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej (obecnie Muzeum Etnograficzne, Oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu). Miała świado­ mość, że mimo prowadzonych intensywnych badań sztuka Meksyku nie była jeszcze do końca poznana i planowała w przyszłości choć w pewnej części tę lukę wypełnić. Swoją wiedzę w dziedzinie muzealnictwa Profesor Frankowska przeka­ zała w publikowanych artykułach i wykładach uniwersyteckich. Dużą Jej zasługą i osobistym sukcesem było zainicjowanie i doprowadzenie do skutku �NEKROLOGI 321 w 1968 r. wymiany obiektów etnograficznych między Museo de las Culturas miasta Meksyk a Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie. Dzięki temu zbiory etnograficzne tegoż Muzeum wzbogaciły się o niezmier­ nie interesującą i bardzo cenną z naukowego punktu widzenia, a zarazem unikalną kolekcję obiektów meksykańskiej kultury i sztuki ludowej. Wymia­ na ta kontynuowana była przez długie lata, przy czym część obiektów kultury meksykańskiej Muzeum w Warszawie otrzymało w formie daru. W ich gromadzeniu i opracowaniu Profesor Frankowska odegrała szczegól­ ną rolę. Jest to bowiem kolekcja zebrana w sposób metodyczny; przedstawia ona zarówno zróżnicowanie regionalne kultury meksykańskiej, jak i wszyst­ kie dziedziny kultury ludowej tego kraju. Niezwykle ważne miejsce w życiu naukowym profesor Marii Frankow­ skiej zajmowała działalność dydaktyczna. Współpracując w tym zakresie z kilkoma uniwersytetami w Polsce, najdłużej, bo ponad 25 lat związana była z Uniwersytetem im. A. Mickiewicza w Poznaniu. Pracę dydaktyczną podjęła w latach okupacji, prowadząc w Warszawie wykłady z zakresu polskiej kultury i sztuki ludowej na Tajnych Kursach Oświatowo-Społecznych. Jednocześnie brała udział w Seminariach profesora Eugeniusza Frankowskiego na Tajnym Uniwersytecie Ziem Zachodnich w Warszawie. Już w październiku 1945 r. podjęła pracę na Uniwersytecie w Poznaniu, początkowo jako wolontariuszka, a od 1946 r. na etacie adiun­ kta Katedry Etnografii. Na szczególne uwypuklenie zasługuje fakt, że po zakończeniu drugiej wojny światowej razem ze swoim mężem, wybitnym polskim uczonym etnologiem, profesorem Eugeniuszem Frankowskim, długoletnim kierownikiem Katedry Etnografii Uniwersytetu Poznańskiego oraz z doc. dr Tadeuszem Wróblewskim, odbudowywała tę Katedrę po zniszczeniach wojennych i rozgrabieniu jej mienia w latach okupacji. Przy­ czyniła się do uratowania dużej części unikalnych i cennych zbiorów biblio­ tecznych Katedry. Przez wiele lat profesor Maria Frankowska związana była z Uniwer­ sytetem w Poznaniu, pracując z młodzieżą i dla młodzieży, służąc jej zawsze - z dużą życzliwością i oddaniem - własną wiedzą i doświadczeniem. Prowa­ dziła wykłady z zakresu etnografii - powszechnej, Europy, Słowian, a także z muzealnictwa, wygłaszając je zarówno (i przede wszystkim) dla studentów etnografii, jak i archeologii, geografii, antropologii oraz socjologii. Mimo przejścia w 1971 r. z Uniwersytetu im. A. Mickiewicza do pracy w Polskiej Akademii Nauk, nadal prowadziła wykłady, zarówno kursowe jak i mono­ graficzne, głównie z zakresu amerykanistyki oraz antropologii kulturowej, dla słuchaczy z Poznania, Warszawy i Torunia. Prowadząc seminaria magisterskie profesor Frankowska wyszkoliła kilkudziesięciu magistrów etnografii. Ponad osiem lat była opiekunem Koła Naukowego studentów etnografii Uniwersytetu w Poznaniu, inspirując i wy­ datnie pomagając im w rozwijaniu zainteresowań naukowych i wyrabiając umiejętność samodzielnego poszerzania wiedzy. Sprzyjała i zachęcała do �322 NEKROLOGI prezentowania studenckiego dorobku naukowego na ogólnopolskich kon­ ferencjach. Darzyła ogromną życzliwością wszelkie naukowe inicjatywy studentów, chętnie pomagała w ich fachowym doskonaleniu się, zawsze i w każdej chwili służyła radą i wskazówkami. Podobną postawę miała wobec młodszych pracowników nauki, pomagając im w zdobywaniu znaczą­ cej pozycji w życiu naukowym poprzez zachęcanie i mobilizowanie do wytę­ żonej pracy w atmosferze roztaczanej przez siebie życzliwości, uznanie dla ich osiągnięć i aktywizowanie do dalszych działań. Na seminariach doktorskich profesor Frankowska skupiła wokół siebie grono etnografów i archeologów z Poznania, Warszawy, Krakowa, Torunia i Szczecina, spośród których wielu zdobyło doktoraty pod Jej kierunkiem. Wielką Jej zasługą było wyszkolenie grupy specjalistów w zakresie etnografii powszechnej, a nade wszystko w zakresie amerykanistyki, którzy zasilili kadrę naukową kilku uniwersytetów i placówek Polskiej Akademii Nauk. Pracując na Uniwersytecie Poznańskim profesor Maria Frankowska bra­ ła również czynny udział w jego pracach organizacyjnych i społecznych. Ceniła sobie ponadto działalność w rozmaitych towarzystwach naukowych, które traktowała także jako forum prezentowania wobec szerszego grona własnych przemyśleń i dociekań naukowych. Uczestniczyła również aktyw­ nie w ich życiu organizacyjnym pełniąc szereg funkcji w takich stowarzysze­ niach, jak: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Komisja Etnograficzna i Komisja Historyczna PTPN, Stowarzyszenie Historyków Sztuki, Komitet Nauk Historycznych PAN i Komitet Nauk Etnologicznych PAN. Profesor Maria Frankowska dała się poznać jako dydaktyk również w zagranicznych ośrodkach naukowych. Prowadziła wykłady z etnografii Polski w Escuela Nacional de Antropologia e Historia w mieście Meksyk oraz na temat kierunków współczesnej etnografii polskiej w Colegio de Mexico w 1967/1968 r. Z kolei na zaproszenie Kubańskiej Akademii Nauk wygłosiła w 1971 r. cykl wykładów o kierunkach, teorii i metodach badaw­ czych antropologii kulturowej na Międzynarodowym Seminarium Nauko­ wym w Instytucie Etnologii Kubańskiej Akademii Nauk. Zaproszona przez Centralny Uniwersytet w Santa Clara, a następnie przez Uniwersytet w Santiago de Cuba, prowadziła wykłady o kierunkach i metodach badań etnograficznych w Polsce. W 1975 r. ponownie wyjechała do Meksyku i miała zajęcia dydaktyczne w Escuela Nacional de Antropologia e Histo­ ria, w Museo de las Culturas w mieście Meksyk oraz na Uniwersytecie w Guadalajara. Niektóre z tych doświadczeń i obserwacji dydaktycznych przekazała w formie artykułów opublikowanych w polskich czasopismach naukowych. Równolegle z działalnością na Uniwersytecie w Poznaniu, profesor Maria Frankowska podjęła pracę w Instytucie Archeologii i Etnologii PAN (dawn. Instytut Historii Kultury Materialnej PAN), pełniąc od 1954 do końca 1976 r. funkcję kierownika poznańskiej Pracowni Etnologii tegoż Instytutu (dawn. Pracownia Etnografii). W latach 1972 do 1976 była też �NEKROLOGI 323 kierownikiem Zakładu Etnologii IAE PAN (dawn. I H K M PAN) w War­ szawie, a po przejściu na emeryturę została powołana na stanowisko konsul­ tanta naukowego tego Zakładu. Jako kierownik Zakładu Etnologii IAE PAN przyczyniła się wydatnie do sfinalizowania rozpoczętego już wcześniej podstawowego przedsięwzięcia naukowego Zakładu, jakim było wówczas opracowanie syntezy etnografii polskiej. W pracach nad jej realizacją uczestniczyli, obok pracowników Zakładu, przedstawiciele ośrodków etnograficznych Warszawy, Łodzi, Kra­ kowa i Poznania. Dzięki wysiłkom profesor Frankowskiej i kierowanego przez Nią zespołu, w 1976 r. opublikowano pierwszy, a w 1981 r. drugi tom „Syntezy etnografii polskiej". Dzieło to stanowi jedno z najbardziej znaczą­ cych osiągnięć w dziejach polskiej etnografii. Profesor Frankowska uczest­ niczyła również jako współautor w powstawaniu innej ważnej publikacji pt. Historia etnografii polskiej, która została wyróżniona nagrodą Sekretarza PAN. Szczególnie ważką i znaczącą Jej zasługą dla polskiej etnografii było powołanie do życia nowego czasopisma etnograficznego, organu Instytutu Archeologii i Etnologii PAN (dawn. I H K M PAN), wydawanego w języ­ kach obcych pod nazwą „Ethnologia Polona". Pierwszy tom tego rocznika ukazał się w 1975 r. Będąc inicjatorem, a następnie redaktorem tego pisma, profesor Frankowska umożliwiła prezentaqe dorobku polskiej etnografii na forum międzynarodowym. Profesor Maria Frankowska przez ponad 20 lat była kierownikiem Pra­ cowni Etnologii IAE PAN (dawn. Pracownia Etnografii I H K M PAN) w Poznaniu. Początkowo kierowała badaniami związanymi z etnografią Polski, prowadząc prace terenowe głównie nad budownictwem ludowym Wielkopolski. Plonem tych działań była m.in. wydana w 1959 r. praca zbiorowa Z badań nad budownictem ludowym w Wielkopolsce (1954-1957). W początkach lat sześćdziesiątych ukierunkowała działalność Pracowni na zagadnienia z zakresu etnografii powszechnej, inicjując wówczas prace ba­ dawcze z zakresu historii etnografii, dotyczące wkładu polskich podróż­ ników, emigrantów i badaczy w dzieło poznania ludów pozaeuropejskich. W 1963 r. zadecydowała ostatecznie o amerykanistycznej specjalizacji Pra­ cowni. W kilka lat później zaczęła inspirować i rozwijać w tym zakresie badania etnoreligioznawcze. Zainteresowania badawcze profesor Frankowskiej problematyką amerykanistyczną odzwierciedliły się w Jej działalności muzealnej, dydaktycznej i naukowej, a dzięki temu stała się autorem szeregu inicjatyw naukowych i organizacyjnych. Na szczególne podkreślenie zasługuje zapoczątkowanie przez Nią studiów amerykanistycznych na szerszą skalę dzięki stworzeniu pierwszej w Polsce naukowej placówki amerykanistycznej, którą stała się Pracownia Etnologii IAE PAN (dawn. Pracownia Etnografii I H K M PAN). W dziedzinie amerykanistyki wyszkoliła grono specjalistów, których sku­ piła wokół siebie, współpracując z nimi przez długie lata. Jej zasługą była organizacja spotkań wszystkich amerykanistów polskich, którzy dzięki temu �324 NEKROLOGI mieli okazję do wymiany swoich poglądów i doświadczeń badawczych na czterech zorganizowanych przez profesor Frankowską Ogólnopolskich Se­ minariach Amerykanistycznych. Na jednym z tych spotkań sformułowała bardzo istotne programowe założenia rozwoju polskiej amerykanistyki, które odegrały ważną rolę w dalszym kształtowaniu się tej dziedziny nauki, mając wpływ zarówno na poczynania naukowe, jak i organizacyjne polskich amerykanistów. W programie tym położyła szczególny nacisk na koniecz­ ność podejmowania prac zespołowych, w których uczestniczyliby przedsta­ wiciele różnych gałęzi wiedzy. Wysunęła postulat nawiązania bliższej współ­ pracy etnografów z archeologami, historykami, językoznawcami, antropolo­ gami, historykami sztuki, socjologami i geografami. Były to postulaty po raz pierwszy wysunięte na gruncie polskiej amerykanistyki i stanowiły wyraz dążeń profesor Frankowskiej do integracji wysiłków przedstawicieli różnych dyscyplin naukowych w Polsce. Zamierzenia te zreaUzowały się zarówno przez powstanie różnych placówek naukowych ukierunkowanych na prace amerykanistyczne, jak i przez utworzenie w 1965 г., z inicjatywy profesor Frankowskiej, Sekcji Amerykanistycznej Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego, jako najbardziej wówczas odpowiedniej formy organizacji pol­ skich amerykanistów. Sekcja miała swą siedzibę w Poznaniu, a jej wielolet­ nim prezesem była profesor Frankowska. Za najważniejsze spośród zadań polskiej amerykanistyki uznała cele naukowe, dydaktyczne, informacyjno-popularyzatorskie oraz działalność zmierzającą do nawiązania i rozszerzenia kontaktów z zagranicznymi ośrod­ kami naukowymi. W tym zbiorowym wysiłku rola etnografii była szcze­ gólnie ważna i pierwszoplanowa zarówno z racji naukowych, jak i prak­ tycznych. Centrum zainteresowań etnografii powszechnej stanowi bowiem badanie kultury ludów określanych jako prymitywne, próby wyjaśniania ich etnogenezy, kierunku rozwoju oraz analiza współczesnych przeobrażeń ich kultury i powiązań przeszłości tych ludów z ich teraźniejszością, uwarun­ kowaną całokształtem przebiegu ich dziejów, co ma szczególne zastosowanie w odniesieniu do Ameryki, a zwłaszcza do Ameryki Łacińskiej. Profesor Frankowska podkreślała, iż z tych wszystkich względów właśnie etnografia ma swoisty priorytet w dziedzinie amerykanistyki. Profesor Maria Frankowska była również inicjatorem utworzenia Komi­ sji Amerykanistycznej Komitetu Nauk Etnologicznch PAN, gdzie objęła funkcję przewodniczącej. Ponadto przewodniczyła powstałemu w 1978 r. Polskiemu Towarzystwu Studiów Latynoamerykanistycznych. Z zagranicz­ nych towarzystw amerykanistycznych była członkiem Societě Americanistés w Paryżu i Sociedad Mexicana de Antropologia. Profesor Maria Frankowska dała jednak wyraz swoim zainteresowaniom amerykanistycznym przede wszystkim w pracach naukowych. Najważniejsze miejsce wśród nich zajmuje monografia Podstawy gospodarki wiejskiej w Pe­ ru w ostatnim okresie panownia Inków i pierwszym stuleciu po konkwiście. Wiek XVI i pierwsza polowa XVII w. (1967). W dziele tym dokonała rekon- �NEKROLOGI 325 strukcji i analizy gospodarki wiejskiej Indian Peru w interesującym Ją okre­ sie, szczególny nacisk kładąc na procesy przemian kulturowych, spowodo­ wanych spotkaniem dwóch zupełnie odmiennych kultur. Praca ta stanowi istotny wkład w poznanie sytuacji społeczno-gospodarczej jednego z waż­ niejszych pozaeuropejskich ośrodków cywilizacyjnych. Później profesor Frankowska zainteresowania swe skierowała ku Mek­ sykowi. Uwagę skupiła na indiańskiej sztuce Meksyku, którą studiowała zarówno w jej formach historycznych, jak i współczesnych. Z badaniami tymi związały się Jej wyjazdy do krajów Ameryki Łacińskiej, tj. na Kubę i trzykrotnie do Meksyku, gdzie prowadziła badania terenowe oraz zbierała materiały archiwalne i biblioteczne. Zajęła się również studiami religioznawczy­ mi koncentrując się przede wszystkim na problemie synkretyzmu religijnego oraz na charakterystycznych dla wsi meksykańskiej formach katolicyzmu ludowego. Tym zagadnieniom poświęciła szereg publikacji artykułowych. Z Jej też inspiracji i pod Jej kierunkiem powstał w Poznaniu zespół etnografów-religioznawców, który zajął się analizą ruchów społeczno-religijnych i kultów synkretycznych na terenie obu Ameryk. Rezultatem tego projektu badawczego było kilka monografii przedstawiających badane zjawiska w ich wymiarze historycznym, antropologicznym i religioznawczym. Z tego też nurtu Jej za­ interesowań wywiodła się książka Mitologia Azteków (1987), która - uwzględ­ niając najnowsze odkrycia naukowe - wypełniła poważną lukę w polskiej literaturze przedmiotu. Drugiej książki z tego nurtu zainteresowań („Mitologii Majów"), niestety już nie ukończyła. Podobny los podzieliło wielkie dzieło profesor Frankowskiej - „Sztuka Meksyku", które przygotowywała przez wiele lat. W zakończeniu należy zwrócić uwagę na warsztat badawczy profesor Marii Frankowskiej, daleki od piętna wąskiej specjalizacji. Wprawdzie etno­ grafia Ameryki była Jej głównym polem badawczym, to jednak w Jej dorob­ ku wyraźnie dostrzec można typowe podejście interdyscyplinarne. Uwzględ­ nianie zjawisk w szerokich perspektywach interdyscyplinarnych było zawsze jedną z Jej naczelnych dewiz. Niejednokrotnie wykorzystywała jednocześnie źródła archeologiczne, historyczne i etnograficzne, aby posiłkując się tak różnorodnym materiałem dochodzić do genezy badanych zjawisk, przed­ stawienia ich rozwoju i przekształceń, ukazania ich funkcjonowania w bieżą­ cej rzeczywistości. Uprawiany przez profesor Frankowską profil badań określić można jako etnohistoryczny. Jego istotą była etnologiczna interpre­ tacja faktów z przeszłości oraz historyczna rekonstrukqa treści kulturowych, analizowanych w długich przedziałach czasu. Widoczny w Jej twórczości silny historyzm łączył się jednocześnie z mocno akcentowanym podejściem kulturo­ wo relatywistycznym, odrzucającym wszelki schemat myślenia i kwalifikowania faktów kulturowych według z góry przyjętych i obowiązujących w danym środowisku i epoce szablonów interpretacji. Profesor Marię Frankowską najbardziej zawsze interesowało śledzenie kontynuacji dawnych form kulturowych w czasach współczesnych. Widać tu �326 NEKROLOGI wyraźnie wpływ haseł akceptowanych przez wielu latynoamerykańskich uczonych, filozofów i działaczy społecznych podkreślających, iż istotą od­ rębności tego kontynentu jest wszechogarniająca wszystkie sfery życia pre­ sencia del pasado - obecność przeszłości w teraźniejszości. Tej obecności szukała również w swych badaniach, studiach i publikacjach profesor Maria Frankowska. W interpretacji tych faktów znacznie większą uwagę przywią­ zywała do ich kontekstu dziejowego niż do analizy porównawczej, starała się bowiem zawsze wyjaśniać badane zjawiska na gruncie kultury, której są one częścią składową. Dzięki temu unikała pochopnych uogólnień, efektownych choć pozbawionych głębszych perspektyw hipotez oraz twierdzeń nieuzasad­ nionych przez aktualny stan badań. Prof. dr Maria Frankowska zajmowała bardzo ważne i znaczące miejsce w polskim życiu naukowym, a także w życiu swoich licznych uczniów. Pożegnaliśmy z prawdziwym żalem człowieka wielkiego formatu mając na­ dzieję, że potrafimy zachować i przekazać następnym pokoleniom choć część tych wartości, którym sama była wierna. Maria Paradowska �„Etnografia Polska", t. XL: 1996, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 Jadwiga Kucharska (1922-1995) W dniu 13 sierpnia 1995 r. zmarła w Łodzi, w pełni sił twórczych i ak­ tywności naukowej, profesor etnografii Uniwersytetu Łódzkiego, dr hab. Jadwiga Kucharska. W pogrzebie, który odbył się 19 sierpnia na cmentarzu w Radogoszczy (dzielnica Julianów) uczestniczyli, oprócz najbliższej i dalszej rodziny, przyjaciele, koleżanki i koledzy, uczniowie, a także przedstawiciele Uniwersytetu Łódzkiego, Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego, Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego oraz innych placówek naukowo-badawczych. W imieniu Uniwersytetu Łódzkiego Zmarłą żegnali: prorektor UŁ, profesor Jan Szymczak oraz kierownik Katedry Etnologii profesor Włodzimierz Baranowski. Profesor Jadwiga Kucharska, nauczyciel akademicki oraz wieloletni i doświadczony badacz naukowy, była reprezentantką etnografii polskiej skierowanej przede wszystkim na badanie kultury społeczności wiejskich na obszarze ziem polskich. Stałe i wielostronne kontakty zagraniczne, łącz­ nie z dłuższymi pobytami naukowymi, traktowała z reguły jako źródło służące do pogłębienia refleksji teoretyczno-metodologicznej oraz możliwość �328 NEKROLOGI wzbogacenia własnego warsztatu badawczego o materiały porównawcze bądź uzupełniające w zakresie realizowanego przez siebie tematu. Należała do ścisłego grona wychowanków i kontynuatorów tzw. „łódzkiej szkoły etnograficznej", reprezentowanej przez wybitną i zasłużoną dla etnografii polskiej profesor Kazimierę Zawistowicz-Adamską. Jadwiga Kucharska urodziła się w Łodzi, w dniu 31 marca 1922 г., w rodzinie inteligenckiej Lucjana Teodora Kucharskiego, farmaceuty oraz Józefaty z Kubiszewskich. Rodzeństwo stanowił młodszy brat Jan. Z mias­ tem rodzinnym związana była przez całe swoje życie, łącznie z okresem okupacji niemieckiej. Tu w 1935 r. ukończyła szkołę powszechną i rozpo­ częła naukę w Gimnazjum Ogólnokształcącym im. Emilii Szczanieckiej, którą zmuszona była przerwać z chwilą wybuchu I I wojny światowej. W wa­ runkach okupacji cała rodzina pozostawała w Łodzi, utrzymując się głównie z pracfizycznych;ojciec pracował w aptece w podłódzkim Konstantynowie, matka i brat Jan zarobkowali w fabrykach. Ona sama była sprzedawczynią w sklepie materiałów piśmiennych (1941-1944), a następnie także pracow­ nikiem fizycznym przy budowie okopów (1944-1945). Po zakończeniu wojny i uzyskaniu matury w Spółdzielczym Liceum Handlowym w Łodzi (1946), Jadwiga Kucharska podjęła studia geograficz­ ne na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym Uniwersytetu Łódzkiego, pod kierunkiem wybitnego geografa prof. Jana Dylika. Dodatkowe uczest­ nictwo w zajęciach z etnografii i etnologii zafascynowało Ją i związało na stałe z tym kierunkiem studiów i prac naukowo-badawczych. Od 1949 r. równolegle z geografią studiuje etnografię. W 1951 r. uzyskuje stopień magi­ stra w zakresie geografii, a w roku 1952 magistra etnografii i etnologii. Z geografią wiąże się przejściowo pracą zawodową w Państwowym Insty­ tucie Geologicznym (1948-1949), a następnie w Przedsiębiorstwie Geologiczno-Inżynieryjnym (1952-1956). W roku 1956 rezygnuje jednak z tej pracy na rzecz Zakładu Etnografii UŁ, w którym - po okresie zawieszenia studiów etnograficznych - otwarły się możliwości ich wznowienia i kon­ tynuacji. I tą właśnie decyzją Jadwiga Kucharska wyznaczyła całą swoją późniejszą drogę życiową - nauczyciela akademickiego oraz badacza kultury społeczności wiejskich. Swoje zainteresowania i pasje naukowo-badawcze Jadwiga Kucharska kształtowała w łódzkim środowisku etnograficznym, tworzonym pod kie­ runkiem profesor Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej. Zorganizowanie z ini­ cjatywy tej Uczonej już w 1945 r. Zakładu Etnografii UŁ, powołanie w nie­ długim czasie łódzkiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego oraz Pracowni Etnograficznej I H K M PAN, nawiązanie ścisłej współpracy z łódzkim Muzeum Etnograficznym oraz innymi pokrewnymi placówkami naukowo-badawczymi, podejmowanie interesującej i ważnej dla życia i kul­ tury wsi problematyki naukowej połączonej z badaniami w terenie, a także Jej nieprzeciętna osobowość stworzyły w środowisku łódzkim właściwy kli­ mat do pracy zaangażowanej i twórczej. Jadwiga Kucharska odnalazła �NEKROLOGI 329 w nim swoje miejsce i stała się jego oddanym, aktywnym współtwórcą. I odtąd całe Jej dojrzałe życie związane było z działalnością dydaktyczną i naukowo-badawczą Katedry Etnografii UŁ. Tu po ukończonych studiach uzyskiwała kolejne stopnie naukowe w zakresie etnografii: doktora nauk humanistycznych (1961), doktora habilitowanego (1971), profesora nadzwy­ czajnego (1990) i profesora zwyczajnego (1991), przechodząc także przez wszystkie stopnie stanowisk - od asystenta do profesora włącznie. Wieloletni dorobek profesor Jadwigi Kucharskiej w zakresie kształcenia młodych etnografów był poważny i stanowi trwałą wartość dydaktyczną i wychowawczą. Prowadzone przez Nią wykłady i ćwiczenia były wielo­ kierunkowe i obejmowały etnografię społeczeństw plemiennych, etnografię Europy, etnografię Polski (społeczną), historię etnografii oraz seminarium dotyczące problematyki etnicznej. Zakres obowiązków dydaktyczno-wycho­ wawczych poszerzały jeszcze takie zajęcia jak: opieka nad licznymi pracami magisterskimi, promotorstwo w rozprawach doktorskich, recenzowanie prac habilitacyjnych dla wydawnictw, a także oceny do nominacji profesorskiej. Niekwestionowaną wartość stanowi również Jej dorobek na odcinku prac naukowo-badawczych liczący ok. 90 pozycji bibliograficznych, w tym 4 książki, 75 rozpraw i artykułów (4 pozycje we współautorstwie), 6 recenzji, a ponadto prace redakcyjne: „Łódzkie Studia Etnograficzne" - redaktor naczelny (1981-1990) oraz współredaktor tomu Folklor robotniczej Łodzi. Pokłosie konkursu, „Literatura Ludowa", R. 12/15. Jadwiga Kucharska należała do nauczycieli akademickich, którzy w swej pracy naukowo-badawczej skoncentrowali się przede wszystkim na proble­ matyce związanej z Kaszubszczyzna. Już w czasie pierwszych lat studenckich na geografii uczestniczyła w zespołowych badaniach etnograficznych na obszarze nadmorskiej strefy Kaszubszczyzny. Badaniami objęto wówczas ludność zrzeszającą się w tradycyjnych spółkach rybackich, zwanych maszoperiami. Temat ten mieścił się w ramach ogólnej problematyki Zakładu Etnografii, poświęconej szeroko pojętemu współdziałaniu gospodarczemu i społecznemu mieszkańców wsi. Doskonała organizacja i efektywność tych badań, wkomponowanych w ogólną problematykę różnych form współ­ działania występujących na innych obszarach Polski zdecydowały, że ich wyniki zostały przedstawione na posiedzeniu Komisji Etnograficznej Pol­ skiej Akademii Umiejętności w Krakowie. W niedługim czasie opracowania dotyczące współdziałania oraz spółek gospodarczych o charakterze rodzin­ nym, w tym zwłaszcza maszoperii i górskich zespołów pasterskich, opu­ blikowane zostały w artykułach, pracach zbiorowych oraz monografiach indywidualnych - cieszących się pozytywną oceną środowisk naukowych. Znaczący udział Jadwigi Kucharskiej w wymienionych pracach, zapewniły Jej odpowiednie miejsce w dalszych, pogłębionych studiach nad złożoną problematyką ziemi kaszubskiej. Efektem Jej następnych badań kaszubskich stały się kolejne opracowania, w tym także książkowe. Należą do nich: Tradycyjna organizacja rybołówstwa zespołowego na wybrzeżu kaszubskim, �330 NEKROLOGI będąca podstawą uzyskania stopnia doktora nauk humanistycznych (Wro­ cław 1968, ss. 136) oraz Przemiany struktury społeczno-zawodowej wsi ka­ szubskich w XX wieku (Wrocław 1971, ss. 190), uznanej za rozprawę habili­ tacyjną. Pierwsza z tych pozycji stanowi podsumowanie prawie dwudziesto­ letnich badań terenowych, zarówno stacjonarnych, jak i powierzchniowych, a także archiwalnych oraz literatury przedmiotu dotyczących ludności ry­ backiej miejscowego pochodzenia - zamieszkałej na obszarze przybrzeżnym od Gdańska do Łeby. Zebrano unikalny materiał dotyczący współdziałania w obrębie określonych zespołów rybackich oraz w obrębie całych społecz­ ności lokalnych, kierujących się swoistym samorządem rybackim. Badając istniejące zespoły rybackie od strony ich organizacji oraz wszystkich ryba­ ków z uwzględnieniem ich genealogii zawodowej w obrębie trzech pokoleń, J. Kucharska uzyskała jednorodny i porównawczy materiał, pozwalający wyciągnąć nowe uzasadnione wnioski teoretyczne. UstaUła w nich po raz pierwszy dla tego obszaru, formy organizacyjne rybołówstwa zespołowego i wykazała, jak zespoły maszoperyjne przekształcają się z grup krewniaczych w grupy wyłącznie celowe. Ukazała również, jak wraz z rozwijającym się rybołówstwem kutrowym następuje i ugruntowuje się polaryzacja społeczna i majątkowa rybaków, a także jak nowe możliwości zarobkowe zmieniają w sposób zasadniczy zarówno strukturę poszczególnych rodzin, jak i całych społeczności lokalnych. Tematem kolejnej pozycji wydawniczej stały się przemiany społeczno-zawodowe i kulturowe wsi kaszubskiej. Problematyka przemian podejmo­ wana wówczas często przez socjologów i etnografów polskich, zgodna była z ogólnymi trendami badawczymi występującymi w nauce światowej. Bada­ nia stacjonarne przeprowadzono w trzech wybranych wsiach kaszubskich o różnej strukturze zawodowej: wsi rybackiej, rolniczej i rolniczo-rybackiej. Punktem wyjścia badań był stan gospodarczy i społeczno-kulturowy tych wsi w czasie poprzedzającym I I wojnę światową, punktem docelowym koniec lat sześćdziesiątych. Studium to, które stało się podstawą do uzy­ skania stopnia naukowego doktora habilitowanego w zakresie etnografii, opiera się również na bogactwie materiału terenowego. Analiza procesu przemian, oparta na realiach metodycznie zgromadzonego materiału, po­ zwoliła Jadwidze Kucharskiej stworzyć przekonywujący obraz przemian gospodarczo-społecznych i kulturowych tychże społeczności. Wartość teore­ tyczną opracowania podnosi fakt, że dzięki reprezentatywności wybranych do badań społeczności wiejskich nasuwające się wnioski można odnieść do całego regionu kaszubskiego. Śledząc najważniejszy „kaszubski nurt" zainteresowań naukowych profe­ sor Jadwigi Kucharskiej, należy się również odnieść do Jej ostatnich, wielo­ letnich badań prowadzonych wśród Kaszubów „ziemi bytowskiej", a także badań nad emigrantami kaszubskimi, żyjącymi od połowy X I X w. w Kana­ dzie. Kaszubi okolic Bytowa stanowią peryferyjną, zachodnią część zwar­ tego występowania mowy kaszubskiej, a więc tego obszaru, który był obiek- �NEKROLOGI 331 tem Jej poprzednich badań. Ziemię bytowską zamieszkuje autochtoniczna ludność kaszubska, która w latach 1919-1945 została oddzielona od macie­ rzystego pnia centralnej Kaszubszczyzny i pozostała w granicach państwa niemieckiego. Podstawowym celem podjętych badań było odkrywanie me­ chanizmu przemian w samookreślaniu się mieszkańców wsi okolic Bytowa na przestrzeni ostatnich 70-80 lat. W trakcie badań, do których przygoto­ wywała się zarówno od strony teoretyczno-metodologicznej, jak i metodyki badań terenowych, zgromadzono na podstawie kwestionariuszy, ankiet, a także rozmów i obserwacji uczestniczącej ogromny materiał źródłowy, ukazujący złożoność procesu kształtowania się na tym obszarze więzi regio­ nalnej i narodowej. Problem stanu świadomości etnicznej i narodowej anali­ zowała w dwóch różnych układach odniesienia - w układzie uwarunkowań lokalnych i zewnętrznych. Zagadnienie kształtowania się świadomości regio­ nalnej i narodowej potraktowała jako jeden z aspektów rozległej problema­ tyki etnicznej. Odwołując się do bogatych w tym zakresie doświadczeń, wyniesionych zwłaszcza z badań prowadzonych w społeczeństwie amerykań­ skim, stwierdziła, że w Polsce istnieją nadal uwarunkowane etnicznie zróż­ nicowania kulturowe - czego przykładem są Kaszubi bytowscy. Ich odmien­ ność wyraża się nie tylko w różnych losach historycznych, w specyfice językowej i kulturowej, ale także w różnorodnych formach i kierunkach ruchu narodowego. W rozwoju dziejowym Kaszubszczyna obszaru bytowskiego nie asymilowała się z kulturą niemiecką. Stosowany wobec niej przymus nie przyniósł pożądanych rezultatów, ponieważ nie dokonała się w tam w skali powszechnej zmiana etnicznej świadomości mieszkańców, którzy nadal zachowują swoją odrębność językową oraz podtrzymują histo­ ryczną wspólnotę losów związanych z całą Kaszubszczyzna. Studium profesor Jadwigi Kucharskiej pt. Kształtowanie się świadomości regionalnej i narodowej ludności kaszubskiej okolic Bytowa (wyd. Uniwer­ sytetu Łódzkiego, 1985 r.) stanowi cenne uzupełnienie badań, prowadzonych m.in. przez historyków, socjologów kultury oraz etnografów, na temat kształtowania się świadomości narodowej i społecznej Polaków, w tym zwłaszcza warstwy chłopskiej. Szczególnym układem odniesienia dla badań nad etniczną i narodową świadomością Kaszubów stała się dla profesor Jadwigi Kucharskiej „enkla­ wa mowy kaszubskiej" w Kanadzie (w stanie Ontario). Stanowi ją ludność kaszubska przybyła tam w połowie XLX wieku. Dwukrotny pobyt naukowy w Kanadzie (1977 i 1978) pozwolił Jej zgromadzić zasoby materiałów źród­ łowych, które stały się podstawą nowych opracowań i publikacji. Przede wszystkim wymienić tu należy studium pt. Poszukiwanie tożsamości kulturo­ wej ludności kaszubskiej w Polsce i Kanadzie (Łódź 1993, Łódzkie Studia Etnograficzne, t. 32, ss. 136), stanowiące podsumowanie Jej wieloletnich na ten temat badań i przemyśleń. Trzeba jednak zaznaczyć, że wymieniona pozycja wydawnicza nie miała być „ostatnim słowem" profesor Jadwigi Kucharskiej o Kaszubszczyźnie. Najnowsze, prowadzone przez Nią od paru �332 NEKROLOGI lat intensywne badania terenowe na południowym obszarze Kaszub miały stanowić dopełnienie Jej niezwykłej wytrwałości w poznawaniu i opisywaniu tego pięknego i oryginalnego regionu ziem polskich. Problematyka badań dotyczyła zmian w stylu życia mieszkańców wsi, międzypokoleniowego prze­ kazu tradycji kulturowych oraz opozycji zachodzącej pomiędzy „swoimi" i „obcymi". Niestety, prac tych nie było Jej jdane ukończyć. Charakteryzując ów niewątpliwie wielki dorobek naukowy profesor Jadwigi Kucharskiej w badaniu Kaszubszczyzny - o którym śmiało można napisać, że stanowi „dzieło Jej życia" - nie należy pomijać innych zainteresowań i osiąg­ nięć. Jak wskazuje bibliografia, uczestniczyła Ona także w pracach zbiorowych Zakładu Etnografii UŁ na obszarze Zagłębia Bełchatowskiego, na Kujawach i w Kieleckiem. Jak to już podkreślano, cechą szczególną wszystkich opraco­ wań Jadwigi Kucharskiej było maksymalne korzystanie z tzw. „źródeł wywoła­ nych", gromadzonych przez Nią osobiście lub pod Jej bezpośrednim kierow­ nictwem podczas badań terenowych. Reprezentowała bowiem ten kierunek w etnografii, który badania terenowe traktuje nie tylko jako źródło, ale jako podstawową metodę nauk etnologicznych. W związku z zajęciami dydaktycznymi i badaniami J. Kucharska wyjeż­ dżała na stypendia naukowe bądź zaproszenia do Niemieckiej Republiki Demokratycznej, Austrii, Szwecji, Finlandii, Kanady oraz na Węgry. Uczestniczyła także w licznych konferencjach krajowych i zagranicznych 0 charakterze międzynarodowym, referując wyniki swych badań oraz re­ prezentując etnografię polską poza granicami naszego kraju. Brała ponadto udział w przygotowywaniu różnych ekspertyz dotyczących programowania badań naukowych oraz innych przedsięwzięć podejmowanych przez instytu­ cje lub osoby indywidualne działające w sferze Jej zainteresowań i specjal­ ności naukowej. Jej artykuły publikowane były w czasopismach krajowych 1 zagranicznych. Wiele z nich, podobnie jak i recenzje, przenosiło na grunt polski wiedzę i doświadczenia etnologów innych krajów. Działalność Jadwigi Kucharskiej w życiu organizacyjno-naukowym do­ tyczyła przede wszystkim czynnego uczestnictwa w posiedzeniach i pracach swego Filozoficzno-Historycznego Wydziału na Uniwersytecie. Kilkakrotnie zasiadała w międzywydziałowej komisji rekrutacji kandydatów na studia etnograficzne i archeologiczne, była członkiem Senackiej Komisji ds. Ochro­ ny Mienia Społecznego oraz pełnomocnikiem ds. współpracy z woj. słup­ skim. Od 1950 r. aktywnie uczestniczyła w pracach Oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, pełniąc kolejno funkcję skarbnika, sekreta­ rza, prezesa Oddziału, a od 1983 r. także członka Zarządu Głównego. W ro­ ku 1981 została redaktorem naczelnym „Łódzkich Studiów Etnograficz­ nych". W latach 1975-1983, jako członek KomitetuNauk Etnologicznych PAN, brała udział w pracach Komisji do Badań Rybołówstwa Tradycyjnego i Ochrony Jego Zabytków oraz w Komisji do Badań nad Współczesnością. W latach 1975-1977 uczestniczyła w pracach Komitetu Nauk Socjologicz­ nych PAN, jako członek Sekcji Nauk Etnograficznych. Należała również do �333 NEKROLOGI Łódzkiego i Gdańskiego Towarzystwa Naukowego, Polskiego Towarzystwa Socjologicznego, Towarzystwa Nautologicznego. Współpracowała z Inter­ dyscyplinarnym Instytutem Naukowo-Badawczym Struktur i Przemian Spo­ łecznych Wsi Polskiej. Poprzez swą niestrudzoną aktywność naukowo-badawczą nawiązała współpracę z pokrewnymi ośrodkami zagranicznymi: Katedrą Etnografii Uniwersytetu Wiedeńskiego (1975 - pobyt z wykładami), Instytutem im. J. Lipsa w Lipsku, Instytutem Etnografii Uniwersytetu w Helsinkach, Instytutem Etnografii Niemieckiej Akademii Nauk w Berlinie, ośrodkami etnograficznymi w Szwecji, a także Katedrą Etnografii w Ottawie. Łódzkie środowisko naukowe - doceniając znaczenie Jej rzetelnego wkładu w rozwój nauki polskiej - uhonorowało Ją wieloma odznaczeniami i nagrodami. Wszyscy, którzy znali bliżej profesor Jadwigę Kucharską wiedzą, że należała do osób niezwykle odpowiedzialnych, wytrwałych w pracy, a przy tym przyjaznych dla ludzi i wyjątkowo skromnych. Wypływało to prawdo­ podobnie z wrodzonych cech psychicznych, wychowania w domu rodzin­ nym, ale może także z daru umiejętnego dokonywania wyboru - zawsze zgodnego z uznawanymi przez siebie wartościami i własną postawą życiową. Podejmowała tematy, które Ją interesowały pod względem naukowym; w ich realizacji widziała również głęboki sens społeczny. Potwierdzeniem tego są Jej wieloletnie i wielokierunkowe studia nad Kaszubszczyzna. Wszy­ stko to wpływało niewątpliwie na stan Jej wielkiej, wewnętrznej równowagi. Całokształt twórczości profesor Jadwigi Kucharskiej wskazuje również, że w centrum Jej zainteresowań naukowo-badawczych był zawsze Człowiek - ze wszystkimi jego problemami i uwikłaniami natury psychicznej, społeczno-kulturowej i światopoglądowej. Żegnamy Ją z głębokim żalem. Maria Biernacka � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2fc09836fe7db8071da4c8a61b097469.pdf c2aae0b251d0e01613315e6c9c63b670 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:802 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:737 Title A name given to the resource Chün bajna / ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.2, s.81-146 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Część JA A T Y II К U Ł Y „Etnografia Polska", t. X V I I , z. 2 J A C E K OLĘDZKI CHUN BAJNA Motto: Ich niemal nadludzka obojętność spra­ wiała, że zdawali się wypaleni... ...nie potrafiłem w y c z y t a ć nic określonego z ich wejrzenia, jakby rozświetlonego od wewnątrz. Alfred Kubin, Po tamtej stronie TJ nas i w M o n g o l i i w stosunku do m y ś l i B u d d y , p r z e k s z t a ł c o n e j w n u r t lamaizmu, u t r z y m u j e s i ę ( p r z y j ę t y z r e s z t ą z k r ę g ó w europocentrycznych) nie k w e s t i o n o w a n y na ogół stosunek zdecydowanie k r y t y c z n y . P r z y p o ­ mina to kwalifikowanie wierzeń przedchrześcijańskich jako „pogańskich", a w i ę c b a r b a r z y ń s k i c h . W rejestrze „ i d e o w y c h g r z e c h ó w " l a m a i z m u w y ­ m i e n i a s i ę jego z w i ą z e k ze stanem gospodarki (a zatem bytu), demografii (spadek populacji n a r o d u mongolskiego do c z a s ó w rewolucji), m e d y c y n y , c h o r ó b (klasztory m i a ł y b y ć rozsadnikami jednej z n a j g r o ź n i e j s z y c h cho­ r ó b wenerycznych), wreszcie z poziomem o ś w i a t y , a t a k ż e charakterem samego ducha c z ł o w i e k a — zniewoleniem go n i e p o j ę t y m r y t u a l i z m e m , k t ó r y s z c z e g ó l n i e z ł o w r o g ą r o l ę o d e g r a ł w stosunku do szerokich rzesz pasterzy *. Wiele z t y c h z a r z u t ó w m o ż n a o b a l i ć . P o z o s t a ń m y t y l k o p r z y ostatnich, o d w o ł u j ą c s i ę do a u t o r y t e t u znakomitego znawcy przedmiotu, j a k i m jest prof, d r B . Rinczen — o s o b i s t o ś ć ł ą c z ą c a szerokie zainteresowania nauko­ w e z p o d s t a w ą z a s ł u ż o n e g o dla M o n g o l i i s p o ł e c z n i k a i p a t r i o t y . Rinczen a n a l i z u j ą c znany f a k t w i e l k i e j liczby ł a m ó w ( w e d ł u g I . Majskiego na po­ c z ą t k u X X w . ponad 100 000 m ę ż c z y z n , p r z y o g ó l n e j liczbie m i e s z k a ń c ó w ponad 600 000; a w e d ł u g A . Pozdniejewa o k o ł o 1887 r. stosunek ł a m ó w S. К o j ł o, Kościół lamaicki w Mongolii, „Człowiek i Światopogląd", 1970 nr 11 s. 111-135; t e n ż e , Etapy przemian rewolucyjnych w Mongolii, „.Przegląd Orientalistyczny", 1971 nr 2/78/, s. 134. 1 6 — Etnografia Polska. XVII/2 �82 JACEK OLĘDZKI do l u d n o ś c i m ę s k i e j m i a ł się w y r a ż a ć w liczbach 5 : 8) stwierdza, że w ś w i ą t y n i a c h i klasztorach, k t ó r y c h b y ł o blisko 3 000, o d p r a w i a n o nie t y l k o r y t u a l n o - m i s t y c z n e p r a k t y k i religijne, lecz r ó w n i e ż uczono i to licz­ n y c h z a j ę ć czy p r o c e d e r ó w o n i e b ł a h y m znaczeniu k u l t u r o t w ó r c z y m . R i n ­ czen wskazuje na i n n y jeszcze — j a k się w y d a j e — n i e z w y k l e w a ż n y f a k t s p o ł e c z n y : ,,[...] u k o ń c z e n i e s z k o ł y klasztornej nie z o b o w i ą z y w a ł o do- s ł u ż ­ b y w aparacie a d m i n i s t r a c y j n y m cesarstwa m a n d ż u r s k o - c h i ń s k i e g o , a i c h synowie [chodzi o s y n ó w a r a t ó w — JO] w p r z y s z ł o ś c i nie m u s i e l i z g i n a ć k a r k u w kancelariach k s i ą ż ą t l e n n y c h i n a m i e s t n i k ó w cesarza m a n d ż u r ­ skiego. J e ż e l i p r o s t y hodowca b y d ł a posłał swoje dziecko do takiej szkoły, to b y ł przekonany, że s p e ł n i ł d o b r y uczynek i przez to z d o b ę d z i e z a s ł u g i religijne, że jego s y n stanie się u c z o n y m l u b co najmniej człowie­ k i e m u m i e j ą c y m c z y t a ć i p i s a ć [...]" [ p o d k r e ś l e n i e — J.O.]. A zatem l a m a i z m s p r z y j a ł k s z t a ł t o w a n i u się u pogardzanych przez no jo­ nów pasterzy silnego poczucia w ł a s n e j g o d n o ś c i — b r a k u k o m p l e k s ó w z w i ą z a n y c h z pochodzeniem s p o ł e c z n y m . Z j a w i s k o owej g o d n o ś c i osobistej o b s e r w o w a ć m o ż n a do dziś, p r z y c z y m k a ż d o r a z o w o rodzi się refleksja o kompleksach s p o ł e c z n y c h w i e j s k i c h ś r o d o w i s k Europy. 2 Głosicielom poglądów o pośredniej i bezpośredniej odpowiedzialności l a m a i z m u za stan sanitamo-epidemiologiezny w przedrewolucyjnej M o n ­ g o l i i n a l e ż a ł o b y w s k a z a ć na n i e w y s t ę p o w a n i e j a k i c h k o l w i e k z w i ą z k ó w m i ę ­ dzy systematycznie p o w t a r z a j ą c ą s i ę e p i d e m i ą g r y p y azjatyckiej a k t ó r y m ś s p o ś r ó d a k t u a l n y c h s y s t e m ó w ideologicznych A z j i . Natomiast nie m o ż n a c a ł k i e m z a n e g o w a ć t y c h s ą d ó w , k t ó r e w s k a z u j ą na h a m u j ą c ą r o l ę l a m a i ­ z m u w r o z w o j u p o p u l a c y j n y m n a r o d u mongolskiego przed r e w o l u c j ą . W ł ą ­ czenie znacznego procentu m ę ż c z y z n do wieloletniej s ł u ż b y klasztornej nie s p r z y j a ł o r o z w o j o w i rodziny, p r z y r o s t o w i n a t u r a l n e m u . N i e w ą t p l i w i e t e ż l a m a i z m w p ł y w a ł poprzez swoje z a ł o ż e n i a ideowe na o s ł a b i a n i e a k t y w n o ­ ści ż y c i o w e j szerszych rzesz s p o ł e c z n y c h , k s z t a ł t o w a ł postawy bierne. B y ł pod t y m w z g l ę d e m zasadniczo n o w ą k o n c e p c j ą ś w i a t o p o g l ą d o w ą w stosun­ k u do szamanizmu. A l e t e ż jeśli l a m a i z m p r z y p i e c z ę t o w a ł k s z t a ł t o w a n i e się postaw n i e a g r e s y w n o ś c i pasterzy w stosunku do licznych i nieraz bardzo o d l e g ł y c h n a r o d ó w , to z a s ł u g ą r e w o l u c y j n y c h p r z e o b r a ż e ń po' 1921 r o k u jest bezsporny fakt w s t r z y m a n i a procesu „ o b u m i e r a n i a " n a r o d u m o n g o l ­ skiego . 3 W szkicu t y m nie c h c i a ł b y m p o s t ę p o w a ć t r o p e m w y d a w a n i a o p i n i i , przy k t ó r y c h jeden system ideologiczny z y s k i w a ć ma na negowaniu wcze­ ś n i e j s z y c h p o j ę ć ideowych. B y ł o b y to sprzeczne nie t y l k o ze w s p ó ł c z e s n y W. F o r m a n , В. R i n c z e n , Lamajskie maski taneczne. Cam Erlika w golii, Warszawa 1970, s. 40. Por. W. D y n o w s k i , Współczesna Mongolia, Wrocław 1968, s. 34 i n. 2 3 Mon­ �CHÜN B A J N A 83 m i p r z e m y ś l e n i a m i takich uczonych, j a k C. L . Strauss, G. G u r v i t c h , К . R. Popper czy В. M a l i n o w s k i , ale r ó w n i e ż z h i s t o r y c z n y m w k ł a d e m do h u m a n i s t y k i m y ś l i marksowskiej. Dzieło c z ł o w i e k a o k r y t e p a t y n ą czasu i to nie t y l k o d z i e ł o materialne, lecz w tej samej mierze duchowe, zawsze i w s z ę d z i e b u d z i ć p o w i n n o po­ dziw. N i e c h o d z i ł o b y j e d n a k w y ł ą c z n i e o postulat emocjonalnych odnie­ s i e ń do r z e c z y w i s t o ś c i m i n i o n e j , lecz w m i a r ę m o ż l i w o ś c i p o g ł ę b i o n e spoj­ rzenie na przedmiot, k t ó r y c z ę s t o b y w a u j m o w a n y (szczególnie w licznych relacjach dziennikarskich) w stwierdzeniu, że dawniej w M o n g o l i i b y ł o źle, a obecnie jest dobrze czy lepiej albo coraz lepiej. P r z y j m u j ą c o c z y w i ś c i e ostatni c z ł o n tego s ą d z e n i a w y p a d a p o s ł u ż y ć się p r z y t y m b a n a l n y m stwierdzeniem, ż e nic nie rodzi się w p r ó ż n i . N i e ulega najmniejszej w ą t ­ pliwości, ż e Mongolia p o ś r ó d k r a j ó w zaliczanych do „ o b o z u socjalistycz­ nego" w y r ó ż n i a się zdecydowanie pod w z g l ę d e m g ł ę b o k i c h p r z e o b r a ż e ń światopoglądowych. Trzeba b o w i e m p o w i e d z i e ć , że j a k onegdaj całość życia tego n a r o d u przesycona b y ł a t r e ś c i a m i lamaizmu, tak dziś (w sytuacji istnienia t y l k o jednego o ś r o d k a instytucjalno-oficjalnego k u l t u religijnego i l i c z ą c e g o za­ l e d w i e 105 ł a m ó w ) system z a c h o w a ń s p o ł e c z n y c h M o n g o ł ó w k i e r o w a n y jest z m o ż l i w ą w t y c h w a r u n k a c h k o n s e k w e n t n o ś c i ą poprzez d y r e k t y w y w y k s z t a ł c o n e na gruncie ideologii ś w i e c k i e j . 4 N i e z n a j d u j ą c w t y m miejscu m o ż l i w o ś c i r o z w a ż e n i a k o n t e k s t u c z y n ­ n i k ó w i s t o t n y c h dla omawianego' przedmiotu, t a k i c h j a k : p o ł o ż e n i e M R L m i ę d z y d w o m a n a j p o t ę ż n i e j s z y m i o ś r o d k a m i ideologicznymi w s p ó ł c z e s n e ­ go socjalizmu — ZSRR i C h R L ; s w o i s t o ś ć ś r o d o w i s k a w a r u n k u j ą c a zna­ czenie gospodarki hodowlanej, p o ś r e d n i o zaś s p r z y j a j ą c a r o z l e g ł y m k o n ­ t a k t o m , w y m i a n i e d ó b r , h a n d l o w i , a w przeszłości podbojom m i l i t a r n y m ; wreszcie t y p „ f e u d a l i z m u pasterskiego", k t ó r y nie s t w o r z y ł znanych n a m z Europy ostrych przedziałów społeczno-kulturowych między uprzywilejo­ w a n y m i i i c h poddanymi, a co z t y m się w i ą ż e t r a d y c j i s p o ł e c z n y c h ogra­ n i c z e ń , p o d z i a ł ó w , k o m p l e k s ó w , to z n o w u w y g ó r o w a n y c h a m b i c j i i t p . — o g r a n i c z ę s i ę do p r ó b y rozpoznania ideowego czynnika b u d d y z m u w n u r c i e lamaistycznym. B ę d ę s t a r a ł się p r z e ś l e d z i ć jego w p ł y w na w s p ó ł c z e s n ą w y o b r a ź n i ę , zachowania i t p . w zakresie w y b r a n y c h z a g a d n i e ń ś w i a t o p o g l ą ­ d o w y c h . P r a g n ę t e ż od r a z u p o w i e d z i e ć , że s t a r a ć się b ę d ę d o w i e ś ć z a 5 4 F o r m a n , E i n c z e n , op. cit., s. 135, przypis 108. Zagadnienie to jest m. in. przedmiotem obszernych rozważań w pracy: W. D y n o w s k i , Współczesna Mongolia (Wrocław 1968, s. 43 i п., w szczególności przy­ pis 11), w której autor wskazuje na tezę B. J . W ł a d i m i r c o w a o odmien­ ności, w stosunku do Europy, systemu feudalnego w Mongolii; do tez Władimircowa i Dynowskiego nawiązuje moja praca zamieszczona w: Studia mongolskie, Wrocław 1969, s. 99 i n. 5 �84 J A C E K OLĘDZKI leżności między współczesną mongolską formułą re­ alizacji ideałów socjalizmu a tradycją religijną w tym kraju. Z a w a r t e w a r t y k u l e m a t e r i a ł y s t a n o w i ą s k r o m n ą część stosunkowo o b f i t y c h w i a d o m o ś c i , j a k i e zgromadzone z o s t a ł y w latach 1963-1968 w cza­ sie p i ę c i u ekspedycji n a u k o w y c h pod k i e r o w n i c t w e m prof. dr. W i t o l d a D y n o w s k i e g o . M a t e r i a ł y te zaledwie w s k r o m n y m s t o p n i u s ł u ż y ć t e ż m o ­ g ą rozstrzyganiu trudnego i z ł o ż o n e g o zagadnienia, j a k i m w s z ę d z i e s ą „ p r z e o b r a ż e n i a ś w i a t o p o g l ą d o w e " . P r z y w y b o r z e ź r ó d e ł nie p o t r a f i ł e m ustrzec s i ę przed u j ę c i e m s u b i e k t y w n y m . W y d a j e się jednak, że t w o r z y ono p e w n ą z w a r t ą całość, w i ą ż ą c f a k t y z p r z e s z ł o ś c i i t e r a ź n i e j s z o ś c i . Ca­ łość opracowania s k ł a d a s i ę z p i ę c i u zasadniczych części, g r u p u j ą c y c h pod o d p o w i e d n i m i h a s ł a m i rodzaje r o z p a t r y w a n y c h w s k a ź n i k ó w . Oto owe c z ę ­ ści i p r ó b a i n t e r p r e t a c j i zgromadzonych d a n y c h : 6 I . T r e ś ć i f o r m a k u l t u „ o ł t a r z y d o m o w y c h " ( j u r t o w y c h ) a rozumienie i funkcje z a ł o ż e ń d o k t r y n a l n y c h lamaizmu. Jako w s k a ź n i k i p r z y j ę t o : a) p r z y w i ą z a n i e m i e s z k a ń c ó w danej j u r t y do t r a d y c j i r e l i g i j n e j , w y r a ż a j ą c e się w posiadaniu (lub nieposiadaniu) obie­ k t ó w sakralnych, w szczególności k a p l i c z k i (guugerwaa) oraz k s i ą g Altangerel i Dżadamba; b) rodzaj p r z e c h o w y w a n y c h w kapliczkach s y m b o l i oraz interpretacja i c h przeznaczenia, „ p o w i n n o ś c i " ; c) rodzaje o f i a r i c z ę ­ s t o t l i w o ś ć i c h s k ł a d a n i a przed k a p l i c z k a m i ; d) zbiorowe (w szerszym gro­ nie) czytanie k s i ą g r e l i g i j n y c h i k o n t e m p l o w a n i e t r e ś c i m a l a r s k i c h w y o b r a ­ ż e ń ż y c i a i d z i a ł a l n o ś c i B u d d y (tyb. Thang-ka, c z y l i jego mistycznego t r w a ­ nia) n p . : w y o b r a ż e n i a pod o g ó l n y m nazwaniem sanskryckim Mándala, czy­ l i k r ę g i , albo k s i ę g i d o t y c z ą c e z a w a r t o ś c i R y g w e d y , k t ó r e znane s ą na obszarze I n d i i , T y b e t u i M o n g o l i i j a k o — Mándala Amitayus; Budda nie­ zmierzonego l u b n i e s k o ń c z o n e g o ż y w o t a ; Mándala Awalokiteśwara, Bodhisattwa — „ W ł a d c a s p o g l ą d a j ą c y w d ó ł " ; Mándala Maitreya, mong. M a j dari — w e d ł u g d o k t r y n y „ m a ł e g o w o z u " — P r z y s z ł y Budda; panteony b ó s t w i d e m o n ó w , najczęściej w k o n t e k ś c i e centralnego w y o b r a ż e n i a Tsongkhapy — mong. Bogdo Lam — z w a n y c h Cogszin; „ k r ę g i ś w i a t a " — kodeksy moralne n a k a z ó w r e l i g i j n y c h (sanskr. Bhavacakramudrá, mong. Sansaryjn chiirde) . 7 6 Systematycznymi badaniami stacjonarnymi (w latach 1966-1968) objęto ok. 150 reprezentantów środowiska pasterskiego w centralnym aj maku, w somonie Bajan i somonach sąsiadujących. Badania te uzupełniłem wcześniejszymi materiałami (z 1963 r.) o charakterze sondażowym. Pochodzą one z okolic Charchorin, Chanch, Cecerleg, Czojbałsan, Mandał-Gobi, Muren, z pojedynczych jurt na trasach podróży oraz z Ułan Bator i okolic. W polskiej nauce pierwsze próby ogólniejszych opracowań lamaizmu podjął: A. L a t u s e k , Ikonografia mongolskiego lamaizmu, [w:] Studia mongolskie, s. 1157 �CHÜN B A J N A Dane zgromadzone w 85 ś r o d o w i s k u pasterskim s k o n f r o n t o w a n e z opiniami ł a m ó w aktualnie w y p e ł n i a j ą c y c h swoje o b o w i ą z k i w zostały klaszto­ rze Gandantegeziling, c z y l i ( „ p r z e p e ł n i o n y m r a d o ś c i ą m a h a j a n y " ) w Ułan B a t o r oraz z r e c e p c j ą t r e ś c i b u d d y z m u w ś r ó d p r z e d s t a w i c i e l i ś r o d o w i s k a i n t e l e k t u a l n e g o M o n g o l i i (uczeni, a r t y ś c i ) . I I . K s z t a ł t o w a n i e się w s p ó ł c z e s n y c h p r a k t y k komemoratywnych. Jako w s k a ź n i k i p r z e o b r a ż e ń p r z y j ę t o : a) o p i n i e na t e m a t l o s ó w c z ł o w i e k a po ś m i e r c i , i s t n i e n i a duszy, sensu ideowego d a w n y c h p r a k t y k ż e g n a n i a z m a r ­ ł y c h i w s p ó ł c z e s n y c h o f i c j a l n y c h f o r m p o c h ó w k u ; b) cmentarze somonowe i cmentarz w U ł a n Bator, sposoby c h o w a n i a z m a r ł y c h i p r z e j a w y n o w y c h z a c h o w a ń m a g i c z n y c h ; c) w z o r c o w e ceremonie pogrzebu ś w i e c k i e g o ; d) ż y - -123; t e n ż e , Ikonografia mongolskiego lamaizmu, „Przegląd Orientalistyczny", nr 2/70; 1969 s. 115-126; obszerne przypisy i w s t ę p do cytowanej pracy: F o r m a n , E i n e z e n , op. cit., s. 107-136. Pionierskie na gruncie polskim prace Latuska — z oczywistych p o w o d ó w — nie pozwalają uzyskać szczegółowszych wiadomości na temat percepcji lamaistycznej doktryny przez szersze kręgi społeczeństwa mongol­ skiego. Przy niniejszej pracy korzystałem z klasycznych już studiów obcojęzycznych oraz z tych dzieł i drobnych opracowań, które poświęcone zostały wierzeniom l u d ó w A z j i Środkowej. Oto najważniejsze spośród wykorzystanych pozycji: A. P o z d n i ej e w, Oczerki byta buddijskich monastiriej i buddyjskogo duchowieństwa w Mon­ golii w swiazi z otnoszenijami siego poslednjego к narodu, Sanktpietierburg, 1887; E . P a n d e r , Das lamaistische Pantheon, „Zeitschrift fur Ethnologie", 21: 1889, s. 44-78; A . G r ü n w e d e l , Mythologie du Buddhisme au Tibet et en Mongolie, Leipzig 1900; S. F . O l d i e n b u r g , Matierjaly po buddijskoj ikonografii, „ S b o m i k Muzieja po Antropologii i Etnografii", 3: 1901 oraz 4: 1903; A . D. R u d n i e w , Zamietki o tiechnikie buddijskoj ikonografii u sowriemiennych zurczinow chudożnikow, tamże, 5: 1905, s. 3-15; J . Нас к i n , L a sculpture indienne et tibétaine au Musée Guimet, Paris 1931, t e n ż e , Mythologie du Lamaisme, fw:] Mythologie Asiatique Illustrée, Paris 1928, s. 121-162; A. L . W a d d e l l , The Buddhism of Tibet or Lamaism, Cambridge 1934 (2 wyd.); S. H u m m e l , Geschichte der tibetischen Kunst, Leipzig 1953, L . J i s l , V. S i s , J . V a n i š , Tibetische Kunst, Prag 1958; L . J i s l , Uměni starého Mongolska, Praha 1961; N. M. S z c z e p i e t i e l n i kow, Architiektura Mongolii, Moskwa 1960; A. M o o k e r j e e , Tantra-Kunst, Basel 1968; osobno pragnę w y m i e n i ć opracowania ogólne polskich religioznawców bądź tłumaczenia religioznawców obcych; E . D ą b r o w s k i , Buddyzm, [w:] Religie Wschodu, Lublin 1962, s. 133-153; K . K o t a ń s k i , Buddyzm, [w:] Zarys dziejów religii, Warszawa 1968, s. 691-733; S. K a ł u ż y ń s k i , Religie Tybetu oraz Religie Azji Środkowej i Syberii, tamże s. 116-136; A. L . В a s h a n , Indie Warszawa 1964; ponadto oddzielną zupełnie grupę opracowań, z których podaję tylko naj­ ważniejsze, W. К o pу 1 o w, Religioznyje wierowanija siemiejnyje obriady i żertwoprinoszenija siewiero-bajkalskich buriat szamanistow, Irkuck 1886; G . E . К a g a ­ r ó w , Mongolskije «obo» i ich etnograficzeskije paralleli, Leningrad 1927; U . H a r v a , Die Religiosen VorstellMngerc der altaischen Vólker, Helsinki 1938; К. V. W j a t k i n a, Mongoly Mongolskoj Narodnoj Riespubliki, „Wostoczno-aziatskij etnograficzeskoj sbomik", 60: 1960, s. 159-269; S. K a ł u ż y ń s k i , Szamanizm, „Euhemer", 1963 2(33), s. 63-81; i inne. t �86 J A C E K OLĘDZKI w o t n o ś ć i r o z w ó j z a c h o w a ń lamaistyczno-synkretycznych z w i ą z a n y c h z pa­ m i ę c i ą o z m a r ł y c h (teksty k o m e m o r a t y w n e na m ł y n k a c h m o d l i t e w n y c h , ł o p a t k i baranie, n a b o ż e ń s t w a ż a ł o b n e i n a j w a ż n i e j s z e ś r o d k i w y r a z u t y c h nabożeństw, zapewniających ich trwałość). I I I . Odwaga i b o j a ź ń . I n d y f e r e n t n o ś ć i racjonalistyczna refleksja nad z a l e ż n o ś c i ą t r a g e d i i losowej jednostek od i c h p a s y w n o ś c i w m y ś l e n i u i d z i a ł a n i u p r a k t y c z n y m . Jako w s k a ź n i k i p r z y j ę t o : a) chün bajna — j e d n ą z t r a d y c y j n y c h f o r m z a c h o w a ń w obliczu n a g ł e j ś m i e r c i , p o r a ż e n i a g r o ­ m e m ; b) t r a d y c y j n e zachowania t o w a r z y s z ą c e chiin bajna; c) opinie na t e m a t p r a w fizycznych, k t ó r e w p r z y p a d k u w y ł a d o w a ń atmosferycznych n a l e ż a ł o b y (lub nie n a l e ż a ł o b y ) p r z e s t r z e g a ć w d z i a ł a l n o ś c i c z ł o w i e k a . I V . T r w a ł o ś ć p r z e s ą d u w e w s p ó ł c z e s n y c h zachowaniach s p o ł e c z n y c h ś r o d o w i s k a pasterskiego i wielkomiejskiego. Jako w s k a ź n i k i p r z y j ę t o : a) nowe p r z e j a w y m a g i i zapobiegawczej, z w i ą z a n e z p r a k t y k a m i p r z y owoo; b) miejskie p r z e s ą d y n a w i ą z u j ą c e do m i t y c z n y c h postaci czótgóra i sawdaga. Osobną kategorię wskaźników współczesnych przeobrażeń światopoglą­ d o w y c h s t a n o w i ą wzorce a u t o r y t e t u , i n s t y t u c j e i k o n k r e t n a i c h d z i a ł a l n o ś ć pod k i e r o w n i c t w e m К С Mongolskiej P a r t i i L u d o w o - R e w o l u c y j n e j . V . S p o ł e c z n o - i d e o w a d z i a ł a l n o ś ć instancji p a r t y j n y c h w ś r ó d szerokich rzesz s p o ł e c z e ń s t w a . W s k a ź n i k i : a) p r o g r a m d z i a ł a l n o ś c i i n s t y t u c j i ulaan bulan — „ c z e r w o n y k ą c i k " ; b) p r o g r a m d z i a ł a l n o ś c i i n s t y t u c j i ulaan majćhan — „ c z e r w o n y n a m i o t " ; c) ogrody zabaw i c h w a ł y p r z o d o w n i k ó w p r a ­ cy, otaczane p o m n i k a m i 4 z w i e r z ą t —• owcy, k r o w y , konia, w i e l b ł ą d a — s y m b o l i z u j ą c y c h znaczenie gospodarki hodowlanej i zarazem t r u d pasterzy; d) nadaam — apoteoza r u d y m e n t a r n y c h c n ó t s p o ł e c z n y c h w p o w i ą z a n i u ze ś w i ę c e n i e m k o l e j n y c h rocznic r e w o l u c j i ; e) somonowy sekretarz p a r t i i — k o n t y n u a t o r e m wzorca a u t o r y t e t u czynnego — u c z e s t n i c z ą c e g o w zacho­ waniach zbiorowości. * P r z y s t ą p m y obecnie do analizy pierwszej g r u p y w s k a ź n i k ó w — t r e ś c i i f o r m y k u l t u „ o ł t a r z y d o m o w y c h " , i c h f u n k c j i , przede w s z y s t k i m z a ś s p o s o b ó w rozumienia dziś przez szersze rzesze s p o ł e c z e ń s t w a ( g ł ó w n i e pa­ sterskiego) z a ł o ż e ń d o k t r y n a l n y c h i sensu ideowego lamaizmu. D o d a ć j e ­ szcze n a l e ż y , że nasza analiza nie u w z g l ę d n i a o p i n i i przedstawicieli m ł o ­ dego pokolenia. F a k t e m b o w i e m jest, że pokolenie to (urodzone po 1925 roku) zachowuje do t r a d y c j i r e l i g i j n y c h stosunek na o g ó ł o b o j ę t n y . Ś w i a d ­ czy o t y m n i e o b e c n o ś ć w j u r t a c h n a j m ł o d s z y c h i m ł o d s z y c h m a ł ż e ń s t w p r z e d m i o t ó w sakralnych. J e ś l i s i ę z d a r z a j ą , t o s p e ł n i a j ą r o l ę cennego �CHÜN B A J N A 87 p r z e d m i o t u l u b dzieła sztuki. A l e nie jest w y k l u c z o n e , że w i d o c z n y b r a k p r z e d m i o t ó w sakralnych w j u r c i e j a k o o b i e k t ó w k u l t u wcale nie ś w i a d c z y 0 t y m , że gospodarze nie ż y w i ą u c z u ć r e l i g i j n y c h . W k i l k u przypadkach z e t k n ą ł e m s i ę z f a k t e m u k r y w a n i a s a k r a l i ó w w samej jurcie. Sposoby s ą r o z m a i t e : p r z e t r z y m y w a n i e p r z e d m i o t ó w k u l t o w y c h pod obrazami i foto­ g r a f i a m i r o d z i n n y m i , w biblioteczkach z a s ł o n i ę t y c h p o r t r e t a m i dostojni­ k ó w i i n . B y ć m o ż e c z ę s t s z y m jeszcze sposobem jest w y k o r z y s t y w a n i e s c h o w k ó w w spichrzach. T r a d y c y j n y o ł t a r z w z o r o w a n y b y ł na o ł t a r z a c h w domach ł a m ó w . W po­ mieszczeniach t y c h z d a r z a ł o się, że cała ś c i a n a na w p r o s t w e j ś c i a (po­ dobnie j a k w ś w i ą t y n i ) m i m o n i e w i e l k i c h r o z m i a r ó w całego' d o m u z a j ę t a b y ł a na o b i e k t y religijne. P o d s t a w ę o ł t a r z a s t a n o w i ł y skrzynie (3 g ł ó w n e 1 nieraz k i l k a dodatkowych). R ó w n i e ż w j u r t a c h w i e k a s k r z y ń (do 3 w l i ­ czbie o g ó l n e j ) s ł u ż y ł y do rozstawienia k a p l i c z k i ( w z g l ę d n i e 2 do 3 jej egzemplarzy) oraz r o z ł o ż e n i a d r o b n y c h o b i e k t ó w (ryc. 1-2), j a k t e ż ś w i ę ­ t y c h k s i ą g . Dziś z d a r z a j ą s i ę m n i e j l u b bardziej skromne, nieraz aż ubogie o ł t a r z e . Redukcja o b j ę ł a w i e l o ś ć wszelkich p r z e d m i o t ó w , nieraz ogranicza­ j ą się one do obrazka zamiast kapliczki, jednego t y g l a ze ś w i a t ł e m zamiast k i l k u n a s t u czy n a w e t k i l k u d z i e s i ę c i u . O c z y w i s t y m jest, że p r z y j ę t e w s k a ź n i k i postaw t r a d y c y j n y c h ściślej s ą zespolone z reprezentantami pokolenia starszego, w szczególności z t y m i osobami, k t ó r e m i a ł y o k a z j ę odbycia wieloletniej edukacji lamaistycznej. U w a g ę t ę n a l e ż a ł o b y r o z s z e r z y ć na f a k t n i e w y s t ę p o w a n i a w M o n g o l i i re­ l i g i j n y c h z g r o m a d z e ń ż e ń s k i c h . S t ą d też, j a k o z a s a d ę p o r z ą d k u j ą c ą przed­ stawiane w aneksie m a t e r i a ł y (przede w s z y s t k i m opinie), p r z y j ę t o w i e k informatora. A b y nie k o m p l i k o w a ć zagadnienia, zasada ta obejmuje r ó w ­ n i e ż i n f o r m a t o r k i . A l e j a k kobietom, k t ó r y m nie dane b y ł o z g ł ę b i a ć te­ k s t ó w t y b e t a ń s k i c h , tak r ó w n i e ż m ę ż c z y z n o m ( b y ł y m lamom) zdarza się r e p r e z e n t o w a ć postawy bliższe ideologii w s p ó ł c z e s n e j , anliżeli t r a d y c y j n e j . B r a k miejsca nie p o z w o l i ł w k a ż d y m p r z y p a d k u d o s t a r c z y ć danych o k r e ­ ś l a j ą c y c h b i o g r a f i ę mego r o z m ó w c y . A p o n i e w a ż biografia t y c h l u d z i k s z t a ł t o w a ł a się c z ę s t o w naj b u r z l i w s z y c h czasach p r z e o b r a ż e ń systemu s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n e g o k r a j u , i c h p r z e ż y c i a w y j a ś n i a j ą na ogół w s p o s ó b dostatecznie p e ł n y i n d y w i d u a l i z a c j ę postaw i z a c h o w a ń . K a t a k l i z m ostatniej w o n y ś w i a t o w e j na szczęście nie o b j ą ł w s p o s ó b g ł ę b s z y s p o ł e c z e ń s t w a mongolskiego. Lecz w przededniu w y b u c h u w o j n y i j e j t r w a n i a d o k o n a ł się w M o n g o l i i d r a m a t niszczenia podstaw i n s t y t u ­ cjonalnych r e l i g i i , k t ó r a w t y m k r a j u s t a n o w i ł a do c z a s ó w narodzin r e w o ­ l u c j i j e d y n ą oficjalną i dostatecznie r o z b u d o w a n ą ideologię. M i a ł a t e ż ona charakter w s z e c h o g a r n i a j ą c y . P r z e n i k a ł a do ż y c i a k a ż d e g o przedstawiciela tego n a r o d u od m o m e n t u narodzin po ś m i e r ć . L a m o w i e w y b i e r a l i (a nie �88 J A C E K OLĘDZKI v У- Ryc. 1. Mieszkania ł a m ó w na Gandanie w U ł a n Bator. A — dom drewniany; В — jurta (zamieszkiwana w okresie chłodów). 1 — ołtarz; 2 — piec; 3 — stoi; 4 — puf; 5 — posłania; 6 — skrzynie; x — usytuowanie odmiennych symboli ideo­ wych (w pierwszym przypadku — Chrystus na krzyżu, w drugim — plakat z fotografiami ra­ dzieckich kosmonautów) Rys. J . Olędzki t y l k o nadawali) i m i o n a i ustalali odpowiednie miejsce pozostawienia z w ł o k w stepie. S ł u ż y l i r a d ą w k a ż d e j bodaj sytuacji. Z a m a w i a l i n a owoo deszcz, w p ł y w a l i magicznie na r o z r o d c z o ś ć stad, rozstrzygali t r a p i ą c e j e d n o s t k ę zagadki życia, u c z y l i m y ś l e n i a abstrakcyjnego, a t a k ż e rozweselali. Ubodzy i c h przedstawiciele — w ę d r o w n i m n i s i (duldujczinowie) — docierali do najbardziej n i e d o s t ę p n y c h części k r a j u , gdzie nie b y ł o ani ś w i ą t y ń , ani klasztorów. R a d y k a l i z m rozstania się z t ą f o r m u ł ą ideologii r e l i g i j n e j (użycie ś r o d ­ k ó w administracyjnych, a t a k ż e w o j s k o w y c h ) s t w o r z y ł s z c z e g ó l n ą z u p e ł n i e s y t u a c j ę . M o ż n a b y j ą s c h a r a k t e r y z o w a ć j a k o p r z y j ę c i e przez p a ń s t w o zo­ b o w i ą z a ń rekompensacyjnych. A l b o w i e m ó w r a d y k a l i z m m u s i a ł u k s z t a ł ­ t o w a ć silne poczucie o d p o w i e d z i a l n o ś c i za nader drastyczne czy b ł ę d n e wprost realizowanie p o s t u l a t ó w nowej d y d a k t y k i s p o ł e c z n e j , s ł u ż ą c e j w s p ó ł c z e s n e j ś w i a d o m o ś c i mas. E f e k t e m najbardziej w y m i e r n y m tego p r o ­ cesu jest dziś w M o n g o l i i s t r u k t u r a u k s z t a ł t o w a n y c h w k r ó t k i m stosunko­ w o czasie, t r w a ł y c h w a r u n k ó w osiadłości całego n a r o d u ; rozbudowanie ajmacznych i somonowych o ś r o d k ó w administracyjnych, szkolnictwa, dzia­ ł a l n o ś c i k u l t u r a l n e j (biblioteki, kina, czerwone kąciki), u s ł u g lekarskich i w e t e r y n a r y j n y c h , w y m i a n y t o w a r o w e j , p r o d u k c j i r ę k o d z i e l n i c z e j i fa- �CHUN B A J N A 89 Ryc. 2. Współczesny ołtarz jurtowy. Z lewej strony — na skrzynce z przyborami aptecznymi — dwa obrazki: Dari E c h i Burchan Bagsz; tygle ofiarne; młynek modlitewny oraz figury myszy i barana (symbole dostatku). Z prawej strony — ekran ze zdjęciami rodzinnymi. Somon Bajan Fot. J . Olędzki brycznej, e l e k t r y f i k a c j i , gastronomii i t p . , i t d . — co b y w a o k r e ś l a n e m i a ­ nem „ u r b a n i z a c j i stepu" . Ogromna ilość ś w i ą t y ń , a t a k ż e b u d y n k ó w klasztornych (czy raczej pojedynczych, d r e w n i a n y c h d o m ó w n i e w i e l k i c h r o z m i a r ó w , w k t ó r y c h b y ­ t o w a l i lamowie) oraz z a b u d o w a ń o ś r o d k ó w s ł u ż b y feudalnej (świeckiej) 8 8 • D y n o w s k i , Współczesna Mongolia, s. 130 i n . ; D. M a r k o w s k a , Z. S ok o l e w i c z , J . O l ę d z k i , Niektóre zmiany w tradycyjnym inwentarzu kulturo­ wym pasterzy mongolskich, „Etnografia Polska", t. X I I : 1967, s. 199-252; D. M a r ­ kowska, S. S z y n k i e w i c z, Spółdzielnio pasterska, [w:] Studia mongolskie, s. 55-79; S. S z y n k i e w i c z , Współczesna rodzina pasterska. Niektóre cechy cha­ rakterystyczne, Studia s. 129-139. �90 J A C E K OLĘDZKI • " l i l i i (litymi 1 ii « I I Hill : Ryc. 3. Spichrz (mong. pin), przystosowane do nowych celów mieszkanie lamy. U góry — ogólny widok obejścia na zapleczu jurty; na dole — fragment wystroju (okno) dawnej budowli. Somon Charchorin Fot. J . Olędzki uległa zniszczeniu 9 l u b w swoisty s p o s ó b adoptowana mnianej s t r u k t u r y nowych w a r u n k ó w 9 z o s t a ł a do w s p o ­ b y t u — osiadłości. W pasterskich Nieprawdą jest jakoby: „Większa część klasztorów nie stanowiła zabytków historycznych, jako że były budowane według p r y m i t y w n y c h s z a b l o n ó w �CHÜN BAJNA 91 osiedlach p r z y centrach somonowych (osiedla te t w o r z ą osobne u k ł a d y z a b u d o w a ń w y o d r ę b n i o n e od całości o ś r o d k a ) dawne mieszkania ł a m ó w s t a ł y się swego rodzaju spichrzem czy s k ł a d e m (mong. pin l u b modon bajszin), p r z y l e g a j ą c y m do o k r e ś l o n e j j u r t y , t w o r z ą c z n i ą p e w i e n t y p zagro­ dy. Sama t e ż j u r t a i ó w pin u z y s k a ł y na p r o w i n c j i r a n g ę j e d y n y c h miejsc przechowywania d e w o c j o n a l i ó w , p r z e d m i o t ó w k u l t o w y c h i d o k o n y w a n i a p r a k t y k o charakterze r e l i g i j n y m (ryc. 3). T r a d y c y j n e usytuowanie o ł t a r z a to — j a k j u ż m ó w i l i ś m y — g ó r n a po­ w i e r z c h n i a s k r z y ń tych, w k t ó r y c h przechowywane jest mienie pasterzy. Skrzynie te do dzisiaj sytuowane są w miejscu zaszczytnym, p r z y ś c i a n i e na w p r o s t w e j ś c i a . W t y m t e ż miejscu p r z y skrzyniach sadza się zaszczyt­ n y c h gości, t u z w y k ł s i a d a ć co d z i e ń najstarszy d o m o w n i k , zawsze m ę ż c z y - Ryc. 4. Tygle ofiarne Fot. J . Olędzki [podkreślenie — J . O.] bez żadnej wartości artystycznej i nie różniły s i ę wiele jedne od drugich. K o j ł o , op. cit., s. 122,; por.: N. M. S z c z e p i e t i e l n i k o w , op. cit. s. 31, 75-138, 230 i n. �92 J A C E K OLĘDZKI zna. T a k w i ę c z a s z c z y t n o ś ć tego miejsca j a k b y e m a n o w a ł a na o s o b ę znaj­ d u j ą c ą się n a j b l i ż e j . Dzisiaj zwyczaj sadzania o s ó b zaszczytnych na wprost w e j ś c i a jest r e g u ł ą n a w e t w ó w c z a s , gdy nie ma j u ż w j u r c i e o ł t a r z a . O ł t a r z b o w i e m został przeniesiony w p o b l i ż e w e z g ł o w i a ł ó ż k a starszej kobiety, a w i ę c do części n a j m n i e j poczesnej w jurcie, b ą d ź t e ż j a k i przedmioty k u l t u u k r y t y poza mieszkaniem, w spichrzu. D o d a ć n a l e ż y , że dzisiejsze p r a k t y k i k u l t o w e w o k ó ł o ł t a r z a są znacznie u b o ż s z e a n i ż e l i przed k i l k u ­ d z i e s i ę c i u jeszcze l a t y . W ó w c z a s to do s t a ł y c h o b o w i ą z k ó w d o m o w n i k ó w n a l e ż a ł a codzienna ofiara bogom — burchan tachich. Ł ą c z y ł a się z t y m pierwsza c z ę s t k a z p o t r a w y porannej (przed r o z p o c z ę c i e m p o s i ł k u przez ludzi). O f i a r ę t ę nazywano — deedż. B y ł o t e ż w zwyczaju regularne pale­ nie ognia z m a s ł a w specjalnym t y g l u (ryc. 4). Nazwano t ę c z y n n o ś ć dzulyn coge. S k ł a d a n o na o ł t a r z u d o m o w y m p o t r a w y takie np. j a k ciasto pieczone w k s z t a ł c i e szyszki — borcog (ryc. 5). Warto* t u d o d a ć , że b y ł a to m i s t e r n e j roboty ofiara z ł o j u w z o r o w a n a n a k l a s z t o r n y m balinie (ryc. 6). Caagalaga to ryż, r o d z y n k i oraz t w a r ó g k ł a d z i o n e na specjalnej m i ­ sce l u b czarce. Jest to zwyczaj k u l t y w o w a n y do dziś. Z okazji g ł ó w n y c h ś w i ą t , t a k i c h j a k п р . : okresowe Dżasaa s k ł a d a n o o f i a r ę — tachil. B y ł t o cały b a r a n pieczony. W czasie tego ś w i ę t a w l e w a ­ no w o g i e ń m a s ł o , by „ w y s o k o o g i e ń b u c h a ł " . N a z y w a n o t ę ofiarę szartos (masło). Do ognia c i ­ skano r ó w n i e ż k a w a ł e k m i ę s a z k a r k u z w i e r z ę ­ cia — golla-mach. Do s t a ł y c h ofiar w czasie u b o j u barana na­ Ryc. 5. Ofiara z pieczo­ obgotowanych nego ciasta (mong. bor­ l e ż a ł o s k ł a d a n i e przed o ł t a r z e m w n ę t r z n o ś c i — koniuszka serca, k a w a ł k a p ł u c a cog). oraz części g ł ó w n e j k i s z k i (ryc. 7-8). I n f o r m a t o r z y Somon Bajan zwyczaj ten t ł u m a c z ą w s p o s ó b m n i e j w i ę c e j t a k i : Hys. J . Olędzki „ o t o d o w ó d [owe ofiary], ż e jest n a m na t y m pa­ dole dobrze. I takiego dobra oczekujemy w p r z y s z ł y m w c i e l e n i u . Chcie­ l i b y ś m y b y ć po wsze czasy pasterzami. A jeśli n i m i b ę d z i e m y , s k ł a d a ć b ę d z i e m y j a k teraz o f i a r y z najsmaczniejszych części barana [...]". Za­ sadniczo inaczej t ł u m a c z ą t ę o f i a r ę lamowie. K o r z y s t a m z i n f o r m a c j i ł a ­ m ó w p r a k t y k u j ą c y c h na Gandanie. O t ó ż s t w i e r d z a j ą oni, że B ó g s p o ż y w a z t y c h ofiar j e d y n i e m i s t y c z n ą s u b s t a n c j ę . T y m t e ż sposobem ( d a r z ą c go ofiarą) dokonuje się mistycznego a k t u adoracji. Te wszystkie o f i a r y n a l e ż ą dziś do r z a d k o ś c i . N a j c z ę s t s z ą p o s t a c i ą ofia­ r y przed o ł t a r z e m d o m o w y m jest palony o g i e ń t u ż przed zmierzchem oraz z ł o ż o n y w m o s i ę ż n y m t y g l u suutej caj ( „ b i a ł a " herbata). Ofiara z serca barana n a l e ż y dziś do p r a w d z i w y c h r z a d k o ś c i . �93 CHUN B A J N A Ryc. 6. Ofiara z prasa i łoju (mong. balín). Gandan w Ułan Bator Fot. J . Olędzki S p r ó b u j m y z kolei r o z w a ż y ć s z c z e g ó ł o w i e j t r e ś c i a k t u a l n y c h w i e r z e ń omawianej społeczności, b i o r ą c pod u w a g ę przede w s z y s t k i m rodzaj i spo­ sób i n t e r p r e t o w a n i a o k r e ś l o n y c h w y o b r a ż e ń r e l i g i j n y c h ( g ł ó w n i e o b r a z ó w , rzeźb), jakie eksponowane s ą na o ł t a r z a c h d o m o w y c h . Przed t y m j e d n a k konieczna jest n a s t ę p u j ą c a uwaga. W i e l o ś ć i r o z m a i t o ś ć o w y c h w y o b r a ż e ń nie zawsze pozostaje w b e z p o ś r e d n i e j relacji z p o s t a w ą jednostki, k t ó r ą �94 J A C E K OLĘDZKI Somon Bajan Rys. J . Olędzki z w y k ł o się potocznie o k r e ś l a ć jako z a a n g a ż o w a n ą i zarazem z w i ą z a n ą z ś w i a t o p o g l ą d e m f i d e i s t y c z n y m . N i e do r z a d k o ś c i n a l e ż y dziś w M o n g o l i i fakt, aby cieszący się w i e l k i m a u t o r y t e t e m b y ł y w y s o k i d o s t o j n i k s p o ł e c z ­ ności ł a m ó w — s ę d z i w y starzec, k t ó r y zachowuje n a d a l w i ę z i z m n i c h a m i s p e ł n i a j ą c y m i p r a k t y k i w j e d y n y m klasztorze Gandan, m i a ł na s w o i m o ł t a r z u j u r t o w y m t y l k o jeden n i e w i e l k i c h r o z m i a r ó w w i z e r u n e k Bur chan Bagsz. Osoba, o k t ó r e j mowa, w p r a k t y k a c h r e l i g i j n y c h ogranicza s i ę w y ł ą c z n i e do o d m a w i a n i a r ó ż a ń c a . W c i ą g u dnia o d m a w i a 15000 razy om mani padme ćhum. J e d n a k ż e w i e l o ś ć t a nie jest c z y m ś w y j ą t k o w y m . Natomiast i n n y reprezentant tej samej społeczności, b y ł y w o j e w ó d z k i sekretarz p a r t i i , nie o d m a w i a w p r a w d z i e r ó ż a ń c a , ale studiuje k s i ę g i r e l i ­ gijne. Jest i c h w i e l k i m m i ł o ś n i k i e m i kolekcjonerem. N a o ł t a r z u d o m o w y m b y ł y sekretarz p r z e t r z y m u j e aż 26 r ó ż n y c h w y o b r a ż e ń b ó s t w panteonu lamaistycznego. J e d n o c z e ś n i e z w y o b r a ż e n i a m i t y m i w y s t ę p u j ą w bezpo­ ś r e d n i m s ą s i e d z t w i e w i z e r u n k i d o s t o j n i k ó w p o l i t y c z n y c h Suche Batora i C z o j b a ł s a n a . I n f o r m a t o r Gonczigdambil w y r ó ż n i a się w y j ą t k o w ą w p r o s t t r o s k l i w o ś c i ą w d o p e ł n i a n i u w s z e l k i c h t r a d y c y j n y c h f o r m ofiary, w szcze­ gólności s t a ł e g o (nie t y l k o o zmierzchu) palenia ognia na o ł t a r z u . W t y m celu m u s i p r z y g o t o w y w a ć zapas o k o ł o k i l k u d z i e s i ę c i u t y g l i z m a s ł e m i umieszczonymi w n i c h r ę c z n i e s k r ę c o n y m i k n o t a m i z b a w e ł n y . N a p y t a ­ nie, czemu p r z y p i s a ć t ę jego dbałość, odpowiada z h u m o r e m , ż e d z i ę k i p r z y g o t o w y w a n i u l i c z n y c h t y g l i z m a s ł e m m o ż e z n a l e ź ć „czas dla siebie". A zatem w i e l o ś ć i r o z m a i t o ś ć w y o b r a ż e ń w o ł t a r z a c h , j a k t e ż p r a k t y k i czynione p r z y n i c h nie p o t w i e r d z a j ą stereotypowej r e g u ł y . M o ż n a nawet z a r y z y k o w a ć twierdzenie, ż e osoby, k t ó r e w najmniejszej mierze m o ż n a by p o d e j r z e w a ć o przekonania fideistyczne s ą i c h w y z n a w c a m i i g ł ę b o k o zaangażowanymi o r ę d o w n i k a m i treści religijnych. J e d n a k ż e są również �95 CHÜN BAJNA Ryc. 8. Składanie ofiary z wnętrzności barana. a — ofiara w tyglu; b — obgotowane wnętrzności na tacy, przeznaczone do spożycia. Somon Bajan Fot. J . Olędzki jednostki, k t ó r e zdecydowanie o k r e ś l a j ą s w o j ą a t e i s t y c z n ą p o s t a w ę , m a n i ­ f e s t u j ą c t o w wypowiedziach, j a k r ó w n i e ż t y m , że nie m a j ą j a k i c h k o l w i e k o b i e k t ó w sakralnych. Oto w y p o w i e d z i r e p r e z e n t a n t ó w takiej postawy: �96 J A C E K OLĘDZKI Ü. C e w e g d o r d ż , ur. w 1886 r. w Arszand-Chamrus w okolicy somonu Bajan.. Jako szabi służył w młodości na dworze Bogdo-gegena. Zamieszkuje z ro­ dziną syna w jednym z budynków murowanych w Bajan Somonie. W mieszkaniu nie ma żadnych obiektów kultowych. „Nie mam bogów, bo przyszły takie czasy, że nie należy ich mieć". N. L u w s a n d ż a m c , ur. w 1898 r. w Chowgno (ajmak Chentejski). W m ł o ­ dych latach pracownik Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, aktywny działacz par­ tyjny, w a l c z y ł z kontrrewolucją. W okresie kultu Czojbałsana usunięty z partii, aresztowany i skazany na 8 lat więzienia. W dalszych latach był nauczycielem (w Gurwan Bajan —• ajmak Chentejski), a następnie palaczem. Obecnie zajmuje się w somonie Bajan (w brygadzie pomocniczej) wyrobem części drewnianych do jurt i ogrodzeń dla owiec. W jurcie swojej nie przetrzymuje żadnych dewocjona­ liów. „Nie s ą mi one do niczego potrzebne, jestem niewierzący". Szczyci się umie­ jętnością biegłego czytania, pisania, w szczególności zaś liczenia. A oto j a k p r z e d s t a w i a j ą s i ę m n i e j l u b bardziej kompletne o ł t a r z e w e w s p ó ł c z e s n y c h j u r t a c h mongolskich. D. D o n d o g d u 1 a m, ur. w 1875 r. w okolicach Czoir (Wschodniogobijski ajmak), ośrodka administracyjnego Cecenwana w Oldzijtijn-tal. Pochodzi z rodziny szabi. Jej rodzina koczowała na rozległych obszarach. W celach religijnych (pątniczych) odwiedzała liczne klasztory, również tybetańskie. W dawnej Urdze była 15 razy, każdorazowo w celach religijnych. Obecnie modli s i ę o rychłą śmierć. Jeśli ma czas (opiekuje s i ę dziećmi syna) „odmawia" różaniec (mong. erech) — powta­ rzając po tysiąckroć urn, maa ni bad mi chum (ryc. 9). Intencją tych s ł ó w jest wspomniana prośba. Kieruje ją do Burchan Bagsz, Dari Ech, „licznych swoich nau­ czycieli ł a m ó w " (wymienia miana dwóch) oraz „bogów 10 stron". W jurcie obok swego posłania (nie w miejscu centralnym) przechowuje na skrzyni drewnianą k a ­ pliczkę, w której znajdują się 3 obrazki małych rozmiarów (ok. 5 X 8 cm): Burchan Bagsz, Dari Ech oraz lamy-powiernika. Przed kapliczką stoją drewniane figury barana i myszy, symbolizujące bogactwo i dostatek. Informátorka poza „odmawia­ niem" różańca żadnych innych praktyk religijnych nie wykonuje. G. D o l d ż i n s u r e n , ur. w 1883 r. na terenie Bajan somonu i jej syn Dz. C z i m i d d o r d ż , ur. w 1904 r. również na terenie Bajan somonu. W jurcie znaj­ duje s i ę kapliczka odziedziczona po starszym bracie kobiety. Kapliczka ustawiona jest w prawej części jurty na skrzyni u w e z g ł o w i a łóżka Doldżinsuren. Za k a ­ pliczką na niskim stoliczku leżą dwie księgi Altangerel. Przed kapliczką — młynek modlitewny, trzy naczynia do palenia , ognia (puste) oraz jedno naczynie (wyższe od pozostałych) z suutej caj. Bywa, że Doldżinsuren do naczynia tego nalewa ajrag lub kładzie „pierwszą część" z potrawy zgotowanej rano dla całej rodziny. Czyn­ ność t ę nazywa deedż. Niekiedy kładzie przed kapliczką borcog — pieczywo w for­ mie szyszki. W kapliczce znajduje s i ę ogółem pięć obrazków oraz jedna fotografia Bogdo-gegena. Fotografia umieszczona jest centralnie. Ponad fotografią znajduje s i ę obrazek o wym. 1,5X2 cm — Dżangrajseg (jest to lokalna nazwa Awalokiteśwary, tyb. Pyanras-gzigs, mong. Nidjuberjudzektszi). Obrazek ten został wykonany na specjalne zamówienie jej starszego brata, który cierpiał na bóle oczu. Informátorka potwierdza wielkie, opiekuńcze możliwości tego boga. Obok wyobrażenia Dżangrajseg — również małych rozmiarów — dwa przedstawienia (od lewej i od prawej strony) Burchan Bagsz. Na dole nieco większych rozmiarów obrazki: Nogoon Darich i Cagaan Darich. Postacie nazywane przez informatorkę (a także przez jej syna) �CHÜN B A J N A Ryc. 9. Różaniec (mong. 97 érech). Gnadan w Ułan Bator Fot. J . Olędzki Darich trzymają miecze i zaopatrzone s ą w atrybut — księgi. Są to w istocie wy­ obrażenia nie Tary, lecz bodhisattwy Mańdżuśri — „zaszczepiającej chęć pozna­ wania prawdy" (mong. Mandżuszri, tyb. Jam-dpal). R. D e n d e w, ur. w 1884 r. na terenie somonu Bajan. W swojej jurcie prze­ chowuje część sakraliów odziedziczonych po ojcu. Na chana jurty (szkielecie drew7 — Etnografia Polska, XVII/2 �98 J A C E K OLĘDZKI nianym) zawieszony jest obrazek Buddy, który nazywa Awid (nazwa lokalna, ozna­ czająca „ojca siły" lub energii).- Jest to wyobrażenie i nazwa popularna na wielu terenach Mongolii (opracowania poświęcone ikonografii lamaistycznej jej nie w y ­ mieniają, prawdopodobnie jest to przetworzenie sanskryckiej nazwy Amitabha, tyb. Oddpag-med). Obrazek A w i d przechowywany jest za szkłem w ramkach. T ł e m tego obrazu jest malunek w i ę k s z y c h rozmiarów (15X20 cm) Cagaan Owgón pośród róż­ nych zwierząt oraz dzieci. Cagaan Owgón — „Biały Starzec" (tyb. lHa-č' én-ťse-ring — „wielkie wieczne bóstwo"; znany również pod nazwą mongolską LTiaezi-ncere — „uosobienie całej przyrody"). Informator z wyobrażeniem Awid w i ą ż e nadzieję „dłu­ gowieczności", przeżycia wielu lat. O „Białym Starcu" mówi, ż e był to w jego rodzinie obraz otaczany szczególną czcią. Miał przynosić wszechstronne powodzenie w pasterstwie, koczownictwie. Chronił stada, a także dzieci (szczególnie w ó w c z a s , kiedy z małymi dziećmi wieczorem zmieniano koczowisko). Stwierdza na koniec, że pewnie miałby inne jeszcze obrazki (być m o ż e całą kapliczkę), gdyby mu ich nie skradziono ze spichrza. Obecnie — jak twierdzi — żadnych praktyk kultowych nie odprawia. A . D e n d e w, ur. w 1888 r. w Awdar Bajan (Sergelen). "W centralnym miejscu jurty ustawiona jest na skrzyni prostokątna kapliczka drewniana (wym. 30X70 cm). Przesłania ją jedwabna zasłona choszog. Jak twierdzi, odsłaniano j ą tylko w czasie święta Dżasaa i niekiedy na Cagaan-sar. Wewnątrz kapliczki umieszczone s ą figu­ ry — jedna z drewna, druga z gliny. Miał je w y k o n a ć w ę d r o w n y lama w krótkim czasie, „nim otrzymał posiłek". Kapliczkę odziedziczył po ojcu. Figura gliniana to postać sacřimsa па kozie, nazywa ją Damdin (w Mongolii nazywają t ę postać r ó w ­ nież Dandżin lub Damdin-Czojdża; tyb. Dam-can rDor-legs). Druga figura to we­ dług jego s ł ó w Dżamsaraj (w tej samej okolicy inni nazywają tego boga Namsaraj; tyb. rNam-sras — „książę całkowicie czysty w znaczeniu duchowym", duch opie­ kuńczy bogactwa, utożsamiany z Indrą). Informator o żadnej z tych postaci nic nie potrafi powiedzieć (por. wywiady z S. Gonezigdambil i N. Badzar). Na prośbę mego przewodnika, aby obdarował go kapliczką, Dendew chętnie s i ę z nią rozstaje. B. M o r d o r d ż , ur. w 1886 r. w Awdarbajan somon przy klasztorze Bambogor Torwij (ajmak Centralny). W jurcie byłego lamy, osoby głęboko religijnej, znaj­ dują się u wezgłowia łóżka (umieszczono je w centralnym miejscu jurty, pod ścia­ ną) niedużych rozmiarów obrazki Burchan Bagsz, Dari, dwa młynki modlitewne, kadzielnica oraz stale płonąca lampka [dzulyn coge). Przy skromności wyobrażeń bogów zwraca u w a g ę staranność w podtrzymywaniu ognia. Tłumaczy: „.Kładzenie drobnych ofiar [przed burchanami] to zwyczaj pospolity. P a l ę t y l k o ogień, aby wskazać, że człowiekowi dobrze, dostatnio i że oczekuję takiego samego dobra w in­ nym wcieleniu". Prawdopodobnie taki sceptycyzm, w połączeniu z brakiem zainte­ resowania, odnosi s i ę do licznych wyobrażeń panteonu lamaistycznego. Informator dziwi się bardzo, że jego najbliższy sąsiad łączy z wieloma bóstwami różnorodne i szeroko pojęte powinności. Mordordż, kiedy mu pokazuję obraz panteonu, rozpo­ znaje na nim tylko zasadnicze figury. Jurtę jego odwiedzają często (w okresie let­ nim) lamowie z Gandan. Cieszy s i ę niewątpliwie dużym autorytetem. Oprócz pale­ nia ognia i niekiedy kadzidła, stale odmawia różaniec. Stara s i ę o d m ó w i ć — podczas jednego dnia 15 000 Om mani pad me chum. S. С z i m i d с e r e n, ur. w 1893 r. na terenie somonu Bajan. Po m ę ż u (lamie) dziedziczy większą ilość sakraliów. Przeważają wśród nich dużych rozmiarów (60X100 cm) cenne obrazy. Większość z tych obrazów przechowuje w spichrzu. Jeden z takich dużych obrazów, na podszyciu jedwabnym, ma zawieszony w po- �CHÜN BAJNA 99 bliżu swego posłania po prawej stronie jurty. Na obrazie wyobrażenie Ajuusz (jest to Amitabha, Amitdjus — „niezmierzony żywot" — boski Budda, tyb. Tshe-dpag-med). Z w y o b r a ż e n i e m tym łączy Czimidceren pojęcia o „długoletności", „rozwoju". Oprócz obrazu głównego znajdują się dwa małych rozmiarów (w ramkach, za szkłem): Dżanrajsag — jak m ó w i — „burchan 1000 oczu i 6 rąk" oraz Cagaan Darchi. Przed obrazami stoi w y g a s ł a lampka. O licznych obrazach przechowywanych w spichrzu niewiele potrafi powiedzieć. Rozpoznaje w ś r ó d nich. wyobrażenia Sachiusa Gombo, Bogd Lach, Nogoon Darchi, Gowijn Lcha (pięć jego różnych wy­ obrażeń na jednym obrazie) i in. G . L u w s a n d e n d e w , ur. w 1895 r. w Awdar w sąsiedztwie somonu B a ­ jan. 20 lat przebywał w klasztorze. Po matce odziedziczył obraz Cogszin. Wykonał go na specjalne zamówienie jego matki lama-malarz w dawnej Urdze. Obraz ten, zazwyczaj zwinięty w rulon i ukryty w tekturowym tubusie, przechowuje na za­ pleczu kapliczki. Cogszin rozwijano (i nadal tak czynią) tylko w czasie świąt Cagan-sar, Dzulyn i Dżasaa. Na płótnie o wym. 75X130 cm przedstawione zostały — w o k ó ł wyobrażenia centralnego Dzonchawy — strefy świata i działalności licznych bogów (Burchan) oraz ludzi. Jest to rodzaj panteonu. Informator wyróżnia w nim 9 stref: a) centralną, z wyobrażeniem Bogd Dzunchuw trzymającego na piersiach Burchan Bagsz — jest to „Bóg służący interesom wszystkich ludzi, wszystkich stron"; b) prawą górną, pagodę Burchan Bagsz; c) pagodę Majdar — jest to „Bóg tej ważności co Burchan Bagsz, zajmuje s i ę sprawami ogólnymi"; d) między wyo­ brażeniami słońca i księżyca, na środku u samej góry — Dordżczan — „Bóg od wszystkiego"; e) liczne wyobrażenia postaci w trzech strefach, ponad i po bokach Dzonchuwy — „uczniowie" Dzunchuw; f) w górnej części elipsoidalnie rozmieszczo­ nych postaci pod figurą centralną — Macharandz Dżalczinszin — „czterech stróży — zaszczytna straż bogów"; g) środek elipsy — „rodzina bogów Jadam", s ą oni — w e d ł u g informatora — przywódcami kolejnej grupy; h) dolna partia elipsy — changal Czojdżin surmaa — „ogół groźnych czojdżinów"; i) w dolnym prawym rogu — wyobrażenie człowieka na klęczkach ze złożonymi dłońmi — „wierzący, niosący bogom ofiary"; j) w lewym dolnym rogu — postacie ludzi i zwierzęta, krajobraz górski i morze — „władcy ziemskich stref, gór i wód". Luwsandendew wymienia ponadto ogółem. 26 nazw poszczególnych wyobrażeń, tylko czterech nie potrafi rozpoznać. Każdą z postaci stara s i ę skomentować. O grupie Jadam m ó w i : „Oni są z żonami, z żonami, tak z żonami. Jeśli między ludźmi z takich związków rodzą się niekiedy dobrzy ludzie, to chyba również bogom taki związek służyć m o ż e do pomnażania szeregów niebiańskich" (ryc. 10). W jurcie Luwsandendewa oprócz obrazu Cogszin — na jednej ze skrzyń w „zaszczytnej" części — znajduje s i ę : 1) oprawiony w srebrne ramki obraz Bogd Dzuchuw, 2) przed obrazem drew­ niana figura konia, dwie aluminiowe figury koni oraz podobna do ostatnich — goroos — gazela, „[...] są to ofiary, stawiamy je z myślą o s t a ł y m przybywaniu mięsa, bydła, koni, owiec — nie tylko w tym życiu, lecz po wieczne czasy. Konie doimy 7-9 razy, a chcielibyśmy doić je wiecznie", 3) metalowe naczynia na ofiary, 4) młynek, 5) kadzielnica, 6) księgi — nad całością, zawieszone u stropu, 7) BMTWÍ-chorloo — diagram astrologiczny, który zastępuje informatorowi kalendarze na wszelkie lata. Obok tych sakrallów znajduje się budzik i stałe miejsce na kapelusz. O. D a n d z a n, ur. w 1890 r. w Awdar Bajan. Posiada kapliczkę z czterna­ stoma obrazkami (niewielkich rozmiarów). Pośród wyobrażeń bogów tylko sześciu potrafi zidentyfikować (dwa wyobrażenia Burchan Bagsz, dwa Darich (Nogoon i Cagaan), Gombo oraz Czadraabal (nazywanego również Namsaraj). „Miałem w i ę ­ cej obrazków i figur. Oddałem je na Gandan — tam ich najlepsze miejsce". Infor- �Ryc. 10. Fragment obrazu Cogszin, wyobrażenia grupy bogów Jadam. Wyrób rodzimy, druga poł. X I X w. Somon Bajan Fot. J . Olędzki �CHUN BAJNA 101 mację tę uzupełnia stwierdzeniem, że owe sakralia „przeszkadzały mu w czasie koczewania". D. S o m d a n r d ż a , ur. w 1898 r. na terenie ajmaku Sredniogobijskiego oraz wspomniany wcześniej S. G o n e z i g d a m b i l (syn), ur. w 1918 r. w Dzuun Czoir. W jurcie, którą zamieszkują, znajduje s i ę sporych rozmiarów szafka („po stronie żeńskiej"), na wierzchu kapliczka i figury różnego rodzaju. Szafka jest oszklona (spoza szyb w i d a ć portrety Suche Batora i Czojbałsana), w e w n ą t r z szafki przecho­ wywane s ą tygle do palenia ognia (kilkadziesiąt sztuk) oraz inne przedmioty z w i ą ­ zane z kultem religijnym. Ogółem „ołtarz" w tej jurcie to 26 różnorodnych wyobra­ żeń bóstw z panteonu lamaistycznego. Somdanrdża zajmuje się (przy tym „ołtarzu") składaniem ofiar mięsnych w czasie uboju barana. W specjalnym tyglu składa koniec obgotowanego serca, kawałek kiszki i płuca (ryc. 7-8). Gonezigdambil zaj­ muje się natomiast dopilnowywaniem, aby przed kapliczką stale płonął ogień. Gonezigdambil o każdej z postaci namalowanej czy wyrzeźbionej potrafi powie­ dzieć jak o figurze Namsaraj: „Jest to bóg wielkiej siły i wielkich bogactw. Strzegą ich myszy. Mysz [którą ten bóg trzyma zazwyczaj w lewej ręce — J . O.] jest sym­ bolem bogactwa, pomyślności. Ona pluje drogocennymi kamieniami. Namsaraj to bóg dostatku pieniędzy, jedzenia, bydła..." Przed kapliczką stoi wyeksponowane na pierwszy plan Turibaszi — symbol przyjaźni i pokoju (słoń, zając, małpa i ptak). Wśród licznych ksiąg religijnych w tej jurcie, oprócz Altangerel i Dżadamba, znaj- Hyc. 11. Jedna z rycin w księdze tybetańskiej Gugerwaa Fot. J . Olędzki �102 J A C E K OLĘDZKI Ryc. 12. Czytanie księgi tybetańskiej Altangerel. Somon Bajan Fot. J . Olędzki duje się Bidergaraw — czytana i oglądana z wielkim zainteresowaniem ogromną ilość wyobrażeń, w tym d e m o n ó w dogszit; ryc. 11-12). (zawiera N. В a d z a r, ur. w 1902 r. w ajmaku Centralnym. Posiada kapliczkę z kilkoma wyobrażeniami bogów. Najwyżej ceni Darchi — „[...] byla dziewczyną o zlej duszy, �CHÜN BAJNA 103 niemiłosierną [...] Burchan Bagsz [aby ją ukarać —• J . O.] zabrał jej syna [...] nie­ szczęsną matkę wrona naprowadziła na ślad [...] Burchan Bagsz postawił warunek — odda syna, jeśli stanie się dobrą [...] I tak stała się Darchi wszechdobrocią po wsze czasy dla wszelkich ludzi, a najbardziej dla biednych [...]". Ważną również rolę przypisuje wyobrażeniu boga na kozie, nazywa go Damdinczojdża (tyb. Dam-can Ryc. 13. Wyobrażenie Damdin Czojdżal Wyrób miejscowy, X I X w. Fot. J . Olędzki �104 J A C E K OLĘDZKI rDor-legs), inni w tej okolicy nazywają go Damdin lub Damdżin. Powszechnie przyjmuje się, że jest on kowalem. Podobnie sądzi Badzar: „Damdi to kowal [wska­ zuje przy tym na jego atrybuty, które określa jako młot i miech — J . O.], majster, gospodarz, wojownik-bohater. On chroni całe gospodarstwo [a pośrednio — J . O.] państwo, ojczyznę. Nie może być w państwie ładu bez szacunku dla Damdi" (ryc. Ü3-14). Ryc. 14. Obrazek z ołtarza jurtowego, wyobrażenie Cagaan Dari Ech, „Biała Matka Dari" (Tara). Wyrób rodzimy, druga poj. X I X w. Somon Bajan Fot. J . Olędzki �CHÜN B A J N A 105 T r e ś ć i f o r m a k u l t u „ o ł t a r z y d o m o w y c h " w s k a z u j ą , że z rozbudowanej d o k t r y n y lamaistycznej p r z e j ę t e z o s t a ł y przez szersze rzesze s p o ł e c z e ń ­ stwa t y l k o pewne, p o w t a r z a j ą c e się t r e ś c i . Uosobieniem i c h jest Tara, a na- Ryc. 15. Obrazek z ołtarza jurtowego, wyobrażenie w ł a d c ó w cmentarza Chochimoi (tyb. Dur-k'rod-bdag-po), sług boga śmierci Erlik Nomynchaan (sanskr. Dharmaradża). Wyrób rodzimy, 2 poiowa X I X w., Somon Bajan Fot. B. SowilsM �106 J A C E K OLĘDZKI s t ę p n i e sam Budda, k t ó r e g o r ó ż n e w y o b r a ż e n i a często u t o ż s a m i a n e s ą n i e ­ s ł u s z n i e z o d r ę b n y m i b ó s t w a m i . R ó ż n o r o d n i sachijusowie i dogszitowie uzyskali s w o i ś c i e przetworzone znaczenie, o d p o w i a d a j ą c e w y o b r a ź n i spo­ łeczności, k t ó r e j p o d s t a w ą b y t o w ą jest hodowla. Na s z c z e g ó l n ą u w a g ę za­ s ł u g u j e recepcja z idei b u d d y z m u p e ł n e j afirmacji ż y c i a doczesnego — c h ę c i powtarzania go w k o l e j n y c h wcieleniach. W e d ł u g relacji i n f o r m a t o ­ r ó w , a f i r m a c j ą t ą o b j ę t e jest zawsze życie O' charakterze pasterskim. Podobnie j a k w i n n y c h s p o ł e c z n o ś c i a c h (np. w ś r ó d l u d n o ś c i c h ł o p s k i e j w Europie), t a k i w M o n g o l i i nie p r z y j ę ł y się te t r e ś c i religijne, k t ó r e od­ n o s z ą się do m ą k piekielnych, s ą d u ostatecznego. A n i razu nie u d a ł o się o d n a l e ź ć w ś r ó d licznych zazwyczaj w y o b r a ż e ń — j a k i e w y s t ę p u j ą w j u r t o w y c h kapliczkach — postaci boga ś m i e r c i Erlika l u b inaczej zwanego Damdżin Czojdżal. J e ś l i n a w e t p r z y j ę ł a się sama nazwa (Damdżin Czoj- Ryc. 16. Wyobrażenie piekieł, barwny rysunek z początków X X w. Czojdżin-Lamyn-sum w Ułari Bator Fot. J . Olędzki �dzal), CHUN B A J N A 107 t o j a k o o k r e ś l e n i e b ó s t w a o zasadniczo i n n y c h p o w i n n o ś c i a c h (por. o b s z e r n ą w y p o w i e d ź o Damdżinie i n f o r m a t o r a Badzara). Znane w y o b r a ­ ż e n i e z „ t a ń c a ś m i e r c i " p a r y s z k i e l e t ó w Chochimoi, gwa Odagwa lub — z w i ą z a n y c h z o t c h ł a n i a m i m ą k p i e k i e l n y c h boga Erlika, w ś r o d o w i s k u p a s t e r s k i m z n a m i ę t a l i z m a n u czy a m u l e t u (a sachijusa) Ad. Durtdauzyskały przynajmniej c h r o n i ą c e g o p r z e d k r a d z i e ż a m i (ryc. 15). I I . Kształtowanie się współczesnych praktyk komemoratywnych. a) O p i n i e na t e m a t l o s ó w c z ł o w i e k a p o ś m i e r c i D. D o n d o g d u l a m, ur. 1875 г.: „Po śmierci człowiek rodzi s i ę na nowo jak to dziecko [informátorka pokazuje na dziecko trzymane na rękach]. Dlatego tak dużo u nas teraz m a ł y c h dzieci [...] Modlę s i ę do bogów, aby się urodzić iponownie — wszystko jedno kim: kobietą czy mężczyzną. Modlę się, aby jak naj­ szybciej trafić do nieba ¡[raju — J . O.] i stamtąd powrócić na ziemię. Chciałabym umrzeć jak najszybciej; mam już za sobą to życie. [...] Modlę się do swoich nau­ czycieli ł a m ó w [wymienia tu imiona d w ó c h ł a m ó w — J . O J , do bogów dziesięciu stron. Modlę s i ę też do Burchan Bagsz i do Darchi... Prosić będę, aby zbudowano mi grób, lecz trumny niechaj nie przysypują ziemią! Jak tak można pod ziemią?[..J". R. D e n d e w , ur. 1884 r. na terenie somon Bajan. Informator mimo pełnego uznania dla nowych z w y c z a j ó w rozstawania s i ę ze zmarłymi twierdzi, ż e : „Po śmierci dusza przechodzi w nowe istnienie ludzkie. Dowodem tego jest to, że u nas tak dużo rodzi s i ę dzieci". Na pytanie, czy dusza zmarłego nie wciela s i ę w n i ż ­ szego typu organizmy, odpowiada: „Wiele [potem dodaje „nigdy" — J . O J się nad tym nie zastanawiałem". M. D e n d e w , ur. 1885 r. w rejonie Elgen przylegającym do somonu Bajan. „Jeśli człowiek grzeszył, to jego dusza trafia w przepaść ciemną, w przepaść. A jeśli czynił człowiek wiele dobrego dla innych, dla wszystkich ludzi, to trafia [dusza zmarłego — J . O J do raju, świata Burchanów". — Co zaś dzieje s i ę z duszą czło­ wieka, który niezbyt grzeszył i niezbyt wiele dobrego' uczynił innym? „Może od­ rodzi s i ę wtedy w innym człowieku. Też i grzesznik, jeśli odbył męki [w owej „ciemnej przepaści" — J . O J , to m o ż e odrodzić s i ę i nawet trafić do świata bogów, wcielić s i ę w boga. J a sam wierzę, ż e niczego złegO' nie należy czynić na tym świecie, albowiem m o ż n a odrodzić s i ę w człowieku lub bogu [...] Umarłego lepiej też zostawić odkrytego w stepie. Wtedy szybko jego ciało przepada. Nie rozumiem, jak to m o ż e być, aby tek zakopywać ciało". — Pozostaje w ó w c z a s coś, co pomaga rodzinie: „Nie wiem. J a będę prosił, aby mnie pozostawili na stepie w ciepłym, słonecznym miejscu!" B . M o r d o r d ż , ur. w 1886 r. w somonie Awdarbajan przy klasztorze B a m bogor Torwij lub t e ż zwanym Bambar (ajmak Centralny). B . Mordordż, jako lama, piastował w tym klasztorze w a ż n e funkcje, do dziś uchodzi w najbliższej społecz­ ności za człowieka głęboko religijnego: „Dusza zmarłego przebywa okresowo w j a ­ k i m ś zwierzęciu, ale zawsze odradza się w innym ludzkim wcieleniu. Opuszczenie przez duszę ciała zezwala na zniszczenie ciała [...] Dlatego zostawianie człowieka [zmarłego — J . O J na powierzchni ziemi jest zgodne z tradycją przodków, a naj­ ważniejsze — to znalezienie dla niego miejsca najodpowiedniejszego, by rozniosły go zwierzęta. Najlepiej jest, jak już na drugi dzień [ciała — J . O J nie ma. To jest najlepsze rozwiązanie. A niedobrze jak gnije człowiek w ziemi [...] Dawniej po- �108 J A C E K OLĘDZKI szukiwano w ł a ś c i w e g o miejsca dla umarłego. Teraz — bez różnicy — kładą wszyst­ kich na jedno miejsce. Jest to polityka partii i nic o tym nie mogę powiedzieć". A. D e n d e w , ur. w 1888 r. w Awdarbajan. A. Dendew należy do bardzo nielicznych (w społeczności Bajan somonu bodaj jedyny) „wróżbitów" z łopatki barana. W jurcie jego przestrzegane s ą z niezwykłą pieczołowitością rzadko już zdarzające s i ę zachowania magiczne. Warto również odnotować fakt, że w odróż­ nieniu od pozostałych mieszkańców Bajan z w i e l k ą starannością zachowuje obyczaj dawnego w y g l ą d u pasterza — w stroju i sposobie strzyżenia w ł o s ó w (osobliwy kosmyk długich w ł o s ó w na potylicy, przy reszcie krótko ostrzyżonej). Oto jego poglądy w interesującej nas sprawie: „Co się z c z ł o w i e k i e m dzieje po śmierci, nie wiem i nie chcę wiedzieć. W a ż n e jest tylko, abym miał -co zjeść, aby m i ę s a było pod dostatkiem... Kiedy już opuszczę swoją jurtę, wszystko mi jedno, jak mnie pochowają". G. L u w s a n d e n d e w , ur. w 1895 r. w Awdar w sąsiedztwie somonu Bajan. Od 8 do 28 roku życia przebywał w klasztorze Bambaryn Chijd (Oncorpułtłen Chijd). J a k już była mowa, należy do bardzo nielicznych w społeczności Bajan somonu, którzy znają nazwy i role ogromnej rzeszy bóstw panteonu lamaistycznego. Szczyci się też w i e d z ą astralną, znajomością szczegółową religijnych świąt dorocznych. Mimo to, a może w ł a ś n i e dlatego, jest wyrazicielem poglądów nader współczesnych w omawianych warunkach: „Nie miałbym bogów [ogromnej ich kolekcji w jurcie — J . O.], gdybym nie wierzył [...] Ale nie wiem, co z c z ł o w i e ­ kiem dzieje się po śmierci. Nowy sposób żegnania zmarłych jest lepszy niż starszy [tradycyjny — J . O.]. Każdy boi s i ę trupów [...] Nie wiem, dlaczego dawniej były inne prawa". B. B a z a r w a n , ur. w 1895 r. w okolicach jezior północno-zachodniego rejonu prowincji mongolskiej w C h R L (dawna Barga). „Sądzę, ż e obecne zwyczaje zako­ pywania zmarłych są mądrzejsze, lepsze niż dawniejsze, ponieważ dla krewnych pozostają jakieś ślady [...] W tym nowym obyczaju uczestniczą w ł a d z e somonu, kolektyw spółdzielni. Jest obiad wydany przez rodzinę [...] To wszystko łagodzi ból. A przecież duszy żadnej nie ma". Bazarwan chwali również zwyczaj sytuo­ wania cmentarzy daleko od osad ludzkich. „To dobra tradycja. Dawniej też wyno­ szono zwłoki daleko w step. Nieprzyjemnie żyć blisko zmarłych". N. D o 1 g o r, ur. w 1893 r. w somonie Bajan. Wdowa po pisarzu nojona Darchanczinwana, osoba głęboko religijna, chociaż nie znająca w sposób pełniejszy prawd wiary. Składa regularnie ofiary przed obrazkami bóstw poświęconych swoim bliskim zmarłym. „Światło u mnie [w jurcie przed kapliczką — J . O.] płonie i dla bogów i dla drogich mi osób [zmarłych — m ę ż a i matki — J . O.]. J a k byłby mąż, to każdego rana dałabym jemu pierwszemu czarkę suutej caj, ale tak [...] daję tu [...]". Dolgor każdego wieczoru obchodzi jurtę s w o j ą i sąsiadów i(w tym sekre­ tarza partii), niosąc na rękach ś w i ę t e księgi. Zabieg ten tłumaczy o b a w ą przed gromami i pojawieniem się duszy zmarłych. Jednakże sądzi, że „oni na pewno s ą już w raju", mimo to zapytuje?: „Jest możliwe, aby przychodziły dusze bliskich do jurty?" Wydaje s i ę jej, że tradycyjny zwyczaj rozstawania s i ę ze zmarłymi był „lepszy". Jej zaś osobiście wszystko jedno, jak zostanie pochowana. Chociaż do­ puszcza, ż e : „ludzie mogliby się lękać jej ciała pozostawionego na wierzchu". I dla­ tego uważa, że chowanie ciał w ziemi ma swoje uzasadnienie. N. L u w s a n d ż a m c . Godzi się, aby pochowano go w ziemi — „to kultu­ ralny zwyczaj". Wolałby jednak, aby ciało jego spalono. Dawnego zwyczaju roz- �CHUN B A J N A 109 stawania się ze zmarłymi nie akceptuje. Jego najgorszą stroną — stwierdza — jest to, że „potem zostaje czaszka, czaszka poniewiera się w stepie; psy, wilki wszystko rozwłóczą oprócz g ł o w y ; głowy nie ruszają". Sz. L u w s a n c o d o w , ur. w 1899 r. w Malchyntal w Bajan Dżargalant, m ą ż — A. C h o r ł o o , ur. w 1900 r. w Ełgen na terytorium somonu Bajan. P a ­ sterze, rodzice dwu córek — robotnic w ośrodkach miejskich. Religijni, dopełnia­ jący podstawowych czynności kultowych, w tym składania ofiar w kapliczce jurtowej. On — „Co z duszą zmarłego się dzieje — Dawniej mówili, ż e duch czło­ wieka żyje wiecznie. Są k u temu powody [...] Rodzą się wszak dzieci z tymi samy­ mi piętnami, jakie dzieciom z m a r ł y m pozostawili ich rodzice. Zmarłe dzieci piętno­ wano czarną sadzą [»•] Teraz Partia mówi, ż e duch nie istnieje, tylko materia. T a k w i ę c już zupełnie z d u m i a ł e m , wszystko pokręciło mi się w głowie". Dlatego nie potrafi, jak twierdzi, osądzić, który ze zwyczajów — dawniejszy, czy nowszy jest słuszniejszy. Natomiast jego żona przyznaje rację obyczajowi tradycyjnemu. Ale to dlatego, ż e proces „sczeznięcia zwłok (algaboloch arilach) jest szybszy". D. M a n i a , ur. w 1902 r. na terenie somonu Bajan. Starszy suiru, wdowiec, ma dwóch synów, jednego w Ułan Bator, u którego chciałby spędzić starość. „Kiedy umrę, chciałbym, aby tutaj mnie [w somonie Bajan — J .O.] pochowano, aby syn tutaj przywiózł moje ciało i pochował nowym zwyczajem — to będzie zgodne z przepisami [obowiązującymi — J . O.]. Wolałbym jednak, aby ciało moje pozo­ stawiono na odkrytym miejscu". Jakie losy czekają zmarłego, nie wie i nic na ten temat nie potrafi powiedzieć. S. S z a r a w d o r d ż, ur. w 1906 r. w Awdar Bajan. Potomek szabi, służył lamom i nojonom, zajmował się różnymi pracami fizycznymi, nigdy pasterskimi. Żyje samotnie. „Jestem niewierzący. Wszystko mi jedno, gdzie mnie pochowają, jeśli umrę w szpitalu, to niechaj w szpitalu [...] Ukrywanie człowieka zmarłego [w mogile — J . O.] to zwyczaj mądrzejszy niż zostawianie go na wierzchu ziemi. Kiedyś i u nas chowano zmarłych w ziemi, potem dopiero zaczęto porzucać ciała w stepie [...]". S. G o m b o d ż a w , ur. w 1910 r. w okolicy Elgenij uuł (somon Bajan), m ą ż : M. D e d ż i d , ur. w 1906 r. w Bucht (somon Bajan). Małżeństwo bezdzietne, adopto­ wali chłopca. On starszy suiru, przodujący pasterz, ona członkini w ł a d z spółdzielni (aktywistka). On: „Byłem kiedyś wierzącym, obecnie o d z w y c z a i ł e m się". Ona — podziela jego stanowisko, wskazując na rolę propagandy w zmianie ich przekonań. W jurcie nie mają żadnych przedmiotów kultowych. W zestawie zdjęć rodzinnych trzymają wyeksponowane portrety Czojbałsana i Stalina. „Nie wierzymy w życie po śmierci i w istnienie w człowieku duszy (suns)... Lepiej jest chronić zmarłych w grobach — jest to uwiecznienie człowieka, uwiecznienie przez wybudowanie umarłemu grobu i schronienie do niego przedmiotów, które były bliskie człowie­ kowi za życia: nowa odzież, nóż, czarka do kumysu. Widzieliśmy [kładzione na grób lub do trumny — J . O.] cukierki, monety [...] Ale sami byśmy nie kładli, tak jak nie kładlibyśmy noża i czarki. Kładlibyśmy tylko n o w ą odzież[...]". Mimo to rozu­ mieją postępowanie innych (ryc. 17). b) Cmentarze somonowe i cmentarz w U ł a n B a t o r Cmentarz w C h a r c h o r i n (dawne K a r a k o r u m ) . Najprawdopodobniej za­ ł o ż o n y nie w c z e ś n i e j a n i ż e l i pod koniec l a t p i ę ć d z i e s i ą t y c h X X w . N i e jest j e d n a k w y k l u c z o n e , że cmentarz t e n p o w s t a ł jeszcze p ó ź n i e j (na p o c z ą t k u �110 J A C E K OLĘDZKI lat s z e ś ć d z i e s i ą t y c h ) . Cmentarz u k r y t y jest w d o l i n i e pasma w z g ó r z ota­ c z a j ą c y c h o s a d ę o d s t r o n y p o ł u d n i o w e j . W jego p o b l i ż u u s y t u o w a n o w i e l ­ k i e ś m i e t n i s k o . N a szczytach g ó r i p r z y drodze przez p r z e ł ę c z ( p r z e ł o m Orchonu) z n a j d u j ą s i ę t r z y owoo. Cmentarz nie jest ogrodzony. W i d o c z ­ n y c h jest k i l k a n a ś c i e miejsc p o c h ó w k o w y c h . U ż y w a m tego o k r e ś l e n i a , p o ­ n i e w a ż t y l k o c z ę ś ć t u pochowanych o s ó b m a m o g i ł y . S ą one rozproszone n i e r ó w n o m i e r n i e w o d l e g ł o ś c i a c h nieraz k i l k u d z i e s i ę c i u m e t r ó w od siebie. D w a p u d ł a drewniane, w y d ł u ż o n e , o t w a r t e . W e w n ą t r z p o d ś c i ó ł k a . W j e ­ d n y m z n i c h u w ę ż s z e g o b o k u pusta b u t e l k a po perfumach, n a ziemi p r z y s k r z y n i b u t e l k a zakorkowana z j a k ą ś cieczą. Podobnie w trzech i n n y c h przypadkach. K i l k a t r u m i e n z g r u b y c h b i e r w i o n . Proste, p o d ł u ż n e l e ż ą b e z p o ś r e d n i o na ziemi. W i e k a zabite. W j e d n y m p r z y p a d k u w i e k o u c h y l o ­ ne. W ś r o d k u p o d ś c i ó ł k a , u w ę ż s z e g o b o k u słoik z resztkami j a d ł a . Osobno l e ż ą resztki h e r b a t n i k ó w . W j a k i m ś z a g ł ę b i e n i u resztki o d z i e ż y i grze­ chotka plastikowa. O p r ó c z t y c h ś l a d ó w po z m a r ł y c h i t r u m i e n s t o j ą c y c h na p o w i e r z c h n i ziemi z n a j d u j ą s i ę groby. Z w r a c a u w a g ę w z g ó r e k u ł o ż o n y z k a m i e n i (w podobny s p o s ó b j a k stawiane s ą owoo), k t ó r y otacza ogrodze­ nie z p r ę t ó w ż e l a z n y c h (jest to ż e l a z n e ł ó ż k o przystosowane do tego n o ­ wego celu). Gdzie indziej w e w n ą t r z t a k i c h samych o g r o d z e ń - ł ó ż e k p ł y t y cementowe. D o ogrodzenia p r z y w i ą z a n a tabliczka z f o t o g r a f i ą z m a r ł e g o i napisem (imię, data urodzenia oraz ś m i e r c i ) . Ponad c a ł o ś c i ą zamontowane ś m i g ł o w e n t y l a t o r a samochodowego. Jest t o g r ó b k i e r o w c y . Części meta­ l o w e pomalowane na b r ą z o w o i żółto. W i n n y m miejscu p r a w i e identyczny g r ó b (traktorzysty). W p o b l i ż u g r z b i e t u w y n i e s i e n i a zamyka t o cmentarzy­ sko m o g i ł a z drewna. Nagrobek w k s z t a ł c i e s t o ż k a t r ó j ś c i e n n e g o , w y s o k o ­ ści 1,5 m . Podstawa i s t o ż e k zbite z desek, całość pomalowana na b ł ę k i t n o . Poza grzbietem w y n i e s i e n i a (na stoku k t ó r e g o r o z p o ś c i e r a s i ę cmentarz) g ł ę b o k i p a r ó w i w d a l i j u r t y oraz t u ż p r z y n i c h kolejne pasmo g ó r . N a stoku jednej z n i c h ś l a d y k i l k u k a m i e n n y c h o b r a m o w a ń u j g u r s k i c h k u r ­ h a n ó w . T u poprzez j a r s ą s i a d u j ą d w a cmentarzyska w g ó r a c h , n a d k t ó r y ­ m i w z n o s z ą s i ę owoo. N i n i e j s z y opis s p o r z ą d z o n y z o s t a ł w 1966 r . Cmentarz w somonie Bajan. P o ł o ż o n y jest p o ś r o d k u w y n i e s i e ń , na za­ c h ó d od c e n t r u m w oddaleniu ok. 2 k m . P o m i ę d z y d w o m a w z g ó r z a m i (na k t ó r y c h z n a j d u j ą s i ę owoo) r o z p o ś c i e r a s i ę na stoku d o l i n y . Stok t e n na­ c h y l o n y jest w k i e r u n k u p o ł u d n i o w y m . W g ł ó w n y m s k u p i e n i u g r o b ó w uszeregowanych w k i l k u n a s t o m e t r o w y c h i mniejszych o d s t ę p a c h — w z d ł u ż prostej — r o z p o z n a ć m o ż n a w y r a ź n ą t e n d e n c j ę s y t u o w a n i a z m a r ł y c h t w a ­ r z ą z w r ó c o n ą w k i e r u n k u p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i m . Udaje s i ę u s t a l i ć , że na cmentarzysku t y m o d b y ł o s i ę o g ó ł e m 30 ceremonii. N a j w c z e ś n i e j s z e j do­ konano w 1964 г., ostatniej w 1967 r. Oto sposoby pozostawiania i chowa­ nia na t y m cmentarzu z m a r ł y c h : a) w p ł y t k i m z a g ł ę b i e n i u (ok. 20-40 cm) o w y m i a r a c h o d p o w i a d a j ą c y c h w z r o s t o w i z m a r ł e g o . Z i e m i a rozsypana �111 CHUN BAJNA w z d ł u ż d ł u ż s z y c h b o k ó w — całość o k s z t a ł c i e p r o s t o k ą t a ; b) w t r u m n a c h z desek sosnowych, nieostruganych, p ł a s k o sklepionych, lekko z w ę ż a j ą ­ cych s i ę z jednej strony, u s t a w i o n y c h b e z p o ś r e d n i o na p o w i e r z c h n i z i e m i ; c) pod n a g r o b k a m i u s y p a n y m i z k a m i e n i lub t y l k o z ziemi, o w y d ł u ż o ­ n y c h niestarannych k s z t a ł t a c h ; d) pod p ł y t a m i c e m e n t o w y m i l u b w z g ó r ­ k a m i z tego t w o r z y w a . W j e d n y m p r z y p a d k u nagrobek starannie pobielo­ ny, r ó w n i e ż w j e d n y m ogrodzony c e g ł a m i i t a k ż e w j e d n y m — p r ę t a ­ m i m e t a l o w y m i . B y w a j ą na p o w i e r z c h n i cementu p r z y s t r o j ę z k a m y k ó w l u b t ł u c z o n e g o szkła. N a grobie C h i ń c z y k a wpuszczony w z a p r a w ę cemen­ t u — talerz, słoik i b u t e l k a . W o k ó ł w s z y s t k i c h t y c h miejsc z n a j d u j ą się b u t e l k i . P r z y j e d n y m g r o ­ bie aż 5. P r z y grobie n a j n o w s z y m b u t e l k a z m l e k i e m , k a w a ł e k chleba, c u k i e r k i , monety. W j e d n y m z z a g ł ę b i e ń chadag r o z c i ą g n i ę t y przez c a ł ą d ł u g o ś ć w y k o p u . N a rogach chadag p r z y c i ś n i ę t y k a m i e n i a m i . Ponad w y ­ k o p e m rozrzucone s t r z ę p y o d z i e ż y . W i n n y c h miejscach obok podobnie rozrzuconych s t r z ę p ó w o d z i e ż y czaszka dziecka, gdzie indziej s z c z ę k a do­ rosłego człowieka. Mogiły Zwłoki na powierzchni dzieci dzieci dorośli dorośli nie zidentyfikowani 5 1 3 wzgórki 12 różnego ro­ 1 wzgórek dzaju wzgórków ogrodzony 3 wzgórki nie3 trumny na po­ ogrodzone wierzchni ziemi 1 płyta cementowa 1 płyta cementowa (Chińczyk) 5 1 5 7 12 Razem 30 Cmentarz w U ł a n Bator. Podobnie j a k poprzednio opisane oddziela go od osiedli pasmo g ó r . P o ł o ż o n y jest na z a c h ó d od miasta, na stokach z w r ó ­ conych w k i e r u n k u wschodnim. Obejmuje p r z e s t r z e ń ok. 3 k m . N a szczy­ tach o t a c z a j ą c y c h go w z g ó r z z n a j d u j ą s i ę w z g ó r k i owoo. N a cmentarzu t y m nie spotyka się ś l a d ó w pozostawiania ani zwłok, ani t r u m i e n na po­ w i e r z c h n i ziemi. Najstarszy grobowiec pochodzi z drugiej p o ł o w y X I X w . Jest to p o k a ź n y c h r o z m i a r ó w m u r o w a n y , o t y n k o w a n y i p o m a l o w a n y na ż ó ł t o p i ę c i o ś c i a n . U s y t u o w a n y jest w g ó r n e j p a r t i i stoku w odosobnieniu, ponad k i l k u t y s i ę c z n y m z b i o r o w i s k i e m i n n y c h m o g i ł . Ó w grobowiec, w y ­ r ó ż n i a j ą c y s i ę z całości, k r y j e s z c z ą t k i jednego z w y ż s z y c h d o s t o j n i k ó w d u c h o w n y c h . N a p o w i e r z c h n i grobowca ustawiono 27 m o s i ę ż n y c h mise­ czek ( w miseczkach t y c h znajduje się woda, suutej caj, r y ż i r o d z y n k i ) ; 5 o k r ą g ł y c h suchych s e r ó w (na j e d n y m g a r ś ć prosa); 1 ozdobny balin oraz 1 miedziane naczynie przeznaczone do w o d y ś w i ę c o n e j i pawiego p i ó r a 2 �112 J A C E K OLĘDZKI Ryc. 17. Dary składane na grobach, cukierki i monety. Cmentarz w Ułan Bator Fot. J . Olędzki �CHUN BAJNA 113 Ryc. !18. Dary n a grobie lamy. Cmentarz w Ujan Bator Fot. J . Olędzki (tyb. mansajn — do, mong. togosyn ód). P o m i ę d z y t y m i naczyniami o zde­ cydowanie l i t u r g i c z n y m charakterze rozsypano c u k i e r k i (ryc. 18). Odosobniony g r ó b l a m y g ó r u j e nad całością cmentarzyska. Od strony miasta i j a k b y w e j ś c i a na cmentarz (wzdłuż drogi) z n a j d u j ą się w s p ó ł c z e ­ sne najokazalsze grobowce o s ó b z a s ł u ż o n y c h . Grobowce te p r z y p o m i n a j ą rodzaj kaplic. Zaopatrzone s ą w nisze, w k t ó r y c h eksponuje się w i z e r u n k i u m a r ł y c h (rzeźby, m a l o w i d ł a , fotografie). Jeden z takich g r o b o w c ó w w i e ń ­ czy d u ż y c h r o z m i a r ó w gwiazda 5-ramienna i znicz-pochodnia (ryc. 19). N i e opodal t y c h g r o b o w c ó w , k t ó r e m o ż n a u z n a ć nieraz za przejaw swoistej sztuki ( b y w a j ą one zdobione i malowane ż y w y m i barwami), z n a j d u j ą się m o g i ł y s ł a w n e g o p i ł k a r z a ( d u ż y c h r o z m i a r ó w kula, s y m b o l i z u j ą c a p i ł k ę , eksponowana na cokole), m u z y k a ( w y c i ę t a z blachy l i r a , eksponowana na ogrodzeniu z p r ę t ó w ż e l a z n y c h ) , pisarza ( w y c i ę t e z blachy w y o b r a ż e n i a p i ó r a i g a ł ą z e k l a u r o w y c h ) , eksponowane podobnie j a k w poprzednim p r z y p a d k u (ryc. 20). Tak j a k na cmentarzach w Bajan czy Charchorin i t u z n a j d u j ą się m o g i ł y z w i e ń c z o n e s k r z y d ł a m i w e n t y l a t o r ó w samochodowych. 8 — Etnografia Polska, XVII/2 �114 J A C E K OLĘDZKI Ryc. 19. Współczesne groby osób zasłużonych. Cmentarz w Ułan Bator Fot. J . Olędzki Przedstawione w y ż e j grobowce o charakterze reprezentacyjnym sta­ n o w i ą z n i k o m ą c z ę ś ć w i e l o t y s i ę c z n y c h m o g i ł s k r o m n y c h i bardzo s k r o ­ m n y c h . Te ostatnie to t a b l i c z k i (z d a n y m i o z m a r ł y m : i m i ę , data urodze­ nia i ś m i e r c i ) montowane n a s ł u p k a c h l u b w y k o n a n e z cementu stele w y ­ sokości ok. 0,5-1 m , wkopane w z i e m i ę l u b z w i ą z a n e z p ł y t ą ( r ó w n i e ż ce­ m e n t o w ą ) n a k r y w a j ą c ą w y k o p . N a stelach z r e g u ł y umieszczane s ą dane 0 z m a r ł y m . Ogromna w i ę k s z o ś ć t y c h m o g i ł jest starannie ogradzana p r ę ­ t a m i m e t a l o w y m i l u b l i s t w a m i z drewna. Z w r a c a u w a g ę w i e l o ś ć t y c h o g r o d z e ń , a z w ł a s z c z a to, ż e u podstawy s ą k w a d r a t o w e , nie z a ś prosto­ kątnie wydłużone. Przy wielu mogiłach znaleźć można dary z c u k i e r k ó w 1 d r o b n y c h monet. K w i a t y ( z r e s z t ą sztuczne) z d a r z a j ą s i ę t y l k o p r z y g r o ­ bowcach w alei z a s ł u ż o n y c h osobistości. W k i l k u przypadkach ponad ogrodzeniami m o g i ł zamontowano na w y ­ sokich p r ę t a c h w i a t r e m poruszane m ł y n k i m o d l i t e w n e , zapewne w y p e ł n i o ­ ne z w o j a m i i n s k r y p c j i na papierze o t r e ś c i a c h p r z e b ł a g a l n y c h . �CHÜN B A J N A Ryc. 20. 115 Grób p i ł k a r z a . Cmentarz w Ułan Bator Fot. J . Olędzki �116 J A C E K OLĘDZKI с) Wzorcowe ceremonie pogrzebu ś w i e c k i e g o Ceremonia pogrzebowa w somonie Bajan z a s t ę p c y sekretarza p a r t i i w 1967 r. Z ł o ż e n i e c i a ł a do t r u m n y . U s y t u o w a n i e j e j na p l a t f o r m i e samo­ chodu c i ę ż a r o w e g o . K o n d u k t : w ł a d z e somonu, rodzina, c i ę ż a r ó w k a z t r u ­ m n ą . Dotarcie na miejsce chowania z m a r ł y c h w somonie Bajan. P r z e m ó ­ w i e n i a n a d t r u m n ą . Zakopanie t r u m n y n i e g ł ę b i e j n i ż 1,5 m . P o w r ó t do c e n t r u m . W y s t a w n y obiad z u d z i a ł e m r o d z i n i w ł a d z somonu. ( W e d ł u g r e ­ lacji przypadkowych rozmówców.) Ceremonia pogrzebowa w U ł a n Bator sekretarza Ambasady M o n g o l i i w M o s k w i e w 1967 r. K r e m a c j a c i a ł a w ZSRR. K o n d u k t obserwowany przez p i s z ą c e g o te s ł o w a . M u z y k a ż a ł o b n a . Dostojny marsz o p a r t y na k r ó t ­ k i c h m o t y w a c h melodycznych p o w t a r z a n y c h m i a r o w o . N a czele k o n d u k t u ( p r z e m i e r z a j ą c e g o g ł ó w n ą u l i c ą miasta) osoby n i o s ą c e w i e ń c e ze sztucznych k w i a t ó w n i e z w y k l e b a r w n y c h . Z a n i m i czterech m ę ż c z y z n t r z y m a d r ą ż k i , na k t ó r y c h z ł o ż o n o s k r z y n k ę z prochami o k r y t ą m o n g o l s k i m sztandarem. Dalej k i l k a d z i e s i ą t o s ó b ( n i k t nie przyodziany w j a k i e ś swoiste szaty ż a ­ ł o b n e ) , orkiestra w o j s k o w a i na k o ń c u c i ę ż a r ó w k a . N a o d k r y t e j p l a t f o r m i e ustawiony stół p r z y k r y t y c z e r w o n ą m a t e r i ą i k i l k a krzeseł. K o n d u k t nie budzi sensacji p o ś r ó d p r z e c h o d n i ó w , na k r a w ę ż n i k a c h chodnika p r z y s t a j ą pojedynczy ludzie. N a cmentarzu n a s t ę p u j e zdjęcie z p l a t f o r m y s t o ł u i k r z e s e ł . P r z y stole z a s i a d a j ą organizatorzy pogrzebu. G r a orkiestra. N a ­ s t ę p u j e w m u r o w a n i e s k r z y n k i z p r o c h a m i do niszy grobowca-kapliczki. Jeden z o r g a n i z a t o r ó w w y g ł a s z a p r z e m ó w i e n i e s t o j ą c za s t o ł e m . Po z ł o ­ ż e n i u w i e ń c ó w i odegraniu przez o r k i e s t r ę h y m n u p a ń s t w o w e g o ż a ł o b n i c y p o w r a c a j ą do miasta. Przytoczone w y ż e j d w a p r z y k ł a d y ceremonii grzebalnej nie s ą repre­ zentatywne dla szerszego k r ę g u s p o ł e c z n o ś c i mongolskiej, n i e m n i e j stano­ w i ą oficjalnie propagowane w z o r y z a c h o w a ń . Korzystanie z c i ę ż a r ó w k i (najczęściej przeznaczonej do przewiezienia t r u m n y ) to zwyczaj, k t ó r y p r z y j ą ł s i ę w M o n g o l i i powszechnie. J e d n a k ż e w i e l u z m o i c h r o z m ó w c ó w ż a l i ł o s i ę , że nie zawsze w ł a d z e lokalne d o k ł a d a j ą s t a r a ń , aby rodzinie z m a r ł e g o u ż y c z y ć tego pojazdu. W przypadkach nieuzyskania samochodu rodzina z m a r ł e g o , j a k d a w n i e j , korzysta z ter eg — d w u k o ł o w e g o w o z u . d) Żywotność i rozwój zachowań lamaistyczno-synkretycznych W o b r ę b i e d z i e d z i ń c a klasztoru Gandan z n a j d u j ą s i ę p o m i ę d z y d w o m a s p o ś r ó d trzech ś w i ą t y ń (süm-dugari) — w w ą s k i m przejściu między t y m i ś w i ą t y n i a m i — t r z y specjalne konstrukcje, w k t ó r y c h zamontowano k i l ­ k a n a ś c i e blaszanych b ę b n ó w m o d l i t e w n y c h , m ł y n k ó w (mong. chiird). W e ­ w n ą t r z b ę b n ó w z n a j d u j ą się zwoje m o d l i t w pisanych w j ę z y k u t y b e t a ń ­ s k i m . Natomiast na i c h p o w i e r z c h n i przylepione s ą przez w i e r n y c h r ó ż - �117 CHUN B A J N A 16 о Ryc. 21. Klasztor Gandantegczinlin w Ułan Bator. A — dziedziniec zgromadzeń; В — dziedziniec giówny. 1 — wejście chronione przez posągi l w ó w (mong. arslaan-ow); 2 — słupy zwieńczone buńczukami (mong. diancan); 3 — brama (mong. jampaj); 4 — jurta przeora; 5 — kuchnia; 6 — m ł y n k i modlitewne (mong. eJiiird); 7 — kancelaria; 8 — biblioteka; 9 — kadzielnice (mong. bojpor); 10 — podest do ogłaszania modlitw (mong. szat-inuer) • 11 — deski modlitewne (mong. morgó-lijn-mod); 12-14 — świątynie (mong. silm-dugan); 15 — posąg Dzonchawy; 16 — ocalały słup z sąsiedniego zespołu klasz­ tornego Rys. J . Olędzki �118 J A C E K OLĘDZKI M M M M M M i i i i i i i г-тгак • I b • A • Ыв| i I I ' I I l7l I I I I I M Ryc. 22. Jedna z trzech ś w i ą t y ń na Gandanie w U ł a n Bator. A — przedsionek; В — przejścia dla wiernych; С — ołtarz; D i figury. I — figury l w ó w ; 2 — siedzenie głównego strażnika tualne i pierwotne siedzenia pomocniczego strażnika (mong. 5 — ded-chamba; 6 — undzad; 7 — lamowie; 8 — muzykanci 9 — trębacze — ofiary; E — kapliczki, obrazy (mong. ichn-gesguj) ; 3-3a — ak­ baga-gesguj); 4 — chambalam; (kotły, muszle, dzwonki, trąbki); Rys. J . Olędzki nego r o d z a j u napisy o d r ę c z n e na papierze (ryc. 23). T r e ś c i ą t y c h napisów s ą c z ę s t o p r o ś b y o s z c z ę ś l i w y los dusz z m a r ł y c h o s ó b . W 1966 r. p r z e w a ż a ł y t e k s t y z w i ą z a n e z losami tragicznie z m a r ł y c h w czasie powodzi, k t ó r a na­ w i e d z i ł a U ł a n B a t o r i okolice. Oto w y b r a n e t e k s t y : „Drogi m ó j ojcze, niech dobrym będzie twoje przerodzenie. Omanipadmechum Omanipadmechum Omanipadmechum". „Droga moja matka s c h w y c i ł a swoje lata, o bogactwo dla niej proszę. U m manyni badnij chum". „Drogi bracie Rowczich, który zginąłeś w wodzie, my życzymy ci wszystkiego dobrego w Twojej drodze. Twoi bracia i siostry". „1966.7.20. Drogi bracie Baldżinnjam, proszą dla was o dobry spokój po śmierci. Om maanij badny chaa. Twoje siostry Daszdawa i Dowdaj". „Baatar z nazwiskiem Darima 1965. 9 miesiąca 19 dnia złapała swoje 21 lata. Niech będzie jej Um manij pad mi chum". Tłumaczył: Adam L a t u s e k „Syn m ó j Dordżpurew zmarł 1966 roku 8 miesiąca 5 dnia w Gospodarstwie P a ń s t w o w y m w somonie Dżargalan. U m bajny badny chaa". „Za [mojego] syna Batdordża. U m maanij bad mi chum..." (dalej następuje pięciowierszowa modlitwa tybetańska). �CHÜN B A J N A Ryc. 119 2,3. Młynki (a) i deski (b) modlitewne. Gandan w Ułan Bator Fot. J . Olędzki �120 J A C E K OLĘDZKI „Pasterz 1-ej brygady somonu Sumber ajmaku Wschodniogobijskiego Tuwaana, 36-letnia Dolgorsüren zmarła na skutek ciężkiej choroby. U m maanynij badnij chum". Tłumaczył: Jerzy córka T u1i so w N a p o c z ą t k u lat s z e ś ć d z i e s i ą t y c h omawiane t u zjawisko nie w y s t ę p o ­ w a ł o . P o r ó w n a j L u m i r J i s l , Uměni starého Mongolska (Praha 1961, tablica 35). Znajduje się t a m fotografia o m a w i a n y c h m ł y n k ó w m o d l i t e ­ w n y c h . N a b ę b n a c h nie m a ż a d n y c h k a r t e k z napisami. Dziś j e d n a k ż e , ob­ s e r w u j ą c zachowanie w i e r n y c h p r z y b y w a j ą c y c h na dziedziniec Gandanu, odnosi się w r a ż e n i e , że n a j w i ę k s z ą a k t y w n o ś ć w y r a ż a j ą o n i w urucha­ m i a n i u o w y c h m ł y n k ó w m o d l i t e w n y c h , na k t ó r y c h s ą ś w i a d e c t w a n a j g ł ę b ­ szych p r z e ż y ć w i e l u z t y c h w i e r n y c h . D r u g i m pod w z g l ę d e m w a ż n o ś c i miejscem k u l t o w y m w o b r ę b i e G a n ­ danu, gdzie manifestowane s ą w s p o s ó b b e z p o ś r e d n i przez w i e r n y c h i c h uczucia k o m e m o r a t y w n e , jest „ ś w i ę t y maszt" (nazwa mongolska — dżancan). Maszty t a k i e to k i l k u n a s t o m e t r o w e j w y s o k o ś c i p o t ę ż n e s ł u p y z w i e ń ­ czone r z e ź b i o n y m walcem, w y o b r a ż a j ą c y m b u ń c z u k . Maszty te usytuowane Ryc. 24. Słup w sąsiedztwie klasztoru Gandan w Ułan Bator. Fot. J . Olędzki �CHUN B A J N A 121 są p r z y czterech w ę g ł a c h ogrodzenia klasztoru. Maszt, o k t ó r y m mowa, to j e d y n y o c a l a ł y s p o ś r ó d czterech, j a k i e z n a j d o w a ł y s i ę nieopodal dzisiej­ szego z e s p o ł u c z y n n y c h ś w i ą t y ń , c h r o n i ą c w i e l k ą b u d o w l ę süm-dugan p o ś w i ę c o n ą bogowi Dżanrajsekowi. N a o m a w i a n y m maszcie (zaopatrzonym w t a b l i c z k ę z napisem om mani padme chum) w i e r n i z a w i e s z a j ą r ó ż n o ­ barwne s t r z ę p y m a t e r i i (jest t o obyczaj powszechny, o b e j m u j ą c y najroz­ maitsze miejsca k u l t u , m . i n . k u l t owoo) oraz ł o p a t k i baranie. Sens o w y c h d a r ó w z ł o p a t e k jest w i e l o r a k i . A l e — j a k s i ę w y d a j e — m a o n obecnie z a ł o ż e n i e k o m e m o r a t y w n e . Przypuszczenie p o t w i e r d z a j ą opinie ł a m ó w . N i e z a l e ż n i e od d a r ó w maszt otaczany jest s z c z e g ó l n y m k u l t e m . W i e r n i o b ­ c h o d z ą go po w i e l o k r o ć , zdarza s i ę t e ż ocieranie c h o r y c h miejsc o p o ­ w i e r z c h n i ę tego s ł u p a (ryc. 24). Z a s t ę p c a przeora klasztoru lama D o m b a d a r d ż a powiada: „ N a ł o ­ patkach w y p i s u j e s i ę ś w i ę t e s ł o w a . T o w y p i s y w a n i e ś w i ę t y c h s ł ó w po t y b e t a ń s k u (co w s k a z y w a ł o b y , ż e w i e r n y c h w s p o m a g a j ą w t y m mnisi) s ł u ­ ży o d d z i a ł y w a n i u na d r o g ę w z a ś w i a t a c h dusz b l i s k i c h z m a r ł y c h . Jest t o d z i a ł a n i e z a p o b i e g a j ą c e t r w a n i u t y c h dusz w c i a ł a c h n i s k i c h s t w o r z e ń . Jest t o zabieg p o m a g a j ą c y t y m duszom w dotarciu d o nieba". L a m a D o m ­ b a d a r d ż a wskazuje zarazem, ż e p r a k t y k i takie n i c w s p ó l n e g o n i e m a j ą z zasadami r e l i g i i , k t ó r e j s ł u ż y . L a m a D. S a m b a l c h u n d e w , ur. w 1898 r. (malarz — dzuruchcziń): „Dzi­ siaj zabraniamy wieszać te łopatki ze w z g l ę d ó w sanitarnych. B y w a ł a bowiem ich duża ilość i to z resztkami mięsa. To s ą ofiary, ich sens jest złożony. Składane s ą z myślą o zmarłych, którzy przebywają we wcieleniach zwierząt. Ofiary z łopatek mają być przypomnieniem i prośbą kierowaną do boga. Są dowodem wstawienni­ ctwa żyjących w sprawach ich bliskich zmarłych [...], aby szybciej dotarli do nieba, szybciej stali się bogami. Po to składane są ofiary z łopatek". W s p ó ł i s t n i e n i e d w ó c h zasadniczo o d r ę b n y c h s y s t e m ó w i n f o r m a c j i , j a ­ k i m i s ą : z jednej strony zapis z w i ę z ł y c h danych na kartce papieru (tak j a k w p r z y p a d k u o w y c h p r ó ś b na m ł y n k a c h m o d l i t e w n y c h ) i z drugiej notacja w o b c y m o g ó ł o w i j ę z y k u n a p o w i e r z c h n i k o ś c i z w i e r z ę c e j (tak j a k w p r z y p a d k u ofiar z ł o p a t e k baranich) — t ł u m a c z y ć m o ż e c h o c i a ż b y c z ę ś ­ ciowo z a s ó b w y o b r a ż e ń s p o ł e c z e ń s t w pasterskich p r z y p i s y w a n y c h k o ś ­ ciom, w szczególności baranim, w ś r ó d k t ó r y c h ł o p a t k a m a w y j ą t k o w e zna­ czenie. O t o stosunkowo z w i ę z ł y i n i e p e ł n y rejestr z n a k ó w o d c z y t y w a n y c h podczas w r ó ż e n i a z ł o p a t k i poddanej zabiegowi: a) tchnienia n a ń p y t a ń w r ó ż b i t y i b) opalenia j e j w o g n i u (ryc. 25). K o r z y s t a m t u z i n f o r m a c j i przekazanych m i przez pasterza A . D e n d e w a, ur. w 1888 r. w A w d a r Bajan (obecnie Sergelen): „ M ó w i l i starsi, ż e ł o p a t k a zna 72 j ę z y k i i t y m samym wszystko m o ż e p o w i e d z i e ć " . Poprzez pojęcie „ j ę z y k i " i n f o r m a t o r rozumie z a r ó w n o r ó ż n e o d m i a n y m o w y ludzkiej, j a k t e ż wskazania prze­ kazywane przez ł o p a t k ę — mong. dalar mergelech ( w r ó ż b y z ł o p a t k i ) . Oto s p o ś r ó d t y c h 72 w s k a z a ń — 16 n a j w a ż n i e j s z y c h (ryc. 26). �122 J A C E K OLĘDZKI Ryc. 25. Wróżenie z łopatki (szeptanie pytań). Somon Bajan Fot. J . Olędzki C z ę ś ć ł o p a t k i — A — czaszka, mong. togoo; В — szyja, mong. chüdzüü; С — kciuk, mong. er chi j ; �123 CHÜN B A J N A D G H I J — nos, mong. chamar; — ś r o d e k , mong. dund; — dół, mong. chormoj; — strona g o r ą c a (bliska, rodzinna), mong. chaluun-tal; — strona c h ł o d n a (cudza), mong. chüjten-tal. Ryc, 26. Znaki w r ó ż e b n e i części łopatki. A — czaszka; В — szyja; С — kciuk; D — nos; E — środek; F — dół (nogi); G — strona gorąca; H — strona chłodna. Zakresy i n f o r m a c j i : I — Informacje (a) — (b) — (c) — (d) — „ z mojej j u r t y " , I I — „z cudzej j u r t y " . szczegółowe: odpadnięcie tej części — wróżba zła; odpadnięcie tej części — wróżba dobra; wykruszenie się tej części — niepomyślność; wykruszenie się tej części — „wiadomości tak dobre, jak i złe"; �124 J A C E K OLĘDZKI (e) — 3 pęknięcia w poprzek „nosa" — „wielka radość"; (f) — 2 pęknięcia w poprzek „nosa" — „pewna nadzieja" <np.: rzecz zagubio­ na — odnajdzie się); (g) — w y d ł u ż o n a rysa — „nic się nie wydarzy", zakończenie wszelkich dzia­ łań interwencyjnych, bezczynność; (h) — jedno krótkie pęknięcie (szczelina) — „krzepkie życie", „mocna dusza"; jeśli to pęknięcie jest w y d ł u ż o n e — , słabe życie", zaś „dusza sczeźnie"; natomiast dwa pęknięcia (krótkie czy długie) — „sama radość", „samo dobro"; (i) — pęknięcie w poprzek „szyi" to — „pętla na szyi", czyli „schwytasz [pojmiesz] konia", prawdziwa i pewna nadzieja; (j) — pęknięcie „czaszki" — to „ w czaszce tłuszcz", dobry znak, dobrobyt, wie­ dza, zaradność, „strat żadnych nie będzie", jeśliś „cokolwiek zgubił" lub „ci uciekło" — „wnet się zwróci" lub „odnajdzie"; (k) — pęknięcie w o k ó ł „kciuka" — „kciuk się rusza" — bardzo dobry znak na wszelkie okazje; (1) — na krawędzi tej znajduje s i ę m a ł e w g ł ę b i e n i e — „dziurka", jeśli zary­ sowało s i ę dodatkowo pęknięcie dochodzące do tej „dziurki" — to znak pełnej pomyślności w zwalczaniu zła (пр.: „złodziej został schwytany"), jeśli zaś owo pęknięcie nie dotarło do „dziurki" — to znak pomyślności nie całkiem pewnej (пр.: „złodziej zapewne zostanie schwytany"); (m) — odpryski „na chłodnej stronie" — to groźba niepowodzenia, straty mie­ nia; (n) — odpryski na „gorącej stronie" — to sukces, „zdobycz", „odzyskanie mie­ nia"; (o) — rysa na „chłodnej stronie" — zły znak; (p) — rysa na „gorącej stronie" •— dobry znak. y Wróżenie z łopatki służyło rozwiązywaniu przede w s z y s t k i m spraw z w i ą z a n y c h z g o s p o d a r k ą pasterską. Niemniej informacje uzyskiwane przy j e j p o m o c y o d n o s i ł y s i ę r ó w n i e ż do o d d z i a ł y w a n i a n a losy c z ł o w i e k a (por. w i a d o m o ś c i oznakowane l i t e r ą h). e) N a b o ż e ń s t w o za d u s z ę z m a r ł e g o Gandanie 1 0 . Oto najważniejsze m o m e n t y tej c e r e m o n i i (mong. na gunreg): Wczesna pora d n i a (ok. 7 godz.). Rodzina z a m a w i a j ą c a n a b o ż e ń s t w o m i n ę ł a p r z e j ś c i e s t r z e ż o n e przez l w y , b r a m ę ( d z i e l ą c ą d w a jampaj) dziedzińce — i k i e r u j e s i ę w s t r o n ę k a d z i e l n i c y (mong. bojpor). chodzi z k u c h n i klasztornej m n i c h - s ł u g a (geik), n i o s ą c na mong. Naprzeciw w y ­ łopacie węgle do k a d z i e l n i c y . Z e b r a ł a s i ę p r z y n i e j g r o m a d k a l u d z i , w ś r ó d n i c h r o d z i n a z m a r ł e g o . W ę g l e z o s t a ł y u ł o ż o n e , m n i c h p o s y p a ł na nie zmielone g a ł ą z k i t u i . Z e b r a n i u s t a w i a j ą s i ę tak, czyźni zdejmują aby o w i e w a ł i c h d y m z k a d z i e l n i c y . M ę ż ­ kapelusze. N i e k t ó r z y „łapią" w kapelusze d y m i wnet n a k r y w a j ą g ł o w y . K o b i e t a w k ł a d a do k a d z i e l n i c y m a ł e dziecko i w y j m u j e j e po c h w i l i . K t o ś i n n y (z r o d z i n y z m a r ł e g o ) w k ł a d a w o c z y s z c z a j ą c y dym pościel — poduszkę, kołdrę. 1 0 , Por. zapis filmowy Bóó-Lam z roku 1967/1968, realizacja J . O l ę d z k i , S. S z y n k i e w i c z , Archiwum Zakładu Etnografii I H K M P A N w Warszawie. �CHÜN B A J N A 125 Z podestu na czterech o ś m i o m e t r o w y c h palach (całość p r z y p o m i n a a m b o n ę , m o n g . szat-inder) d w ó c h m n i c h ó w d m ą c w muszle o g ł a s z a roz­ poczęcie n a b o ż e ń s t w a . B o c z n y m i w e j ś c i a m i weszli na d r u g i dziedziniec m n i s i . Z e b r a l i się p r z y d r z w i a c h do ś w i ą t y n i , ż a r t u j ą , ś m i e j ą się. Ś m i e ­ chy c i c h n ą , do n i e w i e l k i e j ś w i ą t y n i w c h o d z i 60 m n i c h ó w . Z a j m u j ą w y ­ znaczone miejsca. P r z y w e j ś c i u na specjalnych p o d w y ż s z e n i a c h s i e d z ą dwaj nadzorcy (mong. ichn-gesguj i Ъада-gesguj), w pobliżu ołtarza — przeor i jego z a s t ę p c a (chamba-lam i ded-chamba) oraz „ p r z e w o d n i k " — i n t o n u j ą c y m o d l i t w y (mong. undzad). W z d ł u ż p r z e j ś c i a — o d w r ó t do o ł t a r z a — w czterech r z ę d a c h s i e d z ą pozostali m n i s i . L a m o w i e z t y t u ł a ­ m i m a j ą na g ł o w a c h czarne szpiczaste czapki ze z ł o c i s t y m i w y ł o g a m i , pozostali m n i s i — żółte. O d k r y l i g ł o w y , w y j ę l i zza pazuch k s i ę g i m o d l i ­ tewne, aby r o z ł o ż y ć je przed s o b ą na p u l p i t a c h . M a j ą w r ę k a c h znamio­ na d u c h o w n y c h p o w i n n o ś c i — w prawej — b e r e ł k o oczir, w lewej — dzwonek chonch (ryc. 28). Z z a m k n i ę t y m i p o w i e k a m i , ze z ł o ż o n y m i przed s o b ą d ł o ń m i d o k o n u j ą a k t u k o n t e m p l a c j i — k o n t a k t u z bogiem. Cisza. Z a b r z m i a ł a m o d l i t w a i d z w o n k i . P r z e w o d n i k intonuje m o d l i t w ę ś p i e ­ w a n ą . G ł o s jego-, j a k b y w y d o b y w a ł się z g ł ę b i t r z e w i , jest n i s k i , c h r y p i ą c y . I n n y c h m n i c h ó w zawodzenie — cichsze — dostrojone jest do t o ­ nu, j a k i nadaje przewodnik. L a m o w i e w z m a g a j ą n a t ę ż e n i e m o d l i t w y . D ł o n i e i c h z m i e n i a j ą kolejno f i g u r y ustalonego alfabetu g e s t ó w . Jest t o symboliczna ceremonia ofiary (tyb. p'yag — rgyá). Palce f a l u j ą bezustannie, d ł o n i e są p ł y n n i e o d m y ­ kane i zamykane. C h w i l a m i — j a k b y dla zaakcentowania r y t m u m o ­ d l i t w y — n a s t ę p u j e gest r o z ł o ż e n i a d ł o n i , i c h w y c i ą g n i ę c i a , albo w z n i e ­ sienia. Crescendem g e s t y k u l a c j i i ś p i e w u jest w z m a g a j ą c y się d ź w i ę k d z w o n k ó w , a na koniec bicie w w i e l k i b ę b e n (ich-chengereg) i dęcie w muszle (dung) oraz w t r ą b k ę z kości ludzkiej (lawaj). K i e d y m i l k n ą i n s t r u m e n t y , lamowie ściszają i z w a l n i a j ą brzmienie m o d l i t w y . W y c z u w a się, że są j a k b y z m ę c z e n i — stan t e n a k c e n t u j ą z b i o r o w y m w e s t c h n i ę ­ ciem, c h r y p l i w y m „ u u a a a " . Nastaje c h w i l a ciszy. W i e r n i o b c h o d z ą w t y m czasie ł a m ó w , d o t y k a j ą c z o ł a m i o ł t a r z a i p u l p i t ó w przed d o s t o j n i k a m i te­ go zgromadzenia. N i e k t ó r z y w i e r n i s k ł a d a j ą na o ł t a r z u o f i a r y z p i e n i ę ­ dzy, k ł a d ą p u d e ł k a z z a p a ł k a m i , d o l e w a j ą — z przyniesionych ze s o b ą m o s i ę ż n y c h c z a j n i c z k ó w — m a s ł a do p ł o n ą c y c h lampek. Starsze k o b i e t y o b d a r o w u j ą ł a m ó w z a w i n i ą t k a m i . S ą w n i c h z a p a ł k i , a t a k ż e jedzenie — suchy ser, placki, r o d z y n k i . Stan „ o m d l e n i a " m i n ą ł — l a m o w i e r o z m a w i a j ą , w y m i e n i a j ą m i ę d z y s o b ą t a b a k i e r k i , z a ż y w a j ą t a b a k i . Od strony k u c h n i klasztornej pojawia­ j ą się p o s ł u g a c z e . W n o s z ą do ś w i ą t y n i miedziane w i a d r a w y p e ł n i o n e z u p ą m i ę s n ą , r y ż e m z b a r a n i n ą oraz h e r b a t ą . L a m o w i e p i l n u j ą c y p o r z ą d k u w y ­ praszają wiernych z świątyni. �Eye. 27. Gestykulacja modlitewna. la-lb — przywołanie boga (mong. dzalbiral, tyb. talczir); 2 — powitanie wodą, obmycie nóg (mong, us бгдвсК); 3 — powitanie kwiatami lotosu (mong. ceceg órgóch); 4 — owianie wonią kadzidła (mong. unerten órgóch); 5 — powitanie światłem (mong. gerel órgóch); 6 — na­ maszczenie wonnymi olejkami (mong. unert us orgoch); 7 — ugoszczenie (mong. idee órgóch); Sa-8b — muzyka (mong. chógdźim órgóch). Bys. J . Olędzki �CHUN BAJNA 127 C i g r o m a d z ą się p r z y deskach m o d l i t e w n y c h (mong. mor golijn-mod). R y t u a ł z a c h o w a ń jest n a s t ę p u j ą c y : Wzniesienie z ł o ż o n y c h d ł o n i nad g ł o ­ w ą , d o t k n i ę c i e n i m i czoła, piersi i rozpostarcie r ą k przed s o b ą z j e d n o ­ c z e ś n i e w y k o n y w a n y m p r z y k l ę k n i ę c i e m . R u c h ten poprzedza p o ł o ż e n i e się na desce; p r z y p o m i n a to l e ż e n i e k r z y ż e m , ale r ó ż n i się o d niego d y ­ n a m i k ą , s t a ł y m p o w t a r z a n i e m k o l e j n y c h c z y n n o ś c i . Deski z w r ó c o n e s ą w k i e r u n k u ś w i ą t y n i i zarazem ł a m ó w . K o ń c z ą oni w t y m czasie posiłek. W r o t a zostają o t w a r t e . W i e r n i s t a j ą skupieni u w e j ś c i a , n i e k i e d y s i a d a j ą w zadumie. S ł y c h a ć zbiorowe czka­ nie ł a m ó w . Rozpoczyna się druga część n a b o ż e ń s t w a . S k ł a d a się z części w s t ę p n e j p r z y p o m i n a j ą c e j zachowania z pierwszej, jest to „ c i c h a m o d l i t w a " (mong. czojniszcz) oraz „ b ł o g o s ł a w i e ń s t w a " (mong. danrag). W czasie danrag f u n ­ datorzy n a b o ż e ń s t w a ż a ł o b n e g o k l ę c z ą r z ę d e m przed p u l p i t e m p r z e w o d ­ n i k a ł a m ó w . Dokonuje o n nad i c h g ł o w a m i c e r e m o n i a ł u b ł o g o s ł a w i e ń ­ stwa i oczyszczenia z g r z e c h ó w . P a w i m p i ó r e m , w y j ę t y m ze s m u k ł e g o czajnika k r o p i i c h c u d o w n ą w o d ą . N a s t ę p n i e roznieca w m o s i ę ż n e j czar­ ce o g i e ń i zapala balin — t r z y ś w i e c z k i z ł o j u i ziarna j ę c z m i e n i a . P ł o ­ n ą c y m balinem zatacza t r z y k r ę g i ponad g ł o w a m i k l ę c z ą c y c h . T y m spo­ sobem n a s t ę p u j e „ p r z e j ę c i e " na p ł y n ą c y łój i ziarno' g r z e c h ó w , i nieczy­ stości. Balin zostanie w y r z u c o n y poza ogrodzenie klasztoru, t y m s a m y m s c z e z n ą grzechy ludzkie. F u n d a t o r z y n a b o ż e ń s t w a b i j ą c z o ł a m i o k r a w ę d ź p u l p i t u . L a m a - p r z e w o d n i k , k o ń c z y t ę c e r e m o n i ę uderzeniem k a ż d e g o z osobna oczirem ( b e r e ł k i e m ) w czubek g ł o w y . L a m a t w a r z y swej nie sta­ r a się u t r z y m y w a ć w powadze. M o ż n a n a w e t o d n i e ś ć w r a ż e n i e , że d u ­ c h o w n y w y c z u w a n a d m i a r r y t u a l n y c h z a b i e g ó w . Jednego z g o r l i w s z y c h u c z e s t n i k ó w ceremonii o b d a r z y ł mocniejszym uderzeniem. L a m o w i e s k o ń c z y l i czytanie m o d l i t w t y b e t a ń s k i c h . Z p o ś p i e c h e m zbie­ r a j ą liturgiczne przedmioty. T r z e p i ą futrzane „ s z y s z a k i " , aby je n a ł o ­ ż y ć na g ł o w y . Szybko o p u s z c z a j ą ś w i ą t y n i ę . W i e r n i zaś, w ś r ó d n i c h r o ­ dzina z m a r ł e g o , r o z c h o d z ą się p o w o l i . Starsi po t r z y k r o ć o b c h o d z ą n a d z i e d z i ń c u p o s ą g Dzonchawy oraz k a ż d ą z trzech z n a j d u j ą c y c h s i ę t u świątyń. O d m a w i a j ą przy t y m różaniec. Młodsi u r u c h a m i a j ą m ł y n k i . Nie ulega najmniejszej w ą t p l i w o ś c i , że w a l o r y artystyczne n a b o ż e ń ­ stwa s ą p o d s t a w ą p r z e ż y ć d u c h o w y c h r e k o m p e n s u j ą c y c h s w o i s t ą t r y w i a l ­ ność, aby nie p o w i e d z i e ć o b o j ę t n o ś ć m n i c h ó w w stosunku do i n t e n c j i k o m e m o r a t y w n y c h , z j a k i m i przychodzi rodzina z m a r ł e g o do klasztoru. P o m i j a m j u ż sam n a s t r ó j ś w i ą t y n i — miejsca szczególnego, w k t ó r y m zgromadzono niezliczone ilości d z i e ł malarskich, r z e ź b i a r s k i c h , gdzie p ł o ­ nie w i e l e lampek o f i a r n y c h , unosi się p r z e j m u j ą c a w o ń k a d z i d e ł , a na o ł t a r z a c h zgromadzono kunsztowne f i g u r y w i e l o b a r w n y c h balin z bara­ niego łoju. Chodzi w y ł ą c z n i e o zachowania m n i c h ó w , i c h m o d l i t w ę - ś p i e w , �128 J A C E K OLĘDZKI m u z y k ę , przede w s z y s t k i m zaś n i e z w y k ł e g o w p r o s t k u n s z t u g e s t y k u l a c j ę . N a l e ż y w z i ą ć t u pod u w a g ę fakt, że w ś r ó d szerokich rzesz pasterzy istnie­ j ą g ł ę b o k o zakorzenione zachowania ludyczne, w k t ó r y c h g r y takie, j a k : szuu, choa, dembee, szagaj, mor uraldach, njaslach, lund-churuu-ooch, Ryc. 28. Przywołanie Boga (mong. dzalbiral). Gandan w Ułan Bator Fot. J . Olędzki �CHUN BAJNA 129 ajl. hasz, gon chooloj, char cheree i w i e l e i n n y c h p o l e g a j ą na z r ę c z n o ś c i d ł o n i i p a l c ó w . J e d n a k ż e s ą to wszystko g r y swawolne. Gestykulacja m n i c h ó w t o — popis z r ę c z n o ś c i mistycznej u k a ż d e g o b u d z ą c y p o d z i w i uznanie. W y d a j e się, że wzrasta o n u r e p r e z e n t a n t ó w k u l t u r y , w k t ó r e j gest w p o w i ą z a n i u z a r t y k u l a c j ą i ś p i e w e m o d g r y w a d o n i o s ł e znaczenie w systemie i n f o r m a c j i oraz w i ę z i s p o ł e c z n y c h . Do n i n i e j s z y c h danych z a ł ą c z o n y jest r y s u n e k p o s z c z e g ó l n y c h g e s t ó w - f i g u r , m a j ą c y c h u s t a l o n ą p o s t a ć i n a z w ę . R y s u n k i nie u k a z u j ą g e s t ó w b ę d ą c y c h p r z e j ś c i o w y m i fazami zmieniania u k ł a d u d ł o n i . Z m i a n a ta j e d ­ n a k ż e r ó w n i e ż dokonywana jest w s p o s ó b ustalony, nie z a ś d o w o l n y . Po­ wtarza się w ruchu płynność, elastyczność, łagodność — spokój. Ruch d ł o n i zawsze p o d p o r z ą d k o w a n y jest r y t m o w i m o d l i t w y . D ł o n i e a k c e n t u j ą m o m e n t y ekstazy w m o d l i t w i e , j a k t e ż o k r e ś l o n e t r e ś c i — k o n k r e t n e zda­ nia. S ł u ż y t e m u o s ł a b i e n i e l u b n a t ę ż e n i e d y n a m i k i r u c h ó w , a t a k ż e za­ t r z y m a n i e d ł o n i w o k r e ś l o n e j figurze — gestu. N a l e ż y jeszcze d o d a ć , ż e e l a s t y c z n o ś c i i p ł y n n o ś c i r u c h ó w , j a k t e ż swoistej d e k o r a c y j n o ś c i r y s u n ­ k u t y c h f i g u r sprzyja w y s o k i u M o n g o ł ó w s t o p i e ń g i ę t k o ś c i p a l c ó w , w ł a ­ danie n i m i w w i e l u k i e r u n k a c h . M a ł o na ogół w ł a d n y palec serdeczny s p e ł n i a w t y c h gestach w a ż n ą r o l ę i jest poruszany — j a k p o z o s t a ł e — z całą s w o b o d ą (ryc. 28). Figura 1. (la-lb). Uniesione na wysokość brody złożone dłonie z rozpostartymi szeroko palcami lub (odmiana tej figury) dłonie rozdzielone i nieco niżej trzymane. Nazwa tej figury: tyb. talczir, mong. dzalbiral. Figurze tej towarzyszy skupienie, silna kontemplacja — oczy zamknięte. Cisza — jest to znak przywołania boga z nieba na ziemię — prośba o zstąpienie do grona modlących się. Figura 2. Dłonie w y c i ą g n i ę t e przed siebie, kciuki dociśnięte do wnętrza, zgięte. Palce złożone. Dłonie w pewnym oddaleniu od siebie wyprostowane sterczą przed piersią lamy. Nazwa tyb. argal, mong. us órgoch. Gest ten oznacza, ż e bóg zstąpił i wita się go w o d ą na dłoniach w celu obmycia mu nóg. Figura 3. Dłonie w pozycji poprzedniej, lecz splecione końcami palców, kciuki odgięte. Nazwa tyb. boswij, mong. ceceg órgoch. Figura ta oznacza ofiarowanie bogu k w i a t ó w lotosu. Figura 4. Dłonie uniesione nad głową z rozdzielonymi palcami, końcami sple­ cione. Nazwa tyb. dujwij, mong. unerten órgoch.. Figura ta oznacza ofiarowanie wonnych kadzideł. Figura 5. Dłonie przed sobą sklęśnięte, kciuki dociśnięte do pozostałych palców. Nazwa tyb. aligij, mong. gerel órgoch; ofiarowanie ognia — światła (w znaczeniu jasności). Figura 6. Dłonie w pozycji pionowej (nie poziomej, jak w przypadku figury 2) w przegubach zgięte na wysokości ramion; kciuki odgięte na zewnątrz. Nazwa tyb. tandi, mong. unert us órgoch. Figura 7. Dłonie płasko dotykają się końcami palców. Kciuki odgięte. Nazwa tyb. niwdi, mong. idee órgoch. Figura ta oznacza ofiarowanie pożywienia. i — Etnografia Polska, XVII/2 �130 J A C E K OLĘDZKI Figura 8. Dłonie uniesione przed sobą z wyciągniętymi, prosto dwoma palcami, pozostałe palce ściśnięte, zgięte od wewnątrz. Nazwa tyb. giawdaa, nazwa mong. chogdżim órgoch (ofiarowanie miłych Bogu dźwięków muzyki). Rozwinięciem albo raczej zaakcentowaniem tej figury jest dwu- lub trzykrotne (na przemian z prze­ kręcaniem dłoni) skrzyżowanie wyciągniętych palców. Osobnym zestawem gestów modlitewnych jest krążenie dłońmi przed sobą. Polega to na miarowym, jakby wachlowaniu rozpostartymi, to znów złożonymi palcami przy ich wysuwaniu i cofaniu (do w n ę t r z a i na zewnątrz dłoni) . Oto jak lama-malarz interpretuje ten rodzaj modlitwy: „Jest to krążenie palcami od serca przed siebie. Od serca człowieka ulatuje pięciobarwna światłość i jak tęcza dociera ona do nieba, gdzie żyje wielu bogów i bogiń. Oni przyjmują moje wyznanie wiary...". (Inf. Lamy D. S a m b a l c h u n d e w , ur. w 1898 r. w okolicach A r w a j cheree.) Jako dopełnienie gestów związanych ze ś p i e w e m i modlitwą należałoby dołą­ czyć jeszcze parę informacji o niezwykle sugestywnych czynnościach magicznych w czasie nabożeństwa. Czynności te wykonuje przodownik ichngesguj. Są one zwią­ zane z nabożeństwem poświęconym duszy zmarłego. L a m a bierze w trzy palce prawej ręki (palce: wskazujący, środkowy i kciuk) ziarna rośliny zwanej jungar [nazwa tybetańska — J . O.]. Następnie trzykrotnie ciska je przed siebie. Wysu­ nięciu dłoni przed siebie towarzyszy każdorazowo wytrzymanie — jakby ugodzenie w cel. Czynność ta tłumaczona jest jako zabieg magicznego zniszczenia przeciwni­ k ó w wiary i wszelkich złych demonów. Podobny sens zawiera krążenie przed sobą w y s u n i ę t y m na dłoni specjalnie sporządzonym w tym celu balinem. (Por. zapis fil­ mowy Bóó-Lam.) Jest wreszcie zabieg końcowy o charakterze oczyszczającym — towarzyszy on modlitwie zbiorowej (jak w omawianym nabożeństwie żałobnym) i indywidualnej. L a m a pawim piórem (nazwa tyb. mansajn-do, mong. togosyn ód) wykonuje okrężne ruchy nad głową s w o j ą i fundatorów nabożeństwa. Pióro pawie przetrzymywane jest w kunsztownym naczyniu miedzianym ze święconą wodą. 11 Dane, j a k i e przedstawione z o s t a ł y w tej g r u p i e w s k a ź n i k ó w , wydają się b y ć najbardziej s y m p t o m a t y c z n e d l a p r z e o b r a ż e ń d o k o n a n y c h w M o n ­ g o l i i . P r z e j ś c i e o d t r a d y c y j n e j do n o w e j f o r m u ł y rozstawania s i ę ze z m a r ­ łymi dokonało się w niezwykle krótkim czasie. J a k w i a d o m o , podobne p r z e o b r a ż e n i a w dziejach r ó ż n y c h s p o ł e c z e ń s t w n a s t ę p o w a ł y poprzez stu­ lecia, b u d z ą c k a ż d o r a z o w o z r o z u m i a ł e o p o r y n a t u r y niekoniecznie ideolo­ gicznej, lecz czysto psychicznej. „Nobilitacja materii" ciała zmarłego (a p o ś r e d n i o jego ż y c i o w y c h d o k o n a ń ) , bo t a k i jest sens n o w y c h ceremo­ nii, budzi refleksję społecznych. o sprawnym dokonaniu przemian w Jednocześnie r o d z i s i ę zaduma, czy i w wyobrażeniach j a k i e j mierze — d z i ę k i n o w y m z w y c z a j o m — n a s t ą p i ł o „ p o s z e r z e n i e " pola s p o ł e c z n e j w y ­ o b r a ź n i , czy zwyczaje te istotnie s p r z y j a j ą n a j m n i e j w w y m i a r z e poczucia w ł a s n e j rozwojowi osobowości, przy­ g o d n o ś c i . N a p y t a n i a te, nieste­ ty, trudno b y ł o b y p o s z u k i w a ć odpowiedzi. N o w e zwyczaje rozstawania s i ę ze z m a r ł y m i w p ł y n ę ł y w s p o s ó b 1 1 Por. zapis filmowy Dzuruchczin, realizacja J . O l ę d z k i , Archiwum Zakładu Etnografii I H K M P A N w Warszawie. bez- A. L a t u s e k , �131 CHÜN B A J N A pośredni na kultowych. ożywienie Mogą one i rozwój nie znanych wcześniej przypominać w jakieś mierze form zachowań europejskie treści u c z u ć k o m e m o r a t y w n y c h , zamieszczane w nekrologach i epitafiach. m i m o takiego p o d o b i e ń s t w a zachowuje się w y b i t n i e lokalny Ale charakter p r e z e n t o w a n i a o w y c h t r e ś c i , zespolony z t r a d y c j ą p r a k t y k w o b r ę b i e sa­ mej in. świątyni. Swoistości doktrynalne lamaizmu, w y r a ż a j ą c e w t y m , że s p o ł e c z n o ś ć ł a m ó w w o w i e l e w i ę k s z e j się m. i zdecydowanie p r z e ­ w a ż a j ą c e j mierze, a n i ż e l i sami w i e r n i , uczestniczy w ceremoniach, p o w o ­ d u j ą z jednej strony intensyfikowanie się t r a d y c y j n y c h z a c h o w a ń ny, obchodzenie p r z e d m i o t ó w kultu, składanie ofiar, (pokło­ okadzanie itp.) i z d r u g i e j w y r a ź n i e r y s u j ą c y s i ę n i e d o s y t p r a k t y k o charakterze k o n t e m p l a t y w n y m w istocie n a b o ż e ń s t w i w s z e l k i c h c e r e m o n i i . T y m t e ż chyba t ł u m a c z y ć charakterystyczne ctwo społeczności w świątyni przy modlitwach łamów, p i e n i e i zaduma, ale nieraz r ó w n i e ż w na Gandanie których należy uczestni­ miesza s i ę coś z pogranicza ż a r t u , to sku­ znowu zawodu — niespełnienia. A d . I I I . Odwaga i b o j a ź ń . A. D e n d e w , ur. w 1888 r. w Awdar Bajan (obecnie Sergelen). „Kiedy biją gromy w o ł a m y pomocy, w o ł a m y chiin bajna — jest człowiek". Szczegółowszy opis tego zachowania w : Oszukiwanie Boga — na manowcach europocentryzmu („Współ­ czesność" X I V : 1969, nr 10, s. 6). Jeśli nadchodzi burza, szukają schronienia w j u r ­ cie. W czasie burzy zamykają szczelnie okno i drzwi. Z zawołania tego korzystają również w ó w c z a s , gdy burza zastanie ich w stepie z dala od jurt, względnie przy jurtach, w przypadku konieczności pozostawania na dworze — mimo burzy i ule­ wy — aby dopełnić jakichś nie cierpiących zwłoki starań przy stadach. W jurcie D e n d e w a chiin bajna wołają wszyscy członkowie rodziny: żona (najprzeraźliwiej), synowie (nie tak przeraźliwie), sam D e n d e w (niezbyt głośno) — „wołamy chiin bajna, aby bogowie niebiańscy myśleli, że jesteśmy z rodu nojońskiego lub rodu szamanów. Bo tylko oni mieli śmiałość odzywania s i ę do sił mocarnych". Z dalszych relacji informatora wynika, że wołanie adresują do Luu. Jest to „mo­ carna istota, przebywająca pośród bogów niebiańskich". Inni informatorzy (patrz niżej) określają Luu jako smoka lub gryfa z ognistym ogonem. Do zabiegów zapobiegawczych przeciw porażeniu gromem Dendew zalicza r ó w ­ nież mieszanie mleka lub kumysu. „Dobrze też jest mieszać [...], bogowie cieszą się w ó w c z a s . Cieszą się, że jest ajrag (kumys) i mleko. Dobrze też jest spryskać mlekiem otoczenie jurty, a także pryskać w kierunku, skąd nadchodzi burza — bogom na ofiarę". Przedstawiony zestaw zachowań jest najpełniejszym pośród około setki innych, ograniczających się najczęściej do bierności i lęku. А. С h o r l o o , ur. w Elgen (na terenie somonu Bajan). „Luu — to złowieszcze stworzenie, przypomina smoka. Stwór ten, miotając ogonem, w y w o ł u j e błyskawi­ ce [...]". Informátorka m ó w i o swej wielkiej bojaźni w czasie bicia piorunów. Nie korzysta z zabiegów magicznych (wołania chiin bajna i pryskania mlekiem). W y ­ daje się, że w pewnym stopniu pomniejsza jej bojaźń przeświadczenie, że trzyma w swej jurcie bogato wyposażoną kapliczkę i dopełnia przy niej praktyk ofiarnych. D. M a n i a , ur. w 1902 r. na terenie somonu Bajan. „Jeśli jest burza krzyczę �J A C E K OLĘDZKI 132 głośno (chiin bajna, J . O.) i pryskam mlekiem w tę stronę, skąd nadchodzi". Pryska jeden raz. S. G o m b o d ż a w , ur. w 1910 r. w okolicy Ałgenij uuł i żona jego: M. D ed ż i d , ur. w 1906 r. w Bucht (na terenie somonu Bajan). Ona: „Mówią, że to smok w niebiosach żyjący. Luu — nie wiem, czy istnieje naprawdę. Jak byłam dzieckiem, to starcy pokazywali miejsce, gdzie spadł z niebios sam Luu. Ale sądzę, ż e leżały tam zwęglone kości wielbłąda". On: „Kiedy grzmi i biją pioruny, boimy się oczy­ wiście. Powiadają, że są to w y ł a d o w a n i a atmosferyczne [...], ale jak to s i ę tam w niebie dzieje, nie wiem". Gombodżaw i Dedżid nie odwołują s i ę do żadnych zaklęć i zabiegów magicznych, związanych z przeciwdziałaniem porażeniu gromem. Wywiad zbiorowy z grupą pasterzy (kilkanaście osób w wieku od ,25 do 60 lat) sprowokowany faktem śmierci zastępcy sekretarza partyjnego w somonie Bajan. Sekretarz porażony został piorunem w pobliżu jurty, w której szukał schronienia w czasie burzy. Na pytanie moje, jak odczuli to zdarzenie, spotkałem się z opi­ niami, które cechowała znaczna obojętność w stosunku do tragicznej śmierci. Jeden z najstarszych wśród zgromadzonych wypowiedział słowa, które przyjęte zostały przez pozostałych z aprobatą. Słowa starszego człowieka były bezpośrednią odpo­ wiedzią na moje pytanie: — Czy mogła to być kara boża? — „Jaka kara? Radzi­ liśmy już od dawna, aby na naszej górze [jedyna w okolicy — J . O.] założyć pioru­ nochron. Nie założyli, zaniedbali". Szersze o m ó w i e n i e tego zdarzenia Margasz — laicyzacja po mongolsku („Argumenty", X I V : 1969 nr 1, s. 9). O m a w i a n e t u zachowania w s k a z u j ą na p r z y s ł o w i o w ą m ą d r o ś ć W naszym p r z y p a d k u w y r a ż a s i ę ona o s z u k u j ą c — pozwalającej w formie o s z u k i w a n i a ludów. nie c z ł o w i e k o w i u z y s k a ć poczucie b e z p i e c z e ń ­ stwa. W y d a j e się, ż e w s p ó ł c z e s n e zachowania s ą k o n t y n u a c j ą refleksyj- n o ś c i , m y ś l e n i a tradycyjnego, k t ó r e g o n i e w ą t p l i w i e s y m b o l e m jest w M o n ­ g o l i i z a w o ł a n i e chiin bajna. Ad. IV. Trwałość przesądu. A ) N o w e p r z e j a w y m a g i i z w i ą z a n e z p r a k t y k a m i p r z y owoo. Badania­ m i o b j ę t o k i l k a d z i e s i ą t owoo w r ó ż n y c h rejonach M o n g o l i i . Z b a d a ń t y c h w y n i k a , ż e t r a d y c y j n i e s k ł a d a n e w t y c h miejscach g ł o w y k o n i , nieraz k i l ­ k a d z i e s i ą t czaszek (ryc. 29), oraz dewocjonalia (ksylograficznie ne na p ł ó t n i e i papierze m o d l i t w y , w i z e r u n k i , drukowa­ m a l o w i d ł a , a t a k ż e sztam­ p o w e p ł a s k o r z e ź b y t ł o c z o n e w g l i n i e ) z a s t ą p i o n e z o s t a ł y w i e l o ś c i ą zasad­ niczo i n n y c h p r z e d m i o t ó w . to wszystko, co się z pojęciem w s p ó ł c z e s n y c h d ó b r materialnych. Rejestr i c h obejmuje Dla przykładu w y m i e n i ć te, k t ó r e zdarza s i ę s p o t y k a ć na owoo najczęściej: łączy można Przedmioty metalowe (puszki po konserwach, naczynia kuchenne i części samo­ chodowe), z plastyku lub celuloidu (grzebienie, szczotki do zębów, grzechotki, za­ bawki), ponadto butelki po napojach wyskokowych, drobne monety, części odzieży (pojedyncze buty czy tylko podeszwy), pęczki włosia końskiego, argal (w puszkach od konserw na owoo w Charchorin) i kawałki drewna. Ponieważ większość z tych przedmiotów utraciła utylitarne znaczenie (naczynia dziurawe, buty zniszczone, zużyte części samochodowe), należałoby traktować je jako swoiste symbole war- �CHUN BAJNA 133 Ryc. 29. Owoo. Somon Bajan Fot. J . Olędzki tości pierwotnej. Wszystko to wskazuje, że wchodzi w grę zabieg spotkałem się z przypadkami traktowania owoo jako śmietnisk czy znaków rozpoznawczych w stepie. Wypowiedzi osób, które udało w chwili kładzenia jakiegoś przedmiotu na огиоо, potwierdzają magiczny. Nie tylko zwykłych mi się zapytać przypuszczenie �134 J A C E K OLĘDZKI o utrzymywaniu się magicznego .rozumienia tej czynności, a pośrednio o rozwoju współczesnej magii. Kładący k a w a ł e k drewna motywuje swoją czynność zbliża­ niem się zimy, trudnościami w zdobyciu opału (węgla). Przywiązujący pęczek w ł o ­ sia końskiego do kamienia stwierdza: udało mi się dopędzić stado bez strat (do stacji przeładunkowej), chciałbym, aby i w następnym roku mi się powiodło. Kobieta ciskająca zużyty grzebień mówi, że chciałaby mieć zawsze w ł o s y w porządku. Po­ dobnych motywacji można by podać w i ę c e j . B) Jeśli w praktykach przy owoo uczestniczą zarówno pasterze, jak i przeby­ wający w podróży mieszkańcy miast, to zabiegi, jakie poniżej przedstawię, odnoszą się najprawdopodobniej głównie do zbiorowości miejskiej i to samego Ułan Bator. Wieczorem w centrum miasta, w pobliżu wyodrębnionego zespołu osiedli jurtowych m o ż n a spotkać s i ę z przypadkami malowania sadzą kresek na czołach m a ł y c h dzieci. Dzieci bawią się do późnych godzin w pobliżu ulicy, gdzie jak wszędzie grozi niebezpieczeństwo. Wiadomości zebrane na temat owego malowania sadzą od­ noszą się do złowrogiej, przynoszącej nieszczęście działalności — kiedy zapada zmrok — dwóch istot: czdtgdra i sawdaga. Są to znane na c a ł y m terytorium Mon­ golii legendarne demony. Czotgor przybiera postać człowieka, chociaż przezierają przez jego skórę wnętrzności. Jeździ na białym wielbłądzie. Zdradza go „brak cienia" oraz wielbłądzia lub zajęcza warga. Na ziemi śladów nie pozostawia. Bywa, że wznieca pożogi na stepie, przysiada jeźdźcom na zadzie konia lub pęta mu przednie nogi w sposób niewidoczny. Sawdag przebywa tylko w niektórych okoli­ cach, przeważnie górzystych, lecz i wodnistych. Mało o nim wiadomo poza tym, że należy do najbardziej nieprzyjaznych c z ł o w i e k o w i istot. Wymalowanie sadzą kreski w poprzek czoła dziecka ma je upodobnić do zająca. Zabieg ten powinien zmylić każdego z demonów, bo w ł a ś n i e zając ma na czole charakterystyczne zgrubienie w kształcie wydłużonego pionowo piętna. Fakt, że w ł a ś n i e w m i e ś c i e , a nie na t e r y t o r i a c h pasterskich zdarza s i ę o w o p i ę t n o w a n i e dzieci s a d z ą , pozwala p r z y p u s z c z a ć , że idea czdtgdra czy nagłego sawdaga odżywa w szczególnych okolicznościach znalezienia s i ę w m i e ś c i e p r z y b y s z y z z e w n ą t r z . mieezkańcy Ułan Bator (w szczególności — zbyt Być może z w a r t y c h osiedli współcześni jurtowych w t y m m i e ś c i e ) nie c z u j ą s i ę t a k bezpieczni j a k w stepie. Wskaźniki uzyskane z a n a l i z y dzieci s p r o w a d z a j ą się do owoo i zachowań zabezpieczających przekonania o t r w a ł o ś c i i s t a ł y m odradzaniu s i ę p r z e s ą d u , o jego „ n i e w i n n o ś c i " czy „ n i e s z k o d l i w o ś c i " s p o ł e c z n e j . N i e ­ wątpliwie pewna kategoria p r z e s ą d u czanie" dzieci czy n o w e d a r y n a (a do t a k i c h zalicza s i ę owoo) „zabezpie­ sprzyja p l u r a l i s t y c z n e m u odczu­ c i u r z e c z y w i s t o ś c i , a p r z y n a j m n i e j ś w i a d c z y o i s t n i e n i u potrzeby t a k i e g o odczucia. Ad. V. Społeczno-ideowa działalność instancji partyjnych. A) Instytucja ulaan bulan, to w większości ośrodków samonowych specjalnie wygospodarowana osobna izba lub część pomieszczenia administracyjnego. Na ścia­ nach demonstrowane s ą wyróżnione prace uczniów szkół podstawowych (wyszywanki, aplikacje, malowidła, rzeźby). W pracach tych wyrażany jest program nau­ czania szacunku dla rodzimych tradycji kulturowrych (przywiązania do pasterstwa, �CHÜN BAJNA 135 obyczaju, stroju narodowego). W ulaan bulan propagowane są wzory współczesnych zachowań społecznych. Dotyczą one głównie potrzeb o charakterze bytowym, kon­ sumpcyjnym czy cywilizacyjnym. Wykorzystywane są doświadczenia z zakresu hi­ gieny, odżywiania, w y g l ą d u zewnętrznego (przedmioty służące pielęgnacji niemo­ wląt, przedmioty toaletowe, kosmetyki). Propaguje się tu również urządzenia ułat­ wiające pracę w gospodarstwie domowym (maszyny do szycia, grzejniki elektrycz­ ne, termosy, a ostatnio pralki mechaniczne). Wymienione obiekty, a także specjalne plansze (np. modnych fryzur damskich) stanowią stałe wyposażenie wielu ulaan bulan. Są one albo samoistnym tylko symbolem dóbr materialnych, albo też wyko­ rzystują je prelegenci w czasie instruktażowych spotkań z pasterzami 4 B) Mongolska Partia Ludowo-Rewolucyjna — niezależnie od środków' maso­ wego przekazu (prasy, radia i od 1967 r. telewizji), a także systematycznego szkol­ nictwa — korzysta z najprostszych form pracy partyjnej. Jedną z nich dobrze — jak sądzę — charakteryzują w ę d r o w n e brygady agitatorów partyjnych. Od czer­ wonego namiotu, który rozbijają w miejscach spotkań, nazywa się ich ulaan majchan. Przyjeżdżają nawet do niedostępnych części kraju, gdzie żyją dwie, trzy rodziny pasterskie. Brygady Propagandowe Komitetu Centralnego wędrują z ogrom­ nym zestawem nowoczesnych urządzeń (magnetofonów, projektorów filmowych, epi­ diaskopów). Przy pomocy tych urządzeń starają się przekazać aktualne informacje dotyczące życia krajów socjalistycznych, działalności partii rodzimej i innych brat­ nich z całego świata. O b s e r w o w a ł e m pracę jednej z takich brygad w czasie wyda­ rzeń sierpniowych w Czechosłowacji. Na miejsce, gdzie żyto zaledwie kilkunastu pasterzy, dotarła brygada późnym zmierzchem. Nocne spotkanie w dalekim od stolicy stepie rozpoczął młody człowiek (artysta plastyk, który ukończył studia w CSRS). W czasie 5 minutowego wystąpienia naświetlił stanowiska partii krajów socjalistycznych wobec w y d a r z e ń czechosłowackich. Po krótkim komunikacie poka­ zano pasterzom — trwający 2 godziny — film dokumentalny z pobytu Tito w Mon­ golii. Tito przyjmowany był w tym kraju z gościnnością szczególną. Do filmu o Tito dołączono jeszcze dwa inne — historię batalionu czołgistów mongolskich, którzy w 1945 r. dotarli do Berlina oraz opis życia, pracy i perspektyw rozwoju społeczno-gospodarczego jednego z ajmaków. Po filmach wygłoszono pogadankę (ilustrowaną przeźroczami) o nowych zasadach gospodarki hodowlanej w stepie. Zakończono ten program o 3 godzinie w nocy, aby już o świtaniu ś p i e w e m i grą na harmonii witać ponownie pasterzy w ulaan majchan. Agitatorzy zapraszali do siebie na partię szachów. Obok zaś lekarka — towarzysząca zazwyczaj tym brygadom, przyj­ m o w a ł a pacjentów. C) Ogrody „zabaw i chwały". Należą do równie popularnych, jak poprzednio wymienione instytucje. Są to ogrodzone place w ośrodkach somonowych i ajmacznych. W swoim założeniu stanowią zapewne jakiegoś rodzaju przetworzony zamysł ogrodu jordanowskiego czy tylko zieleńca miejskiego. Na skutek trudnych w a ­ runków klimatycznych tylko w bardzo nielicznych „ogrodach" udało się wyhodo­ w a ć roślinność; pozostają zatem ogrodzone place. Mimo to należą one do w a ż n y c h miejsc w zabudowie osiedla. Dzięki usytuowaniu na w ę g ł a c h ogrodzenia lub we­ wnątrz swoistych p o m n i k ó w zwierząt oraz wspominanej prezentacji przodowników pracy (nieraz pod dachami tradycyjnych „bram" czy „wrót" przejętych ze świątyń) ich fotografii, obrazów i innych rodzajów w i z e r u n k ó w ogrody są urbanistyczno-ideową kompozycją, często korzystnie związaną z otoczeniem. 1 2 Por. szersze o m ó w i e n i e D. M a r k o w s k a , Z. S o k o l e w i c z , op. cit, s. 199 i n. J. O l ę d z k i , �136 J A C E K OLĘDZKI D. Nadaam. Jak wiadomo, repertuar tradycyjnych igrzysk dorocznych nadaamu składa się z z a w o d ó w jeździeckich dzieci na koniach oraz popisów dorosłych w za­ pasach i strzelaniu z łuku. Konkurencje te nawiązują do podstawowej dziedziny życia gospodarczego kraju — pasterstwa. Reguły walki wyrażają istotne cnoty społeczne, powszechnie akceptowane w narodzie. Oto najważniejsze momenty: Zapaśnicy „zastygają" bardzo często na wiele minut w pozach zmagania się — wytrzymywania przeciwnika. Niedynamiczne i w y d a w a ł o b y się nieatrakcyjne sy­ tuacje oglądane są przez tłumy z niesłabnącą uwagą — cierpliwie — podobnie, jak w bezruchu zastygają na długo zawodnicy. Zwycięzca odtańcowuje swój suk­ ces, udając ruchy legendarnego ptaka Chaan-Garid (sanskr. Garuda, „boski orzeł"; łączono go z wczesną już postacią Wisznu; w lamaizmie popularny motyw —• Garid z w ę ż e m w dziobie, „zwycięstwo nad wężem", symbolizującym gniew; ryc. 30). Ryc. 30. Garid—ehaan. Rzeźba z brązu nad w e j ś c i e m do świątyni. Erdene Dzu w Charchorin Fot. J . Olędzki Łucznicy nie strzelają do celów na wysokości serca człowieka! Nie wypuszczają strzał wprost, lecz napinają łuki w kierunku nieba. Ale ich pociski upaść mają na ziemię i trafić w cel przed stopami sędziów (sic. celem s ą stopy sędziów lub jeszcze ściślej m ó w i ą c przerwa między stopami dwóch sędziów). Wymowa tego sposobu walki jest jednoznaczna — „pokora w zręczności". Wreszcie jeźdźcy-dzieci. Zamysł pierwotny prawdopodobnie utylitarny, być może widziany nawet w kate­ goriach celów militarnych — w y ł a w i a n i e ze stad najlepszych, koni; dzieci zaś, to jeźdźcy ułatwiający takie zadanie. Obecnie wymowa tych dziecięcych czy młodzie­ żowych (zawsze obojga płci) z a w o d ó w wzbudza u każdego poczucie najszlachet­ niejszej dumy i uznanie dla tradycyjnych umiejętności, umiłowanych w narodzie. Dzieci-zwycięzcy śpiewają w czasie tych igrzysk prastarą pieśń Gin-goo. Cała zaś �137 CHÜN B A J N A zbiorowość zwycięzców (zjawisko ma w y j ą t k o w o masowy charakter) w y r a ż a rozu­ miane alegorycznie pojęcie sukcesu rewolucji, bowiem stadion igrzysk jest miej­ scem święcenia socjalistycznych uroczystości państwowych w Mongolii. E) Somonowy sekretarz partii. Działalność Mongolskiej Partii Ludowo-Rewolucyjnej opiera s i ę na systemie organizacji podstawowych, których najliczniejszą i zarazem najważniejszą sieć tworzą organizacje somonowe. Lokalizacja tych orga­ nizacji w centrach somonowych, jak t e ż fakt, że podstawą życia środowiska jest gospodarka hodowlana i rolnicza określają charakter głównych zadań tych orga­ nizacji. Jest on w swoim zrębie ludowy, aracki związany z interesami społeczno-bytowymi najliczniejszej rzeszy społeczeństwa mongolskiego — pasterzy, obecnie członków spółdzielni pasterskich i p a ń s t w o w y c h gospodarstw produkcyjnych. W y ­ bierany przez członków organizacji somonowej sekretarz partii jest w tych środo­ wiskach realizatorem dyrektyw ideowych Biura Politycznego КС. Działalność se­ kretarza generalnego, aktualnie Dż. Cedenbała, jest wzorcem propagowanym i jak się wydaje spełnianym dosyć powszechnie. Cechy tego wzorca to przede wszystkim bezpośrednia, uczestniczE^ca w i ę ź z masami. Z a przysłowiowe już uznano akty bez­ pośredniego angażowania s i ę osoby generalnego sekretarza w działania kampanijne, w prace stale programowane wśród społeczeństwa, a także w zdarzenia losowe (np. uczestnictwo w 1966 r. Cedenbała w brygadach ratowniczych przed skutkami powodzi). Bezpośrednia obecność sekretarzy somonowych na stanowiskach pracy brygad pasterskich, organizowanie tej pracy, nieraz w stopniu podstawowym czy w s t ę p n y m (np. rozdzielanie narzędzi, wskazywanie zadań, zachęcanie do ich wy­ konania s ł o w e m i czynem), to fakty, które stwierdza się powszechnie na całym terytorium Mongolii. Jest to niewątpliwie ideał więzi przywódcy z masami postu­ lowany przez partie innych również krajów socjalistycznych. W naszym przypadku ideał ten jest realizowany jak by w sposób naturalny bez widocznych oporów ze strony kierującego (przywódcy), jak i kierowanych. Wszystkie z w y b r a n y c h p i ę c i u w s k a ź n i k ó w nych grup wskazują można scharakteryzować następująco: n y c h r e a l i z o w a n y jest w M o n g o l i i dążeń społeczności u podstaw pasterskiej dach zabaw itp.). Może Wyraża gdy konstatujemy w t y m modelu w pełni oryginalnych, narodowych form t r a d y c y j n y c h czy s w o i ś c i e które socjalistycz­ z w i d o c z n y m powodzeniem. W c h o d z i t u w g r ę ś w i a d o m e , oficjalne n a w i ą z a n i e i przemian, Ogólny model ideałów się t o z jeszcze w i ę k s z ą j a s k r a w o ś c i ą , również rozwój w ostatniej z analizowa­ na p e w n ą p r a w i d ł o w o ś ć r o z w o j o w ą realizacyjnych. do' z a c h o w a ń , potrzeb uwarunkowanych odrębnością (nadaam, pomniki zwierząt j u ż nie t a k stanowczy, albo t e ż z w życia ogro­ świadomym p i e t y z m e m r o z w i j a n y stosunek do t r a d y c j i o b s e r w u j e m y wobec j e j n a j ­ nowszej pracy postaci, a o d n o s z ą c e j organizacji i ulaan majchent). partyjnych somonowego pierwszych, (działalność przywódcy partii. W się z jednej s t r o n y ś w i a d o m i e cy z masami do najprostszych propagandowa ulaan form bulan N a t o m i a s t o w i e l e bardziej z ł o ż o n y jest proces f u n k ­ cjonowania w z o r c ó w tarza się ideowego, w naszym p r z y p a d k u sekre­ p r z y p a d k u t y m dostrzegamy propagowanego krzyżowanie postulatu więzi i z drugiej — u k r y t y c h zależności przywód­ tego w z o r c a z zespo- �138 J A C E K OLĘDZKI ł e m p r a k t y k i historycznej, w y r a ż a j ą c e j się w p e w n y c h ustalonych n a w y ­ kach i n i e w ą t p l i w i e r ó w n i e ż o b o w i ą z u j ą c y c h n o r m a c h tradycyjnego w t y m k r a j u systemu w a r t o ś c i . N a l e ż y p r z y t y m o d w o ł a ć się do f a k t ó w z w i ą ­ zanych z systemem i d e o w y m , j a k i p o p r z e d z i ł r e w o l u c j ę w M o n g o l i i . M a ­ m y na m y ś l i zespół w y o b r a ż e ń r e l i g i j n y c h , lamaistycznych — b u d d y z m mongolski. Religia ta m i m o wszelkie p r z e o b r a ż e n i a i obce jej nalecia­ łości — a m o ż e i d z i ę k i t e m u — z a c h o w a ł a w t y m rejonie k u l t u r o w y m cenne s k ł a d n i k i m y ś l i — B u d d y (Przebudzonego, O ś w i e c o n e g o ) , k t ó r e g o powszechnie nazywa s i ę w M o n g o l i i Burchan Bagsz, c z y l i B ó g Nauczy­ ciel. M i a n o Bagsz w stosunku do Boga jest s w o i s t o ś c i ą l a m a i z m u m o n g o l ­ skiego. J u ż sam ten fakt ma w a ż n ą w y m o w ę . Wydaje się b o w i e m , że w y b ó r p r z y d o m k ó w dla o k r e ś l e n i a Boga, k t ó r e nie z a w i e r a j ą p i e r w i a s t k a mistycznego (jak w p r z y p a d k u asceta, zbawiciel, odkupiciel i t p . itd.) sta­ n o w i w s k a ź n i k podstawowy recepcji idei i d z i a ł a l n o ś c i jej p o s ł a n n i k ó w . S p o ł e c z n y , ś w i e c k i sens miana B u d d y w M o n g o l i i to, j a k się wydaje, wzorzec d y d a k t y k i aktualnej i dzisiaj, k t ó r e j j a k b y r o z w i n i ę c i e m o ż n a b y o d n a l e ź ć w d z i a ł a l n o ś c i p r z y w ó d c ó w politycznych tego> k r a j u . Lecz istotniejszym chyba jeszcze jest w y k s z t a ł c o n y w lamaizmie m o ­ del s t o s u n k ó w m i ę d z y d u c h o w i e ń s t w e m a w i e r n y m i , a w i ę c m i ę d z y p r z y ­ w ó d c a m i i d e o w y m i a masami. Stosunki te s ą zasadniczo inne a n i ż e l i zna­ ne n a m z E u r o p y albo szerzej —• t r a d y c j i c h r z e ś c i j a ń s k i e j . T o p o r ó w n a ­ nie jest konieczne, a l b o w i e m t y l k o w tak zasadniczo o p o z y c y j n y m zesta­ w i e n i u p o t r a f i m y o k r e ś l i ć i s t o t ę i n t e r e s u j ą c e g o nas zagadnienia. Otóż, n a l e ż y s t w i e r d z i ć , ż e w t a k i m k o n t e k ś c i e p o r ó w n a w c z y m wzorzec d u ­ chownego lamaistycznego w y r ó ż n i a się zachowaniem znacznie szerszej i bardziej b e z p o ś r e d n i e j w i ę z i z w i e r n y m i . Jest ona szersza c h o c i a ż b y przez fakt, że l a m o m w w i ę k s z y m stopniu p r z y s ł u g i w a ł pierwiastek czci, p r z y jednoczesnym n i e t r a k t o w a n i u nader g o r l i w i e j a k o ś w i ę t y c h obiek­ t ó w sakralnych, a nieraz j a k o c h r o n i o n y c h s z c z e g ó l n y m namaszczeniem i szacunkiem z a c h o w a ń r e l i g i j n y c h , c h o ć b y p o d l e g a ł y w y s o k i e m u stop­ n i u r y t u a l i z a c j i . O w a znacznie szersza i bardziej b e z p o ś r e d n i a w i ę ź d u ­ chownego l a m a i z m u z w i e r n y m i p r z e w y ż s z a ł a wzorzec — w y d a w a ł o b y się i d e a l n y w tej dziedzinie — j a k i c h r z e ś c i j a ń s t w o ' w y k s z t a ł c i ł o w sto­ sunkach proboszcz w i e j s k i — c h ł o p s k a s p o ł e c z n o ś ć w i e r n y c h . Najbar­ dziej zbratany z t y m ś r o d o w i s k i e m proboszcz w i e j s k i r e p r e z e n t o w a ł zaw­ sze o d m i e n n y zakres potrzeb, d o m a g a j ą c y c h się r ó w n i e ż odmiennego sty­ l u bycia i z w i ą z a n e j z t y m swoistej izolacji, istnienia na c o d z i e ń z dala od ż y c i a w s i , w ś w i e c i e plebanii. Natomiast lamowie, w szczególności z a ś d o s y ć liczna w X I X w . i c h o d r o ś l duldujczinowie (lamowie w ę d r o w n i , ryc. 31-33), k t ó r y c h p o s ł a n n i c t w e m , j a k wszelkich k a p ł a n ó w , czy s ł u g da­ nej r e l i g i i , b y ł o g ł o s z e n i e p r a w d w i a r y , n a u k i z n i ą z w i ą z a n e j , nie w y ­ r ó ż n i a l i się o d o g ó ł u ani poziomem potrzeb, s t y l e m b y c i a — ś w i a d o m o - ��140 J A C E K OLĘDZKI Ryc. 33. Somonowy sekretarz partii z rodziną. Fot. J . Olędzki ścią o d m i e n n o ś c i p r o w a d z ą c ą do wspomnianej izolacji (nie chodzi t u o izolację t ę szczególną w celu d o k o n y w a n i a p r a k t y k l i t u r g i c z n y c h w ś w i ą ­ tyniach). W ę d r o w n i lamowie, d o k o n u j ą c w czasie s w y c h podróży w chiidóón (odpowiednik naszego p o j ę c i a t e r e n czy miejsce odległe), zaj­ m o w a l i się nieraz w i e l o d n i o w y m i c z y n n o ś c i a m i religijno-magicznymi bez­ p o ś r e d n i o p r z y pasterzach i stadach (np. czytanie k s i ą g ś w i ę t y c h , d y s k u r ­ sy, w czasie z a ś kocenia się owiec o w o czytanie z y s k i w a ł o dodatkowe znaczenie — o d d z i a ł y w a n i e na p o m y ś l n y przebieg t a k w a ż n e g o dla pa­ sterza okresu hodowlanego). Bodaj jeszcze w a ż n i e j s z e jest to, że w ę d r o w ­ n i l a m o w i e sypiali i j e d l i razem z pasterzami w jurcie, uczestniczyli w i c h codziennych pracach, no i t a k cenionych przez M o n g o ł ó w r o d z i m y c h , roz­ m a i t y c h f o r m a c h rekreacji. �CHUN BAJNA 141 Z a t e m w t r a d y c j i mongolskiej przed r e w o l u c j ą u k s z t a ł t o w a n y z o s t a ł skomplikowany i niewątpliwie głęboko m ą d r y — t r w a ł y wzór zachowań, p r z y w i l e j ó w i p r a w p r z y w ó d c y ideowego, s ł u ż ą c y c h s i l n y m , n a t u r a l n y m w i ę z o m z szerszymi o d ł a m a m i s p o ł e c z e ń s t w a . N i e p o d w a ż a tego s t w i e r ­ dzenia, a n a w e t je wzmacnia, fakt swoistego w y r ę c z a n i a w p r a k t y k a c h r e l i g i j n y c h w i e r n y c h przez ł a m ó w , a t e ż ścisłego p o d z i a ł u r ó l . W czasie n a b o ż e ń s t w a w i e r n y c h t r a k t o w a n o t y l k o j a k o o b s e r w a t o r ó w z przedsion­ ka i d z i e d z i ń c a ś w i ą t y n i (ryc. 22). M ó w i ą c o realizacji i d e a ł u w i ę z i „ w y ż s z y c h " z „ n i ż s z y m i " , w s p o m n i e ć trzeba o d w u stronach teleologizmu, j a k i e dostrzec m o ż n a w lamaizmie. I d e a ł r e l i g i j n y , lamaistyczny o d strony swego s p o ł e c z n e g o o d d z i a ł y w a n i a w p r o w a d z a ł s z a n s ę u n i k a n i a z a k ł ó c e ń czy skutecznego dochodzenia do ś w i a d o m o ś c i mas s ł o w a g ł o s z o n e g o przez ł a m ó w ( p r z y w ó d c ó w , nauczy­ c i e l i ideowych). I tak o w a b e z p o ś r e d n i o ś ć k o n t a k t ó w , b r a k dystansu o b y ­ czajowego m i ę d z y j e d n y m i i d r u g i m i , wreszcie f a k t a u t o r y t e t u uczestni­ c z ą c e g o p r z y w ó d c y ( k t ó r y zawsze b y w a w ó w c z a s bardzo wysoki) p r o w a ­ dził — t a k s i ę zdaje —• do s ł a b s z e j a k t y w n o ś c i mas, p a r a l i ż o w a n e j cedo­ w a n i e m s i ę nieraz na to, co n a z y w a m y a k t e m w o l i czy d y r e k t y w ą , oczy­ w i ś c i e ze strony ideowego o ś r o d k a dyspozycyjnego i jego s ł u g . P o w i e d z i e l i ś m y o t r w a ł y c h czy o nie k w e s t i o n o w a n y c h w a r t o ś c i a c h z w i ą z a n y c h z lamaizmem, o k t ó r y c h m o ż n a t w i e r d z i ć , że i dziś w syste­ mie i d e o w y m zasadniczo i n n y m s t a n o w i ą p i e r w i a s t k i aktualne. A l e zubo­ ż y l i b y ś m y zagadnienie, n i e w s p o m i n a j ą c o t y m , co s i ę n a z y w a b a r b a r y zacją czy w u l g a r y z a c j ą u mas n a j w z n i o ś l e j s z y c h idei. W ś r ó d szerokich rzesz pasterskich M o n g o l i i d o k t r y n a lamaistyczna p r z y j ę ł a s i ę w s p o s ó b p r z y p o m i n a j ą c y nieraz do z ł u d z e n i a p e r c e p c j ę przez l u d d o k t r y n i n n y c h r e l i g i i ś w i a t o w y c h , c h o c i a ż b y c h r z e ś c i j a ń s t w a . Z t r e ś c i g ł ę b o k o filozoficz­ nych, abstrakcyjnych p r z y j ę t o t y l k o n i e k t ó r e , n a d a j ą c i m charakter r e a l i ­ styczny, ściśle pragmatyczny (interwencyjno-zapobiegawczy). G ł ę b o k o , kunsztownie r o z w i n i ę t a d o k t r y n a lamaistyczna uproszczona została w wierzeniach szerszych rzesz do p r a k t y k magicznych. J e d n o c z e ś n i e z w r a ­ ca u w a g ę fakt, że z takiej swoistej koncepcji, j a k ą jest reinkarnacja, ś r o d o w i s k o pasterskie w y ł o w i ł o w y ł ą c z n i e t r e ś c i r e a l i s t y c z n o - o p t y m i styczne. M o ż n a je dostrzec w t a k częstej u badanej społeczności postawie a f i r m a t y w n e j w stosunku do doczesności. I m i m o m o ż l i w o ś c i (w r e i n ­ k a r n a c j i duszy) dotarcia do ś w i a t a b o g ó w , powtarza s i ę pragnienie b y c i a po wieczne czasy pasterzem. I w t y m p r z y p a d k u t r u d n o sobie o d m ó w i ć s ą d u , że s y n k r e t y z m lamaistyczny jest ideologią, k t ó r a do dziś wspomaga n o w ą m a r k s i s t o w s k ą k o n c e p c j ę życia. Przedmiot naszych r o z w a ż a ń d o t k n ą ł w t y m miejscu kardynalnego p r o b l e m u zależności b y t — ś w i a d o m o ś ć . U n i k a l i ś m y b o w i e m d o t ą d p r ó b y naszkicowania c h o c i a ż b y w najgrubszych zarysach s t o s u n k ó w ekonomicz- �142 J A C E K OLĘDZKI n y c h , b y t o w y c h , jakie z e s p a l a ł y się z okresem r o z k w i t u l a m a i z m u w M o n ­ g o l i i . Teraz n a l e ż a ł o b y chociaż w s p o m n i e ć o ograniczeniach i niedostat­ kach gospodarki pasterskiej w M o n g o l i i przed r e w o l u c j ą . Dostatecznie d u ż o napisano na t e n temat. W y b i e r z m y z tegO' t y l k o stwierdzenie, ż e swoisty system gospodarki pasterskiej-koczowniczej o t y l e m i a ł w dzie­ jach podstawy rozwojowe, o ile ł ą c z y ł s i ę z e k s p a n s j ą , a w najlepszym razie z szeroko p r o w a d z o n ą w y m i a n ą t o w a r o w ą z o ś c i e n n y m i k r a j a m i . W w a r u n k a c h zastopowania m o ż l i w o ś c i ekspansji, p o d b o j ó w , z a n i k ł y szan­ se, aby p o ż y t k i czerpane z koczowniczego pasterstwa b y ł y w y s t a r c z a j ą c e dla r o z w o j u l u d ó w mongolskich. L a m a i z m p r z e c i w s t a w i a j ą c y s i ę owej e k s p a n s y w n o ś c i k s z t a ł c i ł zachowania bierne i chyba m o ż n a p o w i e d z i e ć k o n t e m p l a t y w n e , nie w n i k a j ą c w i s t o t ę b y t o w y c h u t r a p i e ń pasterzy, w i c h p r y m i t y w n ą f o r m ę d z i a ł a l n o ś c i gospodarczej. Dysproporcje m i ę d z y b a z ą i n a d b u d o w ą d o p r o w a d z i ł y p r z y straszliwej pauperyzacji mas do powstania p a ń s t w a teokratycznego, r o z w i ą z ł o ś c i w bogactwie n a j w y ż s z y c h d o s t o j n i k ó w d u c h o w i e ń s t w a , w szczególności samego Bogdo Gegena. T a nader rozbudowana nadbudowa ideologiczna s p r z y j a ł a p r z y j ę c i u s i ę n a j ­ drastyczniejszych f o r m r e w o l u c j i , p r o w a d z ą c y c h do z m i a n y c a ł o k s z t a ł t u s t o s u n k ó w s p o ł e c z n y c h . D z i ś jednak w k r a j u , k t ó r y d r u g i w k o l e j n o ś c i po ZSRR r o z p o c z ą ł r e a l i z a c j ę i d e a ł ó w socjalistycznych, w k r a j u , k t ó r y l e g i t y m o w a ć się m o ż e dostatecznie silnie u g r u n t o w a n y m i podstawami t y c h i d e a ł ó w , p o j a w i ł s i ę resentyment do t r a d y c j i nie w y ł ą c z a j ą c t r e ś c i r e l i ­ g i j n y c h . J e ś l i dodamy w y ł o n i e n i e się t r e ś c i z a c h o w a ń czy o g ó l n y c h k o n ­ cepcji ś w i a t o p o g l ą d o w y c h , j a k i e w procesie b u d o w n i c t w a socjalistycznego starano s i ę o m i n ą ć , swoiste wreszcie miejsce M o n g o l i i w ś w i e c i e , sprzy­ j a j ą c e r o z l e g ł y m k o n t a k t o m , uzasadniony w y d a j e s i ę s ą d , że w k r a j u t y m obserwujemy dziś (może bardziej w y r a z i ś c i e n i ż w j a k i m k o l w i e k k r ę g u k u l t u r o w y m dalekowschodnim) k s z t a ł t o w a n i e się postaw w y r a ż a ­ j ą c y c h p l u r a l i z m ś w i a t o p o g l ą d o w y . N a l e ż a ł o b y p r z y t y m d o d a ć , że c z ę ­ sto nie jest o n dzielony m i ę d z y o k r e ś l o n e ś r o d o w i s k a , grupy, lecz j e d ­ noczy s i ę w w y o b r a ź n i k o n k r e t n y c h jednostek n i e z a l e ż n i e od i c h s p o ł e c z ­ nego statusu. N i e m u s i m y d o d a w a ć , że p l u r a l i z m ś w i a t o p o g l ą d o w y jest zawsze i w s z ę d z i e w y r a z e m wysokiego stopnia t o l e r a n c j i ideowej, a po­ ś r e d n i o a k t y w n o ś c i czy głębi w poszukiwaniach (chłonności) n o w y c h f o r m ż y c i a w e w n ę t r z n e g o , s k ł a d a j ą c e j się na charakter s p o ł e c z n e j (narodowej) w y o b r a ź n i . W y d a j e s i ę t e ż , że w i e l e z przytoczonych danych o k r e ś l a w j a k i e j ś mierze charakter tej w y o b r a ź n i . M o ż n a b y j ą c h a r a k t e r y z o w a ć j a k o „ o t w a r t ą " w p r z e c i w i e ń s t w i e do „ z a m k n i ę t e j " , j a k a ł ą c z y s i ę c z ę ­ sto z t r a d y c j a m i k u l t u r o w y m i i n n y c h k r ę g ó w r e l i g i i ś w i a t o w y c h . J e ś l i p r z y j ą ć ten wniosek, w ó w c z a s m o ż n a b y s u g e r o w a ć ciągłość k u l t u r o w ą , z a c h o d z ą c ą m i ę d z y a k t u a l n y m i p o p r z e d z a j ą c y m go u k ł a d e m z a l e ż n o ś c i . Można by t u wymienić następujące układy odniesień strukturalnych: 1. W i e l o w ą t k o w o ś ć t r e ś c i l a m a i z m u a p l u r a l i z m światopoglądowy �CHÜN BAJNA 143 w s p ó ł c z e s n e g o s p o ł e c z e ń s t w a , co w y r a ż a się w znacznej t o l e r a n c j i ideo­ w e j , c h ł o n n o ś c i i o t w a r t o ś c i w stosunku do propozycji z z e w n ą t r z o d ­ m i e n n y c h a n i ż e l i t r e ś ć ż y c i a duchowego w s p ó ł c z e s n y c h M o n g o ł ó w . 2. Silne w i ę z i s p o ł e c z n e w w y m i a r z e najszerszym (naród, g r u p y te­ r y t o r i a l n e ) i n a j w ę ż s z y m (rodzina, jednostka), a w y r a ż a j ą c e się w g ł ę b o ­ k i m poczuciu g o d n o ś c i , p r z y w i ą z a n i u do ż y c i a w s u r o w y c h w a r u n k a c h ; mocne u m i ł o w a n i e ziemi ojczystej, t r a d y c j i . A f i r m a c j a doczesności. 3. W y s o k o r o z w i n i ę t y system r e f l e k s y j n o ś c i z a r ó w n o w w a r u n k a c h powszednich, j a k i s z c z e g ó l n y c h w obliczu p r z e c i w i e ń s t w n a t u r a l n y c h i c y w i l i z a c y j n y c h z w i ą z a n y c h z r z e c z y w i s t o ś c i ą n a j n o w s z ą . Dystans do p r z e c i w n o ś c i losu. W sytuacjach k r y t y c z n y c h b r a k b o j a ź n i . Realistyczny stosunek do r z e c z y w i s t o ś c i (chiin bajna). 4. T r w a ł o ś ć p r z e s ą d u jako p r z e j a w s t a ł y c h potrzeb ludzkich. W no­ w y c h w a r u n k a c h w y r a z d ą ż e ń n i e s z k o d l i w y c h społecznie, w z b o g a c a j ą c y c h treść k u l t u r o w ą życia zbiorowości. 5. S w o i s t o ś ć statusu s p o ł e c z n e g o przewodnika duchowego (lamowie, w szczególności duldujczini). Niewystępowanie różnic kulturowych m i ę ­ dzy j e d n o s t k a m i s ł u ż ą c y m i sacrum a r z e s z ą z w i ą z a n ą z projanum. Po­ dobny b r a k w y r a ź n i e j s z y c h ( j a k o ś c i o w y c h ) r ó ż n i c k u l t u r o w y c h m i ę d z y masami a w s p ó ł c z e s n y m i p r z y w ó d c a m i i d e o w y m i . Integracja s p o ł e c z n a . Wszystkie z w y m i e n i o n y c h o d n i e s i e ń s t r u k t u r a l n y c h — j e ś l i i c h nie zakwestionujemy — p o ś w i a d c z a ł y b y ciągłość k u l t u r o w ą , h a r m o n i j n y roz­ w ó j . M o m e n t y te s t a n o w i ą w a r u n e k zawsze i w s z ę d z i e samoakceptacji w w y m i a r z e ś w i a t o p o g l ą d u osobistego j a k t e ż zbiorowego, w y r a ż a j ą c i d e a ł n a j w y ż s z e j rangi, j a k i m jest poczucie w o l n o ś c i . F a k t e m t e ż jest, że Mongolia n a l e ż y do t y c h n i e l i c z n y c h w e w s p ó ł ­ czesnym ś w i e c i e k r a j ó w , w k t ó r y c h z a r ó w n o tubylec, j a k i przybysz z z e w n ą t r z m a j ą m o ż l i w o ś c i odczucia, jeśli nie stanu w o l n o ś c i , to p r z y ­ najmniej swobody. N i e jest to w y n i k i e m tzw. zacofania cywilizacyjnego ani t e ż tego, .że r o z l e g ł e przestrzenie tego k r a j u są w y j ą t k o w o s ł a b o za­ ludnione. Wydaje się, że to poczucie swobody z a w d z i ę c z a ć n a l e ż y d a w ­ niejszej i nowszej koncepcji ż y c i a t u w y k s z t a ł c o n e j , ale t e ż — jeśli nie przede w s z y s t k i m — samym ludziom, o k t ó r y c h powiada A l f r e d K u b í n , że „ p r z e ż y l i swoje". D o r z u ć m y do t y c h s ł ó w u w a g ę , że dziś M o n g o ł o w i e m i m o p r a w a do posiadania b r o n i palnej, co nie zdarza się w i n n y c h k r a ­ j a c h o p o d o b n y m u s t r o j u s p o ł e c z n y m , nie k o r z y s t a j ą z niej w k o n f l i k ­ tach m i ę d z y l u d z k i c h , a l b o w i e m takie k o n f l i k t y w y s t ę p u j ą w t y m k r a j u bardziej n i ż sporadycznie, a w p e w n y c h rejonach nie s ą znane. N i e za­ bijaj — nakaz w stosunku do najdrobniejszych s t w o r z e ń — jest w M o n ­ g o l i i n o r m ą m o r a l n ą do dziś u z n a w a n ą powszechnie. I f a k t ten m ó g ł b y p o s ł u ż y ć n a m j a k o kolejny w s k a ź n i k , szczególnie i s t o t n y dla naszych r o z w a ż a ń o ciągłości k u l t u r o w e j , znaczenia poprzedniego systemu ideolo­ gicznego, j a k i m b y ł lamaizm. �144 J A C E K OLĘDZKI KHUN BAYNA Summary Khün bayna — there is a man. With this phrase Mongolian shepherds call the legendary dragon Loo, the master of heaven who wields, thunders. The ex­ clamation Khiin bayna, traditional with those shepherds, protects against being struck by a lightning. It epitomizes the system of thought formed in the middle part of the Asiatic continent. According with the verbal tradition, calling and talking to supernatural beings, and to Loo among them, has been a privilege of individuals occupying the highest positions in the stratification system of the old Mongolian society. Only people of noble descent, the noyons, and the shamans were expected to talk to Loo. The shepherds (arats) arrogated the privilege, cun­ ningly violating the social norm. However, their cunning was in a way legitimate, for they observed the principle of not lying i n deception. Besides, underlying such behavior was a proud feeling of individual dignity of the arats, situated by the prevailing system of privileges on the lowest social positions and refused the title to humanity. The dialectic principle of thought of the arats as expressed in the khün bayna custom is considered by the author as a broad frame of reference in the search for structural relationships between the past and the dynamically changing Mon­ golian present. The changing scene involves the whole of the philosophy of life of vast groups of the essentially shepherd society. I n the introductory part, the vulgarly simplified criticism of Lamaism is reject­ ed. I n pre-revolutionary Mongolia, Lamaism offered a highly organized institu­ tional framework for spiritual life of the large population and it produced perma­ nently valid social and ideological values. Lamaism played an important role i n the development of literature, art, abstract thought and ethical values. This opinion finds confirmation in the writings of one of the best experts on the subject, B. Hinchen. The most numerous class of the contemporary Mongolian nation, the arats, draw their feeling of dignity from a spiritual store accumulated by the lamaist religion. I n the analytical part of the work, the author considers some selected indices of ideological transformations occuring in contemporary life of the Mongolian people. He uses unpublished materials collected during five research expeditions of the Institute of Material Culture of the Polish Academy of Sciences. They have been working from 1963 to 1968 under the leadership of Prof. Witold Dynowski. The analysed indices are classified into the following groups of problems: 1) The contents and form of the cult of yurta altars as a source of understanding of the functions and doctrines of Lamaism by the larger groups of Mongolian population today. 2) Formation of the contemporary commemorative ritual practices. 3) Courage and fear: former and present types of behavior related to natural phenomena (as exemplified by atmospheric discharges); permanence of the khün bayna custom. 4) Permanence of superstitions, exemplified by practices related to ovoo and by still vivid magical devices protecting against the demons (chótgor and savdag). 5) Contemporary institutions regulating the life of the masses: nadaam, ulan bulan, ulan maykhan. Activity of the party apparatus. The basis of authority of a party secretary in a somon as he takes part in the life of the shepherds. Case stories of successful communication with the masses by duldooychins (wandering lamas) and contemporary ideaologieal leaders (somon party secretaries). �145 CHÜN B A J N A The author concludes that in contemporary Mongolia we can observe, perhaps more conspicuously than in any other F a r Eastern setting the shaping of social attitudes expressing ideological pluralism. It has always been coupled with a high degree of tolerance and, indirectly, it motivates to active and profound search for new forms of inner life as underlying the essential traits of a national imagina­ tion. The Mongolian mind can be described as open, in opposition to close systems of thoughts and feelings typical for some of the cultures dominated by the inheritage of the main world religions, like Christianity or Islam. If we accept this assumption, we can suggest a relationship between the system of. ideas actually prevailing in Mongolia and the system preceding it. Then, the following structural fields of reference could be proposed: 1. The multiple contents of Lamaism finds its counterpart in contemporary ideo­ logical pluralism of the Mongolian society as expressed i n its notable tolerance. Outer influences, different from the officially promulgated spiritual values, are welcome. 2. There are strong social links, both i n broad groups (the nation; groups i n ­ habiting large territories) and in small ones (family; individuals). They are express­ ed by deep feelings of dignity, affection for the severe way of life i n the wilder­ ness, love for the motherland and for tradition, full affirmation of earthly life. 3. There is a higly developed system of reflexive attitudes to everyday affairs and to natural and civilizational emergencies. The Mongols can face hard facts with reasonable distance. They do not show fear in critical situations. Their attitude to reality is highly realistic, as it is reflected in the khiin bayna custom. 4. The permanence of superstitions embodies the stability of human needs. I n the new social conditions, the superstitions reflect pursuits which are socially i n ­ nocent and apt to enrich the contents of formal collective behavior. 5. The social status of a lama as a spiritual leader, and in particular of a duldooychin, is quite peculiar. There are no qualitative social differences between the servants of the sacrum and the profane population at large. Similarly, there are no qualitative social differences between the masses and contemporary ideologi­ cal leaders. There is a high level of social integration. Contemporary spiritual life of the Mongolian nation has room for permanent ideological structures peculiar to it and closely related to the experiences of other Far Eastern cultural settings. Translated 10 — Etnografia Polska, XVII/2 by Piotr Graff � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/34efbd680ddaf3d9fbc63ce012cfb17f.pdf cb6d95cd99e0c0c341b07c9eb1d41d1e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:801 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:736 Title A name given to the resource Materiały do "Alchemii gestów" / ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.2, s.59-80 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ciołek, Tadeusz Maciej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D I A I M A T E R I A Ł Y „Etnografia Polska", t. X V I I , z. 2 T A D E U S Z M A C I E J CIOŁEK MATERIAŁY DO „ALCHEMII GESTÓW" N a gruncie j ę z y k a polskiego takie p o j ę c i e j a k „ g e s t " u ż y w a n e jest w i e ­ loznacznie. Po pierwsze oznacza ono p o s u n i ę c i a , k r o k i , czyny i s ł o w a w y ­ konane w s p o s ó b p o d n i o s ł y l u b dla z w r ó c e n i a u w a g i . M i a n e m w i ę c t y m obdarza s i ę wszelkie obliczone na efekt zachowania, c z ę s t o k r o ć czcze, k o ­ t u r n o w e i p e ł n e konwenansu: s ą t o gesty wielkoduszne i rycerskie, gesty ż y c z l i w e l u b przyjazne, gesty szerokie, j e d n a k ż e przede w s z y s t k i m t e a t r a l ­ ne i zdawkowe . 1 W d r u g i m znaczeniu s ł o w o „ g e s t " zaczyna b y ć w i ą z a n e z „ g e s t y k u l a ­ cją", „ m i m i k ą " , „ p o r o z u m i e w a n i e m się na m i g i " — a l b o w i e m odnoszone jest t a k ż e do w i e l o k s z t a ł t u r u c h ó w , pozycji i z a c h o w a ń c i a ł a ludzkiego d o k o n y w a n y c h dla t r a n s m i s j i najrozmaitszych i n f o r m a c j i w trakcie p r o ­ cesu w z r o k o w e j k o m u n i k a c j i . P o d j ę t e r o z w a ż a n i a d o t y c z y ć b ę d ą drugiej ze w s p o m n i a n y c h przed c h w i l ą sfer f a k t ó w , k t ó r a to> sfera w c h o d z i w zakres t r a d y c y j n y c h b a d a ń etnologii. P r z e c i e ż etnolog jest t y m w ł a ś n i e c z ł o w i e k i e m , k t ó r y w n a u ­ k o w y s p o s ó b daje w y r a z swemu n i e u s t a j ą c e m u z d u m i e n i u o c z y w i s t o ś c i a ­ m i dnia codziennego. Obecnie sfera ta cieszy się coraz w i ę k s z y m zainte­ resowaniem j ę z y k o z n a w s t w a o g ó l n e g o , etnosemiotyki, p a r a l i n g w i s t y k i i k i nezyki . 2 3 1 Z rzadka można jedynie zauważyć w ślad za „Trybuną Ludu" (nr 167: 1971), że prasa np. jugosłowiańska „[...] nie rozpieszcza telewizji, unika kurtuazyjnych gestów i ukłonów — także wobec twórców zagranicznych." I w tym sensie używając słowa „gest" J . O l ę d z k i pisał o salutowaniu: „Najczęstszą formą jest dłoń otwarta, wzniesiona lub przytknięta do skroni lub czoła. Natomiast u nas przytyka się — jak wiadomo tylko dwa palce, wskazujący i środkowy. Palec mały i serdeczny nie uczestniczą w tym geście, s ą one zgięte, wyłączone od ceremonii, bo dociśnięte kciukiem do dłoni". Szukanie kciuka w ... czkaniu i salutowaniu, „Argumenty", nr 42: 1970. Por. R. L . B i r d w h i s t e l l , Kinesics, [...] International Encyclopedia of the Social Sciences, 1962. 2 3 �60 T A D E U S Z M A C I E J CIOŁEK Z a c z n i j m y w p i e r w od zarysowania d e f i n i c j i t y c h t r e ś c i k u l t u r o w y c h , k t ó r e z o s t a ł y historycznie u k s z t a ł t o w a n e dla c e l ó w poza j ę z y k o w e g o poro­ zumiewania się, a z w a n y c h potocznie „ g e s t a m i " . „ U m ó w m y się nazywać gestem wszelką świadomą lub nieświadomą formę uze­ wnętrzniania przez człowieka jego w e w n ę t r z n e g o stanu, począwszy od najdrobniej­ szej zmiany wyrazu oczu, a skończywszy na ręce, która zamierzyła s i ę na wroga" . „Gest — komunikowanie za pośrednictwem ruchów ciała, zwłaszcza jego gór­ nej części. Często używany przez osoby różnojęzyczne oraz jako technika wyrażania emocji oraz artystycznych uczuć i myśli" . „Gest społeczny — skrócony akt albo symboliczne wyobrażenie aktu użyte przez aktora, który rozumie jego znaczenie albo spodziewa się, że inni będą je rozumieć, albo odpowiedzą nań tak, jak on to czyni" . „Gest — mimowolny niby, a jednak celowy ruch ciała, a szczególnie głowy, rąk i nóg, wyrażający uczucia i myśli" „Gest — ruch ciała towarzyszący mowie, podkreślający treść tego, o czym s i ę mówi, czasami zastępujący m o w ę , skinienie, znak" . „Gestykulacja — z łac. gestus — oznacza w ogóle ruchy ciała bądź o d b y w a j ą ­ ce się pod w p ł y w e m wzruszenia w e w n ę t z n e g o , bądź z góry obmyślane, wystudio­ wane i wykonane czy to przez artystów dramatycznych, czy przez m ó w c ó w , kazno­ dziejów lub też deklamatorów. Dobrze zastosowane do myśli i uczuć wypowiada­ nych, znakomicie podnoszą wrażenie, gra tu wielką rolę tak postawa ciała, jak też 1 wyraz twarzy, ruchy w s z a k ż e ramion i rąk najważniejsze mają znaczenie" . 4 5 e 7 8 9 P r z e g l ą d p o w y ż s z y c h s f o r m u ł o w a ń dokonany z o s t a ł zgodnie z prze­ ś w i a d c z e n i e m , że k a ż d ą z dotychczasowych koncepcji u c h w y c e n i a czy t o d e s y g n a t ó w , czy to m o ż l i w y c h i c h f u n k c j i , z u ż y t k o w a ć m o ż n a j a k o m a t e ­ r i a ł do w ł a s n y c h u s t a l e ń . Z p r z e g l ą d u tego w y n i k a , że o b j ę t y p r ó b a m i d e f i n i c j i z e s p ó ł zjawisk jest niejednorodny i w y m a g a w y r ó ż n i e n i a , a t a k ­ że o m ó w i e n i a n a s t ę p u j ą c y c h k a t e g o r i i g e s t ó w : 1 — gesty autystyczne, 2 — gestykulacja, 3 — pantomima, 4 — znaki gestyczne c z y l i gesty właściwe. P i e r w s z ą g r u p ą , z o m a w i a n y c h t u kolejno, s ą g e s t y autystyczn e, owe n i e u ś w i a d o m i o n e sobie n a j c z ę ś c i e j r u c h y ciała, s t a n o w i ą c e dla bacznego obserwatora z b i ó r z n a k ó w kompleksowych, niecelowych i j e d ­ nostronnych. Jest t o z b i ó r s y m p t o m ó w s t a n ó w psychofizycznych obserwo­ wanej osoby. Zachowania na pierwszy r z u t oka przypadkowe, banalne i n i e z n a c z ą c e p o s i a d a j ą w istocie rzeczy s w ó j sens o d c z y t y w a l n y dopiero w ó w c z a s , gdy s i ę zna w ł a ś c i w y dla danej g r u p y s p o ł e c z n e j , w a r u n k o w a n y 4 twórcy, 5 6 7 B 9 W. P u d o w k i n , System Stanisławskiego w filmie, [w:] Warsztat Warszawa 1954. Ch. W i n n i с к, Dictionary of anthropology, Paterson 1964. H. P. F a i r c h i l d , Dictionary of sociology, Ames 1959. E . A. B a n a c h o w i e, Słownik mody, Warszawa 1962. Słownik języka polskiego, Warszawa 1960. Wielka encyklopedia powszechna ilustrowana, Warszawa 1900. filmowego �61 MATERIAŁY DO „ALCHEMII GESTÓW" k u l t u r o w o „ j ę z y k c i a ł a ludzkiego". Z c a ł ą z n a j o m o ś c i ą tego zagadnienia p i s a ł o n g i ś pustelnik, opat K a s j a n (ur. 360 — zm. 435), że „ D e m o n y w ś l i ­ z g i w a ć s i ę w nas n i e m o g ą . Z n a j ą nasze m y ś l i t y l k o poprzez i c h p r z e j a w y z e w n ę t r z n e , poprzez nasze słowa, gesty, g r ę f i z j o n o m i i — k t ó r e i n t e r p r e ­ t u j ą tak, j a k m y t o c z y n i m y w stosunku do naszych b l i ź n i c h " . Na z a ł o ż e n i u , iż w zachowaniu l u d z i i s t n i e j ą postrzegane zazwyczaj p o d ś w i a d o m i e , l e d w o a r t y k u ł o w a n e s y m p t o m y , b a z u j ą w y w i a d y psycho­ logiczne , i n s t r u k c j e d l a a n k i e t e r ó w socjologicznych, a t a k ż e popularne w t y g o d n i k a c h dla p a ń zapytania: „ C z y n i g d y nie z w r ó c i ł y ś c i e u w a g i na to, j a k „ O N " zachowuje się p r z y stole? N i e chodzi t y m razem o zasady dobrego w y c h o w a n i a , ale o drobne gesty i n a w y k i , d z i ę k i k t ó r y m m o ż e m y lepiej p o z n a ć charakter partnera". Wszystko to ś w i a d c z y , ż e nie m a n i c bardziej praktycznego' nad dobrze s k o n s t r u o w a n ą t e o r i ę . 1 0 u D r u g ą w i e l k ą g r u p ę g e s t ó w stanowi dwojakiego rodzaju g e s t y k u ­ l a c j a . A w i ę c , po pierwsze, „ g e s t y k u l a c j a codzienna" rozumiana j a k o bogaty repertuar c z ę ś c i o w o t y l k o u ś w i a d o m i o n y c h , spontanicznych r u c h ó w ciała s t a n o w i ą c y c h środek w s p o m a g a j ą c y i u w y r a ź n i a j ą c y ekspresję sło­ w a m ó w i o n e g o ' . K a ż d y j ę z y k etniczny posiada s w ó j o d r ę b n y s t y l gesty­ k u l a c j i codziennej t o w a r z y s z ą c y m o w i e , czyli o g ó ł o w i z n a k ó w w y d a w a ­ n y c h przez aparat g ł o s o w y ludzi, s t y l , k t ó r y n a b y w a n y jest w r a z z p r z y ­ swajaniem z n a j o m o ś c i danego j ę z y k a . 12 1 3 O doniosłości „ g e s t y k u l a c j i codziennej" ś w i a d c z ą szacunkowe oblicze- 10 Por. studium zachowań ludzi w kasynie gry zawarte w powieści S. Z w e ig a, 24 godziny z życia kobiety, Warszawa 1968. ,,[...] Wszystkiego można dowie­ dzieć się z [...] rąk, ze sposobu, w jaki czekają, zgarniają, zawisają w powietrzu. Chciwcy chwytają jak w szpony, marnotrawcy przesiewają między palcami, wy­ rachowani sięgają bez pośpiechu, zrozpaczeni — z jawnym drżeniem. Różnorodne charaktery ujawniają się błyskawicznie w tym geście brania w posiadanie pienię­ dzy [...] znany to truizm: charakter człowieka ujawnia się w grze, ale jeszcze bar­ dziej zdradzieckie są ręce [...]". M. in. badania nad n i e ś w i a d o m y m ujawnianiem się konfliktów psycho­ logicznych poprzez gesty autystyczne omawia praca: M. H. K r o u t, Autistic Gestures: An experimental study in symbolic movement, „Psychological Mono­ graphs", nr 208: 1935. W ten sposób mickiewiczowski „rejent Bolesta, który jak wiadomo bardzo lubił gesta, rozstawił nogi, jakby na konia wskakiwał, potem galop udając, powoli się kiwał", podobnie też posiłkował się swymi rękami osiemnastowieczny Polak w Paryżu, który w s p o m i n a ł : „[...] słowa moje mało co były zrozumiałe, przeto dodawałem do nich gestów, które by więcej wyrozumiałości dodawały". Badania empiryczne wykazują, że niedawni imigranci-Żydzi z Europy Środ­ kowej oraz Włosi operują odmiennymi, bardzo specyficznymi wzorami „gestyku­ lacji codziennej". Ich dzieci, natomiast, urodzone w Ameryce nie przejawiają prawie wcale śladów gestykulacji — przejęły bowiem zupełnie amerykański sposób ge­ stykulowania. Prof. D. E f f r o n , Gesture and Environment, New York 1941. 11 1 2 1 3 �62 T A D E U S Z M A C I E J CIOŁEK n i a d o t y c z ą c e k o m u n i k o w a n i a się l u d z i w b e z p o ś r e d n i e j s ł o w a n i o s ą ze s o b ą ok. 7 % i n f o r m a c j i , rozmowie. Otóż p o z o s t a ł e 9 3 % p r z y p a d a na gesty­ k u l a c j ę , z n a k i gestyczne, gesty autystyczne oraz i n t o n a c j ę i akcent g ł o s u . O c z y w i ś c i e s ł u c h a j ą c r a d i a czy t e l e f o n u c a ł o ś ć i n f o r m a c j i o t r z y m u j e m y za p o ś r e d n i c t w e m s ł ó w oraz i c h b r z m i e n i a , co s t a n o w i o z a u w a ż a l n y m zubo­ ż e n i u o t r z y m y w a n y c h k o m u n i k a t ó w , j e ś l i p o r ó w n a się j e z w a l o r a m i k o n ­ t a k t ó w t w a r z ą w twarz. Nieco' i n n a jest „ g e s t y k u l a c j a na bazie g e s t y k u l a c j i dnia sceniczna", k o n s t r u o w a n a przez a k t o r a codziennego, w sposób rozmaicie wyrazisty i s t e r e o t y p o w y , z a l e ż n i e od tego, czy przeznaczona jest n a u ż y t e k f i l m u , TV, czy t e a t r u . Zawsze j e d n a k jest t w o r z o n a ś w i a d o m i e dla wyrażenia o s o b o w o ś c i i s t a n ó w psychofizycznych o d t w a r z a n e j przez a r t y s t ę postaci. Aktor jest r ó w n o c z e ś n i e podmiotem działającym s z t u k ę , j a k i t w o r z y w e m tej s z t u k i Następną, trzecią grupą 1 4 gestów jest gdyż bezgłośny, tworzącym rozumiana ruchy ciała s t a n o w i ą c e ś r o d e k ekspresji. Z p u n k t u w i d z e n i a o b y d w a rodzaje p a n t o m i m y : c o d z i e n n ą 1 4 przez t o pantomima, jako świadomie wypracowane i u ż y t k o w a n e łączny, i . oraz s c e n i c z n ą 1 5 należy tu wy­ semiotyki zaliczyć Pewien recenzent („Ameryka", nr 1) notuje: „Belafonte, który nazywa siebie »aktorem pieśm« wykonuje swe piosenki z pełną wyrazu dramatyczną siłą, po­ sługując się nie tylko głosem, lecz również grą oczu, rąk, ramion i c a ł e g o ciała. I to właśnie czyni jego styl naprawdę odrębnym". Jeśli chodzi o pantomimę codzienną, to „jeżeli z jakiejkolwiek przyczyny ludzie nie mogą s i ę rozmówić słowami ust, zaczynają m ó w i ć ruchami [...] Każdy z czytelników umiał od dzieciństwa prowadzić rozmowę w ten sposób, mniej lub w i ę c e j wprawnie. P o m y ś l m y przypadek prosty. Chłopiec otwiera drzwi do pokoju, brat jego, siedzący tam, daje mu znaki, aby z a c h o w y w a ł się spokojnie, gdyż ojciec śpi: wówczas, chłopiec objaśnia go znakami, że przyszedł po klucz od kuferka, na co brat odpowiada innymi, że klucz jest w kieszeni jego odzienia wiszącego w przedpokoju, wreszcie wyrazistym gestem każe mu odejść i zamknąć drzwi cicho za sobą" (E. B. T a y l o r , Antropologia, Warszawa 1923, s. 113). Pantomima sceniczna, jako środek ekspresji artystycznej może osiągać szczyty doskonałości, tym bardziej że w w ą s k i c h ramach sceny, jak w diafragmie aparatu fotograficznego, w ciszy, rośnie i potęguje się wymowa każdego ruchu. „I tak np. Lukian w swoim „Dialogu o tańcu" opisuje zdarzenie, w którym filozof Demetrios zarzucał tancerzowi (pantomimowi), że w widowisku odgrywa on rolę drugorzędną, że bez ś p i e w u chóru, dźwięków aulosu i syryngi, bez pięknej maski i wspania­ łych szat, gesty jego byłyby niezrozumiałe. I odrzucił ó w tancerz wszystkie upięk­ szające dodatki i sam tylko przedstawiał obrazowo tajemną schadzkę Afrodyty i Aresa, wykrycie ich przez Heliosa, zasadzkę Hefajstosa, złowienie obojga w sieci, następnie chwilę, w której bogowie s i ę zbiegają i patrzą na w i n o w a j c ó w , za­ wstydzenie Afrodyty, trwogę i błagania Aresa. Pantomim przedstawił to wszystko tak jasno i wyraziście, że zachwycony Demetrios zawołał: Cudowny człowieku, prze­ cież j a nie tylko w i d z ę to, co ty czynisz, ale ja to słyszę, mam wrażenie, że ty potrafiłbyś m ó w i ć samymi tylko rękami." (L. G ó r e c k i , Wielcy pantomimowie starożytności, „Scena", nr 10: 1971). 1 5 �MATERIAŁY DO „ALCHEMII GESTÓW" 63 do z e s p o ł u z n a k ó w o p t y c z n y c h u m o t y w o w a n y c h , to jest t a k i c h , k t ó r y c h f o r m a p o c i ą g a za s o b ą p r z y c z y n o w o u odbiorcy p r z e ż y c i a s t a n o w i ą c e t r e ś ć znaków . 1 6 D o ostatniej, czwartej g r u p y g e s t ó w zaliczam c a ł o k s z t a ł t ś w i a d o m i e w y k o n y w a n y c h r u c h ó w ciała, owe z n a k i g e s t y c z n e s p e ł n i a j ą c e r o ­ lę s y g n a ł ó w p r z y n a l e ż n y c h do s y s t e m ó w z a m k n i ę t y c h oraz o t w a r t y c h . Gesty te p r z y j ę t e s ą przez k o m u n i k u j ą c e s i ę strony dla przekazania do­ w o l n i e z r ó ż n i c o w a n y c h i n f o r m a c j i o ś w i e c i e z e w n ę t r z n y m b ą d ź o prze­ ż y c i a c h w e w n ę t r z n y c h . S ą t o z n a k i b a z u j ą c e na materiale w c i ą ż k r e o w a ­ n y m przez gestykulacje i p a n t o m i m y dnia codziennego. T e n n a j c z ę s t s z y , powszedni m a t e r i a ł gestyczny b y w a w ł ą c z a n y przez d a n ą g r u p ę s p o ł e c z n ą do r e p e r t u a r u akceptowanych przez n i ą t r e ś c i k u l t u r o w y c h . P e ł n i ą c t a m funkcje i n f o r m a c y j n e b ą d ź socjotechniczne, ulega procesowi s p o ł e c z n e j o b i e k t y w i z a c j i i w ó w c z a s , zdolny r o z s z e r z a ć s i ę przestrzennie, m o ż e o d ­ d z i a ł y w a ć na t r e ś c i k u l t u r o w e i n n y c h grup. 1 7 1 S Klasa z n a k ó w gestycznych, c z y l i g e s t ó w w ł a ś c i w y c h , nie jest jedno­ lita, lecz rozpada s i ę na d w i e w i e l k i e sfery g e s t ó w : gesty socjotechniczne oraz gesty i n f o r m u j ą c e . F u n k c j a g e s t ó w socjotechnicznych polega na n a w i ą z y w a n i u , p o d t r z y ­ m y w a n i u i u n i c e s t w i a n i u najrozmaitszych t y p ó w w i ę z i s p o ł e c z n y c h . I t a k na p r z y k ł a d oddawanie h o n o r ó w przez salutowanie (por. przypis n r 2) w w o j s k u jest z e w n ę t r z n ą o z n a k ą d y s c y p l i n y i s p o i s t o ś c i oraz k o l e ż e ń ­ stwa, a t a k ż e w y r a z e m szacunku dla p r z e ł o ż o n y c h i starszych. Gesty socjotechniczne w r a z z w y p o w i a d a n y m i s ł o w a m i , zazwyczaj ściśle o k r e ­ ślonymi, współtworzą r d z e ń wszelkich zwyczajów, czyli zespołów nie­ p r z y p a d k o w y c h z a c h o w a ń z b i o r o w o ś c i i jednostek . 1 9 Natomiast gesty i n f o r m u j ą c e , k l a s y f i k o w a n e tak ze w z g l ę d u na i c h do­ m i n u j ą c ą funkcję semantyczną, służą wzajemnemu komunikowaniu się !G Por. T. M i l e w s k i , Językoznawstwo, Warszawa 1969, s. 15. " Tamże, s. 17-18. > O mechanizmie selekcji i scalania treści kulturowych w zespoły pisze J . S. B y s t r o ń (Kultura ludowa, Warszawa 1947). Por. J . O l ę d z k i . Szukanie serdecznego palca. Zwyczaj mówienia „Tak" i „Nie", „Argumenty", nr 32: 1970. Znakomity przykład zwyczaju jako całości spójnej, komunikatywnej dla otoczenia i powiązanej ściśle z całością określonej kultury zbiorowości lub jednostki, podaje fragmenty książki J . W e y s s e n h o f f a, Żywot i myśli Zygmunta Podfilipskiego (Warszawa 1898, s. 91-92): „Trzeba było widzieć stopniowaną serię jego ukłonów, uśmiechów i uściśnięć rąk. Bystry spostrzegacz, gdyby nie znał warszawskiego »towarzystwa«, mógłby ułożyć całą jego hierarchię i budżet, patrząc na pana Zygmunta [...] Pieniądzom bez nazwiska kła­ niał się Podfilipski poważnie, długim, sztywnym poruszeniem niepokalanego cy­ lindra. Nazwiska bez pieniędzy w i t a ł ukłonem, wyrażającym jakby litosne w s p ó ł ­ czucie. Dopiero gdy [...] zeszło się nazwisko z pieniędzmi i to w osobie ładnej kobiety, pan Zygmunt przesadzał w finezjach swego wybornego wychowania." э 19 �64 T A D E U S Z M A C I E J CIOŁEK 2 0 w s z ę d z i e t a m , gdzie nie m o ż n a p o s ł u ż y ć s i ę g ł o s e m . K a ż d y k o d t a k i c h i n f o r m u j ą c y c h z n a k ó w gestycznych „ p o s i a d a l e k s y k ę (zasób e l e m e n t ó w k o n s t r u k c y j n y c h ) , s y n t a k s ę ( a r s e n a ł dozwolonych ś r o d k ó w k o n s t r u o w a n i a informacji) i s e m a n t y k ę . R o l ą s e m a n t y k i jest o c z y w i ś c i e „ ł ą c z y ć n i e w i ­ d z i a l n y m i n i ć m i pewne i n f o r m a c y j n e e l e m e n t y k o d u i konstruowane w n i m informacje z o d n o ś n y m i f r a g m e n t a m i r z e c z y w i s t o ś c i " . I t a k ze w z g l ę d u na to, że maska z gazy u t r u d n i a c h i r u r g o w i w trakcie operacji wydawanie poleceń głosem, w n i e k t ó r y c h zespołach chirurgicznych ustalił się zwyczaj porozumiewania s i ę c h i r u r g a z i n s t r u m e n t a r i u s z k ą p r z y pomo­ cy u m o w n y c h g e s t ó w r ę k i ( o z n a c z a j ą c y c h odpowiednio n o ż y c z k i , kleszczy­ k i , i m a d ł o do szycia itd.), c o znakomicie u ł a t w i a w s p ó ł p r a c ę w sytuacjach, k i e d y liczy s i ę k a ż d a sekunda. 2 1 W t y m momencie m o ż n a z a k o ń c z y ć r o z w a ż a n i a w s t ę p n e , p r z y s t ę p u j ą c dalej do szkicowego u p o r z ą d k o w a n i a danych t y c z ą c y c h s i ę d w ó c h w s p ó ł ­ c z e ś n i e stosowanych s y s t e m ó w g e s t ó w i n f o r m u j ą c y c h . T a k w i ę c niniejsze m a t e r i a ł y do „ A l c h e m i i g e s t ó w " o m a w i a j ą szkolne i w i ę z i e n n e alfabety daktylograficzne oraz gesty u ż y w a n e dla w y m i a n y i n f o r m a c j i m i ę d z y szo­ f e r a m i s a m o c h o d ó w a z a t r z y m u j ą c y m i pojazdy autostopowiczami. Obydwa k o d y u ż y t k o w a n e i u t r z y m y w a n e s ą p r z y ż y c i u przez m a ł e , nieformalne g r u p y . T r e ś c i k u l t u r o w e k o n s t y t u u j ą c e r o z p a t r y w a n e t u systemy z n a k ó w z a c z e r p n i ę t e z o s t a ł y z i n n y c h , znacznie szerszych u k ł a d ó w i zaadoptowane do potrzeb o w y c h efemerycznych n i e k i e d y g r u p ludzkich, k t ó r y c h część czasami s t a n o w i m y . Jest to p o w ó d , k t ó r y m i m o w s z e l k i c h i s t o t n y c h r ó ż n i c m i ę d z y o m a w i a n y m i kodami, u s p r a w i e d l i w i a o m ó w i e n i e i c h w ramach jednego szkicu. A L F A B E T Y DAKTYLOGRAFICZNE — ARGOT S Z K O L N Y I WIĘZIENNY Podobnie j a k j ę z y k i etniczne, k t ó r e powszechnie i o g ó l n o n a r o d o w o sto­ sowane w m o w i e i p i ś m i e w postaciach l i t e r a c k i c h p o s i a d a j ą r ó w n o c z e ś n i e swe g w a r y i ś r o d o w i s k o w e ż a r g o n y , t a k i d a k t y l o g r a f i c z n y alfabet w y p r a ­ c o w a n y na u ż y t e k g ł u c h o n i e m y c h przejawia s i ę n i e k i e d y w postaci specy­ ficznego szkolnego l u b w i ę z i e n n e g o argot. Idea alfabetu daktylograficznego polega na p r z y p o r z ą d k o w a n i u k o l e j ­ n y m l i t e r o m a b e c a d ł a o d p o w i e d n i c h z n a k ó w gestycznych. Ta zasada k o n - 2 0 Systemami mniej lub bardziej jednoznacznych znaków gestycznych w Pol­ sce posługują s i ę : kierowcy samochodów, autostopowicze, płetwonurkowie, trese­ rzy psów, milicjanci służby ruchu, dowódcy pododdziałów piechoty, więźniowie, myśliwi, uczniowie w szkołach, sędziowie sportowi, głuchoniemi, operatorzy dźwi­ gów, chirurdzy, wreszcie operatorzy reflektorów i kamer telewizyjnych. H. G r e n i e w s k i , Informacja nasza powszednia, „Kultura", nr 31: 1971. 21 �MATERIAŁY DO „ALCHEMII GESTÓW" 65 2 2 s t r u k c y j n a d o t y c z y ć m o ż e w n i e k t ó r y c h sytuacjach t a k ż e i c y f r . Sfor­ m u ł o w a n a t a k l e k s y k a i syntaksa k o d u daktylograficznego u m o ż l i w i a c a ł ­ k o w i t ą a d a p t a c j ę r e g u ł s k ł a d n i o b o w i ą z u j ą c e j na gruncie k o d u e t n i c z n y c h j ę z y k ó w pisanych. W t e n s p o s ó b sygnalizowanie k o l e j n y c h z n a k ó w gestycznych, o d p o w i a d a j ą c y c h l i t e r o m danego t e k s t u , u m o ż l i w i a p r z e s ł a n i e do­ w o l n e j i k o m p l e t n e j w i a d o m o ś c i do o d b i o r c y , r ó w n i e skutecznie, j a k za p o m o c ą szkolnej „ ś c i ą g a w k i " czy w i ę z i e n n e g o „ g r y p s u " (tajnego 2 3 listu) . Jest t o zatem z p u n k t u w i d z e n i a s e m i o t y k i o t w a r t y system z n a k ó w . P r ó b u j ą c u s y s t e m a t y z o w a ć posiadane i n f o r m a c j e na t e m a t miejsca, cza­ su, sposobu w y u c z e n i a s i ę przez i n f o r m a t o r a oraz u ż y t k o w a n i a zarejestro­ w a n y c h przeze m n i e a l f a b e t ó w gestycznych o t r z y m u j e m y n a s t ę p u j ą c e ze­ stawienie (ryc. 1): 1. Gdańsk, 1949-1951, wyuczony i użytkowany w koedukacyjnej szkole podstawo­ wej, w klasie V I i V I I wskutek instrukcji kolegów. System nieznany nauczycielom używany był do podpowiadania na lekcjach. 2. Zakopane, 1953-1959, wyuczony samorzutnie przez obserwację kolegów w m ę ­ skim internacie prowadzonym przez zakonnice. Według informatora system znaków miał podobno przywędrować wraz z ludźmi z powstania warszawskiego 1944, po­ wiązanych z konspiracyjnymi oddziałami Szarych Szeregów. System znany był zakonnicom-wychowawczyniom, nieznany jednakże matce przełożonej. Gesty rzadko stosowane w szkole, najczęściej u ż y w a n e były w zabawach dla przekazania „ce­ prom" informacji tak, aby nie były rozumiane przez rówieśników „górali", co satysfakcjonowało użytkowników kodu gestycznego. 3. Warszawa, 1956-1959, wyuczony samorzutnie i użytkowany w koedukacyjnej szkole podstawowej do podpowiadania na lekcjach historii, geografii i biologii („lite­ rowano" nazwiska, miejscowości, nazwy zwierząt — w sposób najprawdopodobniej nieznany nauczycielom). 4. Warszawa, 1958-1962, w y m y ś l o n y przez informatora i użytkowany przez uczniów koedukacyjnej szkoły podstawowej, nieznany nauczycielom. System używany był do podpowiadania jako sposób wspomagający podpowiedzi ustne. 5. Warszawa, wyuczony samorzutnie w czasie wycieczek dzieci głuchoniemych z har­ cerską drużyną (znaki te u ż y w a n e były przez nie do kontaktów z dziećmi zdro- 2 2 Ogólną tego typu ideę w sposób groteskowy rozwija E . N i z i u r s k i (Nie­ wiarygodne przygody Marka Piegusa, Warszawa 1967): „Musisz s i ę tego nauczyć. Dyżurni zawsze podpowiadają mi moim specjalnym szyfrem fizjologicznym. Z a ­ pamiętaj sygnały. Dotknąć czoła znaczy »jeden«, dotknąć nosa — »dwa«, dotknąć brody — »trzy«, dotknąć ucha — »cztery«, nadąć policzki — »pięć«, zrobić ryjek — »sześć«, zęby wyszczerzyć — »siedem«, język pokazać — »osiem«, kaszlnąć — »dziewięć«, ziewnąć »zero«, drapać się jedną ręką — »odjąć«, drapać s i ę dwoma — »dodać«, pięść pokazać — »pomnożyć«, dwie pięści pokazać — »podzielić« [...]". Nic w i ę c dziwnego, że wg informatora, który o d b y w a ł karę więzienia w Siedl­ cach, przekazywanie wiadomości alfabetem daktylograficznym nazywano „grypso­ waniem" lub „pisaniem". Inne gwarowe nazwy występujące w Polsce to „łapki", »grypsera", „grypsera na łapkach", „nawijka", „różaniec". 2 3 5 — Etnografia Poiska, XVII/2 �66 T A D E U S Z M A C I E J CIOŁEK �MATERIAŁY DO „ALCHEMII GESTÓW" 67 ���inne powtórz pomyłka koniec Х - X X X X X X X luk) X X X ••о X X о м X 1 X X >< • -о X X X хотою м OJ • -о Язь СП Язь X raiovw z s n a a v i sš С* X 0¿ �71 MATERIAŁY DO „ALCHEMII GESTÓW wymi), następnie wykorzystany został w 1968 w X I klasie żeńskiego liceum ogólno­ kształcącego, gdzie był świadomie rozpropagowany do podpowiadania na lekcjach. Nieznany nauczycielom, posługiwano się nim także sporadycznie w kawiarni do rozmów między odległymi stolikami. 6. Siedlce, 1969-1970, wyuczony wskutek instrukcji współwięźniów. System znaków określony jako „pisanie", „grypsowanie", wg informatora ma być identyczny z alfa­ betami głuchoniemych. U ż y w a n y do rozmów przez okna cel, także do r o z m ó w na dziedzińcu w i ę z i e n n y m oraz do przekazywania wiadomości, próśb o papierosy itp. ludziom na ulicy, widzianym z wysokości okna więziennego. 7. Rzym, system znany podobno powszechnie i współcześnie w całych Włoszech, wg informatora Włocha stosowany do rozmów z okien ponad szerokimi ulicami oraz w czasie zabaw dziecięcych na ulicy. C z y n n i k ó w s t a n o w i ą c y c h o u ż y t k o w a n i u a l f a b e t ó w gestycznych d u b l u ­ j ą c y c h i z a s t ę p u j ą c y c h m o w ę jest k i l k a . A w i ę c u ż y w a się i c h ze w z g l ę d u na p o t r z e b ę zachowania s k r y t o ś c i f a k t u i n f o r m o w a n i a i k o n i e c z n o ś ć zacho­ w a n i a t a j n o ś c i przekazywanej t r e ś c i . Jest t o nadzwyczaj w a ż n e dla u c z n i ó w w t r a k c i e p o d p o w i a d a n i a sobie w szkole, j a k i dla zarówno więźniów, gdy u s i ł u j ą u z g o d n i ć zeznania, u s t a l i ć s p o s ó b p r z e s ł a n i a g r y p s u , p o z y s k a ć papierosy czy wreszcie z o r g a n i z o w a ć j a k i k o l w i e k k i e m jest k o n i e c z n o ś ć n a w i ą z a n i a dystanse p r z e r a s t a j ą c e spisek. I n n y m i utrzymania efektywnej skuteczne u ż y c i e g ł o s u 2 4 czynni­ łączności na . Wreszcie swobodne, bo tajne, k o m u n i k o w a n i e s i ę w b r e w r e g u l a m i n o m b ą d ź t e ż w o b e c n o ś c i o s ó b w r o g i c h czy p o s t r o n n y c h jest dla u ż y t k o w n i k ó w k o d u z n a k ó w gestycznych ź r ó d ł e m satysfakcji 2 4 2 5 . M o w ę normalnie głośną słyszymy z odległości ok. 30 m, szept z odległości 6-7 m. „Kontakty zewnętrzne za pomocą kodu »łapki« dochodzą do skutku, gdy okna pawilonu więziennego w y c h o d z ą na ulicę lub gdy można je dojrzeć z ze­ wnątrz (nie s ą zasłonięte wysokim murem). Osoby kontaktujące się z w i ę ź n i e m porozumiewają się z nim, stojąc w oknie na wysokim piętrze lub na dachu budynku w pobliżu więzienia. Przy »nadawaniu« na w i ę k s z e odległości zachodzi czasem potrzeba kilkakrotnego powtarzania jednej litery. Dla osiągnięcia lepszej widocz­ ności kontaktujący się z w i ę ź n i e m ubierają się często w ciemne ubranie i jasne rękawiczki". (J. M o r a w s k i ) , Gestowe i mimiczne kody przestępców, „Problemy Kryminalistyki", nr 58: 1965). Ten sam autor, o m a w i a j ą c komunikowanie s i ę w i ę ź ­ n i ó w między sobą, pisze: „[...] porozumiewają s i ę wspólnicy osadzeni w związku z jedną sprawą, kobiety z mężczyznami osadzonymi w sąsiednich pawilonach, spa­ cerujący — z przebywającymi w celach. Na spacerze w i ę ź n i o w i e »nadają« trzyma­ jąc ręce na wysokości pasa i wykorzystując każdą chwilę nieuwagi strażnika. Po­ trafią n a d a w a ć alfabet z każdej pozycji, nawet trzymając ręce z tyłu." Nielegalne kontakty w więzieniach stanowią ok. 30% wszystkich wykroczeń regulaminowych. G w a ł t o w n y rozwój kodów gestycznych i mimicznych w więzieniach datuje s i ę na okres tendencji do izolowania od siebie w i ę ź n i ó w w pojedynczych celach oraz przy wprowadzaniu zakazu używania mowy w czasie pracy. Por. J . M o r a w s k i , Z problematyki nielegalnych kontaktów —- porozumiewanie się w więzieniu, „Przegląd Penitencjarny", nr 1(5): 1965. 2 5 �72 T A D E U S Z M A C I E J CIOŁEK W t e n s p o s ó b gest zrazu i n f o r m a c y j n y nabiera w a l o r ó w socjotechnicz­ n y c h , a l b o w i e m staje s i ę w y r a z e m s o l i d a r n o ś c i p o s ł u g u j ą c y c h s i ę n i m l u ­ dzi, a j e d n o c z e ś n i e t a k ż e w y r a z e m p r z y n a l e ż n o ś c i do w ą s k i e j g r u p y w t a ­ jemniczonych, a w i ę c o s ó b zaufanych. F a k t e m u j a w n i a j ą c y m s i ę dopiero p r z y p o r ó w n y w a n i u m a t e r i a ł ó w o d ­ n o s z ą c y c h s i ę do a l f a b e t ó w daktylograficznych, u ż y t k o w a n y c h w r ó ż n y c h p u n k t a c h P o l s k i na przestrzeni m i n i o n y c h ostatnich 20 lat, jest i c h w i e l k i e , wzajemne p o d o b i e ń s t w o . D o t y c z y t o z a r ó w n o rejestrowanych przeze m n i e serii a l f a b e t ó w „ s z k o l n y c h " , j a k i alfabetu „ w i ę z i e n n e g o " . P o d o b i e ń s t w o zawiera s i ę n i e t y l k o w i d e n t y c z n o ś c i d u ż e j części u ż y ­ w a n y c h g e s t ó w , ale t a k ż e i w t y m , ż e w p r z e w a ż a j ą c e j liczbie w y p a d k ó w s t a n o w i ą one d o s ł o w n ą i m i t a c j ę graficznego w y g l ą d u z n a k ó w d r u k a r s k i c h p r z y j ę t y c h d l a j ę z y k a polskiego. Z a t e m wszystkie prezentowane t u alfabety s t a n o w i ą c o ś znacznie w i ę ­ cej, n i ż z w y k ł ą s u b k u l t u r o w ą m u t a c j ę k s z t a ł t u g e s t ó w z a p o ż y c z o n y c h od głuchoniemych. Zmieniają bowiem ich pierwotną funkcję substytutu ż y ­ w e j m o w y , u p o d o b n i a j ą c s i ę w s w y m charakterze do p o d r ę c z n e g o (do­ s ł o w n i e ) telegrafu semaforowego. A fakt, że u ż y t y przed c h w i l ą t e r m i n w s w o i m g r e c k i m ź r ó d ł o z n a w s t w i e u k r y w a nieoczekiwanie s w ó j sens n a j ­ dawniejszy (sema = znak + p h o r ó s = n i o s ą c y ) , zamyka t e n fragment roz­ ważań misterną klamrą. 2 e 2 7 G R A A U T O S T O P O W Y C H GESTÓW K o d g e s t ó w u ż y w a n y c h z okazji t u r y s t y k i autostopowej, p o l e g a j ą c e j na n i e o d p ł a t n y m k o r z y s t a n i u z n a p o t y k a n y c h s a m o c h o d ó w za z g o d ą i c h k i e ­ r o w c ó w , u k s z t a ł t o w a ł s i ę w r a z z upowszechnieniem t r a k c j i samochodowej. W latach t r z y d z i e s t y c h sfera p r a k t y k i i t e o r i i g e s t ó w autostopowych b y ł a j u ż na t y l e r o z w i n i ę t a , ż e z o s t a ł a u j a w n i o n a i s p o ł e c z n i e zaakceptowana na u ż y t e k k a ż d e g o nowoczesnego m ę ż c z y z n y ż y j ą c e g o w U S A . 2 8 2 6 Z badań J . M o r a w s k i e g o (Z problematyki...) wynika, że we wszystkich więzieniach w Polsce u ż y w a n y jest jeden system alfabetu daktylograficznego, uzu­ pełniany „migami", tj. znakami zastępującymi całe, wyrazy. Na podstawie w ł a s ­ nych materiałów mogę stwierdzić, że między kodem daktylograficznym u ż y w a n y m w roku 1952 w obozie pracy OP 1 w Warszawie, a systemem u ż y w a n y m w roku 1.969 w w i ę z i e n i u w Siedlcach zachodzą minimalne różnice. Użytkowane są nie tylko kombinacje palców rąk, jak to ma miejsce w jedno­ ręcznych systemach daktylograficznych dla głuchoniemych, ale i także, znakomicie zwiększające czytelność komunikatów, gesty przedramienia oraz głowy. Znamienne jest również dodatkowe użytkowanie znaków gestycznych dla sygnalizacji s ł ó w typu: „pomyłka", „koniec wyrazu", „powtórz". W fabularnym filmie pt. „It happened one night" (1934, reż. F . Capra) z Clark Gable'em w roli głównej. 2 7 2 8 �MATERIAŁY DO „ALCHEMII GESTÓW" 73 Zarejestrowana na obszarze P o l s k i leksyka omawianego k o d u s k ł a d a się z 28 z n a k ó w u ż y w a n y c h dla porozumiewania się w h a ł a s i e silnika po­ przez s z y b ę p ę d z ą c e g o samochodu na d o ś ć znaczne czasem odległości. Ge­ sty te z a s t ę p u j ą c a ł e w y r a z y , a nawet całe konstrukcje zdaniowe. A zatem, j e ś l i p o r ó w n a ć ze sposobami porozumiewania się g ł u c h o n i e m y c h , k o d ge­ s t ó w autostopowych odpowiada nie alfabetom d a k t y l o g r a f i c z n y m , lecz sy­ s t e m o w i „ m i g ó w " . K o d t w o r z ą d w i e serie p o d s t a w o w y c h g e s t ó w , autosto­ powicza i k i e r o w c y , k t ó r e m o ż n a zgodnie z p e w n y m i r e g u ł a m i syntaksy k o d u r e k o m b i n o w a ć , co u m o ż l i w i a prowadzenie specyficznego dialogu, z ł o żonegO' z najrozmaitszych z a p y t a ń , odpowiedzi i k o n t r o d p o w i e d z i : Z n a k i gestyczne a u t o s t o p o w i c z ó w (Ryc. 2a) 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. Jadę w tamtym kierunku Zatrzymaj się Auto — stop Jest nas dwie osoby, zatrzymaj s i ę Powiększ grono aniołków Niech ci się koła skrzyżują Rozpieprz się samochodem o kant sosny Niech ci powietrze z kół zejdzie Fallus z ciebie, nie człowiek Fallus z ciebie, nie człowiek Taak? Sam jesteś fallus i to rybi oraz na kaczych nogach Fallus z ciebie, długi jak b u ł a w a marszałkowska, a nie człowiek T y łobuzie Wyląduj w rowie Sikam na ciebie i twój samochód Pieprzę ciebie i t w ó j samochódi Będziesz siedział w więzieniu, taki jesteś chciwy Z n a k i gestyczne k i e r o w c ó w (Ryc. 2b) A. B. C. D. E. F. G. H. I. J. K. Wkrótce jadę z powrotem Wkrótce skręcam w prawo/lewo Wkrótce zatrzymuję się Mogę zabrać tylko trzy (tj. tyle, ile pokazanych palców) osoby Nie mogę zabrać Maszeruj dalej po szosie, maszeruj Puknij się w g ł o w ę Siądź mi na dachu Najpierw się ogól i umyj Taki fallus, jak cię zabiorę ze sobą Zapłacisz? W y m i e n i o n e gesty w y k o r z y s t u j ą zatem g ł ó w n i e silnie stereotypizowan ą p a n t o m i m ę d n i a codziennego i s ł u ż ą w 2/3 całej liczby z n a k ó w do w y r a ż a n i a s t a n ó w emocjonalnych. W n i e w i e l k i m t y l k o stopniu p o r u s z a j ą ���Bye. 2b — Znaki gestyczne kierowców �MATERIAŁY DO „ALCHEMII GESTÓW" one p r o b l e m y t u r y s t y k i zmotoryzowanej, s t a n o w i ą c przede w s z y s t k i m na­ r z ę d z i e do wzajemnego w y z ł o ś l i w i a n i a , l ż e n i a i upokarzania o b y d w u k o ­ m u n i k u j ą c y c h s i ę stron . S t ą d t e ż system o m a w i a n y c h z n a k ó w s k ł a d a s i ę pozornie z g e s t ó w i n f o r m u j ą c y c h i w s w y m charakterze jest j a k najbar­ dziej socjotechniczny. 2 e Bliższa analiza c a ł o k s z t a ł t u m o ż l i w y c h z a c h o w a ń autostopowicza i k i e ­ r o w c y u j a w n i a zjawisko r ó w n i e z a s k a k u j ą c e , co p r z e w r o t n e : O t ó ż o ile m o ż l i w o ś c i w s p ó l n e g o p o d r ó ż o w a n i a ( t j . miejsce w samochodzie oraz c h ę ć p o d r ó ż y d a n y m samochodem) rozpatrywane s ą c a ł k o w i c i e serio, to s p o s ó b , w j a k i i n t e r l o k u t o r z y r e a g u j ą na swoje zachowania, stanowi o d m i a n ę ope­ r y buffo . Dzieje s i ę tak, p o n i e w a ż o m a w i a n y system g e s t ó w w y d a j e się s t a n o w i ć s w o i s t ą g r ę , k r e o w a n ą k a ż d o r a z o w o m i ę d z y autostopowiczem a k i e r o w c ą z a t r z y m y w a n e g o pojazdu. Jest to gra, niekiedy psychologicznie nader w y r a f i n o w a n a , w k t ó r e j m o ż l i w o ś ć w s p ó l n e g o p o d r ó ż o w a n i a „ d y ­ skutowana" jest za p o m o c ą l i c y t a c j i g e s t ó w - ż e t o n ó w i l u s t r u j ą c y c h r ó ż n e odcienie trzech symbolicznie p r z y b i e r a n y c h masek. S ą to maski ż y c z l i w o ś c i (np. gesty B , D,), l e k c e w a ż e n i a (np. gesty K , 16) oraz w r o g i e j złośliwości (np. gesty F, 8). 3 0 W y j a ś n i e n i a r e g u ł „ g r y autostopowych g e s t ó w " , a zatem syntaksy oma­ wianego k o d u dostarcza t u proponowany uproszczony model i k o n i c z n y (ryc. 3). T w o r z y go k i l k a n a ś c i e s p r z ę ż o n y c h ze s o b ą b l o k ó w , wzajemnie się w a r u n k u j ą c y c h , p o d s t a w o w y c h dla i n s t y t u c j i autostopu, sytuacji. Z a 2 9 O tym, jak silne emocje mogą wzbudzić niektóre z przytoczonych tu gestów, świadczy notatka w „Polityce" nr 46: 1970: „[...] psychiatra z Olsztyna informuje nas, że przeciwko tamtejszemu piłkarzowi wytoczono oskarżenie o to, że, cytujemy akt oskarżenia: »stojąc na bramce podczas meczu pokazywał dla publiczności rękę zgiętą w łokciu, na co publiczność była bardzo obrażona.« Bramkarz twierdzi, że rękę trzymał tak, jak zawsze. Przeczy też, jakoby swemu przełożonemu powiedział »odp... się«. Oskarżony utrzymuje, że przełożonego poprosił tylko, by s i ę odeń odstosunkował." Zabawne, choć nie dla freudysty, że z c h w i l ą posługiwania się gesta­ mi zamiast głosem, a w i ę c porzucając komunikację oralną na rzecz manualnej, tak często zaczynamy informować naszych interlokutorów o problemach ze sfery anal­ nej i genitalnej. Świadczy o tym dobitnie zdarzenie zarejestrowane przez jednego z informa­ torów: „Kiedy podniosłem do góry rękę, ciężarówka nieco zwolniła, a gdy dojeżdżała do mnie, kierowca o b e l ż y w i e zgiął rękę w łokciu i złośliwie się uśmiechając — pojechał dalej. Więc, żeby nie być rrtu dłużnym, prawą dłonią w y k o n a ł e m w ę ż y k o ­ waty ruch, a potem złączywszy obydwie dłonie, zrobiłem nimi w powietrzu parę kłapiących »niby-kroków«. Wówczas samochód zatrzymał się gwałtownie i z szo­ ferki wychylił się kierowca: »Te, student — zawołał — co to było?«, »A co pan mi pokazał? — spytałem.« „No, że taki falius, jak Polska cała, jak cię zabiorę ze sobą — odpowiedział szofer.« »Ano właśnie — zareplikowałem — właśnie, rybi i na kaczych nogach«. Szofer ciężarówki popatrzył na mnie przeciągle, z uznaniem, potem powiedział niedbale: »Takiś mądry?... no to siadaj, podwiozę ciebie«". 3 0 �cc > о н а И N S? > О н О с м Rye. 3. G r a autostopowych gestów �MATERIAŁY DO „ALCHEMII GESTÓW" 79 jego p o m o c ą m o ż n a p r z e ś l e d z i ć mechanizmy t w o r z e n i a s i ę r ó ż n o r o d n y c h serii atutostopowych g e s t ó w . Dokonana analiza ś w i a d c z y , że na gruncie omawianego k o d u p r z e k a z a ć m o ż n a d u ż ą i r ó ż n o r o d n ą , lecz zawsze s k o ń c z o n ą , liczbę k o m u n i k a t ó w . T y m s a m y m k o d t e n n a l e ż y u z n a ć za z a m k n i ę t y , aczkolwiek niezmiernie ela­ styczny system g e s t ó w s ł u ż ą c y c h z a r ó w n o k o m u n i k a c j i , j a k i n a w i ą z y w a ­ niu przelotnych więzi społecznych. 3 1 K o ń c z ą c w t y m punkcie całość r o z w a ż a ń , n a l e ż y z a u w a ż y ć , że przed­ stawiona w y ż e j p r ó b a formalizacji danych w y d a j e s i ę b y ć o b i e c u j ą c a n i e t y l k o na gruncie p a r a l i n g w i s t y k i , ale t a k ż e wskazuje na m o ż l i w o ś ć mode­ l o w a n i a w z g l ę d n i e n i e s k o m p l i k o w a n y c h zjawisk k u l t u r o w y c h . R ó w n o c z e ­ ś n i e m o ż n a t e ż s t w i e r d z i ć , że z a s a d n i c z ą p r z y c z y n ą powstawania o m ó w i o ­ n y c h k o d ó w gestycznych b y ł a podstawowa dla c z ł o w i e k a potrzeba porozu­ mienia się i kierowania więzi łączących z i n n y m i ludźmi. I dlatego t e ż , nic dziwnego, że gdy z a c h o d z ą pewne u k ł a d y kryzysowe, takie j a k r y g o r szkolny l u b w i ę z i e n n y , u k ł a d y t a k n i e w o l ą c e , j a k k l a t k a samochodu l u b odległości n i e p o k o n y w a l n e pieszo, w ó w c z a s k o n i e c z n o ś c i ą n i w e l u j ą c ą n a p i ę c i a staje s i ę o d w o ł a n i e c z ł o w i e k a do t y c h najprostszych f o r m k o n t a k t o w a n i a się, j a k i m i s ą gesty. S t a n o w i ą one najbardziej i n t y m ­ n ą f o r m ę p r z e ł a m y w a n i a milczenia, f o r m ę j e d n o c z e ś n i e historycznie n a j ­ starszą. 3 1 Oczywiście schemat sieci operacyjnej dla autostopu skonstruować można z dwóch punktów widzenia: kierowcy lub tak, jak ten właśnie, autostopowicza. W praktyce jednakże różnice dotyczą jedynie strony graficznej, albowiem oba m o ż l i w e „wzorce gry" stanowią swe komplementarne, lustrzane odbicia. Modelo­ wanie gry autostopowych gestów zacząć należy w punkcie S T A R T . Posuwanie się od „wydarzenia" do „wydarzenia" o d b y w a ć się może wzdłuż linii ciągłych lub przerywanych, zależnie od tego czy znajdujące się w centrum kolejno zaistniałej „sytuacji" — potwierdzamy ją, czy też negujemy. W ten sposób m o ż l i w e jest od­ tworzenie najrozmaitszych w a r i a n t ó w autostopowej gry gestów. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/71e8a1ac6dbc179dbe0c290acf2626fc.pdf 5830595c78c05ab10b82cf6ff3018929 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1218 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1124 Title A name given to the resource Zakład Etnografii IHKM PAN w Warszawie / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.201-205 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szynkiewicz, Sławoj Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ZAKŁAD ETNOGRAFII I H K M P A N W WARSZAWIE Zakład Etnografii I H K M składał się swego czasu z pracowni łódzkiej,, krakowskiej, poznańskiej, warszawskiej i wrocławskiej, którymi kiero­ wali m.in. prof. prof. W. Dynowski, M . Frankowska, J. Gajek, M . Gładysz, A. Kutrzeba-Pojnarowa i K . Zawistowicz-Adamska. Po likwidacji pracowni w Łodzi działają nadal cztery placówki. Informacje o pracy każdej z nich przedstawione zostały odrębnie, poniższa dotyczy zespołu działającego w Warszawie. Badania prowadzone w Zakładzie, ich kierunki i metody, stanowią wynik połączenia założeń, które legły u podstaw jego powstania z kon­ sekwencjami dalszej ewolucji dyscypliny w Polsce. Powołanie w 1953 r. Instytutu Historii Kultury Materialnej oznaczało próbę integracji róż­ nych gałęzi wiedzy historycznej zajmujących się materialnymi warun­ kami bytu jako podłożem -rozwoju dziejowego. Uprawiane w Instytucie studia znalazły się w nurcie określonym założeniami materializmu histo­ rycznego, który pozostał wpływowym kierunkiem metodologicznym. Szczegółową wykładnię dostosowaną do potrzeb etnografii znalazł on w konkretno-historycznej (integralnej) metodzie K . Dobrowolskiego, k t ó ­ ra okazała się przydatna do rekonstrukcji procesu historycznego i ba­ dania przemian współczesnych, dzięki czemu przyjęta została także przez zespół pracowników Zakładu w początkach jego istnienia. Dzięki owej metodzie wyjściowe założenie koncentracji na zjawiskach kultury ma­ terialnej poszerzone zostało o inne działy kultury, uznane za całość za­ równo w kategoriach procesu, jak też morfologii kultury narodu. W trak­ cie dalszego rozwoju uwarunkowanego ogólnym postępem nauk huma­ nistycznych doszło do równouprawnienia dwu perspektyw — historycz­ nej i antropologicznej, które we wzajemnym powiązaniu uznaje się za warunek twórczych studiów nad historią kultury. Jeśli analiza historyczna podlega stopniowemu doskonaleniu warszta­ towemu, to w ramach ujęcia antropologicznego trwają indywidualne po­ szukiwania czerpiące doświadczenie z kierunków funkcjonalnego, struk­ turalnego czy semiotycznego, a także próby powiązania niektórych z nich z analizą historyczną. Historyczne badania kultury ludowej prowadzone w Zakładzie nie sięgały w zasadzie głębiej niż X I X w., nie planowano także badań etnogenetycznych. Wskutek tego utrudniona była realiza- �'202 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z cja założeń przyjętych przy organizowaniu I H K M , mianowicie integracji problemowej reprezentowanych w nim dyscyplin. Mogą się one wszakże urzeczywistnić na płaszczyźnie przyjęcia przez te dyscypliny metod wiedzy antropologicznej. Przez kilkanaście początkowych lat praca Zakładu koncentrowała się na dwu etapach procesu badawczego — dokumentacji i opisie zjawisk wyodrębnionych problemowo (procesy zmian współczesnych) i prze­ strzennie (wybrane regiony, zwłaszcza Kurpie, Podlasie, częściowo Kar­ paty). Ukazujące się wówczas monografie podejmowały analizę w skali regionalnej, powstawały także prace problemowe oparte na ograniczo­ nej bazie źródłowej. Osiągnięciem ówczesnego warsztatu badawczego "było sprecyzowanie i ujednolicenie wymagań w stosunku do technik te­ renowych nastawionych przede wszystkim na wykrywanie procesów spo­ łecznych. Badaniom terenowym oraz pracom monograficznym przyświe­ cało dążenie do wykrycia uwarunkowań genetyczno-przyczynowych zja­ wisk, ich funkcji, współzależności oraz powiązań z procesami zachodzą­ cymi w makrostrukturze społecznej. Metody analizy historycznej uzu­ pełniane były w pierwszym okresie metodami zaczerpniętymi z socjo­ logii. Dążenie do dokumentacji procesu zmian umożliwiło zebranie boga­ tego materiału źródłowego. Pozwalał on przejść do etapu analiz i uogól­ nień historycznych na temat kultury ludowej w skali całego kraju, w t y m także pogłębionej analizy zróżnicowania regionalnego. W kon­ sekwencji przygotowana została, przy współudziale autorów z zewnątrz, •dwutomowa synteza Przemiany kultury ludowej w Polsce. Na margi­ nesie prac nad syntezą począł się rozwijać słabo dotąd reprezentowany nurt refleksji metodologicznej (model w etnologii, pojęcie kultury tra­ dycyjnej, miejsce obrzędowości w kulturze itp.). Synteza może być rów­ nież uznana za punkt zwrotny w zainteresowaniach pracowników Za­ kładu, które w poważnym stopniu przeniosły się z opracowań monogra¬ ficznych na problemowe ujęcia uogólniające wiedzę z danego zakresu. W latach 60-tych zainicjowane zostały badania terenowe poza Polską, świadczące o ekspansji merytorycznej i metodologicznej. Były one po­ stulowane podczas dyskusji nad deficytowymi obszarami w polskiej et­ nologii, do których zaliczono międzykulturowe studia porównawcze. Ich znaczenie ujawniło się z dodatkową siłą wraz z przejściem do etapu problemowej analizy materiału etnograficznego, lecz stymulowane one były także historycznymi i metodologicznymi rozważaniami nad wkła­ dem międzywojennej etnologii polskiej oraz współczesnej światowej. Po­ czątkowo stawiano sobie zadanie badania prawidłowości zmian kulturo­ wych zachodzących w odmiennych społeczeństwach (Polska, Bułgaria, Mongolia) pod wpływem podobnych bodźców gospodarki socjalistycznej. Następnie rozrosły się one (zwłaszcza w Mongolii) w kierunku badań nad specyfiką i ogólnymi prawidłowościami funkcjonowania kultury no- �ZAKŁAD E T N O G R A F I I I H K M PAN, W A R S Z A W A 203 :madycznej oraz tożsamości pewnych elementów kultury w różnych spo­ łeczeństwach, ujawnianej metodą porównawczą przy pomocy analizy historycznej, strukturalnej i semiotycznej. Pracownicy Zakładu podjęli wspólnie z zespołem poznańskim intensywne studia nad wierzeniami Indian Hispanoameryki. Ponadto uczestniczą w realizacji międzynaro­ d o w y c h programów badań karpackich i w przygotowaniu syntezy etno­ grafii Słowian. Zakład Etnografii I H K M jako placówka PAN starał się także pełnić funkcję integrującą środowisko etnograficzne w kraju i wzmacniającą je organizacyjnie. Temu celowi służyło początkowo zbieranie i publiko­ wanie dokumentacji terenowej, rozwijanie badań regionalnych, inicjaty­ wa syntezy scalającej rozproszone badania, organizowanie dyskusji śro­ dowiskowych, wreszcie działania wydawnicze. Bieżące prace naukowe prowadzone w Zakładzie koncentrują się na syntetycznym ujęciu pewnych zagadnień kultury ludowej Polski oraz syntetycznych i szczegółowych analizach problemowych w ujęciu ogól­ nym czy też odnoszących się do kultur pozaeuropejskich. Tematyka tych prac obejmuje zakresy stosunków społecznych na wsi, mechanizmów formowania się i przekazywania kultury, niewerbalnego komunikowania się, wierzeń religijnych, obrzędowości i in. Stanowi ona kontynuację prac zakończonych w latach poprzedzających, dotyczących m.in. społeczno-kulturowej roli oświaty wiejskiej, historii polgądów na temat tradycji i sztuki ludowej. Podejmuje jednak zagadnienia nowe dla polskiej etno­ logii w tematyce zaś DozaeuroDeiskiei często sa to pierwsze próby sformułówania i opracowania problemu. Poniżej przedstawiony został rejestr prac obecnie prowadzonych W Zakładzie. Kultura ludowa Polski: 1. Więzi społeczne wsi — tradycje i współczesne przemiany; doc. dr M . Biernacka. Termin: 1981-1985, teren: wybrane obszary Polski, baza źródłowa: materiały terenowe i literatura, okres: od końca X I X w. do czasów współczesnych. 2. Przekaz kulturowy w rodzinie i społeczności wiejskiej — doc. dr W. Paprocka. Termin: 1981-1985, teren: wybrane obszary Polski, źródła: materiały terenowe i literatura, okres: od końca X I X w. do czasów współczesnych. 3. Miejsce sztuki ludowej w życiu rodziny i społeczności wiejskiej — dr M . Drozd-Piasecka. Funkcjonalno-historyczna analiza wytworów sztu­ ki plastycznej w ich relacji do środowiska, w którym powstawały. Ter­ min: 1981-1985, teren: wybrane obszary Polski, źródła: materiały tere­ nowe i literatura, okres: od końca X I X w . do współczesności. 4. Kultura ludowa w Polsce okresu przeduwłaszczeniowego — dr A. Woźniak. Praca poświęcona oddziaływaniu czynników zewnętrznych i wevv'nętrznych (wg teorii autorytetów J. Bystronia) na kulturę ludo­ wą rozumianą jako kultura społeczności lokalnych. Termin: zamierzę- �204 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z nie długofalowe, teren: cały kraj ze szczególnym uwzględnieniem Ma­ zowsza, źródła archiwalne i literatura, okres: X V I - X I X w. 5. Prace nad przygotowaniem skróconej obcojęzycznej wersji syntezy Przemiany kultury ludowe] w Polsce — doc. dr M . Biernacka, doc. dr W. Paprocka, dr K . Kwaśniewiczowa. Termin: 1981-1983. Typologia zachowań kulturowych, opracowanie porównawcze: 6. Symbolika gestu i zachowania zrytualizowanego; problematyka ekspresji ruchowej w kulturze — mgr J. Kowalska. Temat ten, wspólnie z realizowanym poprzednio („Taniec jako forma przekazu treści k u l t u ­ rowych") stanowi etap prac nad zagadnieniem pozawerbalnych środków komunikowania. Celem jest opracowanie typologii określonych t u form zachowania na podstawie analizy właściwej i m w konkretnych kontek­ stach kulturowo-sytuacyjnych symboliki i wyodrębnienie charakteryzu­ jących je cech uniwersalnych. Termin: 1981-1985, teren: Polska z sze­ rokim uwzględnieniem materiałów porównawczych z różnych kultur, źródła: literatura, okres: bez konkretnej chronologizacji. Badania nad wierzeniami i mitologią Indian amerykańskich: 7. Problemy synkretyzmu religijnego u Indian Hispanoameryki; rola dawnych wierzeń indiańskich w kształtowaniu się i rozwoju katolicyz­ mu ludowego — prof. dr M . Frankowska. Studium synkretyzmu u I n ­ dian z porównawczymi odniesieniami do obszaru iberyjskiego. Termin: 1982-1984, teren: Mezoameryka, źródła: materiały terenowe, archiwalia, literatura i muzealia, okres: prehiszpański do X X w. 8. Religie Indian Mezoameryki; mitologia Azteków — prof. dr M . Frankowska. Próba systematyzacji materiału odnoszącego się- do mitolo­ gii azteckiej i rekonstrukcji zespołu mitologicznego. Termin: 1981-1982, teren: Meksyk, źródła: archiwalia, literatura i muzealia, okres prehisz­ pański. 9. Problemy synkretyzmu religijnego u Indian Hispanoameryki; za­ gadnienie faz procesu synkretyzacji — dr R. Tomicki. Etnohistoryczne studium procesów religijnych wywołanych kontaktami hiszpańsko-in­ diańskimi oraz ich zależności od form, przebiegu i czasu trwania tych kontaktów. Rozpoznanie głównych etapów procesu na podstawie analizy zjawiska z obszaru jednego kraju. Termin: 1981-1984, teren: Meksyk, źródła: archiwalia i literatura, okres: X V I - X X w. Badania nad kulturą wybranych ludów Azji: 10. Kultura ludowa Gruzji - dr A. Woźniak. Sposoby i kierunki od­ działywania najważniejszych czynników kształtujących kulturę ludową. Historyczna analiza procesu formowania się kultury. Termin: 1981-1985, teren: Kaukaz, źródła: literatura, okres: od średniowiecza do współczes­ ności. 11. Zachowania ludyczne pasterzy mongolskich — mgr I . Kabzińska-Stawarz. Pierwsza próba systematyzacji materiału w danym zakre­ sie uwzględniająca elementy porównawcze oraz próba określenia sym- �205 ZAKŁAD E T N O G R A F I I I H K M P A N , WARSZAWA boliczno-komunikacyjnego i magicznego znaczenia zachowań ludycznych w kulturze mongolskiej. Termin: 1978-1982, teren: Mongolia, źródła: badania terenowe i literatura, okres: początek X X w. 12. Obrzędowość u ludów mongolskich — doc. dr S. Szynkiewicz. Porównawcze i typologiczne studium obrzędów przejścia systematyzu­ jące wiedzę faktograficzną. Historyczna analiza społecznych i symbolicz­ nych funkcji elementów obrzędu. Termin: 1980-1982, teren: Mongolia i obszary sąsiednie, źródła: materiały terenowe oraz literatura, okres: koniec X I X do początków X X w. • 13. Słownik etnograficzny ludów Azji Środkowej — mgr I . Kabzińska-Stawarz, doc. dr S. Szynkiewicz. Próba encyklopedycznego upo­ rządkowania podstawowych elementów kultury ludów obszaru jako pod­ stawa warsztatowa do prowadzenia analiz porównawczych. Termin: 1982¬ 1987, źródła: literatura, okres: X I X - X X w. Opracował: Sławoj Szynkiewicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ca9ba70f6acc61b98387e11cb50475e1.pdf 30c65c1a0a1f9fc7bb6083fef4d673fd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1219 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1125 Title A name given to the resource Pracownia Etnografii IHKM PAN w Krakowie / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.206-209 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kwaśniewicz, Krystyna; Tylkowa, Danuta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text PRACOWNIA ETNOGRAFII I H K M P A N W KRAKOWIE 1 Pracownia Etnografii ZE I H K M P A N w Krakowie reprezentuje nurt: empiryczny, głoszący, iż teren jest punktem wyjścia procesu poznaw­ czego. Aktualnym przedmiotem badań jest kultura mieszkańców wsi Karpat Polskich wraz z Pogórzem. Dotychczas (1978-1980) prowadzono prace badawcze w dwóch rejonach karpackich, a mianowicie w Beski­ dzie Śląskim — t j . w najbardziej na zachód wysuniętej partii Karpat Polskich — oraz w Beskidzie Sądeckim usytuowanym we wschodniej ich części na historycznym pograniczu polskich grup etnicznych. Każdy z tych rejonów charakteryzuje się inną przeszłością, odmiennym układem kontaktów ponadlokalnych oraz specyfiką rodzimych tradycji kulturo­ wych. W 1981 r. rozpoczęto badania terenowe w Beskidzie Żywieckim oraz na Pogórzu Wielickim. Począwszy od 1978 r. prace naukowo-badawcze placówki prowadzone są w ramach planu Instytutu realizując problem: „Tradycja i nowator­ stwo w kształtowaniu się współczesnej kultury wsi karpackich" (C.1.1.4./2), Problem ten rozpatrywany jest na przykładzie wybranych zagadnień te­ matycznych z różnych dziedzin kultury ludowej. Ogólne założenia teo­ retyczne precyzowane są na podstawie wytycznych sugerowanych przez metody funkcjonalno-strukturalną oraz integralną z uwzględnieniem diachronicznego punktu widzenia. Podjęte zagadnienia analizowane są za­ tem w całokształcie zjawisk kulturowych, w kontekście warunków eko­ logicznych i czynników historyczno-społecznych oraz ekonomicznych, występujących na obszarze badań. Biorąc pod uwagę lokalne odmien­ ności środowiskowe i kulturowe dąży się do wykazania analogii i zróż­ nicowań w wybranych dziedzinach kultury, a także kierunków i dynamiki zachodzących przeobrażeń. Zakres chronologiczny prac badawczych obej1 W opracowaniu wykorzystano t a k ż e referat Z . S z r o m b y - R y s o w e j : Kierunki i metody badań w Karpatach Polskich ze szczególnym uwzględnieniem problema­ tyki biesiad wiejskich — w y g ł o s z o n y na Ogólnopolskiej Konferencji „ A k t u a l n e p r o b l e m y p o l s k i e j etnografii", k t ó r a o d b y ł a s i ę w Ł o d z i w m a r c u 1983 r. B a d a n i a prowadzone przez P r a c o w n i ę K r a k o w s k ą z n a l a z ł y odzwierciedlenie w n a s t ę p u j ą ­ c y c h p r a c a c h z b i o r o w y c h : Tradycja i współczesne przeobrażenia kultury wsi Beski­ du Śląskiego, „ E t n o g r a f i a Polsk'a", t. 28: 1984, z. 1; Studia z etnografii Beskidu Sądeckiego, P r a c e K o m i s j i E t n o g r a f i c z n e j p r z y O d d z i a l e P A N w K r a k o w i e (w d r u k u ) . �PRACOWNIA E T N O G R A F I C Z N A I H K M P A N , K R A K С W 207 muje przełom X I X i X X w. po czasy współczesne. W t y m też przedzia­ le czasowym zwraca się uwagę, w jakim stopniu lokalne dziedzictwo k u l ­ turowe wpływa na utrzymywanie się we współczesnej strukturze k u l t u ­ rowej elementów tradycyjnych i jak rzutuje na poczucie odrębności regionalnych. Kierując się wzmiankowanymi wyżej założeniami ogólnymi podjęto prace nad następującymi zagadnieniami: B u d o w n i c t w o i p r o c e s y o s a d n i c z e — doc. dr hab. Ma­ ria Gładyszowa. W postępowaniu badawczym zwraca się szczególną uwa­ gę na określenie czasu powstania charakterystycznych dla danego re­ gionu budynków oraz na stan majątkowy i zawód inwestorów, a także późniejszych użytkowników wytypowanych zagród. Opis budownictwa regionalnego rozpoczęto od charakterystyki najstarszych, spotykanych jeszcze w terenie zespołów architektonicznych, wskazując na wpływ tra­ dycyjnych struktur osadniczych na charakter późniejszej zabudowy. Na­ stępnie omówiono kolejne fazy rozwoju budownictwa po murowane włącznie, uwzględniając wpływ odnośnych zarządzeń administracyjnych. Równolegle doc. dr hab. M . Gładyszowa uczestniczy w międzynaro­ dowym opracowaniu syntezy architektury ludowej Karpat i Bałkanów. Temat: D o m m i e s z k a l n y . Przygotowywana praca ma stanowić monograficzny opis z terenu Karpat Polskich. Współautorem jest dr D. Tylkowa. Termin ukończenia pracy — 1984 r. S t r ó j l u d o w y — mgr Krystyna Hermanowicz-Nowak. W do­ tychczasowych badaniach szczególny nacisk położono na społeczno-kulturowe funkcje stroju, co stanowi temat przygotowanej rozprawy dok­ torskiej. Celem opracowania jest próba określenia funkcji pełnionych przez tradycyjny strój ludowy jako przekaźnik zakodowanych infor­ macji usankcjonowanych społecznie i obyczajowo, a także przedstawienie form, w jakich strój ludowy występuje współcześnie i jakie pełni funkcje. Na marginesie prowadzonych prac badawczych zgromadzono mate­ riał ilustracyjny do tematu „Fotografie rodzinne jako źródło ikonogra­ ficzne do badania kultury ludowej". B i e s i a d y w i e j s k i e — dr Zofia Szromba-Rysowa. Podjęty te­ mat nie był dotychczas przedmiotem analizy etnograficznej. Badania terenowe wykazały, iż można tą drogą śledzić powiązania mieszkańców badanych społeczności z całokształtem kultury lokalnej. Wyjściowym założeniem jest teza o społecznej potrzebie biesiadowania, realizowanej współcześnie na wsi polskiej w sposób wybitnie spektakularny, nie t y l k o dzięki możliwościom materialnym, lecz także z chęci dostosowywania się do obowiązującego ostentacyjnego stylu życia. Analiza biesiad zo­ stała dotychczas przeprowadzona z punktu widzenia r y t u a ł u stanowią­ cego o ich zewnętrznej formie. Obejmuje ona następujące elementy: 1 — uczestnicy; 2 — miejsce i czas biesiadowania; 3 — biesiadny stół;. 4 — dary okolicznościowe. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a09968efaf09cf60c0372739e8788bc3.pdf b618548583b0ee404237aa7b1de3caa0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1220 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1126 Title A name given to the resource Pracownia Etnografii IHKM PAN w Poznaniu / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.210-214 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text PRACOWNIA ETNOGRAFII I H K M PAN W POZNANIU Po pierwszych latach badań nad budownictwem ludowym Wielko­ polski Pracownia Etnografii I H K M PAN w Poznaniu, będąca filią Zakładu Etnografii I H K M PAN w Warszawie, zmieniła program realizowanych prac orientując go wyraźnie na studia o charakterze amerykanistycznym. Ten profil zainteresowań związany był z preferencjami badawczy­ mi prof. Marii Frankowskiej — pierwszego kierownika Pracowni i głów­ nego inspiratora wszystkich ważniejszych poczynań amerykanistycznych w zakresie etnologii. Dzięki jej inicjatywie poznański ośrodek etnogra­ ficzny stał się wkrótce ważnym centrum badań nad dziejami i kulturami mieszkańców obu Ameryk. W latach 1965-1974 zwoływano w Poznaniu „Etnograficzne Seminaria Amerykanistyczne", które w owym czasie b y ł y głównymi okazjami do interdyscyplinarnej wymiany doświadczeń i płasz­ czyznami integracji polskich środowisk amerykanistów. Pierwsze prace badawcze o charakterze amerykanistycznym zainicjo­ wane zostały w latach 1960-1962. W początkowym okresie koncentrowały się one na dwóch zagadnieniach, a mianowicie najpierw na studiach nad gospodarką wiejską mieszkańców Tawantinsuyu (inkaskiego Peru) w X V I i początkach X V I I w. (M. Frankowska) oraz nieco później nad kontro­ wersyjnymi problemami powiązań kulturowych'prekolumbijskiej A m e ­ r y k i z Oceanią (A. Posern-Zieliński), a także nad przemianami w gospo­ darce i kulturze materialnej Indian obszaru Równin i Prerii (B. Kohutnicka). Pod koniec lat 60-tych do kręgu prac badawczych wprowadzono nową problematykę — przede wszystkim etnoreligioznawczą. Zajęto się synkretyzmem religijnym w Meksyku, chrystianizacją wczesnokolonialną Indian i jej kulturowymi efektami (M. Frankowska), tubylczymi religia­ mi synkretycznymi i ruchami społeczno-religijnymi w Ameryce Połud­ niowej (A. Posern-Zieliński), a także dziejami indiańskiego mesjanizmu i formowaniem się autochtonicznych wyznań synkretycznych w Amery­ ce Północnej (M. Posern-Zielińska). W t y m samym okresie prowadzona również studia nad rolą polskich podróżników i badaczy w rozwoju etno­ grafii powszechnej, w t y m i Bliskiego Wschodu i ich wkładem do po­ znania Ameryki Łacińskiej (M. Paradowska). Od połowy lat 70-tych do zasygnalizowanego wyżej rejestru analizo­ wanych problemów wprowadzono pewne korektury i nowe zagadnienia, �P R A C O W N I A E T N O G R A F I C Z N A I H K M P A N , POZNAŃ 211 co w dużym stopniu wiązało się z podjętymi przez pracowników Pra­ cowni wyjazdami badawczymi do Meksyku, na Kubę, do Peru, Stanów Zjednoczonych i Hiszpanii. I tak zajęto się dawną i współczesną sztuką indiańską Meksyku oraz prekolumbijskimi wierzeniami mezoamerykańskimi (M. Frankowska), sprzężeniami łączącymi tubylcze systemy religij­ ne ze sferą uwarunkowań gospodarczych i ekologicznych (M. Posern-Zielińska), rolą tradycji i etniczności w pluralistycznym społeczeństwie Sta­ nów Zjednoczonych oraz przemianami kultury amerykańskiej Polonii, a także funkcjonowaniem tubylczej społeczności andyjskiej w Peru (A. Posern-Zieliński). Nadal zajmowano się dziejami polskich penetracji Ameryki Południowej, etnograficznymi walorami dawnych relacji po­ dróżniczych po Nowym Świecie wzbogacając ten kierunek studiów o ba­ dania nad obrazem i stereotypami Indian Ameryki Łacińskiej popularny­ mi w XIX-wiecznym społeczeństwie polskim (M. Paradowska). Nie miejsce tu, by szczegółowiej zagłębiać się w problematykę ainerykanistyczną poznańskich etnografów i ich dorobek, tym bardziej iż szerzej na ten temat piszę w artykule Polska amerykanistyka etnologiczna. Jej doświadczenia, możliwości i perspektywy opublikowanym rów­ nież na łamach niniejszego tomu „Etnografii Polskiej". Tam również znaj­ dzie czytelnik iAormacje dotyczące sytuacji studiów amerykanistycz­ nych, głównych orientacji i podejść badawczych, charakterystyki w y ­ korzystywanych źródeł, penetracji i wypraw badawczych do Nowego Świata, podstawowych nurtów zainteresowań i praktycznych walorów tej specjalizacji etnograficznej. W przypisach do tegoż artykułu umiesz­ czono również informacje bibliograficzne obejmujące najważniejsze, głów­ nie książkowe, publikacje autorstwa amerykanistów z Poznania. Choć problematyka amerykanistyczna znajduje się w centrum uwagi Pracowni Etnografii już od blisko 20 lat, to jednak obok niej realizowa­ no również i inne tematy, o których wypada tu wspomnieć, gdyż bez tego obraz dorobku tej placówki i jej pracowników byłby niepełny i zubożo­ ny. Zajmowano się więc niektórymi aspektami kultury ludowej Wielko­ polski, głównie grupą tzw. „Bambrów" (M. Paradowska), oraz wybra­ nymi zagadnieniami kultury i dziejów Oceanii, przede wszystkim Poli­ nezji (M. i A. Posern-Zielińscy). Podejmowano ogólną problematykę reli­ gioznawczą interesując się możliwościami współpracy na tym polu etno­ grafów i archeologów oraz strategią wykorzystywania ustaleń i materia­ łów etnograficznych w rekonstrukcjach wierzeń społeczności pradziejo­ wych (A. Posern-Zieliński). Wreszcie zajmowano się historią nauk etno­ logicznych, podejmując szereg opracowań z tego zakresu, w tym poważ­ nie partycypując w przygotowaniu Historii etnografii polskiej (M. Fran­ kowska, A. Posern-Zieliński), a także publikując studia poświęcone po­ szczególnym badaczom, szkołom i kierunkom w etnografii polskiej i pow­ szechnej (M. Frankowska, M . Paradowska, A. Posern-Zieliński, M . Posern-Zielińska). Wśród wielu mniejszych i większych publikacji oddanych do druku; �212 ALEKSANDER FOSERN-ZIELINSKI przez członków zespołu Pracowni Etnografii znalazło się w sumie 11 ksią­ żek opublikowanych do 1983 г., w tej liczbie jedna antologia i jedno tłu­ maczenie. Dwie pozycje zostały wyróżnione nagrodą Sekretarza Nauko­ wego PAN — wspomniana już Historia etnografii polskiej (1973 r.) i Tra­ dycja a etniczność. Przemiany kultury Polonii Amerykańskiej (1983 г.). Warto także wspomnieć, iż w tym dorobku znaleźć można trzy rozprawy doktorskie i dwie dysertacje habilitacyjne. Obecnie realizowane prace są w sposób logiczny kontynuacją wcześ­ niejszych specjalistycznych studiów z dziedziny amerykanistycznej etno­ historii, etnoreligioznawstwa, studiów etnicznych i dziejów poznawania Nowego Świata. Jeśli chodzi o etnoreligioznawstwo, to problematyka ta realizowana jest w ramach interdyscyplinarnego zadania badawczego: „geneza i funkcje ruchów religijnych o charakterze synkretycznym w Afryce Czarnej i Ameryce". Jednym z tematów szczegółowych roz­ patrywanych w Pracowni Etnografii jest zagadnienie akulturacyjnych zmian w indiańskich religiach plemiennych i ich różnorodnych uwarun­ kowań. Obejmuje ono następujące problemy, a mianowicie: dzieje ruchów społeczno-religijnych i ideologii millenarystycznych, związki tubylczych religii z ideami panindianistycznymi i etniczną tożsamością Indian Sta­ nów Zjednoczonych (M. Posern-Zielińska), indiańskiefutopie społeczno-religijne i ekspansja protestantyzmu w Ameryce Łacińskiej jako nowy czynnik procesu synkretyzacji wierzeń (A. Posern-Zieliński), wreszcie przebieg ewangelizacji i jej skutki społeczne, religijne i kulturowe dla tubylczej ludności Meksyku oraz rola dawnych wierzeń indiańskich w kształtowaniu się ludowego katolicyzmu (M. Frankowska i R. Tomic­ k i , który — choć nie jest pracownikiem Pracowni Etnografii w Pozna­ niu — to jednak wchodzi w skład amerykanistycznego zespołu badaw­ czego Zakładu Etnografii I H K M PAN). W ścisłym związku z tymi kwe­ stiami prowadzone są także studia mitoznawcze nad treściami wierzeń prekolumbijskich społeczności Mezoameryki — Azteków i Majów (M. Frankowska, R. Tomicki). W związku z prowadzonymi w 1978 r. badaniami terenowymi w Peru opracowuje się także zagadnienie: „Indiańska społeczność lokalna w kra­ jach andyjskich" (A. Posern-Zieliński), w ramach którego szczególną uwagę zwraca się na rolę tradycji i przebieg procesów modernizacji spo­ łeczności chłopskich, kulturę materialną i gospodarkę, organizację wewnątrzwspólnotową i stosunki własności środków produkcji. Solidne oparcie w terenowych penetracjach i studiach mają dociekania nad daw­ ną (prekolumbijską), kolonialną (synkretyczną) i współczesną sztuką (lu­ dową) Meksyku prowadzone nie bez związku z unikalnymi kolekcjami meksykańskiego rękodzieła znajdującymi się w polskich zbiorach muze­ alnych (M. Frankowska). Kontynuuje się również studia etniczne nad społeczeństwem północ­ noamerykańskim, w tym głównie nad teorią etniczności w zastosowaniu �P R A C O W N I A E T N O G R A F I C Z N A I H K M P A N , POZNAŇ 213 do sytuacji pluralizmu kulturowego wywołanego procesem imigracji i nad amerykanizacyjnymi programami i działaniami zmierzającymi do inten­ syfikacji przebiegu akulturacji grup etnicznych europejskiego pochodze­ nia w Stanach Zjednoczonych. Planuje się także rozpoczęcie studiów 0 charakterze porównawczym nad przebiegiem zmian kulturowych wśród różnych zbiorowości etnicznych USA, by tą drogą ukazać kulturowo-etniczną złożoność społeczeństwa Stanów Zjednoczonych (A. Posern-Zie­ liński). Nadal prowadzone są także studia w ramach tematu: „udział Pola­ ków w kontaktach społecznych, politycznych i kulturowych z Afryką 1 wybranymi krajami Azji i Ameryki Łacińskiej". Podobnie jak w la­ tach poprzednich, opracowuje się udział polskich podróżników, naukow­ ców i emigrantów w penetracjach i poznawaniu Nowego Świata oraz w kształtowaniu obrazu latyno- i północnoamerykańskiej rzeczywistości w polskim społeczeństwie, zwracając dużą uwagę na sposób przedstawia­ nia ludności indiańskiej obu Ameryk w dawnym polskim piśmiennict­ wie. Szczególną uwagę skoncentrowano na polskich podróżnikach i bada­ czach Meksyku i Ameryki Środkowej przygotowując jednocześnie d j druku antologię relacji, głównie XIX-wiecznych, o mieszkańcach tego regionu Nowego Świata. Zajęto się także sylwetką Krzysztofa Arciszew­ skiego — jednego z pierwszych Polaków, k t ó r y złączył swe losy { X V I I w.) z dziejami południowoamerykańskiego kontynentu, przygotowując obszerną biografię tej barwnej postaci (M. Paradowska). Plonem aktualnie prowadzonych prac badawczych są liczne artyku­ ły oczekujące na publikację w czasopismach naukowych i pracach zbio­ rowych, a także kilka książek, których wydanie nastąpi w latach 19841985. Są to: Mitologia Azteków (M. Frankowska), W krainie Inkarri. Szki­ ce etnologiczne o Peru (A. Posern-Zieliński), Podróżnicy i emigranci. Szkice z dziejów polskiego wychodźctwa do Ameryki Południowej (M. Pa­ radowska), Polacy w Meksyku i Ameryce Środkowej (M. Paradowska), i Zdobycie Tenochtitlanu (R. Tomicki). Przygotowano także znaczną licz­ bę haseł z zakresu religioznawstwa, problematyki etnicznej i teorii ewo­ lucji kultury (M. i A. Posern-Zielińscy) do Słownika pojęć etnologicznych opracowanego przez zespół pod kierunkiem Zofii Staszczak z Instytutu Etnolo£ii U A M w Poznaniu. Trzeba także wspomnieć, iż osoby zatrudnione w Pracowni Etnografii oprócz swych podstawowych zadań badawczych prowadzą także doku­ mentację zmierzającą do opracowania katalogu amerykanistycznych pub­ likacji znajdujących się w wybranych polskich bibliotekach, a także wykłady i seminaria z amerykanistyki dla studentów U A M . Służą rów­ nież fachową pomocą dla wielu oficyn wydawniczych konsultując i re­ cenzując publikacje poświęcone etnografii powszechnej. Przy Pracowni Etnografii w Poznaniu znajduje się także Redakcja Naukowa rocznika „Ethnologia Polona" (redaktor —• M . Frankowska, sekretarz — A. Po- �214 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIÑSKI sern-Zieliński) — jedynego obcojęzycznego periodyku polskich etnogra­ fów, którego 10 tom ukaże się w 1985 r. Zważywszy, iż zespół etnografów skupionych w Pracowni Etnografii I H K M P A N w Poznaniu wraz z prof. M . Frankowską — pełniącą po przejściu na emeryturę funkcję konsultanta, liczy zaledwie 4 osoby, oce­ nić wypada jego dotychczasowe osiągnięcia jako rezultat dużego zaanga­ żowania w przedsięwzięcia badawcze i sporego naukowo-organizacyjnego wysiłku wszystkich członków tej niewielkiej grupy. Aleksander Posern-Zieliński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ea126cf688c816f0644545f157a6a6c5.pdf 9171d07484490b42fdc621c45072d3ba Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1214 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1120 Title A name given to the resource Instytut Etnologii Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.189-192 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT ETNOLOGII UNIWERSYTETU I M . A. MICKIEWICZA W POZNANIU Poznański Instytut Etnologii prowadzi prace w zakresie historii i teo­ r i i kultury, etnografii Polski oraz etnografii Europy i krajów pozaeuro­ pejskich. I . S t u d i a z h i s t o r i i i t e o r i i k u l t u r y . 1. W ramach tego zagadnienia prof, dr Józef Burszta przygotowuje monografię problemo­ w ą będącą rezultatem studiów historyczno-kulturowych nad kształto­ waniem się warstwy chłopskiej i kultury chłopskiej w społeczeństwie polskim w poszczególnych okresach historycznych, ze szczególnym uwz­ ględnieniem związków zachodzących między kulturą chłopską a kulturą narodową oraz roli tradycji ludowej we współczesnym życiu społeczeń­ stwa. I . 2. Pod kierunkiem doc. dr hab. Zofii Staszczak przygotowywany jest zespołowo „Słownik pojęć etnologicznych". Opracowano listę 467 haseł uwzględniającą terminy ogólne występujące w naukach etnologicz­ nych, a pomijającą hasła poglądowe dotyczące poszczególnych zjawisk Tcultury ludowej. „Słownik" nie obejmuje również: etnonimów, biogra­ m ó w , wykazów instytucji i wydawnictw etnograficznych. Podstawowe, roboczo wyodrębnione dziedziny,. które wchodzą w zakres „Słownika", to: 1) etnologia i dyscypliny pokrewne; 2) podstawowe kierunki, szkoły i metody etnologiczne; 3) przedmiot badań nauk etnologicznych; a — kultura, b — struktura i organizacja społeczeństw „prostych". Ukończe­ nie prac zaplanowano na rok 1983, wydanie — na 1984. I . 3. Mgr Elżbieta Goździak przygotowuje rozprawę doktorską na temat „Komunikowanie niewerbalne. Próba analizy semiotycznej". Cel dysertacji jest dwojaki. Po pierwsze, biorąc pod uwagę brak zaintereso­ wania problemem komunikowania niewerbalnego na gruncie etnografii polskiej oraz znikomą ilość prac obcych dotyczących tego tematu tłuma­ czonych na język polski, autorka pragnie przedstawić stan badań w za­ kresie interesującego ją tematu, zaprezentować podejście metodologiczne i spory terminologiczne dotyczące definicji komunikowania niewerbal­ nego. Po drugie, przyjąwszy założenie o potencjalnie komunikacyjnym charakterze wszystkich zachowań człowieka, autorka zamierza podjąć próbę analizy semiotycznej wybranych zachowań pozajęzykowych. Ta �190 ZBIGNIEW JASIEWICZ część pracy opiera się na własnych obserwacjach autorki poczynionych w sytuacjach krzyżowania się kultury amerykańskiej i polskiej (badania przeprowadzono w latach 1980-1981 na wschodnim wybrzeżu Stanów Zjednoczonych i w Polsce, w amerykańskiej klasie średniej i wśród pol­ skiej inteligencji). W zakończeniu pracy autorka zamierza wskazać na możliwość praktycznego wykorzystania badań nad komunikowaniem nie­ werbalnym (np. w nauce języków obcych). I I . E t n o g r a f i a P o l s k i . 1. Pod kierunkiem prof. dr. J. Bursz­ ty prowadzone są zespołowe badania dotyczące przemian kultury wsi w ostatnim 20-leciu na ziemiach zachodnich (na przykładzie 6 wsi ko­ szalińskich). Badania te prowadzone są od 1981 r. Ich terenem są wsie' spenetrowane przed 20 laty i zanalizowane w oddzielnej monografii. Ich celem jest uchwycenie zachodzących zmian. Obejmują one zmiany ekologiczno-krajobrazowe, zasoby i formy gospodarowania, powiązania ekonomiczne wsi ze strukturami ponadlokalnymi, rolę tradycji w życiu społeczności wiejskich, uczestnictwo w kulturze w porównaniu z trady­ cyjną aktywnością kulturową i in. Efektem prac ma być odrębna publi­ kacja opracowana przez zespół. I I . 2. „Stan i przeobrażenia rodziny polskiej w latach 1976-1985". Problem węzłowy W. 11. 9: „Rodzina jako środowisko kulturowe". Prace prowadzi 6-osobowy zespół kierowany przez prof. dr. hab. Zbigniewa Jasiewicza. Terenem badań jest województwo poznańskie. Ich bazą źród­ łową są materiały pochodzące z wywiadów i obserwacji. Prace prowa­ dzono w latach 1982-1984. Ich zakończenie przewiduje się na rok 1985. I I . 3. Doc. dr hab. B. Linette podjął próbę przedstawienia specyfiki regionu rzeszowskiego w zakresie folkloru muzycznego. W latach 70-tych prowadzone były badania terenowe. Zakończenie prac przewidziane jest na 1985 r. I I . 4. Mgr Michał Buchowski przygotowuje rozprawę poświęconą ma­ gii, jej funkcjom i strukturze, poruszając problemy anaHzy historycznej form magii, jej typów, struktury wewnętrznej i funkcji pełnionych przez praktyki i przekonania magiczne w całokształcie praktyki społecznej. Bazę źródłową stanowią opisowe materiały etnograficzne, opracowania teoretyczne dotyczące światopoglądu, literatura metodologiczna, mate­ riały terenowe. Zamierzeniem autora jest rekonstrukcja stanu pierwot­ nego magii i jej zmiany po dzień dzisiejszy. I I . 5. Mgr Jacek Bednarski prowadzi • prace nad uczestnictwem ro­ dziny w kulturze i zróżnicowaniem rodzinnych środowisk kulturowych w Poznańskiem. Praca ma w znacznym stopniu charakter empiryczny. Opiera się ona na badaniach terenowych, które przeprowadzono w latach 1979-1980 w woj. poznańskim wśród 300 rodzin zamieszkałych w 3 t y ­ pach środowisk: wielkomiejskim, urbanizowanyrti i wiejskim (badania te prowadzone są w ramach projektu europejskich badań porównawczych „Kultura"). Bazę źródłową stanowi 600 ankiet oraz 80 wywiadów pogłę- �INSTYTUT ETNOLOGII W POZNANIU 3 91 bionych. Prace badawcze rozpoczęto w 1979 r. Zakończenie — rok 1983. I I . 6. ,,Atlas języka i kultury ludowej Wielkopolski" — cel: kartograficzne przedstawienie zjawisk z zakresu kultury materialnej, du­ chowej i społecznej, a także zagadnień dialektologii. Prace prowadzi zes­ pół pod kierunkiem prof. dr. J. Burszty: doc. dr B. Linette i dr A. Brencz. Bazą są materiały terenowe zebrane w 105 wsiach według siatki punk­ tów, na podstawie kwestionariusza łącznego; 2 tomy (językoznawczy i et­ nograficzny) - j - 2 suplementy etnograficzne (łącznie 2015 pytań). I I . 7. Dr Andrzej Brencz prowadzi prace nad teoretycznymi i meto­ dologicznymi aspektami monografii regionu. Na przykładzie materiałów etnograficznych dotyczących Wielkopolski zamierza ukazać niektóre za­ łożenia teoretyczno-metodologiczne etnograficznych monografii regional­ nych, podjąć próbę nowych rozwiązań i określić ich znaczenie praktycz­ ne. Bazą źródłową są materiały „Atlasu języka i kultury ludowej Wiel­ kopolski". Badania rozpoczęto w 1981 г., a ich zakończenie przewidziane jest na rok 1986. I I I . E t n o g r a f i a E u r o p y . 1. Doc. dr hab. Z. Staszczak podjęła próbę charakterystyki aktualnego stanu zachowania i zróżnicowania tra­ dycyjnych odrębności kulturowych narodów europejskich ryjących w państwach o niesłowiańskiej większości ze względu na uwarunkowania i nawarstwienie ich składu etnicznego w przeszłości i teraźniejszości. Przygotowywana jest praca pt. „Zarys kultury pozasłowiańskich ludów Europy". Planowane jest uzupełnienie jej przez współautora-socjologa o charakterystykę procesów narodotwórczych w omawianych kulturach. I I I . 2. Prof. dr hab. Z. Jasiewicz prowadzi prace w zakresie zagad­ nienia „Aktywność kulturalna w ramach rodziny. Europejskie badania porównawcze". Badaniami objęto problem tradycji w kulturze rodziny, uwzględniając europejskie badania porównawcze (w wybranych krajach Europy). Bazę stanowi literatura oraz materiały z badań terenowych przeprowadzonych w latach 70-tych i początku lat 80-tych. Termin za­ kończenia — 1984 r. I I I . 3. Mgr Jacek Bednarski prowadzi prace nad zagadnieniem „Mię­ dzy miejskim a wiejskim stylem życia rodziny. Rodzina na obszarze urbanizowanym w europejskiej perspektywie porównawczej". Praca opiera się na badaniach empirycznych przeprowadzonych w latach 19791980. Jest prowadzona w ramach europejskiego projektu badawczego „ K u l t u r a " i stanowi rezultat wymiany materiałów terenowych (ankieto­ wych i wywiadów pogłębionych) przez 6 krajów europejskich (Polskę, Francję, Grecję, Włochy, Węgry i ZSRR). IV. E t n o g r a f i a k r a j ó w p o z a e u r o p e j s k i c h . 1. Cztero­ osobowy zespół kierowany przez prof. dr. hab. Z. Jasiewicza prowadzi prace nad tradycyjną kulturą i życiem społecznym Afganistanu. Prace oparte są na literaturze oraz materiałach z badań terenowych. Ich za­ kończenie przewidziane jest na 1985 r. �192 ZBIGNIEW JASIEWICZ IV. 2. Mgr Danuta Peńkala-Gawęcka przygotowuje pracę doktorską .„Medycyna tradycyjna we współczesnym Afganistanie". W pracy wyko­ rzystano materiały terenowe i literaturę z zakresu etnomedycyny oraz «tnografii Afganistanu i Azji Środkowej. Jest ona próbą przedstawienia tradycyjnej wiedzy i praktyki medycznej w szerszym kontekście kultu­ ry, omówienia i wyjaśnienia ich współczesnych przeobrażeń. Jest to jed­ nocześnie próba sprawdzenia pewnych założeń teoretycznych „metodo­ logicznej szkoły poznańskiej". IV. 3. Dr M . Gawęcki prowadzi prace z zakresu antropologii ekono­ micznej. Przedmiotem jego zainteresowań jest handel tradycyjny jako obiekt badań etnologii i antropologii ekonomicznej, bazar, suk, targo­ wisko oraz rola i miejsce handlu tradycyjnego w procesach moderni­ zacji krajów muzułmańskich i europejskich. W pracy wykorzystano l i ­ teraturę etnograficzną, ekonomiczną i geograficzną, materiały archiwal­ ne oraz własne badania terenowe. Badaniami objęto okres od połowy X I X w. do współczesności. Ich terenem są kraje muzułmańskie, głównie Azji Środkowej i Mniejszej. Porównawczo ukazane są wybrane kraje europejskie (islamizowane swego czasu) oraz Polska. I I I . 4. Mgr Ryszard Vorbricht prowadzi prace z zakresu kultury tra­ dycyjnych społeczności A f r y k i zachodniej na temat systemu gospodarki społeczności plemiennej na przykładzie plemienia Daba z północnego Kamerunu. Ich podstawą źródłową są badania terenowe, archiwalne, l i ­ teratura etnograficzna, ekonomiczna i geograficzna. Opracował: Zbigniew Do druku przygotowała: Iwona Jasiewicz Kabzińska-Stawarz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/114f46449cea32627f8a9d2a3e9be3a4.pdf a499da611bd936fd1710da7d5551c94f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1215 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1121 Title A name given to the resource Katedra Etnografii Uniwersytetu im. Bolesława Bieruta we Wrocławiu / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.193-194 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielich, Barbara Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KATEDRA ETNOGRAFII UNIWERSYTETU I M . BOLESŁAWA BIERUTA W E WROCŁAWIU Katedra Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego prowadzi prace ba­ dawcze w zakresie trzech obszarów terytorialnych, t j . Śląska, Polski i Europy. Dotyczą one wybranych zagadnień kultury ludowej, jej trady­ cji, przeobrażeń i stanu współczesnego. Z racji położenia geograficznego, od samego początku po I I wojnie światowej na plan pierwszy wysunęła się problematyka dotycząca k u l ­ tury ludowej na Śląsku: 1) stanu zachowania zjawisk kultury autochto­ nicznej, t j . zastanej na Dolnym Śląsku; 2) kultury grup osiedleńczych przybyłych z innych stron Polski, z terenów przekazanych Związkowi Radzieckiemu i reemigrantów oraz 3) integracji kulturowej. Prace w tym zakresie są nadal kontynuowane, przy czym ostatecznym ich efektem ma być studium monograficzne pt. „Kultura ludowa Dolnego Śląska" w opracowaniu dr Henryki Wesołowskiej. Jego zakończenie przewiduje się po 1985 r. Autorka ta zakończyła natomiast badania i złożyła do dru­ k u opracowanie na temat „Śląskie obrzędy rodzinne". Złożone i przy­ jęte do druku zostało także opracowanie dotyczące tradycyjnej odzieży ludowej na Śląsku, doc. dr hab. Barbary Bazielich, będące wynikiem długoletnich badań terenowych i studyjnych. Na tej samej bazie źródło­ wej opracowywane jest przez dr H. Wesołowską zagadnienie kształtowa­ nia się nowego stylu życia społeczności wioskowej na Śląsku, na przy­ kładzie wybranych miejscowości. Jego zakończenie przewiduje się po 1985 r. Z zakresu kultury społecznej na Śląsku, pod opieką doc. dr hab. Edwarda Pietraszka, przygotowana została przez adiunkta Katedry,, dr Wandę Czapran, rozprawa doktorska na temat „Więzi rodzinne i krewniacze na współczesnej wsi dolnośląskiej". W 1982 г., wychodząc naprzeciw społecznemu zamówieniu, Katedra (przy współudziale studen­ tów i pracowników Muzeum Etnograficznego) rozpoczęła zespołowe ba­ dania terenowe w rejonie jeleniogórskim, które przewiduje się na parę lat, a przedmiotem ich jest uchwycenie tradycji ludowych współczes­ nych mieszkańców tego rejonu dla wykorzystania jako> wartości w pracy kulturalno-oświatowej. Zgodnie z życzeniem zleceniodawcy, przedmiotem badań były najpierw zagadnienia dotyczące zwyczajów i obrzędów, stro­ j u i tekstyliów oraz struktury społecznej. W następnych latach przewi13 — Etnografia Polska, t. 29 z. 1 �194 BARBARA BAZIELICH duje się rozszerzenie problematyki i obszaru badawczego tak, by sukce­ sywnie można było zmierzać również do ujęcia monograficznego. Tema­ tem długofalowych badań jest również zabytkowa architektura ludowa na Dolnym Śląsku. Ich faza obecna obejmuje zespół budownictwa typu łużyckiego (mgr Mieczysław Trojan). Badania te są częściowo realizo­ wane przy współpracy z Wojewódzkim Konserwatorem Zabytków we Wrocławiu. Prace obejmujące obszar Polski dotyczą szeroko pojętej etnobotaniki, przy czym znaczenie roślin w tradycyjnych praktykach leczniczych było przedmiotem rozprawy habilitacyjnej dr. Adama Palucha. Tematem zzakresu kultury materialnej jest „Tradycyjne rybołówstwo śródlądo­ we", kontynuowane przez dr. Zygmunta Kłodnickiego, a z kultury spo­ łecznej — „Kształtowanie się systemów wartości polskiej ludności w i e j ­ skiej i robotniczej od schyłku X I X w." w opracowaniu doc. dr. hab. Edwarda Pietraszka. Ukończenie obydwu prac, opartych na materiałach terenowych i studyjnych, nastąpiło w połowie 1984 r. Ostatnim obszarem jest teren Europy, a wybranymi dziedzinami ba­ dań podjętych przez doc. dr hab. Barbarę Bazielich są: sztuka ludowa i problem jej narodowego i regionalnego zróżnicowania oraz ludowa odzież, jej historyczne i regionalne uwarunkowania. Bazują one na obcej literaturze przedmiotu i wynikach współcześnie przeprowadzonych badań naukowych ośrodków różnych krajów. Zakończenie podjętych tematów przewiduje się po 1985 r. Również w wyniku współpracy z różnymi oś­ rodkami naukowymi w Europie dr Z. Kłodnicki i mgr Mieczysław Trojan uczestniczą w opracowywaniu materiału z zakresu kultury ma­ terialnej do europejskiego atlasu etnograficznego, co traktować należy jako działalność długofalową. Opracowała: Barbara Bazielich Do druku przygotowała: Iwona Kdbzińska-Stawarz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fe20caefd71d3855cc5502f238ccf238.pdf acc97c9c1e2f798afddf5e4e4768f3f9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1216 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1122 Title A name given to the resource Katedra Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.195-198 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KATEDRA ETNOGRAFII UNIWERSYTETU ŁÓDZKIEGO Katedra Enografii Uniwersytetu Łódzkiego prowadzi prace badawcze w trzech grupach tematycznych: pierwszej, dotyczącej społecznego as­ pektu zjawisk kulturowych, przy czym analizy opierają się na szerokiej bazie własnych badań terenowych; drugiej, koncentrującej uwagą na za­ gadnieniach teorii kultury i historii etnografii oraz — trzeciej, z zakre­ su dokumentacji naukowej w dziedzinie etnologii. 1. 1. K u l t u r a ś r o d o w i s k a r o b o t n i c z e g o Ł o d z i . P r o t dr hab. B. Kopczyńska-Jaworska, mgr E. Karpińska, mgr E. Pawlak wraz z zespołem studentów. Celem pierwszego etapu badań ma być re­ konstrukcja kultury środowiska robotniczego od 1939 r. W etapie drugim realizowane będą prace nad przeobrażeniami współczesnymi kultury tego środowiska (od 1945 r.). Badania powyższe realizowane są częściowo w ramach problemu węzłowego 11. 1 „Polska kultura narodowa, jej roz­ wój i percepcja", przygotowane opracowania zagadnienia roli pracy w ethosie tej kultury wchodzą natomiast w zakres problemu między­ resortowego 11. R.: „Człowiek i praca". Terenem prac są osiedla robot­ nicze Łodzi oraz inne dzielnice i domy zamieszkałe przez robotników. Wykorzystywane są materiały z własnych badań terenowych rozpoczę­ tych w 1977 r., wspomnienia członków Koła Miłośników Folkloru Ł o ­ dzi oraz materiały archiwalne i statystyczne. W 1983 r. B. Jaworska pla­ nuje wstępne opracowanie I etapu pracy. W t y m planie przewidziane jest także zakończenie pracy doktorskiej E. Karpińskiej dotyczącej wzo­ rów kulturowych związanych z urządzeniem mieszkań robotniczych (la­ ta 1918-1939). I . 2. K a s z u b i . M e c h a n i z m y i d e n t y f i k a c j i etnicz­ n e j . Doc. dr hab. J. Kucharska wraz z zespołem studentów. Celem pra­ cy rozpoczętej w 1976 r. jest ukazanie tych mechanizmów w trzech układach odniesienia terytorialnego: pogranicznym (Kaszubi Bytowscy), centrum obszaru (Kaszubi z pojezierza kaszubskiego), w obcym środowis­ ku narodowym (emigranci z Kaszub w Kanadzie). Materiały z obszaru granicznego znajdują się w przygotowanym przez J. Kucharską do dru­ ku w wydawnictwie uniwersyteckim opracowaniu pt. Funkcjonowanie świadomości regionalnej i narodowej we wsiach kaszubskich okolic By­ towa. W 1982/1983 realizowano tematy dotyczące przekazu tradycji k u l - �196 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA turowych w rodzinie, stylu życia, kryteriów wyróżniania swoich i obcych w społecznościach lokalnych. Wykonawcami są — obok J. Kucharskiej — studenci-magistranci. Terenem badań w 1982 r. była wieś Chmielno le­ żąca w centrum obszaru Kaszub. Bazę źródłową tworzą wywiady tere­ nowe, literatura, kroniki szkolne itp. Badania w centralnym obszarze Kaszub były kontynuowane w 1983 r. W tym też roku opracowywano materiały kanadyjskie z badań prowadzonych w 1977 i 1978 r. (prace wykonywane w ramach problemu węzłowego 11. 1). I . 3. Formy rekreacji ludności wsi, dawnej i w s p ó ł c z e s n e j . Dr M . Piotrowski. Badania te są w pewnym stop­ niu kontynuacją wcześniejszych zainteresowań M . Piotrowskiego podsu­ mowanych w ukończonej w 1982 r. pracy doktorskiej na temat członków wiejskich zespołów folklorystycznych i ich stosunku do pracy w zespole. Pracę koncepcyjną zapoczątkowano w 1982 r. Badania rozpoczęto w 1983 r. Zakończenie pracy przewidziane jest na rok 1986. Planowane badania oprzeć się mają na wywiadach z mieszkańcami wybranych wsi oraz animatorami życia społecznego i kulturalnego (problem węzłowy 11. 1). I . 4. W s p ó ł c z e s n y r e p e r t u a r m u z y c z n y w s i . Mgr J. Ludwicka. Celem pracy stanowiącej studium wsi Mąkolice w woj. łódz­ kim (rozpoczętej w 1977 r. w ramach tematu węzłowego 11. 1) jest po­ kazanie zależności tradycyjnego i współczesnego folkloru muzycznego, ich wzajemnych wpływów oraz społecznego kontekstu formowania i w y ­ stępowania zjawisk folkloru. Bazę źródłową stanowią badania własne w wybranych wsiach, nagrania, analiza literatury teoretycznej i porów­ nawczej. Praca jest przygotowywana jako rozprawa doktorska. I . 5. Ś w i ę t o i f o r m y ś w i ę t o w a n i a n a przykładzie o d p u s t u . Mgr E. Nowina-Sroczyńska. Analizą objęto cechy morfolo­ giczne odpustu chcąc podkreślić jego treść i formy ukształtowane przez tradycję kościelną oraz tradycję badanej grupy społecznej. Bazę źród­ łową stanowią wywiady prowadzone w obrębie parafii Wysokienice koło Głuchowa (woj. skierniewickie) oraz liczne obserwacje odpustów para­ fialnych (Wysokienice, Głuchów) i o szerszym zasięgu (Studzianna, Czę­ stochowa). Okres objęty analizą to ostatnie 10 lat życia parafii (19701980). Zakończenie pracy w formie rozprawy doktorskiej — 1984 r. Ponadto, w wyniku badań zespołowych prowadzonych w ramach prob­ lemu węzłowego 11. 1 na terenie gminy Głuchów E. Nowina-Sroczyńska i dr W. Baranowski przygotowali do druku w „Łódzkich Studiach Etno­ graficznych" tom prac omawiających wyniki badań nad rolą tradycji w życiu współczesnej wsi. Publikacja w 1984 r. I . 6. T w ó r c a i j e g o d z i e ł o . Mgr K . Piątkowska. Celem roz­ poczętych w 1980 r. prac jest problem twórczości plastycznej, postawa twórcy, jego wiedza i umiejętności, forma i treść jego dzieł, a także spo­ łeczne uwarunkowania ich odbioru. Materiałem dla egzemplifikacji teo- �KATEDRA ETNOGRAFII W ŁODZI 197 retycznych rozważań ma być poznanie trzech rzeźbiarzy z sieradzkiego (Muchy, Korpy i Kaczmarka). Podsumowanie badań rozpoczętych w 1981 r., łączących własne przemyślenia z osiągnięciami dotychczaso­ wej teorii sztuki, przewidziane jest jako rozprawa doktorska ok. 1986 r. Wszystkie wymienione wyżej, pozornie różne prace łączy zaintereso­ wanie społecznym aspektem obserwowanych zjawisk kulturowych. Ba­ danie procesów i mechanizmów kultury w kontekście życia historycz­ nie ukształtowanych grup społecznych. Większość prac dotyczy terenów polskich, tylko dwie — pozaeuropejskich. Są to: I . 7. T r a d y c y j n e r o l n i c t w o Beludżystanu i jego w s p ó ł c z e s n e p r z e m i a n y . Dr K. Wolski. Bazą źródłową tej mo­ nografii problemowej jest literatura i materiały archiwalne oraz własne badania prowadzone w latach 1960-1976. Obok tego zagadnienia dr K . Wolski gromadzi materiały do kultury Bhil w Radżastanie w Indiach, gdzie w latach 1967-1981 prowadził badania. Zakończenie prac o Beludżystanie — 1983 r., pracy o Radżastanie — w końcu lat 80-tych. W 1981 r. K . Wolski rozpoczął także badania nad mniejszościami indyj­ skimi na obszarze Maharasztry. Ich kontynuacja uzależniona jest od możliwości wyjazdu. I . 8. I n d y j s k i e p l e m i o n a w p r o c e s i e p r z e m i a n s p o ­ ł e c z n o - k u l t u r o w y c h . Mgr J. Suliga, doktorant Katedry. Bazą pracy jest literatura przedmiotu oraz częściowo materiał z własnych ba­ dań. Czynione są starania o wyjazd do Indii w celu poszerzenia bazy źródłowej. Zakończenie prac — 1984 r. I I . 1. Ź r ó d ł a p o l s k i e d o p o z n a n i a r o s y j s k i e j k u l ­ t u r y l u d o w e j . Dr W. Baranowski. Celem pracy było zinterpreto­ wanie i omówienie polskich relacji i opisów, wspomnień z Syberii, a tak­ że z Rosji europejskiej i Kaukazu z lat 1831-1920, niepublikowanych oraz wydanych w formie książkowej czy artykułu. Praca została zakoń­ czona i przygotowana do druku w 1983 r. I I . 2. K o n c e p c j a k u l t u r y w d w u o d m i e n n y c h m o ­ d e l a c h w s p ó ł c z e s n e j e t n o l o g i i a m e r y k a ń s k i e j . Mgr K. Kaniowska. Praca omawia problem uwarunkowań teoretycznych tych koncepcji w dzisiejszej amerykańskiej myśli etnologicznej, które tkwią w szeroko rozumianej przyrodniczej tradycji etnologii. Rozpatrywane są w niej wybrane holistyczne teorie kultury: współczesne postacie ewolucjonizmu, teoria kultury A. L . Kroebera oraz wpływ socjologii i kon­ cepcji etnologicznych na te właśnie teorie. Analizą objęte są takie ele­ menty jak: założenia teoretyczne, gdzie szczególnie interesuje autorkę pojęcie kultury i stosunek kultura — natura, konstrukcja metodologicz­ na, gdzie nacisk położony jest na sposób wyjaśniania i interpretowania zjawisk oraz relacji teoria — empiria. Praca jest kontynuacją wcześ­ niejszych zainteresowań K . Kaniowskiej etnologią anglosaską. Jej za­ kończenie przewidziane jest w formie rozprawy doktorskiej na 1984 r t �198 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA I I . 3. P e r s p e k t y w y s t o s o w a n i a m e t o d y se m i o t y c z n e j w e t n o l o g i i . Mgr K . Piątkowski. Główny nurt zainteresowań to możliwości i perspektywa zastosowania na gruncie badań i teorii etno­ grafii nowych metod, zwłaszcza semiotycznej, strukturalnej i metod poststrukturalnych. Inspiracja czerpana jest w pierwszym rzędzie z osiągnięć radzieckiej szkoły semiotyki Moskwa—Tartu, francuskiej tradycji strukturalistycznej oraz szkoły anglosaskich kontynuatorów Ch. Peirce'a. Za­ kończenie pracy w formie rozprawy doktorskiej przewidziane było na 1984 r. W grupie I I I wykonywane są prace badawcze i dokumentacyjne we współpracy z Ośrodkiem Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL, częściowo na zlecenie Komitetu Nauk Etnologicznych PAN. Prace pro­ wadzone są pod kierunkiem prof. dr B. Kopczyńskiej-Jaworskiej. I I I . 1. B i b l i o g r a f i a e t n o g r a f i i p o l s k i e j . Zespół: mgr T. Zakrzewska, mgr M . Niewiadomska, mgr E. Karpińska z ODIE PTL. Oprócz 3 opublikowanych bibliografii w chwili obecnej znajdują się w druku międzynarodowa bibliografia pasterstwa wysokogórskiego (dru­ kowana w Brnie przez M K K B ) i I I część bibliografii etnografii polskiej za lata 1961-1969. W 1983 r. przystąpiono do przygotowania bibliografii retrospektyw­ nej etnografii polskiej za lata 1976-1980, zakończenie prac przewidziane jest na 1984 r., oraz za lata 1926-1939 (zakończenie przewidziane jest na 1985 r.). I I I . 2. S ł o w n i k d l a p o t r z e b d o k u m e n t a c j i m u z e a l ­ n e j . Zespół: mgr I . Wiktor-Grzelakowa (ODIE PTL) oraz pracownicy muzealni: mgr M . Parnowska (Warszawa), G. Skalski (Poznań), mgr I . Bernasińska (Łódź), mgr A. Jaher-Tyszkowa (Kraków). W 1980 r. pod­ jęto prace nad zagadnieniem stroju, pożywienia, budownictwa i rolnic­ twa. W 1981 r. — nad wyposażeniem wnętrza i garncarstwem. Po spre­ cyzowaniu wstępnych założeń opracowano z wymienionych zakresów te­ matycznych listy haseł słownikowych. Na podstawie literatury przedmio­ tu oraz materiału leksykalnego mają być definiowane poszczególne ter­ miny. Planuje się opracowanie tablic hierarchiczno-tematycznych z za­ kresu budownictwa, garncarstwa i wyposażenia wnętrz, po recenzji k t ó ­ rych ustali się ostateczną liczbę deskryptorów z każdego tematu. Opracowała: Bronisława Kopczyńska-Jaworska Do druku przygotowała: Iwona Kabzińska-Stawarz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a0bf7d30336dcaf3235cbabb1beb803a.pdf ded0bc3ad2e8226c3f08f54b453bdc14 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1222 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1128 Title A name given to the resource Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.217-220 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ A K A D E M I I N A U K W Instytucie problenjatyką badawczą zajmują się: Pracownia Do­ kumentacji Sztuki Ludowej (w Krakowie), Pracownia Dokumentacji Folkloru, Pracownia Badania Plastyki Nieprofesjonalnej, Zespół Antropo­ logii K u l t u r y przy Zakładzie Filmu, Redakcja „Polskiej Sztuki Ludowej". I . Do 1980 r. P r a c o w n i ą D o k u m e n t a c j i S z t u k i L u d o w e j kierował prof, dr R. Reinfuss. Obecnie kieruje nią dr Ewa F r y ś - P i e traszkowa. Istotą działania pracowni jest przede wszystkim dokumenta­ cja ludowej plastyki, rękodzieła i rzemiosła artystycznego. Badania pro­ wadzone są na terenie całej Polski. Najmniej materiałów dotyczy Śląska i Wielkopolski, obszary te były bowiem dokładnie penetrowane i bada­ ne przez placówki lokalne. W Pracowni w ciągu 35 lat jej działania zgromadzonp spore archiwum naukowe: ok. 76 000 stron tekstów, 60 00O rysunków, inwentaryzacji i plansz barwnych — łącznie 93 000 pozycji inwentarzowych oraz 76 000 fotografii. Materiały te są udostępniane wszystkim zainteresowanym z zewnątrz. Zebrane materiały są bazą dla późniejszych opracowań. Obecnie przygotowuje się do druku (w „Arkadach") publikację o sztuce ludowej w Polsce pióra Anny Kunczyńskiej-Irackiej i Ewy Fryś-Pietraszkowej. R. Reinfuss złożył do druku monografię kowalstwa oraz pracę o rzeźbie ludowej w kamieniu. Opracowano również szereg zwartych pozycji mo­ nograficznych, a także artykułów, studiów materiałowych i przyczyn­ ków, jednak ogromna część archiwaliów nie została jeszcze wykorzysta­ na. W związku z tym planuje się zespołowe przygotowanie obszernych monograficznych zarysów plastyki ludowej poszczególnych regionów w ramach problemu międzyresortowego „Pomniki kultury narodowej i ich dokumentacja". Pierwszą pozycją z tej serii jest „Tradycyjna sztu­ ka ludowa Podlasia i jej współczesne przemiany" (tytuł roboczy). Prace przygotowawcze rozpoczęto w roku 1981, a ich zakończenie przewidziane jest na rok 1985. Praca obejmuje rzeźbę, malarstwo, plastykę w obrzę­ dach i zwyczajach, architekturę, wnętrze mieszkalne i jego zdobnictwo, stroje, rzemiosło artystyczne. Szczególne zainteresowanie budzi działal­ ność znaczniejszych ośrodków (zarówno istniejących obecnie, jak i za­ marłych), rozprzestrzenianie się poszczególnych zjawisk artystycznych, motywacja twórczości. Opracowanie przygotowywane jest na razie włas- �218 ALEKSANDER JACKOWSKI nymi siłami zespołu, który liczy obecnie czterech pracowników meryto­ rycznych (mgr Wanda Drabik, dr Ewa Fryś-Pietraszkowa, mgr Bożena Kural, mgr Alicja Maleta). W ramach tego samego problemu mgr W. Dra­ bik przygotowuje indywidualnie pracę na temat postaci zwierząt w l u ­ dowych obrzędach. Ponadto, zespół Pracowni kontynuuje prace nad tematem „Dokumen­ tacja sztuki ludowej i nieprofesjonalnej" (plan własny IS), w związku z którym od 1979 r. prowadzona jest penetracja w miejscowościach po­ łożonych na brzegach Wisły na odcinku od źródeł po Sandomierz. Do­ kumentacja ta, podjęta w związku z planem przebudowy i zagospodaro­ wania koryta rzeki („Program Wisła"), wymaga jeszcze nieznacznych •uzupełnień. Publikacja zebranych materiałów nie jest przewidziana. Pra­ cownia prowadzi ponadto dokumentację wybranych wystaw i konkur­ sów sztuki ludowej. II. P r a c o w n i a D o k u m e n t a c j i F o l k l o r u , którą kieruje doc. dr Ludwik Bielawski, będzie w najbliższych latach kontynuować podstawowe kierunki działania w zakresie dokumentacji i badań pieśni ludowej (tekstów słownych i melodii), muzyki instrumentalnej i instru­ mentów muzycznych oraz tańca ludowego. Kontynuowana będzie ciągła dokumentacja terenowa, uzupełniana gromadzeniem wszelkich innych źródeł (archiwalnych, publikowanych i in.), zwłaszcza pod kątem przygo­ towywanych publikacji. Kontynuowane będą wydawnictwa źródłowe, zwłaszcza seria Polska Pieśń i Muzyka Ludowa — Źródła i Materiały. W najbliższej przyszłości zostanie przekazany do druku dwuczęściowy tom Kaszuby (Aurelia Mioduchowska i Ludwik Bielawski). Zostaną też "ukończone następne serie: Kurpie (Zofia Jaworska i Jan Stęszewski), Warmia i Mazury (Barbara Krzyżaniak, Jarosław Lisakowski i Aleksan­ der Pawlak). Zaawansowane są ponadto prace nad tomami: Podhale (Jan Sadownik), Lubelskie (Jerzy Bartmiński, Zbigniew Koter), Podlasie (Janina Szymańska). v W zakresie prac interpretacyjnych Alicja Trojanowicz kontynuuje badania nad śpiewami niezwrotkowymi w polskim folklorze. Grażyna Dąbrowska (obecnie będąca na emeryturze) przygotowuje syntetyczną pracę Polski folklor muzyczny. Nowo podjętym tematem jest natomiast praca Ewy Dahlig Skrzypce w ludowej praktyce muzycznej w Polsce. Jej zakończenie przewidziane jest na rok 1988. Kontynuowane będą ponadto prace w ramach grup studyjnych I n ­ ternational Council for Traditional Music. Ich rezultatem są tomy, które ukazały się zarówno w Polsce, jak i za granicą. U nas ukaże się kolejny tom Analyse und Klassyfikation von Volkstanzen (red. G. Dąbrowska i Kurt Peterman). III. P г а с o w n i a B a d a n i a P l a s t y k i Nieprofesjonal­ n e j , kierowana przez mgr Aleksandra Jackowskiego, zajmuje się doku­ mentowaniem wybranych przejawów współczesnej twórczości ludowej, �INSTYTUT SZTUKI PAN 219 przemian w upodobaniach estetycznych ludności chłopskiej, plastyki zwa­ nej naiwną i ciekawszych zjawisk w ramach nurtu nieprofesjonalnego. Prowadzi się tu badania nad następującymi zagadnieniami: 1. L u d o w a s z t u k a s a k r a l n a M a ł o p o l s k i (Anna K u n czyńska-Iracka). Praca zamierzona na kilka lat bazuje na dokumentacji zbieranej w terenie oraz archiwalnej z wykorzystaniem źródeł ikonogra­ ficznych, ludowych pieśni i kantyczek. Poszczególne efekty badań (np. nad genezą i systematyką kapliczek) będą publikowane w postaci arty­ kułów, zwłaszcza na łamach „Polskiej Sztuki Ludowej". Przewiduje się m.in. opracowania dotyczące dawnej rzeźby ludowej, grafiki dewocyjnej i malarstwa ośrodków kultowych. Zakres tematyczny i metody badawcze sytuują te prace na pograniczu między etnografią a historią sztuki; 2. S z t u k a l u d o w a w o k r e s i e r o z p a d u t r a d y c y j n e j k u l t u r y c h ł o p s k i e j (A. Jackowski). Przygotowana do druku pra­ ca została oparta na zbieranej od wielu lat dokumentacji zarówno tereno­ wej, jak też pozyskanej z wystaw i konkursów, uwzględniającej aspekt socjologiczny; 3. P l a s t y k a n i e p r o f e s j o n a l n a . A. Jackowski kontynuuje badania prowadzone od 1965 r. Ich efekty będą publikowane w postaci artykułów w „Polskiej Sztuce Ludowej". W 1984 r. oddano do druku książkę. Zakończony też zostanie Słownik zawierający 200 obszernych biogramów malarzy i rzeźbiarzy z wykazem wystaw, bibliografią, poda­ niem muxeów, w których znajdują się ich prace, ilustrowany zdjęciami twórców oraz ich prac. W pracy silnie podkreślono aspekt psychologicz­ ny (badania ankietowe, wywiady, testy); 4. I n s p i r a c j e l u d o w e w s z t u c e p o l s k i e j X I X i X X w. (A. Jackowski). Praca została rozpoczęta w 1980 r. Oddanie publika­ cji do druku przewidziane jest na 1985 г.; 5. Z a b a w k a , k u k i e ł k a , f i g u r k a magiczna. O lalce w k u l t u r z e l u d o w e j (Ewa Korulska). Praca została rozpoczęta w 1982 r. Przewidziana jest publikacja niektórych zagadnień na łamach „Polskiej Sztuki Ludowej". Zakończenie całości — 1984 r. IV. Z e s p ó ł A n t r o p o l o g i i K u l t u r y (mgr Zbigniew Benedyktowicz, dr hab. Ludwik Stomma). Zespół prowadzi badania nad k u l t u r ą współczesną (film, literatura, folklor w aspekcie współczesnej mitologii, kreowanej przez film, TV, środki masowego przekazu, zakorze­ nienie tej mitologii w tradycji, w strukturach mitologicznych „długiego trwania"). Prowadzone są również prace nad Słownikiem antropologii kultury (poszczególne hasła ogłaszane są w „Polskiej Sztuce Ludowej") oraz prace z zakresu teorii kultury (magia, religia, myślenie symboliczno-magiczne, analiza strukturalno-fenomenologiczna zjawisk kultury). Analizuje się ponadto film jako tekst kultury zwracając uwagę na prze­ strzenie pamięci (dom, hotel, akademik, bezdomność, wygnanie na przy- �220 ALEKSANDER JACKOWSKI kładzie filmu polskiego) oraz symbole związane z pamięcią i jej zako­ rzenieniem w przestrzeni (Z. Benedyktowicz), ponadto — na mit pros­ taczka Fou de Dieux i klownów (L. Stomma). Odrębne zagadnienie sta­ nowią zjawiska izolacji świadomościowej. L . Stomma przygotowuje pracę Antropologia kultury wsi polskiej XIX w., kontynuując jednocześnie ba­ dania nad tymi zjawiskami w międzynarodowym zespole badawczym przy Centre Internationale des Recherches Sociales w Paryżu (planowa­ ne są m i n . badania na Polinezji). Z. Benedyktowicz przygotowuje pracędoktorską na temat kategorii „swój" — „obcy". W ramach tego zagad­ nienia prowadzone będą badania nad zjawiskami identyfikacji grupowej, odkrywaniem własnej tożsamości — mit outsidera, grupy młodzieżowe Punk i in. we współczesnej kulturze (literatura, film, ruchy młodzieżo­ we i artystyczne); V. „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " (red. A. Jackowski). Zadaniem pisma jest zarówno publikowanie prac własnych pracowników Instytutu, jak też inspirowanie i publikowanie prac powstałych w innych ośrod­ kach naukowych. Zakres tematyczny pisma obejmuje zarówno proble­ matykę kultury artystycznej ludu, jak też i jej determinanty. Staramy się penetrować obszary pograniczne między sztuką profesjonalną a l u ­ dową (twórcy naiwni, amatorzy), a także podejmować zagadnienia z za­ kresu teorii i metodologii. Zamierzamy kontynuować konferencje i dys­ kusje redakcyjne poświęcone poszczególnym zagadnieniom. Będziemy nadal publikowali materiały Słownika pojąć współczesnej etnologii, m.in. dotyczące problematyki badań nad sztuką (hasła: ikonologia, Gombrich, Kiibler, Piwocki). - - Opracował: Aleksander Jackowski Do druku przygotowała: Iwona Kabzińska-Stawarz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9fdbef3a00016acff5774b36faefe81f.pdf 3ee071c54565e1743dee1e75de530d60 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1223 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1129 Title A name given to the resource Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.221 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szyfer, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text OŚRODEK BADAŃ NAUKOWYCH I M . WOJCIECHA KĘTRZYŃSKIEGO W OLSZTYNIE W Ośrodku prowadzone są w ramach planu naukowego Zakładu Ba­ d a ń nad Współczesnością następujące prace o tematyce etnograficznej i z pogranicza etnografii: 1. S p o ł e с z n o - к u 11 u r o w a problematyka małego m i a s t a — praca zespołowa (doc. dr hab. Anna Szyfer, dr Bożena Be­ ba, dr Halina Murawska, mgr Lech Gizelbach). W założeniu ma to być synteza problematyki małego miasta w Polsce. Główny akcent położono na współczesność małych miast z uwzględnieniem historycznych uwa­ runkowań. Pytania badawcze dotyczyły przemian funkcjonowania spo­ łeczności lokalnej i kultury tradycyjnej. Analizą objęto miasta do 5 tys. mieszkańców, posiadające historyczne prawa miejskie. Uwzględniono k i l ­ ka typów miast, dobierając je według lokalizacji, struktury społeczno-za­ wodowej oraz funkcji. Podstawową bazę źródłową stanowią badania em­ piryczne, materiały archiwalne, statystyczne, obserwacja uczestnicząca, kroniki itp. Badania prowadzono od 1972 r. i zakończono w roku 1983; 2. K u l t u r a drobnomieszczańska na przykładzie w y b r a n y c h ś r o d o w i s k (dr Bożena Beba). Terenem obserwacji jest miasto Olsztyn. Praca oparta zostanie na badaniach empirycznych i analizie materiałów archiwalnych. Temat rozpoczęto w 1981 г., zakoń­ czenie przewidziano na 1988 г.; 3. P r z e m i a n y w małomiasteczkowym systemie w a r t o ś c i (mgr Lech Gizelbach). Jest to temat szczegółowy związany z pracą zbiorową dotyczącą małych miast (patrz punkt 1). Rozpoczęto go w 1982 г., a zakończenie przewidziane jest ńa rok 1988; 4. M o n o g r a f i a e t n o g r a f i c z n a w s i W o r y t y (doc. dr hab. Anna Szyfer). Jest to monografia typowej wsi warmińskiej. Pod­ stawową bazę będą stanowiły badania empiryczne oraz analiza pamięt­ ników i wspomnień, kronik itp. Temat rozpoczęto w 1980 г., a zakończe­ nie przewidziane jest na 1986. Opracowała: Anna Szyfer Do druku przygotowała: Iwona Kdbzińska-Stawarz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2e32f0c958b0037c895e1133228551ad.pdf e3ceb2de7937fcd9e68de68e51e28981 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1398 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1292 Title A name given to the resource Polemiki. 13 grudnia, czyli rzecz o Słońcu, Skordiowie i Ludwik Stomma / ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.1, s.193-216 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeuf, Arnold; Ziółkowski, Mariusz S. Sadowski, Robert M. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L E M I K I I D Y S K U S J E „Etnografia Polska",!. XXXV: 1991 z. 1 PL ISSN 0071-1861 Arnold Lebeuf, Mariusz S. Ziółkowski, Robert M. Sadowski * (Zakład Antropologu Historycznej IAUW) 13 Grudnia, czyli rzecz o Słońcu, Skordiowie i Ludwiku Stommie Każdy intelektualista wie przecież, żc lepiej źle o nim niż wcale. Ludwik Stomma Struktura kalendarzy rytualnych, a szczególnie kwestia przetrwania wcześ¬ niejszego podłoża rytualnego np. w ludowych obrzędach chrześcijańskich jest od dawna przedmiotem zainteresowania wielu dyscyplin badawczych, m.in. historii, religioznawstwa i etnologii. Na gruncie polskim uważano do niedawna za podstawowe opracowanie z tego zakresu książkę p. dr hab. Ludwika Stommy pt. Słońce rocki się 13 grudnia, która , jest popularnonaukową wersją rozprawy doktorskiej tego badacza. Napisana ze swadą i imponującą erudycją, publikacja ta stała się wnet jedną z lektur obowiązkowych studentów etnografii i antropologii oraz kilku pokrew­ nych dyscyplin humanistycznych, a tezy i argumenty w niej przedstawione stały się znane nawet poza granicami naszego kraju. Przybycie jednego z nas (A.L.) w 1987 r. do Polski, na zaproszenie Uniwer­ sytetu Warszawskiego, stworzyło okazję do rozszerzenia programu badań z za­ kresu archeoastronomii, prowadzonych od szeregu lat w Zakładzie Antropologii Historycznej IA UW, a obejmujących dotychczas głównie analizę materiału z obszaru andyjskiego i mezoamerykańskiego, o problematykę porównawczych badań na materiale europejskim. Było więc rzeczą oczywistą, że sięgnęliśmy w pierwszym rzędzie do wspomnianej książki L . Stommy, spodziewając się znaleźć w niej nie tylko w miarę aktualny opis stanu badań nad interesującą nas problematyką w Polsce, ale również istotne wskazówki i sugestie dla naszych własnych przyszłych prac. Zasadniczą tezę wysuniętą przez L. Stommę streścić można następują­ co: •'Polska kultura ludowa dokonala spośród świąt chrześcijańskich doboru tych, które zgodne byly z solarnym kalendarzem azyrnutowym, a więc ludową obserwacją Słońca (miejsc wschodów i zachodów) i jej interpretację." (Stomma 1976: 112-113; 1981: 77-78). Dobór ten miał nastąpić już po wprowadzeniu reformy gregoriańskiej kalendarza chrześcijańskiego, a więc w końcu X V I i na początku XVII w., co dowodziłoby znaczenia pierwiastka pogańskiego w ów• Dr Arnold Lebeuf. francuski antropolog i lingwista, specjalizujący sic w badaniach reliktów archaicznych praktyk astronomicznych i kalendarzowych w kulturze ludów Europy; Or Mariusz S. Ziółkowski, archeolog i antropolog, prowadzi m.in. pn.ccbadawcze zz^kresu arcbcoaslronomii kultur obszaru andyjskiego; Mgr Robert M. Sadowski, astronom, autor prac z zakresu archeoastronomii i historii astronomii. �p 194 ARNOLD LEBEUF, MARIUSZ S. ZIÓŁKOWSKI, ROBERT M. SADOWSKI czesnej kulturze ludowej. Ws'ród ludności pozostającej pod wpływem obrządku prawosławnego, który utrzymał kalendarz juliański, zachować się miał podobny co do struktury cykl świąt o genezie solarnej, ale oparty na zmieniających się zestawach świętych. Konieczność wprowadzania zmian do tego zespołu "świę­ tych słonecznych" wynikała z faktu, że kalendarz juliański przesuwa się o jeden dzień co 128 lat w stosunku do realiów roku słonecznego (Stomma 1976: rozdz. IV i V: 92 - 148; 1981: 64n, 83n). Jak wiadomo, teza o istnieniu podłoża pogańskiego w niektórych świętach chrześcijańskich (i to nie tylko w ich ludowej wersji) jest nienowa, a jej uzasad­ nienia szukać można choćby w samej praktyce nawracania. Już papież Grzegorz Wielki zalecał odprawianie ceremonii chrześcijańskich w dniach odpowiadają­ cych świętom pogańskim, a to w celu wykorzystania elementu przyzwyczajenia i tradycji u nowo nawracanych. Na zalecenie to powoływali się później misjo­ narze w różnych miejscach i okresach, np. jezuici w Peru w X V I w.; tematowi temu poświęcona jest obszerna literatura. W odniesieniu do obszarów słowiańskich, oryginalność koncepcji Stommy polega więc (jak twierdzi sam jej Autor) na znacznym przesunięciu czasowym tego procesu szczególnej synkretyzacji na przełom XVI/XVII wieku; Autor ostro krytykuje tych badaczy, którzy fenomen ten sytuowali kilka wieków wcześniej, w okresie funkcjonowania kalendarza juliańskigo (Stomma 1976: 119-123; 1981: 79-86) . Argumentację na rzecz swej hipotezy L. Stomma wspiera na dwóch podstawach: - po pierwsze, na imponującym, choć nieco nie uporządkowanym, zbiorze informacji etnograficznych, historycznych, hagiograficznych itp., mających wykazać istnienie ścisłej relacji symbolicznej pomiędzy konkretnymi świętymi, występującymi we wspomnianym ludowym kalendarzu obrzędowym, a kwestią podziału czasu, wiedzą o ciałach niebieskich, długością dnia itd. (Stomma 1976, rozdz. II, III, V; 1981: 45n). - po drugie, na obszernym zespole argumentów z zakresu astronomii, mających wykazać, że daty tychże świąt (wg kalendarza gregoriańskiego) odpowiadają rzeczy­ wiście pewnym szczególnym momentom w rocznej drodze punktów wschodów i zachodów Słońca po horyzoncie i odpowiednim zmianom długości dnia i nocy. Ponieważ wszyscy trzej interesujemy się szczególnie stroną praktyczną dawnych metod obserwacji ciał niebieskich, przeto zwróciliśmy się najpierw ku wspomnianej astronomicznej części wywodu L . Stommy. W dyscyplinie tej porusza się on z dużą swobodą i jeśli nawet niektóre z jego wstępnych konstatacji (np. ta, dotycząca zasad funkcjonowania gnomonu ) wzbudziły w nas niejaką konsternację, to uznaliśmy je za nieistotne dla całości wywodu drobne przejęzyczenia czy potknięcia Autora, wyraźnie zniecierpli­ wionego koniecznością tłumaczenia tak elementarnych, wstępnych zagadnień laikom i pragnącego jak najszybciej przejść do prezentacji swych koronnych argumentów. Te zaś opierają się na niezwykle interesujących aspektach pozor­ nego ruchu Słońca, wykrytych przez L.Stommę: "Za wschód lub zachód Słońca uważamy zjawisko zetknięcia się górnego brzegu jego tarczy z linią horyzontu. Wyznaczanie wschodu i zachodu Słońca 2 3 1 ; 4 w- Ш �13 GRUDNIA, CZYLI RZECZ О SŁOŃCU. SKORDIOWIE I LUDWIKU STOMMIE 195 polega zaś na podaniu momentu czasu - kiedy; oraz azymutu, czyli punktu na horyzoncie - gdzie zjawisko to ma miejsce; czas (t) pojawienia się lub zniknięcia ciała niebieskiego obliczyć możemy na podstawie wzoru: cost = -tgVx tgY zaś azymut (m): cosm = -sin Y: cosV Z zestawienia tych dwóch wzorów wynika jasno, iż zarówno czas, jak i azymut wschodu lub zachodu Słońca, sq dla stałego punktu obserwacyjnego funkcją deklinacji (Y) i pozostają jednocześnie wprost proporcjonalne do siebie. Ten bardzo skomplikowany wywód w przekładzie na język praktyki oznacza po prostu, iż można empirycznie wyznaczyć dni przesileń słonecznych, posługując się bardzo prosta zasadą: im blLj kierunku południowego znajdują się miejsca wschodu i zachodu Słońca, tym - odpowiednio-późniejszy wschód i wcześniej¬ szy zachód. I na odwrót: im bliżej kierunku północnego pojawia się wschodzące i zachodzące Słońce tym wschód wcześniejszy, a zachód późniejszy Nie warto zaś chyba przypominać że wcześniejszy wschód i późniejszy zachód równają się dłuższemu dniu- późniejszy wschód i wcześniejszy zachód - dniu krótszemu Im bliżej więc geograficznego punktu południa na horyzoncie wschodzi i zachodzi Słońce tym krótszy dzień a co za tym idzie najdalsze na południe zasiezi wschodu i zachodu SłoLwyzZzTa dzień Zrószy dZńZesilelda V f í a z v w ^ ^ s i e w n a metody o b s ^ TszeilZnc^^^^ i a c a Z e Z ^ pZVwidze7^^^ Pożądane, acz niekonieczne - można je wszakże tworzyć sztucznie - jest występowanie na linii horyzontu trwałych i wyraźnych punktów orientacyjnych, do których można odnosić wyniki obserwacji. Takie punkty orientacyjne, które w gwarze artyleryjskiej określa się mianem dozorów, umożliwiają zapamiętywa­ nie uzyskanych namiarów i prowadzenie wieloletnich obserwacji, co w znacznej mierze uniezależnia ich wyniki od sytuacji meteorologicznych. Jeśli chodzi 0 ostrość wzroku, to wymagania nie są tu nazbyt wygórowane. Każdy z nas zetknął się w gabinecie okulisty z planszą, na której znajdujące się u góry wielkie, drukowane litery przechodzą, w miarę spuszczania wzroku ku dołowi, w coraz mniejsze i trudniej czytelne. Owe tablice Snellena - bo tak się właśnie od nazwiska ich twórcy nazywają - służą do badania refrakcji naszych oczu, czyli - potocznie mówiąc - ostrości wzroku. Otóż, wykorzystując znajomość zasad, na podstawie których tablice te zostały opracowane, możemy ustalić, iż przeciętnym wzrokiem obdarzony obserwator może bez trudu postrzegać zmiany azymutu wschodów i zachodów Słońca od rzędu 20-30, począwszy [tak w książ­ ce, chodzi chyba o sekundy kątowe -Autorzy]; co odpowiada mniej więcej 1 minucie różnic terminów tych wschodów i zachodów. �196 ARNOLD LEBEUF, MARIUSZ S. ZIÓŁKOWSKI, ROBERT M. SADOWSKI т Podsumowując: metoda wyznaczania terminów solstycjów drogą obserwa­ cji miejsc wschodów i zachodów Słońca opiera się na niezwykle prostym rozu­ mowaniu, nie wymaga żadnych specjalnych przyrządów i dostępna jest bardzo szerokiemu gronu ludzi, znajdujących się w nader nawet różnych warunkach topograficznych. Przyjąć więc wolno, iż mogła być szeroko i powszechnie sto­ sowana. Szeroko ipowszechnie...czemuż więc i my nie mielibyśmy spróbować? Niestety - nie mamy możliwości zaproszenia Cię, czytelniku, do wspólnej obser­ wacji w terenie. Spróbujmy więc odtworzyć wyniki, jakie taka obserwacja mu­ siałaby przynieść, analizując tabele zmian terminów wschodów i zachodów Słońca. Oto np. dane dla miasta stołecznego Warszawy z przełomu grudnia 1927 roku i stycznia 1928 roku, opracowane przez Obserwatorium Astronomiczne Uniwersytetu Jagiellońskiego: dzień 1X11 2X11 3X11 4 XII 5 XII 6 XII 7 XII 8 XII 9 XII 10X11 11X11 12X11 13X11 14 XII 15X11 16X11 17X11 18X11 19X11 20X11 21X11 22X11 23X11 24X11 25X11 26X11 27X11 28X11 29X11 Uli wsch. zach. wsch. zach. łącznie (godz.) (godz.) (różnica) (różnica) (różnica) 7.21 7.23 7.24 7.25 7.27 7.28 7.29 7.31 7.32 7.33 7.34 7.35 7.36 7.37 7.38 7.39 7.40 7.41 7.41 7.42 7.43 7.43 7.44 7.44 7.44 7.45 7.45 7.45 7.45 15.28 • -1 -2 15.27 15.26 -1 -1 15.25 -2 15.25 15.24 -1 15.24 -1 -2 15.24 -1 15.24 -1 15.24 -1 15.24 -1 15.24 -1 15.24 -1 15.24 -1 15.24 -1 15.24 15.24 -1 15.24 -1 0 15.24 -1 15.25 15.25 -1 15.25 0 15.26 -1 15.27 0 0 15.27 15.28 -1 15.29 0 15.29 0 15.30 0 -1 -1 -1 -1 0 -1 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 +1 0 0 +1 +1 0 +1 +1 0 +1 -2 -3 -2 -2 -2 -2 -1 -2 -1 -1 -1 -1 -1 •1 -1 -1 -1 -1 0 0 -1 0 0 +/ 0 0 +7 0 +1 �13 GRUDNIA, CZYLI RZECZ O SŁOŃCU, SKORDIOWIE I LUDWIKU STOMMIE 30X11 31X11 11 21 31 41 51 61 7.45 7.45 7.45 7.45 7.45 7.45 7.45 7.44 15.32 15.31 15.33 15.34 15.35 15.37 15.38 15.39 0 0 0 0 0 0 0 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +2 +1 +1 197 +1 +1 +1 +1 +1 +2 +1 +2 [Tabela 1, wg Stomma 1981: 70-71] / chociaż podobne dane znaleźć można w większości kieszonkowych kalen­ darzyków, choć figurują one w każdym "Roczniku Astronomicznym", trudno oprzeć się w pierwszej chwili głębokiemu zdumieniu. Oto "historia" wschodów Słońca, coroczna historia przebiegu zjawisk, które każdy z nas może obserwo­ wać na horyzoncie różni się zasadniczo od odpowiedniej "historii" zachodów. Punkt zachodu Słońca przemieszcza się szybko i wyraźnie w stronę południa do około 5-7 grudnia, następnie zwalnia, omal zamiera -jak się to wydaje obser­ watorowi o przeciętnie ostrym wzroku; jeszcze jakby prawem rozpędu przesuwa się nieco na południe, by okolo 12-13 grudnia ruszyć - zrazu wolniutenko, potem coraz szybciej w drogę powrotną, na północ. W tym czasie i aż do około 20-24 grudnia, punkt wschodu podąża wciąż, konsekwentnie i zdecydowanie, na po­ łudnie, 24-26 grudnia "hamuje" i dopiero od 31 grudnia -1 stycznia powolut­ ku, a od około 6 stycznia pewnie i prędko zawraca na północ. CZY TO MOŻLIWE ?ТАК, I CO WIĘCEJ - ZROZUMIAŁE DLA ASTRONO­ MÓW, I ZNANE." (Stomma 1981: 68-72 - podkreślenie w ostatnim zdaniu pochodzi od Autorów). Podobną "asymetrię" wykrywa Autor w okresie przesilenia czerwcowego, opierając się, oczywiście, na takiej samej tabeli wschodów i zachodów (Stomma 1976: 104-107). Ten "asymetryczny" ruch Słońca i daty "punktów zwrotnych" stanowiły osnowę "dramatu niebieskiego" - walki dnia z nocą, który zdecydował o dobo­ rze świętych ludowego roku obrzędowego: "/ tak oto wyjaśnia nam się zagadka Dies Natalis Solis Invicti, dowiadujemy się o przypuszczalnej genezie natrętne­ go terminu 25 grudnia w obrzędowości społeczeństw plemiennych i ludowych. Na tym jednak nie koniec. Jak łatwo zauważyć, również i pozostałe daty kluczo­ we zimowych zmagań nocy z dniem są jednocześnie datami ludowych obrzędów przejścia! Dzień 6 grudnia to wszakże święto św.Mikołaja; 13 grudnia - św.Łucji; 31 grudnia/1 stycznia - św.Sylwestra i Nowego Roku (Obrzezania); 6 stycz­ nia - Epifanii. Nie wchodząc w nużące szczegóły astronomiczne i nie pokrywa­ jąc kolejnych stron książki tabelami terminów wschodów i zachodów Słońca, powiedzmy od razu, że również pozostałe dwanaście świąt, którym kultura ludowa nadała walor obrzędów przejścia, wyznacza charakterystyczne punkty kalendarza opartego na obserwacji miejsc wschodów i zachodów Słońca na horyzoncie. I tak, na przykład dzień 15 czerwca - św. Wita - odpowiada w "dra- �198 ARNOLD LEBEUF, MARIUSZ S. ZIÓŁKOWSKI, ROBERT M. SADOWSKI macie przesilenia letniego" momentowi A cyklu zimowego [wg wcześniejszych, na str.76 ustaleń Stommy: 6 grudnia - przyp.Autorzy], 24 czerwca - śwJana Chrzciciela - zimowym momentom В i D [12/13 grudnia oraz 25/26 grudnia. - przyp. j.w.], jednocześnie zaś 29 czerwca - momentowi F [6 stycznia - przyp. j.w.] (moment E [31 grudnia/l stycznia - przyp.j.w.], "wprasowany" między bliskie sobie D i F, traci oczywiście na znaczeniu)" (Stomma 1981: 77). Aby lepiej unaocznić te zdumiewające zaiste ustalenia, niestety, wbrew sugestiom ich Autora, zupełnie nieznane astronomom, sporządziliśmy odpo­ wiedni schemat rysunkowy (rys.l). Wnioski z lektury tego fragmentu ( i reszty wywodu, czyli np. całego I V rodziału rozprawy doktorskiej - Stomma 1976: 92 - 117) narzucają się same: - po pierwsze, jest absolutnie ewidentne, że, prawdopodobnie z powodu innych pilniejszych zajęć, p. dr. hab. L. Stommie nie było nigdy dane obserwo­ wanie wschodów i zachodów Słońca (zwłaszcza tych pierwszych) w okresie solstycyjnym. Trudno może wymagać tego w grudniu, ale przecież można przeprowadzić to interesujące, doświadczenie w czerwcu, chociaż faktem jest, że należałoby wówczas wstawać o absolutnie "niechrześcijańskich" godzinach. Trudniej nam natomiast zrozumieć, dlaczego umknęły również uwadze Autora zachody Słońca. W każdym razie dość prostym wyjściem byłoby np. odwiedze­ nie któregokolwiek planetarium udzie w ciągu kilku chwil można obejrzeć bardzo przejrzystą i zrozumiałą rekonstrukcję rocznej drogi Słońca np po ho­ ryzoncie Warszawy; ' : - po drugie, stwierdzamy zc smutkiem, że uwadze L.Stommy musiały także umknąć pewne istotne komentarze do wzorów i tabel, tak przekonywująco i przystępnie referowanych przez niego na użytek mniej zorientowanych czy­ telników. Wnioski te wynikają z faktu, że cały tak szczegółowy i sugestywny opis "asymetrycznego" ruchu grudniowego Słońca po horyzoncie nie odpowiada ani postrzeganej zmysłami rzeczywistości, ani żadnej znanej dotychczas teorii astronomicznej. Wyjaśnijmy rzecz pokrótce: Ponieważ główną tezą L.Stommy nic jest chyba założenie o powszechności użycia zegarków w XVI-wieczncj kulturze Słowian. Zachodnich tylko to, że ówcześni wieśniacy byli w stanic określić momenty krytyczne w rocznej wę­ drówce Słońca po horyzoncie, więc zostawmy na razie tajemniczą tabelę z go­ dzinami i minutami, a zajmijmy się "ruchem Słońca", takim jaki obserwują i dziś mieszkańcy wsi, wstający zazwyczaj nieco wcześniej od badających ich kulturę i obyczaje Uczonych Mężów. Otóż, jak wspomina sam Autor, azymut pozycji Słońca o wschodzie i o za­ chodzie jest związany z jego deklinacją dla miejsca obserwacji na danej szero­ kości geograficznej, co wyraźnie podaje cytowany przez L.Stommę przybliżony wzór. W okolicy solstycjum grudniowego deklinacja maleje zarówno rankiem, jak i wieczorem. W związku z tym azymut Słońca tak wschodzącego, jak i za­ chodzącego stopniowo się zmienia, aż Słońce osiągnie swą ekstremalną pozycję, na której zatrzyma się i z której to pozycji po przesileniu będzie stopniowo �г I 13 GRUDNIA, CZYLI RZECZ O SŁOŃCU, SKORDIOWIE I LUDWIKU STOMMIE 199 wracało w kierunku północnym. Tak więc twierdzić, że azymut Słońca o wscho­ dzie może się zmieniać w jednym kierunku, a o zachodzie w drugim, to nic innego jak sugerować, że ekiiptyka ma kształt sinusoidalny, po którym Słońce wykonuje rodzaj slalomu. Tymczasem prawdziwy ruch grudniowego Słońca po horyzoncie jest syme­ tryczny i przebiega w tym samym kierunku, tak o wschodzie, jak i o zachodzie, co przedstawiamy na rysunkowym schemacie (rys. 1). Jak widać, rzeczywistość różni się dość zasadniczo od postulowanej przez L . Stommę sytuacji (rys. 1); przede wszystkim 13 grudnia nie jest żadnym "momentem zwrotu" ruchu zachody 22.XII. 13.XII. Rys. 1. Położenie Słońca na horyzoncie w okresie 10 dni przed i 10 dni po solstycjum grudniowym na szerokości geograficznej Skordiowa (51° 05,9' szer. geogr. północnej) wg przybliżonego wzoru (cytowanego przez Stommę), tzn. bez uwzględnienia efektu refrakcji horyzontalnej (efekt ten powoduje niewielkie przesunięcie wszystkich pozycji Słońca, bez zmia­ ny ich położeń względnych). Dolne daty podają sytuację prawdziwą, górne - wg hipotezy Stommy. Liczby na osi oznaczają azymut liczony od północy. �200 ARNOLD LCBEUF, MARIUSZ S. ZIÓŁKOWSKI, ROBERT M. SADOWSKI zachodzącego Słońca ku Północy, a najdalszy południowy zasięg pozycji Słońca wypada, tak dla wschodu jak i dla zachodu, tego samego dnia, 22 grudnia. Co zatem podaje tabela 1, na której oparty jest cały wywód Stommy ? Otóż wszystko wynikło, jak się wydaje, z tego, że zamiast bezpośrednio obserwować Słońce, lub obliczać pracowicie azymuty wschodów i zachodów w kolejnych dniach (z wzoru, który sam podaje), Autor postanowił ułatwić sobie pracę gabinetową, wykorzystując gotową tabelę czasu wschodów i zachodów dla odtworzenia ruchu azymutalnego Słońca, wg zasady, którą szczegółowo opisuje (patrz wyżej). Metoda ta jest nieco zawiła, ponieważ zupełnie niepo­ trzebnie wprowadza dodatkowe obciążenie matematyczne polegające na konie­ czności przeliczania zmian czasu na zmiany azymutu, ale ostatecznie można ją zastosować pod jednym warunkiem: trzeba się posłużyć właściwą tabelą, to jest taką z tzw. "prawdziwym czasem słonecznym". Natomiast to, co prezentuje nam L.Stomma to zupełnie inna tabela tzw. "średniego czasu słonecznego" (odpowiadającego w przybliżeniu czasowi stre­ fowemu), który jest pewną wielkością umowną, akurat niezbyt pomocną dla określenia pozycji Słońca z postulowaną w tym przypadku dokładnością, a już na pewno nie w okresach solstycyjnych. Po to aby przejść do prawdziwego czasu słonecznego (nic jest to ten, który podają nasze zegarki), należy do czasu średniego dodać lub odjąć tzw. "poprawkę równania czasu", która w ciągu roku zmienia się w przedziale około 30 minut i jest różna na każdy dzień. I tak w interesującym nas okresie grudzień/styczeń wynosi ona odpowie­ dnio: na Świętego Mikołaja (6 XII) = + 9 minut 55",na Świętą Łucję = + 6 minut 25", na 22 XII=+ 1 minutę 51", i na Nowy Rok (1.1.)= - 3 minuty 3", czyli zmienia się w zakresie 12 minut 58" (Rocznik Astronomiczny na rok 1991, Tabela Słońce: 10-17). liwschód i - Ó Г?Г potadme Rys. 2. Diagram momentów wschodu i zachodu Słońca (z przybliżeniem do pełnych minut) w okresie wokół solstycjum grudniowego wyrażonych w czasie średnim, czyli strefowym (punkty) oraz w czasie słonecznym prawdziwym (krzyżyki). Różnica momentów południa w obu czasach jest tzw. „równaniem czasu". �201 13 GRUDNIA, CZYLI RZECZ O SŁOŃCU, SKORDtOWIE I LUDWIKU STOMMIE Gdyby L . Stomma ją wprowadził (a przecież "figurują one w każdym "Ro­ czniku Astronomicznym"...), tak jak to my zrobiliśmy w oparciu o jego własne dane (patrz poniżej Tabela 2 i rys. 2), zauważyłby równie zasadniczą zmianę jak ta, którą pokazaliśmy na rysunkowym schemacie azymutów (rys. 1): cała postulowana przez niego asymetria, polegająca na tym że Słońce o wschodzie ma się przesuwać w jedną stronę (na Południe) a o zachodzie w drugą (na Północ) stronę i tak przez 18 dni, od 13 XII do 31 XII/1.I., po prostu nie istnieje. Tabela 2 czas strefowy wsch zach 1927 XII 1 7 21 2 23 3 24 4 25 27 5 6 28 7 29 8 31 9 32 33 10 34 11 12 35 13 36 14 37 15 38 16 39 17 40 18 41 19 41 20 42 43 21 22 43 23 44 24 44 25 44 26 45 27 45 28 45 45 29 30 45 31 45* 15 •28 .27 :26 :25 :25 :24 :24 •24 •24 .24 :24 :24 :24* :24 :24 .24 :24 :24 :24 :25 :25 :25 :26 :27 :27 :28 :29 :29 :30 :32 :31 czas prawdziwy wsch zach 1927X11 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 7 32 33 35 35 36 37 38 39 40 40 41 41 42 43 43 44 44 45 45 45 45 45* 45 45 45 45 44 44 43 43 42 15 39 37 36 35 34 33 33 32 32 31 31 30 30 30 29 29 28 28 27 27 27 27* 27 27 27 28 28 28 28 29 29 Czasy podane w zaokrągleniu do pełnych minut, obliczone dla Warszawy. Dla porównania i odpowiadającymi im pozycjami azymutalnymi Słońca patrz rys.l. Gwia2db (<) oznaci, momenty, kiedy godziny wschodu i actodu Słońca osi^jąekstremum: z lewej strony, vg koncepcji LStommy na podstawie Ubeli czisu średniego słonecznego, z prawej wg prawdziwego czasu łoWczneg^czyli tego,,....] który naprawdę odpowiada pozycjom azymutalnym Słońca na ta)7onde." Ь �202 A R N O L D L E B E U F , MAKI USZ S. ZIÓŁKOWSKI, R O B E R T M. SADOWSKI Stąd oczywiście upada cała argumentacja, że te właśnie momenty "zmiany kierunków" ruchu Słońca, a szczególnie kluczowa dla wywodu data 13 XII (patrz tytuł książki...), "zorganizowały" cykl świąt ludowych; ewentualnego astronomicznego znaczenia tych dat szukać trzeba gdzie indziej. Rzecz jasna, z tych samych powodów nie istnieje również podobna "asymetria" w okresie przesilenia czerwcowego,która miałaby stanowić uzasadnienie "letniego" zesta­ wu świąt (Stomma, 1976: 104 -107). Konsekwencje tego są niestety smutne, bowiem cały IV i znaczna część V rozdziału rozprawy doktorskiej L . Stommy, czyli około 1/4 całości, w tym cała "podstawa astronomiczna" jego wywodu, zawalają się tym samym, jak przysłowiowy domek z kart. No cóż, po raz kolejny sprawdza się, tym razem na przykładzie negatywnym, słuszność ludowego porzekadła, że "Kto rano wstaje, temu Pan Bóg daje". Wszystkie te kardynalne błędy w astronomicznej części wywodu nie mogą rzecz jasna umknąć uwadze żadnego astronoma, można więc zadać sobie pyta­ nie, jak to się stało, że osoby oceniające pracę nie odesłały jej do oceny specjalisty, a następnie Autorowi do dość zasadniczych przeróbek. Otóż, ów­ czesny Doktorant usilnie zapewniał wszystkich, że część astronomiczna jego pracy konsultowana była przez wybitnego astronoma, Profesora Włodzimierza Zonna, któremu zresztą wylewnie dziękuje, m.in. dedykując Jego pamięci rozdział IV (astronomiczny ) swej rozprawy. Autorytet lego znakomitego uczo­ nego, na którego z naciskiem powoływał się L.Stomma, okazał się dla wymie­ nionych Osób wystarczającą gwarancją merytorycznej poprawności astronomi­ cznej argumentacji Doktoranta. Warto tu jednak może przypomnieć, że Profesor W. Zonn zmarł 28 lutego 1975 r. czyli około 16 miesięcy przed obroną rozprawy doktorskiej L . Stommy (19 czerwca 1976); co więcej, śmierć Profesora nastąpiła po wielomiesięcznej ciężkiej chorobie. Jest więc rzeczą wysoce mało prawdopodobną, aby mógł on widzieć i zaakceptować ostateczną wersję tekstu, która powstać musiała po kluczowych dla całego wywodu badaniach terenowych z maja 1975 (patrz dalej). Zresztą sam Autor we wspomnianej dedykacji mówi o konsultacji przez profesora Zonna "wstępnego szkicu" rozdziału astronomicznego (Stomma 1976: 92). Swoją drogą ciekawą, dość subtelną ewolucję przechodzi we wzmiankowa­ nych formułach podziękowań zakres wkładu znakomitego astronoma do pracy L.Stommy; w tekście rozprawy czytamy bowiem: "Chciałbym w tym miejscu złożyć najgłębszy hold pamięci ś.p. prof. Włodzimierza Zonna, który byl łaskaw służyć mi Swoją pomocą konsultując wstępny szkic niniejszego rozdziału." (loc.cit.). Ale już w kilka lat później udział Profesora Zonna znacząco wzrasta: "Chciałbym w tym miejscu dożyć najgłębszy hołd pamięci prof. Zonna, który był łaskaw służyć mi swoją pomocą, konsultując astronomiczne partie niniejszej 1 1 �13 GRUDNIA, C Z Y L I R Z E C Z O SŁOŃCU. S K O R D I O W I E I L U D W I K U STOMMIE 203 pracy. " (Stomma,1981: 64). To chyba dlatego że, jak powiada sam Autor, "lata pamięć mącą"... Spójrzmy teraz na stronę etnograficzno-historyczną wywodu. Jak już wspo­ mnieliśmy, oryginalność koncepcji Stommy, w stosunku do wielu jego poprze­ dników i współczesnych, zasadza się na twierdzeniu, że dobór świąt pod kątem ich zgodności z istotnymi dla kalendarza słonecznego datami nastąpił po refor­ mie gregoriańskiej, na przełomie XVI i XVII wieku, czyli co najmniej dwa - trzy wieki później niż to dotychczas przyjmowano. Koronnym argumentem, który znakomicie podbudowałby tezę wysuniętą przez L.Stommę, a nawet częściowo osłabiłby krytykę wynikającą z wykazanej powyżej błędności astronomicznych założeń jego rozprawy, byłoby odkrycie funkcjonującego jeszcze współcześnie na wsi polskiej systemu obserwacji azymutalnych Słońca, w którym odnotowywano by przynajmniej niektóre z postu­ lowanych przez Autora dat (oczywiście ze względu na inne astronomiczne przyczyny niż te, które on sam podaje, ale zawsze...). Teoretycznie odkrycie takie nie było całkiem niemożliwe, jako że podobny co do zasad system obserwacyjny opisany został (co prawda na podstawie informacji "z drugiej ręki" i bez podania żadnych dokładnych dat) przez Kazimierza Moszyń­ skiego jako funkcjonujący jeszcze w końcu XIX wieku "na halach pod Nowoszynem w Karpatach ruskich" (Moszyński ]967,t.II, cz.l: 161). "Apetyt rośnie w miarę jedzenia. Po odnalezieniu tak licznych przysłów, wierzeń, wypowiedzi itd., które mogą być interpretowane jako związane z kalen­ darzem "azy matowym",łatwo było zamarzyć o czymś więcej, o czymś namacal­ nie dosłownym, o kropce nad i. A gdyby tak udalo się odnaleźć kogoś, kto prowadzi jeszcze obserwacje miejsc zachodów i wschodów lub choćby o kimś takim bezpośrednią i wiarygodną relację..." (Stomma 1981: 93). Chodzi więc, jak widać, o ostateczną podbudowę tezy, przeciw której istnieją jednak istotne kontrargumenty: " Nie czas jednak na obalanie genetycznych konstrukcji Autora Kultury ludowej Słowian (prosimy czytelników o uwierzenie na słowo, że są one bezpodstawne) gdy zazdrość zżera, gdy inna perspektywa przed nami. Mogła J. Cieszyńska [informátorka K.Moszyńskigo - przyp. Autorów] odnaleźć "kalen­ darz z kijów ", (i ffiy — czyż mamy być gorsi! "(ibid: 96). Nic zrażając się tedy przeciwnościami losu, L.Stomma podjął wyzwanie i kontynuował poszukiwania w "najbardziej zapoznanych zakątkach kraju" (ibid: 97), uwieńczone w końcu zasłużonym sukcesem: Szczęście uśmiechnęło się wreszcie w Skordjowie - małej wiosce nad bag­ nistą rzeczką Udal. Mieszkający na skraju lej wsi gospodarz potrafił nie tylko poprawnie zreferować zasady obserwacji wschodów i zachodów, lecz - naresz­ cie! - odszukał wśród wybujałego zielska cztery wbite "jeszczeprzed wojną" paliki: trzy służące ongiś do pomocy w obserwacji (z okna sypialni) wschodów Słońca, a jeden (z okna kuchni) zachodów. (Stomma 1981: 98). W rozprawie doktorskiej znajdujemy nazwisko tego lak istotnego informatora: "[...] w chełmskim posiłkowano się często wbijanymi w ziemię palikami (informatorzy Bolesław Lałik z Andrzejewa, Stefan Kostrzanowski ze Skordiowa i Wojciech Uchymianz Uchańki).... Szczególną uwagę chcielibyśmy tu po11 �204 ARNOLD LEBEUF, MARI USZ S. ZIÓŁKOWSKI, ROBERT M. SADOWSKI święcić "kalendarzowi" S.Kostrzanowskiego, z którego pozostały 4 "przed woj­ ną" jeszcze wbite paliki, w czym 3 służące ongiś do pomocy w obserwacji wschodów a 1 - zachodu Słońca. Paliki "wschodnie" wbite są na jednej prostej prostopadłej do osi: punkt obserwacyjny (O) - kierunek wschodni (E). Odcinek O -punkt (Z) przecięcia osi OE z prostą palików, ma ok.41,10 m długości. Dwa paliki (B i C) wbite są po północnej stronie punktu Z, jeden zaś (A) po stronie południowej. Odcinek AZ wynosi ok. 46,70 m, BZ ok.1,65 m. zaś CZ ok.14,60 m (dokładność pomiarów do ok. 5 cm). Takie usytuowanie palików oznacza, iż przy stałym punkcie obserwacyjnym O wskazują one miejsca wschodów Słońca w dniach: palik A - 28X11 -21, B- 24 - 26 III, zaś С-23 -26IV (uwzględniono zmienność refrakcji promieni słonecznych), co zgodne jest w pełni z wypowie­ dziąS. Kostrzanowskiego, opatrującego odpowiednie paliki imionami: "nowo- "' ' : Rys. 3. Usytuowanie Skordiowa (<p = 51°05,9' szer. geogr. północne, X = 23°45,8' dług. geogr. wschodniej) na tle Polski. rocny", "wiesienny" i "jurski". Informator twierdzi, że "ongiś" palików było j więcej, nie potrafił jednak określić jakim miałyby odpowiadać świętom." (Stom­ ma 1976: 136-137). Na szczęście: "Brak ten uzupełnili jednak w pewnej mierze inni informatorzy z Ksawerowa, Turki i Siedliszcz, dzięki którym ustalić można było z pewnością ustawienie jeszcze co najmniej oznaczeń: "michałowych" (około 29 września), "kupalnocnych " (24 czerwca) i "uspennych " (od: Uspenie Bohorodyci - Wnie* bowzięcie NMP 15 sierpnia). Jak to się jednak stało - ma czytelnik prawo zapytać - iż po długich bezowocnych poszukiwaniach powołujemy się na­ gle, obok przypadku skordjowskiego, na uzupełniające informacje z trzech dat- �13 GRUDNIA, CZYLI RZECZ O SŁOŃCU, SKORDIOWIE I LUDWIKU STOMMIE 205 szych wsi? Czyżby po "odkryciu" [tak w tekście - Autorzy] w Skordjowię rozwiązał się nagle worek obfitości ?" (Stomma 1981: 99). Zostawiając na razie kwestię odpowiedzi na to celne pytanie Autora, zwró­ ciliśmy uwagę na fascynujące odkrycie terenowe, żałując tylko, że L.Stomma nie przedstawił ani w swej rozprawie doktorskiej, ani w książce, choćby szki­ cowego planu lub fotografii tak istotnego znaleziska, stanowiącego, wg jego słów, relikt ludowej tradycji obserwacyjnej o wielowiekowym rodowodzie (patrz pogańscy Słowianie) i będącego tym samym tak oczekiwaną i poszuki­ waną "kropką nad i" jego wywodu. Przy dokładniejszej lekturze cytowanego opisu zastanowiły nas pewne nie­ jasności dotyczące samego usytuowania tego wyjątkowego obiektu oraz prze­ prowadzonych przez Autora weryfikacji obliczeniowych i analizy krytycznej. Wymieńmy w punktach te drobne, ale chyba istotne wątpliwości: 1 - Autor podaje, że obserwatorium złożone było z szeregu palików wbitych "przed wojną" na łące, z których pozostały w momencie prowadzenia badań (maj 1975) cztery: 3 na wschodzie i 1 na zachodzie domu Informatora, p. Stefana Kostrzanowskiego ze Skordiowa; o zachodnim paliku więcej nie wspo­ mina ani go nie dokumentuje pomiarowo (dlaczego ?)*. Nie wspomina też nic 0 wysokości, średnicy, ani o stanie zachowania wbitych przed przeszło 35 laty ("przed wojną") palików. Ze sformułowania "odszukał wśród wybujałego ziel­ ska" (Stomma,1981: 98) wynikałoby, że chodzi raczej o resztki (ułamane?), inaczej powinny chyba wystawać ponad łąkowe "zielsko" (nawet wybujałe), jeżeli rzeczywiście służyły niegdyś do śledzenia ruchu Słońca na horyzoncie, a obserwacja prowadzona była z okna domu, położonego w odległości ponad 40 metrów. Szczególnie palik A był chyba pierwotnie dość znacznych rozmia­ rów, albowiem jeśli, jak twierdzi Informator (i co potwierdzają obliczenia L . Stommy - patrz p. 5), określał on pozycję Słońca na przełomie grudnia i stycznia 1 był wbity na łące, to musiał jeszcze sporo wystawać ponad dość grubą zazwy­ czaj na tych terenach pokrywę śniegu... 2 - Jako formę dokumentacji Autor przyjął dość szczególną i niezbyt pre­ cyzyjną w praktyce terenowej metodę: najpierw wyznaczył z punktu obserwa­ cyjnego O (dopiero z książki dowiadujemy się, że chodzi o okno sypialni infor­ matora) kierunek wschodni (jak i o jaki wschód tu chodzi ? - patrz dalej p. 3), po czym ustalił, że ta oś wschód-zachód przecina się z prostą, na której leżą paliki, dokładnie pod kątem prostym (tak na marginesie, nie jest to takie łatwe do stwierdzenia zwłaszcza wśród "wybujałego zielska") a następnie pomierzył odległości (taśmą ?) od punktu Z (przecięcia się obu osi - arbitralnego, ponie­ waż nie wyznacza go żaden z trwałych punktów obiektu) do palików i punktu obserwacyjnego. Ponieważ brak jakiejkolwiek triangulacji, nie możemy przyjąć z całą pew­ nością, że istotnie był to dokładnie kąt prosty, co jest bardzo ważne dla dalej rozważanego problemu i co może być źródłem dodatkowych błędów oblicze­ niowych. Gdyby badacz ten podał nam również pomiary odległości ОС, OB i OA (a czemu by również nie CB, BA i AC dla sprawdzenia?), dawałoby to �206 ARNOLD LEBEUF, MARIUSZ S. ZIÓŁKOWSKI, ROBERT M. SADOWSKI podstawę do oceny dokładnej wartości tego kąta oraz wzajemnej relacji prze­ strzennej palików; 3 - W jaki sposób wyznaczony został tak istotny "kierunek wschodni" i о ja­ ki wschód, geograficzny czy magnetyczny, tu chodzi? Pamiętajmy, że do nie­ zbędnych w takim przypadku obliczeń weryfikacyjnych (na które zresztą powo­ łuje się Autor - patrz p. 5) konieczne jest ustalenie dokładnej orientacji obiektu wg współrzędnych geograficznych; busola jest w tym przypadku stanowczo zbyt mało dokładna. W opisanej konkretnej sytuacji, przy podanych z dokład­ nością do 2 dni datach (obliczonych chyba przez Autora? -patrz p.4 i 5), konie­ czne byłoby zastosowanie teodolitu, dla zorientowania linii OZ (lub dowolnej innej) albo względem pozycji Słońca w dokładnie podanych momentach dnia, jak to zrobiliśmy sami 15 marca 1991 (patrz dalej), albo przez wykonanie triangulacji w nawiązaniu do punktów osnowy geodezyjnej o znanych współ­ rzędnych. O żadnej z tych dość pracochłonnych procedur L.Stomma nie wspo­ mina ani w swej rozprawie, ani w książce. 4 - Autor nie podaje kątowej wysokości horyzontu w kierunkach obserwa­ cyjnych, choć wymienia daty, do których obliczenia ta informacja jest niezbęd­ na. Przyjęliśmy więc, do naszej rekonstrukcji (patrz rys. 4), horyzont matema­ tyczny (płaski), co zresztą okazało się dość bliskie rzeczywistej sytuacji tereno­ wej; i 5 - Odnośnie dat, L . Stomma pisze: "Takie usytuowanie palików oznacza, iż przy stałym punkcie obserwacyjnym O wskazują one miejsca wschodów Słońca w dniach: palik A-28X11-21, B-24 -26 III, zaś С-23 -26IV. (uwzględniono zmienność refrakcji promieni słonecznych), co zgodne jest w pełni z wypowie­ dzią S. Kostrzanowskiego, opatrującego odpowiednie paliki imionami: "nowo­ roczny"," wiesienny" i "jurski"."(Stomma 1976: 137). Nie jest całkiem jasne, czy wymienione daty podał mu, wraz z nazwami palików, sam Informator, czy też ograniczył się on do podania samych nazw, a daty obliczył Autor na podsta­ wie cytowanych pomiarów. Na tę ostatnią możliwość zdaje się wskazywać odwołanie się do refrakcji oraz sformułowanie użyte w odpowiednim fragmen­ cie wersji książkowej: " Można łatwo obliczyć..." (Stomma 1981: 98). Wobec tylu problemów i niepewności zdecydowaliśmy się obliczyć raz jeszcze wszystkie możliwe daty słoneczne oraz deklinacje wyznaczane przez wspomniany system palików, opierając się na obliczeniach i informacjach etnograficznych z terenu, podanych przez Stommę w jego pracy i oczywiście biorąc ; poprawki na wszelkie zastrzeżenia i wątpliwości podane powyżej (rys. 4). { 1 Otóż, o ile jeszcze kierunki wskazywane przez paliki В i С (przyjmując założenia L.Stommy, tj. dokładny Wschód geograficzny wyznaczony przez linię O-E i kąt prostý z linią palików) leżą w granicy możliwych do przyjęcia błędów terenowych, to całkowita sprzeczność między naszą weryfikacją a danymi Stommy występuje w odniesieniu do linii OA. Jej kierunek wyznacza azymut odległy o ponad 1 Г na południe od pozycji wschodu Słońca w przesileniu grudniowym (ta różnica azymutów odpowiada tu różnicy deklinacji rzędu 5°). Aby lepiej zobrazować skalę tej różnicy, przeliczyliśmy ją z azymutów na odległości, tj. na wielkość ewentualnego błędu w pomiarach odległości między j j j j • i ! i j �207 13 GRUDNIA, CZYLI RZECZ O SŁOŃCU, SKORDIOWIE I LUDWIKU STOMMIE palikami i punktem obserwacyjnym, jaki musiałby popełnić L . Stomma i jego grupa badawcza. Wyniki podaje poniższa tablica: Tabela 3. Odległości "idealne" dla dat Stommy [m] AZ BZ CZ 31.58 2.07 15.83 Odległości rzeczywiste Różnice wg pomiarów Stommyfm] [m] 46.70 1.65 14.60 15.12 0.42 1.23 Widać tu, że o ile różnice w odniesieniu do CZ i BZ są jeszcze do przyjęcia jako ewentualne błędy pomiaru taśmą mierniczą, o tyle w wypadku AZ różnica wynosi ponad 15 metrów! A zatem albo daty podane przez informatorów są prawdziwe, ale wtedy nie bardzo wiadomo, dlaczego palik A jest o około 15 metrów dalej na południe niż powinien (z czego wynikałoby, że Stomma popełnił kolosalny błąd w pomiarze odległości ), albo też Stomma się nie pomylił w pomiarze i paliki są rzeczywi­ ście w podanych przez niego odległościach, ale zą to miejscowi informatorzy zapomnieli o właściwej funkcji palika A, a Stomma, zasugerowany tym, że powinien on odpowiadać pozycji wschodu Słońca w okolicach Nowego Roku, popełnia "błąd" (?) w obliczeniach tak, że wychodzi mu "właściwa", okołonoworoczna deklinacja Słońca, mimo że jest to absolutnie niemożliwe przy poda­ nych przez niego samego wartościach odległości. Zakładając, że prawdopodobieństwo popełnienia tak znacznego błędu przy pomiarze taśmą mierniczą jest jednak mniejsze niż w wypadku operowania niezbyt dobrze zrozumianymi wzorami matematyczno-astronomicznymi (i przy wszelkich zastrzeżeniach podanych powyżej, a odnoszących się do orientacji planu Stommy oraz kwestii kąta między liniami OZ i AC) stwierdzamy, że patrząc z punktu O palik A wskazuje deklinację równą około -28.64°, która jako się rzekło nie może odpowiadać żadnej pozycji Słońca na horyzoncie. Gdyby wynik ten był z punktu widzenia astronomii nieistotny, prawdopo­ dobnie na tym zakończylibyśmy naszą weryfikację, uznając po prostu, że niedokładności w opisie terenowym Autora są zbyt wielkie, aby można było wyrokować o prawdziwości lub błędności twierdzeń jego informatorów . Na szczęście (lub niestety, to zależy od której strony na to spojrzeć...) uzyskany wynik (deklinacja -28.64°), choć przybliżony, z dość dobrą dokładno­ ścią wskazuje wschód Księżyca w tzw. dużym lunistycjum, czyli maksymalnie południowy punkt wschodu Księżyca w 19-letnim cyklu lunarnym. Jeśli tak było w rzeczywistości, to informacja ta miałaby zupełnie kapitalne znaczenie dla badania ludowej wiedzy astronomicznej nie tylko w Polsce, ale i w Europie. Znaczyłoby to bowiem, że znaleziony przez L . Stommę w Skordiowie system pali jest świadectwem istnienia procedury (częściowo zapomnianej, 5 7 �208 ARNOLD LEBEUF, MARIUSZ S. ZIÓŁKOWSKI, ROBERT M. SADOWSKI o czym świadczyłyby nieprecyzyjne informacje na temal funkcji palika A), służącej nie tylko do obliczeń kalendarzowych w ramach roku słonecznego, ale również (a może przede wszystkim) do śledzenia przesuwania się węzła wstę­ pującego orbity Księżyca po ekliptyce w wieloletnim cyklu . Stanęliśmy przed fascynującą możliwością: czyżby L . Stomma znalazł, nie zdając sobie z lego sprawy, coś znacznie ważniejszego niż zwykły "kalendarz z kijków", a mianowicie relikt skomplikowanej tradycji obserwacyjnej, której korzenie sięgałyby, być może, kilku tysiącleci, kto wie,czy nie do praktyk kultowo-astronomicznych kultur megalitycznych Europy Zachodniej i Północ­ nej ? Wobec takiej ewentualności, o rewolucyjnych wprost konsekwencjach dla naszej dyscypliny (oraz paru innych), postanowiliśmy pojechać do Skordiowa (gmina Dorohusk, woj. chełmskie), mając nadzieję że pozostały jeszcze choćby ślady po "wbitych przed wojną" palikach i że przy pomocy informatorów cytowanych przez L.Stommę uda nam się wyjaśnić sprawę i ustalić: czy chodzi tu naprawdę o czcigodny relikt dawnej wiedzy astronomicznej, czy też np. 0 efekt działalności lokalnego astronoma-amatora; tej ostatniej możliwości Au­ tor zdawał się nie brać pod uwagę. Pierwszy rekonesans terenowy odbył się 25 lutego 1989 r. ( A . L . ) . Skon­ taktowaliśmy się z ówczesnym sołtysem Skordiowa, p. Józefem Zorukiem (ur. w Skordiowie LVI.1918), który doskonale pamiętał badania etnograficzne pro­ wadzone na terenie wsi w 1975 r. (część grupy etnografów kwaterowała w jego gospodarstwie) oraz samego L.Slommę. Pokazał nam też parcelę (nr 253 wg planu katastracyjncgo Skordiowa), i resztki domu należącego niegdyś do p. Stefana Kostrzanowskicgo. Niestety, ten ostatni sprzedał swe gospodarstwo 1 wyjechał ze wsi, a dom został rozebrany na budulec. Fundamenty były jednak dobrze widoczne, a p. Zoruk potrafił nawet dokładnie odtworzyć dawny rozkład wnętrza domu. Sytuacja budynku i układ parceli, poza jednym faktem, że jest to krańcowa parcela we wsi Skordiów (patrz wyżej: "mieszkający na skraju lej wsi gospodarz " - Stomma 1981: 98) absolutnie nie pasowały do opisu podanego przez L . Stommę, nawet przy wzięciu znacznej poprawki na stopień zniszczenia domostwa, z którego okien miałyby być prowadzone obserwacje: paliki wschodnie musiałyby bowiem znajdować się na ornym polu sąsiada, za rowem granicznym oddzielającym grunta Skordiowa od Michałówki. P. J.Zoruk, daw­ niej bliski sąsiad p. S.Kostrzanowskiego, absolutnie nie przypominał sobie istnienia takich palików, ani wzmianek o nich, ani tym bardziej ich odkrycia przez L.Stommę* . Choć przez 14 lat wiele się mogło zmienić, a w badaniach weryfikacyjnych ostrożność w formułowaniu wniosków jest wskazana, to jednak pierwsza konfrontacja z sytuacją w Skordiowie mocno nas zaniepokoiła: czyżby nie tylko strona astronomiczna wywodu Autora ale nawet ustalenia z badań terenowych miały się okazać nieporozumieniem ? Po powrocie do Warszawy przystąpiliśmy więc do poszukiwania w archiwum Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego raportów z badań terenowych L.Stommy ze Skordiowa. Nic nie znaleźliśmy, 8 9 10 1 ] j 1 j ] j j j j : j �13 GRUDNIA, C Z Y L I R Z E C Z O SŁOŃCU. S K O R D I O W I E I L U D W I K U S T O M M I E 209 poinformowano nas zresztą, że nigdy ich tam nie było, jako że stanowiły one część prywatnego archiwum Autora; potwierdzają to jego własne adnotacje w rozprawie doktorskiej Jeden z nas (M.Z.), w czasie swego dłuższego pobytu we Francji w 1989/90 roku, zwrócił się więc osobiście do L.Stommy informując go o naszych bada­ niach i wątpliwościach: czy moglibyśmy uzyskać dostęp do dokumentacji z ba­ dań terenowych? Nasz Kolega oświadczył, że powinny się one znajdować w archiwum Katedry Etnologii UW w Warszawie! No cóż, wszystko się zdarza, mogły przecież zaginąć np. w czasie przeprowadzki, zaproponowaliśmy tedy L . Stommie napisanie wraz z nim wspólneeo artykułu prostuiacceo przynajmniej niektóre błędy zawarte w książce bedacci wszak jako sic rzekło do niedawna lekturą obowiązkową dla studentów L Stomma przekazał nam wiadomość, że możemy sobie pisać, co nam się żywnie podoba. 12 W tej nieco patowej sytuacji, albowiem pamiętamy, że "brak dowodu nie jest dowodem braku", pozostawiliśmy na czas jakiś dalsze roztrząsanie sprawy "skordiowskiego obserwatorium" poprzestając na sporządzeniu, na życzenie Kolegów z Katedry Etnologii UW, korekty astronomicznej części wywodu L.Stommy. Jednakże, wobec ponawiających się pytań i wątpliwości, tak studentów, jak i wykładowców odnośnie tej sprawy, zdecydowaliśmy się ostatecznie wyjaśnić zagadkę "obserwatorium z palików". Tak tedy, 15 marca 1991 r. udaliśmy się (A.L. i M.Z.) ponownie do Skordiowa, tym razem wyposażeni w teodolit, apa­ raty fotograficzne, szczegółowe mapy okolic oraz plan kataslracyjny wsi, aby sporządzić dokładnie zorientowany szkic terenowy z zaznaczeniem postulowa­ nej przez L.Stommę sytuacji i raz jeszcze przepytać w tej sprawie innych mie­ szkańców wsi \ Niestety, potwierdziły się wszystkie wątpliwości z pierwszej wizyty rekone­ sansowej: opisany przez Autora system palików musiałby się znajdować po drugiej stronic rowu granicznego między wsiami Skordiów i Michałówką, na ornym polu innego gospodarza (patrz rys. 4), czego żaden z sąsiadów sobie nic przypominał. W tej sytuacji dla ostatecznego wyświetlenia sprawy nie pozostawało nam nic innego, jak spróbować odnaleźć p. Stefana Kostrzanowskiego, głównego informatora cytowanego przez Autora w kwestii Obserwatorium. Ustaliliśmy, że p. Stefan Kostrzanowski, syn Wojciecha, urodzony 25 grud­ nia 1909 r. w Skordiowie, sprzedał swe gospodarstwo i wyjechał do swego syna Mieczysława na Pomorze Zachodnie w lipcu 1975 г., czyli w około półtora miesiąca po badaniach terenowych L.Stommy Po uzyskaniu jego nowego adresu i wstępnym kontakcie listowym udaliśmy się 21 czerwca 1991 do miej­ scowości Bieniczki (gmina Nowogard, woj. szczecińskie) gdzie spotkaliśmy znakomicie się mającego, mimo swych 82 lat, p. Stefana Kostrzanowskiego. Ustaliliśmy najpierw, że pamięta on p. L.Slommę i prowadzone przez jego grupę badania w Skordiowie, że we wsi lej nie było innej rodziny o nazwisku Kostrzanowski, że jego dom to ten, którego ruiny mierzyliśmy na parceli 253 i że nie bylo innego w innym miejscu, ild.. P. S. Kostrzanowski oraz obecny przy L 1 4 �210 ARNOLD LEBEUF, MARIUSZ S. ZIÓŁKOWSKI, ROBERT M. SADOWSKI rozmowie jego syn Mieczysław potwierdzili te dane oraz lokalizację swego dawnego domu w Skordiowie na podstawie przedstawionych przez nas fotogra­ fii i planu katastracyjnego. 1 grunty wsi Mkhtlówka Ci SKORDIÓW 1-400 sytuacja 1-10000 8.- A,/ Rys. 4 Plan sytuacyjny hipotetycznego, „obserwatorium" w Skordiowie na podstawie danych Stommy i własnych pomiarów terenowych. Oznaczenia: 1,0,2 - naroża fundamentów obecnie iego. Obserwacje mogły być prowadzone jedynie z nie istniejącego domu p. S. okien na ścianach 1-0, 0-2, co determinuje odpowiednio graniczne położenia palików Л, В i C. oznaczone tymi samymi indeksami. �13 GRUDNIA, CZYLI RZECZ O SŁOŃCU, SKORDIOWIE I LUDWIKU STOMMIE 211 Następnie odczytaliśmy p. S.Kostrzanowskiemu cytowany wyżej opis "ob­ serwatorium z palików", które miał pokazać i objaśnić p. L . Stommie. Odpowiedź Pana Stefana, potwierdzona przez innych członków jego Rodziny (patrz Aneks 1), była jasna, prosta i nie pozostawiająca żadnych niedomówień: "Pierwszy raz w życiu słyszę o czymś takim.". Cała rozmowa z p. S. Kostrzanowskim została, za jego zgodą, nagrana na taśmę magnetofonową, oryginał nagrania znajduje się w Zakładzie Antropologii Historycznej IA UW (sygn. 1/2 -67), kopia została przekazana do archiwum Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UW (sygn.M-22); w Aneksie 1 prezentujemy transkrypcję obszer­ nych fragmentów tego wywiadu . Oczywiście, w duchu dobrze pojętej etyki zawodowej, stanowczo odrzuca­ my możliwość popełnienia przez L.Stommę tego, co można oględnie określić jako "intencjonalne przeinaczenie danych terenowych celem stworzenia pozo­ rów dowodu naukowego" (są na to zresztą inne, nieco bardziej dosadne okre­ ślenia...). Pozostaje nam więc tylko jedno możliwe do przyjęcia wyjaśnienie: musie­ liśmy wszyscy paść ofiarą zbiorowej halucynacji. Bylibyśmy więc niezwykle zobowiązani naszemu Wybitnemu Koledze za udzielenie nam pomocy w prze­ zwyciężeniu tego niepokojąco podobnego do jawy stanu, pomocy polegającej na udostępnieniu dokumentacji terenowej z badań w 1975 w Skordiowie oraz wyjaśnieniu, na jakich to właściwie soiidnych podstawach merytorycznych opiera się Jego rozprawa, za którą uzyskał na Uniwersytecie Warszawskim tytuł doktora nauk. Wierzymy, żc to dla niego drobiazg i czcza formalność, albowiem, iak sam pisze w swei ostatniej książce- "1 1 co wvmvšla Profesorowie Sorbonv słusznym jest". 1 5 PRZYPISY: 1 - Patrz Bibliografii): Slomma 1976.1981. 2 - Patra choćby Saintyves 1907; Gaignebct 1972; Lebeuf 1987, Mac Cluskcy 1989.1991. 3 - Sama teza jest bardzo interesująca, wypada tylko wyrazić żal, że Autor wybrał laka a nie inną drogc jej dowodzenia (patrz I dalejj. I \ - L.Stomma zdaje sie twierdzić, żc cień gnomonu skraca sie wraz z przesuwaniem jego lokalizacji w kierunku kól podbiegunowych (Slomma 1981: (,7). Oczywiście jcsl dokładnie na odwrót; Sionce góruje coraz niżej nad horyzontem, wiec cień jest coraz dłuższy. 4 5 - Wobec braku szczegółowych danych nie można nic dokładnego na lemal tego palika powiedzieć, warto jednak wspomnieć, że horyzoni zachodni (patrząc od strony domu p. Koslrzanowskiego) zasłonięty jest zabudowaniami sąsiadów.lj. rodziny Hajduków. 6 - patrz następny przypis. 7 ' , .' • « i - Zastanawialiśmy sic; poważnie nad możliwym źródłem tej 15-metrowej pomyłki (?), której konsekwencje okazały sic tak brzemienne w skutkach. Wyjaśnienie może być dość proste: w swych pracach rysunkowych, L.Stomma chyba pomylił sie o jedną literę i zamiast "odcinek.AC", napisał "odcinck.-lZ". Istotnie, w jego danych AZ mierzy 46,70 m, a po to, by ра11Ы wskazywał proponowane przez niego daty okołonoworoczne, odległość la musiałaby wynosić ok. 31.50 m, czyli 15 m mniej, prawie tyle, ile wynosi podana przez niego odległość CZ (14.6 mj.Gdyby nie to. wszystko by sie (w obliczeniach! mniej więcej zgadzało, a my nie mielibyśmy powodów do wyjazdu do Skordiowa: wszak przekonanie o rzetelności danych terenowych podawanych przez kolegów po fachu jest podstawa wszelkiej działalności naukowej w naszych (i nie tylko naszych) dyscyplinach... 8 - О znaczeniu lej obserwacji do przewidywania przypuszczalnych dal zaćmień Księżyca patrz np. Lebeuf 1989. 9 1 0 1 1 • i - palrz np prace A.Thoma i C. Rugglcs'a (Bibliografia). - A.L., w towarzystwie p. Anny Dąbrowskiej, studentki etnografii na Uniwersytecie Warszawskim. - Ciekawe, że L. Stomma nic cytuje żadnego innego informatora ze samego Skordiowa. który wiedziałby coś o "palikach Kostrzanowskiego-. nawet mieszkającej z Koslrzanowskimi "płot w plol" p. Anny Hajduk (1911 - 1985). która w czasie badań �212 A R N O L D L E B E U F . MARIUSZ S. ZIÓŁKOWSKI. R O B E R T M. SADOWSKI terenowych w 1975 r. liczyła sobic 64 lata. byla więc prawic rówieśniczka p. Kostrzanowskiego. Jest to tym dziwniejsze że, jak wspomnieliśmy, palik A musiałby być dość znacznych rozmiarów aby móc służyć do obserwacji zimowych ponad pokrywa, śniegu, trudno wiec zrozumieć jak mogło to umknąć uwadze sąsiadów... (patrz przypis 14; 1 2 - Wywiady terenowe dotyczące kwestii "skordiowskiego obserwatorium" nie są załączone do rozprawy, a jedyną referencją archiwalną jest adnotacja "MW" oznaczająca "Materiały Własne" L.Slommy (Stomma 1976: 148, przypisy 82-90, 93; 142, przypis 2). 1 3 - Chcielibyśmy w tym miejscu serdecznie podziękować wszystkim osobom i instytucjom, które pomogły nam w czasie naszych badań terenowych. Szczególne podziękowania należą się p.mgr Stanisławowi Golubowi. Kierownikowi Działu Archeologii Muzeum Okręgowego w Chełmie, wójtowi gminy Dorohusk, p. mgr Zbigniewowi Goldzie, pracownikom Urzędu Gminnego w Dorohusku, oraz mieszkańcom Skordiowa.a zwłaszcza odzinie Zoruków, za ich życzliwość i cierpliwość. 1 4 - Jak wiadomo, sprzedaż gospodarstwa i przeprowadzka na drugi kraniec Polski są zamierzeniami planowanymi z niejakim wyprzedzeniem, można więc zasadnie przypuszczać, że LSlomma powinien być poinformowany o tak zasadniczych planach życiowych swego informatora, jeśli przebywał u niego okolo półtora miesiąca przed faktem. Tym większe zdumienie wzbudza brak dokładnej dokumentacji tego w yjąlkowego odkrycia, jakie dzięki p. Koslrzanowskiemu miał poczynić; z faktu, że główny informator, już podeszły wiekiem, wyjeżdża na drugi kraniec kra ju.a jego gospodarstw o zostaje sprzedane, jasno wynikało, że w krótkim czasie wszelkie rzeczowe dowody istnienia "obserwatorium" mogą zniknąć i wówczas pozostanie, jako jedyny material źródłowy, relacja Autora na ten temat... 1 5 - Chcielibyśmy jak najserdeczniej podziękować rodzinie Kostrzanowskich, a zwłaszcza Panu Stefanowi, za życzliwe przyjęcie w Bieniczkach oraz za czas jaki nam poświęcili. LITERATURA A v e n i Anthony 1981 Archaeoastronomy, in: Advances in Archaeological Method and Theo­ ry, vol. 4, (M.B.Schiller, ed.), Academic Press, New York G a i g n с b e t Claude 1972 he combat de Carnaval et Cúreme. Annales E.S.C. Nr 2, Paris 1974 Le Carnaval, Payol, Paris. 198.5 Art profane et religion populaire an moyen - age, PUF, Paris. G i с у s z t o r Aleksander 1962 Mythologie slave, in: Mythologie des peuples lointains ou barbares, Paris, pp.82-97. L a u r e n t Donalien s.d. Le juste milieu .reflexion sur un riluel de circumambulaion, „ la Troménie de Locronan" (maszynopis) L c b e u f Arnold 1987 Des éveques et des ourses, Etimología Polona,Nrl3, Ossolineum, Poznań, 1989 L'observatoire asironomique de la calhédrale Saint-Lizier de Couserans. Publications de l'Obscrvaloirc Aslronomiquc de Strasbourg, Série Astro­ nomic et Sciences Humaines, Nr 3 L o w m i a ń s k i Henryk 1979 Religia Słowian i jej upadek, PWN, Warszawa �S 13 GRUDNIA, CZYLI RZECZ O SŁOŃCU, SKORDIOWIE I LUDWIKU STOMMIE j I j' i 213 M а с С 1 u s к e у Stephen C. 1989 The Mid-Quarter Days and the historical survival of british folk astronomy. Archaeoaslronomy Nr 13, Supplement to the Journal for the History of Astronomy,Cambridge 1991 Astronomy and ritual in latin Christendom (AD 400-1100)(manuscrit.preprinl) i 1 M o s z y ń s k i Kazimierz 1967 řCultuKct lądowa iS'/ow¿íí/2,Ossolincurti Wtlгszíl^vз. í R u g g 1 e s Clive 1984 Recumbent stone circles, Archaeoastronomy,J.H.A., vol.8, Cambridge, R u g g 1 e s Clive and Aubrey B U R L 1985 Recumbent stone circles. Archaeoaslronomy, J.H.A., vol.9, Cambridge pp.25-60 S a d o w s k i , Robert, Mariusz Z i ó ł k o w s k i and Karol P i a s e c k i 1982 Stone circles of Northern Poland, in: Archaeoaslronomy in the Old World, D.C.Heggic (ed.), Cambridge University Press, Cambridge, pp. 215-224 S a i n t y v e s Pierre: 1923 Les comes de Perrault et les récits par alleles (leurs origines), lére édition,Nourry 1930 En marge de la Legendě Dorée, Songes, Miracles et Survivances, lére edition, Nourry 1912 Les religues et les images légendaires, lére edition, Mercure de France 1987 (rćed.)R.Laffont, Paris 1907 Essais de mythologie chrétienne, Les Saints succésseurs des dieux, Nourry, Paris. S e b i l l o ! Paul 1.9ťS8 Le jollclo/с dc Fiance ^^ídisonncuvc, Pons S t o m m a Ludwik 1976 Ceremonie kalendarzowe cyklu dorocznego rozprawa doktorska Ka­ tedra Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa (maszynopis) 1981 Słońce rodzi sie 13 grudnia, LSW, Warszawa T h o r n Alexander 1967 Megalithic sites in Britain and Brittany. Clarendon Press.Oxford. 1971 Megalithic lunar observalories,Umvershy Press, Oxford. �214 ARNOLD LEBEUF, MARIUSZ S. ZIÓŁKOWSKI. ROBERT M. SADOWSKI V a n G c n n e p Arnold: 1946-1988 Manuel de folklore frangais coniemporain, Paris 1 Z i ó ł k o w s k i Mariusz: 1989 El calendario metropolitano Inca, in: Time and calendars in the Inca Empire, M.S.Ziółkowski et R.M.Sadowski (ed.), B.A.R. International Series 479, Oxford, pp.129 -166. ANEKS 1 Fragmenty wywiadu przeprowadzonego ze Stefanem Kostrzanowskim, za­ mieszkałym do 1975 r. w Skordiowie, gmina Dorohusk, woj. chełmskie i wy­ mienionym w pracach dr hab. Ludwika Stommy (Stomma 1976,1981) jako główny informator w kwestii tzw "obserwatorium ze Skordiowa". Wywiad zarejestrowany w całości na taśmie magnetofonowej, kopie nagrania zdeponowane w Zakładzie Antropologii Historycznej Instytutu Archeologii U W (sygnatura 1/2-67) oraz Katedrze Etnologii i Antropologu Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego (sygnatura M-22). Osoby uczestniczące w wywiadzie: S - Stefan Koslrziínowski, syn Wojciecha, ur. 25 XII 1909 w Skordiowie. M - Mieczysław Kostrzanowski, syn Stefana, ur. 27 VIII 1952 w Skordiowie. G - Grażyna Kostrzanowska z domu Denis, żona Mieczysława, ur. 20 X 1955 w Ostrówki, gm. Dorohusk, woj. chełmskie. A - Autorzy wywiadu. Mariusz Ziółkowski i Arnold Lebeuf, pracownicy naukowi Zakładu Antropologii Historycznej 1Л UW. Miejsce: dom p. Kostrzanowskich, Hieniczki 7, gmina Nowogard, woj. szczecińskie, czas: 21 czerwca 1991. Tekst spisany z taśmy, bez poprawek stylistycznych, skróty zaznaczone sa ( ). Całość nagrania liczy około półtorej godziny. (Transktypcja z taśmy: Anna Dąbrowska). (....) A - Zaraz Panu wyjaśnię dlaczego my tak Pana przepytujemy i dlaczego tak nas ciekawi ta kuchnia. S - O właśnie, komu na tym zależy ? A - To jest do pracy naukowej, którą robimy porównawczo. Zaraz Panu prze­ czytam fragment z pracy i wyjaśnię Panu. dlaczego lak bardzo nam zależy na informacji, gdzie była ta kuchnia i gdzie byly do niej okna (...) Czyli kuchnia byla w rogu południowo-wschodnim. A okna do tej kuchni byly tylko od strony południowej czy byly dwa od południa i od wschodu ? S - Na wschód i południe. A - A zabudowania byly tyłko od strony północnej czy jeszcze od południa? S - I od południa. Tu jest podwórze, od lego rogu tutaj byla stodola(...) A - Czyli zasłaniała całą część od południa (...) A z tej strony strony był zarośnięty rów (...) Ten rów byl był taki sam czy mniejszy (A pokazują zdjęcia wykonane w Skordiowie w marcu 1991) ? S - Rów był duży (...) jakieś trzy, cztery metry. A - Ależ Pan znakomicie pamięta, myśmy nawet mierzyli taśmą... S - I głębokości jakieś dwa metry... (...) A - To jest właśnie la książka, o której Państwu mówiłem. Chodzi o wyzna­ czanie pór roku przez obserwowanie Słońca za pomocą wbitych patyków, które się ogląda z danego miejsca. Jak Słońce zaczyna wschodzić za jakimś 1 j j | �13 GRUDNIA CZYLI RZECZ O SŁOŃCU, SKORDIOWIE I LUDWIKU STOMMIE 215 patykiem, to się wie, że jest jakieś święto. Tak to przynajmniej pisze dr Stomma i może dalej: „W Chełmskiem posiłkowano się często palikami (...) do obserwacji wschodu i zachodu Słońca." I dalej jest podane (cytat z doktoratu, Stomma 1976:136-137) S - Ja o tych palikach, to ja nic nie pamiętam i takich palików to ja nic spotykałem. Czy to chodzi o miedzę? A - Ale na pewno? Bo tu jest nawet taki opis, że jeden z tych palików nazywał się noworoczny, drugi wiesienny, a trzeci jurski. Coś Państwo wiedzą 0 tym? G - My to nie (...) Może to było dawno. S - To jeszcze może przed moją pamięcią. Л - Ale czy nie zostało coś z tego? Nie wiemy, skąd ten opis jest. Bo tu jest podane Pańskie nazwisko. S - Ja pierwsze słyszę. Ale cokolwiek w mojej wiadomości jest, toja takie coś pod taką to nazwą, to ja o tym nie słyszałem(...) Juzem tyle lat przeżył 1 ojciec też przeżył 86 lat, ale o takich rzeczach nie opowiadał. Ja o tych palikach - wcale nie rozumiem - pierwsze słyszę. (...) S - O takich rzeczach to ja pierwsze słyszę (...) Żadnych palów nie było (...) Skąd oni znaleźli takie coś, chyba gdzieś z planu (...) A - Z tej mapy? Ależ nic, oni tu pisza., że właśnie Pan im powiedział (...) Zaraz przeczytam Panu fragment z książki (...) Tu jest o Panu mowa dalej, o panu Kostrzanowskim:"Szczęścic uśmiechnęło się w Skordiowie, wiosce nad bagnistą rzeczką Udal. Mieszkający na skraju tej wsi gospodarz" - chodzi 0 Pana - "potrafił nie tylko poprawnie zreferować zasady obserwacji wschodów i zachodów, lecz odszukał wśród wybujałego zielska cztery wbite" - tutaj cytuje Pana, że Pan to powiedział - "...'jeszcze przed wojną' paliki. Trzy służące niegdyś do obserwacji z okna sypialni - wschodów, a jeden z okna kuchni - zachodów Słońca. Paliki ułatwiające obserwację azymutów wschodu Słońca są wbite najednej prostej linii, prostopadłej do osi...". I dalej opisuje w jakiej odległości stały te paliki; jeden w odległości 46 metrów, drugi 14 i podaje odległości i wreszcie pisze: "jak się patrzyło z lewej strony okna sypialni, kijek A wskazywał miejsce zetknięcia siębrzegu tarczy wschodzącego Słońca między 28 grudnia a 2 stycznia, palik В od 24 do 26 marca, natomiast ostatni, trzeci palik od 23 do 25 kwietnia 1 nazywano je: ten pierwszy noworoczny, drugi wiesienny, a trzeci jurski". S - Ja pierwszy raz takie coś słyszę. Może tam kto inny tłumaczył (...)? A - Tu jest napisane, że to Pan. S - Że ja to opowiadałem? A - Stefan Kostrzanowski. S - Tam innych Kostrzanowskich nie było. A - Na pewno nie było? S - No, ojciec... A - "Szczególną uwagę chcieliśmy poświęcić kalendarzowi S. Kostrzano­ wskiego, z którego zostały jeszcze 4, przed wojną wbite paliki...". I tutaj dalej opis, który już czytałem. S - Ale nie wiem, w którym miejscu. A - Czyli Pan nie pamięta lego? S - Ja takie coś to dopiero pierwsze słyszę o tych palikach. No, pale byli... A - Ale te graniczne. S - Te graniczne tylko. Ale co chodzi jako wskaźne północ, południe, czy wschód, czy zachód, toja o tym nie pamiętam. �216 ARNOLD LEBEUF, MARIUSZ S. ZIÓŁKOWSKI. ROBERT M. SADOWSKI Л - Л panowie też nic nie wiedzą? Bo specjalnie byliśmy w Skordiowie dwa razy. S - Ja też ciekawie to słucham (...). A - A Pan nigdy nie miał tej książki w ręku? Nigdy Panu Stomma tej książki nie przysłał, którą wydał... S - Nie. A - 1 to był główny powód naszej wizyty u Państwa (...) W każdym razie Pan pamięta te badania? Chodzili... S - Tak. Wiem, że chodzili i coś spisywali. Ale co oni spisywali, to ja tego się ich nie pytałem i oni mi nic nie powiedzieli. (...) ii � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/34d01a74d20a0bd5cc98f6e1f226435d.pdf 6d7030461b02d1c6157ceaa8c8fa91e1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1399 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1293 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.1, s.217-236 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ETNOGRAFIA POLSKA", I X X X V ; 1991 z. 1 PL ISSN 0071-1861 K R O N I K A Przetrwanie etniczne W 1968 r. Norman Lewis opublikował w „Sunday Times" artykuł zatytuło­ wany „Genocidě in Brazil" (Ludobójstwo w Brazylii) traktujący o losie Indian. Jego treść żywo poruszyła opinię publiczną, co zmusiło parlament brazylijski do wprowadzenia ustawodawczych ograniczeń w dowolnym dotąd traktowaniu praw ludności indiańskiej przez pozostałych obywateli kraju oraz przez przed­ siębiorstwa eksploatujące bogactwa naturalne na terenach zamieszkałych przez pierwotnych autochtonów (zakładając, że autochtonami są również pozostali Brazyliczycy). Wywołał on też szerokie społeczne zainteresowanie losem lud­ ności tubylczej w ogóle, które przybrało formy zorganizowane polegające na systematycznym śledzeniu sytuacji ludów plemiennych i publicznym reagowa­ niu na gwałcenie ich prawa do istnienia. Zadania tego podjęło się założone w 1969 r. przez R. Hanbury-Tenisona stowarzyszenie International Survival (pozostaje on nadal jego przewodniczącym). Jest to międzynarodowy ruch na rzecz ochrony praw ludów plemiennych zagrożonych wyginięciem. Powstał on początkowo w Wielkiej Brytanii, obec­ nie zaś istnieją jego sekcje narodowe we Francji, Hiszpanii i USA oraz grupy lokalne w ponad 60 innych krajach. Rodowód jego tkwi w uczuleniu światlejszych umysłów na różnorodne przejawy lekceważenia praw wszelkiego rodzaju mniejszości, tak charakterystycznemu dla drugiej połowy naszego stulecia. Podczas badań terenowych etnografowie stykają się wielokrotnie z przejawami nie tylko lekceważenia praw małych grup etnicznych, lecz także ich gwałcenia a nawet celowego niszczenia takich grup. Świadomość etnografa nastawionego dawniej na dokumentowanie ginących faktów kulturowych wzbogaciła się o odruch protestu przeciwko bezmyślnej, choć nie zawsze zamierzonej, dzia­ łalności społeczeństw z kategorii cywilizowanych na szkodę tych, które do owej kategorii nie należą. Ukuty został termin etnobójstwo (por. artykuł A. Posern-Zielinskiego „Etnocyd" w Słowniku pojęć etnologicznych pod red. Z. Staszczak, 1987). W Ruchu Przetrwania Etnicznego uczestniczą etnolodzy, dziennikarze, in­ telektualiści, prawnicy a nawet politycy odczuwający moralną odpowiedzial­ ność za los kultur stojących na straconej pozycji w bezpośrednim zdarzeniu z agrsywną cywilizacją techniczną. Postawa ta więc nie ma nic wspólnego z ro­ mantyczną spuścizną ludomańską. Intencją ruchu nie jest tworzenie rezerwa­ tów ani zachowywanie na siłę wartości kulturowych, których nosiciele adaptują się do życia w otaczającym makrospołeczeństwie. Jego celem jest niesienie po- i �218 KRONIKA mocy ludziom asymilowanym pod przymusem zewnętrznym, którzy tego przy­ musu nie akceptują i pragną sami decydować o swoim losie. Są to ludy godzące się na konsekwencje akul turacj i, ale w trybie i tempie, które są dla nich do przy­ jęcia. Skrajne sytuacje dotyczą fizycznego wyniszczania plemion, których ist­ nienie przeszkadza interesom grup ulokowanych w społeczeństwie dominują­ cym. Smutnych przykładów dostarcza sytuacja ludów Ameryki Południowej i niestety wielu innych obszarów. Ruch Przetrwania Etnicznego nie ogranicza się do współczucia, lecz próbu­ je organizować protesty publiczne przeciwko takim działaniom, wywierać na­ cisk na władze polityczne i administracyjne by te realizowały swoją odpowie­ dzialność za losy wszystkich obywateli, także tych o słabej pozycji przetargo­ wej. Dzięki zdecydowanej, choć wyważonej postawie i zawodowej kompeten­ cji swych członków ruch International Survival uzyskał status organizacji kon­ sultacyjnej w ONZ. Ruch udziela pomocy prawnej małym grupom etnicznym, które chcą zachować prawo do życia według swoich zasad, czyli prawo do samookreślenia. Dąży do tego, by ich interesy były właściwie reprezentowane tam gdzie podejmuje sie decvzie dotyczące ich przyszłości Wychodząc z zało­ żenia że czynnikiem określającym los owych ludów jest gospodarka, ruch dąży do zapewnienia im tytułu własności do ziemi i innych naturalnych źródeł utrzy­ mania Stad wvnikaia m in orotestv i petvcie przeciwko rucowaniu z terenów zamieszkania Ostatnim teso przykładem a pierwszym w którym uczestniczy­ li polscy etnolodzy (choć byli leż tacv którzy odmówili udziału) była petycja w snrawie nlemion Sarawaku usuwanych z zajmowanych terenów coraz aerervwnieTnr7ez fi mv nrow.dzace eksnloatacie lasów Protesty nie dotyczą samei cLwSrTnod^ bv nrzed ich rozpoczęciem orze ™ X i ć n ^ s I T ™ usTwowe^ałTtS nrzemv że nit wystarcza samo S u s l a w l c z n a kontrola społe- Brazylia zresztą często zmienia przepisy prawne albo interpretuje je na nie­ korzyść rodzimej ludności. Ilustruje to sprawa tamy na rzece Xingu w Amazonii projektowanej za fundusze Banku Światowego. Miała ona zalać tereny zamie­ szkane przez ok. 1500 Indian Kayapo. Gdy w 1988 r. dwu ich przedstawicieli w towarzystwie etnologa udało się do siedziby Banku Światowego w Waszyng­ tonie by przekazać swe zaniepokojenie, po powrocie stanęli oni przed sądem oskarżeni z artykułu o szkalowanie dobrego imienia kraju przez cudzoziem­ ców. Kilku działaczy indiańskich walczących o pokój ekonomiczny na swoim terenie zostało zamordowanych, m. in. w aresztach policyjnych. Swoboda, z ja­ ką odmawia się im praw obywatelskich i traktuje jak obcych ludzi idzie w parzę z niedotrzymywaniem zobowiązań ustawowych. Przykładem szczególnie rażącym są Indianie Yanomami z północnej Bra­ zylii liczący niemal 10 tysięcy osób i zajmujący znaczne obszary dżungli przy granicy z Wenezuelą. Presja międzynarodowa, w tym również Ruchu Przetrwa­ nia Etnicznego, zmusiła rząd Brazylii do odstąpienia od planów podziału ich terytorium na izolowane rezerwaty. Plany te powstały tylko po to, by większość �i KRONIKA j I I j j \ ] • ; j I I • \ \ ] ' ' ' • • 1 219 ziem poddać eksploatacji przemysłowej. W 1979 r. wprowadzono zakaz inwazji tego obszaru przez ludzi z zewnątrz i przyjęto zobowiązanie utworzenia „parku indiańskiego" - autonomicznego i całościowego terenu użytkowanego przez Yanomami. Przed kilku laty jednak odkryto tam złoto i obecnie już ok. 50 tysięcy poszukiwaczy wypiera Indian, szerząc wśród nich choroby a nierzadko wystrzeliwując całe ich grupy. Powstały osady górnicze, eksploatuje się drzewo, buduje drogi z perspektywą rozwoju hutnictwa. Rząd znów powrócił do projektów pozostawienia Indianom 19 małych i izolowanych od siebie re­ zerwatów obejmujących tylko 30% dotychczasowej ich ojczyzny. Ruch na rzecz Przetrwania Etnicznego na nowo mobilizuje opinię światową przeciw tym zamierzeniom, dzięki czemu m. in. Bank Światowy wstrzymał finansowanie pewnych przedsięwzięć w Amazonii. W akcji tej uczestniczy także miejscowy kościół katolicki, zwłaszcza duchowieństwo inspirowane przez teologię wyzwolenia. Natomiast destrukcyjną rolę, i to nie tylko w Brazylii, odgrywają kolonie misyjne małych ruchów religijnych powstałych zwłaszcza w USA. Fundamentalizm tych sekt i ich fanatyczna ewangelizacja prowadzą często do drastycznej rewolucji w stylu życia i wymierania grup tubylczych, którym sekty takie narzuciły swoją kuratelę. W 20 lat po swym słynnym artykule Norman Lewis opublikował książkę The missionaries poświęconą misyjnemu imperializmowi niektórych spośród 300 takich sekt działających w Ameryce Południowej, Azji i Oceanii. Ma ona znów szeroki odbiór, tym razem jednak Ruch Przetrwania Etnicznego nie zmienia zasadniczej koncentracji swojej uwagi na agresji ekonomicznej wobec małych etnosów i na obowiązku państwa do bronienia interesów wszystkich swych obywateli, zwłaszcza stanowiących mniejszość. W ciągu 20 lat działalności Ruch Przetrwania pomógł przewartościować założenia wielu projektów, których etniczna szkodliwość nie była brana pod uwagę przez polityków i ekonomistów. Nie było to łatwe gdyż wyjątkową siłę zachowują kontrargumenty o rzekomej szkodliwości politycznej wstrzymywania nieprzemyślanych i niehumanitarnych poczynań. Niemniej pragmatycy z Banku Światowego bardziej niż ich partnerzy w rządach zainteresowanych państw skłonni są uznawać racje etniczne. W rezultacie Bank zrezygnował ze wspierania kilku inwestycji, m. in. tam energetycznych w Amazonii i Indiach. W tych ostatnich zniszczeniu miały ulec podstawy egzystencji 60 tysięcy osób należących do kilku plemion w dolinie rzeki Indravatii. Ruch podejmuje i wspiera finansowo proeramv rozwojowe tvou społecznego w Wenezueli Afryce Południowej Australii Ekwadorze Br.zylii Onanizuje dwujęzyczne szkoły podtrzymuj' ć lokalne t'radvcie kulťrowe i ucząc poczucia bezpieczeń­ stwa w kontaktach ze światem zewnętrznym. Nie unika też działalności na poeraniczu filantronii nk nn wvkum'pnie 7 niewoli u nl-intitorów kiucyuku 100 Indian Andoke ÍKoliimhiVl iodvnvrh nn.nslntvrh L v žvciu nr^edstnwir.Vli ludu l i c h e e ™ , w J nn TI TJnllZZlTw^ SneHnlnv nrn rrnrn y m t r i dVnr/vwrnrenř, < h nnrmnlnom, zvři , i .IhworVenh, ich tZlť mościT u h urowej normalnemu zyc.u odtworzeniu tozsa- �220 KRONIKA Ruch Przetrwania Etnicznego zainicjował również kampanię, która nie­ oczekiwanie stała się bardzo popularną i w pewnym sensie pokazową. Jeden z londyńskich domów aukcyjnych wystawił w 1988 r. na sprzedaż makomakai czyli zmumifikowaną głowę maoryjskiego wojownika, tatuowaną i liczącą ponad 200 lat. Napłynęły protesty z nowozelandzkiej komisji praw człowieka i z całej Wielkiej Brytanii, w wyniku czego aukcję odwołano. Z etycznego pun­ ktu widzenia protesty były usprawiedliwione, lecz ich siła była niewspółmierna do jednostkowej przecież spawy. Ofiary z życia współczesnych nam ludzi w odległych dżunglach lub bezpośredniego zagrożenia egzystencji całych grup nie wvwoluia tak żvwei reakcii. Opinia traktuje ie prawie tak normalnie jak ofiary wojny; chociaż jest to wojna między kulturami. i ni :ili j| lili! ¡¡ i| I iii l ¡L lii ni I li Jedna głowa maoryjska skoncentrowała na sobie więcej dowodów współ­ czucia niż Mapucze będący ofiarami represji w Chile, meksykańscy Zapoteko­ wie wysiedlani z powodu zamieszkiwania terenów atrakcyjnych turystycznie, tubylcy kanadyjscy spychani przez bazy wojskowe, plemiona Indonezji podda­ ne masowym przesiedleniom albo ludy Filipin bombardowane przy okazji walk z partyzantką. Szerszym, chociaż koniunkturalnym zainteresowaniem obdarzo­ no los tubylców australijskich, którzy rocznicę 200-lecia Australii ogłosili ro­ kiem żałoby, był to jednak produkt uboczny intensywnej reklamy samej rocz­ nicy przez władze kraju. Z powodu takiej oziębłości społeczeństw cywilizowanych nie zdolnych do ciągłego skupiania uwagi na nieszczęściu calych'rzesz innych ludzi Ruch Przetrwania Etnicznego musi mobilizować opinię w skali świata, by jego stanowi­ sko miało odpowiednio liczne poparcie. Publikuje on w Paryżu „Ethics", w Londynie zaś ..Survival International News", regularnie ukazujące się pisma podejmujące problematykę przetrwania. Przekazuje on też zainteresowanym biuletyny szybkiej akcji informujące o wydarzeniach wymagających podjęcia działania i zachęca do pisania petycji pod adresem odpowiednich władz lub osób. W szczególnie ważnych sprawach inicjuje centralną akcję protestacyjną, jak to ostatnio miało miejsce w przypadku masowej wyprzedaży terenów plemiennych Sarawaku kompaniom przemysłowo-handlowym. Najczęściej protesty nie przynoszą bezpośrednich skutków. Tworzą jednak atmosferę, w której coraz trudniej o otwarty gwałt na ludziach o odmiennej kulturze, w której pogarda dla odmienności zaczyna być moralnie osądzana. Tworzą też pewną nową wartość o znaczeniu ogólnym, mianowicie przekonanie, że losy np. Dajaków lub Yanomami są lub mogą być przedmio cm troski całego świata, że sami Dający i Yanomami muszą być traktowani jako obywa­ tele swych państw, lecz także są obywatelami świata. Jeśli ludzkość będzie mia­ ła mniej zaścianków, mniej wówczas będzie tolerancji dla samowoli i gwałtów. Najcenniejszym rezultatem działalności Ruchu Przetrwania jest wszakże tworzenie postawy obronnej samych zainteresowanych i wspieranie ich poczucia własnej wartości, jak też przekonanie, że powinni oni walczyć o swoje prawa. Izolowane plemiona, których polityka ograniczała się dawniej do kontaktów z sąsiadami wychodzą obecnie na arenę międzynarodową. Powstały takie organizacje jak Unia Ludów Indiańskich czy Związek Amazoński, które pro- j \ j i j ! | \ i j i ' ' ! , ; �KRONIKA 221 wadzą dyplomację, uczestniczą w działalności agend ONZ, ich działacze otrzy­ mują prestiżowe nagrody rangi światowej. Po powrocie do kraju giną często skrytobójczo ale fakty te nic są już przemilczane. Szczególnie odpowiednim forum dyplomatycznym jest podkomisja Obrony Mniejszości Etnicznych przed Dyskryminacją istniejąca przy ONZ, o działalności której w Polsce mało wia­ domo. Stanowisko zajmowane przez Polskę w tej podkomisji również nie jest znane publicznie, ani w profesjonlnym kręgu etnologów. Wiadomo, żc ONZ ogłosiła Światową Dekadę Rozwoju Kulturalnego, w programie której los małych etnosów zajmuje szczególne miejsce. Właśnie w ramach owej Dekady odbył się w 1988 r. W Filipinach Międzynarodowy Fe­ stiwal Kultur Tubylczych i Tradycyjnych, w którym uczestniczyli wysłannicy takich kultur z 20 krajów. Prócz folklorystycznego charakteru przewidywał on imprezy edukacyjne i dyskusje na temat polityki etnicznej. Zakończył się on przyjęciem tzw. deklaracji manilskiej, która m. in. głosi: „Narody Zjednoczone winny przyznać wszystkim wspólnotom etnicznym i tubylczym prawo do uz­ nawania ich członków za pełnoprawnych obywateli swych państw, prawo do zwrotu skonfiskowanych ziem ich przodków, podtrzymywania i ochrony ich kultury oraz tradycji przede wszystkiem, oraz stworzyć forum ludów plemien­ nych celem uczestniczenia w podejmowaniu decyzji dotyczących ich kultury i życia". Przebudzenie świadomości ludy le w niemałym stopniu zawdzięczają dzia­ łaniom Ruchu Przetrwania Etnicznego. Dowodzi to, żc u podstaw idei leży ide­ alistyczne, co nic znaczy nierealne, założenie, żc świat współczesny może rzą­ dzić się humanitarnymi prawami. Ruch występuje przeciwko powtarzaniu me­ tod powszechnych w przeszłości - masowym mordom, zawłaszczeniu cudzych terenów, spychaniu na obszary marginalne, wymuszonej asymilacji. Etnogene­ za większości ludów świata zawiera takie przypadki w postaci czynnej lub też w formie poddania się gwałtowi. Miejmy odwagę zapytać samych siebie czy będziemy akceptowali kontynuację tych metod również współcześnie. Pytanie to nic jest odosobnione. Liczne autorytety moralne dają na nie od­ powiedź jednoznaczną. W posłaniu z okazji Światowego Dnia Pokoju obcho­ dzonego przez Watykan Jan Paweł II powiedział ł stycznia 1989 г., że prawa mniejszości wynikają z godności jednostki ludzkiej i rozciągają się na zbioro­ wości w jakich ona fukcjonujc, oraz zc wspólnoty rodzaju ludzkiego. „Pewne ludy - kontynuował - zwłaszcza określone jako tubylcze, zawsze utrzymywały szczególny związek zc swoim terytorium, związek stanowiący o tożsamości grupowej wynikającej z plemienności tradycji społecznych i religijnych. Gdy ludy tc pozbawione zostają swej ziemi tracą podstawowy składnik swego spo­ sobu życia i narażone zostają na ryzyko wymarcia". Filozofia ruchu otrzymała ostatnio silne wsparcie wywodzące sięspoza jego kręgu, lecz motywowane podobnie silną postawą moralną. Myślę tu o przebu­ dzeniu radzieckiej opinii publicznej w kwestii losu małych narodów Syberii, zwłaszcza północnej. Ich środowisko i samo istnienie zostały poważnie zagro­ żone przez agresję ekologiczną przemysłów wydobywczych, bezmyślne dzia­ łania transportowców a częściowo dawniejsze doświadczenia jądrowe. Głosy �222 KRONIKA ' protestu wywodzą się z grona intelektualistów pochodzenia rosyjskiego oraz autochtonicznie syberyjskiego, etnolodzy nie biorą w nim na razie udziału. Wydaje się, że polscy etnolodzy są wystarczająco otwarci, by wzbudzić w sobie czynne zatroskanie sprawami, o które walczy Ruch Przetrwania Etnicznego. Przemawiają za tym względy ogólne i partykularne. Pamiętajmy bowiem o znanym prawie etnologicznym - zasadzie wzajemności. Jak powiedział trafnie dr Jackowski: gdyby świat częściej słyszał nasz głos w sprawach powszechnych, byłby bardziej skłonny wypowiadać się z większą determinacją na temat gwałtów czy etycznie wątpliwych wydarzeń w historii naszych włas­ nych stosunków etnicznych, a być może i w generalnych kwestiach naszego bytu narodowego. Sądzę, że Komitet Nauk Etnologicznych mógłby już obecnie powołać lo­ kalną grupę Przetrwania Etnicznego. Problem dotyczy nie tylko 200 milionów członków małych grup plemiennych czy też zachowania kolorowej palety róż­ norodnych kultur. Dotyczy on zastosowania - w specyficznej dla etnologów dziedzinie - zasad samookreślenia, wolności od eksploatacji i dyskryminacji, oraz przyjęcia niezależnej postawy w ocenianiu konfliktowych interesów etnicznych. Jest to zatem problem godności profesjonalnej, czyli pojęcia, którym dotąd nie mieliśmy czasu zajmować się poważniej . 1 Slcmoj Szynkicwicz ] ¡ \ ] j i 1 j ] j j 1 Osoby zainteresowane działalnością ruchu International Survival mogą kontaktować siez mgr Dagnoslawem Demskim, 1HKM PAN. ul. Świerczewskiego 105, Warszawa ¡Red.]. 750-lecie „Tajnej historii Mongołów" i triumfalny powrót Czyngis-chana. Przez dziesiątki lat władze Mongolii, wspierane przez gorliwych urzędni­ ków i - niestety - także posłusznych uczonych, próbowały wymazać imię Czyn­ gis-chana, twórcy potężnego imperium, z ludzkich serc i pamięci. Dawny wódz -jak powiadają wierzenia: zrodzony z woli Nieba i zesłany na ziemię, by ocalić ludzkość, został wykreślony z oficjalnej historii i skazany na zapomnienie. Tych, którzy upominali się o przywrócenie Czyngis-chanowi należnego mu miejsca w dziejach Mongolii karano, zarzucano im nacjonalizm i antysowietyzm, wykluczano z partii, zmuszano do emigracji . W tych warunkach prawdziwym aktem odwagi było wystawienie okazałego, pomnika w miejscowości Gurvan Nuur, w ajmaku chentejskim, tam gdzie przed 800 laty Czyngis-chan przyszedł na świat. Był rok 1962. Lokalne władze, zaskoczone tym dowodem samowoli ludności, nakazały zniszczenie kamien­ nego obelisku z portretem Wielkiego Mongoła. Wieczne Błękitne Niebo czu­ wało jednak nad swym synem. Pomnik trwa do dziś, a niedawno w tym samym ajmaku stanął kolejny głaz z napisem głoszącym, że na tej ziemi właśnie urodził 1 i «L. �KRONIKA 223 się Czyngis-chan. Obydwa monumenty pokazywane są teraz z dumą turystom, także coraz liczniejszym grupom zagranicznych przybyszów. Powracający w pełni chwały bohater spogląda dziś na swój lud z licznych plakatów, okładek książek i prezentowanych na wystawach portretów. Czyn­ gis-chan jest obecny w spektaklach teatralnych i dziełach operowych, w reper­ tuarze baletu i filmu. Poświęcane mu są utwory literackie i muzyczne, wielkie koncerty na chór i orkiestrę, wiersze i pieśni. Przedstawienia ukazujące geniusz tej postaci, przypominające jej legendę i podnoszące Czyngiza do rangi bóstwa, przyjmowane są entuzjastycznie zarówno przez bywalców stołecznych przy­ bytków sztuki, jak i przez mieszkających na prowincji pasterzy, uczestniczą­ cych w spektaklach prezentowanych przez amatorskie zespoły. Te z pozoru mało znaczące fakty świadczą jednak o ogromnych przemia­ nach dokonujących się we współczesnej nam Mongolii. Cechą tych przeobrażeń jest m. in. zmiana stosunku Mongołów do własnych tradycji narodowych, nowe spojrzenie na historię i kulturę mongolską połączone z próbą przywrócenia bla­ sku wartościom, które przez lata chciano zniszczyć i zastąpić tworami tzw. kul­ tury socjalistycznej. Dziś w dawnych i nowo otwartych muzeach coraz liczniej prezentowane są zabytki dokumentujące kulturę mongolską i jej bogate tradycje. Władze przy­ wracają też oficjalną rangę świętom, z którymi walczono widząc w nich relikty feudalnej przeszłości i zacofania, przejawy kultury pasterskiej, uznanej za ha­ mulec postępu. Swoisty proces rehabilitacji przeżywa religia Jamajska, oskar­ żana do niedawna o szerzenie zabobonów i otumanienie ludzi. Religii tej przy­ wraca się należne jej miejsce w intelektualnym rozwoju Mongołów, docenia jej wkład w kształtowaniu kultury mongolskiej od X V I w.^. Od 1970 r. działa w Ułan Bator Instytut Buddyzmu, w którym kształcą się przyszli lamowie z Mongolii i ZSRR (Buriacja). Dopiero teraz jednak działalność Instytutu uzy­ skała niejako oficjalną i powszechną akceptację. Wzrasta też zainteresowanie ludności moncolskiei lamaizmem i udziałem w oraktvkach reli<ninvch Znika obawa że przekroczenie prorów Gandanu - jedynej czynnej świątyni na obsza­ rze stolicy - może być poczytane za karygodny postępek. Na ulicach, w witrynach księgarskich, na okładkach czasopism, coraz czę­ ściej można zobaczyć napisy w języku staromongolskim. W latach czterdzies­ tych naszego stulecia obowiązujące przez wieki w Mongolii pismo ujgurskie zastąpiono zmodyfikowaną cyrylicą. Teraz powraca się do niego przede wszy­ stkim poprzez publikacje i naukę w szkołach. Niebawem zaś alfabet, którego nie udało się wyrugować mimo upływu lat, stanie się znów powszechnie obo­ wiązującym pismem Mongołów. Niemały udział w dokonujących się przemianach ma działające od marca 1990 r. Forum, które nosi nazwę „Ognisko Czyngis-chana". Celem tego stowa­ rzyszenia, powstałego z inicjatywy około stuosobowej grupy intelektualistów, jest przede wszystkim odrodzenie najcenniejszych tradycji kultury mongolskiej (w tym także religii) oraz ich propagowanie w kraju i na świecie. Głównym zadaniem jest także odkłamanie historii i przekazanie jej prawdziwego obrazu przyszłym pokoleniom. Planuje się stworzenie Muzeum Czyngis-chana ukazu- �IT 224 fi łi!" I ifí: > "¡I ¿ l! KRONIKA jąccgo również kulturę jego czasów. Nazwa stowarzyszenia ma znaczenie sym­ boliczne. „Ognisko Czyngis-chana" jest bowiem symbolem zjednoczenia Mongołów. Forum pragnie złączyć wszystkich ludzi pochodzenia mongolskiego mieszkających w MRL i poza jej granicami. Działacze Forum wierzą, że imię Czyngis-chana może pomóc w odradzaniu się narodowej tożsamości Mongo­ łów i wskrzeszeniu gasnącej, zwłaszcza w młodym pokoleniu, dumy z przyna­ leżności do tej właśnie grupy ludów świata . Miejmy nadzieję, że owym w pełni zrozumiałym dążeniom nie będą towa­ rzyszyły tak powszechne dziś w świecie przejawy narodowej megalomanii, na­ cjonalizmu, braku tolerancji, że nie staniemy sięświadkami wybuchu kolejnych konfliktów, które nie są, niestety, obce i Mongolii. Z coraz większą mocą ujaw­ niają się bowiem antagonizmy mongolsko-kazachskie (muzułmanie) i waśnie między Chałchasami a mniejszościami etnicznymi zaliczanymi do tzw. Ojratów (Mongołów zachodnich). Jawnie manifestowana jest wrogość wobec Ro­ sjan. Negatywny jest też niestety na ogół wizerunek Polaka, Mongolia odwraca się od swych tradycyjnych partnerów handlowych, politycznych i kulturalnych. Z nieukrywaną nadzieją patrzy natomiast na Japonię, kraje Europy Zachodniej, USA. Znika też wrogość w stosunkach z Chinami, na terytorium których, notabene, mieszka więcej Mongołów niż w obecnych gra­ nicach MRL. Coraz częściej można spotkać w Mongolii Japończyków. Ich prężny kapitał ma ogromne znaczenie a zarazem pole do popisu na pustym ryn­ ku mongolskim. Rozwija się także współpraca kulturalna i naukowo-technicz­ na. Wielki rozgłos nadano też w obu krajach pracom mongolsko-japońskiej eks­ pedycji etnograficzno-archeologiczncj poszukującej miejsca pochówku Czyn­ gis-chana (jest ono do dziś owiane mgłą tajemnicy). Doskonale układa się współpraca Mongolii z UNESCO. Z funduszu tej orga­ nizacji płyną ogromne sumy przeznaczone na ratowanie zabytków kultury (m. in. architektury sakralnej) oraz organizację prestiżowych kongresów i konferencji na­ ukowych o zasięgu międzynarodowym. UNESCO miało m. in. ogromny udział w organizacji V światowego Kongresu Mongolistów w 1987 r. Patronuje leż Mię­ dzynarodowemu Stowarzyszeniu Mongolistów . Przyczyniło się również do zor­ ganizowania 1 Letniej Szkoły Młodych Mongolistów w sierpniu 1989 r. 3 4 |i; # ¡I W Jednym z przedsięwzięć - mających nie tylko prestiżowe i naukowe, lecz także symboliczne znaczenie, zwłaszcza w czasie gwałtownych przemian, obejmujących m. in. stosunek Mongołów do własnego dziedzictwa kulturowego - była międzynarodowa konferencja zorganizowana w dniach 14-16 sierpnia 1990 r. w Ułan Bator, z okazji 750-lccia Tajnej historii Mongołów. Ta bezcenna Kronika, napisana prawdopodobnie w okresie od 1228 do 1240 г., ukazuje na poły mityczną, na poły rzeczywistą genealogię Czyngis-chana i niezwykle interesujące dzieje jego życia (ostatnie rozdziały poświęcone są natomiast następcy Czyngis-chana - Ógedejowi). Tajna historia jest źródłem, z którego czerpią badacze reprezentujący różne dziedziny nauki. I - jak można wnioskować chociażby na podstawie referatów wygłoszonych podczas wspo­ mnianej Konferencji - źródło to wciąż bije obficie. Trwają jeszcze np. spory o czas powstania Kroniki, nie rozstrzygnięto też, kim był autor dzieła. Nic wia- �• KRONIKA 225 domo również, jak wyglądała pierwotnie oryginalna wersja Kroniki. Podstawą do badań i przekładów jest wersja pochodząca z połowy X I V w., oddająca dźwięki języka mongolskiego znakami pisma chińskiego,. Wokół każdego tłu­ maczenia na języki obce toczą się'dyskusje wskazujące, iż żaden z tłumaczy nie zbliżył się do stanu doskonałości. Proponowane są rozmaite, niejednokrot­ nie krańcowo odmienne interpretacje poszczególnych słów, wersów, paragra­ fów. Z okazji Konferencji i - rzecz jasna - 750-lecia Kroniki badacze mongol­ scy przygotowali kolejne wydanie Tajnej historii, tym razem w języku używa­ nym współcześnie i w staromongolskim (być może tak właśnie wyglądał ory­ ginał...). Można się jednak spodziewać, że i ten najnowszy (biorąc pod uwagę rok wydania) tekst nie zadowoli mongolistów. Problemy językoznawcze, trudności przekładu, różnorodność interpretacji itp. były jednym z podstawowych zagadnień dyskutowanych podczas Konfe­ rencji. Mówiono też np. o cechach języka Kroniki, jego strukturze, związkach z językami ludów sąsiednich, o imionach własnych, sposobach określania barw, roślin itp. Niektórzy wskazywali na obecność motywów epickich i fol­ klorystycznych. Nieco uwagi poświęcono charakterystyce głównych postaci, m. in. kobiecych, przede wszytskim jednak Czyngis-chanowi. Tajna historia jest nie tylko jednym z podstawowych źródeł do badania dziejów Mongolii. Dostarcza też bezcennych danych o strukturze plemiennej i etnicznej państwa mongolskiego, etnogenezie, stosunkach społecznych i są­ siedzkich, podstawach gospodarki, prawa, taktyki wojskowej. Znajdują się w niej także interesujące informacje o obrzędach, wierzeniach, sposobie widze­ nia świata, symbolice, astrologii, wróżbiarstwie, tzw. kulturze materialnej. Nie było chyba dziedziny życia Mongołów, o której by nie wspomiano w refera­ tach, powołując się na Tajną historię... I choć badania nad Nią mają długie tra­ dycje nic nie wskazuje na to by zostały rychło zakończone Znamienny wy­ daje się też np. fakt (świadczący o wciąż, jeszcze znacznych możliwościach wy­ korzystania Kroniki dla aktualnych badań) że aż czterech uczestników Konfe­ rencji powołało sie w referatach na ten sam paragraf Tainei historii posłueuiac się zawartymi w nim informacjami dla zupełnie innych celów badawczych Jest to paragraf 57 w którym mówi sie że Mongołowie Taiczi'uci zeromadzili sie nadOnonem by wybrać nowego chana a obrawszy nim Kutułe tańczyli wokół rozłożystvch'drzew rosnących w lesie zwanym Korkonak Dżubur S Szvnkie wieżowi oarmnf ten nosłużył m in do rozważań nad problemem' kim byli Taicyi'uci C h S ^ łów do d 5 stroni níírrUdnknn n^H^wS w ^ n , T n ^ W Konferencji uczestniczyło ok. 150 osób; 86 przybyło z zagranicy (w tym 13-osobowa grupa Mongołów z Chin). Prace toczyły się w 3 sekcjach: „Języka i literatury", „Historii i filozofii" oraz „Kultury duchowej". Niestety, układ pro­ gramu nie został do końca przemyślany. Wystąpienia na podobny temat znala­ zły się bowiem w różnych zespołach, a treść niektórych referatów z kolei nie odpowiadała tematyce sekcji. �г 226 KRONIKA Wróćmy jednak do przytoczonych przeze mnie liczb. Są one - jak sądzę - znaczące. Chciałabym przede wszystkim zwrócić uwagę na dość pokaźny udział Mongołów z Chin, reprezentujących ważniejsze ośrodki naukowo-ba­ dawcze znajdujące się na terenie tzw. Mongolii Wewnętrznej. Jest on rezultatem rozwijającej się dopiero od kilku lat współpracy między naukowcami mongol­ skimi, mieszkającymi wprawdzie w różnych państwach, lecz należącymi do tego samego narodu i równie zainteresowanymi badaniami jego kultury. Domi­ nacja Mongołów wśród uczestników międzynarodowej konferencji wskazuje natomiast nie tylko na to, iż przedmiot spotkania był im szczególnie bliski, lecz - moim zdaniem - świadczy o przełamywaniu pewnych barier i kompleksów oraz pragnieniu demonstrowania własnych osiągnięć na równi z innymi bada­ czami, niekiedy zajmującymi wierzchołek światowej mongolistyki. ; ;•• 1 P I f V I,; I ¡:; ¡: L f ;: Należy dodać, że organizatorzy Konferencji (Akademia Nauk MRL, Między­ narodowe Stowarzyszenie Mongolistów, UNESCO oraz rząd mongolski) nie szczędzili wysiłków, by nadać jej odpowiednią oprawę i rozmach. Uczestnikom stworzono więc nie tylko okazję do zapoznania się z rezultatami najnowszych ba¬ dań naukowych (reprezentowanych zarówno w postaci referatów, jak też publikacji, które można było obejrzeć na wystawach i kupić na kiermaszach), umożliwiono im również udział w najważniejszych wydarzeniach kulturalnych stolicy. Roz­ maite programy kulturalne, które mogliśmy obejrzeć, połączone były postacią wielkiego bohatera Mongołów - Czyngis-chana ich twórcy zaś czerpali inspiracje z bogatych kart TaineihLrii Gości zawieziono ponadto do ajmaku chentejskieeo odzie na własne oczy modi zobaczyć stojące tam pomniki upamiętniające rocznice urodzin Czyneis chana Atrakcja wycieczki miał być także naadam - wyścigi koni zapasy i zawody łucznicze który - jak nakazuje tradycja - organizują Mongołowie m i n dh uczczeni-, wrżnych wydtrzeń podkreślenia momentów historveznego przełomu Niestety' z nie wyiasnionvch do końca przyczyn nie do¬ szło do udzitłu zagranicznych mongolistów Nie wiem, czy może być w Mongolii piękniejsze miejsce od tego, w którym w 1162 r. przyszedł na świat Tcmudżyn, znany później pod imieniem Czyngischana. Narodzinom dziecka towarzyszyły liczne znaki, znamionujące jego wielkość i rolę, jaką miał odegrać w przyszłości. Ze szczytu góry Deligiin Bolda biły promienie światła, a na niebie pojawiła się tęcza. Przez trzy doby nie było dnia, ani nocy. Rzeka Onon, do której wylano wodę z pierwszej kąpieli dziecka, stała się na trzy dni niezwykle przejrzysta i pływały w niej wielkie, złote ryby. Chłopiec przyszedł na świat trzymając w ręku grudkę zakrzepłej krwi , a na jego czole wystąpiły znaki zwiastujące, iż będzie on zdobywcą świa¬ ta. Gdy urodził się Czyngis-chan, ptak, którego pojawienie się uważane jest przez Mongołów za dobry omen, krążył przez trzy dni wokół kamienia, a następnie wpadł do jurty wołając trzykrotnie „činggis, činngis", tak więc chłopca nazwano Czyngisem . Już sama data urodzenia Temudżyna może być interepretowana przy użyciu całego aparatu pojęć z zakresu symboliki. Było to w południe dnia czerwonej pełni księżyca, w 16 dniu pierwszego miesiąca lata, roku czarnego konia (według mongolskiego badacza L . Tcrbisza, był to 1 maja 1162 г.). W relacjach o narodzinach przyszłego chana Mongołów pojawiają się 6 "i ś. 1 I I i, I •*>*•< Ш* 7 �• 227 KRONIKA ¡ i j • - w zależności od źródła - wątki centralnoazjatyckie (rodzime) i buddyjskie. Te ostatnie przedstawiają Czyngis-chana jako inkarnację (mong. chubilgan) bodhisattwy Wajrapani lub Esrua Tengri, Chormusty i in. Niektórzy badacze mongolscy, np. G. Suchbaatar, są zdania, iż sposób przedstawienia narodzin Temudżyna w Tajnej historii, podobnie jak poczęcie dziecka przez Alan Goę, wska­ zuje na wyraźne zapożyczenie z tradycji buddyjskiej . Dla mongolskich pastei rzy Czingis-chan był jednak przede wszystkim synem Wysokiego Nieba, zesła, nym na ziemię, by uchronić ludzi przed zagładą i zawojować ogromne obszary ] świata podobnie jak np. bohaterowie eposów. T. Skrynnikova (z Ułan Ude) dowodzi, że Czyngis-chan obdarzony był cha­ ryzmą. Do tego wniosku doszła ona analizując odpowiednie fragmenty tekstu Kroniki i interpretując w ten sposób m. in. termin siilde, tłumaczony dotychczas przez mongolistów przede wszystkim jako sztandar, dusza, dobry omen. We­ dług Skrynnikowej, charyzma może się przenosić z człowieka na dowolne obie­ kty, wcielać się w nie, (takimi obiektami są np. miejsca pochówku, relikwie, j sztandary, przedstawienia ikonograficzne, teksty rytualne itp.). Trwa ona, or¬ ! ganizując przestrzeń sakralną i niektóre zachowania społeczne. Dzięki chary¬ ; zmie człowiek jest obecny wśród żywych nawet w kilkaset lat po śmierci , j Akredytowani przy Konferencji dziennikarze z tokijskiej gazety „The Yoj miuri Shimbun" przeprowadzili, opublikowany następnie, wywiad z wybrany¬ ! mi uczestnikami tego spotkania, zadając m. in. pytanie o stosunek do Czyngisi chana w ich krajach. Na pytanie to odpowiedzieli m. in. mongoliści z Francji,' * Niemiec, Węgier, ZSRR, Chin, Japonii i Polski. Myślę, że Polakom Czyngis; chan kojarzy się głównie ze zniszczeniami i zagrożeniami, jakimi niewątpliwie \ były dla Europy wojska mongolskie. To żołnierze jego następcy Ógedeja zdoj byli Sandomierz, gdzie zamordowali 40 osób w kościele noszącym dziś imię św. Jakuba, a następnie zgładzili Henryka Pobożnego w bitwie pod Legnicą. Ciekawe, że im dalej od terenów bezpośredniego działania średniowiecznych Mongołów, tym większy podziw dla potęgi i geniuszu Czyngis-chana, tym wy¬ raźniejsze wyciszenie negatywnych emocji i ocen. i 8 9 4 : Dla Mongołów Czyngis-chan jest niekwestionowanym bohaterem, symbo­ lem ich dawnej wielkości i obecnych dążeń do lepszego życia, do wyrwania się z opłotków Azji i wejścia do światowej czołówki, tam gdzie tylko to będzie możliwe. Czyngis-chan powraca do Mongolii w bardzo trudnym momencie, gdy kraj ten boryka się z problemami ekonomicznymi i przeżywa przemiany, które zachodzą także w innych krajach tzw. byłego obozu socjalistycznego. Je­ go triumfalny powrót jest z pewnością nieprzypadkowy. Etnologa ciesząjednak ' przede wszystkim przemiany kulturalne, które pozwalają na przywrócenie Mongołom (a także światu) zabytków przeszłości i obalenia niezbyt korzyst: nych dla Mongolii stereotypów. Iwona Kabzińska-Stawarz �If 228 KRONIKA Przypisy 1 Informacje m.in. za: Den roidenija Čingis chauna, „Novosti Mongolii", nr 22 z dn. 27 maja 1990 r„ s. 1. 2 Patrz пр.: Л. D a m d i n s u r e n , Vlračcnnoc „nslaJie, „Mongolija", nr 1: 1990, «. 5-7. 3 Szerzej o działalności Forum, patrz пр.: „Novosti Mongolii" nr 20 z dn. l í m a j a 1990r„ s. 13. 4 Dokładniejsze informacje o Kongresie oraz celach I organizacji Międzynarodowego Stowarzyszenia Mongolistów patrz: I. K a b z i ń s k a - S t a w a r z , „Etnografia Polska", t. 3?: 1989. z. 1, s. 241-246. 5 Według mongolskiego badacza Ch. Dalaj, studia nad Tajną historią trwały już w okresie dynastii Ming (1368-1643),. Ch. D a l a i , 77te Study of the SH in China, [v,:] Abstracts of Papers of the Conference Participants, Ulaanbaatar 1990, s. 64. 6 Niektóre źródła, пр. Koke sudur Injaanasi, informująo 2 grudkach krwi, które Temudżyn trzymał w obydwu rękach przychodząc na świat, [za:] K. Sagaster, 77te Birth of Ćinggis Khan. Tlte Development of a Motif from the Secret History of the Mongols until Injaanasi's Koke Sudur, referat wygłoszony na Konferencji. 7 8 Szerzej na ten temat mówił K. Sagaster we wspomnianym wystąpieniu podczas Konferencji. S u i h b a a t a r, TJie Mongol-Nirun Stale, Sil, referat przedstawiony na Konferencji. ' T. S k r y n n i k o v a , Tlie Ideas of ihe Mongols about the Charisma in XIII Century anil the Chingis-Khan Cull, referat wygłoszony na Konferencji w Ulan Bator; maszynopisy referatów wspomnianych w przyp. 7-9 są w moim posiadaniu. Badania etnograficzne nad kulturę ludową i plemienną w Gudżaracie j:j p I-; ÍÍ ri I |;i j" I 1; \r llj! l' ' i " ! I \ jí j; i¡ fj, JL L i! 1 ! I Gudżarat to stan w zachodniej części Indii, który kojarzy się najczęściej z postacią Mahatmy Gandhiego urodzonego w Porbandar na wybrzeżu. Obecnie uznawany jest obok Pendżabu i Maharasztry za jeden z najbogatszych i najlepiej rozwiniętych stanów Indii. To kraj, w którym tradycyjnie najwyżej cenione były pracowitość, przedsiębiorczość i zapobiegliwość. Ziemia ta leży na drodze z północnego zachodu (Pendżab, Radżastan) na południe, oraz z zachodu (Be­ ludżystan, Sind) na wschód. Takie położenie geograficzne ułatwiało zawsze liczne kontakty handlowe, a duże znaczenie miała również droga morska. Gudżarat stosunkowo wcześnie zetknął się z rozprzestrzeniającym się od zachodu islamem. To wszystko złożyło się w ciągu wieków na ukształtowanie pewnej odmienności kulturowej tego regionu. Dzisiejszy Gudżarat to połączenie elementów ortodoksyjnych i konserwatywnych z nowoczesnością i duchem przedsiębiorczości, połączenie ksenofobii z ruchliwością ludzi interesu. To właśnie ludzie interesu emigrują licznie okresowo lub na stałe do Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych, inni mieszkańcy wyjeżdżają do pracy w charakterze robotników niewykwalifikowanych do Arabii Saudyjskiej, Omanu lub Kuwejtu. Jak już wspomniałem, to stan bogatszy od innych, ale równocześnie o jed¬ nym z najwyższych procentowych udziałów ludności plemiennej. To także kraj bogactwa kultur i religii, których tradycje wciąż są jeszcze żywe. Znaczne wpływy przejawia wisznuizm, ale także dżajnizm, preferowany jest wegetarianizm, obowiązuje prohibicja na napoje alkoholowe. Muzułmanie stanowią zna­ czną część ludności. W czasie panowania Anglików Gudżarat wchodził w skład Bombay State. Z tego okresu pochodzą pierwsze opisy kraju i ludzi. W 1896 roku ukazał się pierwszy tom Gazetteer of the Bombay Presidency, w którym różni autorzy zamieścili swoje prace o charakterze historycznym, raporty z podróży, relacje z radżpuckich dworów, czy też pierwsze opisy etnograficzne. Jedną z pier- ; �m KRONIKA 229 wszych prac monograficznych była Rasa Mala Aleksandra Forbesa wydana w 1924. W tym samym okresie wydano także pierwsze prace słownikowe przed­ stawiające opisy wszystkich kast i plemion zamieszkujących te tereny (R. E . Enthoven). Anglicy rozpoczęli także wydawanie tzw. Census of India, czegoś w rodzaju zbioru aktualnych informacji statystycznych. Wydano je w latach 1901, 1911, 1931 i 1961. Uzyskanie niepodległości przez Indie przyniosło nowe formy zaintereso­ wania kulturą tradycyjną. W nowej sytuacji politycznej władze centralne, jak i lokalne - stanowe stanęły przed potrzebą wypracowania nowego podejścia do tego rodzaju badań. Pojawiło się zainteresowanie i pierwsze prace socjologicz­ ne i etnograficzne poświęcone grupom nawet najbardziej odległym od centr cywilizacyjnych. Powstała też potrzeba włączania coraz szerszych kręgów spo­ łecznych w życie nowoczesnego państwa. W 1960 roku Bombay State został podzielony na Maharasztrę, gdzie dominuje język marathi, oraz Gudżarat z ję­ zykiem gudżarati. Do Gudżaratu zostało również przyłączone Księstwo Kaczczu leżące na granicy z Pakistanem. W latach sześćdziesiątych na terenie prawie wszystkich stanów powołano do życia tzw. Tribal Research and Training Institute, m. in. w Ahmedabad, Udaipur, Puna, Ranczi, Czindwara, Hajdarabad. Zadaniem tych placówek najczę­ ściej związanych z ośrodkami uniwersyteckimi były prace naukowo-badawcze nad społecznościami plemiennymi. Miały one raczej opisowy charakter nawią­ zujący do brytyjskiej antropologii kultury. Innym zadaniem było szkolenie pra­ cowników państwowych, których praca wiązała się z kontaktem z tego rodzaju ludnością. Długoletnim dyrektorem Tribal Research and Training Institute w Ahmedabadzie był prof. Т. В. Naik, autor wielu prac dotyczących m. in. Bhilów. Obecnie w Instytucie swoje prace naukowe prowadzą prof. R. B. Lal, Haku Shah, S. Solanki itd. Tego rodzaju prace badawcze prowadzone są także w in­ nych ośrodkach naukowych Gudżaratu, m. in badania o charakterze socjologi­ cznym realizuia G Punalekar z South Guiarat University w Surat oraz H Patel z Saurashtra University w Raikot Prace dotyczące tradycyjnej sztuki plemien­ nej i ludowej rozpoczęli prof Muhammad Sheikh i prof J Bhatt z Faculty of Fine Arts z M. S. University w Ba roda. Dzięki stypendium przyznanemu przez Ministerstwo Kultury miałem spo­ sobność podjęcia badań terenowych pod opieką pracowników Tribal Research and Training Institute w Ahmedabadzie. Przedmiotem moich badań nie była ludność pochodzenia plemiennego, lecz pasterze Rabari traktowani jako kasta. Jest to grupa, która podobnie jak społe­ czności plemienne przez wiele lat pozostawała z dala od głównych nurtów cy­ wilizacyjnych. W sposobie zorganizowania tej grupy brak jest cech uważanych za charakterystyczne dla społeczności plemiennych. Rząd Indii powołał około 10 lat temu tzw. Bakshi Commission, czyli komi­ sję do spraw opóźnionych w rozwoju grup społecznych. Zadaniem tej komisji było przeprowadzenie szczegółowych badań nad wszystkimi grupami ludności zamieszkującymi Gudżarat bez względu na religię, status, czy rodzaj pracy. Badania te miały ustalić kondycję ekonomiczną, poziom edukacji, czy też sto- �230 KRONIKA pień adaptacji do wymogów współczesnego państwa każdej z badanych grup. Po zakończeniu pracy komisja opublikowała raport, w którym znaczną część ludności Gudżaratu zakwalifikowano do tzw. backward communities, czyli opóźnionych w rozwoju społeczności, a te z kolei podzielono na trzy rodzaje: - plemiona {scheduled tribes) - kasty tradycyjnie uważane za nieczyste (scheduled castes) - inne opóźnione w rozwoju grupy (OBC, czyli other backward communi­ ties). Warto dodać, że na liście tej znalazło się ponad 200 różnych grup społecz­ nych Gudżaratu. Umieszczenie na tej liście przynosiło pewne korzyści, ponie­ waż umożliwiało korzystanie z różnego rodzaju „opieki" państwa, czy też władz stanowych (np. zachęcano do posyłania dzieci do szkoły przydzielając rodzicom określoną pomoc materialną). Na tej ostatniej liście (OBC) znalazły się także m. in. niektóre kasty, które przejęły islam, a nawet chrześcijanie. Poprzedni rząd Indii premiera V. P. Singha próbował wprowadzić pewną ilość dodatkowych miejsc pracy dla tych ludzi, jednak wywołało to ostry sprze­ ciw pozostałej ludności. Bezrobocie i narastające konflikty religijne spowodo­ wały, że musiano się z tej decyzji wycofać. Ludność która znalazła się na tej liście stanowi około połowy mieszkańców Indii: jest jej biedniejszą warstwą, zaniedbaną najczęściej w dziedzinie eduka­ cji. Jest ona silnie związana z własną tradycyjną kulturą, która przetrwała dzięki temu, że w tradycji hinduistycznej było możlwie znalezienie miejsca dla każ­ dego. Tradycyjnie o ich pozycji w hierarchii społecznej decydował stopień za­ awansowania w hinduistycznym rytuale. Tak więc ortodoksja rytualna ozanczała równocześnie czystość rytualną i wysoki status społeczny. Obce elementy w rytuale powodowały brak idealnej czystości lub wręcz nieczystość, oraz niski status w hierarchii społecznej. Społeczności plemienne zachowały w największym stopniu elementy auto­ chtoniczne, niearyjskie, a więc obce wielkiej tradycji. Ich odrębność ma swoje lokalne korzenie. Inne społeczności opóźnione cywilizacyjnie znalazły się na peryferiach hinduizmu i to było przyczyną ich zacofania. Odpowiedź na pytanie, jakie są obce elementy w życiu i rytuale niektórych grup znajdujących się na tej liście, było jednym z głównych zadań mojej pracy w terenie. Czy była to ludność pochodzenia plemiennego wcześniej zasymilo­ wana przez świat hinduizmu, czy leż może jej pochodzenie było jeszcze inne? Rabari - pasterze z Gudżaratu także znajdują się na tej liście. Przy tak po­ stawionym sobie zadaniu moja uwaga koncentrowała się na odnajdywaniu róż­ nic i podobieństw w życiu codziennym, obrzędach rodzinnych i dorocznych, w panteonie bóstw, stroju pomiędzy Rabari a sąsiednią ludnością reprezentującą wszystkie poziomy hierarchii społecznej. W różnych częściach Gudżaratu spot­ kałem się z koncepcją ter tasli, czyli dosłownie trzynastu talerzy, co oznaczać ma kasty które zgodnie z obowiązującymi zwyczajami mogą spożywać wspól­ nie posiłek, lecz nie wymieniają swoich córek. Wszystkie te grupy, których skład i liczba zmienia się w zależności od regionu Gudżaratu, wykazują pewne podobieństwa. Moim zdaniem grupy te jako całość prezentują pewien odmień- �231 KRONIKA ny sposób życia i rytuału wobec klasycznego modelu hinduizmu z braminem jako kapłanem. Zebrane przeze mnie materiały terenowe dotyczące pasterzy Rabari z zachodniego Gudżaratu po odpowiednim opracowaniu zostaną opub­ likowane. Był to już drugi pobyt w tym terenie, pierwszy miał miejsce w marcu 1989 roku. Na zakończenie chciałbym dodać, że tematyka dotycząca różnych form lu­ dowego hinduizmu wydaje się godna dalszej kontynuacji. DagnoslawDemski Pieniężnieńskie Spotkania z Religiami: „Dni buddyjskie" W dniach 20-21 kwietnia 1989 r. w Wyższym Seminarium Duchownym Księży Werbistów w Pieniężnie odbyła się piąta z kolei Sesja religioznawcza dotycząca tym razem buddyzmu. Sesja ta zbiegła się z jubileuszem 25-lecia istnienia Muzeum Misyjno-Etnograficznego tegoż Seminarium, gdzie otwarto okolicznościową wystawę pod nazwą „Budda w sztuce". Eksponaty w znacznej części udostępniło warszawskie Muzeum Azji i Pacyfiku. Na tzw. „Dni buddyjskie" zostali zaproszeni znawcy tej problematyki inter­ esujący się buddyzmem od strony naukowej, sympatycy kultur Wschodu oraz wyznawcy buddyzmu skupieni w kilku stowarzyszeniach buddyjskich działa­ jących na terenie naszego kraju. W sympozjum uczestniczył też ks. bp dr hab. Z. Pawłowicz z Gdańska. Podczas Mszy Św. koncelebrowanej wygłosił on ho­ milię, w której m. in. poruszył jakże ważną we współczesnym świecie kwestię dialogu między religiami. W związku z jubileuszowym rokiem wyżej wymienionego Muzeum pier­ wszy odczyt przedstawił alumn mgr D. Piwowarczyk SVD, omawiając dorobek pieniężnieńskicj placówki muzealnej. Doc. dr hab. T. Pobożniak (Uniwersytet Jagielloński) ukazał genezę oraz rozwój logiki, na bazie której rozwinęła się jedna z najpotężniejszych religii świata - buddyzm. Problemem afirmacji życia w buddyzmie zajął się mgr inż. M. Kalmus (UJ). Wyjaśnił on przyczyny błędnego pojmowania buddyzmu na Zachodzie, jako światopoglądu pesymistycznego skupiającego się na cierpieniu i odrzucającego pełnię życia, a zarazem przedstawił tradycję buddyjską, której idea polega na wyzwoleniu się od cierpienia i problemów otaczającego nas świata, aby przez wykorzystanie wszystkich uczuć, doświadczeń i emocji dojść do osiągnięcia stanu doskonałości, tzn. stanu Buddy. Dr A. J. Korbel (Związek Buddyjski Zen „Sangha" - Bielsko Biała) omówił narodziny buddyzmu Zen w Polsce. Z formalnego punktu widzenia buddyzm Zen istnieje w naszym kraju od 1975 г.; wówczas to przyjechał do Polski jeden z buddyjskich nauczycieli Zen. Jego uczniami została grupa około 20 osób przyjmując tzw. „wskazania buddyjskie". Obecnie w Polsce funkcjonuje 6 grup buddyjskich różniących się �232 KRONIKA między sobą pod względem tradycji, szkół i nauczycieli. Ogólna liczba prakty­ kujących buddystów wynosi ok. 5 000, nie licząc kilkudziesięciu tysięcy sym­ patyków. Ksiądz doc. dr hab. H. Zimoń SVD (Katolicki Uniwersytet Lubelski) mówił o formach architektury i symbolice budowli sakralnych w buddyzmie. Uwzględniał on zróżnicowaną architekturę stup, świątyń i klasztorów buddyj­ skich w rozwoju historycznym (od III w. p. n. e. do VIII w. po Chrystusie) na terenie Indii środkowych i północnych. Kolejne referaty wygłosili: A. Szoska z Krakowa ("O sztuce Zen") oraz mgr A. Polakowski z Gdańska ("Dzwony w kulturze buddyjskiej na tle dzwonów innych tradycji religijnych"). Omawiano ponadto przyczyny rozkwitu buddyzmu w świecie. Głos zabrał m. in. prof, dr hab M J Kiinstler (Uniwersytet Warszawski) który zaiał sie przyczynami zwycięstwa buddyzmu w Chinach Od połowy II w po Chrystusie nastały tam czasy politycznego i gospodarczego chaosu W wyniku tych niepokojów i nie­ pewności ludność zwróciła sie ku nowej wierze która głosiła że życie jest cierpieniem w kolejnych wcieleniach a celem żyda staie sie wyrwanie z tego cyklu wcieleń poprzez osiągnięcia stanu nirwany. Uczestnicy Sesji mieli także możliwość wysłuchania referatów C. Kwiat­ kowskiego (Krajowy Klub Miłośników Kultury Dalekiego Wschodu - Łódź) oraz dr. P. Karpowicza (Stowarzyszenie Buddyjskie Zen Kwan Um - Warsza­ wa), który omówił historię buddyzmu Zen koreańskiej tradycji Czogie. Nie za­ brakło też prezentacji podstawowych technik medytacji, których dokonał na­ uczyciel Dharmy A. Czarnecki przy współpracy z J. Wójcickim (obaj ze Sto­ warzyszenia Buddyjskiego Zen Kwan Um - Warszawa). Na zakończenie pier­ wszego dnia Sesji część uczestników wzięła udział w buddyjskiej medytacji Zen, jak również w projekcji filmów o omawianej tematyce. Dla chętnych pragnących uczestniczyć w porannej medytacji Zen następny dzień rozpoczął się o godzinie 4 . Wszyscy wysłuchali natomiast referatu ks. doc. dr. hab. M. Ruseckiego (Katolicki Uniwersytet Lubelski), który poruszył problem cudów w buddyzmie. Musimy pamiętać, że w każdej religii wierzący oczekują pewnej nadzwyczajnej ingerencji Boga. Także w przypadku buddy­ zmu stawiamy pytanie, czy Budda posiadał zdolności taumaturgiczne? (tzn. czynienia cudów). Badania najstarszych tradycji, dla których źródłem są m. in. teksty palijskie i sanskryckie pozwalają stwierdzić, że Budda nie przypisywał sobie takich zdolności, ani też nie przywiązywał do nich większego znaczenia. W jego przekonaniu, cuda to efekt działania pewnych sił magicznych, które są posiadaniu wielu osób. Dlatego też cud na płaszczyźnie fizycznej nie jest W przemawiającym argumentem za prawdziwością religii. Budda uznał jedynie cud nauki o możliwościach niwelowania cierpienia, a przez to dojścia do stanu nirwany. Mimo takiego stanowiska, w świętych księgach buddyzmu znajduje się wiele opisów zjawisk cudownych przypisywanych Buddzie. Nie chodzi przy tym o kwestię prawdziwości tych opisów lecz o będącą faktem wiarę w możli­ wość zaistnienia cudu na płaszczyźnie buddyzmu. 30 |[ I № jtji. Następna prelekcja mgr. E . Sakowicza (KUL) dotyczyła dialogu Kościoła katolickiego z buddyzmem. W 1965 г., na zakończenie obrad Soboru Watykań­ skiego II, papież Paweł VI podpisał deklarację „Nostra aetate" o stosunku Ko- �KRONIKA 233 ścioła do religii niechrześcijańskich. Dokument ten jest wyrazem otwarcia się Kościoła na świat, włączając dialog z religiami Wschodu, m. in. z buddyzmem. Należy tu podkreślić szczególną rolę Jana Pawła II w nawiązywaniu dialogu między wyznawcami różnych religii. Przykładem takiej postawy może być au­ diencja dla japońskich buddystów i szintoistów, która miała miejsce w 1981 roku, jak też orędzie wygłoszone przez Radio Veritas w Manilii na Filipinach do wszystkich narodów Azji. Pewnego rodzaju fenomenem jest też zorganizo­ wane przez Jana Pawła II spotkanie przedstawicieli dwunastu religii świata, które odbyło się 27 X 1986 r. w Asyżu. Byli tam również obecni reprezentanci buddyzmu z Japonii oraz przywódca buddystów tybetańskich Dalaj Lama. W dalszej części Sesji zabrali głos mgr В. K. Peczko (Ośrodek Terapii i Rozwoju Osobowości - Warszawa), który mówił o relacji buddyzmu i współ­ czesnej psychologii, a następnie - mgr M. Woźniak (Uniwersytet Warszawski), który przedstawił możliwość dialogu między Wschodem a Zachodem (pomo­ stem mogą tu być dalekowschodnie sztuki walki). A. Czarnecki zaś (Stowarzy­ szenie Buddyjskie Zen Kwan Urn - Warszawa) prezentował „Kido" - czyli me­ dytację dźwięku. Sympozjum zakończono dyskusją, praktycznymi ćwiczenia­ mi medytacji oraz projekcją filmów o tematyce buddyjskiej. Myślę, że tego rodzaju spotkania religioznawcze dają chrześcijanom głęb­ szy wgląd w naszą religię, poszerzają nasze horyzonty na inne wierzenia i kul­ tury, a co najważniejsze pobudzają do refleksji nad własną świadomością reli­ gijną i jej urzeczywistnieniem we współczesnym zmaterializowanym świecie. Każda religia niesie pozytywne wartości, które po przetransportowaniu na grunt chrześcijański mogą przyczynić się do naszego duchowego ubogacenia. Slawomir Janowic: SVD Wystawa sztuki ludowej województwa łomżyńskiego w Kazaniu. Refleksje etnografa Muzeum Okręgowe w Łomży zorganizowało w czerwcu br. w Kazaniu wy­ stawę sztuki ludowej województwa łomżyńskiego. Była ona jedną z wielu form prezentacji naszej kultury w ramach dni województwa łomżyńskiego w Tatar­ skiej ASSR, będących podsumowaniem trwającej od trzech lat współpracy kul­ turalnej i gospodarczej. Na wystawie pokazano te dziedziny sztuki ludowej, których tradycja pod­ trzymywana jest do dzisiaj. Pozwoliło to przedstawić sztukę ludową w przekro­ ju czasowym, umożliwiającym porównanie i ocenę zachodzących zmian. Mie­ szkańcy Kazania mieli okazję obejrzeć dawne i współczesne wyroby tkackie, hafciarskie, garncarskie i plecionkarskie, obok których pokazano także rzeźby, pisanki i ciasto obrzędowe, a ze zdobnictwa wnętrza wycinanki i „pająki". Dru­ gą przesłanką tej wystawy było ukazanie zróżnicowania etnograficznego wo­ jewództwa łomżyńskiego, którego północna część należy do Kurpiowskiej PuL �234 KRONIKA szczy Zielonej, południowa natomiast pozostaje pod wpływem sąsiedniego Podlasia. Eksponaty zostały dobrane i zaprezentowane w ten sposób, by zilu­ strować tę niejednorodność. Obok kraciastych, zielono-czerwonych „buroriek" kurpiowskich tkanych splotem rządkowym znalazły się piękne, dwubarwne dy­ wany dwuosnowowe ze zbiorów Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu. Wyso­ kie, smukłe siwaki podlaskie kontrastowały z nieco przysadzistymi, czerwony­ mi garnkami kurpiowskimi, a ogromny, beczkowaty kosz słomiany na zboże uzupełniał ciekawą kolekcję kurpiowskich wyplatanek z korzeni sosnowych i wilkliny. Duże zainteresowanie zwiedzających wzbudziły plecionki z okorowanych korzeni sosnowych wykonane techniką spiralną. We wsiach tatarskich do dzi­ siaj używa się analogicznych naczyń wykonanych tą samą techniką i z tego samego materiału. Także zaprezentowane obuwie kurpiowskie nawiązywało do tradycyjnego obuwia tatarskiego. Co prawda, z Tatarami kazańskimi nierozdzielnie kojarzą się piękne, kolorowo aplikowane buty skórzane, to jednak nie­ obce, zwłaszcza ludności wiejskiej, były buty plecione z łyka techniką taśmowo-krzyżową. Wiele narzędzi i sprzętów tradycyjnego gospodarstwa domowego (stępy, maglownice, tłuczki), jakie miałam możliwość oglądać w muzeach, swoim kształtem i materiałem, z jakiego zostały wykonane przypomina wytwory na­ szej kultury ludowej. Wspominając swój pobyt w Tatarii chciałabym podzielić się kilkoma jesz­ cze refleksjami. Kazań jest wielkim (1,5 min mieszkańców) miastem położonym nad Wołgą i jej dopływem - Kazanką. Jego ciekawej historii można uczyć się z zachowa­ nych zabytków. Nasi kazańscy przewodnicy pokazali nam trzy, bardzo różne, oblicza tego miasta. Część muzułmańską, z górującymi nad nią minaretami, część rosyjską, o charakterze handlowym, z nielicznymi zachowanymi kopuła­ mi cerkwi (na początku naszego stulecia Kazań był nazywany miastem tysiąca cerkwi) oraz najnowsze dzielnice będące przede wszystkim osiedlami miesz­ kaniowymi. Naszą uwagę przyciągnęła architektura części muzułmańskiej, wśród której zachowało się sporo budynków drewnianych. Zbudowane z okrą­ głych bali metodą zrębową, są aktualnie szalowane deskami i malowane róż­ nokolorowymi farbami. Jeżeli w sąsiedztwie znajdują się jakieś zabudowania gospodarcze są one także szalowane i malowane. Integralną częścią takiej za­ grody (a raczej w warunkach miejskich - podwórka) jest wysoka, dwuskrzyd­ łowa brama zdobiona podobnie jak dom. Z tradycyjnego stroju tatarskiego przetrwały jedynie wspomniane wyżej ap­ likowane buty a także nakrycia głowy, noszone zarówno przez mężczyzn, jak i kobiety. Te ostatnie okrywają głowy chustkami innymi jednak niż znane nam polskie okrycia tego typu. Tatarska chustka ma kształt prostokąta i jest wiązana węższym bokiem pod brodą lub na karku. Prawie cała chustka spoczywa wów­ czas na plecach. Tego typu wiązanie tłumaczono względami praktycznymi - w przeszłości, gdy zbliżał się mężczyzna kobieta zasłaniała twarz częścią chustki znajdującą się na plecach. Dzisiaj kobiety nie zasłaniają twarzy, a mimo to tra- �KRONIKA 235 dycja nakrywania głowy przetrwała wśród starszego pokolenia. Dziewczęta i kobiety w średnim wieku nie noszą tego typu chustek. Dawniej chustki wyko­ nywane były z samodziałowego płótna i zdobione kolorowym haftem łańcusz­ kowym. Dzisiaj kobiety noszą kupowane w sklepach pasmanteryjnych, różno­ barwne chustki, chociaż nadal dominują białe nakrycia głów. Męskie nakrycie głowy „tubitejka" to rodzaj niewielkiego toczka wykona­ nego z czarnej miękkiej tkaniny zdobionej haftem lub koralikami. „Tubitejki" noszą mężczyźni w średnim wieku, a także starsi. Wspomniane nakrycia głowy, kobiece i męskie, spotyka się zarówno w mia­ stach, jak i na wsiach. Dobrym pretekstem do obserwacji było święto ludowe, w którym mieliśmy możliwość uczestniczyć. Święto to, zwane sabantuj (dosłownie Święto Pługa) organizowane jest po siewach, a przed żniwami. Jest to stare święto obchodzone już w IX wieku, którego genezy nie udało się naukowcom dokładnie określić. Tradycyjnie Święto Pługa urządza sięza miastem, koniecznie w brzozowym zagajniku. Istotą święta jest zabawa, w której biorą udział wszyscy uczestnicy imprezy. Było więc i przeciąganie liny przez dwie grupy mężczyzn, i bieganie w workach (tu dominowały dzieci) a także wspinanie się na wysoki słup. Słup był tak wysoki, że kiedy mężczyzna spoglądał na jego wierzchołek „tubitejka" spadała mu z głowy. Dużą liczbę kibiców zgromadziła walka workami z sianem. Dwóch męż­ czyzn siedzących na wąskiej belce, umocowanej 1,5 metra nad ziemią, biło się takimi workami. Zwyciężał ten, który potrafił siłą swoich uderzeń zwalić prze­ ciwnika na ziemię. Szczególną atrakcją Święta Pługa są wyścigi konne. Ich bohaterami są męż­ czyźni, chociaż nie brakuje w siodłach także i kobiet. W przeszłości podczas tego święta zawierano liczne małżeństwa. W związku z tym niejedna z opisy­ wanych zabaw kryła w sobie zaloty czy rywalizację o rękę oblubienicy. Był zwyczaj, że jeżeli chłopak dogonił i pocałował dziewczynę podczas wyścigu na koniach, miał wówczas prawo wprowadzenia jej do swojego domu. W przy­ padku gdy próba nie powiodła się, tracił na zawsze szanse u tej dziewczyny. Aktualnie głębszy sens tej zabawy został zagubiony, natomiast ona sama zy­ skała dodatkowy element widowiskowy gdvż dziewczyna broni sie Drzed za­ lotami uderzając chłopaka nahaika Starzy Tatarzy odnoszą siedo tego nowego zwyczaju z wyraźną dezaprobata twierdząc że dawniej było to nawet nie do pomyślenia. ' Główną jednak atrakcję święta stanowi kuresz. Jest to rodzaj zapasów. Męż­ czyzna, który pokona po kolei wszystkich walczących, otrzymuje główną na­ grodę święta - żywego barana i jest bohaterem przez cały rok, do następnego święta. Zwyczaj obdarowywania zwycięzcy żywym baranem został wprowa­ dzony przez Pieczyngów, którzy wierzyli, że przez niego spływa na człowieka łaska Boga. W przeszłości do walki z mężczyznami stawały kobiety, które nie ustępo­ wały im ani siłą, ani sprytem. Zdarzało się, że zwyciężała dziewczyna. Z bie­ giem czasu kobietę zastąpił mężczyzna z jej rodu. W ten sam sposób kuresz stał �236 KRONIKA się walką czysto męską. Zmieniły się czasy i obyczaje, ale zainteresowanie pozostaje wciąż takie same. Zawody skupiły liczną publiczność żywo dopin­ gującą swoich faworytów. Wszystkim zabawom święta towarzyszyły występy zespołów ludowych i artystów profesjonalnych. Kazańscy handlowcy ustawili wiele straganów, a ga­ stronomia zorganizowała bufety, gdzie można było zjeść prawdziwy tatarski szaszłyk i skosztować kumysu. W rytm muzyki tańczyły kobiety, podczas gdy ich mężowie i bracia stali z boku zabawiając się rozmową. Zwyczaj zakazuje mężczyznom tańczyć w miejscach publicznych, oni tańczą tylko we własnych domach.i to tylko po jednym lub dwóch kieliszkach alkoholu. Mimo to wesoła zabawa w podkazańskim lasku trwała do wieczora. O zmierzchu jej uczestnicy zaczęli rozjeżdżać się do domów, żegnając się do następnego święta za rok. Urszula Raszki ewicz ¡llii i ill i lii. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c4c7c8802357aa085c3d1bf133498043.pdf 7ab6cd270d1da1cfe153465b5ffaa053 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1396 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1290 Title A name given to the resource "Tygodnik Polski" - czasopismo tyfliskiej Polonii / ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.1, s.153-172 Creator An entity primarily responsible for making the resource Woźniak, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ETNOGRAFIA POLSKA", t. X X X V ; 1991, z. 1 P L ISSN 0071-1861 Andrzej Woźniak (IHKM PAN, Warszawa) „Tygodnik Polski" - czasopismo tyfliskiej Polonii W przededniu I wojny światowej liczebność kolonii polskiej w Tyflisie nie przekraczała, jak się wydaje, 8-9 tysięcy osób. Dokładniejsze dane pochodzą z 1910 r; mieszkało tam wówczas 7367 Polaków (Mądzik 1987, s. 29). W tym samym mniej więcej okresie kolonia polska w Petersburgu liczyła około 70 tys. osób, w Rydze w 1913 r. mieszkało 47 tys. Polaków, w Odessie 25 tys., a w Mo­ skwie było ich około 20 tys. W ostatnich latach przed I wojną światową ośmio­ tysięczne kolonie polskie miały Kamienskoje i Jekalerynosław po 7 tys Pola­ ków było w Smoleńsku Nikołajewie Charkowie Skąpiska polskie od 1 do 5 tys. osób istniały w ponad 80 miastach i osadach fabrycznych imperium ro­ syjskiego W Dorównaniu z petersburska czy chociażby odesska Polonia tvfliska nie należała do najliczniejszych ale było to niewątpliwie największe sku­ pisko polskie na Kaukazie drugi bowiem co do wielkos'ci ośrodek miski tego rejonu - Baku liczył wówczas około 3 tys. osób (Łukawski 1978, s. 91). M. Mądzik w opublikowanym przed kilku laty artykule tak charakteryzuje społeczność polską w stolicy Gruzji: „W Tyflisie mieszkała ponad połowa wszystkich Polaków, którzy znaleźli siew tym czasie na terytorium Gruzji. We­ dług danych z 1897 r. kolonia polska w Tyflisie liczyła 4133 osoby, podczas gdy w dwóch guberniach: tyfliskiej i kutaiskiej, a więc na obszarze całej Gruzji żyło 8220 osób, które w wykazach statystycznych uznawano za Polaków [...]. Większość Polaków, którzy mieszkali w stolicy Gruzji, pochodziła z Królestwa Polskiego. W dziesięciu polskich guberniach urodziło się bowiem 2661 póź­ niejszych mieszkańców Tyflisu (stanowiło to 64% ogólnej liczby Polaków w tym mieście) Największe grupy pochodziły z guberni warszawskiej (549 osób) kaliskiej (452) piotrkowskiej (435) radomskiej (243) Z liczby 3181 Polaków czynnych zawodowo największą ponad 50% grupę stanowili wojsko­ wi (1653)- dalej s z ł y spora liczebnie służba domowa Í473 osoby} pracownicy administracji sadownictwa policii (146) koleiarze (144) Ponadto w stolicy pracowało 47 nauczycieli fw fvm 24 kobie'tv) oraz 48 ekarzv iw tvm 7 kobiet) Wskaźniki procentowe ob azuiace nrzekrói snotecznv ludności nokkiei miesz kaiacei w Tvflisie u schvrku X I X w odWepnh nieco struktLpoIakXwcnW^ s i ę s z L T a ^ s 48-49) Charakterystyczna była też struktura wieku skupisk polskich w Gruzji; naj­ większą grupę stanowili w nich ludzie w wieku 20-29 lat. W Tyflisie było ich �154 ANDRZEJ WOŹNIAK 51,1%, jeśli zaś weźmiemy pod uwagę przedział wieku 20-49 lat, a więc osoby młode i w sile wieku, w okresie najkorzystniejszym dla działalności zawodo­ wej, to było ich wśród tyfliskich Polaków aż 74,2%. Wśród ludzi młodych, w wieku od 20 do 29 lat, przeważali żołnierze miejscowego garnizonu. Bardzo mała była natomiast liczba kobiet w tym wieku (Mądzik 1987, s. 36) . Jeśli idzie o wykształcenie, to społeczność polską w Gruzji charakteryzo­ wał z jednej strony wysoki procent (około połowy populacji) analfabetów w większości chyba żołnierzy, z drugiej zaś, istnienie znacznej (w Tyflisie 15,7%) grupy inteligencji ze średnim i wyższym wykształceniem. Bardzo jednorodna była natomiast kolonia polska w Tyflisie pod względem wyznaniowym, bowiem około 98% jej stanowili katolicy. Stosunkowo niewielu było wśród tutejszych Polaków protestantów czy prawosławnych (Mądzik 1 1987, s. 36-37)2. W zróżnicowanej pod względem zawodowym społeczności polskiej w Ty­ flisie zdecydowanie najliczniejszą grupę stanowili wojskowi, pamiętać jednak należy, że udział tej grupy, a szczególnie żołnierzy i podoficerów w życiu tu­ tejszej kolonii, był zarówno ze względu na koszarową dyscyplinę jak i rusyfikatorską politykę władz wojskowych, bardzo ograniczony. O sprawach tych opowiada, opisując trudności Polaków - żołnierzy z batumskiego garnizonu w kontaktowaniu się z mieszkającymi w tym mieście rodakami, S. StrumphWojtkiewicz, którego ojciec był w początkach bieżącego stulecia sędzią pokoju w Batumie (1963, s. 13-16). Kilkadziesiąt lat wcześniej, około połowy X I X w. ta przewaga wojskowych nad przedstawicielami innych zawodów była wśród tyfliskich Polaków jeszcze wyraźniejsza, ale brak z tego okresu dokładniejszych danych. Już od przełomu XVIII i X I X w. zaczęli coraz liczniej napływać do stolicy Gruzji wcieleni do wojska rosyjskiego Polacy. Jeszcze przed przyłączeniem Gruzji do Rosji byli to żołnierze powstania kościuszkowskiego (B. Baranowski, K. Baranowski 1987, s. 160), a później armii Księstwa Warszawskiego z okresu wyprawy na Moskwę, uczestnicy powstania listopadowego, a także spiskowcy i konspira­ torzy skazani na służbę wojskową na Kaukazie. W okresie międzypowstaniowym, a może już nieco wcześniej, zaczęli osia­ dać w Tyflisie polscy urzędnicy, nauczyciele,"lekarze, różnego rodzaju specja­ liści, rzemieślnicy i ludzie interesu, ale wiemy o nich niewiele. Mniej więcej od początku lat 60-tych X I X w., po upadku Szamila i zakończeniu wojny kau­ kaskiej, polska emigracja zarobkowa na Kaukaz, a szczególnie do Gruzji, na­ siliła się. Choć wojskowi nadal stanowili wśród Polaków w Gruzji grupę najli­ czniejszą, to w stosunku do całej populacji polskiej w tym kraju, jej udział pro­ centowy stale się zmniejszał (B. Baranowski, K. Baranowski 1985, s. 163). ' W końcu X I X stulecia czterotysięczne przeszło skupisko polskie w stolicj Gruzji było już, jak wiemy, silnie zróżnicowane pod względem zawodowym. Oprócz wciąż jeszcze dominującej grupy wojskowych i paru innych, wymie­ nionych wcześniej grup zawodowych (służba domowa, pracownicy administra­ cji, sądownictwa i policji, kolejarze, lekarze i nauczyciele), byli również przed­ stawiciele wielu innych profesji. Dość liczna była grupa różnego rodzaju rzc- �155 „TYGODNIK POLSKI" mieślników, kupców i właścicieli drobnych zakładów produkcyjnych (przede wszystkim odzieżowych). Byli w Tyflisie polscy pracownicy poczty i telegra­ fu. Istniało, niewielkie wprawdzie, polskie środowisko artystyczno-literackie. Ze spisu 1897 r. wynika nawet, że mieszkało w Tyflisie kilku Polaków, których zaliczano do grupy właścicieli ziemskich i osób utrzymujących się z rolnictwa, ale była to grupa niewielka nawet w skali całego kraju. W obu guberniach gru­ zińskich: tyfliskiej i kutaiskiej wraz z rodzinami liczyła niewiele ponad 100 osób (Mądzik 1987, s. 38). Polscy mieszkańcy Ty flisu, w ogromnej większości (około 98%) katolicy, skupiali się wokół wzniesionego w latach 70-tych ubiegłego wieku nowego ko­ ścioła katolickiego pod wezwaniem św. Piotra i Pawła . Konsolidację ludności polskiej utrudniały jednak w pewnym stopniu spory, które wyniknęły na prze­ łomie lat 80- i 90-tych między proboszczem, sprawnym zresztą i energicznym administratorem, ks. M. Orłowskim a parafianami, na tle sposobu zarządzania parafią. Wspominał o nich na łamach „Kraju" w roku 1891 ks. J. Dobkiewicz, były zesłaniec na Sybir wówczas osiadły w Tyflisie, a wcześniej także inny korespondent tego czasopisma, który pisał: „Otóż u nas w Tyflisie są tylko ro­ dacy - a nic więcej nie masz: żadnej łączności, żadnego węzła, żadnej instytucji, każdy żyje zamknięty sam w sobie. Gdzie indziej kościół jest ogniskiem wspól­ nej znajomości; nasi parafianie systematycznie wykluczani przez ks. probosz­ cza O. od kontroli nad kościołem i jego dochodami, machnęli ręką i oczekują możliwych zmian w okolicznościach natury wyższej". Spory, jak się wydaje, ustały zupełnie kiedy po śmierci ks. Orłowskiego w początkach 1891 roku jego miejsce zajął, mający opinię człowieka „cichego i spokojnego", ks. Józef Ba­ ranowski (Mądzik 1987, s. 64). 3 Wydarzeniami, które w tym okresie gromadziły znaczną liczbę tyfliskich Polaków były występy polskich trup teatralnych. Dość bogaty w takie wyda­ rzenia był rok 1893. W maju i w czerwcu gościł w Tyflisie polski zespół teatral­ ny pod kierownictwem artystycznym Ignacego Kościeleckiego. O jego wystę­ pach w stolicy Gruzji pisał do redakcji „Przeglądu Tygodniowego" mieszkający wtedy w Tyflisie, a dziś mało znany folklorysta Józef Stefan Ziemba: „Trupa polska pod kierunkiem artystycznym p. Ignacego Kościeleckiego bawi jeszcze w Tyflisie dzięki powodzeniu względnemu, jakie ma. O pier­ wszych przedstawieniach pisałem już. Po "Lenie,,, co przepowiadałem, na któ­ rej teatr pustkami świecił tak, że nie tylko żadnego dochodu, a stratę 65 rs po­ niosła trupa, grali 31/20 maja "Dom Otwarty,, Bałuckiego. Rzecz wesoła, teatr więc pełny był. 1 czerwca (21 maja) grali komedię Kraszewskiego "Miód ka­ sztelański" i „Wesele w Ojcowie", 3 czerwca (23 maja) Bałuckiego „Gęsi i gą­ ski", 6 czerwca (26 maja) Przybylskiego „Wicek i Wacek", 8 czerwca (28 maja) - Sewera „Hanusia ", operetka ludowa. Dziś zaś tj. 10 czerwca (30 maja), dzięki inicjatywie pana Jana Rousseau grali w klubie miejscowym, zwanym „Tiflisskij krużok", Fredry „ Consilium facultatis" i Bogusławskiego „Broń niewie­ ścia" [...]. Ogółem dano w Tyflisie przedstawień 8, które średnio biorąc, pub­ liczność polska chętnie odwiedzała choć znowu nie tak iak należało Jutro lub pojutrze towarzystwo dramatyczne wyjeżdża do Baku/gdzie ma zamiar dać �156 ANDRZEJ WOŻNIAK kilka przedstawień, poczem jedzie dalej po morzu Kaspijskim i Wołdze [...] Jeśli się kiedy wybierze w odwiedziny na Kaukaz jakie towarzystwo dramaty­ czne, niechaj lepiej zaopatrzy się w sztuki z życia ludowego, bo te mają powo­ dzenie wielkie, a i inne względy każą nam tak radzić" . Jak zatem widać gusty i upodobania teatralne polskiej publiczności w Tyflisie kierowały się wówczas przede wszystkim ku repertuarowi lekkiemu, ko­ mediowemu, zainteresowanie budziły też, zdaniem Ziemby, sztuki „z życia lu­ dowego". M. Mądzik pisze o występach w Tyflisie, latem 1893 r. „zespołu te­ atru polskiego" z Petersburga, pod kierownictwem Kazimierza Kamiriskiego, wystawiającego tu również „popularne utwory polskiego repertuaru komedio­ wego" - sztuki A. Fredry, M. Bałuckiego (1987, s. 66). Zdaniem tegoż autora, występy teatru polskiego rozbudziły wśród Polaków w Tyflisie duże zainter­ esowanie amatorskim ruchem scenicznym, który wkrótce miał stać się jedną z podstawowych form działalności Rzymskokatolickiego Towarzystwa Dobro­ czynności, integrującą miejscowe środowisko polskie i dostarczającą środków finansowych na realizację celów statutowych Towarzystwa. „Inicjatywa powołania do życia w Tyflisie Towarzystwa Dobroczynności, instytucji, która istniała już w największych skupiskach polskich w Rosji, zror dziła się w 1894 r. Wystąpili z nią przedstawiciele miejscowej inteligencji wspierani przez nowego proboszcza i członków rady parafialnej, tzw. kuratorii. Opracowano statuty który w połowie 1894 r. został zatwierdzony przez Mini­ sterstwo Spraw Wewnętrznych. Jesienią działania organizacyjne rozpoczął tymczasowy zarząd Towarzystwa, w skład którego weszli: dr Piotr Kimontt, Rafał Szymański, Ludomir Kamocki, Grzegorz Mularski, Marian Ziembiński i Feliks Nowiński" (Mądzik 1987, s. 64) . Na pierwszym walnym zgromadzeniu wybrano władze Towarzystwa. Skład zarządu zmienił się całkowicie, a prezesem został z urzędu proboszcz ks. Ba­ ranowski. Towarzystwo czyniło starania o otwarcie przytułku dla starców i uru¬ chomienie szkółki parafialnej. Środki finansowe potrzebne do realizacji tych celów i niesienie potrzebującym materialnej pomocy czerpano ze składek i ofiar członków.oraz organizowania imprez kulturalnych, w pierwszym za¿ rzędzie przedstawień teatru amatorskiego przez wiele lat kierowanego przez inż. K. Waniorskiego, sekretarza zarządu. Oprócz przedstawień urządzano tę* wieczory literackie i koncerty. Wynikające ze statutu ograniczenia rozwoju To­ warzystwa niedostatek środków finansowych nie pozwalały jednaknależyci* rozszerzać tych kierunków jego działalności które miały na celu większą intągracje tutejszego środowiska polskiego (Mądzik 1983 s 22-23) Jeden z tyfliskich Polaków tak w 1902,r. ná tamach „Kraju" oceniał istniejący, stan rzeczy: 4 5 „Żyjemy tutaj bardzo odosobnieni, mało'łącząc się ze sobą, gdyż brak ną# ogniska, u którego moglibyśmy się skupiać. Teatru amatorskiego w języku pol­ skim, urządzanego dwa lub trzy razy do rpku, ogniskiem takim nazwać # można, gdyż rzadko.gromadzi on wjedno miejsce kilkaset osób. A i te zebrani prawdopodobnie wkrótce się przerwą, gt}yż osoby zajmujące się urządzanjef przedstawień, coraz większe trudności znajdują w gromadzeniu amatorójf (Parafianin, 1902, s. 18). ^ �„TYGODNIK POLSKI" 157 W celu rozszerzenia i uaktywnienia dzialalnos'ci Towarzystwa poczyniono, choć nie bez oporów ze strony części jego członków, zmiany w statucie, wy­ brano nowy zarząd z prezesem J. Laudańskim na czele, którego starania dopro­ wadziły w 1903 r. do otwarcia biblioteki i czytelni oraz szkółki przykościelnej (Mądzik 1983, s. 23) . Jednakże nawet i te przedsięwzięcia nie były w stanie spowodować zasadniczych zmian zakresu działalności Towarzystwa, ze wzglę­ du na jego charakter i podstawowe cele statutowe. Dopiero sytuacja zaistniała po 1905 r. umożliwiła zakładanie organizacji, które w szerszym zakresie po­ zwalały na realizację potrzeb kulturalno-oświatowych środowisk polskich w Rosji. Były to powstające wówczas w wielu miastach imperium instytucje pod nazwą „Dom Polski". 6 W Tyflisie inicjatywa powołania takiej organizacji zrodziła się wiosną 1907 roku i mimo pewnych trudności doczekała się realizacji w październiku tegoż roku. Z prośbą o rejestrację stowarzyszenia „Dom Polski" wystąpili tu Ignacy Rządca, Franciszek Lcncki (Łęcki?), Antoni Keller, Aleksy Asłanowicz, Józef Żółtowski, Stefan Chrzanowski, Bronisław Mielczarski i Otto Gede. Oficjalna inauguracja działalności Stowarzyszenia odbyła się 16 października 1907 r. (Mądzik 1983, s. 24-25). Celem działalności Stowarzyszenia, jak głosił statut miało być popieranie rozwoju kulturalnego wszystkich warstw ludności polskiej w Tyflisie i jego najbliższych okolicach. Dla osiągnięcia tych zamierzeń planowano założyć czytelnię, biliotekę, księgarnię, szkołę dla dzieci i dorosłych, biuro informacji i porad prawnych, i,irodową jadłodajnię i herbaciarnię oraz towarzystwo wza­ jemnej pomocy. Przcw idywano także wykłady, dyskusje, różnego rodzaju kursy dokształcające dla doro.slych, koncerty, lekcje muzyki chóralnej i śpiewu. Pro­ jektowano wydawanie książek, broszur oraz, co dla nas szczególnie interesują­ ce, gazel i czasopism. Członkami Stowarzyszenia mogły być wszystkie osoby uważające się za Polaków które ukończyły 18 lat bez różnicy płci wyznania zawodu i przynależności społecznej (Mądzik 1987, s. 73). Mimo iż, jak widać, statut nie stawiał niemal żadnych ograniczeń w przyjmowaniu członków, to ich liczba wzrastała powoli: w roku 1909 Stowarzyszenie skupiało 84 osoby. Zainteresowanie kolonii polskiej działalnością „Domu Polskiego" (mimo pewnych ograniczeń jej zakresu, których zażądały władze gubcrnialne w czasie rejestracji), było w pierwszym okresie jego istnienia dość duże. Świadczy o tym pośrednio poszukiwanie dla Stowarzyszenia korzystającego dotychczas z gościnności Towarzystwa Dobroczynności, nowego większego lokalu z po­ mieszczeniem na salę teatralną. Odpowiedni dom, na lej samej co Towarzystwo Dobroczynności ulicy Nikołajcwskiej, udało się wynająć latem 1909 r. Jedną z głównych form działalności „Domu Polskiego" były przedstawienia teatru amatorskiego. Najczęściej wystawiano komedie polskich autorów: Fre­ dry, Zapolskiej, Bałuckiego. Urządzano też wieczory muzyczne, literackie (często rocznicowe), taneczne, choinki dla dzieci. Czasem odbywały się seanse filmowe, czynna byla czytelnia i biblioteka. We wrześniu 1909 r. w siedzibie „Domu Polskiego" występowała polska trupa teatralna Czesława Jankowskiego �158 i I ¡Í SI ANDRZEJ WOŹNIAK z lekkim repertuarem komediowym i ciszącą się ogromnym powodzeniem ope­ retką Śliwińskiego Warszawianka. „Dla zaakcentowania swej ożywionej działalności i przyciągnięcia wię­ kszej liczby Polaków do "Domu Polskiego" - pisze M, Mądzik - kierownictwo Stowarzyszenia zamieszczając anonse w gazecie „Tiflisskij Listok" coraz czę­ ściej dawało wstawki w języku polskim. Najpierw była to tylko nazwa Stowa­ rzyszenia, z czasem tekstu składanego w języku polskim zaczęło przybywać. Zawiadomienie o wieczorze poświęconym Chopinowi zawierało już polski tekst: Jubileuszowy wieczór F. Chopina, zaś anons o występie trupy Janko­ wskiego wydrukowany był w całości w języku polskim" (Mądzik 1987, s. 78¬ 80). Od połowy 1909 r. w działalności Stowarzyszenia dają się zauważyć pewne oznaki kryzysu, pogłębiającego się w roku następnym: ilość członków wzrasta powoli, zaczynają się kłopoty finansowe. Aktywność Stowarzyszenia słabnie, a w następnym roku niemal zamiera. Po roku 1910 pozostało w nim tylko 11 członków i funkcjonowała jedynie biblioteka. Znalazła się jednak grupa ludzi, która doprowadziła do reaktywowania działalności Stowarzyszenia w 1913 r. i ponownego, powolnego wzrostu liczby członków. Wybrano nowy zarząd, któ­ ry powołał trzy koła: dramatyczne, organizacji wieczorów oraz rozrywek dla dzieci. Urządzano wieczory, seanse filmowe dla dorosłych i dzieci, koncerty itp., działał teatr amatorski, biblioteka i czytelnia. Wybuch wojny światowej postawił przed stowarzyszeniem „Dom Polski" nowe zadania. Jego działalność niemal całkowicie podporządkowana została sprawie pomocy poszkodowanym przez działania wojenne. Już we wrześniu 1914 za zgodą namiestnika Kaukazu utworzony został w Tyflisie Polski Komi­ tet Organizacyjny Pomocy Ofiarom Wojny przy Stowarzyszeniu „Dom Polski". Zbiórkę pieniędzy na rzecz poszkodowanych rozpoczęto od umieszczenia w miejscowej gazecie „Kawkaz" wezwania w języku polskim do kaukaskich Polaków, w podniosłych słowach apelującego do ich ofiarności w imię do­ świadczonej przez wojnę ojczyzny. Szybko zaczęły napływać składki, rozpo­ częto organizowanie imprez, z których dochód przeznaczony był na rzecz Ko­ mitetu Pomocy Ofiarom Wojny, skąd zgromadzone fundusze w większości przekazywano odpowiednim instytucjom w Warszawie. Jesienią 1914 r. napły­ nęli do Tyflisu pierwsi uchodźcy z objętych działaniami wojennymi terenów Królestwa dla których Komitet zorganizował schronisko w pomieszczeniach Towarzystwa Dobroczynności. Liczniejsze grupy uchodźców polskich przyby­ ły do Tyflisu rok późniei icsienia 1915 roku po ewakuacji Królestwa Polskietro Ustalenie dokładnej ich liczby icst dośćYrudne edyż Komitet rejestrował tylko osoby ubicmiace sie o pomoc' hcznie iednak z nie zarejestrowanymi których wedhm ówczesnych ocen było około 500 osób do listopada 1915 r' w stolicy Gruzii znalazło sic około 900 1000 uchodźców 'polskich cześć z nich wyjechała iednak nóźniei do innych mieiscowości Stawiało to zarówno Komi­ tet i i к i c i h snoLznosc nolsk-i w Tyflisie w trudnei sytuacji nie starczało bowiem środków finansowych nn nomoc dh notr/ebuhcych a ilość miejsc n^MegowJch w L u j t ó L a z wciąż eszcze' zbyt mała Sy- A �„TYGODNIK POLSKI" 159 luacja ustabilizowała się dopiero w 1916 г., kiedy utrudnienia administracyjne zahamowały napływ uchodźców na Kaukaz, a więc i do Tyflisu, a ci którzy znaleźli się tam wcześniej, w większości zdołali już znaleźć pracę i mieszkanie. W działalności kulturalnej „Domu Polskiego" istotną rolę odgrywał nadal teatr amatorski, ale coraz więcej miejsca zajmowały teraz różnego rodzaju im­ prezy o charakterze patriotycznym; koncerty i rocznicowe wieczory literackie, odczyty (Mądzik 1987, s. 88-97) . Przyczyniało się to niewątpliwie do większej konsolidacji wewnętrznej całej tutejszej społeczności polskiej, pogłębiania jej świadomości narodowej oraz poczucia łączności z krajem. Stosunek tyfliskich Polaków do spraw narodowych, ich zaangażowanie w działalność organizacji polskich dość krytycznie oceniał W. Gutowski, przedstawiciel Centralnego Komitetu Obywatelskiego, jeszcze jednej organi­ zacji niosącej pomoc wygnańcom, której władze rosyjskie zezwoliły na dzia­ łalność na Kaukazie dopiero w 1916 r. W przesłanym Zarządowi Głównemu CKO sprawozdaniu pisał on mianowicie: „Skład osobisty miejscowych orga­ nizacji polskich w miastach, zresztą bardzo nieliczny, zawiera w ogromnej wię­ kszości wypadków ludzi niezamożnych, pochłoniętych pracą zarobkową na ży­ cie i tylko dorywczo mogących spełniać obowiązki społeczno-narodowe [...], zresztą większość stałych mieszkańców Polaków różni się zasadniczo z nami (pracownikami C K O - M.M.) w pojęciu pracy społecznej: my uważamy naszą pracę za obowiązek narodowy, ci panowie zaś - za filantropię" (Mądzik 1987, s. 106-107). Jeszcze krytyczniej pisał o kaukaskich Polakach w wydanych kilka lat wcześniej wspomnieniach ks. Fryderyk Józefat Żyskar, który sam dwa lata spę­ dził na kaukaskim zesłaniu: „A tu mój Boże! na tym Kaukazie pogoń za złotem, za dostatkiem, za życiem, tak dusze wypełnia, tak serca przemienia, że przy­ chodzą na kapłana ciężkie chwile zwątpienia, w których chciało się zawołać: Panie! oderwij mnie od tej ziemi niepłodnej, od tej roli, która nie daje żadnych owoców" (Żyskar 1909, s. 78-79). Zaraz jednak dodaje, że owoce jednak są, tylko trzeba bardzo dużo pracy. Zastrzega się też, że nie chce generalizować i że jego uwagi nie odnoszą się bynajmniej do wszystkich Polaków; troskę jego budzi inteligencja, która jak twierdzi, rzadko ma do czynienia z katolickimi duchownymi. Nasuwa się tu jednak refleksja, iż być może stosunkowo wysoki wśród kaukaskich Polaków odsetek inteligencji, na przełomie wieków często obojętnej relieiinie był przyczyna tak pesymistycznej oceny tamtejszych sku¬ pisk polskich Krytyczne uwaei pod ich adresem padały jednak nie tylko ze strony ludzi patrzących z zewnątrz, takich jak W. Gutowski czy ks. F. Żyskar. Również z sametio Tvflisu odzvwalv sic cłosv mówiące o niedostatkach czy wręcz zagrożeniach tutejszego tycia polskiego. W 1895 r. J. S. Ziemba pisał z Tyflisu o trudnościach na które natrafialv tu nróbv zoreanizowania Dolskiei biblioteki* podnoszono snrawe znajomości iczyka polskiego zarówno wśród dzieci miejscowych Polňków hk i wśród dorosłych Korespondent Kraiu" ubolewał no w 1898 r że dzieci Pohków z klasy sredniei urodzone na Kai, 7 kazie często wcale nic źnaia rodzinne! mowv" a oomimo to nauczyciele iezvka polskiegow Tyflisie nie znajdują pracy (Mądzik 1987, s. 69), rok później Stefan �160 ANDRZEJ WOŹNIAK z Tyflisu pisał w „Głosie", że nawel inteligencja polska w Tyflisie „niemożebnic mówi po polsku" (Stefan z Tyflisu 1899, s. 548). Choć w przytoczonych tu wypowiedziach jest pewno trochę publicystycz­ nego przejaskrawienia rzeczywistości, to nie ulega wątpliwości, że nie wszy­ stkie domy kolonii polskiej w Tyflisie były na przełomie wieków takimi twier­ dzami polskości jak opisany w „Tygodniku Powszechnym" dom zasiedziałej w Gruzji od półwiecza rodziny Kimonltów (Kimontt 1979, s.5). Dla wielu in­ nych dopiero wraz z tą wielką Talą spraw polskich, która napłynęła na Kaukaz w latach wojny, rozpoczął się powrót do polskości, odnajdowanie tożsamości narodowej. Rewolucja lutowa 1917 roku spowodowała wiele zmian również w życiu kolonii polskiej w Tyflisie. Umożliwiła przede wszystkim zakładanie nowych organizacji polskich, w tym również o charakterze politycznym. Już w marcu 1917 r. członkowie dotychczas działających w Tyflisie organizacji, tj. Stowa­ rzyszenia „Dom Polski", Towarzystwa Dobroczynności oraz Polskiego Komi­ tetu Pomocy Ofiarom Wojny, powołali do życia Radę Polskich Organizacji. Pierwszą deklaracją Rady było poparcie dla „zasad i haseł" głoszonych przez Rząd Tymczasowy. W następnych miesiącach zaczęły powstawać organizacje polskie o chara­ kterze politycznym. W początkach kwietnia 1917 r. powstało ugrupowanie no­ szące nazwę Polski Związek Demokratyczny, z Sekcją Wojskową również od kwietnia działała jeszcze jedna organizacja wojskowych - Związek Wojsko­ wych Polaków. Równocześnie ukształtował się ośrodek koordynujący działania organizacji żołnierskich - Tymczasowa Polska Rada Wojskowa. W maju Rada Polskich Organizacji w Tyflisie powołała swoją egzekutywę - Polski Komitet Wykonawczy. Komitet podjął decyzję o zwołaniu „krajowego zjazdu polskiego na Kaukazie" oraz o wydawaniu gazety w języku polskim (Mądzik 1987, s. 126-127). Z inicjatywy przebywających w Tyfilisie działaczy PPS i SDKPiL utworzo­ no tu w czerwcu 1917 r. Polską Socjalno-Demokratyczną Organizację, jednak­ że już na przełomie września i października tego samego roku nastąpił w niej rozłam, w wyniku którego znów wyłoniły się SDKPiL, PPS-Lewica i PPS-Frakcja. Istniały też w Tyflisie polskie organizacje młodzieżowe. Z inicjatywy zna­ nego działacza polonijnego Jerzego Mularskiego powstała organizacja dziecięco-młodzieżowa „Harcerz", a od września działał Związek Młodzieży Polskiej. Niewielką organizacją społeczno-zawodową był Polski Związek Pracowników Kolejowych. W sierpniu 1917 r. odbył się w Tyflisie zjazd przedstawicieli polskich orga­ nizacji i związków działających na Zakaukaziu, który w ostatnim dniu obrad wyłonił naczelny naczelny organ - Polską Radę Okręgową na Kaukazie, która z kolei wybrała Krajowy Komitet Wykonawczy. Zjazd ustalił wytyczne, który­ mi miała kierować się PRO w swej działalności. Głównymi celami miały być; rozbudzenie samowiedzy narodowej i niepodległościowej, sprawne organizo* wanie polskiego życia publicznego, ujednolicanie polskiej polityki na Kaukazie. �„TYGODNIK POLSKI- 161 zgodnie z zasadami ogólnonarodowej polityki kraju. Przy Radzie Okręgowej utworzono Polską Centralę Wojskową. W listopadzie Rada podjęła decyzję o połączeniu oddziałów polskich istnie­ jących na Kaukazie w jedną całość organizacyjną, dywizję wojsk polskich. Wo­ bec wielu trudności zrealizowanie tego planu okazało się niemożliwe - powstała jedynie Samodzielna Kaukaska Brygada Wojsk Polskich. Na przełomie 1917/1918 r. liczyła ona około 1500 żołnierzy i oficerów pod wspólnym dowó­ dztwem. Żołnierze Brygady pełnili służbę wartowniczą w Tyflisie. W lipcu 1918 r. rząd gruziński podjął decyzję o rozwiązaniu tej bardzo już wówczas przerzedzonej formacji, a jej żołnierzom i oficerom umożliwił powrót do kraju (Mądzik 1987, s. 127, 138-149). W roku 1918 zaistniała na Zakaukaziu nowa sytuacja polityczna: powstały trzy niepodległe republiki kaukaskie, a wśród nich Demokratyczna Republika mmi та № i. • p / wij » 4 Лва «О kop. - •'• - R n polityczno-ekonomiczny i literacki. WYCHODZI KAZ W TYUZIKŃ. Tjílis, niedziela, 2 czerwca 1918 raku. I n U pmnantr. .{Unia: 5 Л . . . aiłea. . . Jr.. «a rwfcjit^jiaer tratuj. t» fńurlU jamami A1 u. lutcr oc-attj tafeiui't u.51 a!n!ae od 10<¡ d) 2-«¡ oprfc. dat nriticiŁ Czy wolno ł ib spa¿? *«¡e i.l/.i,. napnul. Тому ai» ono nieNie ski» glo-mcl. i „t„w «mataren która oriuwavstko, na», triüU: „k ,u,W¡ rrwolofll-pilrvotOtíjej i v opon. Przed ba«ekalejdoakop ludii i panst» calven, które sity kosmiczne «nrorah v Dovslmnnm U»l,„. го nmnioliic m mi o » v i n » przewija м, ; . s a a r w » s e ; a s l i s » prmiloíč tw.r.1, I lW BU..,, k t S í « £ corazVvrainWj poprV. tan.; .-.jní M ' .Cavo kMdv w w, , kolků, (ok'a»Лиг» lotr. a talówмш> ai. »>o¡v-. uto do ronnkonwo hne napięcia. ' Ten .ducli bo»v. 'w r««rvvvl»toi« lvcia. .\i« trz.-t>a s4 .be -'-orni lv¡„ aa»rwnvm *'»io *' re*№i i treícl, «veía Hitveaneg» ¡ uawm <v.p„lk0.v, t.„, «iniú konjnakuira ekonomicinéjto narodów. l*.WIÍi. «..¡eplaj.,-,01, «i, »»>hto, W takim canenlewolnoipX! no stokro-Iktórego wMownw ><t i M * Zakaiúatale. la» uletrolno tvui, ktorir rhn iv. któray Storneba«Ц oliw.*: t.-w mugui» «I* «li chatank*lioli.ycaitte ¡ .konomicanw jako apoletieiatwo. Kraj пала, dwa Uta byt widownie m . «¡«nej walki, k'úra wwatrptu takiwve.jak i .kononticatn jego .l.v. I .Var,.! *Í*ej «r„!y. „otitvíko- povvikW ¡ ».„¿ eví ten «tan nrinra (i. ktúrv oWnV 11Ü kl»rvk0l«Íek iUI.V BOHlinVl prlejař .¡. jedtneni ».*», itewl*»».,.. ' ' Oproti pnikóv, iwrcklch i ..(.«lierkk-k. 5 u Ryc. 1. Strona tytułowa nr I „Tygodnika Polskiego", reprod. M. Gmur �162 ANDRZEJ WOŹNIAK Gruzji (26 V 1918). Rząd Gruziński od początku prowadził politykę unaradawiania urzędów, instytucji oświatowych, kolei, a także służby zdrowia (Gruzja 1939, s. 91-99). Działania te nie pozostawały bez wpływu na sytuację miesz­ kających w gruzji Polaków; jedni stracili pracę, inni czuli się zagrożeni. Nakre­ ślony przez zjazd organizacji polskich program działania kaukaskiej Polonii zaczął w praktyce schodzić na plan dalszy: sprawą pierwszoplanową stała się natomiast kwestia powrotu do kraju. W tym też właśnie okresie zaczęło się ukazywać czasopismo w języku polskim - „Tygodnik Polski". Pierwszy numer czasopisma noszącego tytuł „Tygodnik Polski politycznoekonomiczny i literacki" ukazał się w Tyflisie w niedzielę 2 czerwca 1918 roku. Jego redaktorem był W. Jordaňski, a wydawcami bracia Musiał i J. Blichiewicz. „Tygodnik" zawierał 4 strony niedużego formatu (32 x 21 cm), tekst drukowa­ ny był w dwu szpaltach. Numer 2 wyszedł 9 czerwca, podobnie jak i następne już bez podtytułu. Numer 3, sześciostronicowy „Za redaktora" podpisał M. Mu­ siał, wydawcami byli M. Musiał i J. Blichiewicz, w nr 5 M. Musiał był reda­ ktorem pisma i wraz z J. Blichiewiczem, jego wydawcą. Cztery numery „Tygodnika" (R. 1918, nr 1-3, 5) znajdują się w zbiorach biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego'', inne nie są znane. Brak tego tytułu w pozostałych dużych bibliotekach warszawskich, nie dały również rezultatu poszukiwania w paru innych miastach. Nie został odnotowany w Katalogu Centralnym Biblioteki Narodowej. Nie udało siego również odnaleźć w dużych bibliotekach naukowych Tbilisi. Nic znajdujemy lego tytułu także w bardzo kompetentnej i zawierającej ogromną ilość wiadomości o tyfliskiej Polonii w latach I wojny światowej, wielokrotnie tu cytowanej pracy M. Mądzika (1987). Jest to jak dotychczas, jedyne polskie czasopismo wydawane w Tyflisie, które udało się odnaleźć. Prehistoria czasopism polskich w Tyflisie sięga wprawdzie l-ej połowy XIX w., ale więcej w niej, jak się wydaje, planów i za­ mierzeń niż faktów. Czasopismo kulturalno-literackic zamierzał podobno wy, dawać w Tyflisie już w latach 40-tych X I X w. poeta Tadeusz Łada Zabłocki, ale nic otrzymał na to zezwolenia (B. Baranowski, K. Baranowski 1987, s. 161). Gazety i czasopisma w języku polskim zamierzało wydawać Stowarzysze­ nie „Dom Polski", ale projekt ten nic został zrealizowany. Poza sferę projektów nie wyszły też chyba plany wydawania gazety polskiej przez Polski Komitet Wykonawczy Rady Polskich Organizacji. O obu tych zamierzeniach wspomi­ nałem zrcszlą już wcześniej. M. Mądzik pisze też o polskiej gazecie wydawanej jakoby w drugiej połowic 1918 r. - „Dzienniku Tyfliskim", mającym służyć akcji werbunkowej na rzecz tworzonej przez gen. L. Żeligowskiego 4 Dywizji. Żadnej informacji potwierdzającej ten fakt nic udało się jednak autorowi odna­ leźć (1987, s. 151, 227). Wiele niejasności i pytań wiąże się również z „Tygodnikiem Polskim". Nie wiemy z czyjej inicjatywy powstał, jak długo wychodził, jaki był nakład pisma, �„TYGODNIK POLSKI" 163 gdzie je drukowano? Mało, lub nic nie wiemy о ludziach, którzy je redagowali i wydawali. Redaktor „Tygodnika" Wincenty Jordański był zastępcą członka Polskiego Komitetu Wykonawczego Rady Polskich Organizacji (Mądzik 1987, s. 127). W czerwcu 1918 r. wyjechał do Poti jako korespondent „Tygodnika" aby zebrać na miejscu wiadomości o warunkach powrotu do kraju przez Morze Czarne. Z Poti 13 VI wysiał do „Tygodnika" depeszę następującej treści: „Wszelkie wyjazdy wstrzymać, szczegóły przywiezie Jordański" ("Tygodnik Polski" 1918, nr 2, s. 4). Jeśli nawet wrócił do Tyflisu, to tylko na krótko aby zlikwi­ dować swoje sprawy, z nr 5 „Tygodnika" dowiadujemy się bowiem o jego wy­ jeździe do kraju. Jeszcze mniej wiadomo o współwydawcy „Tygodnika Pol­ skiego", podporuczniku Janie Blichicwiczu. Jedyna wzmianka o nim pochodzi z drugiej połowy roku, kiedy brał udział w akcji werbunkowej do 4 Dywizji gen. Żeligowskiego (Mądzik 1987, s. 150-151). Nic właściwie nie wiadomo o braciach W. i M. Musiałach. Obaj byli współwydawcami dwu pierwszych numerów „Tygodnika", później jako wydawcy podpisywali czasopismo tylko M. Musiał i J. Blichiewicz. M. Musiał był też jego redaktorem. Bracia Musiałowie wydawali także, wspólnie z A. Gorbaczukiem, redagowany przez J. Degena „artystyczno-literacki i satyryczny" tygo­ dnik „Igła", prawdopodobnie w języku rosyjskim. Pisywali obaj, choć rzadko, w „Tygodniku Polskim". Nie wiemy kto był autorem artykułu Czy wolno spać? zamieszczonego na stronie tytułowej nr 1 „Tygodnika", tam gdzie można było się spodziewać artykułu programowego. Artykuł len wzywał Polonię do wytę­ żonej pracy, „karności i organizacji", koniecznej w obliczu zagrożenia ze stro­ ny narodów silniejszych gospodarczo i organizacyjnie, przede wszystkim zaś, coraz bardziej aktywnych na Zakaukaziu politycznie i gospodarczo Niemców. Nawoływał do nawiązania „nici żywego związku z Macierzą". Prawdopodobnie odezwały się jednak głosy zarzucające redakcji pisma brak deklaracji programowej, bo w numerze 2, również na stronie tytułowej ukazała się publikacja pt. Dlaczego nie daliśmy swego credo. Autor artykułu (być może redaktor, lub też, na co wskazywałyby pewne cechy stylu, często pisujący w „Tygodniku" Ludwik Piekarski), stwierdza, że nie jest to konieczne, bowiem „nie chodzi o frazeologię, lecz o czyn, o czyn zbożny i zdrowy". Wszelkie zaś deklaracje ma zastąpić hasło: „Pamiętajcie o starej ziemi". „Oto nasze credo - pisze autor - jeżeli koniecznie tego chcecie, drodzy rodacy". W jakiej mierze ten, przyznajmy, bardzo ogólnie nakreślony program był realizowany? „Tygodnik" zamieszczał trochę bieżących wiadomości z kraju (przeważnie z Królestwa, niekiedy z kresów wschodnich), np. o wyborach do Rady Stanu (nr 1, s. 4) i powołaniu w Królestwie nowego prezesa „gabinetu ministrów", J. K. Steczkowskiego oraz jego deklaracji programowej, rozwią­ zaniu 1-go Korpusu gen. J. Dowbora-Muśnickiego, o walkach 2-go Korpusu i legionistów J. Hallera z Niemcami (nr 2, s. 3) czy też o wprowadzeniu w są­ dach Warszawy języka polskiego jako urzędowego (nr. 3, s. 5). W numerze 4 „Tygodnika", którego brak w zbiorach Biblioteki Uniwersyteckiej w Warsza­ wie, znalazła się wzmianka o obchodach rocznicy 3 maja w Warszawie, o czym �164 ANDR/.IU WOŹNIAK wspomina LP (Ludwik Piekarski) w krótkiej biografii Romualda Traugutta za­ mieszczonej w numerze następnym. Wiadomości takich było jednak niewiele; czerpano je przeważnie z dzienników polonijnych wychodzących jeszcze wów­ czas w Moskwie, „Echa Polskiego" i „Gazety Polskiej", sporadycznie dociera­ jących do Tyflisu. Bezpośrednie kontakty z krajem, o czym niejednokrotnie pi­ sano w „Tygodniku", były bardzo utrudnione. Podróże do Polski odbywające się okrężnymi drogami, trwały długo, pełne były niespodziewanych trudności, a często i niebezpieczeństw. Najkrótszą niegdyś drogą do kraju, przez Morze Czarne i Odessę, z powodu braku regularnej komunikacji morskiej i niepewnej sytuacji na Ukrainie, podróżowano teraz znacznie rzadziej. Ukraina, Krym, a nawet Północny Kaukaz, były to rejony, z którymi nawet państwowa poczta gruzińska nie utrzymywała żadnych połączeń. S. A. Korwin, znalazłszy się w lecie 1918 r. w Tyflisie bez źródeł utrzymania, założył tu prywatne biuro pocztowo-informacyjne do kontaktów z tymi terenami. Z powodu jednak pa­ nującego tam chaosu i trudności komunikacyjnych, przedsięwzięcie okazało się chybione (Korwin, 1966, s. 287-289). Oprócz wiadomości bieżących ukazywało się jednak w „Tygodniku" sporo innych materiałów dotyczących spraw kraju. Tak np. podpułkownik A. Małyszko, pierwszy prezes Związku Wojskowych Polaków i członek Komitetu Wy­ konawczego Rady Polskich Organizacji w artykule pt. Uwagi o sztuce wojennej pisał o potrzebie tworzenia silnej i dowodzonej przez odpowiednio do tego przygotowanych oficerów armii: „Naród, który chce żyć samodzielnie [...] musi mieć realną siłę, na której swe istnienie opiera [...] Taką namacalną siłą jest armia (...] Bojowej armii nic stworzą profani i analfabeci wojskowi i ci, co głoś­ no krzyczą na wiecach i wicie obiecują, ale wykształceni wojskowi fachowcy (nr 1, s. 3). Ludwik Piekarski, pracownik Kolei Zakaukaskich i jeden z filarów "Tygodnika" w artykule Luźne zdania w dziedzinie handlu i przemysłu swoj­ skiego zastanawiał się nad sytuacją gospodarczą Królestwa, odbudową znisz­ czonego przez wojnę przemysłu oraz zadaniami emigracji (nr 3, s. 3-4). Tenże sam autor w omówieniu artykułu zamieszczonego w wychodzącym w Królew cu czasopiśmie „Industrie-Kurjer", pisał o związkach Gdańska z Polską i jego roli w ekonomice odradzającej się państwowości polskiej (Gdańsk portem dla Polski nr5 s 2) oraz w lvm samvm numerze Tveodnika" nrzvnominal postać dyktatora Powstania Styczniowego, Romualda Traugutta (ś. 2-3). O tęsknocie tułacza za krajem i o pragnieniu powrotu doń mówiły wiersze W. Musiała (nr 1, s. 4, nr 3, s/6) i innych autorów (nr 3, s. 5, nr 5, s. 3) drukowane w „Tygodniku". Powrót do kraju był zresztą tematem, któremu poświęcano w kolejnych nut merach „Tygodnika" coraz więcej miejsca, bowiem dla wielu rodzin polskicfc w Gruzji a zwłaszcza w Tyflisie lato roku 1918 stało się okresem szczególnie trudnym. Odrodzenie państwowości gruzińskiej oraz związane z nim unarodo* wienie i reorganizacja wielu instytucji pociągnęły za sobą zwalnianie z posaé cudzoziemców, w tym również wielu Polaków. Na ich miejsce wszędzie gdzift było to możliwe, przychodzili Gruzini. Wcześniej już zwolnienia takie miały miejsce w szkołach, urzędach, szpitalach, a w czerwcu 1918 r. objęły również �„TYGODNIK POLSKI" 165 znaczną część polskich pracowników Kolei Zakaukaskich. W numerze 1 „Tygodnika" z 2 czerwca 1918 r. ukazała się wiadomość następującej treści: „Rozporządzeniem Zarządu Dróg Zakaukaskich wszyscy pracownicy kolejo­ wi, delegowani z dróg obcych, z d. 1 czerwca zostają uwolnieni dla powrotu na poprzednie miejsce służby bez wynagrodzenia t. z. likwidacyjnego. W liczbie tych pracowników znajdzie się dużo naszych rodaków bez możności wyjazdu i funduszów na dalszą egzystencję. Jeszcze jeden smutny obrazek naszej nie­ szczęśliwej tułaczki. Rodacy, organizujmy się, gdyż groźne jutro być może nie­ daleko" (s. 4). W następnych miesiącach powrót do kraju stał się koniecznością nawet dla wielu rodzin od dziesięcioleci zasiedziałych na Kaukazie, tak jak wspominana już rodzina Kimotlów, której trzy pokolenia związane były z Gru­ zją. W dwu pierwszych numerach „Tygodnika" materiały dotyczące powrotu do kraju nie zajmują jeszcze wiele miejsca. Są to wyłącznie komunikaty i infor­ macje o warunkach w jakich odbywa się podróż do kraju, obowiązujących prze­ pisach, instytucjach polskich niosących pomoc powracającym w punktach eta­ powych, itp. Tak np. w zaczerpniętej z „Gazety Polskiej" informacji o możli­ wościach podróży przez Rosję Sowiecką i tereny okupowane przez Niemców, zatytułowanej W sprawie powrotu do kraju, czytamy m. in.: „Do Pskowa Nie­ mcy przepuszczają zupełnie swobodnie. Po drodze nawet nie pytają się wjeż­ dżających do miasta o żadne papiery i regestrują je dopiero w mieście. Za to w Toroszynie, gdzie komisarz daje przepustki przez straż rosyjską, działając na mocy decyzji miejscowego "Sowieta" jest dużo różnych trudności. Ostatnio zdecydowali nie przepuszczać mężczyzn w wieku od 18 do 37-miu lat. Z Toroszyna do Pskowa jedzie się bądź furmankami, bądź koleją. Droga fatalna i męcząca. Setce Polaków w wieku od 18 do 37 lat udało się wymódz na miej­ scowym „Sowiecie" w Toroszynie skasowanie ograniczenia dla młodych i przedostali się oni wszyscy z przepustkami. Byłoby jednak lepiej, gdyby wogóle nie Toroszyno dawało przepustki, ale aby Piotrogród, zamiat dawać je do Toroszyna, dawał je do Pskowa. Co do rewizji: rzadko odbierają prowizję, ale to sięzdarza. Pieniądze carskie zmieniają na „Kierenki" ale rewizja jest dość słaba. O ile uda się wydostać z kordonu bolszewickiego na terytorium okupowane, nikogo po drodze o nic nic pytają i można dostać się do środka miasta. Tutaj najlepiej odrazu zwrócić siędo C.K.O. (Centralnego Komitetu Obywatelskiego - Á. W.) w którym udzielą informacji, gdyż sprawy z dnia na dzień zmieniają się i coraz nowe zachodzą zmiany. C.K.O. w Pskowie utrzymywał się jako główna instytucja polska. C.K.O. w Pskowie (adres obecny ul. Pośnikowska N 7) jest dla Polaków placówką urzędową" (nr 1, s. 2). Poniżej umieszczono krótkie ogłoszenie o wymaganych przez niemieckie władze okupacyjne zaświadczeniach o szczepieniu ospy. W numerze 2 ukazał się Komunikat Polskiej Rady Okręgowej na Kaukazie w sprawie powrotu do kraju informujący, iż wymagane przez Niemców szcze­ gółowe listy Polaków zamierzających wrócić do kraju zostały zakończone i ma­ ją być dostarczone do Warszawy przez specjalnych delegatów, ale ich wyjazd �166 ANDRZEJ WOŹNIAK „napotyka na wielkie trudności". Komunikat kończy się uwagą iż indywidualne wyjazdy do kraju, zarówno przez Batum, drogą morską, jak i przez Władykaukaz i Rosję, są bardzo ryzykownej dopóki tylko uda się utrzymać posadę, lepiej decyzji takich nie podejmować. Na tej samej stronie zamieszczona też została krótka informacja własna „Tygodnika" o warunkach podróży przez Władykaukaz, którą warto przytoczyć w całości: „W sprawie przejazdu po wojenno-gruzińskiej drodze do Władykaukazu i dalej, z wiarogodnego źródła redakcja "Tygodnika Polskiego" zasięgnęła następujące wiadomości: do st. Kazbek dro­ ga niebezpieczna i przejeżdżający często stająsięofiarami napadów; od st. Kaz¬ bek-do Władykaukazu szosę ochraniają pikiety bolszewickie. Polakom przeszkód nie czynią żadnych. Odbierają tylko broń. Z Władykau­ kazu do st. Tichorcckaja i dalej do Carycyna jechać można koleją - prawda, ruch kolejowy jeszcze nie jest uregulowany; rewizje częste, lecz pieniędzy nie odbierają. Z Carycyna do Moskwy pociągi kursują normalnie. W Moskwie spo­ kojnie, ale drożyzna wielka. Z Moskwy do Kijowa przejazd zupełnie bezpiecz­ ny i łatwy - kursują pociągi. Co zaś się tyczy przejazdu z Ukrainy do Królestwa Polskiego, to w tej sprawie dotychczas nic pewnego czytelnikom zakomuniko­ wać nie możemy". Na początku drugiej połowy czerwca autor kryjąc się pod kryptonimem D.J., w krótkim felietonie pt. Z chwili pisał: „Sprawa powrotu do kraju zaabsorbo­ wała wszystkie umysły w chwili obecnej i nic w tern dziwnego. Groźne jutro przybliża się coraz bardziej. W początkach lipca ostatni, którym udało się utrzy­ mać do tej pory na posadach t.j. kolejarze znajdą się na bruku i przeżywać zmu­ szeni będą ostatnie oszczędności, nie mając perspektywy znalezienia pracy, a co dalej z tego może wyniknąć - kto wie. Nic dziwnego, że zapanowała go­ rączka wyjazdu i to natychmiastowego, tembardziej, że według krążących wer­ sji, w Królestwie brak rąk do pracy. Wyjechać zaś jak okazuje się nie jest tak łatwo" (nr 3, s. 5). Przedwyjazdowa gorączka rosła z dnia na dzień, zwłaszcza iż zaistniały realne możliwości grupowych podróży stosunkowo pewnymi i w y ­ godnymi statkami niemieckimi przez Morze Czarne do portów rumuńskich, a także do Sewastopola z połączeniem do Odessy, stamtąd zaś, jak donosił prze¬ wodnik grupy Polaków, która wcześniej odbyła podróż tą trasą, kursowały je­ szcze wówczas Dociaci nosoieszne do Kiiowa i dalei" (Poti - 25 czerwca nr ч\ 4-5) Wdruciei połowie czerwca około p o ł o w y szpalt Tygodnika" wypeł­ niały iuż różnorodne materiały dotyczące powrotu do kniu- wywiad z ambasa­ dorem niemieckim w Tyflisie komunikaty zawiadomienia depesze reportaż /^ nożecnania P u » "ф wvicždž J a c e W z Gruzii „zabłąkanego /аЬНкап^о oddziału l-go l eo ťoísk.cgo Polskieco Poza kwestią powrotu do kraju i pogarszającej się sytuacji materialnej wielu rodzin polskich, sprawom tytliskiej Polonii „Tygodnik Polski" poświęcał wręca zadziwiająco mało uwagi, zwłaszcza że zamieszczony w numerze 2 artykuł re* dakcyjny pt. Najbliższe zadania, mógł budzić nadzieję, że właśnie tego rodzaj*' materiałów w czasopiśmie nie zabraknie. Redakcja apelowała w nim do podzier lonej na grupki kolonii polskiej o wspólne działanie na rzecz odradzającego się państwa polskiego i aby nakreślić podbudowany wiadomościami o sytuacji kot �„TYGODNIK I'OLSKI" 167 lonii polskich na Kaukazie, plan takich działań, ogłosiła konkurs prosząc czy­ telników o wypowiedzi na temat następujących zagadnień: „1. Zadania kolonii polskich na Kaukazie i ich stosunek do kraju. 2. Liczebność i położenie ekonomiczne kolonii polskiej (dane statystyczne). 3. Kolonie niemieckie w Rosji - rola ich w obecnej wojnie i w przyszłej walce ekonomicznej. 4. Przyszłe znaczenie Kaukazu w międzynarodowej walce ekonomicznej i jaki udział w niej przyjąć możemy. 5. Organizacja robotniczych związków zawodowych na Kaukazie. 6. Organizacja ekonomiczna Polaków na Kaukazie. 7. Wzajemny kredyt i związek finansowy z krajem. 8. Szkolnictwo polskie" (nr 2, s. 2). Oprócz pisemnych opracowań tematów, można też było zgłosić wypowiedź ustną podczas jednego z wieczorów dyskusyjnych, które redakcja zamierzała organizować co czwartek we własnym lokalu przy prospekcie Gołowińskim 12 (s. 2-3). Nie wiadomo jaki był plon tego konkursu i jakie dalsze losy owych wieczorów dyskusyjnych, bo o obu inicjatywach więcej już w zachowanych numerach „Tygodnika" nic wspomniano^ a materiały z życia tyfliskiej Polonii zamieszczano w nich bardzo rzadko. W numerze 2 np. ukazała się anonimowo wiadomość o uroczystym otwarciu polskich kursów zawodowych, pt. Nowa placówka, której autor donosił m. in.: „27 maja r. b. odbyło się uroczyste otwar­ cie Polskich Kursów organizowanych przez p Wiktora Grzvbowskieeo Kursy dzielą się na poszczególne działy Pszczelnie wo Ogrodnictwo Budownictwo Gospodarstwo mleczne Hodowla drobiu Hyeicna Roboty ręczne (koszykarstwo carncarstwo introligatorstwo szewc two i tp ) Oprócz wykładów teore­ tycznych prowadzone sa i zajęcia praktyczne Myśl utworzenia takich kursów należy powitać eoracvm uznaniem tembardziei feraz edy wszyscy marzymy o powrocie do pracy na glebie ojczystej. Kraj nasz został spustoszonym i zniszczonym. Odbudować go musimy, aby był silnym i bogatym. Tylko taki naród jest bogatym, który ma wzorowo roz­ winięte gospodarstwo małorolne. Założone świeżo kursy, dadzą właśnie kadry specjalistów różnych dziedzin przemysłu ludowego, którzy tworząc u siebie małe warsztaty wytwórcze, tern samem pokrywają cały kraj siecią ich i stano­ wią potężną wytwórczość krajową" (s. 3-4). Krótka recenzyjka, bez nazwiska autora i bez tytułu, amatorskiego przedstawienia Zemsty A. Fredry (bardzo zre­ sztą krytyczna), wystawionej 7 czerwca siłami Polskiej Sekcji Dramatycznej przy Domu Ludowym im. Zubałowa, zamieszczona została w 3 numerze „Tygodnika" (s. 4). W tym samym numerze M. Musiał w niewielkiej publikacji pt. Ertoba czyli nasza jedność w Tyjlisie , komentował ulotkę mówiącą o bez­ płodnych sporach i nieprozttmicniach wśród tutejszej młodzież polskiej, przy­ słaną do redakcji. Parę drobnych wiadomości zżycia kolonii polskiej znaleźć możemy jeszcze w dziale Kronika Tygodniowa (nr 3, s. 4), ale to już właściwie wszystko. Nieco 10 �168 ANDRZEJ WOŹNIAK więcej na ten temat dowiedzieć się można z zamieszczonego na ostatniej stronie każdego numeru „Tygodnika" działu ogłoszeń. Tak np. w ogłoszeniu o przed­ stawieniu Zemsty, znajdujemy nieco wiadomości, których nie było we wspo­ mnianej recenzji. Z ogłoszeń dowiadujemy się również, że oprócz'polskich kursów zawodowych, o których pisano w numerze 2, były wówczas w Tyflisie, jeszcze inne przedsięwzięcia tego rodzaju, takie jak „1-sza Warszawska Szkoła Szewstwa na Kaukazie »Eugenia«", przy ulicy Piotrogrodzkicj 8, czy też"'Polskie kursy kobiece szycia, kroju i innych robót ręcznych", w szkole polskiej przy ul. Mikołajewskiej 59 (nr 3, s. 6), zaś Sekcja Oświatowa przy Stowarzy­ szeniu „Dom Polski" organizowała wykłady z języka polskiego, historii i geo­ grafii" Polski (nr 2, s. 4 ) . Bardzo rzadko pojawiały się w „Tygodniku" informacje o wydarzeniach w Gruzji i na Zakaukaziu. Nawet wiadomość o ogłoszeniu w dniu 26 V 19q8 r. niepodległości Gruzji ukazała się dopiero w numerze 2 (z 9 VI) na s. 3, jako niewielka wzmianka (Nowa Rzeczpospolita), przed wiadomościami z kraju. Niewielkie doniesienia o traktacie pokojowym między Gruzją a Turcją i mię­ dzy Turcją i Armenią znaleźć można w Kronice Tygodniowej (nr. 2, s. 3). W ostatnim z zachowanych numerów „Tygodnika" (nr 5) wyraźnie widać, że pismo cierpi na brak współpracowników i interesujących materiałów (pisano już o tym wcześniej), większość numeru wypełnił bowiem swoimi artykułami i notami znany nam już Ludwik Piekarski. Numer ten nic był jednak, jak się wydaje ostatnim. Miejmy nadzieję, że uda się jeszcze odnaleźć dalsze, a być może także inne czasopisma tyfliskiej Polonii. u PrZypUy 1 W roku 1897 bylo w Tyflisie 1910 Polaków (mężczyzn) w wieku 20-29 hit i tylko 206 kobiet w tej grupie wieku (tamże, s. .15. tab. 51. 2 Wyliczenie własne wg liczb podanych w tabeli 6(404.1 katolików na 4133 ogółu ludności polskiej). Tak leż podaje autor na s. 63, natomiast na s. 37, w komentarzu do tabeli 6 - 95.4^. Stary kościół katolicki p.w. Wniebowzięcia N.MP, z początków XIX w. slużyl ludności ormiańskiej i gruzińskiej. List J . S. Ziemby. Podpisany pseud. „Ludosław" do redakcji „Przeglądu Tygodniowego'-, datowany: „Tyliis 11 czerwca (31 maja) 1893" (rękopis). Biblioteka Publiczna w Warszawie. Dział Starych Druków i Rękopisów (dalej: BP), 11.313.8. k.171-172. 4 5 Tamże, s. 64. Już po 2 lalach, w 1S96 r. Towarzystwo liczyło 223 członków. 6 Nowy statut pozwalał m. in. na udział w pracach Towarzystwa parafian drugiego kościoła katolickiego w Tyflisie i katolików zamiejscowych, zmieniał wysokość skladek, itp. 7 Szczególnie uroczysty i podniosły chalkier miały uroczystości zorganizowane w Tyflisiepo śmierci H. Sienkiewicza, w grudniu 1916 r. Powołano specjalny komitet z udziałem przedstawicieli wszystkich działających wówczas w Tyflisie organizacji polskich (Towarzystwa Dobroczynności, Polskiego Komitetu Pomocy Ofiarom Wojny i „Domu Polskiego"). Uroczyste nabożeństwo w kościele parafialnym celebrował przebywający wtedy w Tyflisie ks. biskup I:. Ropp. 8 Ludoslaw (J.S. Ziemba). HVcvtóei а/вта;<»/«<«•>• (koresp. do ..Przeglądu Tygodniowego"), Tyllis 9/21 luty 19S5 (rękopis), BP. II, 375, k. 288-290. 9 i(, Sygnatura 08809 (por. także: Nalecz. Pawlaczyk 1983. s. 145). £m>f>rt(gruz.)- ¡cdnosé. 1 1 Jak już wspominałem wcześniej, ze znajomością .języka polskiego wśród tyfliskiej Polonii bywało różnie. Nawet w „Tygodni­ ku" nie brak błędów ortograficznych i rusycyzmów. Źle'po polsku mówiła młodzież i dzieci; w numerze 3 redakcja zamieściła haslo: „Uczcie dzieci wasze po polsku" (s. 5). �„TYGODNIK POLSKI" 169 Literatura B a r a n o w s k i В., В a r a n o w s к i K. 1985 Polaków kaukaskie drogi, Łódź. B a r a n o w s k i В., В a r a n o w s к i K. 1987 Historia Gruzji, Wrocław. Gruzja... 1939 Gruzja. Terytorium i ludność, historia, literatura i sztuki piękne, sy­ tuacja polityczna (praca zbiorowa), Warszawa. K i m o n l t A. 1979 Z Saksonii, Żmudzi i Kaukazu, „Tygodnik Powszcchny","R. X X X I I I , nr 10, s. 5. K o r w i n S . A. 1966 Wspomnienia (cz. I). Naptzelomie dwóch epok, Warszawa Ł u k a w s k i Z. 1978 Ludność polska w Rosji 1863-1914, Wrocław. M ą d z i k M. 1981 Stowarzyszenie „Dom Polski" w Tyflisie (1907-1914), „Rocznik Po­ lonijny", t. 2, s. 47-62. 1983 Polskie organizacje spoleczno-kulturalne w Gruzji przed I wojną światową, „Biuletyn Lubelskiego Towarzystwa Naukowego. Humanistyka", vol. 25, s. 21-27. 1987 Działalność spoleczno-kuliuralna i polityczna Polaków w Gruzji na przełomie XIX i XX wieku, Lublin. N a ł ę c z В., P a w 1 а с z у к L . 1983 Katalog polskich czasopism emiaracvinvch w Bibliotece Uniwersvteckiej w Warszawie (do września 1939), Warszawa. Parafianin 1902 (Kottspondencja z Tyflisu), „Kraj , R. X X I , nr 1, s. 18. 1899 (Korespondencja) Głos" R X I V nr 23 s 548. S t r u m p h - W o j t k i e w i c z S. 1963 Książka szla za emigrantem, Wrocław. �170 ANDRZEJ WOŹNIAK „Tygodnik..." 1918 „Tygodnik Polski" (R. I), nr 1-3, 5. Ż у s к a r F. J. 1909 Polacy w rozproszeniu. Tułacz tułaczowi poświęca. z piętnastu lal prac kapłańskich w Cesarstwie. Petersburg. Wspomnienia Andtiej Woźniak „Tygodnik Polski" (The Polish weekly) - a periodical of the Polish colony in Tbilisi, Georgia Summary On the eve of the First World War Polish colony in Tbilisi comprised of 8-9 thousand (in 1910 there were 7367 Poles there). Compared to Petersburg (about 79 thousand) or even Odessa (25 thousand) the group of Poles in Tbilisi wasn't the largest one. yet Tbilisi was a place of the greatest concentration of Polish nationality people in Caucassus. The number of them in another Polish centre of that region - Baku - was about 3 thousand people. The Polish residents of Tbilisi made up more then half of those living in Georgia then. According to the census from 1897 most of them came from the Polish Kingdom (i.e. from territories under Russian occupation). As to their professions, over 50 percent were in the army, then there were numerous domestic servants, people employed in state administration, courts of law, police and railway workers; there were also a good many teachers and doctors. Their age structure was characteristic - over 50 percent of them were young (between 20 and 29), the majority of served as soldiers in the local garrison. In that age group women rather few. According to educational level - almost a half of Polish colony in Tbilisi consisted of illiterates (most of them solidiers probably) while - on the other hand - there were relatively many persons with secondary and higher education. Religiously the Poles were very homoge­ nous group - 98 percent of Roman Catholics. The centre . ' the social life of Polish colony was the Paul and Peter church (built in the 70ties of the 19ih century, called the "new"church, since there was another, "old" church attended by Georgian and Armenian population). In the 90ties a Catholic Charity Society was established in the parish of the "new" church. The activities of the Society were also of social and cultural character though the charter of the organization limited the possibility of cultural enterprises. First in 1907 another society could arise with greater chances of educational and cultural functions, it was called . I he Polish House". It intended publishing Polish books and press, but the pro|ect has never been carried into effects. The Polish colony animated considerably after the February Revolution in 1917. Many new Polish organizations came into being. There emerged a necessity of publishing a Polish peri­ odical. The Commitee of the Council of Polish Organizations aniiouced its decision to start the publication as early as in May 1917, but, as ¡I seems, ii remained a project only. The only Polish periodical published in Georgia in that period which has been discovered till now was "Tygodnik Polski" ("Polish Weekly"), sutrted in June 1918. The first issue entitled "Tygodnik Polski polityczno-ekonomiczny i literacki" ("Polish political, economic and literary weekly") appeared in Tbilisi on Sunday, June 2nd 1918. The author of the paper has managed to ascertain the names of the editorial staff. The first issue consisted of four pages, the format of 32x21 cm, printed in two columns. Number two appeared on June, 9th, without the long subtitle, which had not been added since then. The third issue had already six pages. �..TYGODNIK POLSKI" 171 Four copies of the described periodical (year 1918. no-s 1-3) are kc-pi in the resources of the University Library in Warsaw, ihe next ones have not been found bv ihe author as yet. The research in other libraries was of no avail. The Central catalogue of the National Library hasn't it on its files. Neither has author managed to find it in academic libraries in Tbilisi Л good study on the Polish colony in Tbilisi by M. Mądzik gives no information about the publication either So we do not know whose initiative the publication was and how long it had been continued or how the edition was. Informations about the people involved in the publishing work are also missing. Therefore we do not know the of the author of the article "Are we"allowed to sleep " published on the first nace of the first issue whrw n«iniiv nrnnmmmni;,. „t¡ri™ o , ^ That article annealed to the Polish colonv f « which were necessary in the face of ¡ h e n ™ V n ' ^ ™ h , ^ ! n n " ¡ nations First of all the G ^ summoned to "link the S There might have been the readers'opinions (in the issues we do not know) blaming the editors for not giving a pronounced programm declaration, for in no 2 there appeared an article: "Why have we"not given our credo?" It said that it was not nece^ary since "the point was not in phraseology but in deed, godly and respectable". The slogan -Remember your old country!" should suffice tor all declarations. "This is our credo if you need it so much, dear compatriots'". To what extent was that very general programm being realized? Sure enough, some actual news from the old country were published, mainly from the Polish Kingdom. Yet they were scarce and usually came from other Polish periodicals edited in Russia which came to Tbilisi from time to time. The prevailing subject of the "'tygodnik Polski" was the problem of repatriation to Poland. Other problems raised there concerned economic situation both in Poland and that of the Polish colonv in Tbilisi Other spheres of the immiurants'life were not discussed verv often Most informations about Polish cultural enterprises professional courses and other educational activities can be found among advertisements. News about events in Tbilisi and generally in Georgia rarely appeared in the Polish weekly. Even the news about the announcement of Georgia's independence (May, 26 1918) appeared first in the second issue (from June, 9lh), a small mention only, preceeding the news from Poland. From the last of the preserved issues it can be inferred that the newspaper was short of contributors and interestine materials, for almost all the articles were by one author, Ludwik Piekarski, a recular contributor. Hut as it seems, that issue was not the last one. Let us hope we to find some more and. perhaps some other periodicals of the Polish colony in Tbilisi. 9 Translated by Anna Kiiczyńska-Skrzypck �Budownictwo Uprawa roli Strój ludowy Wierzenia Medycyna ludowa Biesiady wiejskie Kultura współczesnej wsi beskidzkiej w świetle najnowszych badań w opracowaniu zbiorowym pod redakcja DANUTY T Y L K O W E J GÓRALE B E S K I D U ŻYWIECKIEGO W Y B R A N E DZIEDZINY K U L T U R Y LUDOWEJ Biblioteka Etnografii Polskiej nr 47 Secesja, Kraków 1991 Do nabycia w Bibliotece Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN Warszawa, Al. Solidarności 105, oraz w Pracowni Etnologii IHKM PAN w Krakowie, ul. Piastowska 26 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7d90ac5942de4ac7d09179771fcef5bb.pdf e99fcb386faae61fd88565bc254d64ab Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1397 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1291 Title A name given to the resource Sport w kulturach ludów Azji - kolejna dziedzina deficytowa etnologii / ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.1, s.173-192 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska-Stawarz, Iwona Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text T „ETNOGRAFIA POLSKA", I. XXXV; 1991, z. 1 PLISSN 0071-1861 Iwona Kabzińska-Stawarz (II-IKM PAN, Warszawa) Sport w kulturach ludów Azji - kolejna dziedzina deficytowa etnologii i I W latach sześćdziesiątych kraje Europy zachodniej i U S A przeżyły okres fascynacji Orientem. Z pewnym opóźnieniem moda na Orient dotarła także do Polski, gdzie trwa w ł a ś c i w i e do dziś. Druga połowa X X w. nie była pierwszym w historii Europy i Ameryki Północnej okresem zetknięcia się z kulturami Wschodu lub raczej z niektórymi ich dziedzinami. Nigdy wcześniej jednak zja­ wisko to nie wystąpiło w tak masowej skali. Objęło ono bowiem przede wszy­ stkim liczne grupy młodzieży określone mianem kontestujących lub alterna­ tywnych, w y c h o d z ą c poza jednostki zainteresowane naukowymi badaniami Orientu, katedry językoznawstwa, seminaria historyków, literaturoznawców, muzykologów, warsztaty artystów. Młodzież zaadaptowała elementy filozofii orientalnej relicii muzyki tańca literatury sztuki stroili medycyny parapsy­ chologii Gorliwie uczyła się technik wschodnich sztuk walki- judo karate ken¬ do vietvodao wushu i in Nauczycielami bvli początkowo mistrzowie oaziatyckim rodowodzie, a później - ich europejscy lub amerykańscy .wychowankoJapońskie, chińskie, wietnamskie itp. wzory zachowań, przeniesione na cał­ kowicie obce dla nich podłoże i - podobnie jak inne elementy kultur oriental­ nych - oderwane od w ł a ś c i w y c h dla nich filozofii, religii, obyczajowości, nie były jednak całkowicie zrozumiałe dla mieszkańców innych kontynentów, a ich przeszczepianie miało charakter powierzchowny (szerzej na ten temat patrz np.: Tokarski 1985). Dla ludzi wychowanych z dala od kulturowych w z o r ó w A z j i ' najważniejsza stała się technika, fascynowano się ponadto w i d o w i s k o w o ś c i ą sportu w y w o d z ą c e g o się z tradycji sztuk walki Wschodu. Nasuwa się jednak pytanie, czy Europejczyk lub Amerykanin jest w stanie zgłębić tajniki kultur Wschodu i czy jest on g o t ó w podjąć ten wielki wysiłek, by zrozumieć obce koncepcje filozoficzne, religijne, sztuki walki i in? Iluż wybierze drogę Herrigela - niemieckiego uczonego, który wykładał filozofię na uniwersytecie tokij­ skim w okresie międzywojennym - zdecydowanego na wieloletni bój z samym sobą i obciążeniami własnej kultury tylko po to, by pojąć, czym jest japońskie łucznictwo. Ilu tak naprawdę zrozumie formułę mówiącą, że „łucznik mierzy w siebie samego - a jednak nie w siebie samego; trafia w siebie samego - a jed­ nak nie w siebie samego. W ten sposób staje się on jednocześnie celem i tym, który celuje, strzelcem i strzałem. Bądź też - by ująć rzecz w słowach mistrzom �174 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ najdroższym - łucznik, chcąc nie chcąc, stawać się musi niewzruszonym cen­ trum. I wtedy zdarza się cud ostateczny, cud najwyższego rzędu: sztuka staje się «sztuką, w której niczego sztuką nie dokażesz», strzelanie przeradza się w nie-strzelanie, w strzelanie bez łuku i strzały. Nauczyciel z n ó w staje s i ę ucz­ niem, mistrz początkującym, koniec - początkiem, a początek doskonałością" (Herrigel 1987, s. 13-14). Ilu naśladowców znajdzie inna reprezentantka filo­ zofii niemieckiej Lies Groening, której, jako jednej z niewielu, udało s i ę zro­ zumieć i przeżyć filozofię zen do tego stopnia, by zasłużyć na pochwały japoń­ skich mistrzów (Groening 1988). Jak pisał S. Tokarski, jeden z autorów książki pt. Budo , „Obserwując od ćwierćwiecza narastanie kolejnych faz fascynacji sztukami walki, stwierdzam coraz w i ę k s z ą łatwość definiowania, czym jest budo. Już od pierwszego trenin­ gu adepci rozprawiają o filozofii swej dyscypliny, o jej sztuce czy technice. Ja o tych rzeczach dowiedziałem się po kilku latach treningu, a m ó w i ć i pisać za­ cząłem po dwudziestu i wciąż jeszcze mam wątpliwości, czy dobrze pojąłem japońską lekcję" (Sikorski, Tokarski 1989, s. 166). Cytowaną pracę uważam za ważną - także dla etnologa - próbę poszukiwa­ nia sensu walk Wschodu i prześledzenia ich ewolucji. Autorzy korzystali ze źródeł historycznych i różnorodnych, j u ż istniejących, opracowań ( g ł ó w n i e z kręgu anglosaskiego i japońskiego). Sięgnęli również do azjatyckich filozofii, religii, mitów i wierzeń, z niewielkim zainteresowaniem odnieśli się natomiast do zagadnienia roli sztuk walki w kulturze, ich związku z obrzędowością, świę­ tami itp. 2 Ogromne zainteresowanie sztuką walk Wschodu sprawiło, ż e na świecie (także w Polsce) ukazują się co roku dziesiątki podręczników przeznaczonych dla instruktorów i adeptów tej sztuki. Ich zadaniem jest przede wszystkim pre­ zentacja odpowiednich technik, choć czasem można w nich znaleźć interesują­ ce dane o genezie i rozwoju p o s z c z e g ó l n y c h dyscyplin sportu. Stosunkowo rzadko natomiast dostarczają one informacji o kulturowych funkcjach sportu, jego znaczeniu, np. magiczno-symbolicznym, kontekście sakralnym itp. Chcia­ łabym przy tym zaznaczyć, ż e doceniam potrzebę wydawania tego typu prac, zwłaszcza gdy nadaje im sięatrakcyjną edytorsko formę. Przykładem m o ż e być m. in. książka tureckiego autora Dursuna A l i Pehlivana (1985), która zawiera 1600 fotografii ilustrujących 218 technik zapaśniczych (rzecz dotyczy współ­ czesnych zapasów w stylu wolnym). A ż e nawet najpiękniej wydany podręcz­ nik stylów walk Wschodu nie jest w stanie zadowolić etnologa, to już specyfika dyscypliny i ukształtowanego przez nią sposobu myślenia i postrzegania rze­ czywistości oraz stawianych pytań badawczych. M o ż e go natomiast zainteresować praca Pronnikova i Ladanova (1983), którzy potraktowali japońskie sztuki walki jako jeden z zasadniczych elemen­ tów obrazu Japończyka, część japońskiego charakteru narodowego. Ukazali ponadto ewolucjęobrazu samuraja i zaprezentowali samurajski kodeks bushido - drogę wojownika - i jego moralny drogowskaz. Nieco uwagi poświęcił też temu zagadnieniu L . Frederic (1971, s. 134-158). Duch bushido o m ó w i o n y zo­ stał również w pracy J . Nitobe (1977). �175 SPORT W KULTURACH LUDÓW AZJI Zrozumienie wschodnich sposobów walki nie jest m o ż l i w e bez odwołania się do idei filozoficzno-religijnych, kształtujących określony sposób myślenia, widzenia rzeczywistości. Na związki te zwraca m. in. uwagę Tokarski (1989), cytując zarazem bogatą literaturę (patrz też np. Cyboran 1986). II Kontynent azjatycki od dawna pociągał Europejczyków. Różne jednak były źródła tych zainteresowań i powody, dla których wyprawiali się do Azji kupcy, misjonarze, żołnierze, zesłańcy i naukowcy. W poznawczym przybliżeniu Azji do Europy znaczny udział mają także Polacy. Długą listę nazwisk otwiera Be­ nedykt Polak, który towarzyszył posłowi Innocentego I V do Wielkiego Chana. Poczynając od X V w. polscy podróżnicy docierają do Palestyny, Syrii i Libanu, z czasem - dalej: do Chin, Indii i Japonii (szerzej sylwetki polskich badaczy Azji przedstawia np. Słabczyński 1988). Wśród odkrywców Azji w y w o d z ą c y c h się z polskich ziem, s z c z e g ó l n e miejsce przypada tym ludziom, którzy zetknęli się z nią nierzadko wbrew sobie, w tragicznych okolicznościach - zesłańcom. Wielu z nich pozostawiło dzieła o wielkiej wartości: pamiętniki, listy, prace naukowe, opisy podróży, informacje z zakresu historii, geografii, gospodarki, przyrody, meteorologii, ponadto - wierzeń, obrzędów, folkloru, tzw. kultury materialnej, rodziny. Wśród bezcennych danych rzadko trafiają się, niestety, informacje o grach, zabawach, sporcie i innych zachowaniach ludycznych. Wy­ jątkiem są w tym przypadku m. in. prace B . Grąbczewskiego, A . Januszkiewi­ cza, J . Kobyłeckiego i A . Kamieńskiego-Dłużyka. Zagadnienia sportu i - generalnie rzecz biorąc - zachowań ludycznych nigdy nie należały do wielkich tematów etnologii. B y ć m o ż e poważnym na­ ukowcom wydały s i ę o n e błahe, niegodne zainteresowania, śmieszne... Nie zna­ lazły się one nie tylko w większości zapisków polskich odkrywców Azji z 2 poł. X I X - początku X X w., którzy notabene nie mieli z reguły przygotowania et­ nograficznego, lecz także nic zyskały uznania współczesnych uczestników pol­ skich ekspedycji ctnologicznych, penetrujących różne obszary Azji. Tematyka ta pojawiła się wprawdzie w pracach wypraw organizowanych przez Polską Akademią Nauk do Mongolii, nastąpiło to jednak już u schyłku działania eks­ pedycji (lata 1975-1980) co w znacznym stopniu ograniczyło m o ż l i w o ś c i ba­ dań i sprawiło, ż e wiele pytań musiało pozostać bez odpowiedzi. Dzięki uczestnictwu w pracach polskiej ekspedycji w Mongolii m o g ł a m choć w niewielkim stopniu przyczynić się do poznania i zrozumienia tradycyj­ nych dyscyplin mongolskiego sportu (zapasy, wyścigi konne i łucznictwo) oraz innych zachowań ludycznych, podejmując m. in. próbę ukazania ich funkcji magicznych, bogatej symboliki, udziału w procesie komunikowania itp. Waż­ niejsze wnioski z tych badań przedstawiłam w kilku artykułach (patrz np: Kab3 zińska-Stawarz 1987, 1988), a także w swej pracy doktorskiej . �1 76 IWONA KABZ1ŃSKA-STAWARZ III Gdyby na podstawie stanu badań etnograficznych wysnuwać wnioski o obe­ cności sportu w życiu różnych ludów Azji, byłyby one nieprawdziwe i mylące. We wszystkich krajach azjatyckich sport zalicza się bowiem do ulubionych roz­ rywek ludności. Odpowiedź na pytanie, dlaczego nie znalazło to potwierdzenia w pracach etnografów nie jest jednak łatwa. Godnym uwagi wyjątkiem s ą m. in. monografie Chao Weipanga (1943,1944) poświęcone w y ś c i g o m „ s m o c z y c h łodzi", organizowanych w Chinach na początku lata, jak też książka Fu Quifenga (1985) zawierająca informacje o gimnastyce chińskiej i niektórych jej funkcjach, np. magicznych, symbolice pewnych zachowań itp. W i ę k s z o ś ć zna­ nych mi prac, jakie powstały w kręgu etnografów azjatyckiego pochodzenia traktuje jednak sport marginalnie. Najczęściej też brakuje wzmianek o nim np. w opisach świat dorocznych rodzinnych ceremonii religijnych gdy skądinąd wiadomo ż e różnego rodzaju współzawodnictwa sportowe stanowiły istotny element obrzędowości, np. cyklu kalendarzowego. Bywa też i tak, ż e powstają monocrafic ukazujące tvlko niektóre dvscvnlinv charakterystyczne dla narodowei tradycii nie wsnominaiac o innych wydawałoby sie nie mniej ważnych N a o r z y k ł a d w zbiorach eier wydanych w Phenianie (1964) i Seulu (1982} obydwa w iezvku koreańskim o m ó w i o n o m in nrzec heanie liny puszczanie latawców ary z lampionami huśtanie sie na huśtawkach oomiiaiac z nie wviaśnionvchnrzvcźvn rozmaite sztu'ki walki Wschodu Inna snrawa uWnrzydat n n ś ć T a ^ W Mongolii no powstało l^ń7elTl^ „ 1 n Z n\ lody badawcze nie „ Z ni Z T n Z W tltrLlltl P » ^ z c g o l n c h autorów, jak y Zr - stosowane me¬ W krajach Azji działają placówki naukowe powołane do badania sportu. Spełniają one wielce pożyteczną rolę, prowadząc m. in. prace dokumentacyjne na lemat rozwoju poszczególnych dyscyplin, organizacji zawodów, śledząc za­ leżności między uprawianiem sportu a procesami zachodzącymi w organizmie człowieka; z pola widzenia badaczy umyka natomiast najczęściej kulturowa rola sportu, jego związki z określonymi sposobami pojmowania rzeczywistości 4 itp . Niedostatek rodzimych badań etnologicznych nad sportem w poszczegól­ nych krajach Azji w jakimś stopniu rekompensują prace obcych badaczy. Poza monografiami kultury, w których znaleźć można mniej lub bardziej dokładne informacje o tej sferze zachowań, by wspomnieć tu takich „klasyków", jak: S. Culin (1958), W. Eberhard (1942, 1968, 1977), M . Granet (1973), C h . Bell (1968), J . Auboyer (1955, 1956, 1968), C . Osgood (1951), na u w a g ę zasługują także prace mające na celu prezentację jednej lub kilku dziedzin sportu. Wy­ mienię tu np. W. Azoya (1982), C . W. Bishopa (1938), J . Cornisha (1957), L . Ludovici (1973), przede wszystkim jednak G . Aijmera (1964), którego studium �177 SPORT W KULTURACII LUDÓW AZJI w y ś c i g ó w „ s m o c z y c h łodzi" wydaje mi się najbliższe ideałom etnograficznego opisu i interpretacji materiałów. Autor korzystał ze źródeł chińskojęzycznych i europejskich, przede wszystkim jednak bazował na wynikach własnych ob­ serwacji i badań terenowych. Poza informacjami o organizacji z a w o d ó w , cha­ rakterze uczestnictwa, podziale ról pełnionych przez zawodników, sposobach dekorowania łodzi, rekwizytach, starał się ukazać i zrozumieć symbolikę ob­ serwowanych zachowań występujących w ściśle określonym kontekście cza­ sowym. Sięgał przy tym do wierzeń, magii, z ł o ż o n e g o wizerunku smoka w kul­ turze chińskiej, informacji o stosunku Chińczyków do przodków i natury, nie lekceważąc historyczno-genetycznego aspektu zawodów. Jest to ten s z c z e g ó l n y sposób prezentowania dziejów widzianych oczyma z w y k ł y c h ludzi, przekazy­ wanych przez mity, legendy i wierzenia, które - bywa - nadają rywalizacji spor­ towej istotne znaczenie społcczno-kulturowe, a także wyjaśniają np. o b e c n o ś ć rozmaitych w s p ó ł z a w o d n i c l w w określonym kontekście czasowo-sytuacyjnym. Dla polskiego badacza kultur Wschodu niemałym problemem staje się do­ stęp do dorobku naukowego krajów tego obszaru. Większość „egzotycznych" wydawnictw nie dociera do naszych bibliotek. Wynika to nie tylko z braku szer­ szych kontaktów naukowych owocujących m. in. wymianą publikacji, lecz tak­ że z określonego priorytetu zakupu wydawnictw zagranicznych. Sprawa ceny jest przy tym nierzadko drugorzędna. Ważne jest przede wszystkim to, czy po.zycja m o g ą c a z a i n t e r e s o w a ć w ą s k i e grono e t n o l o g ó w znajdzie uznanie w oczach osób podejmujących decyzje o zakupach wydawnictw. Takie przykre doświadczenie było mi dane przeżyć... Żyjemy w czasach, w których ucieczka od polityki wydaje się niemożliwa. Jej elementem staje się też sport. Nie omijają go wydarzenia o zasięgu świato­ wym (przykład - odwetowe akcje terrorystyczne na stadionach), jest on także częścią polityki lokalnej. Jak wynika m. in. z badań J . Riordana (1977, 1986 i in.) sport - zwłaszcza w krajach rozwijających się - ma nie tylko znaczenie dla higieny i stanu zdrowia, lecz jest silnie związany z obronnością, patriotyzmem, integracją społeczeństwa, gospodarką, prestiżem międzynarodowym, identyfi­ kacją kulturową i narodowościową. Pełniąc rolę czynnika zmian s p o ł e c z n y c h sport m o ż e mieć również znaczenie rewolucyjne. W krajach Azji co jakiś czas odbywają się wielkie dni narodowego sportu. Festiwale te są okazją do znakomitej zabawy, współzawodnictwa pozwalające­ go na wyłonienie najlepszych zawodników. Organizatorzy pragną j e d n o c z e ś n i e pobudzić zainteresowanie sportem, zwłaszcza u mieszkańców w s i . Niekiedy jednak imprezy mające służyć np. integracji różnych grup etnicznych stają s i ę źródłem zjawisk negatywnych, m. in. pogłębienia istniejących j u ż antagoni­ z m ó w narodowościowych. Na niebezpieczeństwa, jakie niesie bezpośrednia ry­ walizacja między sportowcami w y w o d z ą c y m i się z różnych grup etnicznych zwraca np. uwagę Ch. Hann , pisząc o chińskich festiwalach mniejszości. 5 6 Jak inne dziedziny życia, tak i sport podlega daleko idącym zmianom. Ode­ rwany od w ł a ś c i w e g o dlań np. jeszcze na przełomie X I X i X X w. kontekstu (m. in. o b r z ę d o w e g o ) utracił on w s p ó ł c z e ś n i e wiele pełnionych niegdyś funkcji �178 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ i bogactwo znaczeń. Obserwujemy też odwrót od sportów tradycyjnych, cha­ rakterystycznych dla ludów Azji i działania zmierzające do upowszechnienia dyscyplin o obcym wprawdzie rodowodzie, lecz dających namiastkę nowoczes­ ności, wielkiego świata. Przykładem takich działań m o ż e być m. in. południowo-koreańskie Towarzystwo „Sport dla wszystkich", które równolegle do apeli o aktywne uczestnictwo w sporcie rozbudowuje w Korei obiekty służące ma­ sowemu uprawianiu joggingu, pływania, gry w tenisa i badmintona. Spośród dyscyplin obecnych od w i e k ó w w kulturze koreańskiej działacze Towarzystwa dostrzegli jedynie łucznictwo, przyznając mu również znaczenie dla rozwoju fizycznego ludności . Czy jednak to „zrównanie w prawach" znajduje odbicie w konkretnych zachowaniach? Według Sikorskiego i Tokarskiego (1988, s. 10), „jesteśmy świadkami «wielkiej ucieczki»". W samej Azji bowiem wiedza o tak charakterystycznych dla tego kontynentu sztukach walki „nie zawsze ma szansę przetrwania. Praktyki walki giną, bo nie ma warunków dla ich rozwoju, a często i chętnych do ich kultywowania. Zachodnia moda niesie zapotrzebo­ wanie na europejskie sporty i atrakcje fascynujące młodzież japońską, chińską, czy koreańską. Ich pęd do n o w o c z e s n o ś c i jest tak wielki, jak nasza fascynacja ich tradycją. By przetrwać, dzisiejsi mistrzowie często emigrują, zaprzedają duszę i ciało kinematografii, szukają zachodnich sponsorów, starają się unowo­ cześnić swe praktyki, nadać im atrakcyjną formę i nie znany dotąd smak". 7 Zachodzące w szybkim tempie przemiany są zarazem sygnałem dla etno­ grafów, by (póki jeszcze można) rejestrować zachowania i zjawiska związane z przeszłością, rodzimą tradycją, by - jeśli nie jest za późno - pytać o ich zna­ czenia, cele, reguły uczestnictwa, gromadzić rekwizyty, kostiumy, rejestrować na taśmach wszelkie rodzaje współzawodnictw, przede wszystkim zaś docenić sport i jego miejsce w kulturze ludowej. IV S z c z e g ó l n i e predysponowana do badania Azji wydaje się etnografia ra­ dziecka, dynamicznie rozwijająca się w ostatnich latach i mająca wieloletnie tradycje m. in. organizowania wypraw terenowych. Część obszarów Z S R R leży na kontynencie azjatyckim. Radzieccy etnografowie prowadzą także prace poza granicami kraju: w Indiach, Chinach, Korei, Wietnamie i Mongolii. Od lat dzia­ łają ekspedycje etnograficzne, gromadzące materiały „z pierwszej ręki"; nie­ stety, nieliczni badacze uczestniczący w pracach tych ekspedycji poświęcili się badaniom sportu. Do tych, którzy uczynili to ze szczególną pasją i osiągnęli interesujące rezultaty należy przede wszystkim leningradzki etnograf G . N. Simakow. Jego praca prezentująca różne formy gier i z a w o d ó w sportowych Kir­ g i z ó w z przełomu X I X i X X w. nie ma sobie równych. Simakow nie tylko od­ szedł od opisowego sposobu informowania i koncentracji na regułach zawo­ dów, lecz wskazując na wielorakie funkcje sportu ukazał, iż ta sfera życia może być nie tylko elementem wychowania fizycznego i estetycznego, edukacji mło­ dego pokolenia (jak to czyniono przez lata w literaturze radzieckiej), lecz także �SPORT W KULTURACH LUDÓW AZJI 179 - istotnym składnikiem obrzędów, zwłaszcza rodzinnych, c z ę ś c i ą magii, wido­ wiskiem, pełniącym również ważną rolę w s p o ł e c z n y m komunikowaniu (Simakov 1984) . 8 W okresie powojennym etnografia radziecka, jako nauka historyczna, skon­ centrowała wysiłki na badaniu specyfiki etnicznej, gospodarczej i kulturowej p o s z c z e g ó l n y c h ludów, śledząc procesy zmian i rozwoju, drogi formowania s i ę etnosów, kształtowania specyfiki językowej i kulturowej w procesie dziejo­ wym. Badania te traktowano jako uzupełniające źródła historyczne, m ó w i ą c e o etnogenezie i tradycjach ludów zamieszkujących m. in. obszary Z S R R . Spe­ cyfikę tę miały określać następujące elementy: język, kultura materialna, ob­ rzędy, sztuka i folklor. Znaczącymi pracami w pierwszym okresie powojennym etnografii radzieckiej były: Etnografija narodov SSSR, S. A . Tokariewa (1958) oraz seria Narody mira, ukazująca się w latach pięćdziesiątych-sześćdziesiątych. W obszernym opracowaniu Tokariewa znalazłam zaledwie jedno zdanie „o różnych rodzajach sportu u Tadżyków i rozrywkach ludowych" (s. 344). Pisząc 0 sporcie u Turkmenów, Tokariew podaje natomiast, ż e ich ulubioną rozrywką były zapasy i wszelkie współzawodnictwa (s. 370). Nieco szersze, choć zara­ zem o s z c z ę d n e dane o sporcie u ludów Azji pojawiły się w serii Narody mira. Pozwalają one na sporządzenie pewnej typologii podstawowych dyscyplin sportu. Informacje o nim znajdują się w różnych rozdziałach - wśród opisu ob­ rzędów rodzinnych, świąt, np. kalendarzowych, lub tam, gdzie m ó w i się o zmia­ nach kulturowych, jakie zaszły na obszarach Z S R R od Rewolucji 1917 r. Z tych rozrzuconych danych kształtuje się jednak pewien obraz, na podstawie którego m o ż e m y m. in. w n i o s k o w a ć o podobieństwach i różnicach między p o s z c z e g ó l ­ nymi grupami etnicznymi w dziedzinie sportu. Jest to wiedza podstawowa, nie­ zbędna dla ogólnej orientacji, pierwszy krok ku dalszemu poznaniu tej sfery zachowań. Wprawdzie w pracach syntetycznych poświęcono niewiele uwagi sportowi, informacyjną lukę wypełniają jednak różnego rodzaju opracowania monogra­ ficzne. Ukazują one najczęściej podstawowe zasady organizacji z a w o d ó w i re­ guły p o s z c z e g ó l n y c h dyscyplin. Pomijane są natomiast przeważnie sprawy kontekstu i relacji między sportem a np. wierzeniami i obrzędami, rzadko też materiał opisowy poddawany jest s z c z e g ó ł o w e j analizie i interpretacji. Istnieją poza tym wyraźne dysproporcje w ilości literatury na temat sportu (przy czym myślę tu nie tylko o pracach etnografów), które moglibyśmy nazwać dyspropo­ rcjami etnicznymi, regionalnymi itp. Stosunkowo najwięcej prac poświęcono - jak mi się wydaje - sportowi ludów zamieszkujących obszary radzieckiej Azji Środkowej (lista nazwisk i tytułów jest tu dość obszerna i jej przytaczanie nie jest, jak sądzę, konieczne). Poza pracą Simakowa brak jednak w etnografii ra­ dzieckiej ważniejszych analiz ukazujących m. in. pozaludyczne funkcje sportu 1 jego miejsce wśród innych dziedzin kultury. Zagadnienie to zostało też ledwie zarysowane w pracy zbiorowej Kalendamye obyćai i obrjady... (1985, 1989) oraz w interesującym artykule B . C h . Karmyszewej (Karmyśeva 1987). �180 IWONA K ABZIŃSK A-STAWARZ Przez wiele lat powojenna etnografia radziecka (podobnie jak wzorująca się na niej nauka mongolska, chińska, północnokoreańska, wietnamska i in.) skon­ centrowana była na badaniu współczesności. Wynikało to m. in. z założenia, że „powinna ona odpowiadać na zagadnienia wysunięte przez praktykę budownic­ twa socjalistycznego oraz ruchów n a r o d o w o w y z w o l e ń c z y c h i rewolucyjnych na świecie" (twierdzenia te sformułował S. P. Tołstow; za: Dynowski 1963, s. 21). Wspomniana tu seria Kalendarnye obyćai - ukazująca s i ę od lat siedem­ dziesiątych (pierwsze tomy poświęcone zostały Europie) - stanowiła rezultat przełomu w stosunku etnografów do badania tradycji oraz wykorzystania no­ wych metod poznawania kultury. Oddano też należne miejsce obrzędom, wie­ rzeniom, religii, dostrzeżono sferę gier, zabaw i sportu, choć w c i ą ż jeszcze sta­ nowi ona tylko pewien margines zainteresowań radzieckich badaczy. Na szerszą skalę prowadzone s ą natomiast w Z S R R badania gier dziecię­ cych. Prym wiodą tu pedagodzy i psycholodzy, przyznający tej formie zacho­ wań zasadnicze miejsce w systemie wychowania młodego pokolenia i jego roz­ woju. Dla etnografów interesujący m o ż e być syntetyczny przegląd gier prezen­ towanych w układzie odpowiadającym podziałowi państwa na republiki {Igry narodov SSSR, 1933 oraz praca o tym samym tytule lecz innej zawartości wy­ dana w 1985 r.). Sami etnografowie przyczyniają się również do poznania pew­ nego modelu wychowania, w którym ważne miejsce zajmują zachowania ludyczne, różnorodne ćwiczenia fizyczne i u m y s ł o w e . W ostatnich latach ukazały się np. trzy tomy Etnografii delstva (1983a, b, 1988) poświęcone g ł ó w n i e ludom Azji oraz praca Tradicionnoe vospitanie dętej u narodov Sibiri (1988). W modelu wychowania wielu kultur świata kładziesię nacisk na harmonijny rozwój sprawności fizycznej i umysłowej oraz duchowej. Cechy te odnajduje­ my zarówno w filozofii zen, jak i w myśli konfucjańskiej, w greckim ideale obywatela i średniowiecznych wzrorach europejskiego rycerstwa . W sposób idealny model ten realizowany jest m. in. przez bohaterów różnych form twór­ czości ustnej i literackiej. Wzorowi takiego bohatera u wybranych ludów Azji zamierzam poświęcić oddzielne opracowanie. 9 V Na świecie ukazało wiele dzieł, których tematem jest historia sportu i wy­ chowania fizycznego. S z c z e g ó l n i e bogato są tu reprezentowane opracowania ukazujące dzieje igrzysk starożytnych Greków i Rzymian. Niewiele miejsca poświęcono natomiast igrzyskom ludów Azji. Moją uwagę zwróciła praca Geschichte des Sports aller Völker und Zeiten (1926). Pięknie wydana, pisana gotykiem, wydała mi się interesująca nie tylko ze względu na zawarty w niej materiał. Jest ona bowiem przykładem pewnego spojrzenia na dzieje sportu i jego genezę: od zachowań powszechnych, wspól­ nych wielu ludom, a także ludziom i zwierzętom, do nowoczesnych, ujętych w określone reguły form współzawodnictwa. Wskazano tam również na zwią­ zek sportu z magią, religią i mitologią, choć zagadnienie to zostało zaledwie 1 �SPORT W KULTURACH LUDÓW AZJI 181 zarysowane. Przypomnę, że w lalach dwudziestych naszego stulecia o g ł o s i ł też swe tezy E . Piasecki, pisząc o wspólnych ludziom i zwierzętom popędach na­ turalnych leżących u podłoża rozwijających się przez wieki dyscyplin sporto­ wych. Piasecki twierdził leż m. in. że poszczególne kultury, reprezentowane przez plemiona, narody i inne grupy, nadały z czasem tym pierwotnym zacho­ waniom zróżnicowany charakter, łącząc je z rozmailymi obrzędami, kultami, wierzeniami i mitami (Piasecki 1922, 1928 i in.) Badacze zwracają uwagę na związki sportu z utyli taryzmem typu militarne­ go. Interesującą koncepcję walk turniejowych przedstawia też np. I. Eibl-Eibcsfeld (1987), traktując te w s p ó l n e ludziom i z w i e r z ę t o m formy walki jako szczególny sposób wyładowania agresji. Zawody sportowe są - w e d ł u g niego - rodzajem zaworu bezpieczeństwa, który pozwala w s p o s ó b pokojowy (np. po­ jedynkami sportowców lub śpiewaków) regulować kłótnie Nic jest to koncep­ cja całkiem nowa. Przypominają się bowiem np. słowa Konfucjusza, który m ó ­ wił, żc nic można bez końca napinać łuku i że konieczne jest stwarzanie pew­ nych sytuacji wentylujących napięcia społeczne. Tu została ona jednak uszcze­ gółowiona i odniesiona do walk turniejowych. Zilustrowano ją ponadto cieka­ wym materiałem etnograficznym (nieslcty, spoza Azji). Badając genezę azjatyckiego sportu naukowcy wskazują wprawdzie na jego związki ze sferą sacrum, z obrzędami, milami, wierzeniami ilp., zagadnienie to nic zostało jednak dotychczas s z c z e g ó ł o w o opracowane w literaturze. Skąpe są leż na o g ó ł informacje o sporcie ludów Azji w źródłach historycznych, np. kro­ nikach. Nierzadko ograniczają sie one do jednego zdania, informującego np., że ulubioną formą rozrywki ludu, będącego przedmiotem opisu kronikarza lub podróżnika, s ą zapasy, w y ś c i g i wielbłądów, ćwiczenia koni i in. Czasem wy­ mienia się rodzaje broni występującej na badanym obszarze lub wspomina o za­ miłowaniu danego ludu do jazdy konnej lub łuczniclwa. ' Szukając informacji o sporcie ludów Azji przcwcrlowalam łomy: opisy po­ dróży, dzienniki, pamiętniki, kroniki, monografie mające charakteryzować kul­ turę wybranego ludu, kraju, regionu i in. W większości z dostępnych mi prac nie znalazłam niestety niczego, co mogłoby być przydatne do g ł ę b s z e g o pozna­ nia interesującego mnie zagadnienia. Bez trudu też dawał się w y c z u ć brak za­ interesowania znakomitej większości badaczy sprawami kultury (w tym rów­ nież sportu) opisywanych ludów. Postawowych informacji o rozmaitych dyscyplinach sportu dostarczają wy­ dawnictwa encyklopedyczne, m. in. Encyclopedie des sports (1924), Sport-Le­ xikon (1933), Sportwissenschaflliches Lexikon (1972), Encyclopaedia of Sports, Games and Pastimes (1935), Enciklopedićeskij slovarpo fizićeskoj kul 'iure i sportu (1961). Można je także znaleźć w opracowniach z zakresu dziejów wychowania fizycznego i sportu, np. w: History of Physical Education and Sport (1977), w pracach Halina (1929), Dalena, Mitchcla i Benetto (1953), Narity (1967), Oslerloffa (1976), Wroczyńskiego (1985), Rajagopalana (1962), Wildta (1980) i iri. Jednakże dane tego rodzaju nie zasiąpią rzetelnych, najlepiej terenowych, badań etnograficznych i poszukiwania odpowiedzi na pytanie o znaczenie spor- �184 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ * O b s z e r n ą recenzję z pracy Simakowa z a m i e ś c i ł a m w „Etnografii Polskiej", t. 30: 1986, z. Z s. 191-199. 9 P o ł ą c z e n i e łych e l e m e n t ó w m o ż n a z n a l e ź ć np. %ve w s p ó ł c z e s n y c h o g ł o s z e n i a c h z a c h ę c a j ą c y c h do udziału w z a j ę c i a c h którejś z licznych sekcji sztuk walki Wschodu. Żeński klub karale-do próbuje np. p r z y c i ą g n ą ć adeptki lej sztuki, obiecując: „ P o z n a s z s a m ą siebie, zapanujesz nad swoimi nerwami, z d o b ę d z i e s z kondycje fizyczna, poznasz szybka i skuteczna f o r m ę obrony". Warszawski klub Karale-do Tsunami wola natomiast z ogromnych plakatów, rozmieszczonych m. in. na przystankach tramwajowych: „Tsunami - wielka lala, lo kierunek p o l e g a j ą c y na wykorzystywaniu w walce realnej zasad wszystkich s t y l ó w . Zapewniamy naukę skutecznej sztuki walki i systematyczne ć w i c z e n i a medytacyjne!" (Warszawa, w r z e s i e ń 19S9 r.). 1 0 W Akademii Wychowania Fizycznego w Poznaniu w ostatnich latach p o w s t a ł y np, następujące prace z w i ą z a n e tematycznie ze sportem azjatyckim: l . M a h m o u d r.; 2. M o h a m m e d S o u d patriotyczne irackich i narodowe do gry w piłkę uprawiających Nagi H a s s a n, Geneza i rozwój O s h a i s h , Rozn-ój piłki i rola mchu sportowego nożnej młodzieży; 3. T \ k h a y e k h B a I a s h S a I i h, Motoryczue koszykową; 4. S h a h t u l grew pilke nożną. Abid Kadhum, w wbranyeh i młodzieżowego Sprawność w Irahi krajach Zatoki Arabskiej i ich wpływ i somatyczne przesłanki fizyczna i budowa ciała na doboru irackich do wychowanie chłopców' zawodników Symptomatyczne, ż e żadna z wymienionych tu prac doktorskich nie dotyczy dyscyplin o stosunkowo dawnym rodowodzie w kulturze p a ń s t w arabskich (np. z a p a s ó w ) . C ó ż , jak pisał cytowany j u ż J. Riordan (19S6, s. 297), „dla wielu ludzi ( z w ł a s z c z a m ł o d e j generacji) w krajach rozwijających się, zachodni sport, podobnie jak zachodni s p o s ó b ubierania, jest synonimem p o s t ę p u i cywilizacji, ma też istotne znaczenie dla k o n t a k t ó w m i ę d z y n a r o d o w y c h i jako droga do s ł a w y " . Korzystając z okazji, c h c i a ł a b y m serdecznie p o d z i ę k o w a ć p. Faustynie J a ś k o w s k i e j za daleko idącą pomoc w moich poszukiwaniach. Oddzielne p o d z i ę k o ­ wania n a l e ż ą s i ę też p. dyr. S t a n i s ł a w o w i D r ą ż e w s k i e m u z Muzeum Sportu i Turystyki w Warszawie oraz p. Annie S k ł a d k o w s k i c j Wrzeszcz z O ś r o d k a Informacji Naukowej A W F w Warszawie. 1 ' I. T a l a r z y ń s k a jest r ó w n i e ż autorką pracy magisterskiej pl.: Obchody świąt i zabnny w Stambule na przełomie Zakład Turkologii U W , 1974 r. XIX i XX wieku, Literatura cytowana Ackcr W. [^t).r.w.j! J apdfiGsts AtcfiŁły A i j mer i Tokyo. G. 1964 The Dragon Boat Festival on the Hupeh-Hunan Plain, Central China. A Study of Ceremonialism of the Transplanlion of Rice, The Ethnographical Museum of Sweden, Stockholm, Monograph Scries Nr 9. A u b o y e r J. 1955 Some Games in Ancient India, „East and West", vol. 6, nr 2, s. 123¬ 137. 1956 Archery: A Royal Sport and Sacred Game in Ancient India, „Arts and Letters", vol. 301, s. 3-12 1968 Życie codzienne w dawnych Indiach, Warszawa Azoy 1982 W. Buzkashi: Game and Power in Afghanistan, Philadelphia: University of Pensylwania Press. Bell 1968 Ch. The People of Tibet, Oxford ^OWLo^Hmises Chao Wei-pan 1943 and Dragon Boats, ..Antiquity'" vol. X I I , nr 4. <T The Diagon BoaI Race in Willing, „Folklorc Studies , vol. 2, nr 1. • �185 SPORT W KULTURACH LUDÓW AZJI 1944 Games at the Mid-Autumn Festival in Kuangtung, „Folklore Studies", vol. 3, nr 1. C o r n i s h J. - 1 ( J O Fly a J^i tcy ^N*i turd 1 ł~Tislo ry ^ vol. (yCy, n r 4. C u 1 i n S. 1958 G a m ^ of the Orient, Rutland. C u y l e r P. 1979 Sumo, London. C y b o r a n L. 1986 Klasyczna jof^a indyjska, Wttrsz*iw<i. D a 1 e n B., M i t c h e 1 E . D., B e n c 11 L . 1953 A World Histoiy of Physical Education Diem New York (wyd 2 1971) C 1960 Weltgeschichte des Sports unci der Leibensiibimgen. D r a p cr p r D F 1973 Classical Budo, Tokyo. Stuttgart. D 6 b 1 e r H. F. ł ^70 Kul(at and Siticn^cscfiicJiic n I963 Z ^iedlu7deficylowych s. 15-30. dc/ VVL//, N4uncticn etnografii polskiej, „Etnografia Polska",.. 7, E b e r h a r d W. 1942 Lokalkulturen im allen China, t. 1, Leiden, t. 2, Pekin. 1968 Local Cidtures of South and Easi China, Leiden. 1977 Kitajskieprazdniki, Eibl-Eibeisfeld 1987 Mi/oid i nienawiść, Moskva. I. Warszawa. Enciklopedićeskij slovar... 1961 Enciklopedićeskij slovar po fizićeskoj kid'ture i sportu, Moskva. �186 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Encyclopaedia... 1935 Encyclopaedia of Sports, Games and Pastimes, London. Encyclopédie... 1924 Encyclopédie des sports, i. 1-2, Paris. Étnografija detstva... 1983a Étnografija detstva. Tradicionnye formy vospitanija detej ipodrostkov M narodov Perednej iJuïnojAzii, I.S. Kon (red.), Moskva. 1983b Étnografija detstva. Tradicionnye formy vospitanija detej i podrostkov u narodov Vostocnoj iJugo-VostocnojAzii, I. S. Kon (red.), Moskva. 1988 Étnografija detstva. Tradicionnye formy vospitanija detej i podrostkov u narodov Juźnoj iJugo-Vostocnoj Azii, I. S. Kon, A. M. Resetov (red.), Moskva. F r é d é r i c L. 1971 Życie codzienne w Japonii w epoce samurajów (1185-1603), Warsza¬ wa. F r o m m A., S o a m c s N. 1982 Judo: the Gentle Way, London. Fu Qu i fe n g 1985 Chinese Acrobaties through the Ages, Pekin. Geschichle... J 1926 Geschichle des Sports aller Völker und Zeiten, G. A. E . Bogeng (red.), Leipzig. G r a ne I M. 1973 Cywilizacja chińska, Warszawa. G r ą b c z e w s k i B. 1958 Podróże po Azji Środkowej, Warszawa. G ro e n i n g L. 1988 Bezdźwięczny glos jednej klaszczącej dłoni, Warszawa. H a h n M. 1929 Die Leibensübiingen im mittelalterlichen Volksleben, Langensalza. H e r r i g c 1 E. 1987 Zen w sztuce luczniclwa, Warszawa. �SPORT W K U L T U R A C H L U D Ó W AZJI 187 H a r r i s o n J. 1979 The Fighting Spirit of Japan, London. History... 1977 History of Physical Education and Sport, Tokyo. Igry narodov... 1933 Igry narodov SSSR. Sbornik materialov, Moskva. 1985 Igry narodov SSSR, L . V. Byleeva, V. M. Grigor'ev (red.), Moskva. J a n u s z k i e w i c z A. 1861 [zob,] ZywotAdolfaJanuszkiewicza i jego listy ze stepó kirgiskich, Beriin-Poznań. W Kabzinska-Stawarzl. 1987 Erun gurvan naadam - three games of the Mongols, „Ethnologia Po­ l o n a m i . 13, s. 45-89. 1988 Gry mongolskie w cyklu rocznym. Próba wyjaśnienia przyczyn ich sezonowości, „Etnografia Polska", t. 32, z. 1, s. 143-169. Kalendarnye... 1985 Kalendarnye obyćai i obrjady narodov Vostocnoj Azii. Novyj god, R. Ś. Dzarylgasinova, M. V. Krjukov (red.), Moskva. 1989 Kalendarnye obyćai i obrjady narodov Vostocnoj Azii. Godovoi cikl, R. Ś. Dzarylgasinova, M. V. Krjukov (red.), Moskva. K a m i e ń s k i - D ł u ż y k A. 1874 Dyaryusz więzienia moskiewskiego, miast i miejsc, Poznań. VvlpZl U87 o'k^Lom znaćenii konnych igr w SrednejAzii [w:] ProSloe Srednej Azii, DuSanbe, s. 231-242. K o b y ł e c k i J. 1837 Wiadomości o Syberyi i podróże w niej odbyte w latach 1831, 1833, 1834 przez Józefa Kobyłeckiego, Warszawa. L u d o v i c i L. 1873 Sport and Games of the Singhalese, „Journal of the Ceylon Branch of the Royal Asistic Society", vol: 1, s. 17-41. N a r i t a J. 1967 Illustrated World History of Physical Education, Tokyo. ta �188 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ N i l o b e J. 1977 Buskich: The Soul of Japan, Rutland. O p l c r M. K. 1945 A Suno Tournament at Tule Lake Center, „American Anthropologist", vol. 47, n r l , s . 134-139. O s g o o d C. 1951 The Koreans and their Culture, New York. O s t e r 1 o f f W. K . 1976 Historia sportu, Warszawa. P e h 1 i v a n D. A. 1985 Cagdus serbest gures leknikleri (współczesne lu wolnym), Ankara. P i a s e c k i E. 1922 Badania nad genezą ćwiczeń V., L a d a n o v w sty­ cielesnych, Poznań. 1928 Dalszy ciąg badań nad genezą Pronnikov techniki zapasów ćwiczeń cielesnych, Poznań. I. D. 1983 Japoncy. Etnografi&eskie ocerki, Moskva. R a j a g o p a 1 a n S. 1962 Brief History of Physical Education in India, Delhi. R a t t i O. 1979 Aikido and the Dynamics Sphere, London. R c i d H . , C r o u c h e r M. 1979 The Way of Warrior, London. R i o r d a n J. 1977 Sport in Soviet Society, Cambridge. 1986 State and Sport in'Developing Societies, Sociology of Sport", vol. 2q, nr 4, s. 287-303. R o s z k o w s k a H. 1978 Sport w starożytnej Anatolii, „Przegląd Orientalislyczny", nr 1, s. 66-6& S hao We n1 iang 1986 Sports in Ancient China, Beijing. kii „International Reviev for �SPORT W KULTURACII LUDÓW AZJI Sikorski 189 W., T o k a r s k i 'S. 1988 Budo, Szczecin. S i m a k o v G . N. 1984 ObSćestvennye funkcii kirgizskich narodnych razvlećenij naćaleXXw., Leningrad. Siabczyński W. 1988 Polscy 'olscy pod/óżnicy ?933 v końce XIX Sport-Lexikon, iodkiywcy. Warszawa. Leipzig Sportwissenschaftliches... 1972 Sportwissenschaftliches Tatarzyńska Lexikon, Stuttgart. I. 1975 Mesir - tureckie święto wiosny, „Przegląd Orientalistyczny", nr 3, s. 75-77n T o h c i K. 1975 Tins is j\ifcićiOf Tokyo. T o k a r e v S . A. 1958 Etnografija narodov SSSR, Moskva. T o k a r s k i S 1985 Orient i kontrkullury, Warszawa. 1989 Sztuki walki Ruchowe formy ekspresji filozofii Wschodu Szczecin. T i ' ' 1988 TrTdZionnoe vospitonia dt lej u fiQrodov'Sihiri I S K.on C jN4 T'i ksami (red.), Leningrad. T s u n o d a R. 10^0 C / - J U F Y V V />/' I'nnniwvf %- s O C / l l I Ks Ł. ii J Mj \f Li l/Łl f (v,L)C Ni>u/ Y o r k Trnrl'ttinnv J- I I I C i i-i U / i ^ 1 " v >V Jl. \r I r*v. Wildt K.C. 1980 Daten zur Sportgeschichte, cz. 4, Asien, Afrika, Australien und Se­ eland bis 1900, Schorndorf bei Stuttgart. Wroczyński R. 1985 Powszechne dzieje wychowania Jizycznego i sportu, Wrocław. �190 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z A. 1970 Nowa dziedzina deficytowa - etnografia Europy, „Etnografia Polska", t. 14, z. 2, s. 207-214. Iwona Kabzinska-Stawarz Sport in the cultures of the people of Asia another „deficit subject" to be studied in ethnology Summary The term "deficit subject" was first used by Witold Dynowski (1963) with reference to the interests of Polish ethnographers in primitive (tribal) societies. It meant first of all the lack of research traditions and significant results within that field of studies. The same notion was applied again by Anna Zadrożyńska- Barącz (1970) who wrote about the condition of Polish studies on the ethnography of Europe. The term "deficit" refers to research techniques and methods, scholars involved in those subjects as well as international exchange and possibilities of obtaining original source materials. According to the author of this article we can speak in the same terms about the ethnological knowledge of the problem of sport in the cultures of Asiatic people. In the 60-ties of our century, in the USA as well as in Europe there appeared a considerable interest in Oriental cultures (specially among young generation). Along with the elements of philosophy, religion, music and art, dance and literature the Eastern art of fighting has been adapted. The same phenomenon - although about ten years later - appeared in Poland too. Numerous sport clubs and sections were organized whose task as to teach Eastern techniques of sports. Yet small attention was given to those philosophical, religious and ethnic ideas which, for the Asiatic peoples are closely connected with sport fights. But here a question arises: are non-Asiatic people able to go deep into the mysteries of cultures of the East? Are they often readv to eneaee in such an effort as that of Herrieel (1987 German edition 1953) or Groenine (1988, German edition 1983)? The Asiatic continent has appealed to the Europeans for a long time. The origins of those interests were of different kind and there were different reasons why merchants, missionaries, soldiers, explorers and political deportees undertook ardous journeys. The Poles contributed to a considerable extent to the explorations of Asia, and as early as-in the 15th century they had reached Middle East and later India, China and Japan. Especially important was the contribution of political deportees and exiles - the patriots persecuted for their struggle in great national uprisings in the 19th century and the participation in the national movements. They left works of ereat value - in eeoeraphv meteoroloev historv bioloev linguistics and ethnography Amona others there were also reports on sport and games of the people they stayed with The author mentions here: B. Grąbczewski, A. Januszkiewicz, J. Kobyłecki, A. Kamieński-Dłużyk. The problem of sport of Asiatic people, as it seems, has never belonged to the significant concerns of the travelers and explorers. It was at best a narrow margin of their interests. Neither was it given due attention by the participants of recent ethnographical expeditions organized by Polish scholars to the Middle East or to the middle-Asiatic republics of the USSR. True enough, that subject has been included into the research project of the expedition to Mongolia organized by the Polish Academy of Sciences but only in the last years of the investigations (1975-80) so there was not enough time to collect adequate data concerning that sphere of the Mongolian pastoralists'life. The Mongolian sport became the focus of interest of the author of the paf)» (Kabzińska-Stawarz 1987, 1988). She was surprised to realize that even horse-races, archery and wrestling which are regerded by the Mongolians as their national sport have not met with much interest of the ethnographers, neither Mongolian nor the Soviet ones, although the latter had been researching Mongolia for many years. _ �SPORT W KULTURACH L U D Ó W AZJI 191 The author points out that the achievements of the Astatic ethnographers in the research of sport in traditional cultures were inadequte. Even though there are some field records, their interpretations are missing. In such situation the more significant would be the researches by foreign scholars, especially Soviet ones. The author mentions some works coming from the USSR but here again no deeper analyses can be found, aiming at the problems of the function and meaning of sport in particular Asiatic cultures. The only exception among the works showing, first of all, the technical and organizational aspects of the games is the book of G . N. Simakov (1984). Basing on his field data from Kirgisia and on archival documents he pointed out various cultural functions of sport: educational, aesthetic, recreational, magic and the function of social communication. Only children's games are the subject of research on a broader scale in the USSR, owing to educationists and psychologists who consider games as a significant element in the process of education. The ethnographers deal with the traditional system of education in which sport has its important place. The results of those researches are presented in the recent publications: Etnografija detstva (Ethnography of childhood) (1988a, b, 1988) and Tradicionnoe vospitanie u narodov Sibiri (The traditional upbringing by the Sibirian people) (1988). ^_ Of numerous works on the history of sport the author points at Geschichte des Sport aifer Volker und Zeiten (1926). It presents a rather typical approach to the origin of sport and its evolution - starting from the forms of behaviour common to pepple and animals to the modern competitions basing on strict rules. There had been a stage in that evoluation closely connected with military militarism. Later there came also connections with magic, religion, mythology etc. The Polish researcher E. Piasecki (1922,1928 et. al.) indicated the instincts, common for peopte and animals, underlying the development of many sport discipline. Particular cultures of tribes, nations and other groups had formed those primitive forms of behaviour into more di Iferentiated ones. Sport compe- titions had been included into rituals and ceremonies and became significant components of cults, beliefs, myths etc. Modern sport becomes more and more an area of politics. Sometimes of violent political actions - we know terrorism on sport stadiums. An example of a pacific character of sport are the national days uf sport in particular Asiatic countries or the activity of associations like the South Korean "Sport for All" Unfortunately sport games can also contribute to deepening of national conflicts (for instance the Chinese festivals of national minorities). Translated by Anna Kuczynska-Skrzypek �Pasterze mongolscy mówią: „Zima nie jest czasem gier, bo wtedy tarbagany śpią" Kiedy natomiast powinno się grać i dlaczego? Jakie znaczenie mają poszczególne gry w określonym kontekście czasowo-sytuacyjnym? Czym były dla Mongołów „trzy gry mężów" (zapasy, luczniclwo, wyścigi koni)? Odpowiedzi na tc i wicie innych frapujących pytań znajdą Państwo w książce IWONY KAHZ1ŃSKIE.J-STAWARZ GAMES O F MONGOLIAN SHEPHERDS będącej pierwszą w literaturze analizą zagadnienia roli gier w kulturze mongolskiej, bogato dokumentowanej materiałem terenowym Biblioteka Etnografii Polskiej nr 45 Letter Quality, Warszawa 1991 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/758a03975ccb791622d91a9775f9cdb5.pdf b546c802eb99481291314ecd7ef408f7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1403 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1296 Title A name given to the resource Anna Kutrzeba-Pojnarowa. Refleksje nad jej życiem i pracą - z okazji jubileuszu 75 lecia / ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2, s.7-16 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sokolewiczowa, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X V : 1991, z. 2 P L ISSN 0071-1861 ZOFIA SOKOLEWICZOWA ( K E i A K U W , Warszawa) ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA R E F L E K S J E N A D JEJ Ż Y C I E M I P R A C Ą - Z O K A Z J I J U B I L E U S Z U 75-LECIA Jubileusze i rocznice s t a n o w i ą o d ś w i ę t n o ś ć w naszym życiu. O b r o s ł y swoi­ stym folklorem, c z ę s t o m ó w i m y o nich z p r z e k ą s e m , ale trudno się bez nich obejść. S t a n o w i ą w s z a k ż e istotny element w przekazie kultury, ś r o d o w i s k naukowych, intelektualnych, artystycznych czy nawet rodzinnych. Mają s w o j ą strukturę, specjalny j ę z y k , ceremonial. Są okazją do zastanowienia się nie tylko nad Jubilatem, ale i nad w s p ó l n o t ą , którą łączy Jego osoba; w s p ó l n o t ą u c z n i ó w przede wszystkim, w s p ó l n o t ą r ó w i e ś n i k ó w , przyjaciół, w s p ó l n o t ą z a w o d o w ą . W naszym codziennym p ę d z i e n a p r z ó d Jubileusz jest znakiem zatrzymania się, spojrzenia wstecz i refleksji. Jubileusz jest w i ę c instytucją życia s p o ł e c z n e g o . Tak by p o w i e d z i a ł B . M a l i n o w s k i . W ujęciu M . Maussa byłby c a ł o ś c i o w y m faktem s p o ł e c z n y m . T y m samym m o ż e m y go o p i s a ć tak, j a k każdy inny fenomen, każde inne zjawisko kultury. N a l e ż y w i ę c d o k o n a ć wyboru zasad opisu i analizy (metody) oraz j ę z y k a , w k t ó r y m b ę d z i e m y pisali. O Pani Profesor Annie Kutrzebie-Pojnarowej należałoby pisać, posługując się j ę z y k i e m naszych przyjaciół spod Bielska Podlaskiego, po prostu, j ę z y k i e m bycia, który sam w sobie zawiera refleksję nad o w y m byciem. A w i ę c , urodziła się w Krakowie w roku 1913 w domu Stanisława i Janiny K u t r z e b ó w . Czas i ś r o d o w i s k o w p ł y n ę ł y z n a c z ą c o na w y b ó r całej Jej drogi życia. P r z e m i n ą ł czas modernizmu i „Wesela", który tak silnie w p ł y n ą ł na Chwistka, Witkiewicza i Malinowskiego. Pozostały jednak w Krakowie brono­ wickie c h ł o p k i , a poznawanie ludu należało do kanonu s p o ł e c z n e g o i patrioty­ cznego wychowania. Dlatego leż z etnografią zetknęła się Pani Profesor po raz pierwszy w kole krajoznawczym gimnazjum i m . K r ó l o w e j Wandy w Krakowie w wieku lal 13. Jak pisze sama: „ N i e d ł u g o po tym w z i ę ł a m udział w sugerowa­ nych nam badaniach terenowych, których w y n i k i po p r z e r ó b c e redakcyjnej zostały zamieszczone w c z a s o p i ś m i e kół krajoznawczych m ł o d z i e ż y szkolnej «Orli Lot», a n a s t ę p n i e , j u ż samodzielnie, podjęłam p r a c ę nad budownictwem wiejskim w Zawoi, o p u b l i k o w a n ą w wydawnictwie Muzeum Elnograliczncgo w Krakowie" (1931)/ Wzorem dla młodej Anny staje się Ojciec - długoletni profesor Uniwersy­ tetu J a g i e l l o ń s k i e g o , prezes Akademii Umiejętności w Krakowie, prawnik i hi­ storyk. Jest on pierwszym krytykiem Jej prac, okazując w tym rzadkie parlncrЛ п п а K u t r z e b a - P o j m i r o w a , Zyťiorys tmukouy, mpis w A r c h i w u m Katedry Etnologii i A n t r o p o l o g i i K u l t u r o w e j U W , Warszawa. �8 ZOFIA SOKOLliWICZOWA siwo. O tych lalach tak pisze w s w y m ż y c i o r y s i e : „Już w czasie s t u d i ó w gimna­ zjalnych p o m a g a ł a m Ojcu w korekcie jego p o d r ę c z n i k a uniwersyteckiego, d y s k u t o w a ł a m z nim na temat warsztatu pracy historyka i k o n s u l t o w a ł a m nie­ które pierwsze prace, w stosunku do których s t a w i a ł m i d u ż e wymagania, nie starając się jednak niczego p o p r a w i a ć lecz tylko sugerując ich k o n t y n u a c j ę " . To seminarium domowe skutecznie u f o r m o w a ł o P a n i ą Profesor, która nigdy nie przestała b y ć historykiem, stawiając krytykę ź r ó d ł o w ą na pierwszym planie w swoich pracach. I chyba w ł a ś n i e wtedy nauczyła s i ę znaczenia s ł o w a , pro­ stego s ł o w a , jego odcieni, reguł poprawnego stosowania - tak aby w y r a ż a ł o ono m y ś l nadawcy i m i a ł o s z a n s ę dotarcia do adresata. Zapewne łączyło się to z Jej szacunkiem dla ludzi. Wynikała z lego k o n i e c z n o ś ć takiego zwracania s i ę do nich, by m o g ł o dojść do porozumienia, do dialogu. Stąd niechęć do ż a r g o n u , do trudnych j ę z y k o w o konstrukcji naukowych, do zamykania s i ę ś r o d o w i s k a naukowego przez stosowanie hermetycznego j ę z y k a . Zawsze miałam nieodpar­ te w r a ż e n i e , ż e cyzelując tekst myślała nic o swojej przyjemności lub korzyści, ale o porozumieniu s i ę z innymi. M i ę d z y innymi z tego samego powodu przy­ w i ą z y w a ł a taką w a g ę i poświęcała tyle czasu poprawianiu tekstów swoich m ł o d s z y c h k o l e g ó w , z moim pierwszym tekstem o Kol bergu w ł ą c z n i e . Robi to z r e s z t ą do dziś. Z m i e n i a j ą się pokolenia, ale trudności w jasnym przedstawieniu swego zdania pozostaje to samo. I j e d y n y m na to sposobem jest pomoc Nauczy­ ciela. Bycie Mistrzem lub Nauczycielem oznacza bycie Wzorem, Przewodnikiem po drodze, W p r o w a d z a j ą c y m w tajemnicę, P r o w a d z ą c y m do zmiany samej istoty Ucznia, który winien p o s t ę p o w a ć w ślady tegoż właśnie Nauczyciela. M a m takie niejasne w r a ż e n i e , ż e relacja ta została w ostatnich latach zatarta, a m o ż e nawet uległa zasadniczej zmianie. Tak, j a k b y każdy z nas, etnografów, c h c i a ł b y ć sobie sam nauczycielem, „ o d p ę p i ć s i ę " j a k najszybciej, robić coś innego lub inaczej. J e s t e ś m y surowi dla Autorytetów. Nie mamy j u ż w etnologii szkół, mamy g a r ś ć r ó ż n y c h nazwisk różnej klasy. Czy n a p r a w d ę ? A m o ż e dopiero moment, w którym przekraczamy pewien próg, gdy zaczynamy patrzeć bardziej wstecz niż w przód, gdy przychodzi czas na podsumowanie w ł a s n e g o życia, jest w ł a ś c i w y dla refleksji nad tym, kto nam co o f i a r o w a ł ? K t o był naszym Nauczycielem? K i m byla dla nas, dla mnie pani Profesor? Pani magister , pani doktór, pani docent, pani profesor - te tytuły zdają się m ó w i ć , że rosłam razem z nią, bo p a m i ę t a m Ją z tych różnych czasów. I bez w z g l ę d u na stopień i tytuł naukowy byla zawsze przede wszystkim Przy­ jacielem, starającym się nie p a m i ę t a ć o dystansie, który nas dzielił. K i m w i ę c b y l i nauczyciele Pani Profesor i k i m są uczniowie? Pisała, ż e w z o r o w a ł a s i ę na studiach W ł a d y s ł a w a Matlakowskiego i L u d w i ­ ka Puszeta p r z y g o t o w u j ą c studium o budownictwie w Zawoi. Mistrzem w peł­ nym rozumieniu tego s ł o w a był Jej Ojciec, a polem Kazimierz Dobrowolski. U c z y ł a się od wszystkich, z którymi s i ę z c l k n ę ł a . W czasie studiów uniwersy­ teckich najsilniej była z w i ą z a n a z Seminarium Nauk Pomocniczych Historii profesora W ł a d y s ł a w a Semkowicza i Historii Ś r e d n i o w i e c z n e j profesora Jana D ą b r o w s k i e g o . One dały jej podstawy do analizy i kryfyki hi 'fzne- �A N N A K U T R / . í ' l i A - l ' O - I N A R O W A . R E I - ' L E K S f f i N A W Л И ŻYCU-.M I P R A C Ą 9 go. U c z ę s z c z a ł a też na seminaria Romana G r ó d e c k i e g o , S t a n i s ł a w a Kota, także Kazimierza M o s z y ń s k i e g o i Jana Stanisława Bystronia. Seminarium Profesora Dobrowolskiego z a w d z i ę c z a rozbudzenie zaintere­ sowania badaniami empirycznymi i wskazanie drogi przejścia od empirycznie obserwowanego faktu kulturowego do jego historycznego uwarunkowania i teorii procesu historycznego, najpełniej widoczne w monografii wsi T r z e ś niów. To on z a c h ę c i ł Panią Profesor do prac empirycznych d o t y c z ą c y c h procesu przemian kulturowych wsi podmiejskich Krakowa. Poza wsią M n i k ó w i T r z c ś niowem zostały objęte tymi badaniami (przede wszystkim w postaci prowadzo­ nych przez P a n i ą Profesor prac magisterskich) wsie podwarszawskie. Wspomniane seminaria M o s z y ń s k i e g o i Bystronia stały się dla Pani Profe­ sor „ w p r o w a d z o n e j j u ż w tajniki etnografii empirycznej i historii, s z k o ł ą my­ ślenia p o r ó w n a w c z e g o , systematyki i dążenia do ujmowania badanych zjawisk z a r ó w n o w kategoriach historycznych jak teorii" ( ż y c i o r y s naukowy). B y l i ś m y ś w i a d k a m i wprowadzania tych nauk w ż y c i e w formie w y k ł a d ó w , d ł u g o l e t n i c h prac nad s y n t e z ą etnografii Polski, tylko c z ę ś c i o w o z a k o ń c z o n y c h w I H K M PAN p r a c ą z e s p o ł o w ą Etnografia Polski. Przemiany Kultury Ludowej, i p o d r ę ­ czniku uniwersyteckim. Ten ostatni pozostał w zasadzie w formie bardzo do­ k ł a d n e g o planu, w y p e ł n i o n e g o w nielicznych fragmentach, dobrze znanego k a ż d e m u studentowi etnografii Uniwersytetu Warszawskiego, gdzie w y k ł a d a ł a jeszcze w kilka lat po przejściu na e m e r y t u r ę (w 1983 roku). Seminarium J. Sl. Bystronia było dla Niej interesujące ze w z g l ę d u na ł ą c z e n i e w pracy naukowej i dydaktyce etnologii i socjologii z historią kultury. W swoich pracach Pani Profesor łączy z a r ó w n o poszukiwania cech s z c z e g ó l ­ nych polskiej kultury ludowej, jak i jej wartości trwałych, powtarzalnych w r ó ż n y c h p ł a s z c z y z n a c h czasu i przestrzeni badanej. Łączy też zainteresowa­ nie historią kultury ze studiami nad historią badań i k s z t a ł t o w a n i e m się w ł a s n e j , naszej, polskiej s z k o ł y etnografii, w której odbija się zapotrzebowanie polity­ czne i s p o ł e c z n e na studia nad kulturą w ł a s n e g o narodu, jego wszystkich warstw i s t a n ó w pojawiających s i e w różnych momentach procesu historycz­ nego i wykorzystanie doświadczeń metodologicznych nauki obcej. T u zresztą ujawniał się zawsze „ z m y s ł gospodarski" Pani Profesor: pod tym w z g l ę d e m h o ł d o w a ł a dobrze rozumianemu eklektyzmowi. Nic r o z u m i a ł a , j a k m o ż n a o d r z u c i ć wypracowane przez pokolenia ustalenia jako nie nie warte. Sądziła, ż e w myśli ludzkiej zawsze m o ż n a o d n a l e ź ć coś t w ó r c z e g o i to należy z a c h o w a ć . Była za ł ą c z e n i e m o d k r y ć i szukaniem w s p ó l n y c h m i a n o w n i k ó w dla postaw metodologicznie r ó ż n y c h . Nic r o z u m i a ł a po prostu (choć nie potępiała nigdy) ludzi, którzy się od c z e g o ś odcinali, coś porzucali. Jedyne, co potępiała to nieuc7xiwość - w życiu i w nauce. Z m u s z a ł a nas stale do p o r ó w n y w a n i a r ó ż n y c h postaw i zastanawiania, czy uda się s t w o r z y ć dla nich w s p ó l n y mia­ nownik, co z nich da się w y k o r z y s t a ć - byla nieustępliwa, aż nudna. I zawsze w tym w z g l ę d z i e miała rację. W życiu Pani Profesor należy w y r ó ż n i ć dwa podstawowe okresy: krako­ wski i warszawski. Ten pierwszy obejmuje okres s t u d i ó w historycznych na Uniwersytecie J a g i e l l o ń s k i m , a n a s t ę p n i e wieloletnią prace w charakterze asy- �10 ZOIIA SOKOI.RWICZOWA sten ta i adiunkta w kierowanej przez profesora Dobrowolskiego Katedrze Et­ nologii i Socjologii. D o prac tego okresu należy wspomniane budownictwo wsi Zawoja, historia etnografii polskiej do wydania jubileuszowego Polskiej A k a ­ demii Umiejętności w r. 1948 - niedościgła do dziś pod w z g l ę d e m trafności s ą d ó w i precyzji s f o r m u ł o w a ń i znakomity Rozwój badań etnograficznych zie­ mi krakowskiej ("Lud", 1952, t. 38). Ta ostatnia pozycja zawiera nie tylko stan b a d a ń , ale i jego k r y t y k ę w e d ł u g najlepszych, historycznych w z o r ó w , c o ś o czym wielokrotnie etnografowie z a p o m i n a j ą . Przejście Pani Profesor z Uniwersytetu J a g i e l l o ń s k i e g o do Warszawskiego (1953) z a o w o c o w a ł o podjęciem przez N i ą prac terenowych na Kurpiach i Pod­ lasiu oraz teoretycznych z a g a d n i e ń regionu kulturowego. Po otrzymaniu do­ century (1955), profesury nadzwyczajnej (1969) i zwyczajnej (1976) j a k o pracownik Uniwersytetu Warszawskiego i przez 14 lat kierownik Z a k ł a d u Etnografii I H K M P A N w Warszawie k i e r o w a ł a pracami terenowymi i opraco­ w y w a n i e m monografii z e s p o ł o w e j (Kurpie - Puszcza Zielona), prac indywidu­ alnych p o ś w i ę c o n y c h kulturze ludowej Kurpiowszczyzny, a także w s p ó ł c z e s ­ nym p r z e o b r a ż e n i o m innych r e g i o n ó w kraju, j a k wsie z a m i e s z k a ł e przez d a w n ą s z l a c h t ę z a g r o d o w ą , wsie okolic Warszawy czy region Bieszczad. W problema­ tykę tych b a d a ń w p r o w a d z a ł a s t u d e n t ó w kierując ich pracami magisterskimi, biorąc udział w M i ę d z y u c z e l n i a n y c h Obozach Etnograficznych (od 1952), konsultując prace doktorskie i habilitacyjne. P a m i ę t a m Ją z tych lat, jak pochy­ lona nad naszymi m a t e r i a ł a m i i pracami nieustannie je p o p r a w i a ł a , d y s k u t u j ą c dalszy kierunek b a d a ń . Przez długi czas była jednym z d w ó c h p r o f e s o r ó w etnografii w Warszawie. O b c i ą ż a ł y więc Ją nadmiernie r ó ż n e g o rodzaju recen­ zje i opinie d o t y c z ą c e innych r e g i o n ó w kraju, a także szerszych z a g a d n i e ń metodologicznych prowadzonych w innych p l a c ó w k a c h naukowych poza Ka­ t e d r ą Etnografii U W i Z a k ł a d e m Etnografii I H K M P A N , z a r ó w n o etnograficz­ nych, jak i nauk pokrewnych (socjologia, slawistyka, historia kultury material­ nej). D b a ł a o p o p u l a r y z a c j ę w y n i k ó w prac etnograficznych oraz d y s k u s j ę nad ich zastosowaniem w nauce i w życiu. Nie o d m a w i a ł a pisania haseł i redagowania Wielkiej Encyklopedii Powszechnej P W N , brała udział w opracowywaniu bib­ liografii, w y p o w i a d a ł a się na ł a m a c h czasopism naukowych i w prasie tygo­ dniowej. U c z e s t n i c z y ł a w pracach Komisji P l a n ó w Regionalnych i Rady Na­ ukowo Ekonomiczno-Technicznej Woj. Warszawskiego, O ś r o d k a B a d a ń Na­ ukowych Mazowieckiego Towarzystwa Naukowego, Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (wieloletni wiceprezes), Ministerstwa Kultury i Sztuki ( c z ł o ­ nek komisji z a k u p ó w i komisji weryfikacyjnej t w ó r c ó w ludowych), była c z ł o n ­ kiem Komitetu N a g r ó d i m . O. Kolberga organizowanego przez Tygodnik „Bar­ w y " , potem przejętego przez Ministerstwo Kultury. Symbolem prac stosowa­ nych m o ż e b y ć tekst wystąpienia na Kongresie Kultury (1981), nie w y g ł o s z o ­ nego, ale drukowanego potem w „ K u l t u r z e i S p o ł e c z e ń s t w i e " (4:1984) pt. Przyszłość kultury wsi w świetle jej przeszłości, a przedstawionego t a k ż e w Krakowie na sesji „ S p o ł e c z e ń s t w o i kultura", zorganizowanej dla uczczenia jubileuszu 90-lecia Kazimierza Dobrowolskiego w dn. 17.02.1984 r. �A N N A KÜTRZEBA-I'OJNAROWA. R E F L E K S J E N A D JEJ ŻYCIEM I PRACĄ 11 Była aktywna także w zakresie w s p ó ł p r a c y m i ę d z y n a r o d o w e j . Liczne w y ­ stąpienia na kongresach, konferencjach i zjazdach służyły stałemu p o r ó w n y w a ­ niu samego przedmiotu b a d a ń i zmian, j a k i m on ulega, t a k ż e sposobu jego badania przez r ó ż n e ś r o d o w i s k a . Potrzeba p o r ó w n a w c z e g o podejścia do b a d a ń , zaszczepiona w czasie studiów, z w i ę k s z a ł a poczucie o d p o w i e d z i a l n o ś c i Pani Profesor za udział w m i ę d z y n a r o d o w y c h p r z e d s i ę w z i ę c i a c h . Była w i ę c od 1957 r. c z ł o n k i e m krajowej i m i ę d z y n a r o d o w e j redakcji czasopisma etnograficznego krajów socjalistycznych „ D e m o s " , od 197] - c z ł o n k i e m Conseil d'Administra­ tion M i ę d z y n a r o d o w e g o Towarzystwa Etnologii i Folkloru (SIEF). W czasie I X Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Chicago (1973) była j e d n y m z honorowych p r z e w o d n i c z ą c y c h , a na m i ę d z y n a r o d o w y m kolo­ k w i u m p o ś w i ę c o n y m folklorowi Europy w Belgii (1975) podkomisarzem z ra­ mienia polskiego Komitetu imprezy. Stąd z r e s z t ą w bibliografii prac Pani Profesor lak duża liczba r ó ż n y c h w y s t ą p i e ń na konferencjach (w ZSRR, Cze­ c h o s ł o w a c j i , Bułgarii, J u g o s ł a w i i , Francji, Rumunii, na Węgrzech, w Nie­ mczech, Stanach Zjednoczonych). Okres odbudowy etnografii po ÍI wojnie światowej, a n a s t ę p n i e d ą ż e n i e do uzyskania dla niej statusu samodzielnej dyscypliny, o z n a c z a ł dla Pani Profesor w i e l k i w y s i ł e k organizacyjny. Była przez długi czas w i c e p r z e w o d n i c z ą c ą ko­ misji etnograficznej PAN, okresowo - członkinią Rad Naukowych k i l k u muze­ ó w (m.in. P a ń s t w o w e g o Muzeum Etnograficznego w Warszawie, warszawskie­ go Muzeum Sportu i Turystyki, Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu, w Sier­ pcu), obecnie jest c z ł o n k i n i ą Prezydium Komitetu Na а к Etnologicznych P A N . W i a t a c h 1947-1951 p r o w a d z i ł a M a ł o p o l s k ą D e l e g a t u r ę Muzeum Kultur Ludo­ w y c h w Warszawie (instytucję, o której m i l c z ą nasze historie nauki). Znalazła też czas na seminaria dla m ł o d y c h autorów, p i s z ą c y c h na temat Z i e m O d z y s k a n y c h w Redakcji „ M ł o d e j Rzeczypospolitej", dodatku do „ D z i e n n i k a Polskiego" (1947). S z c z e g ó l n i e wiele czasu musiała Pani Profesor poświęcić na prace organi­ zacyjne po przeniesieniu się do Warszawy. Wiązało się to z tworzeniem w sto­ licy specjalizacji w zakresie etnografii Polski, wychowywaniem nowych kadr e t n o g r a f ó w i h i s t o r y k ó w kultury i, jak pisze sama, „ s z u k a n i e m w s p ó l n e j z nimi p ł a s z c z y z n y z a i n t e r e s o w a ń i prac, v więc też stałe uzupełnianie własnej wiedzy z a r ó w n o o przedmiocie badań, jak i o nowych (czy: odkrywanych na nowo) kierunkach naukowych". To tak charakterystyczna dla Pani Profesor postawa - nie narzucanie tematu lub kierunku, ale w s p ó l n e poszukiwanie, ustawiczne wychodzenie nam wszystkim naprzeciw. M o ż e b y ł o to sprzeczne z z a s a d ą ekonomicznej koncentracji inwestycji, ale o w o c o w a ł o rozbudzeniem zainter­ e s o w a ń nader r ó ż n o r o d n y c h , rozszerzeniem pola badań, akceptowaniem ludzi o r ó ż n y c h o s o b o w o ś c i a c h i uzdolnieniach, pracujących na w c i ą ż rozszerzają­ cym się polu b a d a ń etnografii. Było to w i ę c p o s t ę p o w a n i e stosowne do otwar­ tego charakteru Pani Profesor, ale i dopasowane do sytuacji etnografii/logii w Polsce. Rozszerzaniu pola b a d a ń musiało t o w a r z y s z y ć kształcenie ludzi o nowych, nie tradycyjnych s p e c j a l n o ś c i a c h . �12 ZOFIA SOKOI.LWICZOWA Liczne prace Pani Profesor tworzą w y r a ź n e cykle problemowe. Składają się na nie: 1) historia etnografii, 2) etnografia Polski, 3) prace s t a n o w i ą c e c z ę ś ć koncepcji p o d r ę c z n i k a uniwersyteckiego etnografii Polski, 4) prace monogra­ ficzne i 5) bardzo liczne prace redakcyjne, popularne, ekspertyzy, oceny, recen­ zje, audycje radiowe etc. Wielu z nich nigdzie nie publikowano. Były jednak przedmiotem w e w n ę t r z n y c h dyskusji, c z ę ś c i ą warsztatu. C z ę ś ć z nich tworzy osobny dział w A r c h i w u m Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej w War­ szawie. Prace z zakresu historii etnografii p r o w a d z i ł a Pani Profesor praktycznie przez c a ł e ż y c i e . W i ą z a ł o się to zapewne z potrzebą refleksji nad dorobkiem p o p r z e d n i k ó w , zachowaniem wszystkich dokonanych przez nich, a w c i ą ż w a ż ­ nych ustaleń. Ł ą c z y ł o się także z k o n i e c z n o ś c i ą podsumowywania kolejnych e t a p ó w naszych prac, oceny „na b i e ż ą c o " tego, co zostało zrobione.Rozwój etnografii i etnologii w Polsce (1948), niewielka, ale bogata w niezmiernie celne oceny książka, stanowi d o w ó d tego, jak w niewielkiej objętości m o ż n a z m i e ś c i ć dziesiątki trafnych, precyzyjnych i wcale nie o g ó l n i k o w y c h ocen. Jest do dziś na listach lektur studenckich. Kilkadziesiąt drobnych monografii uczo­ nych postaci s t a n o w i ł o jakby przygotowanie do prac syntetycznych. Taką była Kultura ludowa w dotychczasowych polskich pracach etnograficznych (1976), ź r ó d ł o stosunkowo żywej jak na ś r o d o w i s k o etnograficzne dyskusji nad poję­ ciem historycznej szkoły polskiej w etnografii. C e c h ą lej szkoły miało b y ć konsekwentne uznawanie roli czynnika historycznego w badaniu i interpretacji kultury ludowej przez polskich etnografów. Próby tworzenia teorii ściśle o g ó l ­ nych, od tego czynnika abstrahujących, były - zdaniem Pani Profesor - rzadkie i niekonsekwentne. Najbardziej dojrzałą refleksję nad drogami rozwoju etnografii polskiej w X X wieku stanowi Kultura ludowa i jej badacze. Mit i rzeczywistość (1977). Już sam tytuł wskazuje, jak ściśle łączyła Pani Profesor przedmiot badań i s p o s ó b jego opisu. Przedmiot badań stanowi dla Niej zawsze układ odniesie­ nia, nadający sens wszelkim naszym hisloriogralicznym r o z w a ż a n i o m . Etnografia Polski (problemy i w y n i k i prac) to dział badań Pani Profesor, który obejmuje poszukiwanie cech specyficznych chłopskiej kultury tradycyj­ nej, związki z kulturą europejską, p r a w i d ł o w o ś c i jej historycznego rozwoju, a w tym prace nad kulturą ludową Kurpiowszczyzny, Podlasia, monografie różnych z a g a d n i e ń s z c z e g ó ł o w y c h od kapliczek ludowych w Zawoi po rolę s p o ł e c z n ą dziecka w rodzinie wiejskiej (1965), tradycyjne zawody wiejskie. W tej grupie w a ż n y z e s p ó l s t a n o w i ą prace nad m e l o d y k ą badań, charakterem ź r ó d e ł etc. W i ą z a ł o się to zapewne z p e ł n i o n y m i przez Panią Profesor funkcjami kierowniczymi i p o t r z e b ą zdania sobie i innym sprawy z tego, w j a k i m miejscu naszych badań znajdujemy się, koniecznością refleksji nad tym, w jaki s p o s ó b pracujemy i w jakim stopniu w y n i k i naszej pracy zależą od przyjętej metody. Stąd tak liczne w pracach Pani Profesor tytuły typu: „ Z z a g a d n i e ń melodyki polskich prac etnograficznych: czas i przestrzeń w badaniu kultury ludowej" (1965) lub "Zagadnienie regionu w etnografii polskiej a w s p ó ł c z e s n e etnogra­ ficzne prace terenowe na obszarze p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e g o Mazowsza" (1962) �ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA. R E F L E K S J E NAD JEJ ŻYCIEM I PRACĄ 13 czy wreszcie ..Ethnographical Museum Collection as a source o f Research into Folk Culture" (1960). Prace z w i ą z a n e z przygotowaniem p o d r ę c z n i k a etnografii polskiej s t a n o w i ą z e s p ó l najbardziej r ó ż n o r o d n y . O b e j m u j ą wiele t e k s t ó w nie drukowanych, w y s t ą p i e n i a na konferencjach, w y k ł a d y , dyskusje seminaryjne w tym z w ł a s z ­ cza „ N o w y p o d r ę c z n i k etnografii polskiej" (1960). Koncepcja p o d r ę c z n i k a z a s ł u g u j e na o d r ę b n e o m ó w i e n i e przy innej m o ż e okazji. T u o g r a n i c z ę s i ę do p o d k r e ś l e n i a znacznego w niej miejsca etnografii historycznej, przyjęcie w i e lowariantowego modelu wsi tradycyjnej jako punktu wyjścia i ujęcie kultury ludowej w kategoriach procesu historycznego. I c h o ć liczne prace nie zostały u w i e ń c z o n e powstaniem jednego dzieła, to rezultaty wspomnianych wyżej r o z w a ż a ń s ą widoczne w całej koncepcji wspomnianej j u ż pracy zbiorowej Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej (1976). M i m o w i e l o ś c i a u t o r ó w , w p ł y w Pani Profesor jest tu w pełni czytelny. N a l e ż y go o d n o t o w a ć także w pracach innych badaczy, j a k np. M a ł g o r z a t y Maciszewskiej „Etnografia Historyczna Polski" ( w druku, w y d . U W ) . Niezmiernie w a ż n e i inspirujące s ą w dorobku Pani Profesor prace mono­ graficzne z w i ą z a n e z zagadnieniami z zakresu historii kultury wybranych ty­ p ó w w s i : 1) podkrakowskiej, podmiejskiej, opisanej przez P a n i ą Profesor w pracy pt. Tradycyjna społeczność wiejska w procesie przemian współczes­ nych. Studium wsi Mników pow. krakowskiego (1968), 2) okolic Warszawy - g ł ó w n i e w postaci kierowanych przez P a n i ą Profesor licznych prac magister­ skich, 3) wsi k r o ś n i e ń s k i e j o starych tradycjach rolniczych i ś r e d n i o w i e c z n y m u k ł a d z i e g r u n t ó w , wydanej pt. Trześniow (1988). W i ę k s z o ś ć b a d a ń z w i ą z a n y c h z t y m i pracami od 1976 r. p o w s t a ł a w tzw. problemie w ę z ł o w y m „Polska kultura narodowa, jej tendencje rozwojowe i percepcja" i s t a n o w i ł a c z ę ś ć szer­ szego planu b a d a ń nad typami wsi w Polsce oraz przebiegiem p r o c e s ó w zmiany kulturowej. Gdyby c h c i e ć p o d s u m o w a ć g ł ó w n e kierunki b a d a ń Pani Profesor to o k a ż e się, ż e w Jej licznych wypowiedziach r ó ż n e g o typu: naukowych, popularnych, pisanych, ustnych, analizach, pracach teoretycznych, r ó ż n e g o rodzaju synte­ zach, pracach historycznych etc. m o ż e m y o d n a l e ź ć w i e l k ą k o n s e k w e n c j ę . Metodologicznie pozostała n i e w ą t p l i w i e pod w p ł y w e m Dobrowolskiego, c h o ć nigdy nie o k a z a ł a najmniejszego zainteresowania m a r k s i s t o w s k ą teorią procesu historycznego. Była po prostu historykiem zafascynowanym m o ż l i w o ś c i a m i s f o r m u ł o w a n e j przez Dobrowolskiego metody integralnej i ł ą c z e n i e m b a d a ń nad ź r ó d ł a m i pisanymi i empirycznymi, etnograficznymi. Jeżeli Dobrowolski o s t r o ż n i e f o r m u ł o w a ł s w o j ą teorię j a k o w a ż n ą dla wsi p o ł u d n i o w e j M a ł o p o l s k i , to P a n i ą Profesor i n t e r e s o w a ł o przede wszystkim przeniesienie p ł y n ą c y c h stąd w n i o s k ó w na resztę terytorium polskiego. Stąd pojęcie typu wsi i badania nad p o r ó w n a n i e m r ó ż n y c h jej t y p ó w ze w z g l ę d u na przebieg procesu zmiany. Stąd przypuszczenie, ż e M n i k ó w lub T r z e ś n i ó w są jedynie wariantami modelu wsi zbudowanego przez Dobrowolskiego dla p o ł u d n i o w e j M a ł o p o l s k i . N a l e ż y bar­ dzo ż a ł o w a ć , ż e niezmiernie interesujący a r t y k u ł pt. Wieś podmiejska Krakowa - model i rzeczywistość (1977) nie był nigdy przedmiotem szerszej dyskusji �14 ZOFIA SOKOLEWICZOWA w ś r o d o w i s k u e t n o g r a f ó w . Z w ł a s z c z a w a ż n y m wydaje się b y ć fragment doty­ c z ą c y p o r ó w n a n i a wsi podkrakowskiej z wsiami innych r e g i o n ó w kraju (s. 166). Praca ta pozostaje w konwencji linearnego rozwoju przebiegu procesu historycznego, podobnie j a k model zbudowany przez Dobrowolskiego. A u t o ­ rka zdaje sobie jednak s p r a w ę ze z r ó ż n i c o w a n i a p r z e b i e g ó w tego procesu. Z a k ł a d a , j a k j u ż w s p o m n i a ł e m , ż e tradycyjna w i e ś była znacznie bardziej z r ó ż n i c o w a n a niż przyjmują to zwyczajowo etnografowie. Nic r e z y g n u j ą c z szukania p r a w i d ł o w o ś c i w procesie historycznym, próbuje dzięki zastosowa­ niu koncepcji wariantu modelu u w z g l ę d n i ć o w ą k ł o p o t l i w ą r ó ż n o r o d n o ś ć . S p r a w ę tę p o d n o s i ł a m w referacie z dn. 30 11 1988 na posiedzeniu Komitetu Nauk Etnologicznych na temat teorii zmiany kulturowej, p o ś w i ę c o n y m w ł a ś n i e dorobkowi Pani Profesor z okazji Jej 75-lecia. T y m samym dotykamy drugiego, niezmiernie interesującego P a n i ą Profesor tematu - zmiany kulturowej i p r o c e s ó w jej przebiegu, przede wszystkim na terenie w s i , której losy i p r z y s z ł o ś ć interesują P a n i ą Profesor po dziś d z i e ń j a k o problem naukowy i społeczny. Etnografia polska z a j m o w a ł a się z m i a n ą k u l t u - * r o w ą i społeczną przez ostatnich co najmniej 40 lat. Kierunek tych b a d a ń stał się przedmiotem ostrego ataku w latach 70-ych i p o n i e k ą d krytyka ta utrzymuje się nadal. M y ś l ę , że krytyka ta nie m o ż e d o t y c z y ć prac Pani Profesor c h o ć Jej prace nigdy pod tym k ą t e m nie były analizowane. S ą d z ę , ż e to co decyduje o i c h w a ż n o ś c i , to rzetelna krytyka ź r ó d ł o w a p o p r z e d z a j ą c a wszelkie r o z w a ż a n i a na temat r o l i c z y n n i k ó w historycznych w procesie zmiany. Ich, w a ż n o ś c i nie pod­ w a ż y ł w k o ń c u ani slrukluralizm, ani semiotyka, same w k o ń c o w y m efekcie skłaniające s i ę ku historycznym analizom, ku u w z g l ę d n i e n i u czynnika history­ cznego w procesie transformacji struktur d ł u g i e g o trwania. N a l e ż y z ż a l e m s t w i e r d z i ć , że nawet w odniesieniu do prac w y b i t n y c h etnografowie nie rozwinęli zwyczaju k r y t y k i i dyskusji. Jubileusz nie jest, z racji przyjętej konwencji, okazją do lego typu r o z b i o r ó w krytycznych. U z m y ­ sławiając nam jednak w i e l o ś ć i w a g ę dorobku Pani Profesor aby s k ł o n i ł . n a s do podjęcia dyskusji nad znaczeniem czynnika historycznego w przebiegu proce­ s ó w s p o ł e c z n y c h , p o s ł u g i w a n i u się modelami w badaniu zmiany kulturowej, z w i ą z k u ludzi z kulturą, p r z e s z ł o ś c i ą , miejscem tradycji we w s p ó ł c z e s n o ś c i i przyszłości. • > . . . • W t w ó r c z o ś c i Pani Profesor jest wiele kart. Nie m o g ę tu o d k r y ć wszystkich,. zapewne nie u m i a ł a b y m tego z r o b i ć . Nie z a j m o w a ł a m s i ę np. głębiej etnografią Polski. Pomijam tu też s p r a w ę dorobku dydaktycznego Pani Profesor - jest to długi temat i zapewne z a j m ą . s i ę nim Jej uczniowie. C h c i a ł a b y m jednak poru­ s z y ć tu dwa problemy, dla r o z w i ą z a n i a których znajdziemy na pewno inspirację w pracach Pani; Profesor. ... ^ 4 Pierwsza kwestia to z a p o ż y c z e n i e pewnych t e r m i n ó w przez j ę z y k teorii naukowej z j ę z y k a naturalnego i , z natury rzeczy- t a k ż e c z ę ś ć ich pól semantyk cznych. Dla rozwoju j ę z y k a etnografii d u ż e znaczenie m i a ł j ę z y k ś r o d o w i s k artystycznych, ichrwidzcnie kultury ludowej, tworzone przez nich alereotypy, A t a k ż e przenoszenie pewnych t e r m i n ó w z nauki z powrotem do j ę z y k a natu­ ralnego,.: Zainteresowanie t y m i sprawami znajdziemy j u ż we wczesnych pra: �A N N A K U T R Z E B A - P O J N A R O W A . R E F L E K S J E N A D J E I ŻYCIEM I PRACĄ 15 each Pani Profesor (por. r o z w ó j b a d a ń etnograficznych ziemi krakowskiej) i także we wspomnianym artykule z 1977 г., w monografiach M n i k o w a i T r z e ś niowa. W naszej obecnej dyskusji nad kategoriami typu cmic i ctic te prace p o k a z u j ą z ł o ż o n o ś ć tych relacji. S ą d z ę , że wprowadzanie nowych kategorii do j ę z y k a nauki nie znaczy, ż e wszystkie badania musimy z a c z ą ć od nowa! C h c i a ł a b y m r ó w n i e ż p o d k r e ś l i ć , c z ę s t o niedoceniane w krytyce dorobku uczonych, znaczenie w ł a s n e g o d o ś w i a d c z e n i a . W poszukiwaniu prawdy obie­ ktywnej, neutralnych w s k a ź n i k ó w badanych przez nas p r o c e s ó w , pomijamy rolę w ł a s n e g o d o ś w i a d c z e n i a . O d e g r a ł o ono w i e l k ą rolę w życiu Pani Profesor. J e d n ą linię stanowi tu D o m Ojca, d r u g ą - D o m Teściów. D w a stabilne, z dawna o s i a d ł e , zakorzenione, zda się konserwatywne ś r o d o w i s k a : krakowskie, profe­ sorskie, intelektualne i - t r z e ś n i o w s k i c , kmiece, c h ł o p s k i e , z silnym poczuciem w ł a s n e j w a r t o ś c i . Na to nakłada się naukowe ś r o d o w i s k o elnologiczne. W s p ó ł ­ t w o r z y ł a j e aktywnie od n a j m ł o d s z y c h lat, ś w i a d o m a zarazem jego w p ł y w ó w na siebie i poddająca je krytycznej refleksji. Gdy podejmując r ó ż n e studia pytamy, j a k wielka ma b y ć próba, na której budujemy dalsze badania, i l u - pytają studenci - p o w i n n i ś m y m i e ć informato­ rów, aby i m u w i e r z y ć , j a k wielu ludzi s p o t k a ć , z a p y t a ć , zapominamy często, ż e ostatecznie tę p r a w d ę m o ż n a o d n a l e ź ć w jednym c z ł o w i e k u , w jego życiu, w ś w i a d e c t w i e jego życia. I to jest ta najlepsza metoda pracy stosowana w c i ą ż przez P a n i ą Profesor, metodyka Życia b ę d ą c e g o j e d n o c z e ś n i e Byciem. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/aaaadba4b067a00b66fda78f5e820413.pdf 575add87483a247ca73fb4e7dcc226fe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1400 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1294 Title A name given to the resource Recenzje i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.1, s.237-248 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ETNOGRAFIA POLSKA", t. XXXV; 1991, z. 1 PL ISSN 0071-1861 R E C E N Z J E I O M Ó W I E N I A Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Trześniów. Tradycyjna kultura chłopska i kie­ runki przemian (refleksje etnografa), Wydawnictwo - Muzeum Regionalne PTTK w Brzozowie, Brzozów 1988, ss. 104. W polskiej literaturze etnograficznej w badaniach życia społecznego wsi wyraźnie zaznaczają się dwa najbardziej wyróżniające sposoby ujęcia: badanie zjawisk obserwowanych w dużym zasięgu terytorialnym (lub szerokim zakre­ sie tematycznym) oraz szczegółowe badania życia społecznego zlokalizowane w określonych warunkach historycznych i kulturowych regionu czy wsi. Etnografia polska w zakresie opracowań monograficznych posiada znaczny dorobek badawczy. Należy przy tym podkreślić, że cechowała go i cechuje róż­ norodność ujęć metodologicznych i szerokość zakresu tematycznego. Od po­ dejmowanych prób wyczerpującego „integralnego" ujęcia wszystkich dzidzin życia społeczności wiejskiej do poświęconych wybranym dziedzinom życia wsi reprezentatywnym z punktu widzenia charakterystyki określonej wiejskiej spo­ łeczności lokalnej. W powojennej etnografii problematyką, która odgrywała wiodącą rolę w analizie zjawisk kulturowych zachodzących na wsi było zagadnienie proce­ sów przemian badanych na przykładzie wybranych społeczności wiejskich. Analizę dokonujących się zmian społecznych i kulturowych przeprowadzono posługując się określonymi wyznacznikami wypracowanymi często na gruncie innych nauk społecznych. Istota jednak zachodzących procesów społeczno-kul­ turowych na wsi okazała siębardziej skomplikowana i wymykająca się pewnym schematom ujęć. W tej sytuacji coraz większe znaczenie dla zrozumienia zmie­ niającego się współcześnie obrazu wsi miały prace monograficzne, które z jed­ nej strony są wynikiem tak zwanej „obserwacji uczestniczącej", z drugiej ana­ lizą dokonujących się przemian w procesie „długiego trwania". Do takich stu­ diów należy zaliczyć pracę Prof. dr Anny Kutrzeba-Pojnarowej poświęconą wsi Trześniów. Nadrzędnym celem badań, jak pisze autorka „było wykazanie za­ leżności współczesnych procesów przemiany, ich nasilenia, oporów, konfli­ któw, mozaikowości obrazu kultury od tego splotu warunków zastanych, który nawarstwiał się w toku historii i który za uczonymi polskimi Ludwikiem Krzy­ wickim i Kazimierzem Dobrowolskim, nazywamy podłożem historycznym współczesnej kultury wsi. W nim też, za znanym współczesnym historykiem francuskim Fernandem Braudelem, szukamy bardziej trwałych struktur, utrzy­ mujących się w czasie określanym jako długi". �238 RECENZJE 1 OMÓWIENIA Doświadczenie badawcze Prof. dr Anny Kutrzeba-Pojnarowej w zakresie studiów nad kulturą tradycyjną wsi polskiej są bogate i wszechstronne. Na pod­ stawie szerokiego materiału empirycznego z różnych terenów Polski konstruo­ wała w swoich poprzednich pracach model struktury tradycyjnej społeczności wiejskiej, w których „integralność" widzenia zjawisk kulturowych pozwala Jej zrozumieć, a nawet przewidzieć kierunki dokonujących się zmian. Wieś pd Polski szczególnie bliska Autorce (w 1968 r. opublikowała pracę Tradycyjna społeczność wiejska w procesie zmian. Studium wsiMnikówpowia­ tu krakowskiego) jest tym razem reprezentowana przez położoną na Pogórzu Karpackim wieś Trześniów. Wybór wsi nie jest przypadkowy. Autorka związa­ na więzami rodzinnymi śledzi jej losy od 1948 r. Określenie „obserwacja ucze­ stnicząca" w tych warunkach nabiera więc szczególnej treści i znaczenia. Wieś Trześniów traktuje Autorka jako model realny wsi rolniczych większego regio­ nu przy czym granice tego regionu wykreśla bazując na świadomości miesz­ kańców wsi oraz analizie rozmieszczenia i zróżnicowania na badanym terenie elementów modelu kultury tradycyjnej jak również charakterystycznych cech procesów przemiany, ich nasilenia, etapów, wariantów. Prof. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa z szerokiego wachlarza zagadnień skła­ dających się na całość obrazu kultury wsi wybiera te, w których zgodnie z Jej doświadczeniem badawczym najsilniej utrwalone są tradycyjne treści kulturo­ we i które tworzą struktury utrzymujące się w czasie określonym jako długi. Na ich przykładzie śledzi proces dokonujących się przemian współczesnych. Przedmiotem analizy jest więc społeczność lokalna i utrwalające jej spoistość więzi społeczne, rodzina, jej ciągłość osiedleńcza. C/.lowiek, jego warsztat pra­ cy na tle trwałych podziałów gruntowych a zmiennych struktur użtkowania gruntów w obrębie wsi a także zmienność technik i narzędzi pracy. Wieś Trześniów jako społeczność lokalna reprezentuje te cechy i wartości, które pozwalają Autorce na realizację stawianych przez nią postulatów badaw­ czych. Należą do nich zasiedziałość osadnicza (Trześniów p o j a w i a się w źród­ łach po raz pierwszy w 1419 г.), zachowany w swym zasadniczym zrębie układ przestrzenny wsi oraz zróżnicowanie kulturowe wynikające ze zderzenia się na tym terenie dwu fal ludności i dwu różnych kultur rolniczej z północy i zachodu oraz pasterskiej ze wschodu i południa. Gromadzony materiał nie służy Autorce do generalizacji teoretycznych po­ za kontekstem procesu historycznego, poza kontekstem stosunku pomiędzy te­ raźniejszością a przeszłością. Wręcz przeciwnie przekazy przeszłości aktuali­ zowane są od nowa a pochodzące z przeszłości znaki odczytywane ponownie. Znamienne są tytuły poszczególnych rozdziałów konsekwentnie odzwier­ ciedlające kierunek zainteresowań Autorki. Do nich należą m. in. takie jak: „tradycyjne ramy społeczności lokalnej", „Długotrwałe rody", „Zwyczaje ro­ dzinne"; „Ziemia i praca. Wartości nadrzędne"; „Pożegnanie z tradycją i mi­ gracje ze wsi". Związek z ziemią spowodował, że w Trzcśniowie jak w wielu wsiach rol­ niczych mieszkańcy pozostali wierni pracy we własnym gospodarstwie rodzin­ nym. I z tym wiąże się głębokie i słuszne przeświadczenie Autorki, że przede �RECENZJE I OMÓWIENIA 239 wszystkim w zawodzie rolnika szukać możemy kontynuowania niektórych z tych tradycji kulturowych, które wykształciły dawniejsze pokolenia miesz­ kańców wsi. Jak pisze Anna Kutrzeba-Pojnarowa „Choć zasadniczej zmianie uległy warunki w jakich można prowadzić ten zawód, jego niektóre cechy po­ zostały niezmienione. Są to: związek z rodziną oraz ojcowizną i łącząca się z tym ciągłość zasiedlenia, emocjonalny stosunek do ziemi i pracy przy wzra­ stającej zarazem trosce o doskonalenie metod tej ostatniej i o właściwy rachu­ nek gospodarczy, odpowiedzialność za swój warsztat i pracowitość, samodziel­ ność jednostkowych decyzji gospodarczych a równocześnie w razie potrzeby, współdziałanie w gromadzie, kontrola społeczna. Pozostały: zaradność w co­ dziennych kłopotach, samowystarczalność w najrozmaitszych pracach, zdolno­ ści wynalazcze na skalę potrzeb wiejskich". Bezpośredni i długotrwały kontakt z mieszkańcami Trześniowa i ogromne doświadczenie badawcze pozwoliły stworzyć sugestywny obraz życia wsi na przestrzeni kilkudziesięciu lat, ukazać jego specyfikację wynikającą z określo­ nych warunków życia i pracy związanych z gospodarstwem rolnym i określo­ nym środowiskiem przyrodniczym. Ogromnym walorem pracy i zasługą Auto­ rki jest autentyzm przedstawionego obrazu wsi i jego ujęcie całościowe mimo zastrzerzeń Autorki dotyczących pominięcia niektórych tematów obowiązują­ cych w klasycznym modelu monografii. Sądzę, że wynika to z realizacji tak ważnej zasady, nie zawsze przestrzega­ nej w prowadzonych badaniach - uznania podmiotowości człowieka w doko­ nywanej analizie zjawisk kulturowych, preferowanie studiów nad jego posta­ wami, zachowaniami, osobowością w stosunku do drobiazgowej faktografii, magii liczb i zestawień statystycznych czy teoretycznych ujęć o dużym stopniu ogólności. Taki charakter opracowań jaki prezentuje praca Prof. dr Anny Ku trzeb a-Pojnarowej stanowi o możliwościach konstruowania i wypełniania treścią modelu tradycyjnej kultury ludowej oraz pozwala zrozumieć i określić kierunki prze­ mian i mechanizmy przemian, a być może w przyszłości pozwoli na zbudowa­ nie modelu współczesnej kultury wsi. Na zakończenie pozwolę sobie zwrócić uwagę na nasuwające się pewne analogie pomiędzy pracą Prof. dr Anny Kulrzeba-Pojnarowcj a krótkim stu­ dium Prof. dr Jana Szczepańskiego wydanym w 1984 r. pod tytułem „Korze­ niami wrosłem w ziemię" poświęconą rodzinnej wsi Brzezina. Dorobek i do­ świadczenie naukowe Autorów to „mędrca szkiełko i oko" wzbogacone osobi­ stym stosunkiem i bliskimi kontaktami z opisywaną społecznością stanowi o szczególnej wartości tych prac, o ich walorze naukowym i pisarskim. t Vanda Paprocka �240 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Irena Huml, Współczesna tkanina polska, Warszawa 1989, ss. 247, ryc. 175 (w tym 81 barwnych) Po dziewięciu latach od oddania pracy wydawnictwo Arkady opublikowało długo oczekiwaną przez czytelników historię polskiej tkaniny artystycznej. Au­ torka obserwowała rozwój tego fenomenu artystycznego i technicznego w la­ tach 1960-1980, dodając niewielkie uzupełnienie z ostatniego okresu. Polska szkoła tkaniny artystycznej ukształtowała się po drugiej wojnie światowej. Jej osiągnięcia odniosły niebywały sukces za granicą, głównie dzięki nagrodom Centre Internationale de la Tapisserie Ancienne et Modernę (ukonstytuowanego w 1961, z siedzibą w Lozannie). Dzieła polskich artystów z najbardziej znaną Magdaleną Abakanowicz na czele, wyróżniły się już na pierwszych Biennale, a rok 1971 można uznać za moment kulminacyjny dla popularności polskiej tkaniny w kręgach międzynarodowych. Polacy umieli uchwycić właściwe pro­ porcje pomiędzy rodzimą tradycją, nie pozbawioną cech ludowości, a aktual­ nymi tendencjami sztuki profesjonalnej w nurcie międzynarodowym. Polska tkanina artystyczna była bardziej znana i naśladowana wśród międzynarodo­ wych twórców aniżeli inne dziedziny sztuk plastycznych i rzemiosła artystycz­ nego. Autorka dobrze przedstawiła tradycje polskiego włókiennictwa, do którego nawiązywano zwłaszcza w początkowym okresie powstawania tkanin powie­ rzchniowo zdobionych. Należy tu podkreślić dobór porównań kompozycji współczesnych artystów czerpiących z ornamentu makat, kilimów, pasów kontuszowych z XVIII i X I X w. Rozróżniła ona tkaniny artystyczne i użytkowe bez tak wysokich ambicji warsztatowych. W latach pięćdziesiątych najbardziej powszechne było inspirowanie się wzorami ludowymi i tradycyjnymi, a do tka­ niny żakardowej wprowadzono warstwę treściową. Dopiero lata sześćdziesiąte przyniosły tkanie tzw. współczesnego gobelinu, a także druku i malowania na tkaninie. Rzadko uprawiano batikowanic tkanin. Nowy kształt tkaninom artystycznym lub może raczej wyrobom wykonanym różnymi technikami, nadały pracownie Tkaniny ręcznej, Gobelinu, Żakardu i Dru­ ku w warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych oraz podobne ośrodki w Łodzi i So­ pocie. W nich szkolono plastyków w różnych rozwiązaniach technicznych i arty­ stycznych. Bez dobrej znajomości rzemiosła trudno byłoby rozpocząć ekspery­ mentowanie prowadzące od wiszącej na ścianie tkaniny dekoracyjnej do wykona­ nych z różnych rodzajów surowca, rozmaitymi technikami włókienniczymi, prze­ strzennych konstrukcji artystycznych spełniających rolę rzeźb. Właśnie tę zmianę funkcji tkaniny artystycznej należy w znacznym stopniu przypisać inwencji twór­ czej polskich artystów. Stanowi to ważny wkład w historię najnowszego włókien­ nictwa światowego. Przejście od płaszczyzny do kompozycji przestrzennych do­ prowadziło do analogii tych konstrukcji włókienniczych z biologiczną budową or­ ganizmów żywych. Autorka interpretuje to zjawisko jako przewagę treści huma­ nistycznych nad poszukiwaniami formalno-ekspresyjnymi. �241 RECENZJE I OMÓWIENIA Dorobek polskiej szkoły tkaniny artystycznej został ukazany wszechstron­ nie zarówno w treści pracy i notach biograficznych 73 najważniejszych arty­ stów, jak też w ilustracjach, które oprócz porównań z zabytkami ukazują tka­ niny cepeliowskie i autorskie. Książka nie zawiera streszczeń, ma się jednak ukazać w edycjach angielskiej, francuskiej i niemieckiej i będzie stanowić ważną pozycję eksportową. Irena Turiuui Rudolf Gross, Dlaczego czerwień jest barwą miłości, z niem. przełożyła Anna Porębska, Warszawa 1990, ss. 221. W książce poruszono zagadnienie wielkiej doniosłości. Dopiero od niedaw­ na zaczęto doceniać znaczenie barw w różnych dziedzinach kultury i tematyka ta jest stosunkowo słabo opracowana. Omawiana tu, trudna problematyka obej­ muje różne dziedziny wiedzy. Należy wyróżnić: 1) magiczne i psychospołeczne znaczenie poszczególnych barw; 2) informacyjno-znakowy i zarazem symbo­ liczny charakter ich zestawień; 3) historyczne mody w zakresie kolorystyki kie­ rujące w pewnym stopniu indywidualnym wyborem użytkowników oraz 4) mo­ żliwości techniczne w zakresie pozyskiwania różnych kolorów i ich odcieni związane z rozwojem farbiarstwa." W niemieckim wydaniu z 1981 r. omawiana książka nosi podtytuł Symbo­ lika barwna przestrzeni wieków. Autor zajmuje się tylko wybranymi zagadnie­ niami z dwóch pierwszych wymienionych grup zagadnień. Szkoda, że nie mógł uwzględnić dorobku wystaw zaprezentowanych w dwóch berlińskich muzeach etnograficznych w 1983 r. Obszerny katalog omawia znacznie szerszą paletę problemów kolorystyki z osobną rozprawą ukazującą możliwości farbiarskie . W niedostatecznym stopniu wykorzystana została także literatura kostiumologiczna, poruszająca zagadnienie znakowego charakteru barw w ubiorach . Autor powiązał układ książki z omówieniem poszczególnych barw. Zaczy­ na od tytułowej czerwieni i pochówków posypywanych ochrą w paleolicie, me­ zolicie, a także i w okresach późniejszych, a następnie ukazuje magiczne zna­ czenie czerwieni jako wieloznakowego symbolu: śmierci, seksu, miłości, płod­ ności, ognia, krwi, aż do haseł rewolucyjnych. Zauważa też m. in., że czerwień i biel mają wyjątkowe znaczenie w godłach wielu państw. Więcej miejsca po­ święcił autor omówieniu czerni i bieli, związanych jakoby ze śmiercią i powtór­ nymi narodzinami, symbolizowanymi przez ukazywanie siei znikanie księży­ ca. Zestawienie to symbolizuje także bóstwa zmarłych i występuje w słowiań­ skich i germańskich obrzędach pogrzebowych. Złoto i czerń zaś symbolizują kontrasty dnia i nocy. Błękit natomiast autor rozważa przede wszystkim na pła­ szczyźnie psychologicznej, w pozytywnym odbiorze systemu nerwowego wie­ lu Europejczyków. W kulturze ludowej błękit, w powiązaniu z barwą nieba, był utożsamiany z płaszczem opiekuńczym lub odczuwany jako groźny symbol wody. Warto zwrócić uwagę na tabelę niebieskich symboli używanych w Euro1 2 �242 RECENZJE I OMÓWIENIA pie przed- i po przyjęciu chrześcijaństwa (s. 157). Fiolet i purpura, to- - według Grossa - barwy egzotyczne dla europejskiej kultury. To twierdzenie związane jest z brakiem zainteresowania autora możliwościami farbiarskimi. W naszej części świata farbowano urzetem, a później indygo, a technika uzyskiwania od­ cienia purpury pochodzi z Fenicji. Analizując barwę zieloną, autor wskazuje, iż jest ona ceniona jako symbol ożywionej natury. Znaczenie brązu natomiast związane jest z magią zwierząt, zwłaszcza niedźwiedzia. Wreszcie szarość - jako symbol barier społecznych. Rzeczywiście ubodzy nosili niebarwioną odzież. Jednakże autor niepotrzebnie porusza zagadnienie odzieży skórzanej, która była najczęściej barwiona. Książka ta jest przykładem, jak efektowny z pozoru układ może zdezorga­ nizować sposób przedstawienia ważnych z trudnych zagadnień. Bez przemy­ ślenia szerszej problematyki symboliki barw i przedstawiania jej w powiązaniu z etnohistorycznym podłożem autor wylicza znaczną liczbę bezspornych nieraz faktów unikając bardziej syntetycznych wniosków. Książka ma charakter po­ pularnonaukowy, napisana jest żywo i interesująco. Dlatego wydrukowano ją u nas w tak trudnym wydawniczo okresie. Zawiera także przypisy, wykaz lite­ ratury oraz indeks osobowy i rzeczowy. Nie można również lekceważyć poda­ nych w niej informacji przedstawiających stan badań w krajach zachodnich (głównie niemieckojęzycznych). Istotnie, literatura niemiecka jest szczególnie bogata, gdy idzie o zagadnienia kolorystyki. Książka Rudolfa Grossa ma przede wszystkim znaczenie wobec braku polskiej literatury na ten temat. Powinni ją uwzględniać archeologowie, etnografowie i inni badacze kultury. Irena Turnan Przypisy H. N i X (1 o r f f. П. M ii 11 с r, Weisse Westell - Role Roben. von den Faibordnitngen des Mittelaltcrs zum iiidividitellen Farbgeschmackl. Mit einem Beitrag tt»/i Bernhanl Zcperitick muł Else-Marie Karisson-Stresse, Katalog wystawy Muzeum fur Volkerkunde und Museum fur Deutsche Volkskunde, Berlin 1983; patrz leż: I. T u r n a u, recenzja w „Kwartalniku Historii Kultury Materialnej", r. 34: 1986. nr 2, s. 374-375. także, M. D i e i f e пЬ а с k, Hessisclier Trachlenalltag. Tracili ale SpiegelLandliclier Lcbenwcisett 192S-19SS, Irankfurtam Main. 1983. 1 - Na przykład R. L e v у - P i s e t z к y. La coulcurilans l'habilletnent Italien, [w:\Acles dn terCongres International d'Histoire dn Cosmine, Venezia 1952, s. 150-169. W nowszej literaturze: M. T a s z y с ka. Barwy włoskich tkanin jedwahnycli sprowadzanych do Polski w drugiej polowie XVII wieku, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", r. 31: 1983. nr 1, s. 45-52; M. W i I s к a. Du symbole alt \vletnent. Fonclion et signification de la coulenr thtns la culture courloisc dc In Pologna metliévalc, [w:] Les Cahiers dn Leopard d'Or, nr 1. Le véteinenl. au Моусп-ńge,-1990. s. 307-324. Toward a Computęj Ethnology, nr 20 Senri Ethnological Studies, Osaka 1987, (red.) J. Rabena, S. Sugita, M . Kobo, ss. 179. Omawiana praca została opublikowana w ostatnim, 20 numerze Senri Eth­ nological Studies - seryjnego wydawnictwa Narodowego Muzeum Etnologicznego w Osace, które ukazuje się nieregularnie od 1978 roku. Jej treść wypeł­ niają referaty 8 Międzynarodowego Sympozjum Etnologicznego, zorganizo­ wanego po raz pierwszy w Japonii w dniach od 16 do 23 września 1984 r. przez �RECENZJE I OMÓWIENIA 243 Narodowe Muzeum Etnologiczne w Osace pod hasłem .Toward a Computer Ethnology", Uczestniczyli w nim informatycy, językoznawcy i etnolodzy z Europy, Sta­ nów Zjednoczonych i Japonii. Wśród zaproszonych gości byli: Louis D. Burnard - informatyk, specjalista w zakresie budowy baz daných z Oxford Univer­ sity Computing Service; Jostein H. Hauge - językoznawca, dyrektor Norwegian Computing Centre for the Humanites; Joseph Raben - profesor jęz. angielskie­ go w Queens College of the City University of New York, redaktor czasopisma „Computers and the Humanites"; Burhard B. Rieger - wykładowca języko­ znawstwa na Politechnice w Akwizgranie, profesor lingwistyki komputerowej na Uniwersytecie w Trewirze. Gospodarzy reprezentowali: Kazaburo Hachimura - informatyk, specjalista w dziedzinie automatycznego przetwarzania ob­ razów z Uniwersytetu w Kioto i pracownicy Narodowego Muzeum Etnologicznego w Osace Paul K. Eguchi - etnolog, Shigerhari Sugita - informatyk-etnolog, informatycy Masatoshi Kubo i Yasunosi Yamamoto. Coraz powszechniejsza obecność sprzętu komputerowego w naszych pla­ cówkach naukowych budzi uzasadnione zainteresowanie możliwościami i per­ spektywami zastosowania najnowszej techniki komputerowej również w pracy etnografów. Dlatego chciałabym zwrócić szczególną uwagę na tę pozycję, oma­ wiając wybrane problemy dotyczące zainteresowania komputerów w naukach humanistycznych przedstawione z perspektywy kilku lub kilkunastoletnich do­ świadczeń m. in. takich instytucji naukowych reprezentowanych na sympo­ zjum, jak Norwegian Computing Centre for the Humanity, Narodowe Muzeum Etnologiczne w Osace, Oxford University Computing Service. Wprowadzenie terminu „Computer Ethnology" do zainteresowań etnologii czy antropologii kulturowej jest ściśle związane z powstaniem i działalnością Narodowego Muzeum Etnologicznego w Osace, w którym - zdaniem S. Sugity - prawdopodobnie po raz pierwszy w świecie został on użyty dla określenia dziedziny badań porównawczych w ramach której komputer jest traktowany i analizowany jako jeden z wytworów kultury materialnej, badania natomiast dotyczą opisu i wyjaśniania jego wpływu na rozwój kultury i społeczeństwa. Powszechnie, również w tej pracy, jest on używany m. in. jako synonim zasto­ sowania komputera w etnologii do przetwarzania informacji, budowania baz danych itp. W problematykę tomu wprowadza artykuł J. Rabena „Computer Ethnology: A View from Human Siences", w którym autor przypomina, że rozwój techniki komputerowej i informatyki już w latach sześćdziesiątych stworzył ogromną szansę dla nauk humanistycznych w wykorzystaniu olbrzymiej pamięci mag­ netycznej i optycznej pozwalając na przetworzenie informacji w języku natu­ ralnym. Właśnie w tym obecnie już tradycyjnym zastosowaniu komputerów (np. w bibliotekach) widzi autor jedną z możliwości dla badań etnologicznych. Proponuje również, aby wprowadzano rozwiązania niekonwencjonalne budu­ jąc relacyjne bazy danych, odpowiednio ułożone, pozwalające na wyszukiwa­ nie powiązań między różnymi kategoriami zjawisk kultury (np. między wytwo­ rami kultury materialnej a obrzędami itp.). Zdaniem Rabena technika kompu- �244 RECENZJE I OMÓWIENIA terowa jest wspaniałą odpowiedzią na fizyczne, społeczne i psychiczne potrze­ by współczesnej nauki, sama stanowi jednak tylko potencjał, który aby mógł być wszechstronnie wykorzystywany i rozwijany potrzebuje pełnej akceptacji ze strony innych środowisk naturalnych i dużego zaangażowania badaczy w poznawaniu jej możliwości. Właśnie ten problem akceptacji nowego elementu w warsztacie badawczym powraca w wielu wypowiedziach. Najwięcej uwagi poświęca mu Y. Yamamoto w artykule „Ethnologist and Programming". Na podstawie własnych obserwa­ cji przeprowadzonych w Muzeum na temat sposobów i zakresu korzystania z systemu komputerowego przez etnologów autor poszukuje odpowiedzi na py­ tanie: Czy etnologom jest potrzebna umiejętność programowania komputerów? Przyznaje, że podejmując pracę w Muzeum jako informatyk, nie przewidział wielu problemów, z którymi się spotkał w trakcie wprowadzenia systemu kom­ puterowego. Wynikały one ze słabej znajomości i często niestety braku zain­ teresowania nową formą pracy wśród etnologów. Oczywiście.autor podkreśla, że już znaczną pomocą jest możliwość korzystania z samych wydruków kom­ puterowych przygotowanych przez innych specjalistów, czy z gotowych pro­ gramów np. tzw. edytorów tekstów. Również ważne zadanie spełnia udział in­ formatyków w roli human interface w ramach programowych badań interdys­ cyplinarnych uznanych powszechnie za optymalne rozwiązanie, ale jego zda­ niem umiejętność programowania jest naturalną koniecznością wywołaną roz­ wojem nauki w tym także dla etnologów, jednak pod warunkiem, że komputer zostanie zaakceptowany jako element warsztatu badawczego. Jedyne w omawianym tomie spojrzenie z pozycji etnologa-użytkownika znajdujemy w artykule P.K. Eguchi „An End User's View of Computer Ethno­ logy". Jest on zdecydowanym zwolennikiem badań interdyscyplinarnych. Egu­ chi przedstawia efekty swojej współpracy z informatykami, dzięki której po­ wstał specjalny edytor tekstów pozwalający na opracowanie i analizę materia­ łów językowych dotyczących literatury ustnej ludów Zachodniej Afryki. Jego praca potwierdza fakt, że zastosowanie komputera w opracowaniu materiałów językowych pozwala na stawianie pytań, których rozwiąznie przy zastosowaniu tradycyjnych metod pracy byłoby bardzo czasochłonne, a nawet niemożliwe. Dlatego od dawna technika komputerowa jest stosowana z dużym powodze­ niem w językoznawstwie. Osiągnięcia w tej dziedzinie specjalistów niemiec­ kich poznajemy w artykule „Empirical Semantics and Computational Lingwistics". B. B. Ricger przedstawiając swoje doświadczenia odwołuje się do pro­ jektu Computational Semantics realizowanego przez grupę badawczą M E S Y (Mathematic-Empirical SYstem) z German Institute Politechniki w Akwizgra­ nie w RFN, którego celem było badanie różnic i zmian językowych dokonują­ cych się w obu państwach niemieckich po 1945 r. w ciągu ostatnich 40 lat. Narodowe Muzeum Etnologiczne w Osace jest uznanym centrum informa­ cji j dokumentacji komputerowej dla potrzeb etnologii, oraz ośrodkiem nauko­ wym promującym szeroko badania interdyscyplinarne w tym zakresie. Ten pro­ fil działalności został określony już od momentu założenia placówki w 1974 r. S. Sugita w artykule ..Computers in Ethnological Studies: As a Tool and an �RECENZJE I OMÓWIENIA 245 Object" wprowadza czytelnika w struktury organizacyjne Muzeum przybliża­ jąc zakres prac prowadzonych w poszczególnych działach i sekcjach, oraz za­ poznaje ogólnie ze sprzętem, który składa się na system komputerowy Muzeum. (Właśnie w NME został opracowany i zastosowany w Dziale Wystaw unikalny system VIDEOTHEQUE). Autor odwołując się do dotychczasowych doświad­ czeń pracowników Muzeum przedstawia jednocześnie wiele postulatów na te­ mat pożądanego zakresu specyfikacji komputerów. Warto podkreślić, że ogromny postęp, jaki został dokonany w tej dziedzinie nauki w ostatnich latach, pozwala już na realizację niektórych z postulatów składanych w 1984 r. Ogromne zainteresowanie wykorzystaniem pamięci magnetycznej i opty­ cznej w prowadzeniu dokumentacji materiałów źródłowych w etnologii jest szczególnie widoczne w działalności muzeów, które gromadzą bardzo różno­ rodny materiał w postaci tekstów, zdjęć, rysunków, map, nagrań, oraz różnego rodzaju przedmiotów-zabytków kultury materialnej. Dotychczas dla wszy­ stkich typów materiałów źródłowych powszechnie przygotowywane są bazy danych tradycyjnie kodujące informacje na poziomie abstrakcyjnego opisu atrybutów. Pierwsze (znane mi) próby tego typu podejmowane są również w placówkach etnograficznych w Krakowie i Warszawie. W zbiorach muzealnych ważne miejsce zajmują materiały ikonograficzne, dla których zbudowanie baz danych związane jest z rozwojem systemów prze­ twarzania obrazów, które zdaniem japońskich specjalistów nie spełniają wszy­ stkich oczekiwań i wymogów aby mogły być już powszechnie i z powodze­ niem stosowane. Na problemy związane z techniką przetwarzania obrazów w budowie baz danych zwracają uwagę autorzy dwóch artykułów (R. Hachimura i M. Kubo) specjaliści w tej dziedzinie informatyki. R. Hachimura w opracowaniu "Image Processing and Computer Graphic in Human Sciences" odwołując się do przykładów dotychczasowego zastosowa­ nia technik przetwarzania obrazów i grafiki komputerowej, podkreśla, że ich dotychczasowe zastępowanie w etnologii jest stosunkowo nieznaczne. Autor dowodzi, że właśnie przyszłość procesów przetwarzania informacji w naukach humanistycznych (również w etnologii) jest związana z procesem przetwarza­ nia informacji obrazowej. M. Kubo w artykule "Visual Information Retrieval System for Ethnological Research" przedstawia zamierzenia i plany Narodowego Muzeum Etnologicznego w Osace w zakresie budowania baz danych dla właśnie tego typu mate­ riałów. Połączenie struktury tej bazy z innymi bazami już istniejącymi pozwoli na wyszukiwanie i oglądanie obiektów bezpośrednio na monitorze bez konie­ czności wielokrotnego dotykania i wyszukiwania zabytków w magazynach. Jednak zrealizowanie tych planów będzie możliwe dopiero po rozwiązaniu kil­ ku podstawowych problemów dotyczących m. in. sprzętu, oprogramowania, oraz opracowania tezaurusa do wyszukiwania informacji etnograficznej. Z kolei osiągnięcia i propozycje brytyjskich naukowców z Oxford Univer­ sity Computing Service zostały przedstawione przez Louis D. Burnard w arty­ kule "Data base or Knowledge base". Na przykładzie trzech projektów baz �246 RECENZJE I OMÓWIENIA danych autor opisał doświadczenia w zakresie zastosowania metodologii AN­ SI-SPARC do opracowania dokumentacji muzealnej. Pierwszy z nich Beazley Archive łączy w całość opisowe, ikonograficzne, katalogujące i atrybutowe da­ ne dotyczące wielu tysięcy waz greckich, drugi Leksykon Greckich Nazw Własnych zawiera epigraficzny indeks wszystkich sprawdzonych znanych nazw greckich od czasów najdawniejszych do połowy VII w. Trzeci projekt opracowywany we współpracy z Ashmodean Museum pozwala na stawianie pytań dotyczących wszystkich znaczących aspektów zabytków (ich konserwa­ cji, dostępności, katalogowania i opisu). Zdaniem autora w określeniu modelo­ wych zależności zawartych między poszczególnymi elementami wykorzystano wiele informacji semantycznych, dzięki czemu uzyskano wysoki stopień wie­ dzy specjalistycznej. Według Burnard w tym przypadku termin "bazy wiedzy' zastosowany zamiast "bazy danych" lepiej odzwierciedla charakter informacji dostępnych w tych projektach. J. Hagues w artykule "Computer Applications in the Hum Sciences in Norway: Past Experience and Future Expectations" zwraca m. in. uwagę na problemy orga­ nizacyjne nauki w swoim kraju. W latach siedemdziesiątych w Norwegii powstały niejako równocześnie niezależnie od siebie na Uniwersytecie w Bergen, dwa ośrodki zajmujące się promocją implementacji techniki komputerowej dla potrzeb humanistyki: Norwegian Computing Centre for the Humanities oraz Norwegian Social Science Data Service Centre. Zdaniem autora, wytworzyła się tym samym sztuczna sytuacja, która jest konsekwencją tradycyjnie ustalonych w Norwegii po­ działów sciences humaines, dlatego pisząc o doświadczeniach i osiągnięciach w tej dziedzinie odwołuje się przede wszystkim do działalności NCC for H, kie­ rowanej przez siebie instytucji, która ma na celu koordynację prac w zakresie kon­ sultacji, nauczania, obsługi sprzętu komputerowego, udzielania pomocy specjali­ stycznej przy indywidualnych projektach, badań metodologicznych i eksperymen­ talnych, ogólnego programu rozwoju, organizacji konferencji i wymiany informa­ cji. Centrum jest zaangażowane również w prace nad tworzeniem standardowych katalogów kolekcji zabytków muzealnych. W omawianym tomie zostały wspomniane bardzo różne możliwości imple­ mentacji techniki komputerowej w humanistyce oraz problemy z tym związa­ ne. Dowodząc, że obecnie przy zastosowaniu jej najnowszych osiągnięć etno­ logia może gromadzić i udostępniać znacznie więcej informacji różnego typu niżjest to możliwe przy zastosowaniu tradycyjnych metod dokumentacji. Bar­ dzo obiecujące perspektywy w tej dziedzinie łączone są z postępem w zakresie szybkości i dokładności rejestracji informacji. Jeżeli zostaną pokonane proble­ my natury ekonomicznej i społecznej nierozłącznie związane z wprowadza­ niem nowej techniki do warsztatów badawczych jest nadzieja, że w przyszłości pows-tającc bazy danych wzrosną liczebnie i kompleksowo (przy prawdopo­ dobnym zaakceptowaniu określonych standardów w całym świecie) będą mo­ gły zastąpić tradycyjne systemy informacji istniejące do dziś. Stwarzając bada­ czom szerokie możliwości prowadzenia badań porównawczych, wzbogacając ich warsztaty i pomysły w rozwiązywaniu podejmowanych problemów. Bogumiła Marczak-Krzystek �RECENZJE I OMÓWIENIA 247 Brak u narodov Central 'noj i Jugo-Vostočnoj Evropy, Moskva 1988, J. V. Ivanova, M. S. Kašuba, N. A. Krasnovskaja (red.), ss. 240, ryc. 12 Książka ta ma duże znaczenie jako próba porównawczego opracowania zwyczajów weselnych u Serbo-Łużyczan, Polaków, Czechów, Słowaków, na­ rodów Jugosławii, Bułgarów a także Albańczyków, Rumunów i Greków w X I X - pocz. X X w. Pomysł syntetycznego opracowania zwyczajów weselnych u wy­ branych narodów Europy nie został niestety w pełni zrealizowany. Powstało 8 artykułów powiązanych jednym tematem traktujących o zespołach ludzkich niejednorodnych pod względem etnicznym, zróżnicowanych liczebnie, a złą­ czonych przynależnością do jednego państwa (np. narody Jugosławii i Czecho­ słowacji). Pewne ujednolicenie starano sięjednak osiągnąć realizując ustalony przez redakcję kwestionariusz zagadnień. Obejmował on m. in. problem uza­ leżnienia kontraktów małżeńskich od poziomu stosunków społeczno-gospodarczych, sprawę wyboru partnera opartego na zasadach społecznej i lokalnej endogamii, powiązań w grupach wiekowych, powinowactwa, przebieg ceremonii ślubnych, sposoby zapewnienia podstaw materialnych powstającej rodziny, ubiorów obrzędowych, wyprawy panny młodej i in. Autorzy zestawili tradycyj­ ne zwyczaje i uroczystości religijne z rejestracją małżeństwa w urzędach stanu cywilnego, zwracając także uwagę na obrzędy wprowadzania nowego członka do rodziny i społeczności wiejskiej. Podkreślono ponadto wielofunkcyjność małżeństwa oraz jego znaczenie społeczne, prawne, etyczne i religijne. Wartość poszczególnych opracowań jest różna. Należałoby chyba staranniej przekonsultować ustalenia rosyjskich specjalistów z etnografami z poszczegól­ nych krajów, którzy zapewne lepiej dostrzegają odrębności narodowe. W opra­ cowaniach przeważają znane z literatury przedmiotu opisy zwyczajów weslnych a nawet nutami melodii. Zmcznie mniej pogłębione są informacje o kon­ traktach małżeńskich, posagach, doborze małżeństwa od tej strony, fragmenta­ rycznie opisano też stroje weselne i ceremonie rozdawania podarunków. Nie­ wielu autorów dostrzegało starsze tradycje zawierania kontraktów małżeń­ skich. W sumie jednak dobrze się stało, że podjęto pierwszą próbę zestawienia podstawowych informacji o trybie zawierania małżeństw wiejskich w krajach środkowo-wschodniej Europy i na Bałkanach. Pomoże to w dalszych pracach syntetycznych, w których konieczne byłoby uwzględnienie wszystkich Sło­ wian wschodnich, a także pominiętych tu Węgrów, ponadto - staranniejsze roz­ różnianie zwyczajów weselnych narodów związanych wspólnotami państwo­ wymi. Irena Титан �248 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Aina Petrovna Alsupe, Aysma Janovna Kargane, Tautas lietiška maksla padomju Latvija 1970-1985 (Narodnoe prikladnoe isskustvo sovetskoj Latvii 1970-1985), Riga 1988, ss. 227, ryc. 484 (w tym 269 barwnych) Starannie wydana książka z dobrymi ilustracjami poświęcona jest okresowi rozkwitu łotewskiej sztuki zdobniczej. Podobnie jak w krajach skandyna­ wskich, na Łotwie jak też w innych krajach nadbałtyckich, tradycyjne ludowe zdobnictwo odgrywa znaczną rolę w dodatkach do współczesnej odzieży i de­ cyduję niemal o wyposażeniu wnętrz mieszkalnych. Autorki podkreślają dawne tradycje tej twórczości. W kraju pozbawionym samodzielności państwowej i własnej warstwy wyższej, ludowa twórczość chłopska utrzymywała łotewskie tradycje kulturowe. Należy to brać pod uwagę przy rozpatrywaniu zagadnień twórczości ludowej i jej historii. Najobszerniejsza część opracowania dotyczy artystycznych wyrobów włó­ kienniczych. Przeważają tkaniny użytkowane we wnętrzach mieszkalnych 0 geometrycznym i roślinnym ornamencie, często w kompozycji pasowej. Sze­ roko rozpowszechnione w odzieży także miejskiej są wzorzyście tkane pasy 1 wstążki, a kobierce i bieżniki są nieraz dużymi kompozycjami figuralnymi. Popularne jest także barwne dziewiarstwo wzorzyste (wyrób rękawic, nakryć głowy i szali ma na Łotwie średniowieczne tradycje). Interesujące są przykłady zdobienia haftem o tradycyjnym ornamencie. Można go odnaleźć także na to­ rebkach, teczkach, oprawach książkowych i innych wyrobach ze skóry. W pra­ cy ukazano ponadto ceramikę, wyroby z metalu, bursztynu i drzewa, meble i plecionki. Książka przedstawia bogatą możliwość łotewskiej twórczości lu­ dowej . Irena Turnan Pierwsze w literaturze światowej opracowanie poświęcone historii dziewiarstwa przed wprowadzeniem produkcji fabrycznej w najnowszej książce IRENY TURNAU HISTORY O F KNITTING B E F O R E MASS PRODUCTION Akcent, Warszawa 1991 Jeszcze do nabycia w Bibliotece Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN 00-140 Warszawa, Al. Solidarności 105, tel. 20-28-81 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/44f464c1d6a1702803a3d9d7fd86aa49.pdf 02e60522c654b414db51e76dbfde6a3f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1402 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1295 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2, s.5-6 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT HISTORII KULTURY MATERIALNE.] POLSKA A K A D E M I A NAUK E T N O G R A F I A POLSKA XXXV Zeszyt 2 Warszawa 1991 �REDAKTOR: WANDA PAPROCKA S E K R E T A R Z REDAKCJI: IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Członkowie Rady Redakcyjnej: Maria Biernacka, Mirosława Drozd-Piasecka, Zbigniew Jasiewicz, Andrzej Stawarz, Anna Zambrzycka-Kunachowicz Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, A l . Ś w i e r c z e w s k i e g o 105 Etnografia Polska © Copyright 1991 A l l rights reserved AM papéis are copyright to their authors and to Etnografia Printed in Poland Polska �S z a n o w n e j Pani Profesor A n n i e K u t r z e b a - P o j n a r o w e j - d ł u g o l e t n i e m u K i e r o w n i k o w i Z a k ł a d u E t n o g r a f i i I H K M P A N , w i e l c e z a s ł u ż o n e m u bada­ c z o w i na p o l u e t n o g r a f i i p o l s k i e j - w 60-lecie pracy n a u k o w e j t o m ten poświęcamy Redakcja �SPIS T R E Ś C I Zofia S o k o l e w i c z o w a - Л и п а Kutrzeba-Pojnarowa. Refleksje nad Jej ż y c i e m i pracą - z okazji Jubileuszu 75 lecia 7 Bibliografia prac Prof. A n n y Kutrzeby-Pojnarowej - Elżbieta AnnaKutrzeba-Pojnarowa Antosik 17 - P r z e m ó w i e n i e w y g ł o s z o n e 1 grudnia 1988 r. w S a l i Senackiej Uniwersytetu Warszawskiego 29 ARTYKUŁY Część Mieczysław T r o j a n Wanda P a p r o c k a Maria I - Drogi i rozdroża w etnologu Europy - M y s z y n i e c i jego rola w tworzeniu w i ę z i ponadlokalnych B i e r n a c k a - O ś w i a t a d o r o s ł y c h j a k o czynnik p r z e o b r a ż e ń polskiej wsi w okresie międzywojennym Bronisława Mirosława 79 K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a Drozd -Piasecka - W y c h o w a n i e dziecka robotniczego Anna S z e z ę s n a - D u r y s 103 - Społeczność? lokalna - trwanie i zmiana (na p r z y k ł a d z i e d w ó c h wsi krośnieńskich) 119 S z r o m b a - R y s o w a - S p o s ó b o d ż y w i a n i a wsi p o d h a l a ń s k i e j w ś w i a d o m o ś c i jej m i e s z k a ń c ó w . M o ż l i w o ś c i i cele badawcze Część Andrzej W o ź n i a k 137 II - Ze s t u d i ó w nad mazowieckim budownictwem wiejskim drugiej polowy X V I I I w. i o ś w i e c e n i o w ą w i z j ę kultury ludowej Andrzej S t a w a r z 145 - A k t a majątku ziemskiego Wola P ę k o s z e w s k a i ich p r z y d a t n o ś ć do badań etnograficzno-hislorycznych Małgorzata M a c i s z e w s k a 165 - Lokalizacja p ó ź n o ś r e d n i o w i e c z n y c h klasztorów bernardyńskich, a o p o w i e ś c i o ich p o c z ą t k a c h 173 Część Olga G o l d b e r g o w a - M u l k i e w i c z III - K s i ę g a P a m i ę c i ("Memorbuecher") a mit ż y d o w s k i e g o miasteczka Wojciech Ł y s i a k 93 - Walory estetyczne n a j b l i ż s z e g o otoczenia postrzegane przez w s p ó ł c z e s n y c h m i e s z k a ń c ó w wsi ł o w i c k i e j Zofia 35 61 !87 - Mazurzy W t e l e ń s e y - falsyfikacja podstaw mitu 201 „ E t n o g r a f i a P o l s k a " is r e g u l a r l y listed in the International C u r r e n t A w a r e n e s s S e r v i c e : Anthropology. Selected material is indexed in the International Bibliography of Social and Cultural Anthropology. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ff35b6feb62e0591d3982b277ee6749f.pdf 7cb36c433cf4f04fb1933984d4d0ed8a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:755 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:696 Title A name given to the resource Próba analiza strukturalnej czterech legend średniowiecznych / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1, s.281-294 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X V I z. I LUDWIK STOMMA* PRÓBA A N A L I Z Y STRUKTURALNEJ CZTERECH ŚREDNIOWIECZNYCH LEGEND A n a l i z a s t r u k t u r a l n a obejmuje dwie podstawowe operacje: n a j p i e r w d z i e l i m y , potem porządkujemy. Podzielenie danej całości m a n a celu o d ­ nalezienie w niej r u c h o m y c h fragmentów, których sytuacja d y f e r e n c j a l ­ na r o d z i p e w i e n sens. F r a g m e n t y te, zależnie od dziedziny n a u k i i b a ­ dacza, nazywane mogą być różnie. U fonologów są t o „fonemy", u J e a n - P i e r r e Richarda — „wibracje", u Lévi-Straussa — „mitemy", u B a r t h e sa — p o p r o s t u „wątki". Skorzystam z tej najbanalniejszej t e r m i n o l o g i i . Poszczególny wątek sensu mieć nie m u s i , charakteryzuje się j e d n a k t y m , że zmiana w p r o w a d z o n a w jego położenie powoduje zmianę całości. W y ­ obraźmy t u sobie , dla przykładu, brydżystę licytującego z d w u n a s t o m a najwyższymi k i e r a m i i dwójką t r e f l w ręku. Dwójka t r e f l n i e przedsta­ w i a dla niego żadnej wartości — bez kardynalnego błędu ze s t r o n y p r z e ­ ciwników — l e w y zapewnić n i e może. Wystarczyłoby j e d n a k przeniesie­ n i e j e j do z b i o r u kierów, b y dawała stuprocentową gwarancję l e w y i to szczególnie siermiężnej, bo t r z y n a s t e j — s z l e m o w e j . Pozostając przy k a r ­ tach, wróćmy jednak do operacji dzielenia. Załóżmy więc, iż wręczamy potasowaną talię żądnemu w i e d z y etnografowi, który cudem jakimś n i ­ gdy dotychczas w życiu k a r t do g r y n i e widział. J a k w i n i e n się o n za­ brać do rozszyfrowania znaczenia powierzonego m u stosu kartoników? Istnieje zasadniczo jedna t y l k o możliwość. Rezygnując z badania g r a n i a stosłupa utworzonego przez stos k a r t , jego wymiarów czy w a g i , m u s i nasz etnograf rozłożyć talię. Zauważy w t e d y , że n a rogach kartoników występują cztery rodzaje rysunków. Przesegregowawszy k a r t y podług n i c h , spostrzeże z kolei, że w każdej z u t w o r z o n y c h w t e n sposób g r u p znajduje się trzynaście k a r t , że każda z n i c h odpowiada t r z e m z i n n y m i r y s u n k a m i etc. Dołączenie do t a l i i n p . zaproszenia na wernisaż, w i z y ­ tówki i f i s z k i bibliotecznej o o d p o w i e d n i c h f o r m a t a c h czy o d w r o t n i e — J * A u t o r artykułu j e s t s t u d e n t e m I I I r o k u e t n o g r a f i i 1 Przykład tropologii ten w nieco i n n e j strukturalnej, Warszawa formie 1970, w UW. przytacza C. L é v i - S t r a u s s r o z d z i a l e „Struktura mitów". w An­ �282 LUDWIK STOMMA schowanie p a r u blotek, n i e p o w i n n o zakłócić analizy. W p i e r w s z y m b o ­ w i e m w y p a d k u łatwo będzie wykazać przypadkowość obecności zapro­ szenia czy wizytówki w d a n y m zbiorze, co upoważni do i c h odrzucenia, w d r u g i m — b r a k koniecznego elementu, a więc rzecz możliwą do u z u ­ pełnienia, n a podstawie — powiedzmy — przejrzenia innej, bliźniaczej, a kompletnej talii. A n a l i z a s t r u k t u r a l n a utworów o charakterze m i t y c z n y m opiera się, ogólnie rzecz biorąc, n a i d e n t y c z n y c h j a k powyższe rozumowanie, zasa­ dach. Posłużmy się dla egzemplifikacji legendą o świętej Dorocie, j e d ­ n y m z n i e l i c z n y c h — zachowanych zabytków polskiej hagiografii śred­ niowiecznej. Jest to przykład o t y l e dobry, że tekst t a k zwany w y s z n o b r o d z k i , który będzie d l a m n i e podstawą, napisany w mieszanym języku polsko-czeskim, daje się porównywać z l i c z n y m i , współczesnymi sobie w e r s j a m i czeskimi ( h y m n y , sekwencje, akrostychy), co m a p i e r w ­ szorzędne znaczenie p r z y selekcji wątków. Dorota, święta i męczenni­ ca — według Jakuba de Vorágine, autora Złotej legendy — pochodziła z arystokratycznego r o d u ; rodzicami j e j b y l i : senator Dorus i jego mał­ żonka Thea, którzy nawróceni n a wiarę chrześcijańską m u s i e l i uciec przed prześladowaniami do Cezarei w Kapadocji. T a m narodziła i m się córka. Wkrótce zasłynęła ona z piękności t a k , że zainteresował się nią sam rządca p r o w i n c j i — Fabrycjusz. Dorota odrzuca j e d n a k jego zaloty, oświadczając, że jest zaślubiona C h r y s t u s o w i . Fabrycjusz każe ją za t o wtrącić do więzienia, torturować a następnie ściąć. G d y Dorotę p r o w a ­ dzono n a stracenie, T e o f i l , pisarz p r o w i n c j i prosił ją kpiąco, b y m u p r z y ­ słała róże z ogrodu oblubieńca. Męczenniczka obiecuje m u t o i rzeczy­ wiście w chwilę po j e j ścięciu z j a w i a się pacholę i wręcza T e o f i l o w i kosz z różami. A było to podczas ostrej z i m y . T e o f i l widząc cud n a w r a c a się, za co ponosi śmierć z rozkazu Fabrycjusza. Wersja wysznobrodzka jest jedną z najbardziej do v o r a g i n o w s k i e j zbliżonych. M n i e j rozwinięty jest t u t y l k o m o t y w ucieczki i nawrócenia rodziców D o r o t y oraz cudu z ró­ żami, występuje za t o wątek odzyskania przez Dorotę — c u d o w n y m spo2 3 2 N i e c h o d z i t u dokładnie o rękopis w y s z n o b r o d z k i , l e c z b a r d z o żony rękopis śląski, który przechował się do n i e d a w n a w do niego Bibliotece zbli­ Narodowej, s y g n . F . I . 396. 3 W omawianej w e r s j i cała w z m i a n k a o p o c h o d z e n i u św. D o r o t y do s t w i e r d z e n i a „Doro jeś oćca jimiała T e o d o r a matką twą, odjąd jeś t y c i e l e s t n a Dorotą k r c z e n a " o r a z : „Królewskiego jeś r o d u była". o g r a n i c z a się �PROBA ANALIZY 283 STRUKTURALNEJ sobem, po mękach — świeżości, piękności i całości ciała . G d y b y rozło­ żyć t o polsko-czeskie opracowanie legendy n a p u n k t y tak, j a k t o w i n n i robić uczniowie w liceach ze s w o i m i w y p r a c o w a n i a m i , otrzymalibyśmy n a ­ stępujący syntetyczny w y w a r z fabuły: 1) wersy 1 - 1 1 . Dorota jako święta czczona jest w kościołach. 2) wersy 23-33. Fabrycjusz żąda od D o r o t y w y p a r c i a się w i a r y , t a o d ­ mawia. 3) wersy 34-38. Fabrycjusz rozkazuje męczyć Dorotę. 4) wersy 39-56. Dorota na mękach. 5) wersy 57-66. Dorota odzyskuje całość i piękno ciała. 6) wersy 67-74. Dorota przed Sądem. Sędziowie żądają, żeby wyparła się w i a r y . Dorota jednak powtórnie odmawia (bis). 7) wersy 75-76. Dorota ponownie b i t a . 8) wersy 77-78. Dorota skazana na ścięcie. 9) wersy 79-80. Teofilus k p i z D o r o t y . 10) wersy 83-88. Dorota wyznaje wiarę przed Teofilusem. 11) w e r s y . 89-93. Teofilus prosi Dorotę ironicznie o przysłanie m u róż z „tamtego świata". 12) wersy 93-96. Dorota obiecuje Teofilusowi spełnienie jego prośby. 13) wersy 100-104. Dorota ścięta. 14) wersy 105-121. Chłopczyk przynosi Teofilusowi kosz z trzema różami i trzema jabłkami. 4 5 15) wersy 122-132. Teofilus nawraca się. Zakładamy jednak, że p r a w d z i w y m i jednostkami k o n s t y t u t y w n y m i m i t u nie są odosobnione wątki, lecz wiązki wątków (tak j a k sens hierarchicz­ n y k a r t do g r y wskazuje n a m nie pojedyncza karta, ale i c h seria —• zbiór trefli,, k a r , kierów czy pików) i że t y l k o , jako kombinacje t a k i c h wiązek, 8 „Dziewięć d n i w żalarzy była 4 bez w s z e g o p o k a r m u sue t a k w i e l m i s t r u d z e n a K r y s t e m zleczena Gdyż dziewkę n a sąd w i e d z i e c h u jakż to żarze w s c h o d z i e c h u świetłości i k r a s y je, te to róże śliczne U ż r a w to s u d c a niemiły w i e l i c e się zadziwił dziewczemu 5 Pominięte są t u w e r s y n i a , mające 6 1963, charakter informacyjny i wypadające można się z nią jednostek strukturalnej. spotkać również w i miejsca jej zamieszka­ wyraźnie T e r m i n o l o g i i tej używa n i e k i e d y E . В я ret h e s w O-„wiązkach pologii zdrowiu." dotyczące rodziców D o r o t y Les z toku narracji. ęs-sais critiques, k r y t y c z n y c h artykułach konstytutywnych" wspomina Paris Althussera. także Lévi-Strauss w Antro­ �284 LUDWIK STOMMA jednostki k o n s t y t u t y w n e zyskują funkcję znaczeniową. Przy t y m , rozpa­ trując zagadnienie z diachronicznego p u n k t u widzenia, jest n a m obojętne (jak w w y p a d k u potasowanej t a l i i ) czy wątki należące do tej samej wiązki (grupy) następują po sobie bezpośrednio, czy też pojawiają się w r e g u l a r ­ n y c h l u b nieregularnych odstępach. Pierwsze, wstępne przegrupowanie w y p u n k t o w a n y c h wątków (stale w znaczeniu jednostka, m i t e m ) n i e n a ­ stręcza większych trudności. N a podstawie wyjątkowości występowania t y c h motywów w hagiografii św. D o r o t y odrzucamy więc p u n k t y 9-12, czyli całą dysputę D o r o t y z Teofilusem. Jest to posunięcie drakońskie, m o ­ żemy jednak zakładać, że przy prawidłowej analizie m o t y w ten, o ile n i e jest sztucznie do legendy włączony, znajdzie później w j e j s t r u k t u r z e swo­ je miejsce i uzasadnienie, n i e możemy natomiast ponosić r y z y k a oparcia się na przypadkowej i sporadycznej naleciałości. Dalej — z pewnością, co nie w y m a g a szerszych uzasadnień, potraktować można jako jedną grupę wątków p u n k t y 2-6, 3-4-7 i 8-13. Pozostawałoby obecnie siedem p o t e n ­ cjalnych elementów wiązkowych: 2-6, 3-4-7, 8-13, 5, 14, 15 i 1. P r z y p a ­ t r z m y się i m kolejno. W m o t y w a c h 2 i 6 — d w u k r o t n e j odmowy zaparcia się w i a r y przez Dorotę — bez t r u d u dopatrzeć się można znaku stałości w i a r y , podobnie w m o t y w i e 1, mówiącym o czczeniu świętej w paręset l a t po j e j śmierci. Interpretując równie skrótowo pozostałe elementy, uznać można grupę 3-4-7 za „męczeńską", 8-13 „śmierci", 15 „nawrócenia" zaś 5 „cudu związanego z ciałem D o r o t y " . M o t y w o w i 14 należy się parę słów wyjaśnienia. Otóż w p a r u opracowaniach l u d o w y c h (według J . F e i f a l i k a i F. Susila), głównie słowackich, j a k i w t a k z w a n y m h y m n i e salsburskim, nie chłopczyk przynosi róże i jabłko, lecz powstają one odpowiednio z k r w i i łez świętej. G d y b y przyjąć tę wersję, byłby to też m o t y w „cudu zwią­ zanego z ciałem D o r o t y " i stanowiłby wspólną wiązkę z p u n k t e m 5. W y ­ starczy teraz połączyć g r u p y „męczeństwa" i „śmierci" w jedną, n a z w i j У J3 „martyrologiczną" i oto o t r z y m u j e m y cztery wiązki wątków: 1-2-6, 3-4-7-8-13, 5-14 i 15. Wiązki te możemy oczywiście w każdej c h w i l i r o z ­ bić i przywrócić wątkom i c h położenie „naturalne". System m i t u jest b o ­ w i e m d w u w y m i a r o w y — posiada t y p o w e cechy zarówno (terminologia w e ­ dług Saussure'a) „języka", j a k i „mowy j e d n o s t k o w e j " , jest zarazem d i a chroniczny i synchroniczny. Najlepiej z i l u s t r u j e to poniższa tabelka. 7 8 т 7 R. Barthes stwierdza w Sur t e k " w y m i e n n i e do s t r a u s s o w s k i e g o 8 Motyw t e n występuje tylko w pięciu rękopisie k a p i t u l n y m , t z w . svatovítským tulnym drugim, teckim (wyd. J . Gebauer), ben); 1963, że używa t e r m i n u rękopiśmiennych (wyd. H a n k a rękopisie w y s z n o b r o d z k i m tekstach i Patera), (Vesele szości opracowań z a c h o d n i c h . chvile „wą­ czeskich: rękopisie ( w y d . J . Jireček), rękopisie wersjach w živote lidu ludowych, českého, zebranych w Praha kapi­ uniwersy­ rękopisie p r a s k i m u n i w e r s y t e c k i m ( w y d . Šafarik n i e s p o t y k a się go n a t o m i a s t w p r z e z Č. Z u b i r t a Paris Radne, „mitem". i Er­ Czechach 1951) i w więk­ �PRŮBA ANALIZY 285 STRUKTURALNEJ D o r o t a j a k o święta c z c z o n a w kościołach Dorota odmawia c i a się w i a r y wypar­ Fabrycjusz rozkazuje męczyć Dorotę D o r o t a obnażona, bita, parzona pochodniami, łamana kołem, głodzona odzyskuje c a Dorota ponownie o d m a ­ w i a w y p a r c i a się w i a r y D o r o t a powtórnie b i t a łość i piękno ciała D o r o t a s k a z a n a n a ścię­ cie D D o r o t a ścięta z o r k o f t w a i D o r o t y w y r a s t a . ją róże Teofilus n a w r a c a się Możemy ją czytać d w o j a k o : albo od lewej do prawej strony k o l e j n y m i rzę­ dami p o z i o m y m i , w porządku s y n c h r o n i c z n y m — poznając streszczenie l e ­ gendy, albo rzędami p i o n o w y m i , w porządku diachronicznym — poznając składowe poszczególnych wiązek wątków. P r z y j r z y j m y się raz jeszcze, w n i k l i w i e j niż dotychczas, t y m ostatnim. Wiązka pierwsza, czyli k o l u m n a pierwsza od lewej w tabelce, charakteryzuje się, j a k t o już było w s p o m ­ niane, podkreśleniem stałości w i a r y . Jest t o „stałość w i a r y " sensu largo, dotyczy b o w i e m zarówno postawy jednostkowej, j a k i h i s t o r i i . Równie dobrze moglibyśmy oznaczyć więc tę kolumnę hasłem „wieczność w i a r y " , czy „niezłomność w i a r y " i sens j e j nie uległby zmianie. Z kolumną drugą jest m n i e j jeszcze kłopotu — cechuje ją bezspornie niedocenienie l u b o d wartościowanie ciała ludzkiego poddawanego różnorakiej działalności de­ s t r u k c y j n e j . W t y m ujęciu k o l u m n a trzecia jest opozycją drugiej — po­ szarpane t r z e w i a zrastają się, t w a r z odzyskuje urodę, k r e w i łzy mają c u ­ downe właściwości — przecenienie, nadwartościowanie ciała ludzkiego jest ewidentne. Wreszcie „kolumna" czwarta — wątek narodzin w i a r y ; z b r a ­ k u materiału niewiele można o n i m powiedzieć, co najwyżej, w a r t o b y było przypomnieć, że w Złotej legendzie m o t y w nawrócenia Teofila nie jest odosobniony. Rodzi się w i a r a także w Dorusie, Thei, w jednej z w e r s j i czeskich chrześcijaninem zostaje sam Fabrycjusz... M n i e j więcej od V I I w i e k u zaczyna się w l i t e r a t u r z e chrześcijańskiej reakcja a n t y r z y m s k a . „Spytano mnie, k i m jestem; odpowiedziałem, że chrześcijaninem. N i e p r a w d a — rzekł Najwyższy Sędzia — tyś cyceronian i n a n i e chrześcijanin; gdzie twój skarb, t a m serce t w o j e " — relacjonuje swoje widzenie Św. H i e r o n i m , zobowiązując się wobec t a k wyraźnego B o ­ żego życzenia zrezygnować z antycznych i n s p i r a c j i . P o m i m o t o n a tle h e 9 Patrz J . L e s. 124-125. 9 G o f f, Kultura średniowiecznej Europy, Warszawa 1970, m . i n . �286 LUDWIK STOMMA rezji Orygenesa staje się wkrótce przedmiotem ataków swego byłego p r z y ­ jaciela R u f i n a . „Masz r o z u m , a nie duszę — dusza to w i a r a " , rzuca H i e r o ­ n i m o w i o k r u t n i e jego adwersarz. „Dusza — t o w i a r a " , w i a r a — t o d u ­ sza , ateologiczna t a analogia długo potem pętać się będzie w l i t e r a t u r z e b y odbić się jeszcze odległym echem w zbieranych przez K o l b e r g a b a ­ śniach. W legendach X V I I - X V I I I - w i e c z n y c h spotkamy się przy t y m zarówno z duszyczkami wnikającymi w ciało podczas chrztu, j a k i d u ­ chami nieochrzczonych dziatek, snującymi się po polach i zmieniający­ m i w strzygi. Rozdwojenie t o okaże się istotne w dalszym ciągu naszej analizy. Wróćmy jednak do legendy o św. Dorocie. Rozpatrywać ją można k o n ­ wencjonalnie n a dwóch płaszczyznach —• boskiej i l u d z k i e j . Bóg daje czło­ w i e k o w i ciało i duszę, zaszczepia świadomość swojego istnienia, r o b i c u ­ dy. Człowiek żyje, w i e r z y , u m i e r a — czasem śmiercią męczeńską. P r z y t a k i m alonsowskim rozróżnieniu, na „płaszczyźnie boskiej", znalazłyby się k o l u m n y t a b e l k o w e : pierwsza, trzecia i czwarta, n a l u d z k i e j zaś p i e r w ­ sza i druga. Przedstawmy t o za pomocą r y s u n k u . 10 1 1 1 2 Stosunek między kolumną drugą a trzecią jest stosunkiem opozycji, co było już w z m i a n k o w a n e . N a zasadzie tego samego przeciwstawienia (kon­ strukcja — destrukcja) zachodzi opozycja między kolumną drugą a czwar­ tą. Jedynie k o l u m n a pierwsza pozostaje w całkowitej neutralności l u b też 1 0 w 1 1 nych i T o „pomieszanie" pojęć w i a r y i duszy a p o k r y f i c z n y c h l i s t a c h św. A m m o n a Wzmianka o Kolbergu w k r a k o w s k i e m , poznańskiem tomach „dusza" występują daje Wielkiego się zauważyć wyraźnie m . i n . i wielu innych. jest w y n i k i e m własnych m o i c h badań i l u b e l s k i e m , gdzie baśni pojęcia zebra­ „wiara" często w y m i e n n i e . W s p o m n i a n e legendy X V I l - X V I I I - w i e c z n e L . В o n i 11 i , Tradiciones de Castilla, pochodzą z o p r a c o w a n i a y leyendas Madrid 1956. 12 D. A l o n s o , u r . 20 X 1898 w M a d r y c i e — hiszpański k r y t y k l i t e r a c k i , s t r u k - t u r a l i s t a , rozkłada często u t w o r y n a t z w . „płaszczyzny k o n w e n c j o n a l n e " , b y badać i c h „wzajemne n a c h y l e n i e " . A u t o r m . i n . Poesía tas españoles M a d r i d 1962. contemporáneas, Madrid 1952, D e l Siglo española M a d r i d de Oro a este siglo potem 1950, de Poe­ siglas, �PRÓBA ANALIZY 287 STRUKTURALNEJ s y m e t r i i ze w s z y s t k i m i pozostałymi . Spróbujmy teraz, do czego zrobio­ n y już został pierwszy k r o k , odczytać znaczące poszczególnych wiązek wąt­ ków. A więc niedowartościowanie i nadwartościowanie ciała ludzkiego — s k r a j n y m i i c h p r z e j a w a m i w życiu l u d z k i m są biologiczne a k t y o d p o w i e d ­ nio — narodzin i śmierci. P r z y j m i j m y tę symbolikę. Z pozostałymi dwoma rzędami („wieczności w i a r y " i „narodzin w i a r y " ) sprawa jest jeszcze p r o s t ­ sza. Przenosimy t y l k o á la R u f i n u s wiarę do f u n k c j i z n a k u duszy i o t r z y ­ m u j e m y następujące dla poszczególnych wiązek rezultaty (znaczące) : wieczność duszy, śmierć ciała, narodziny ciała, narodziny duszy. 13 14 A więc sprzeczność między człowiekiem a Bogiem jest pozorna tak, j a k i między u r o d z i n a m i a śmiercią. A k t u r o d z i n jest b o w i e m a k t e m s t w o ­ rzenia przez Boga (płaszczyzna boska) duszy i ciała. Z t y c h ciało umiera, dusza zaś, będąc wieczną, m a szansę zjednoczyć się z Bogiem ( p u n k t prze­ cięcia płaszczyzn na wiązce 1). Szansę tę uzyskuje dzięki śmierci, która jest więc j a k b y następną formą u r o d z i n — do zjednoczenia z Bogiem. C i e ­ lesne życie ludzkie ujęte jest w r a m y dwóch aktów u r o d z i n . N i e m a sprzeczności między miłosierdziem b o s k i m a śmiercią, bo nie m a śmier­ ci . — Ta „amerykańska", j a k ją Lévi-Strauss n a z y w a , interpretacja znaczeniowa otwiera nowe, szerokie pole m a n e w r u dla bodajże czy n i e teologów . N a m jednak nie o interpretację chodzi — przeciwnie — r o l a jej jest właściwie drugorzędna. 15 16 11 K u l t św. D o r o t y rozwija- się w Czechach i Polsce, szczególnie b u j n i e w X I V - X V w i e k u . Zachowane opracowania j e j żywota t y p u l i r y c z n o - l e gendowego pochodzą w lwiej, części (m. i n . „nasz" tekst wysznobrodzki) z l a t 1380-1430 . W t y m s a m y m okresie powstają w Czechach i Polsce obszerne liryczne opracowania hagiograficzne motywów św. Stanisława biskupa , św. Krzysztofa i św. K a t a r z y n y . Podania o życiu św. Sta18 19 13 2 0 Nie wspominam 21 o symetrii kolumny do wiązek n a r o d z i n — w y d a j e 14 F r a n c u s k i e — s i g n i f i a n t , łacińskie — 1 5 Podobny wniosek wysnuł świeckie B r e t o n i i , Structure 3 i 4, gdyż — j a k o że obie odnoszą się się o n a e w i d e n t n a . des fables, strukturalnej significans. Armiollet, analizując legendy hagiograficzne C a e n 1964. 1 6 W Antropologii 1 7 Patrz prace Luizot (J. F.). •— rozdział „Struktura mitów". 1 8 R k p s B i b l i o t e k i K a p i t u l n e j w P r a d z e — ok. 1380. R k p s B i b l i o t e k i U n i w e r s y t e c k i e j w P r a d z e — d r u g a poł. X I V w. D r u g i r k p s B i b l i o t e k i U n i w e r s y t e c k i e j w P r a d z e — ok. 1400. Rkps wysznobrodzki — ok. 1420. D r u g i r k p s B i b l i o t e k i K a p i t u l n e j w P r a d z e — ok. 1430. 19 XV Gaudę w.; Jesu mater Polonia Christe, — z X I V w.; Gaudę rex superne 1390; Sánete Dei pontifex mater ecclesia — X I V w.; Letabundus mundus poł. — ok. — ок. 1420. 2 0 Większość rękopisów k a p i t u l n y c h c z e s k i c h pochodzi 21 Sanctissime virginis — z pierwszej plaudat votiva festa recolamus z l a t 1350-1450. — X I I w.; Katherinae solemnia �LUDWIK 288 STOMMA nisława są powszechnie znane, czuję się więc z w o l n i o n y od i c h streszcza­ nia. Pozwolę sobie natomiast przypomnieć treść legendy o św. K a t a r z y n i e i część drugą pieśni o św. Krzysztofie. K a t a r z y n a pochodzić miała z r o d z i n y pogańskiej. W młodości odebrała staranne wykształcenie. Nawrócona na wiarę chrześcijańską zamieszkuje w A l e k s a n d r i i , gdzie wkrótce j e j uroda staje się sławna. Zaleca się do niej cesarz M a k s i n t u s i stara się ją zmusić do porzucenia r e l i g i i . G d y K a t a r z y ­ na odmawia, przysyła do niej mędrców. Nie mędrcy jednak Katarzynę, lecz ona i c h przekonuje i nawraca, za co zostają spaleni na stosie. Roz­ złoszczony cesarz każe z k o l e i męczyć Katarzynę. Święta p o m i m o t o r t u r m o d l i się nadal i odmawia w y p a r c i a się w i a r y — na rozkaz Maksintusa zostaje więc ścięta. Po egzekucji z szyi j e j płynąć zaczyna mleko, z poła­ m a n y c h zaś kości — olej. M l e k o t o i olej zyskują właściwości leczące c u ­ downie wszystkie choroby. Sw. Krzysztof zmuszany jest również przez ce­ sarza do porzucenia w i a r y . G d y odmawia, wtrącony zostaje do więzienia. T a m przychodzą do niego d w i e panny w i e l k i e j urody, mające go skusić. K r z y s z t o f nawraca je jednak, za co cesarz, po t o r t u r a c h , ściąć nakazuje obie. Następnie męczony jest Krzysztof. Ciało jego c u d o w n y m sposobem n i e daje się a n i poparzyć, a n i pokaleczyć. Natomiast jedna ze strzał w y ­ m i e r z o n y c h w świętego zawraca i w b i j a się cesarzowi w oko. K r z y s z t o f zostaje ścięty, a k r e w jego leczy oko cesarskie, co powoduje nawrócenie się anonimowego monarchy. Stwierdziliśmy już, że czterema wiązkami, występującymi w legendzie 0 św. Dorocie, są: nadwartościowania i niedowartościowania ludzkiego ciała, nawrócenia i stałości w i a r y . O d razu, n a pierwszy r z u t oka widać, że legendy o Św., św.: Stanisławie, K a t a r z y n i e i Krzysztofie zawierają m o t y w y podobne, szczegółowiej wskaże n a m to załączona tabelka. K o l u m n y numerowane są t u według tabeli podania o św. Dorocie. W y ­ korzystane zostały teksty z Pieśni postnych starożytnych (św. Stanisław 1 św. K a t a r z y n a ) oraz „Pieśń o świętym Krzysztoforze bardzo piękna" (zapis X V I - w i e c z n y ) . Pieśni postne spisane zostały w początkach w i e k u X V I I , co powoduje szereg i s t o t n y c h nieścisłości. T a k jednak, j a k w w y p a d k u k a r t , b r a k jednego elementu łatwo daje się wykryć. Puste miejsce w k o l u m n i e I V u św. Stanisława, spowodowało więc sięgnięcie do i n n y c h w e r s j i i przypuszczenia o opuszczeniu m o t y w u potwierdziły się w pełni. W prze­ ważającej b o w i e m większości opracowań, król Bolesław zmienia swoje po­ stępowanie, zostaje m n i c h e m i do końca życia pokutuje. W trzech w e r ­ sjach nawracają się również pomocnicy Bolesława. Również bogatsza jest 2 2 sancta colat tyr et regina; 2 2 ecclesia; Letabundus Katherina Wincenty w p r z y p i s i e 19. bł. collaudemus exultans te laude virtutum Kadłubek, Historya laudet; Ave Katherina, mar­ insignia. Polska oraz wersje umieszczone �PRÓBA ANALIZY Legenda o św. D o ­ Legenda o św. Stanis­ Pieśń o św. Katarzynie rocie (tekst Wysz­ ławie z Pieśni z Pieśni postne starożyt­ tofie. Barzo piękna nobrodzki) starożytne ne (od wersu 43) Dorota jako święta Św. Stanisław patro­ nem Polski Katarzyna uczona wia­ Krzysztof odmawia wyparcia się wiary czczona w kościo­ postne łach Dorota ry w dzieciństwie przez Pieśń o św. Krzysz­ pustelnika odmawia wyparcia się wiary Stanisław karci króla Katarzyna Bolesława za niechrześ­ wyparcia się wiary odmawia cijańskie uczynki O 289 STRUKTURALNEJ ponownie odmawia wyparcia się wiary Dorota powtórnie Stanisław odmawia wyparcia karci Bolesława Katarzyna ponownie odmawia wyparcia się wiary Dorota po raz trzeci Stanisław wyklina Katarzyna modli się odmawia wyparcia Bolesława pomimo męczarni Papież Innocenty ka­ Katarzyna idzie do nonizuje Stanisława nieba się wiary Krzysztof ponownie Krzysztof wzniebowzięty się wiary O ¡4 Fabrycjusz rożka- Bolesław zabija Stani- Mistrzowie spaleni na Krzysztof uwięzio­ zuje męczyć Dorotę sława stosie ny przez cesarza Dorota obnażona, Ciało Stanisława po­ Katarzyna bita Panny męczone i za­ bita, parzona po­ ćwiartowane i rzucone chodniami, łamana psom bite kołem, głodzona Katarzyna głodzona Dorota Katarzyna ścięta powtórnie Krzysztof na mękach bita Cesarz wybija sobie Dorota ścięta oko Krzysztof ścięty Dorota odzyskuje • Wskrzeszenie Piotra całość ciała i piękno ' z Piotrawina I Orły strzegą strzępów ciała Stanisława Odnalezienie o palca Z szyi Katarzyny pły­ nie mleko, z kości — olej Mleko i olej z ciała i Katarzyny mają moc uzdrawiającą Ciało Krzysztofa nie daje się popa­ rzyć Strzały nie ranią ciała Krew Krzysztofa Stanisława przywraca Ciało Stanisława rzowi wzrok cesa­ zrasta się ca с o ¡4 Teofilus nawraca Mistrzowie się się nawracają Panny nawracają się Cesarz się nawraca wersja życia św. Krzysztofa odnotowana w Złotej legendzie. Nawracają się t a m jeszcze żołnierze cesarza, 2000 widzów etc. Również w k o l u m n i e trzeciej można b y odnotować, że ogień nie i m a się Nicei — jednej z p a ­ nien bezskutecznie kuszących Krzysztofa i t d . Istotne dla nas jest jednak 19 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X V I / 1 �290 LUDWIK STOMMA t o t y l k o , że „wątki sporadyczne" również dają się umieścić w schemacie, potwierdzając t y m niejako prawidłowość jego k o n s t r u k c j i . Jest oczywiste, że p r z y identycznych wiązkach wątków interpretacja wszystkich czterech legend dałaby identyczne rezultaty. Wiązki wątków — j e d n o s t k i k o n s t y ­ t u t y w n e u t w o r u decydują przecież o jego s t r u k t u r z e . W w y n i k u tasowa­ nia t a l i i , o t r z y m a m y za każdym razem rozłożenie k a r t nieco inne, p o m i m o to s t r u k t u r a — zasada b u d o w y z b i o r u k a r t — pozostanie bez zmian. Po­ dobnie i w t y m w y p a d k u — możemy śmiało stwierdzić, że s t r u k t u r a wszystkich znanych w e r s j i średniowiecznych legend o św. Św.: Dorocie, Stanisławie, K a t a r z y n i e , Krzysztofie jest wspólna — że jest to właściwie jedna legenda dopasowywana h a g i o g r af i с z n i e do p o s z c z e g ó l n y c h m o t у w ó w . Z w n i o s k u tego wyciągnąć można da­ leko idące konsekwencje. I t a k na przykład podważa o n słuszność bada­ nia legendy o św. K a t a r z y n i e , jako podania wędrującego , gdyż n i e z w r a ­ cając u w a g i na poszczególne m o t y w y , należałoby chyba traktować j a k o wędrującą t y l k o strukturę legendy, n a której różne żywoty zostały os nu ­ te, i t d . 2 3 24 Posuńmy się jednak dalej. W Tradiciones y leyendas de Vasconia, p o ­ daje Carlos Clavezia A r j a północno-hiszpańską wersję legendy o św. K a ­ tarzynie z l a t 1260-1280 i o św. Dorocie z 1300-1320. J a k u b de Vorágine przytacza życiorysy t y c h męczenniczek w Złotej legendzie, której powsta­ n i e datuje się na ok. 1250. Najstarsze hagiograficzne opracowania niemiec­ k i e t y c h motywów pochodzą z początków X I I I w . Różnice w a k c j i i ele­ mentach dekora t y w n y c h wszystkich w y m i e n i o n y c h w e r s j i są b a r d z o d u ż e , s t r u k t u r a jednak pozostaje bez zmian. Można więc hipotetycznie założyć, że istniała jakaś „struktura wzorcowa", umożliwiająca k o n w e r gentne opracowywanie danych motywów, które dopiero później drogą „ d y ­ f u z j i " wątków zaczęły upodabniać się wzajemnie. S t r u k t u r a t a k a m u s i a ­ łaby być zaszyfrowana w utworze z n a n y m w całej Europie i ogólnie d o ­ stępnym . Pierwszym, którego ewentualność się nasuwa, jest więc oczy­ wiście Pismo święte. Rozpatrzmy z p u n k t u w i d z e n i a wyodrębnionych w o m a w i a n y c h legendach wiązek wątków partię męki Chrystusa. Wiązki męczeństwa i śmierci nie m a t u nawet po co przypominać, t a k j a k i n a d wartościowania ciała ludzkiego (zmartwychwstanie) czy stałości w i a r y (dy25 2 3 P a t r z p r z y p i s y 18-21. B a d a n i a t a k i e przeprowadzić próbował F . S p i n a p r a c y Die altschechische Katharinenlegende der Stockholm P r a g a 1913. 2 4 na marginesie swojej Briinner-Handschrift, N i e wchodzą już w grę u t w o r y k l a s y c z n e , rozpatrywaliśmy c z e : p o d a n i a p r o w a n s a l s k i e , starogermańskie i niektóre z sag. 2 5 natomiast j e s z ­ �PROBA 291 ANALIZY STRUKTURALNEJ sputa z Piłatem ) . Pozostaje wiązka nawrócenia. Okazuje się, że wątki j e j aczkolwiek m n i e j znane występują t u także: Ewangelia według św. Mateusza 27, 54 — „Tedy setnik i ci, co z n i m Jezusa strzegli, widząc trzęsienie ziemi, i to, co się działo, zlękli się b a r ­ dzo, mówiąc: Prawdziwieć t e n był Synem Bożym". Ewangelia według św. M a r k a 15, 39 — „Tedy widząc setnik, który stał przeciwko n i e m u , iż t a k wołając oddał ducha, rzekł: P r a w d z i w i e człowiek ten był Synem Bożym". Ewangelia według św. Łukasza 23, 42 — „ I rzekł łotr do Jezusa: P a n i e ! p o m n i j na mnie, gdy przyjdziesz do królestwa t w e g o " . 23, 47 — „ A w i ­ dząc setnik, co się działo chwalił Boga, mówiąc: Zaprawdę człowiek to był s p r a w i e d l i w y " , 23, 48 —„Także i wszystek l u d , który się zszedł na to d z i w o w i s k o , widząc co się działo, bijąc się w piersi swoje, wracał się". 2 6 Ewangelia według św. Jana 19, 37 — „ I zasię stało się, aby się wypeł­ niło Pismo: U j r z e l i kogo p r z e b o d l i " . Jak więc widać, wszystkie cztery wiązki wątków występujące w oma­ w i a n y c h legendach reprezentowane są także w ewangelicznych relacjach męki Jezusa. Więcej, układ hierarchiczny wątków czterech legend jest bardzo zbliżony do ewangelicznego, szczególnie w k o m p o z y c j i przeciwsta­ wień. Skłaniałoby to do w n i o s k u , iż opracowania średniowieczne żywotów świętych dokonywane były świadomie l u b nieświadomie n a podstawie s t r u k t u r ewangelicznych. W t y m miejscu parę u w a g — taka i n t e r p r e t a c j a genezy niektórych legend hagiograficznych doskonale potwierdza odczyta­ nie n p . podania o św. Dorocie, gdzie o d p o w i e d n i k i e m „drugich n a r o d z i n " , byłoby z m a r t w y c h w s t a n i e Chrystusa, tłumaczy również szereg ubocznych motywów, j a k na przykład wypuszczenie z więzienia zamiast św. K r z y ­ sztofa — m o r d e r c y Gerinusa , który byłby o d p o w i e d n i k i e m Barabasza, dzielenie szat św. D o r o t y etc. Najważniejsze jest jednak, że istnieje dla p o ­ wyższej hipotezy uzasadnienie ideologiczne. Ś w i ę t y m jest ten — kto żyje na podobieństwo p a ń s k i e . Zasada ta spowodo­ wała w p e w n y c h okresach k u l t y : dziewictwa, męczeństwa, p u s t e l n i c t w a i t d . Wydaje się, że realizowana była także w n a i w n i e dosłowny sposób przez twórców legend o świętych. 21 2 8 2 9 P o d s u m u j m y : Legendy średniowieczne o św. Dorocie, św. K a t a r z y n i e , św. Stanisławie i częściowo św. K r z y s z t o f i e posiadają wspólną, j e d n o r o d 2 6 C h o d z i k o n k r e t n i e o k i l k a k r o t n e powtórzenie C h r y s t u s a „Jam j e s t król ży­ dowski". 2 7 Patrz C. C l a v e r i a A r j a, Tradiciones y leyendas de Vasconia, Pamplo­ n a 1958. 2 8 T a k e x p l i c i t e b r z m i k a t e c h e t y c z n a wręcz z a s a d a . Spotkać się z nią można n p . u św. H i e r o n i m a i św. T o m a s z a . 2 9 T e n mało p r z e j r z y s t y t e r m i n podaję z a M . M u l l e r e m , logie, P a r i s , 1898, tłumaczenie L . J o b . Etudes de mytho­ �292 LUDWIK STOMMA ną strukturę. Została ona przejęta z Nowego Testamentu — partii doty­ czących męczeństwa, śmierci i zmartwychwstania Chrystusa. Oczywiście sprawdzenie, a co dopiero mówić o uogólnieniu tej hipotezy, wymagałoby szerokich i starannych badań. Według wszelkiego prawdopodobieństwa okazałoby się podczas nich, że z kolei struktury Nowego Testamentu znaj­ dują swoje pierwowzory w Starym, tamte zaś w starszych jeszcze mitach różnorakiego pochodzenia . Jednego, najpierwszego źródła znaleźć by się zapewne nie dało z tego prostego względu, że takowe nie istnieje. Georges Dumezil w pracy „le festin ďimmortalité" przedstawił indoeuropejskie m i ­ ty prometejskie, które nazwał mitami cyklu ambrozji — pokarmu Bogów. Okazuje się, że wspólną strukturę mają dotyczące tematu otrzymania przez ludzi pokarmu od Boga mity hindi, irańskie, skandynawskie, grec­ kie, łacińskie, gallijskie, ruskie, jak i ewangeliczny motyw Anny Petronilli. Trudno jest i t u doszukiwać się źródła wszechwspólnego, równie jak „nie sposób insynuować tak rozbuchanej konwergencji" (Max M u l l e r ) . Jest to sprawa niewyjaśniona i od wyjaśnienia jeszcze daleka. Skądinąd mamy jednak prawo suponować czerpanie przez twórców średniowiecznych le­ gend z opracowań ewangelicznych. Ta pozorna sprzeczność jest jedną z najbardziej pasjonujących zagadek etnografii. з э Konwergencja czy dyfuzja struktur. Porządek czy chaos. Jakkolwiek by te pytania traktować, jakkolwiek by na nie odpowiadać — przyznać trzeba jedno: żadna z dotychczasowych metod, żaden z prądów nie obna­ żył w tym stopniu mechanizmów kulturowych, ich wzajemnych sprzecz­ ności i powiązań, co strukturalizm . I jeżeli możliwe było zestawienie legend, wątków, motywów, których dokonałem w tym opracowaniu, to upoważnienie do nich od tego właśnie prądu przyszło. Dezaktualizacja me­ tod O. Kolberga, A. Brucknera, W. Trojanowskiego czy S. Vrtela-Wierczyńskiego pozwoliła bowiem dopiero na budowanie i w Polsce od no31 3 2 30 W a r t o tutaj ďimmortalité zwrócić uwagę n a znakomitą pracę G . D u mё z i 1 a, Le — étude de mythologie comparée cą właściwie pracą strukturalistyczną. W skich, można t a m znaleźć s z e r e g też: P . M o n t e t, L'Egypte ne Testament, Paris wątków et la Bible, indo-européenne, a n a l i z i e mitów armeńskich, h i n d i , i r a ń ­ b a r d z o zbliżonych Stary Testament badań — „Znak", t. 7/8:1961 oraz D . E o p s , Od Abrahama wa 1953, i A . R o b e r t s o n , Pochodzenie chrześcijaństwa, i w świetle C h o d z i o b a d a n i a t y p u mitologicznego O. K o l b e r g i A . B r u c k n e r d o p u s z c z a l i się często k o r y g o w a n i a padkiem szczególnie polskiej, jaskrawym jest dzisiejszych Warsza­ literaturoznawczego. wątków i ukła­ to p r a k t y c z n i e małą przy­ pieśni l u d o w y c h . U B r u c k n e r a dokonane 1923, „oczyszczenie" t e k s t u legendy dać, że p r z e r o b i o n y Patrz 1'ancie- W a r s z a w a 1960. 3 1 datność do a n a l i z y z e b r a n y c h p r z e z K o l b e r g a et do Chrystusa, 3 2 d ó w s t r o f i c z n y c h — „upiększania" utworów. P o w o d u j e nej do b i b l i j n y c h . P a r i s , 1959; A . P e r r o t, Niniwe 1956; E . L i p i ń s k i , festin P a r i s 1924, b ę d ą ­ w Średniowiecznej pieśni przy­ religij­ o św. K a t a r z y n i e , a t r z e b a do­ p r z e z niego materiał posłużył m u j a k o źródło w p r a c a c h Mi- �PRÓBA ANALIZY 293 STRUKTURALNEJ w a . Więc jeżeli rozlegają się jeszcze gdzieniegdzie głosy, odsądzające od czci i w i a r y s t r u k t u r a l n e metody badania mitów, jest to raczej postawa t y p u towarzyszy Odysa, którzy zalepiali sobie uszy woskiem, aby nie sły­ szeć śpiewu syren, gdyż wiedzieli, że n i e będą się m u w stanie oprzeć . 33 tologia polska, Warszawa 1924, i Mitologia równawczym Podania tle literatur mityczne i obrzędów dziejów ludowych, w ó w i b r a k i definicyjne. prezentatywny słowiańskich, polskich Warszawa kierunek, słowiańska, Staropolska k u S. V r t e l a - W i e r c z y n s k i e g o w Poznań 1937, i W . oświetleniu reotypu 33 słowiańskiej, Porównanie często spotkać Hernasa, to zaczerpnięte artykule wykorzystane z opracowania wierszowane legendy na wiaroznawstwa porównawczego bardzo niestrukturalne, Od alby kwestarz. trubadura — folklor, z Klemensa S. W i e r n i c k i e g o i W. a do Kształtowanie ludowej się ste­ W a r s z a w a 1968. Aleksandryjskiego, zostały t r a n s k r y p c j e legend średniowieczne, moty­ można Ksiądz zostało po­ Trojanowskiego za r e ­ — oba w tomie Literatura—komparatystyka V I . 10. W wym, c z y С z. wypad­ z a m i a r u atakować b a d a c z y o w o c n e p r a c e , j a k np. J . M a g n u s z e w s k i e g o , pieśni 1918. W o św. Aleksym 1917, c h o d z i o s c h e m a t y z m p o r ó w n y w a n i a N i e miałem n a t o m i a s t gdyż Warszawa legenda w Strom, układzie wierszo­ K u r a s z k i e w i c z a , Polskie W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w 1962. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8a7796a51a9d376731b0ecd44847d371.pdf 9754ae6e46a924e0ee25215c1c9e46cb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:756 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:697 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1, s.295-299 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia P o l s k a " , t. X V I z. 1 IV OGÓLNOPOLSKA K O N F E R E N C J A ETNOGRAFICZNA (13-14 l i s t o p a d a 1970 r.) W IV dniach 13-14 l i s t o p a d a 1970 r o k u odbyła Ogólnopolska Konferencja Etnograficzna. rem Konferencji, poświęconej problematyce c y m i u n i w e r s y t e c k i e k a t e d r y etnografii Wrocławia) i Zarząd Muzeów w Arturówku pod organizatorem i zmian kulturowych s k i e j , był I n s t y t u t H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j runia, się Głównym w Łodzią inicjato­ etnografii P A N , a ośrodkami pol­ współdziałają­ ( W a r s z a w y , Łodzi, K r a k o w a , P o z n a n i a , T o ­ i Ochrony Zabytków Ministerstwa Kultury i Sztuki. Konferencja naukowej w Arturówku łym k r a j u . Udział w i w stworzyła warunki wymiany informacji i myśli d l a etnografów z a t r u d n i o n y c h w różnych ośrodkach i i n s t y t u c j a c h w c a ­ Socjologii PAN Konferencji l i c z n e j g r u p y socjologów w s i I n s t y t u t u F i l o z o f i i z prof, d r B . Gałęskim d y s k u s j a c h , n i e ograniczających stworzyło przesłanki trwałej n a czele oraz się j e d y n i e integracji ich czynne do w y m i a n y naukowej na uczestnictwo opinii i polu badań doświadczeń społeczeństwa i jego k u l t u r y . zgodnie z założeniami organiza­ torów, obejmowały p r z e d e w s z y s t k i m problematykę z m i a n k u l t u r o w y c h . Referaty, Podejmo­ wały a także k o m u n i k a t y zagadnienia przemian dotychczasowych opracowania m. in. z metodami, kultury miast komunikaty Etnograficznej zakresem i kierunkami i w s i , charakteryzowały prac etnograficznych teorii zmian Referaty, ferencji związane współczesnej konferencyjne, nad procesami i ciekawsze matów zostaną o p u b l i k o w a n e w głosy d y s k u s y j n e n a metodologiczne oddzielnym tomie z I V Ogólnopolskiej znaczenie Biblioteki STUDENCKIE SEMINARIUM w W d n i a c h 10-12 g r u d n i a denckie seminarium todom i c h badania. go Studentów Etnografii studenci etnografii 1970 r. w seminarium U . W., Katedrze Etnografii. E t n o g r a f i i U . W. obrad uczestniczyli: kierownictwo studenci archeologii, c o w n i c y Zakładu E t n o g r a f i i IHKM Drozd przez socjologii a także Katedry P A N , przedstawiciele Naukowe­ wzięli udział zainteresowani otwarciu Etnografii ZSP. wsi i me­ Koła B. Fedyszaka, i historii sztuki. W i pracownicy odbyło się s t u ­ przemian z inicjatywy z ośrodka poznańskiego i k r a k o w s k i e g o , narium Cecylia ETNOGRAFICZNE współczesnych zorganizowanym kierowanego tokiem Kon­ powiązanych t e ­ Warszawie poświęcone p r o b l e m a t y c e W sugestie polskich. Mirosława OGÓLNOPOLSKIE badań niektórych p r z e m i a n , zawierały charakterystycznych dla warunków ze względu wyniki U . W., semi­ pra­ �KRONIKA 290 W ciągu 3 d n i o b r a d p r z e d s t a w i o n o torycznym dzinna fakt i metodologicznym w założeniach kulturowy, polskiej we problemy i literaturze duchowej zebranych w latach Obrady społecznej — kultury w terenie były zabytków pokolenia współczesnych współczesnych Zbigniewa etnograficznych wsi w pracach wsi przemian Kultura wsi duchowa Ele­ Gierszewskiego: powiatu części wsi Niektóre Kubiaka: Sadkowskiego: zmian, ro­ jako społeczno-kulturowych Badania północnej mery­ i obrzędowość Tadeusza młodego rodzaje przemiany 1962-1969 zmian Macieja chłopskiej pod względem F e d y s z a k : Przemiany Barbary etnograficznej, socjologicznej, S k a l s k i e g o : Współczesne skiego i Kurpiowszczyzny tradycyjnej podstawie kołbielskiej, Janusza Radziejewskiego: literaturze społeczna menty i przedyskutowano J o a n n y C z a j : Rodzina — J a k u b a J . Gałęskiego: Badania kultury w ekspedycji współczesnej podgostynińskich, polskiej prace konińskiego (komunikat), magisterskich na Grzegorza ośrodka poznań­ (komunikat). uzupełnione przesłuchaniem nagrań stępnionych p r z e z dr. J . Olędzkiego) oraz projekcją folkloru muzycznego (udo­ f i l m u p r o d . r a d z . „Cienie z a ­ p o m n i a n y c h przodków". Seminarium Studentów zostało zamknięte Etnografii, n a której ności K . N . S . E . , ustalono projekty usprawnienia roboczą sesją podsumowano przedstawicieli dotychczasowy skład K o m i s j i K o o r d y n a c y j n e j organizacji przyszłych Kół Naukowych charekter działal­ d l a K . N . S . E . oraz seminariów przyjęto etnograficznych. Nadesłane s t r e s z c z e n i a wygłoszonych p r a c : J. Gałęski: Badania Jakub czesnej literaturze Przedmiotem polskiej wyróżnia w zmian społeczno-kulturowych wsi polskiej we współ­ etnograficznej. referatu badaniu są teoretyczne współczesnych etnografię i metodologiczne założenia z m i a n w s i , a także próba od i n n y c h n a u k zajmujących etnografii określenia tego, co się tą problematyką, w szcze­ gólności od socjologii. Przyjmując, że p r z e d m i o t badawczy etnografii w i d z i różnice między t y m i n a u k a m i n i e t y l k o w kach badawczych, (etnografowie lecz również posiłkują się i w sposobie kategoriami i socjologii tłumaczenia teorii j e s t wspólny, stosowanych kultury, autor metodach i t e c h n i ­ badanej n i e zaś rzeczywistości układu społecz­ nego). Chociaż skiej teoretyczne i metodologiczne poszczególnych gólnych ośrodków. ośrodków, Różnice Etnografia zdaniem polska autora w referatu, małych jednak do etnografii p e w n e różnice w z odmiennej wyróżnienia pol­ badaniach tradycji poszcze­ kierunków badaw­ polskiej. badaniach n a d współczesnymi zmianami wsi nawiązuje, zarówno do k o n c e p c j i K . D o b r o w o l s k i e g o j a k i do n o ­ osiągnięć m e t o d o l o g i c z n y c h nie n a badaniu współczesnej wykazać te, wynikające n i e upoważniają c z y c h w e współczesnej etnografii wych założenia są z a s a d n i c z o wspólne można j e d n a k antropologii społeczności kulturowej, l o k a l n y c h , stosując koncentrując zarówno się głów­ jakościowe jak i ilościowe t e c h n i k i b a d a w c z e . Janusz Radziejewski: Badania współczesnych przemian wsi polskiej w literaturze socjologicznej Referat omawia ny i a n a l i z u j e p r a c e następujących społeczne w s i w w Polsce Ludowej, nika. Socjologia Polsce Ludowej, autorów: D . Gałaja — B . Gałęskiego — Zmiany Zmia­ społeczne w s i B a d a n i a społecznej s t r u k t u r y w s i p o l s k i e j , Chłopi i zawód r o l ­ wsi, A. Pawełczyńskiej — Dynamika przemian kulturowych na �297 KRONIKA wsi, J . Turowskiego — Przemiany tradycyjnej wiejskiej społeczności lokalnej, J . Turowskiego i A. B o r n u s a — Drogi modernizacji w s i . W y p r o w a d z o n e w n i o s k i odnoszą się wyłącznie do t y c h p r a c : 1. Dobór czynników p r z e m i a n j e s t często p r z y p a d k o w y i nie pozwala n a peł­ ne o d z w i e r c i e d l e n i e i c h p r o c e s u . 2. W mane ujęciu statystycznym nie udowodniono przemian wartości pozwalają jedynie na przedstawienie jakościowych, a o t r z y ­ występowania poszczegól­ n y c h treści k u l t u r o w y c h . 3. Brak jest ujęcia historycznego, które pozwalałoby na bardziej dogłębną analizę z j a w i s k a p r z e m i a n . Zdaniem faktów autora referatu lub instytucji, wielu pochopnych badania poszukuje o bystroniowską społecznego powinny obejmować h i s t o r y c z n e . Pozwoliłoby w fakt badania to uniknąć określa wypadku, kulturowy u s t a l a n i a prawidłowości od d e f i n i c j i koncepcję autorka dwoma faktami jako sposobów chanizmów. Wychodząc ciu ujęcie wniosków. B a r b a r a F e d y s z a k : Przemiany Referat etnograficzne uwzględniając faktu kultury zmianę kulturowego i przemian durkheimowskie jako relację gdy z a k r e s y w chociaż oraz ich m e ­ konstruowanego opar­ sformułowanie czasie jednej w zachodzącą z pełnionych faktu między przez nie f u n k c j i krzyżują się. Z d a n i e m a u t o r k i : a) u s t a l a n i e j a k i c h k o l w i e k prawidłowości z m i a n należy rać na analizie m i . Najczęściej nej poszczególnych r e l a c j i zachodzących są one dostępne n a s z e m u p o z n a n i u zbiorowości; b) porównywać między jako faktami współwystępujące ze sobą można j e d y n i e f a k t y , opie­ kulturowy­ które w w da­ podobny sposób funkcjonują w d a n e j k u l t u r z e . R e l a c j a między n i m i umożliwia n a m u c h w y ­ c e n i e podobieństw charakterystycznych dla konkretnego cesy w industrializacji i urbanizacji P o l s c e należałoby zweryfikować traktowane w zespołu z j a w i s k ; jako generalizacje o p a r c i u o szczegółowe b a d a n i a c) pro­ przemian konkretnych z m i a n zachodzących w małych społecznościach. W końcowej faktów części r e f e r a t u rakteryzują których n i e ulegają uwagę n a specyfikę ujawnić istnienie spowodowane interesujące powodując p o w s t a w a n i e wpływom. Ustalenie zostało cie — f a k t y zewnętrzne) a w y t w o r a m i może zwraca się odpornością n a m o d y f i k a c j e , tworów k u l t u r o w y c h , same rami, autorka niektórych k u l t u r o w y c h w P R L . F a k t y te w p r o w a d z a n e do małych społeczności r e l a c j i między wspomnianymi faktami pełniącymi p o d o b n e f u n k c j e prawidłowości towarzyszące cha­ nowych (w w wy­ utwo­ refera­ przeszłości, wprowadzaniu wszelkich ustaw. Autorka planuje przeprowadzenie badań terenowych i obrzędowość rodzinna w oparciu o powyższe ekspedycji kołbiel- wskazówki. Joanna Czaj: Rodzina w założeniach skiej Referat nych powstał na Mazowszu w oparciu o materiały południowo-wschodnim, z badań terenowych n a obszarze n i a rozpoczęte w 1969 r o k u z i n i c j a t y w y M a z o w i e c k i e g o gromady przeprowadzo­ Kołbiel. Towarzystwa Bada­ Kulturalnego mają c h a r a k t e r i n d y w i d u a l n y c h badań pracowników n a u k o w y c h oraz p r a k t y k denckich. obecnej. Badania obejmują okres od uwłaszczenia chłopów w 1864 do stu­ chwili �KRONIKA 298 Badania terenowe staw gospodarczych ny, obrzędowości a dalszej w referat świetle badań Społeczne chłopskiej, rodzinnej kolejności — Niniejszy w poświęcone są z a g a d n i e n i o m rodziny i dorocznej, poświęcony i kulturowe zajęciom sztuce, f o l k l o r o w i n a d rodziną osadnictwa, budownictwa, społeczno-ekonomicznej struktury pozarolniczym, i literaturze przemiany w regionie niniejszego Kołbieli handlowi ludowej. j e s t a n a l i z i e z m i a n elementów chłopską. W n i o s k i pod­ rodzi­ w kultury artykułu okresie ludowej brzmią: po II 1) wojnie światowej uległy dużemu przyśpieszeniu. 2) P r z e m i a n y w e w s z y s t k i c h d z i e d z i n a c h życia rodzinnego na badanym obszarze zgodne są z tendencją z wyjątkiem s f e r y obrzędowości r o d z i n n e j charakteryzującej ogólnokrajową, się w r e j o n i e kołbiel- s k i m dużą zachowawczością. 3) T r a d y c y j n y c h a r a k t e r obrzędów r o d z i n n y c h s t a n o ­ w i c i e k a w y t e o r e t y c z n i e p r o b l e m i w y m a g a bliższych studiów. Tadeusz Maciej Ciołek Z DZIAŁALNOŚCI S T U D E N C K I E J S E K C J I A M E R Y K A N I S T Y C Z N E J Od szeregu lat na Wydziale H i s t o r y c z n y m Uniwersytetu Warszawskiego w i e l u studentów w y k a z y w a ł o duże z a i n t e r e s o w a n i e problematyką dotyczącą h i s t o r i i i k u l ­ t u r y I n d i a n amerykańskich. Zaistniała więc p o t r z e b a powołania do życia o r g a n i ­ z a c j i zrzeszającej zajmujących się s p r a w a m i a r n e r y k a n i s t y - c z n y m i , umożliwiającej p r o w a d z e n i e d y s k u s j i , w y m i a n ę poglądów oraz pomoc w p r a c y n a d r o z w i j a n i e m zainteresowań. Jesienią 1968 r o k u z i n i c j a t y w y studentów a r c h e o l o g i i powstała S e k c j a A m e r y k a n i s t y c z n a K o ł a N a u k o w e g o Studentów p r z y K a t e d r z e A r c h e o l o g i i P r a d z i e j o w e j i Wczesnośredniowiecznej U W . O p i e k u n e m n a u k o w y m S e k c j i został doc. d r A n d r z e j Wierciński. Z e b r a n i a S e k c j i , odbywające się r a z w miesiącu, od początku cieszyły się dużą frekwencją, liczba akcji i to n i e t y l k o w ś r ó d studentów spoza obejmowała jej członków. Dzięki p o p u l a r y z a t o r s k i e j , mającej dentów z problematyką i Sekcji. temu Na było zebrania możliwe n a celu zapoznanie przychodziła rozwinięcie j a k największej liczby a m e r y k a n i s t y c z n a . T e m a t y k a zebrań była b a r d z o zagadnienia archeologiczne, etnograficzne, historyczne duża szerokiej i stu­ szeroka i n . Oto k i l k a p r o b l e m ó w p o r u s z a n y c h w r e f e r a t a c h : „geneza i k o n t a k t y k u l t u r a m e r y k a ń ­ s k i c h z k u l t u r a m i S t a r e g o Świata", „Kształtowanie się świadomości e t n i c z n e j wśród ludów a n d y j s k i c h Q u e c h u a i A y m a r a " , „budownictwo p r z e d k o l u m b i j s k i e r y c e Ś r o d k o w e j " , „instrumenty m u z y c z n e w ności z i e m s k i e j w „najnowsze b a d a n i a państwie I n k ó w " , dawnym „problemy w Ame­ M e k s y k u " , „struktura włas­ archeologiczne a r c h e o l o g i c z n e w M e k s y k u " , „wyniki badań w Ameryce Płn.", antropologicznych doc. dr. A . Wiercińskiego w A m e r y c e Ś r o d k o w e j " . R e f e r a t y były i l u s t r o w a n e b o g a ­ tym materiałem filmowym i fotograficznym. Na zebrania zapraszano wiele osób ze świata n a u k i interesujących się A m e r y k ą indiańską, które brały udział w d y s k u ­ sjach i opowiadały o wrażeniach z pobytu w Ameryce i przeprowadzanych tam badaniach naukowych. Należy podkreślić, że S e k c j a nawiązała k o n t a k t y z i n n y m i ośrodkami amery- kanistycznymi. Jej przedstawiciele zorganizowała Szczególnie wzięli udział w Seminarium Sekcja Amerykanistyczna P T L w ożywione k o n t a k t y łączą członków A m e r y k a n i s t y c z n y m , które Poznaniu w Sekcji k w i e t n i u 1969 r o k u . z amerykanistami z k o w a ( w y m i a n a referatów n a u k o w y c h , p o m o c i współpraca). Kra­ �299 KRONIKA W c e l u ułatwienia bibliografii w a t n y c h znajdujących ku pracy członkom amerykanistycznej półroczny kurs i sympatykom ze w s z y s t k i c h się w W a r s z a w i e . zapoczątkowano bibliotek i znanych zbieranie zbiorów S e k c j a zorganizowała również w języka hiszpańskiego, przygotowujący pry­ 1969 r o ­ do tłumaczenia tekstów n a u k o w y c h i śledzenia l i t e r a t u r y dotyczącej A m e r y k i Łacińskiej. Ostatnią i największą z d o t y c h c z a s podjętych przez Sekcję n i z o w a n i e , wspólnie z a m e r y k a n i s t a m i z K r a k o w a , w y s t a w y Indian w polskich zbiorach niemuzealnych". Wystawa akcji było pod tytułem była pierwszą zorga­ „Kultura tego rodzaju imprezą w P o l s c e i miała do spełnienia ważną rolę zarówno dydaktyczną, j a k też popularyzatorską. Stanowiła o n a jedyną możliwość udostępnienia s z e r o k i e m u nu zainteresowanych ficznych będących niezwykle własnością ciekawych osób kolekcji prywatnych. archeologicznych Ponadto była i gro­ etnogra­ próbą pokazania dorobku polskiej amerykanistyki. Wystawa rzowskim była o t w a r t a w d n i a c h 22 X I - 1 2 X I I 1970 r o k u w Pałacu K a z i m i e ­ gmachu UW. Eksponowane z a b y t k i pochodziły z k o l e k c j i w a r s z a w s k i c h , k r a k o w s k i c h i poznańskich. W y s t a w a p r z e z cały czas cieszyła się dużym z a i n t e r e ­ s o w a n i e m . Komunikatywność i atrakcyjność e k s p o z y c j i podnosiło z a s t o s o w a n i e t e c h ­ nik audiowizualnych (podkład muzyczny, ruchome przeźrocza). Dużą pomocą dla zwiedzających był k a t a l o g zawierający krótkie w p r o w a d z e n i e w problematykę a m e rykanistyczną oraz spis k o l e k c j i i i c h właścicieli. Z okazji otwarcia w y s t a w y odbyło się n a U n i w e r s y t e c i e W a r s z a w s k i m krótkie s e m i n a r i u m , które zorganizowała S e k c j a A m e r y k a n i s t y c z n a z udziałem władz u c z e l ­ ni i zaproszonych gości z różnych ośrodków poświęcone były z a g a d n i e n i o m b l e m y p o r u s z a n e w r e f e r a t a c h były następnie Wygłoszone Nowe twa kierunki zostały badan wiedzy następujące referaty: amerykanistycznych w peruwiańskich lomas; uniwersyteckich w Polsce. dyskutowane. R. Mańkowska — problem i A. a u t o r z y zwrócili u w a g ę n a przydatność hydrologiczno-geologicznej w badań p r o w a d z o n y c h Krzanowski, przedkolumbijskiego w interpretacjach Ameryce wymagałby p r z e z . archeologów osadnic­ zastosowania archeologiczno-etnograficz- n y c h . P r o b l e m w y k r y w a n i a i d o t a r c i a do p o z i o m u w o d y p o d z i e m n e j k a prehistorycznego Referaty związanym z archeologią, etnografią i historią. P r o ­ określonych, w i specjalistów miarę p r z e z człowie­ szczegółowych hydrogeologów. Być może b a d a n i a te pozwoliłyby wyjaśnić rozwój l u b z a m i e r a n i e życia osiadłego w r y c h rejonach Andów podnoszeniem R. T o m i c k i , Śmierć w religii się l u b o p a d a n i e m Majów; przedmiotem poziomu wody r e f e r a t u był k o m p l e k s w i s k k u l t u r o w y c h składający się z c z t e r e c h , ściśle ze sobą powiązanych elementów kosmologii, obrzędów pogrzebowych, o r a z wierzeń i obrzędów związanych znaczenia motywu śmierci w t y c h zespołach p o z w a l a nania z innymi kulturami Mezoameryki, rarchia władzy wierzeń ze składaniem a własność ziemska niektó­ podziemnej. ofiar dotyczących zja­ zespołów: panteonu z ludzi. Rekonstrukcja n a przeprowadzenie porów­ Hie­ głównie z aztecką. A . M a c i e r e w i c z , w Tawantinsuyu w początkach XVI~go Anna wieku. Urban � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6ea89f7d96d8ffa2b9766b34eaf60fcd.pdf 533d98cfc101b897a0e55d311a45ac5d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:749 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:690 Title A name given to the resource Obrzędowa i społeczna struktura wsi macedońskiej / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1, s.201-214 Creator An entity primarily responsible for making the resource Obrębski, Józef Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D I A I M A T E R I A Ł Y „Etnografia P o l s k a " , t. X V I z. 1 JÓZEF OBRĘBSKI OBRZĘDOWA I SPOŁECZNA STRUKTURA WSI MACEDOŃSKIEJ Dane, które stanowią podstawę niniejszego artykułu, zostały zebrane w t r a k c i e pracy terenowej prowadzonej w latach 1932-1933 w okręgu p o r e c k i m (Poręcze) w jugosłowiańskiej Macedonii. Większość badań b y ­ ła prowadzona w e w s i Wołcze (31 gospodarstw, około 170 mieszkańców), w pobliżu G o s t i w a r u , jakieś 30 m i l od Skoplje. Miałem t u unikalną moż­ liwość badania t r a d y c y j n e j społeczności w i e j s k i e j n i e dotkniętej jeszcze wpływem nowoczesnych przemian. Artykuł t e n k o n c e n t r u j e się przede w s z y s t k i m wokół sposobów, j a ­ k i m i religia p r z y c z y n i a się do t w o r z e n i a zwartości grupowej oraz i n t e ­ gracji wspólnoty w i e j s k i e j w t r a d y c y j n e j społeczności w i e j s k i e j . Poprzez analizę skupioną wokół relacji między działaniami obrzędowymi a spo­ łeczną strukturą danej g r u p y chciałbym t u uwypuklić niektóre społecz­ ne f u n k c j e r e l i g i i . RELIGIA A LOKALNY SYSTEM WARTOŚCI W zasadniczych orientacjach życie religijne mieszkańców Wołcze jest wysoce pragmatyczne. Celem większości działań r y t u a l n y c h , związa­ n y c h zarówno z sacrum, j a k i projanum, jest spotęgowanie przychylności sił nadprzyrodzonych wobec mieszkańców w s i oraz ułagodzenie i c h p o ­ tencjalnie złej w o l i . A k t y r y t u a l n e i życie zgodne z r e l i g i j n y m i n o r m a ­ m i społeczności stanowią drogę do osiągania tego, co m a największe wartości w życiu w s i : pomyślności i dostatku, zdrowego i długiego życia, urodzajności ziemi i licznego stada, płodności kobiet, wszelkich sukcesów w osobistym i r o d z i n n y m życiu. W ethosie w s i te wartości egzystencjalne występują tuż obok wartości n o r m a t y w n y c h — nakazów m o r a l n y c h i wzorów „porządnego życia". Zarówno egzystencjalne, j a k i n o r m a t y w n e wartości mają określone konotacje r e l i g i j n e . To, co w życiu dobre, pochodzi od Boga, nadane ludzkości przez Twórcę i przyznane żyjącym pokoleniom a k t e m jego ła- �202 JOZEF OBHĘBSKI skawości. Jest istotną częścią boskiego porządku, do którego należą rów­ nież n o r m y społeczne. I c h r e l i g i j n a jakość m a n i f e s t u j e się poprzez r o ­ dzaj sankcji. Naruszenia moralnego k o d u społeczności mogą być t o l e r o ­ w a n e i n i e karane przez członków g r u p y , lecz n i g d y przez Boga i jego akolitów — świętych. Za łamanie moralnego k o d u zsyłają o n i k a r y : cho­ robę, śmierć, suszę, złe zbiory, s t r a t y w i n w e n t a r z u , powódź czy ogień. T a k więc k a r y nakładane przez siły nadprzyrodzone n a błądzącą l u d z ­ kość polegają przede w s z y s t k i m na pozbawieniu j e j wartości egzysten­ cjalnych. WIEŚ J A K O W S P Ó L N O T A R E L I G I J N A W i a r a i wspólny rytuał stanowią dla mieszkańców w s i ważną podsta­ w ę poczucia jedności g r u p o w e j . Widzą o n i siebie samych n i e t y l k o jako zespół k r e w n y c h , p o w i n o w a t y c h i sąsiadów, lecz także j a k o wspólnotę religijną. W i c h odczuciu każda wioska pozostaje w z u n i f i k o w a n y c h , o d ­ rębnych stosunkach z siłami n a d p r z y r o d z o n y m i , u t r z y m y w a n y c h poprzez system r y t u a l n y c h obrzędów, które stanowią część właściwej dla tej w s i t r a d y c j i . Wieśniacy mawiają: „Sto w s i — sto t r a d y c j i ' ' . T a k więc w roz­ ległym świecie chłopskiego c h r y s t i a n i z m u każda w i o s k a przedstawia autonomiczną całość. Uczestnictwo jednostki w p o n a d l o k a l n y m kościele o d b y w a się za pośrednictwem j e j udziału w obrzędach, j a k i e zwyczajo­ w o występują w danej w s i . Bardzo ważna klasa aktów r y t u a l n y c h t o zarotci, uświęcone zakazy związane z okresami świątecznymi obrzędowego kalendarza w s i , d o t y ­ czące pracy, jedzenia i i n n y c h czynności człowieka. Złamanie t y c h zaka­ zów pociąga za sobą nadprzyrodzone sankcje; są one szczególnie surowe, jeśli został przez t o obrażony któryś z ważniejszych świętych, k a r a może być wówczas nałożona n i e n a pojedynczego winowajcę, ale n a całą wieś. Przeto podporządkowanie się t y m n o r m o m n i e jest sprawą j e d y n i e obo­ wiązku religijnego j e d n o s t k i ; jest j e j świętą powinnością, zarówno wobec świata nadprzyrodzonego, j a k i wobec własnej społeczności, i stanowi p r z e d m i o t t r o s k i publicznej. Uświęcone zakazy stanowią tę część aktów r y t u a l n y c h , w których uczestniczą wszyscy bez wyjątku i obowiązkiem każdego jest i c h przestrzeganie. Jest t o -— w i c h p r z e k o n a n i u — zasad­ niczy c z y n n i k t r w a n i a i pomyślności wspólnoty. T a k więc, system za­ rotci całym s w y m działaniem czyni znak równości między świętym i spo­ łecznym, między wspólnotą religijną i grupą wioskową. U c h w y t n y m symbolem religijnego w y m i a r u w s i jest kościół. W t y m n i e w i e l k i m b u d y n k u n i e odbywają się żadne zbiorowe modły n i błaga­ nia — miejscowa t r a d y c j a n i e uznaje tej f o r m y ekspresji r e l i g i j n e j . M i ­ m o to, w r a z z otaczającym go cmentarzem jest kościół najważniejszym s a k r a l n y m miejscem w e w s i , c e n t r u m j e j duchowej zwartości. Ważne �OBRZĘDOWA S T R U K T U R A WSI MACEDOŃSKIEJ 203 obrzędy doroczne, n a przykład w święto O b j a w i e n i a Pańskiego (Trzech Króli), w r a z z towarzyszącymi i m zabawami i u c z t o w a n i e m odbywają się właśnie t u t a j . Także cmentarz jest ważnym c e n t r u m obrzędowym, m i e j ­ scem cyklicznie powtarzających się obrzędów pogrzebowych związanych z k u l t e m zmarłych. Cmentarz jest j a k b y odbiciem wewnętrznych podzia­ ł ó w w s i — lokalizacja grobów oddaje system tutejszych lineaży, s u b l i neaży i rodów. ORGANIZACJA DZIAŁAŃ RYTUALNYCH Jest k i l k a typów działań r y t u a l n y c h : celebracja świąt i okresów świą­ t e c z n y c h c y k l u rocznego, k u l t zmarłych, magia lecznicza, wróżby, modły i n d y w i d u a l n e , obrzędy (przejścia) związane z i n d y w i d u a l n y m c y k l e m życia, rozpoczynanie i zakończenie głównych zajęć gospodarczych, magia pogody, obrzędowe klątwy oraz czary. W Poręcz, podobnie j a k i w i n n y c h wsiach regionu, n i e m a f o r m a l n e j , wyspecjalizowanej i wydzielonej organizacji, która b y się opiekowała r e ­ l i g i j n y m i obrzędowym życiem g r u p y l o k a l n e j . N i e m a t u wioskowego kapłana a n i żadnej organizacji kościelnej oddzielonej od całokształtu ży­ cia wspólnoty, a n i też przypisania ról obrzędowych t y l k o do k i l k u w y ­ różnionych osób. Magiczno-religijna obrzędowość głęboko p r z e n i k a w s z y ­ s t k i e rodzaje świeckich zajęć i splata się z w i e l o m a elementami lokalnej k u l t u r y . Lecz obrzędowo-ekspresyjne, r e l i g i j n e zachowanie się i n d y w i ­ dualnego członka g r u p y nie jest sprawą jego osobistych skłonności. Role r e l i g i j n e n i e mogą być przedsiębrane przez jednostkę według własnego widzimisię. N i e mogą być p r z y j m o w a n e przez nią z p o w o d u j e j własnych i n k l i n a c j i . Są j e j one wyznaczane, przydzielane według zwyczajowych ustaleń, zgodnie z j e j statusem społecznym, z pozycją, jaką zajmuje w g r u p i e jako mężczyzna albo kobieta, dziecko albo dorosły, j a k o sąsiad, k r e w n y albo członek r o d z i n y . Przydzielanie ról obrzędowych n i e jest a n i przypadkowe, a n i n i e za­ leży od osobowościowej c h a r a k t e r y s t y k i jednostki. Jest ono związane ze społeczną strukturą g r u p y i z pozycją, jaką zajmuje w niej każdy z j e j członków. P o m i m o pozornie amorficznej i rozległej n a t u r y zachowań r e ­ l i g i j n y c h występuje zdecydowane zazębianie się ról obrzędowych i s t r u k ­ t u r y społecznej. J e d n y m z efektów tego s t r u k t u r a l n e g o uszeregowania ról obrzędowych jest wyłonienie się różnych, określonych s t r u k t u r a l n i e ugrupowań o charakterze kapłańskim, w różnym stopniu i w różny spo­ sób zaangażowanych w spełnianiu czynności obrzędowych. A k t y t e są n i e t y l k o w y r a z e m r e l i g i j n y c h uczuć uczestników i wspólnych wartości całej g r u p y , są one równocześnie odbiciem s t r u k t u r a l n e j k o n f i g u r a c j i danej społeczności: społeczności jako t a k i e j , j e j systemu lineaży, s t r u k t u ­ r y w i e k u i płci, systemu pokrewieństwa, r o d z i n y i gospodarstwa. �204 JOZEF OBRĘBSKI R O L E OBRZĘDOWE A P O Z Y C J A SPOŁECZNA Uderzającą cechą tutejszej obrzędowości jest dominująca rola, jaką w t y c h czynnościach odgrywają k o b i e t y . J a k k o l w i e k w obrzędach Trzech Króli — najważniejszych w c y k l u r o c z n y m — głównymi a k t o r a m i są mężczyźni, w e w s z y s t k i c h pozostałych działaniach r y t u a l n y c h n a scenie dominują kobiety, a w niektórych z nich, z zasady l u b faktycznie, są one j e d y n y m i i wyłącznymi uczestnikami. Zadziwiające jest to dominujące p r z y p i s y w a n i e ról obrzędowych k o b i e t o m , stoi ono b o w i e m w j a w n e j niezgodzie z pozycją k o b i e t w tej społeczności. Patrylinearność b o w i e m jest fundamentalną zasadą leżącą u podstaw organizacji g r u p y w i o s k o ­ w e j i systemu wspólnoty w i e l k o r o d z i n n e j , która jest dominującą formą życia rodzinnego. W t y m systemie, je d ynie mężczyźni wyprowadzający, poprzez agnatyczne lineaże i sublineaże, swe pochodzenie o d założyciel­ skiej p a r y rodowej żyjącej przez około 200 l a t y , posiadają pełne i n i e ­ zbywalne, przypisane miejscu urodzenia, p r a w o do wioskowego o b y w a ­ telstwa. I c h siostry i córki n i e są brane pod uwagę, j a k o że zgodnie z p a trylokalnością małżeństw i zasadą egzogamii są w y d a w a n e za mąż poza swą wsią rodzinną. T y l k o męscy agnatyczni p o t o m k o w i e założycieli w s i mają niepodważalne prawo> zamieszkiwania w e w s i , do dziedziczenia, d o użytkowania (zgodnie ze z w y c z a j o w y m p r a w e m własności) zasobów w s i , a także — zależnie od swej pozycji rodzinnej — do uczestniczenia w p o ­ d e j m o w a n i u decyzji w sprawach p u b l i c z n y c h za pośrednictwem r a d y w s i . Tego rodzaju system p a t r y l i n e a r n y czyni zdecydowane rozróżnienie pomiędzy pozycją mężczyzn — „tubylców", a pozycją kobiet — obcych; ich p r a w a i obowiązki są wyznaczane według i c h r o d z i n n y c h powiązań z mężczyznami. Społeczna niższość k o b i e t jest j e d n y m z zasadniczych elementów t e j k u l t u r y . Wyobrażenia dotyczące poczęcia, zaspokojenia seksualnego czy fizycznego podobieństwa rodziców i dzieci akcentują wiodącą rolę, jaką w p r o k r e a c j i odgrywają mężczyźni oraz j a k b y pomocniczą rolę k o b i e t y . Niższa rola k o b i e t y znajduje odbicie w l i c z n y c h obyczajach: w systemie nadawania i m i o n i posiadaniu i n d y w i d u a l n y c h przezwisk; sposobie adre­ sowania, o d d z i e l n y m stole dla mężczyzn i wreszcie w ograniczeniach n a ­ kładanych n a uczestnictwo k o b i e t w niektórych zebraniach t o w a r z y s k i c h . Zachowanie się k o b i e t w k o n t a k t a c h między płciami jest niezmiennie wyrażaniem mężczyznom należnego i m szacunku. We wspólnocie w i e l k o r o d z i n n e j kobieta-żona podporządkowana jest w i e l o k r o t n e j władzy sprawowanej n a d nią przez t z w . wewnętrzny krąg r o d z i n n y : teściową, teścia, męża i jego braci. Są o n i j e j z w i e r z c h n i k a m i — przydzielają j e j pracę, wydają rozkazy, nadzorują j e j zajęcia i k o n t r o l u ­ ją j e j prowadzenie się. Jedynie gdy osiągnie pozycję głównej gospodyni �OBRZĘDOWA STRUKTURA WSI MACEDOŃSKIEJ 205 w samodzielnym gospodarstwie w i e l k o r o d z i n n y m , ograniczenia, które utrzymywały ją dotąd w pozycji podporządkowanej, zostają zniesione, status zaś, j a k i osiąga, staje się porównywalny z pozycją j e j męża. Obrzędowe role mężczyzn i k o b i e t głęboko różnią się zarówno w aspekcie ilościowym, j a k też i jakościowym. Istnieje bliska współza­ leżność między przydziałem ról r y t u a l n y c h a systemem pozycji społecz­ n y c h . Znaczącym aspektem tego zróżnicowanego układu jest uzależnie­ n i e r o l i obrzędowej od pozycji zajmowanej przez danego członka g r u p y w systemie l i n e a r n y m , w systemie r o d z i n n y m i k r e w n i a c z y m l u b w spo­ łeczności l o k a l n e j . UDZIAŁ MĘŻCZYZN W OBRZĘDACH W c y k l u życia w s i , okresy świeckie, k i e d y t o ludzie pracują i zgod­ n i e z w y m o g a m i danej pory r o k u dbają o swe codzienne sprawy, p r z e ­ platają się z okresami świątecznymi, wypełnionymi zajęciami obrzędo­ w y m i i ceremonialnymi. W okresach świątecznych, niekiedy rozciągają­ cych się n a przeciąg k i l k u d n i , poprzez spełnianie aktów symbolicznych mieszkańcy w s i nawiązują więź ze wspólnym i najwyższym adresatem t y c h działań: ze światem n a d p r z y r o d z o n y c h sił i istot. Wieśniacy wierzą, że są one w t y m czasie szczególnie a k t y w n e i dlatego mogą się przyczy­ nić do pomyślności (albo nieszczęścia) g r u p y . Obrzędem, który należy wyłącznie do mężczyzn, jest ceremonia świę­ cenia w o d y związana ze świętem Objawienia. Obrzęd t e n t r w a przez t r z y d n i , z przerwą n a „dzień k o b i e t " — poświęcony pamięci zmarłych. W dorocznym c y k l u obrzędowym rytuał t e n s t a n o w i p u n k t szczytowy. N i g d y n i e może być pominięty czy zaniedbany i uchodzi za zasadniczy dla zapewnienia pomyślności i szczęśliwego życia w s i . Główną osobistością ceremonii jest tutejszy ojciec chrzestny — kum, określony przez mieszkańców j a k o „nasz w i o s k o w y kapłan". Urząd t e n jest „obieralny" n a bazie lineażu i n a zasadzie corocznej r o t a c j i p r z y ­ z n a w a n y jest j e d n e m u z trzech najstarszych lineaży, czyli kabile. Z a ­ zwyczaj mężczyzna dostatecznie silny, aby podołać t r u d o m obrzędu, w y ­ znaczany jest n a tę funkcję przez swój kabile. Kum w s i występuje j a k o pośrednik między lokalną wspólnotą r e l i g i j ­ ną a kościołem p o n a d l o k a l n y m . Obrzęd rozpoczyna się poświęceniem w o ­ d y przez księdza w p a r a f i a l n y m kościele, gdzie gromadzą się k u m o w i e z całego okręgu. Każdy kum dźwiga krzyż swojej w s i , który jest s y m b o ­ l e m zarówno sakralnej jedności w s i (i godności kuma), j a k też płodności, z d r o w i a i obfitości, które n a skutek działań r y t u a l n y c h mają być zapew­ nione w s i . Powracając do d o m u kum obchodzi wieś i ze stosownym błogosła­ wieństwem k r o p i zabudowania gospodarcze, b u d y n k i , pola, łąki, stajnie, �206 JOZEF OBRĘBSKI chaty i szałasy, sady i ule, a przede w s z y s t k i m mieszkańców w s i i i c h i n w e n t a r z , śpiewając: „ T y l e dzieci, i l e k r o p e l . J a k w i e l e jest k r o p e l , t a k niech będzie cieląt, jagniąt i koźląt. T a k w i e l e jabłek, t a k w i e l e pszczół. Niechże t u panuje zdrowie, pomyślność i dostatek. Każdemu i w s z y s t ­ k i m . A m e n " . Wchodzi do każdego gospodarstwa i w każdym oczekują, że k u m będzie h o j n y w błogosławieństwie. N i c , co żyje i m a d l a chłopa j a ­ kąś wartość, n i e może być przeoczone. Każdy członek gospodarstwa m u ­ si być p r z y t y m w s p o m n i a n y po i m i e n i u i w y m i e n i o n y w błogosławień­ stwie. W czasie n o c n y c h przyjęć, j a k i e odbywają się w każdym d o m u po obrzędzie, kum zachowuje się n i e j a k gość, lecz tak, j a k b y t o o n był go­ spodarzem. W t o w a r z y s t w i e s w y c h pomocników wchodzi do d o m u bez pukania, bez czekania n a zaproszenie siada d o przygotowanej s t r a w y i bez zaproszenia zaczyna jeść i pić, wznosząc toasty za z d r o w i e i p o ­ myślność głowy d o m u i jego rodziny. W przyjęciu uczestniczą wyłącz­ n i e mężczyźni. Taka sama ceremonia powtarzana jest w każdym d o m u , p r z y wzrastającej liczbie uczestników, j a k o że mężczyźni z w i z y t o w a ­ n y c h już domów przyłączają się d o orszaku k u m a . Następny dzień jest dla mężczyzn d n i e m p r z e r w y . Jest t o równo­ cześnie n a w s i dzień opłakiwania zmarłych. W ceremoniach uczestniczą wszyscy mieszkańcy, ale wyróżnione role pełnią t y l k o k o b i e t y . Dzień t e n zwie się „mały kobiecy dzień w o d n y " , w odróżnieniu o d trzeciego d n i a — „małego d n i a w o d n e g o " mężczyzn. Trzeci dzień tego c y k l u , zamykający ceremonię, kończy się ucztą i tańcami, które j a k w s z y s t k i e tego rodzaju celebracje, odbywają się n a m i e j s c o w y m cmentarzu. Główny obrzęd polega na i n t r o n i z a c j i nowego k u m a i przekazaniu m u krzyża w s i . Uroczystość rozpoczyna się procesją wokół kościoła prowadzoną przez ustępującego k u m a , w a k o m p a n i a m e n ­ cie dziewczęcych pieśni. Następnie w obszernej k r u c h c i e kościoła stary kum podaje krzyż n o w e m u , a b y t e n przechowywał go aż po przyszło­ roczny obrzęd. W t y m czasie zostają odcięte i rozdzielone głowom go­ spodarstw kawałki sznura, którym n a uroczystość święcenia w o d y p r z y ­ mocowane były do krzyża k w i a t y . A k t t e n jednoczy wszystkie gospodarstwa w posiadaniu u c h w y t n e g o s y m b o l u życzliwości sił m i s t y c z n y c h . Ponieważ podstawę obrzędu stano­ w i system l i n e a r n y (agnatyczny), rytuał t e n akcentuje odpowiedzialność mężczyzn za zwartość, t r w a n i e i d o b r o b y t g r u p y . Równocześnie daje w y r a z wszechobejmującemu poczucie wspólnoty ogarniającej potomków o w e j p a r y założycieli r o d u , i c h żony i r o d z i n y — włączając n a w e t t y c h , którzy odeszli ze w s i . Poprzez urząd k u m a pokrewieństwo duchowe, które jest najwyższą i najświętszą formą pokrewieństwa zostaje ustalone n a płaszczyźnie obrzędowej między w s z y s t k i m i członkami g r u p y , nieza- �OBRZĘDOWA STRUKTURA WSI MACEDOŃSKIEJ 207 leżnie o d i c h a f i l i a c j i l i n e a r n y c h . System lineażu w y n o s i mężczyzn. A l e symboliczne, duchowe pokrewieństwo usankcjonowane przez t e n s y ­ stem t w o r z y jednię ponad przedziałami, które na świeckiej płaszczyźnie utrzymują się w e wspólnocie n a skutek patrylinearności. OBRZĘDOWE R O L E KOBIET Większość obrzędowych czynności kobiet składa się z w y k o n y w a n y c h przez n i e l u b pod i c h k i e r u n k i e m t r a d y c y j n y c h obrzędów związanych ze świątecznymi okresami kalendarza ceremonialnego. Zarówno organizacja, j a k istota obrzędów kobiecych różni się zdecydowanie od obrzędów O b j a ­ w i e n i a . Po pierwsze bazą d l a organizacji obrzędowych czynności kobiet n i e jest a n i wieś j a k o całość, a n i lineaż, lecz g r u p a domowa. T y l k o niektóre obrzędy, o d p r a w i a n e przez miejscowe dziewczęta, są organizowane n a bazie sublineażu. Po drugie, inaczej niż w obrzędzie Objawienia, kobieca adeis-magia ochronna składa się z l i c z n y c h aktów r y t u a l n y c h , z któ­ r y c h każdy m a wysoce k o n k r e t n y cel i każdy jest d o k o n y w a n y oddziel­ nie. W niektórych w y p a d k a c h cele te pokrywają się z p e w n y m i zasadni­ czymi wartościami egzystencjalnymi społeczności: z d r o w i e m l u d z i , ży­ znością pól, płodnością inwentarza, obfitością mleka. W i n n y c h zadaniem poszczególnych aktów r y t u a l n y c h jest odstraszanie i t r z y m a n i e pod k o n ­ trolą p e w n y c h specyficznych nadprzyrodzonych l u b n a t u r a l n y c h złych sił, t a k i c h j a k diablica loszotija, nieokreślona zła istota powodująca więk­ szość chorób, w i l k i , które atakują stada, czy m y s z y wkradające się d o składów ziarna. Tego rozdzaju a k t y r y t u a l n e następujące k o l e j n o j e d n e po d r u g i c h przeprowadzane są w praznitci — „puste d n i ' ' okresu świą­ tecznego, k i e d y t o nakładane są święte zakazy, albo w smJedni — „święte d n i " , biesiadne d n i c y k l u . Adets-ochronne zabiegi magiczne cieszą się szacunkiem j a k o część t r a d y c j i w s i i są t r a k t o w a n e j a k o p r z y w i l e j nadany l u d z i o m przez Boga w celu umożliwienia i m k o n t r o l o w a n i a sfery sacrum i profanum stosow­ n i e do własnych przeznaczeń. Lekceważenie t r a d y c y j n y c h p r a w n i e p o ­ ciąga za sobą nadprzyrodzonej k a r y , a n i n i e wywołuje g n i e w u świętych, jednakże pozbawia wspólnotę p e w n y c h nadprzyrodzonych źródeł j e j bez­ pieczeństwa i d o b r o b y t u . Przestrzeganie i c h jest zasadniczo obowiązkiem m o r a l n y m , powinnością j e d n y c h członków wspólnoty wobec pozostałych. Główna odpowiedzialność za czynienie m a g i i ochronnej spoczywa n a żonie głowy rodziny. Niektóre czynności są wyznaczane przez nią, zgod­ n i e z p r a w a m i rytuału i jego symboliką, i n n y m d o m o w n i k o m : córce l u b s y n o w e j , s y n o w i l u b mężowi, b r a t u l u b siostrze, czy ojcu i córce. J e d ­ nakże większość czynności r y t u a l n y c h jest spełniana właśnie przez nią,, a już wszystkie są przeprowadzane pod j e j k i e r u n k i e m i nadzorem- �208 JŮZEF OBRĘBSKI Obrzędowe funkcje należą do j e j głównych zajęć. Większość prac k o ­ biecych, również przez nią k i e r o w a n a i nadzorowana, w y k o n y w a n a jest przez młodsze k o b i e t y wspólnoty d o m o w e j : synowe, córki i w n u c z k i . O n a ,sama n i e pracuje już w polu, a n i n i e pasie bydła. D o niej należy śledze­ n i e d n i i okresów świątecznych oraz umiejętna organizacja p r a c y i co­ dziennych zajęć w gospodarstwie. Za pomocą prostych aktów r y t u a l n y c h ogłasza ona rozpoczęcie i zakończenie okresów obowiązywania świętych zakazów. I wreszcie, w organizacji i d o k o n y w a n i u obrzędów r o d z i n n y c h ona właśnie g r a główną rolę, zajmując pozycję przed mężczyzną — głów­ n y m gospodarzem — s w y m mężem l u b synem. Role obrzędowe stanowią więc istotną część j e j wywyższonej pozycji. KOBIETY A KULT ZMARŁYCH Ważnym zespołem obrzędowym, gdzie znów dominują kobiety, są obrzędy i ceremonie związane z k u l t e m zmarłych. Mężczyźni n i e są w y ­ łączeni z t y c h obrzędów, ale t o właśnie role spełniane przez k o b i e t y sta­ nowią i c h trwałą, widoczną i wyrazistą treść. O d kobiet oczekuje się, że będą opłakiwać zmarłych dłużej niż mężczyźni, a zwyczaje pogrze­ bowe, których muszą przestrzegać, są ściślejsze i bardziej surowe. Czy­ nienie magiczno-religijnych p r a k t y k związanych ze śmiercią członka r o ­ d z i n y i jego pogrzebem także stanowi część i c h obowiązków. Szczególna odpowiedzialność ciąży n a n i c h w związku z organizacją obrzędów po­ grzebowych i prawidłowym przydziałem ról związanych z okazaniem pamięci po zmarłym. Przygotowują one przy t y c h okazjach strawę na ucztę, w d n i żałoby rozdzielają w i m i e n i u zmarłego jadło i inne d a r y , składają u g r o b u o f i a r y z jadła, owoców, wódki i kwiatów oraz uczestni­ czą w r y t u a l n y c h płaczach i lamentach, czasami aż przez t r z y l a t a po pogrzebie. Płacz żałobny jest j e d n y m z c e n t r a l n y c h i najbardziej rzucających się w oczy aktów r y t u a l n y c h zarówno n a r o d z i n n y c h , j a k i wspólnie orga­ n i z o w a n y c h przez całą wieś obrzędach k u czci zmarłych w „soboty zmar­ łych członków rodziny. Lecz obrzędowe wyrażenie uczuć r o d z i n y i postości mężczyźni mogą stać b l i s k o s w y c h r o d z i n n y c h grobów, mogą w y ­ rażać swój ból płacząc czy głośno zawodząc, czy też mogą zajmować się r o z m o w a m i z i n n y m i , wychwalając cnoty l u b opłakując cierpienia zmar­ łych członków rodziny. Lecz obrzędowe wyrażenie uczuć r o d z i n y i p o ­ czucia jedności między żywymi i zmarłymi — jest rolą kobiet. T a k i właśnie układ obowiązków akcentuje bilateralną zasadę więzi r o d z i n n y c h i pokrewieństwa. K o b i e t a jest zobowiązana do płaczu za członkami rodziny, w której się urodziła, r o d z i n y najbliższej ( p r o k r e a c y j - �OBRZĘDOWA S T R U K T U R A W S I MACEDOŃSKIEJ 209 nej) oraz wspólnoty r o d z i n n e j , d o której weszła przez małżeństwo. Ocze­ k u j e się o d n i e j , że w o d m i e n n y c h okresach opłakiwać będzie swego ojca i matkę, dziecko, męża, b r a t a i siostrę oraz kuzynów i swych l i c z n y c h p o ­ winowatych. ZNACHORKA I KOBIETA ŚWIĘTOBLIWA Wyrównywanie pozycji k o b i e t i mężczyzn poprzez układ ważnych obowiązków r y t u a l n y c h jest szczególnie widoczne w szacunku wobec m a g i i leczniczej. Jest t o obszar n i e m a l całkowicie zmonopolizowany przez k o b i e t y . M a g i a lecznicza jest e f e k t y w n a t y l k o w t e d y , g d y czyniona jest przez starszą kobietę, która n i e może już rodzić dzieci. Polega ona n a ca­ łym szeregu odrębnych czynności magicznych, z których każda o b e j m u ­ j e czynności m a n u a l n e i stosowne formułki, których dokładna znajomość jest niezbędna d o j e j p r a k t y k o w a n i a . A b y były w pełni e f e k t y w n e , za­ klęcia te p o w i n n y być przekazywane znachorce po l i n i i m a t k i : „mojej w i a r y i mojej k r w i " . Każda stara kobieta w e w s i z n a i stosuje magię leczniczą. Lecz b y osiągnąć pozycję prawa basnaritca — p r a w d z i w e j znachorki, k o b i e t a m u ­ si posiadać doskonałą znajomość całego z b i o r u obrzędów i zaklęć stosow­ n y c h n a różne dolegliwości oraz odpowiednie akcesoria swej sztuki, wśród n i c h poświęcony róg jelenia, za pomocą którego odpędza ona wszelkiego rodzaju złe siły i wreszcie p o w i n n a mieć ustaloną reputację skutecznej u z d r o w i c i e l k i . P o w i n n a ona umieć postawić właściwą diagno­ zę: czy dana dolegliwość powstała za przyczyną Boga, złych duchów czy czarów i zastosować o d p o w i e d n i rytuał łącznie z magią przeciwdziałają­ cą, dzięki czemu siła Czarnej m a g i i zostanie zniweczona, a j e j sprawca ostatecznie doprowadzony do śmierci. F u n k c j e znachorki są w p e w i e n sposób k o m p l e m e n t a r n e do f u n k c j i k u m a . I jeśli k u m m a do czynienia ze sferą świętości, t o obszarem, n a którym sprawuje swą władzę znachorka, jest nieświęte nadprzyrodzone podziemie złych sił i duchów. W niektórych wspólnie organizowanych obrzędach, j a k n a przykład zawiły w i e l c e rytuał wypędzania e p i d e m i i ze w s i , będzie o n a głównym organizatorem i wykonawcą czynności r y t u a l ­ n y c h . J e j praca jest uważana za funkcję publiczną i cieszy się dużym poważaniem: ona przecież „ocala" ludzi. Jej usługi są wynagradzane zazwyczaj je d ynie symboliczną zapłatą. Prawdziwą nagrodę stanowi okazywane j e j wywyższanie j e j pozycji spo­ łecznej. Osiąga ona p r z y w i l e j e przynależne poza t y m t y l k o mężczyznom. N i e m u s i wstawać n a i c h p o w i t a n i e . N a w s z e l k i c h zgromadzeniach p u ­ blicznych, j a k n p . przyjęcia ślubne, może się ona swobodnie mieszać z mężczyznami, siedzieć p r z y i c h stole, pić z n i m i wódkę i rozmawiać 14 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X V I / 1 �210 JOZEF OBRĘBSKI z n i m i j a k równa. Jeśli m a ochotę, może n a w e t pozwolić sobie n a uży­ w a n i e wulgarnego języka, który przysługuje t y l k o mężczyznom. Podobnie w y s o k a pozycja, ciesząca się n a w e t większym prestiżem, może być osiągnięta przez kobietę w i n n e j kapłańskiej r o l i — w r o l i świętobliwej. K o b i e t a świętobliwa t o taka, która może komunikować się ze świętymi poprzez wizje i halucynacje. Podczas m o i c h badań w całym okręgu była t y l k o jedna taka kobieta — świętobliwa z Recane. Pozosta­ wała ona w kontakcie ze świętymi, którzy o b j a w i a l i się j e j i wyrażali swe zadowolenie, a najczęściej niezadowolenie ze spraw w s i . W s t a w i a ­ n i u diagnoz ludziom, którzy zwracali się ze s w y m i kłopotami po jej s k u ­ teczną pomoc, kierowała się głównie snami. Mogła w t e d y powiedzieć s w y m k l i e n t o m co robić: iść do kościoła z modlitwą i o f i a r a m i , czy do znachorki •— leczyć się. N i e płaciło się za j e j usługi, ale dary i pieniądze były zazwyczaj szczodrze składane w pobliżu swego rodzaju k a p l i c y , j a ­ ką zbudowała sobie dla m e d y t a c j i n a podwórzu, i do której udawała się po swe wizje. W s z y s t k i m t y m usługom towarzyszyły pouczenia n a t e m a t n a t u r y , jakości i właściwości świata nadprzyrodzonego. Jej d o m stał się ośrod­ k i e m myśli r e l i g i j n e j i r e f l e k s j i m o r a l n e j wyrażanej w sposób t r a d y c y j ­ n y . Jej główne zainteresowania były związane n i e t y l e z zachowaniem wartości egzystencjalnych, t a k cenionych przez chłopów, lecz z podsta­ w o w y m i wartościami n o r m a t y w n y m i społeczności chłopskiej. Głównym i wciąż powracającym t e m a t e m j e j n a u k była uświęcona n a t u r a zwycza­ jów społecznych i groźba nadprzyrodzonych k a r za złe prowadzenie się: „Bóg może wiele wybaczyć, ale święci są bardzo n i e c i e r p l i w i " . CZAROWNICTWO I JEGO SPOSOBY Czarownictwo znajduje się u podstaw obrzędowej skali. Jest a n t y ­ społeczne i m u s i być p r a k t y k o w a n e w u k r y c i u . Według wieśniaków, jego skuteczność w y n i k a z błogosławieństwa, j a k i m Bóg obdarzył pierwsze doświadczenia z czarną sztuką jeszcze w czasach m i t y c z n y c h . Czary są sztuką łatwą i n i e m a w n i c h n i c tajemniczego. Z p o w o d u prostoty s w y c h zaklęć, praktycznego symbolizmu, i c h zasady są znane praktycznie każdemu: zarówno k o b i e t o m , j a k mężczyznom. Jednakże p o d s t a w o w y m k a n o n e m tej społeczności jest to, że są one p r a k t y k o w a n e t y l k o przez kobiety, a „nigdy — nigdy przez mężczyzn": są one czynio­ ne przez „kobiety skąpe, pazerne, kobiety samolubne, k o b i e t y — czynią­ ce zło, k o b i e t y zawistne, k o b i e t y — czarownice". Są d w i e strony tutejszego c z a r o w n i c t w a : rzeczywiste p r a k t y k i i b a r ­ dzo rozpowszechnione podejrzenia o to. Ludzie mawiają: „kobieta, którą l u d z i e podejrzewają o czary, n i e m a być może z t y m n i c wspólnego. �OBRZĘDOWA STRUKTURA WSI MACEDOŃSKIEJ 211 I n n a zaś, n i g d y n i e b r a n a pod uwagę, t a jest czarownicą''. Rodzaje cza­ rów, j a k i e są obecnie stosowane, n i e są t a k pełne złej w o l i , j a k n a p r z y ­ kład magia miłosna powodująca, że dziewczyna ucieka z młodzieńcem, który jest j e j zupełnie n i e znany, albo magiczna kradzież m l e k a k r o w o m sąsiada osiągana przez nadużycie p e w n y c h t r a d y c y j n y c h p r a w . I n n e r o ­ dzaje czarów istniejące zawsze w sferze podejrzeń są znacznie poważ­ niejsze. Powodują one śmierć dzieci, bezpłodność kobiet, kłótnie r o d z i n ­ ne, niezgodę małżeńską, czy całkowite w y m a r c i e r o d z i n y . Zasadniczo p o ­ legają one n a antyspołecznym nadużyciu aktów obrzędowych i są p o d każdym względem przeciwstawne wobec p o d s t a w o w y c h zamierzeń i i n ­ t e n c j i właściwego rytuału w s i . C z a r o w n i c t w o w całym zakresie s w y c h p r a k t y k s t a n o w i mechanizm, poprzez który antagonizmy, zazdrość i animozje sprzeczne z zasadami r o ­ dzinnej i w i o s k o w e j solidarności znajdują s k r y t y , obrzędowy w y r a z , p r o ­ wadzący do i c h rozładowania. Szeroko rozpowszechnione podejrzenia 0 czary wskazują, że te antagonistyczne postawy są obyczajowo tłumione 1 przenoszone n a i n n y c h . Społeczny k o n t e k s t t y c h podejrzeń jest d o n i o ­ sły. Powstają one i osiągają w y s o k i e napięcie emocjonalne w stosunkach wewnątrz w i e l k i e j r o d z i n y , n p . między teściową a synową, czy między równorzędnymi k o b i e t a m i wspólnoty, t j . żonami b r a c i mieszkających r a ­ zem w systemie zadrugi. I c h wzajemne podejrzenia o nieczystą grę m a ­ ją swe źródło w p o d s t a w o w y m rozłamie tkwiącym w w i e l k i e j r o d z i n i e w związku z j e j p a t r y l i n e a m y m c h a r a k t e r e m : w rozdziale, j a k i i s t n i e j e między systemem pozycji, a solidarnością rodziny. Każdy członek g r u p y jest w sytuacji podzielonej lojalności: wobec g r u p y j a k o całości, wobec rodziny, z której pochodzi, wobec swej r o d z i n y małżeńskiej i wobec p o ­ zostałych r o d z i n małżeńskich, które wchodzą w skład wspólnego gospo­ darstwa. Te lojalności bywają czasem sprzeczne ze sobą. Szczególnie o d ­ nosi się t o do kobiet-żon, które są j a k b y poza nawiasem w grupie, i któ­ r y c h uczuciowe przywiązanie rodzinne nie zbiega się z uczuciami i c h mę­ żów. Ogranicza się ono do własnego zespołu małżeńskiego, lojalność zaś wobec g r u p y j a k o całości w stosunku do j e j „wewnętrznego kręgu", któ­ r e m u przysługuje a u t o r y t e t , n i g d y n i e jest całkowita. Reprezentują one odśrodkowe tendencje w grupie, przeważając antagonizmy i rywalizację, które nie mogą być wyrażone w j a w n y m zachowaniu. W miarę r o z r o s t u i starzenia się w i e l k i e j r o d z i n y , ze zmniejszającą się solidarnością j e j wewnętrznego kręgu i wzrastającą solidarnością składowych komórek małżeńskich, tendencje te prowadzą w końcu do podziału wspólnoty go­ spodarczej. Podziały te odbywają się w atmosferze kłótni i n i e j e d n o k r o t ­ n i e w akompaniamencie w z a j e m n y c h oskarżeń o czary „Kobiety dzielą rodzinę". �212 JOZEF OBRĘBSKI Związek kobiet z c z a r o w n i c t w e m jest zgodny zarówno z ogólnym w z o ­ r e m przydziału ról r y t u a l n y c h , faworyzującym kobiety, j a k też z niższą, podległą pozycją, jaką zajmują w e w s i i w rodzinie. PODSUMOWANIE Zagadnienie sposobów, j a k i m i r e l i g i a p r z y c z y n i a się do u t r z y m y w a ­ n i a zwartości g r u p o w e j , jest rozpatrywane przez analizę relacji pomię­ dzy strukturą społeczną a organizacją czynności obrzędowych. Posługu­ j e m y się t u pojęciem „wspólnoty r e l i g i j n e j " , j e d n o s t k i odrębnej i różnej o d „wspólnoty świeckiej" — społecznej. Wspólnota r e l i g i j n a w s i Wołcze w Macedonii nie stanowi g r u p y o roz­ budowanej s t r u k t u r z e . N i e m a t u i n s t y t u c j i kapłana, a n i żadnej f o r m a l ­ n e j organizacji, która opiekowałaby się życiem r e l i g i j n y m g r u p y l o k a l ­ n e j . „Religijna wspólnota" jest pojęciem a b s t r a k c y j n y m , sformułowanym w trakcie analizy ogólnego modelu k u l t u r y , i sprowadza się do w e ­ wnętrznie powiązanego systemu czynności r y t u a l n y c h i odpowiadają­ cych i m wierzeń, postaw i uczuć r e l i g i j n y c h podzielanych przez wszyst­ k i c h mieszkańców w s i . Organizacja czynności obrzędowych w y k a z u j e wyraźny związek ze strukturą społeczną. Podkreśla jedność g r u p y , znaczenie j e j p a t r y l i n e a r nego systemu, główną pozycję w i e l k i e j rodziny i wreszcie rodzinę b i l a ­ teralną i związki pokrewieństwa. Wybitną cechą jest dominująca rola kobiet w obrzędowości. Wyłączywszy najważniejszy obrzęd doroczny, wyłącznymi l u b głównymi a k t o r a m i działań obrzędowych są k o b i e t y . Przypisywanie kobietom ról obrzędowych jest uderzające przez swą jawną niezgodność z układem pozycji społecznych. W systemie p a t r y l i n e a r n y m , j a k i t u dominuje, istnieje ostre zróżnicowanie pozycji k o b i e t i mężczyzn, zarówno w e w s i , j a k w rodzinie kobieta zajmuje niższą i podporządkowaną pozycję. Społeczna niższość kobiety jest zasadniczym elementem tej k u l t u r y . Poprzez wyznaczanie ról i organizację czynności obrzędowych, b u ­ dowana n a świeckiej bazie s u p e r s t r u k t u r a wspólnoty religijnej pod za­ sadniczymi względami różni się o d wspólnoty świeckiej. Podstawowa różnica występuje w zakresie odpowiedzialności i solidarności społecznej. Wspólnota świecka jest niezrównoważona, rozdarta przez k o n f l i k t y , p o ­ dzielona przez rozłamy, obarczona ograniczającymi konsekwencjami sy­ stemu patrylinearnego. Wspólnota r e l i g i j n a przywraca równowagę. W e wspólnocie świeckiej mężczyźni mają pozycję nadrzędną, w r e l i g i j n e j o d ­ powiedzialność społeczną; a u t o r y t e t i władza zostają przeniesione na k o ­ b i e t y . Wspólnota świecka kładzie nacisk na pochodzenie w l i n i i męskiej. W j e j r e l i g i j n y m o d p o w i e d n i k u role r y t u a l n e wyznaczone na bazie l i - �OBRZĘDOWA STRUKTURA WSI 213 MACEDOŃSKIEJ neażu przekształcają się w stosunki symbolicznego duchowego p o k r e ­ wieństwa wiążącego wspólnym węzłem w s z y s t k i c h członków świeckiej społeczności. Nastawienie g r u p y r e l i g i j n e j jest bilateralne, co wyraża się w kulcie zmarłych. Wspólnota świecka jest wspólnotą żyjących. Wspól­ nota r e l i g i j n a obejmuje obecne, przeszłe i przyszłe generacje. We wspól­ nocie świeckiej rzeczy pożądane w życiu występują w niedostatecznej ilości i są rozdzielane bardzo nierównomiernie. W r e l i g i j n e j — są one symbolicznie pomnażane i dostępne każdemu. Wspólnota świecka w y k a ­ zuje tendencje do j e d y n o - i samowładztwa mężczyzn. Wspólnota r e l i g i j n a jest egalitarna i obejmuje w s z y s t k i c h . W opisanej społeczności w i e j s k i e j t e n s t r u k t u r a l n y s y n d r o m dostar­ cza funkcjonalnej zasady dla zrównania tego, co święte ze społecznym. Tłumaczył z angielskiego Witold Kowalski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a0b776ed8a7234741b0a62358b3a84ec.pdf 923e83a9d9b97fadb2ba3c69cfff6146 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:757 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:698 Title A name given to the resource Artykuły recenzyjne i recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1, s.300-368 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y R E C E N SŁAWOJ SZYNKIEWICZ TAJNA H I S T O R I A MONGOŁÓW Z Y J N E JAKO I ŹRÓDŁO R E C E N Z J E ETNOGRAFICZNE Ukazało się polskie tłumaczenie Tajnej historii Mongołów , zwanej inaczej Nieoficjalną historią Mongołów, bardzo t r o s k l i w i e przygotowane od s t r o n y przekładowej i edytorskiej zarazem. T e n najstarszy zabytek piśmiennictwa mongolskiego dzięki Stanisławowi Kałużyńskiemu o t r z y ­ m u j e już swój szósty pełny przekład n a języki europejskie . Jest to k r o ­ n i k a powstawania wielkiego i m p e r i u m mongolskiego obejmująca czasy Czyngis-chana i Ugedeja, dzieło posiadające rangę porównywalną do Powiesti wriemiennych łet Nestora czy k r o n i k i Galla A n o n i m a . 1 2 N a z y w a się ją kroniką, chociaż nie jest dziełem k r o n i k a r s k i m , a epo­ sem h i s t o r y c z n y m , czemu zawdzięcza się m . i n . fakt, iż jest tłumaczona na języki obce. M i m o iż to epos, jest w i e r n i e j s z y m przekazem dziejów niż n p . irańska Księga królów. Do przeszłości już należą spory l a t d w u ­ dziestych o wartość tego d o k u m e n t u . B a r t o l d , szermujący argumentem, że nie pisze się h i s t o r i i średniowiecznej E u r o p y na podstawie eposu r y ­ cerskiego, musiał odstąpić od tej paraleli. Wskazywano (Władimircow), że m i m o swojej pięknej w e fragmentach epickości, Tajna historia jest bardziej prozaiczna od dzieł Homera. Tak więc Tajną historię uznano powszechnie za wartościowe źródło historyczne. Obok k r o n i k Raszid ed-Dina jest ona zresztą j e d y n y m pisa­ n y m źródłem do średniowiecznych dziejów M o n g o l i i . Kałużyński, którego pracę t r u d n o przecenić, przedstawił c z y t e l n i k o w i l i t e r a c k i przekład, nie obciążony, j a k inne, transkrypcją oryginału i d r o b i a z g o w y m i k o m e n t a ­ rzami. N i e m n i e j , dołączył obszerny wstęp i przypisy możliwie dokładne w tego t y p u w y d a w n i c t w i e . Byłaby pożądana odrębna p u b l i k a c j a k o ­ m e n t a r z y tłumacza, które pozostały w rękopisie. 1 Tajno h i s t o r i a Mongołów. Anonimowa kronika mongolska z XIII w., t ł u m a ­ czenie, wstęp i k o m e n t a r z Stanisław Kałużyński, W a r s z a w a 1970. 2 Istnieją d w a przekłady rosyjskie c z e s k i P o u c h y oraz a n g i e l s k i W e i - K w e i sunkowo Mostaerta mało z n a n y ) . P o n a d t o Katarowa i Kozina, niemiecki Haenischa, S u n a (ten ostatni w y d a n y w I n d i a c h i s t o ­ opublikowane zostały częściowe przekłady oraz K u o - Y i P a o . Podobno i s t n i e j e m a n u s k r y p t a n g i e l s k i e g o dokonanego przez C l eav es a. Pelliota, tłumaczenia �301 RECENZJE Podnosi się często obiektywność opisu wydarzeń i charakterystyk po­ staci. Czyni to również K a ł u ż y ń s k i , przytaczając jako przykłady opisy tchórzostwa Temudżyna, który porzucił żonę w obliczu niebezpieczeństwa (THM § 99 i nast.) albo kłótni między książętami podczas wyprawy wo­ jennej (§ 275). Wydaje się jednak, że podobne relacje nie są wynikiem obiektywności czy szczerości autora kroniki, lecz odmiennego warto­ ściowania wydarzeń, odbiegającego od naszej klasyfikacji na to, co właś­ ciwe i naganne. Odwołując się podobnie do systemu wartości, dałoby się być może wytłumaczyć swobodne stosowanie przydomka Bodonczara — Głupi. Niemniej, można w THM wyszukać przykłady nie tylko subiekty­ wizmu, lecz ukrywania lub fałszowania wydarzeń w imię racji uznanych za nadrzędne. Zwraca zresztą na nie uwagę sam Kałużyński w przypi­ sach. M . in. dotyczy to idealizacji przyczyn śmierci najmłodszego syna Czyngis-chana, Tołuja, który był alkoholikiem (§ 272), lub przemilczania pozamałżeńskiego pochodzenia najstarszego syna Czyngisa, o którym THM zmuszona jest powiedzieć dopiero w obliczu dramatycznego sporu. Tak więc w interpretacji materiału zawartego w kronice obowiązywać musi daleko posunięty krytycyzm. 3 4 Nie podejmując się oceny tłumaczenia od strony językowej, pragnął­ bym w tym omówieniu ograniczyć się do jednego tylko zagadnienia. Re­ lacjonowanie bowiem zawartej w T H M informacji etnograficznej mija się z celem, tym bardziej że materiał ów wykorzystał już w dużej mierze Władimircow . Kronika jest pierwszym źródłem do etnografii Mongołów, które sięga tak głęboko wstecz. Dysponując ograniczonymi możliwościami weryfi­ kacji (Raszid ed-Din oraz podróżnicy europejscy), musimy tym bardziej pamiętać o tym, że materiał odnosi się do czasów przełomowych w h i ­ storii Mongołów, do granicy dwu epok. A dotyczy to nie tylko historii politycznej, lecz także społecznej i kulturalnej. Niestety, niewiele wiemy o etapie, który został zamknięty. Nie oznacza to jednak, że etnografowi wolno przeoczyć jego istnienie. Organizacja państwa Czyngis-chana była szczytowym osiągnięciem procesu centralizacji feudalnej plemion stepowych. Proces ten za­ czął się wcześnie i uczestniczyły w nim wspólnie ludy tureckiego i mon­ golskiego substrátu etnicznego, na przemian sięgające po przodownictwo. Utworzenie pierwszego państwa tureckiego w wieku V I było decydują­ cym krokiem na drodze reformy organizacji społecznej ludów stepu mon5 3 P o r . wstęp Kałużyńskiego do o m a w i a n e g o w y d a n i a , s. 18. 4 THM — skrót używany dalej numer paragrafu 5 czewoj B. J a . W ł a d i m i r c o w , fieodalizm, n a oznaczenie Tajnej historii Mongołów oraz Mongolskij ko- w tekście. Obszczestwiennyj L e n i n g r a d 1934. stroj mongołow. �302 RECENZJE golskiego. O znaczeniu tej r e f o r m y świadczy f a k t częściowego przejęcia przez Mongołów t u r e c k i e j t e r m i n o l o g i i odnoszącej się do s t r u k t u r y p o l i ­ tycznej i społecznej, a zwłaszcza pokrewieństwa. T a ostatnia z t u r e c k i m i wpływami przetrwała w i e k i całe i bardziej zasadniczo zmieniać się p o ­ częła dopiero z końcem X I X stulecia. Jest to wymowną ilustracją w a g i przemian dokonanych w czasach koegzystencji mongoło-tureckiej, prze­ m i a n dostatecznie już w dziedzinie społecznej u t r w a l o n y c h , gdy C z y n gis-chan przejął misję stabilizacji politycznej w oparciu o te właśnie przekształcenia w s t r u k t u r z e społecznej. D l a etnografa j e d n y m z ciekawszych zagadnień, których rozwiązania poszukuje w materiale T H M , jest organizacja r o d o w a i miejsce g r u p k r e w n i a c z y c h w s t r u k t u r z e społeczeństwa średniowiecznych Mongołów. Władimircow udzielił k i l k u ważnych w t y m kontekście odpowiedzi, stwierdzając w możliwie pełnej zgodzie z niejednoznacznymi często prze­ kazami, iż Czyngis-chan zastał plemiona mongolskie podzielone na agnatyczne r o d y egzogamiczne, w większości władające k o n k r e t n y m t e r y t o ­ r i u m , związane specjalnym k u l t e m oraz solidarnością wzajemną ( i n s t y ­ t u c j a zemsty rodowej). T H M dostarcza materiału kwestionującego p o ­ wszechność w s z y s t k i c h w y m i e n i o n y c h cech z wyjątkiem agnatyczności i egzogamii. Władimircow również dostrzega większość z t y c h ograniczeń. Rody te więc w w y n i k u bezustannych w o j e n były często pod p r z y m u ­ sem dzielone, rozłączane z t e r y t o r i u m i dostawały się g r u p o m zwycięskim jako pomoc w p r o w a d z e n i u gospodarstwa pasterskiego i sojusznicy n a w y p a d e k w o j n y . Mielibyśmy więc do czynienia z r o d a m i żyjącymi w roz­ proszeniu i nie znającymi jedności t e r y t o r i a l n e j (głównie w w y n i k u przemocy wojennej). Wspólnota k u l t o w a , w T H M w s p o m n i a n a d w u k r o t ­ nie, odnosić sią może do g r u p mniejszych niż ród (§§ 43, 70). Z d w u p r z y ­ padków „zemsty r o d o w e j ' ' (§§ 129, 133) jeden może być t r a k t o w a n y j a k o pretekst do w o j n y , a nie j e j przyczyna, d r u g i zaś dotyczy zemsty za z a b i ­ cie brata, nie zaś dalszego krewnego. Rodu n i e wyznacza już wspólnota gospodarcza; pasterstwo w X I I w i e k u jest z i n d y w i d u a l i z o w a n e . Istnieje j e d n a k potrzeba (którą można już realizować niezależnie od rodu) z b r o j ­ nej obrony stad przed zagrożeniem z zewnątrz, występującym stale w o w y c h chaotycznych czasach pełnych najazdów i grabieży. W t y c h w a ­ r u n k a c h regułą staje się przywództwo i n d y w i d u a l n e , odwołujące się — niekiedy d l a formalności t y l k o — do zgromadzenia starszyzny, churału. Przywództwo, którego m a n d a t n i e jest ograniczony czasowo, lecz zależy od siły i zdolności l a w i r o w a n i a , t w o r z y okazje do m n i e j l u b bardziej trwałych aliansów oraz g r y politycznej, prowadzącej do dzielenia się ze­ społów k r e w n i a c z y c h w w y n i k u działania sprzecznych tendencji p o l i t y c z ­ nych, k o n k u r e n c y j n y c h ofert i a m b i c j i kandydatów na wodzów (por. §§ 120, 122). �303 RECENZJE Rozpad r o d u w i d o c z n y jest w t y m , że w czasach powstawania T H M jest o n (a raczej g r u p a k r e w n y c h nazywana w opracowaniach rodem) t y l k o pomocniczą jednostką organizacji społecznej. Wiele osób majętnych l u b d y n a m i c z n y c h urządza się życiowo, szukając a f i l i a c j i poza „rodami". W y k o r z y s t u j e się w t y m celu drużyny w o j s k o w e pretendentów n a p r z y ­ wódców (§ 140). Taka drużyna składa się z towarzyszy w o j e n n y c h — nókór — z b i e r a n i n y wychodźców r o d o w y c h . Zaś do solidarności k r e w ­ n y c h odwołują się i n a niej polegać pragną m n i e j r y z y k a n c k i e j e d n o s t k i . Występując j a k o z w a r t a g r u p a współrodowców —• często jedna z k i l k u podobnych, j a k i e pozostały po j e d n o l i t y m d a w n i e j rodzie — jest ona s k a ­ zana na pełnienie r o l i o d w o d u wojskowego swego krewniaka-przywódcy, utrzymującego ponadto z w y k l e jeszcze drużynę nokórów. Po ewentualnej klęsce wojennej sytuacja t e j g r u p y współrodowców zmienia się o t y l e t y l k o , że rządzona jest przez obcoplemiennego przywódcę i f o r m a l n i e j e j status jest niższy, staje się b o w i e m grupą poddanych — bogol. Świadcze­ n i a w o j s k o w e i ekonomiczne pozostają podobne, zmienić się może i c h r e ­ gularność. N i e w p r o w a d z a się j e d n a k żadnych zasadniczych ograniczeń co do sposobu korzystania z owoców własnej pracy i pomnażania własne­ go stada. Zgodnie z p r a w a m i gospodarki pasterskiej poddany stać się m o ­ że bogaczem i zyskać w p ł y w na swego suwerena. Również w zgodzie z p r a w a m i p o l i t y k i stepowej, losy k o l e j n y c h zmagań w o j e n n y c h mogą odwrócić położenie dotychczasowych bogolów, jeśli zbuntują się, przejdą na stronę nieprzyjaciół l u b zostaną przejęci przez grupę blisko s p o k r e w ­ nioną. Ponieważ j e d n a k t a k a zmienność losów w w a r u n k a c h bezustan­ n y c h w a l k między r y w a l a m i była częsta, n i e można stanu poddaństwa przyjmować za trwały a n i t y m bardziej za taką uważać pozycję r o d u u p r z y w i l e j o w a n e g o w znaczeniu formalnego „panowania" n a d bogolami* Taką j e d n a k omyłkę popełnił Władimircow, sugerując i s t n i e n i e rodów a r y s t o k r a t y c z n y c h w znaczeniu rodów stale posiadających swoich stałych bogolów . N a w e t b o w i e m najbardziej według Władimircowa a r y s t o k r a ­ tyczna g r u p a Temudżyna i jego ojca Jesugeja — K i j at Bordżiginów d w u ­ k r o t n i e uniknęła w sposób n i e z b y t zrozumiały losu poddaństwa po n a ­ paści Tajcziutów oraz Merkitów, którzy o g r a n i c z y l i się — m i m o całko­ w i t e j przewagi — do uprowadzenia raz samego Temudżyna, i n n y m razem k i l k u kobiet. N a w e t jeśli n a p e w i e n dłuższy okres czasu utrwalała się sytuacja wspólnego występowania k i l k u t z w . rodów z j e d n y m w r o l i panującego, dowodziło to n i e „arystokratyczności" tego ostatniego, lecz p o l i t y c z n y c h talentów jego przywódców i umiejętności u t r z y m a n i a na 6 6 W ł a d i m i r c o w mówi m . i n . o a r y s t o k r a t y c z n y m r o d z i e B a a r i n (op. cit, 80), gdy t y m c z a s e m niektórzy p r z e d s t a w i c i e l e Baarinów (§ 149). są p o d d a n y m i s. 77 Tajcziutów �304 RECENZJE dłużej związku sojuszniczego, jakim w praktyce było często poddaństwo bogolów; ci ostatni mogli przecież buntować się i przechodzić do innych panów (np. część Süldüsów, porzucających Tajcziutów dla Czyngis-chana). W t y m względzie bogolowie tylko formalnie różnili się od równo­ rzędnych sojuszników, którzy zdradzali, gdy wiodący partner okazywał się słabszy (por. odejście Tajcziutów po śmierci Jesugeja, § 72). To, czy pod­ daństwo było bardziej sojuszem, wasalną zależnością, czy rzeczywistym poddaństwem z występowaniem renty feudalnej, zależało często od poli­ tycznych koncepcji reprezentowanych przez konkretnego przywódcę (por. jakże trafnie podchwyconą przez Władimircowa różnicę skali zaintereso­ w a ń między Czyngis-chanem i jego ojcem Jesugejem Bagaturem , o któ­ rego małym bohaterstwie sama T H M mówi niejako z zażenowaniem). Owe koncepcje jednak wyrastały na gruncie długotrwałego umacnia­ nia się praktyki politycznego wasalitetu, początkowo bez pełnych ekono­ micznych konsekwencji, praktyki notowanej co najmniej od wieku V I i różnie realizowanej jeszcze w czasach bezpośrednio poprzedzających powstanie T H M . Przykładem tej różnorodności może być utrwalona, jak się wydaje, u Kereitów zasada dynastycznego rządzenia (§§ 150-152), pod­ czas gdy nie istniała ona jeszcze u Mongołów, plemienia bliskiego Kereitom. Władimircow co prawda twierdzi, że „Temudżyn był rzeczywistą głową arystokratycznego rodu, który potrafił przywrócić odebrane sobie prawa" , jednakże w tekście THM brak jest jakiegokolwiek potwierdzania na te prawa. Niewątpliwą jest rzeczą, że w tych warunkach społeczno-politycznych ród nie mógł utrzymać się jako forma organizująca życie społeczne. Moż­ na nawet sądzić, że zamiast niego istniały już tylko tradycje wspólnoty genealogicznej wykorzystywane przez różnych przywódców do tworzenia ich feudalnej władzy. Tradycje te znajdowały odbicie we wspólnej na­ zwie oraz idei solidarności, też zresztą szczątkowej. Tym można tłuma­ czyć zaskakujący z pozoru fakt, iż do dziś brak jest wśród mongolistów zgody na to, jakim terminem oznaczano ród w czasach powstawania THM. Konkurują ze sobą dwie nazwy — jasun oraz obog. Pierwszo słowo oznacza „kość", współcześnie zaś narodowość, drugie jest pochodzenia tureckiego i zachowało się do dziś w językach mongolskich, tłumaczone pojęciami „nazwisko, ród". Zgodnie z utrzymującym się do dziś rozdzia­ łem znaczeń oraz z przekazami Raszid ed-Dina, Władimircow, a także wielu innych autorów, przez obog rozumie ród, zaś przez jasun grupę ro­ dów, plemię. Jednakże Kotwicz oraz Kałużyński prezentują dokładnie odwrotny pogląd, opierając się m. in. na XVII-wiecznym zastosowaniu 7 8 7 Władimircow, op. cit., s. 75. 8 Władimircow, op. cżt., s. 77. �305 RECENZJE o w y c h terminów . Pytanie, do jakiego sprowadza się cały spór, b r z m i : Który z dwóch terminów odnosi się do g r u p y krewniaczej, który zaś do g r u p y politycznej? Tymczasem w y d a j e się, że całkowicie u p r a w n i o n e jest inne p y t a n i e : Czy którykolwiek z t y c h terminów w ogóle odnosił się w czasach p o w s t a w a n i a T H M do g r u p krewniaczych? T a k i e m u p o s t a w i e n i u sprawy b l i s k i był Władimircow, który z wyjąt­ kową, nawet dla etnografów, pedan t y cznością próbował precyzyjnie p o ­ sługiwać się pojęciem r o d u , t a k niebezpiecznym przez swoją rozciągliwość i nieostrość. O n b o w i e m pierwszy zwrócił uwagę na pewne zastosowania t e r m i n u obog, które n i e dają się pogodzić z pojęciem r o d u . P r z y j r z y j m y się więc użyciu terminów jasun i obog w tekście T H M . Jest i c h uderza­ jąco mało. 9 Jasun w znaczeniu niewątpliwie odnoszącym się do g r u p y społecz­ nej występuje d w u k r o t n i e — §§ 112 i 148. Dwuznaczność słowa (oznacza również „trup") powoduje pewne kłopoty w § 241, ale przypuszczalnie to zastosowanie nie dotyczy naszego z a g a d n i e n i a . Oba w y m i e n i o n e paragrafy precyzują zastosowanie: „merkicka kość" i „tajcziucka kość". M e r k i c i b y l i przypuszczalnie związkiem p l e m i o n leśnych, a w każdym bądź razie l u d e m uczestniczącym w polityce stepów jako p a r t n e r M o n ­ gołów, Kereitów i t p . Kałużyński (w przypisie do § 112), przypuszczalnie w konsekwencji reprezentowanego stanowiska w sprawie r e l a c j i jasun-obog, t w i e r d z i , iż jest t u m o w a o „rodzie panującym u Merkitów". Tymczasem kontekst („zaczął strzelać z łuku do l u d z i m e r k i c k i e j kości" w starciu, w którym uczestniczyli n i e t y l k o członkowie g r u p y panują­ cej), nie narzuca t a k i e j i n t e r p r e t a c j i . Pozostaje możliwość bardzo szero­ kiego r o z u m i e n i a t e r m i n u . Z kolei, mniejszych kłopotów dostarczają Tajcziuci, którzy (patrz tablica) noszą cechy g r u p y mniejszej od r o d u . 10 9 W ł a d i m iг с o w , krewieństwa oraz mongolskich, Imperium mongolskie, tenże, 10 op. c i i . , s. 47; por. S . u ludów „Etnografia I d z i e o z d a n i e brzmiące w Warszawa Kałużyński, Terminologia 1970, s. 40. tłumaczeniu Kałużyńskiego: „skazał [na śmierć] s t u Tumatów z a z a b i c i e Borokuła". T r z e b a odnotować przyjęcie w w e r s j i niepopularnej nych jeńców, w interesującą wości zwrot miejsce czego zwykle etnografów yasun-u tula. proponuje n i e zgodzić się z tłumaczeniem rekompensatą Można go z a zabójstwo. tłumaczyć rekompensatę. Tę rodzinę. G d y b y tradycyjnych kach wego raczej ostatnią zasad postępowania) niewielkiej, a w podziału interpretację K o z i n miał rację, jasun Nasuwa dwojako: społeczeństwa, do przyjął również której należał zabity, „z p r z y c z y n y trupa" otrzymu­ jasun jako ówczesnych warun­ administracyjno-wojskogdyż poszczególne r o d z i n y n i e posiadały większych grup p o d d a n y c h . 20 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X V I / 1 — wątpli­ założeniu ( c z y l i w e d ł u g krewniaczej, w do tej j e d n o s t k i Mamy Kałużyńskiego K o z i n , oddając odnosiłoby się w do g r u p y praktyce pojma­ się „dał s t u Tumatów". (u Kałużyńskiego „za z a b i c i e " ) l u b też „dla kości", j a k o określenie g r u p y jącej polskiej w i n n y c h przekładach i n t e r p r e t a c j i o „skazaniu n a śmierć" t u do c z y n i e n i a •— jeśli w o l n o z po­ P o l s k a " , t. X I V : 1970, s. 179-181, w czasach THM �306 RECENZJE N a cztery zastosowania słowa obog (§§ 9, 11, 139, 263) t y l k o t r z y pierwsze odnoszą się do ludów mongolskich, p r z y czym w j e d n y m w y ­ p a d k u (§ 9) nie można wyciągnąć żadnych wniosków, gdyż nazwa g r u p y K o r i występuje t y l k o raz i nie umożliwia i n t e r p r e t a c j i . W d w u pozo­ stałych p r z y p a d k a c h s p o t y k a m y trudności przypominające omówione p r z y okazji t e r m i n u jasun. § 11 n a z y w a obog wielką grupę Dorbán, któ­ ra wydzieliła się o jedno pokolenie wcześniej niż Bordżigini i w czasach p o w s t a w a n i a T H M była jednostką wielką, przypuszczalnie o cechach r o ­ du. N a t o m i a s t § 139 całkowicie o d m i e n n i e określa j a k o obog grupę Dżiirk i n , reprezentowaną przez d w u b r a c i z pokolenia rówieśniczego Czyngis- c h a n o w i . T a k więc, n a w e t w okresie pisania T H M , stanowiła ona g r u ­ pę krewniaczą teoretycznie nie większą niż w i e l k a rodzina. Już Władi­ m i r c o w zwrócił uwagę na t o , iż g r u p y t e j , będącej „grabieżczą szajką" (por. h i s t o r i a powstania Dżurkin w § 139), n i e można w żaden sposób nazwać rodem. 11 T H M n i e pozwala więc sprecyzować znaczeń obu d y s k u t o w a n y c h terminów, wyjaśnia jednak przez to —• j a k się zdaje — wiele. Oba t e r ­ m i n y n i e były w powszechnym użyciu, o czym świadczy fakt, że zasto­ sowane zostały t y l k o w czterech sytuacjach, o których można powiedzieć, że były dobrze znane a u t o r o w i k r o n i k i i zatem precyzyjnie określone, gdyż odnosiły się do g r u p biorących a k t y w n i e udział w o p i s y w a n y c h wydarzeniach. Tymczasem tekst k r o n i k i przytacza bardzo wiele nazw własnych różnych grup, n i e wykorzystując okazji do określenia i c h j a k o jasun l u b obog, nawet wówczas gdy usprawiedliwiał to precedens (np. o Tajcziutach w s p o m i n a T H M kilkadziesiąt razy, podobnie o Dżurkin). Naszym zdaniem, nie tłumaczy się to t y l k o właściwością s t y l i s t y k i języ­ k a oryginału, gdyż j a k się w y d a j e w w i e l u sytuacjach byłoby t o n a w e t zgodne z j e j duchem. Jeśli nawet s t y l i s t y k a t u zaważyła, to nie ona była chyba c z y n n i k i e m decydującym. Z przytoczonych t u przykładów n i e l i c z n y c h zastosowań o b u t e r m i ­ nów w y n i k a obserwacja, że gdy była m o w a o jasun, t o — inaczej niż w p r z y p a d k u obog — chodziło o przeciwstawienie g r u p y k r e w n y c h (jed­ n a k niekoniecznie g r u p y krewniaczej) obcym. W § 112 Belgütej strzela do Merkitów, którzy są o d p o w i e d z i a l n i za p o r w a n i e jego m a t k i , w o d ­ różnieniu o d i c h poddanych n i e będących przecież i n i c j a t o r a m i czynu. Tymczasem b r a k zastrzeżenia, że idzie o „merkieką kość", włączyłby w s z y s t k i c h sojuszników l u d u Merkitów, występujących pod wspólnym m i a n e m g r u p y przewodzącej. Widać t o jeszcze wyraźniej w § 148 s t w i e r ­ dzającym: „Czyngis-chan podbił wówczas Tajcziutów, a l u d z i t a j c z i u ckiej kości... wytępił..." T e r m i n „kość" — jasun m a t u precyzować o d - 1 1 Władimircow, op. cit., s. 73. �307 RECENZJE powiedzialność g r u p y k r e w n y c h , powiedzielibyśmy współrodowców. W y ­ stępowanie n a z w y własnej jakiejś g r u p y bez określenia t y p u jasun wcale j e d n a k nie oznacza nieprecyzyjności określenia. Przeciwnie, ozna­ cza ono, j a k w p r z y p a d k u „Tajcziutów" z ostatniego przykładu, że idzie o grupę l u d z i występującą pod „rodową'' nazwą j e j przywódcy, być m o ­ że rozwarstwioną wewnętrznie i nie powiązaną więzami pokrewieństwa, realizującą obok gospodarczych cele polityczne, najczęściej za pomo­ cą środków m i l i t a r n y c h . T a k można b y było określić olbrzymią więk­ szość g r u p n a z y w a n y c h r o d o w y m i , uczestniczących w wydarzeniach opisanych przez autora T H M . Oczywiście, w w a r u n k a c h n i e sprecyzowa­ n y c h jeszcze ciągle koncepcji feudalnej organizacji społeczeństwa, owe g r u p y j a k o elementy tej organizacji wykazywały różny stopień odejścia od wzorców r o d o w y c h . Najbardziej s k r a j n y m i przykładami służą t u w s p o m n i a n a „szajka rozbójnicza" D ż u r k i n ó w oraz p o k o j o w y , mało r o z w a r s t w i o n y i silnie jeszcze z i n t e g r o w a n y zespół k r e w n y c h O n g i r a tów (§ 64). 12 W t y m kontekście nasuwa się przypuszczenie, że t e r m i n mongolski jasun stosowany był w przeszłości na określenie r o d u . Z czasem, g d y Mongołowie wchodzący w skład państwa tureckiego poczęli ulegać stop­ n i o w e m u procesowi feudalizacji, obcy — t u r e c k i t e r m i n obog w p r o w a ­ dzono dla nazwania g r u p y nie będącej już rodem, lecz jego z w y r o d n i e ­ n i e m dostosowanym do n o w y c h warunków, zaś nazwa jasun zaczęła tracić swe p i e r w o t n e znaczenie w r a z z z a n i k i e m j e j desygnatów. Nastą­ piło t o jeszcze w epoce p r z e d i m p e r i a l n e j . Rozpad r o d u oraz n i e ukształ­ towane jeszcze w pełni f o r m y n o w y c h zespołów l u d z k i c h sprawiły, że w czasach Czyngis-chana zastosowania o b u nazw nie mogły być precy­ zyjne; jasun było już przeżytkiem, zaś przez obog rozumiano k i l k a rów­ nolegle występujących f o r m ugrupowań społecznych. Tłumaczyłoby to zamieszanie obserwowane zarówno w tekstach źródłowych X I I I w . i póź­ niejszych, j a k też w opracowaniach mongolistów. Ponowne sprecyzo­ w a n i e znaczeń nastąpiło dopiero później, po u t r w a l e n i u się n o w y c h za­ sad zarządzania i podziału administracyjno-wojennego (choszun-somon). Podobna i n t e r p r e t a c j a godzi, j a k się wydaje, sprzeczne stanowiska Władimireowa i Kotwiczą czy Kałużyńskiego. N i e u s p r a w i e d l i w i a ona jednak chyba z b y t częstego stosowania w tłumaczeniu p o l s k i m , n i e k i e d y synonimicznie, pojęć ród, szczep, plemię, pokolenie i t p . T y m bardziej że 12 lu Interesujące, że Dżtirkinowie, p r z e d s t a w i e n i w T H M j a k o z b i e r a n i n a z w i e ­ „rodów", z p e w n e g o d y s t a n s u czasowego uzyskują uczty postać b a r d z i e j nad Ononem w (§ 131), w y m i e n i a wśród Altan Tobczi incydent podczas siedemnastowiecznej zintegrowaną. Jeśli T H M , relacjonując Dżurkinów oraz złodzieja pochodzącego z Kataginów, to w e d ł u g Altan Buri Siłacza Tobczi k o b i e t a Dżurkin, eliminując w t e n sposób obcy wtręt w zespole (Bordżigin) złodziejem „rodowym". była �308 RECENZJE a u t o r tłumaczenia, m i m o że zastrzegł się, iż n i e dokonuje przekładu f i ­ lologicznego, starał się dochować wierności oryginałowi i wyrzucał w k w a d r a t o w e nawiasy dodane od siebie określenia mające ułatwić per­ cepcję tekstu. N i e dotyczy t o niestety o w y c h mało z w y k l e p r e c y z y j n y c h terminów, które na dodatek w t y m k o n k r e t n y m w y p a d k u zniekształca­ ją rzeczywistość z etnograficznego p u n k t u widzenia. Niestety, nieostre operowanie pojęciem r o d u jest plagą etnografii, praktykują je sami etno­ grafowie, co siłą rzeczy s t a n o w i u s p r a w i e d l i w i e n i e dla przedstawicieli i n n y c h specjalności. N i e jest j e d n a k sprawą nieistotną, b y przytoczyć jeden przykład, czy w § 43 m a m y do czynienia z o f i a r a m i r o d o w y m i , czy r o d z i n n y m i albo też składanymi w ramach lineażu. Wydaje się zresztą, że analiza materiału z p u n k t u w i d z e n i a wystę­ p o w a n i a u Mongołów lineażu byłaby bardzo potrzebna i przypuszczalnie owocna. Rozpad r o d u nie oznaczał b o w i e m zniknięcia lineażu, jeśli t e n występował, a świadczyć za t y m zdają się stale żywe tradycje genealo­ giczne. Przypuszczalnie byłaby t u potrzebna dokładniejsza analiza za­ stosowań t e r m i n u urug, oddawanego z w y k l e jako k r e w n i l u b p o t o m k o ­ w i e . Dlatego b o w i e m n i e wszystkie p r z y p a d k i zastosowania w T H M n a ­ z w y własnej wobec g r u p y l u d z i dotyczą a f i l i a c j i politycznej, niektóre po p r o s t u t r a d y c y j n i e określają przynależność do zespołu k r e w n y c h . T e n b o ­ w i e m pozostał grupą odniesienia nie m n i e j ważną niż j a k a k o l w i e k inna. N i e oznacza to b y n a j m n i e j wskrzeszania rodu, dla którego nie było miejsca w k o n k u r e n c j i z zespołami l u d z k i m i o charakterze w o j s k o w o - f e u d a l n y m . Ośrodkiem konsolidującym solidarność k r e w n y c h stać się musiał lineaż jako jednostka mniejsza, stopniowo rozpadająca się po l i n i a c h wyznaczonych każdorazowo przez piąte wstępne pokolenie, któ­ rej żyjący członkowie doskonale mieścili się w a d m i n i s t r a c y j n y m czy p o l i t y c z n y m zespole, nie podlegając łatwo rozproszeniu. Wniosek t a k i nie jest t y l k o s p e k u l a t y w n y , gdyż znajduje analogie n p . w jeszcze dzie­ więtnastowiecznym materiale dotyczącym Buriatów, którzy, należąc do tzw. leśnych Mongołów, z dużym opóźnieniem zaczęli podlegać proceso­ w i przemian. Ponadto wyjaśnia on przyczynę często podkreślanego przez Raszid ed-Dina dzielenia się rodów. G d y b y istotnie szło o rozgałęzianie się właściwych rodów, nie przebiegałoby ono t a k szybko, b y odnotował to ów k r o n i k a r z . Załączona tablica prezentuje schematyczną historię podziałów w e ­ wnętrznych w rodzie Bordżigin. Dostarcza ona obrazu p o w s t a w a n i a l i ­ neaży w zasadzie po minięciu pięciu pokoleń według zasady „stosu p a ­ cierzowego" sprawiającej, że najstarsi synowie z każdej generacji, miast dać początek n o w e m u lineażowi, kontynuują główny t r z o n (noszący zre­ sztą nazwę nadaną przez założyciela, a więc niejako nazwę całego rodu), zaś wszystkie n o w o powstające lineaże oddzielają się o d niego, podlega- �309 RECENZJE T A B L I C A PODZIAŁÓW LINEAŻOWYCH Bodonciar - fmie BA'ARIN - росгагек I nawa línea. BORDŻIGINÓW BORDŻIGIN O i gcntTju' верпуем , Л v A O -v o л Д I A A A A 1 1 1 AA А ОтА A 3 5 ZJ Z) A о Ť Л KA АЪ "А ТО А ^ А o A А А АА А А А "А А А А А Ао--А=оА А А А~А А А А А А DŻURKIN А А D/0Cií bin А ^ А А �310 RECENZJE jąc następnie również wewnętrznym podziałom. T y m i o s t a t n i m i j e d n a k T H M n i e interesowała się. Odstępstwo od reguły p o j a w i a się przypusz­ czalnie n a poziomie I I generacji, gdy O k i n B a r k a k decyduje się w y ­ dzielić swoich potomków w odrębną grupę Dżurkin (§ 139). W t e n spo­ sób wiodąca l i n i a senioralna przechodzi n a B a r t a n a i w i n n a być k o n t y ­ n u o w a n a przez Neküna wobec bezdzietności Mengetu. T a k przypuszczal­ nie stałoby się, g d y b y Czyngis-chan n i e kreował się n a suwerena wszyst­ k i c h Mongołów i sam n i e przejął l i n i i wiodącej. Z a n i m t o j e d n a k nastą­ piło, T H M odnotowuje efemeryczną grupę K i j at, stworzoną przypusz­ czalnie przez Jesugeja n a wzór Dżiirkinów (§§ 63, 67), jako podobny przejaw lekceważenia więzów pokrewieństwa i całej g r u p y Bordżiginów, w dążeniu do realizacji własnych celów. T H M n i e podaje, k t o był założycielem Kijatów a n i nie charakteryzuje i c h działalności. Można j e d ­ nak przypuszczać, że nie wywodząc się z normalnego procesu tworzenia się lineażowych g r u p k r e w n i a c z y c h , K i j a c i podobnie Dżurkinom po­ w s t a l i j a k o p r o d u k t a w a n t u r n i c t w a . Charakterystyczne jest, że z d o j ­ ściem Czyngis-chana do władzy, ginie słuch o K i j a t a c h ; n o w e m u wład­ cy — niezależnie o d tego j a k a u t o k r a t y c z n e m u — potrzebna okazuje się t r a d y c j a rodowa i d o b r y rodowód prowadzący w prostej l i n i i do boskie­ go Bodonczara, t y m bardziej że w i e l k i chan nabiera przekonania, iż jest wybrańcem Nieba i jego narzędziem (por. m . i n . §§ 187 i 208), potrzeb­ na jest więc legenda o jego b o s k i m pochodzeniu i predestynacji do r o l i chana (§ 21). Z czasem usunie się ostatnią lukę w p r a w a c h chana do dziedziczenia boskiego c h a r y z m a t u ; siedemnastowieczna Altan Tobczi uzna Jesugeja za pierworodnego syna Bartana, umieszczając t y m s a m y m Czyngisa w głównej l i n i i spadkobierców Bodonczara. Zabieg t a k i w T H M byłby niemożliwy, z b y t w i e l u jeszcze pamiętało rzeczywisty stan rzeczy. To, co zostało wyżej powiedziane o Bordżiginach, nie oznacza, że w czasach Czyngis-chana ród Bordżiginów funkcjonował j a k o żywa s t r u k t u r a . W p r o s t przeciwnie, T H M nie daje n a m n a w e t schematycznie pełnego obrazu, uniemożliwiając rekonstrukcję r o d u , który przecież włą­ cza wszystkie 18 lineaży, j a k i e oddzieliły się od l i n i i głównej, oraz zupeł­ nie n i e znaną ilość lineaży będących p r o d u k t e m dalszego podziału t y c h , które powstały na poziomie V I i I X generacji. Ród Bordżiginów jest t w o r e m teoretycznym, n i e istnieje w rzeczywistości przełomu X I I i Х Ш stulecia i nie o d g r y w a żadnej r o l i w w y d a r z e n i a c h relacjonowanych przez T H M (w przeciwieństwie do głównego lineażu t e j samej nazwy). 13 13 J e d e n fakt, co p r a w d a tegorycznemu beki w a dzie, sformułowaniu. staremu Usunowi n i e j e d n o z n a c z n i e i n t e r p r e t o w a n y , przeczyłby t a k k a ­ § 216 m ó w i z Baarinów. (op. cit., s. 50), że godność bekiego wypełniającego główne obrzędy Jeśli o n a d a n i u p r z e z C z y n g i s - c h a n a tytułu przyjąć interpretację Władimirco- oznaczała funkcję głównego s z a m a n a w r o ­ kultowe, z racji swego podeszłego zwykle �311 RECENZJE Załączona tablica, sporządzona n a podstawie opisu genealogicznego przytoczonego w §§ 40-51, jest właściwie genealogią głównego lineażu i to przypuszczalnie niekompletną, jeśli idzie o potomków Sem Seczüla ( I I I generacja). Co ciekawsze, b l i s k i c h sobie lineaży nie łączy konsek­ w e n t n i e działające poczucie solidarności. Cały okres w a l k i Czyngis-cha­ na o władzę charakteryzuje się zmaganiami m . i n . z najbliższymi l i n e a żami. N i e podlegają one na dodatek p r a w u symetrycznej opozycji cha­ rakterystycznej dla wspólnot r o d o w y c h , sprowadzającej się do tego, że bliższe sobie genealogicznie g r u p y jednoczą się w k o n f l i k c i e z dalszymi. Tymczasem Tajcziuci, najbliżsi (obok Besüt) Bordżiginom, znaleźli się wśród najbardziej k o n s e k w e n t n y c h mongolskich przeciwników C z y n ­ gis-chana (por. § 196). T a k i stan rzeczy wynikał nie t y l k o z b r a k u t r a ­ d y c j i wspólnoty wewnątrzrodowej, lecz również ze wspomnianego wcze­ śniej f a k t u , że g r u p y krewniacze n i e działały całkowicie samodzielnie. Były one w k o m p o n o w a n e w strukturę złożoną ponadto z drużyny w o j ­ skowej oraz sprzymierzonych i poddanych zespołów l u d z k i c h , często bę­ dących również g r u p a m i k r e w n i a c z y m i . Taka złożona g r u p a s t r u k t u r y politycznej rządziła się i n n y m i p r a w a m i niż obowiązujące w s t r u k t u r z e krewniaczej. I dotyczyło to oczywiście nie t y l k o Bordżiginów. Reorganizacja całego społeczeństwa mongolskiego oraz ludów p o d b i ­ t y c h przez Czyngis-chana według zasad a d m i n i s t r a c j i w o j s k o w e j , t z n . n a j e d n o s t k i dostarczające odpowiedniej liczby żołnierzy w h i e r a r c h i i w e ­ dług systemu dziesiętnego, n i e pozostawiała już żadnego miejsca d l a g r u p krewniaczych, n a w e t t a k n i e w i e l k i c h j a k lineaże. Mogły one istnieć j e d y n i e n a marginesie organizacji społecznej. J a k można sądzić z póź­ niejszego materiału, istniały one w t e n sposób jeszcze długo, stopniowo rozpadając się i przechodząc w nieformalne g r u p y k r e w n y c h . wieku cieszącego się również a u t o r y t e t e m przywódcy, w y b ó r C z y n g i s - c h a n a n y byłby z tradycją, gdyż padł n a n a j s t a r s z e g o zgod­ człowieka z n a j s t a r s z e j l i n i i rodu. Taką właśnie był lineaż B a a r i n , gdyż Dżadaran z o s t a l i z r o d u wyłączeni z p o w o d u obcego o j c o s t w a . Gdyby Usun miał być bekim d l a w s z y s t k i c h lineaży nów, świadczyłoby to niewątpliwie o żywotności p e w n y c h n i k a to j e d n a k że p r z y w i l e j e wcale jednoznacznie linii senioralnej z tekstu T H M . Trzeba posiadali nie Baarinowie Bordżigi­ aspektów r o d u , n i e w y ­ t u także odnotować, (potomkowie kobiety bę­ dącej branką wojenną), l e c z l i n i a prowadząca p r z e z K a b i c z i e g o , drugiego s y n a B o ­ d o n c z a r a , w której znalazł się również C z y n g i s - c h a n . P r z y o k a z j i można zwrócić uwagę n a n i e z b y t zrozumiały f r a g m e n t czeniu polskim. „Usun jest potomkiem sadnia ono odmiennie. byli [grupą] zbyt Zdanie wiele. Wydaje się, uzasadniające wybór naczelnika rodu Tłumaczenia że najbliższą bekiego Ba'arin" Kozina, (§ 216). W Haenischa oryginałowi s t a r s z y c h k r e w n y c h " , l u b : „Jest brzmi byłaby [grupa] i u tej w e r s j i Kuo-Pi wersja: krewnych, w tłuma­ Kałużyńskiego: nie Pao „Ba'arinowie starszych Ba'arinów". Odnosiłoby się to do s t a t u s u Baarinów j a k o n a j s t a r s z e g o braci lineażu. N a d ­ to zaś pokrywałoby się z p r z y p u s z c z e n i e m , że niektóre z a s t o s o w a n i a t e r m i n u odpowiadają pojęciu lineażu. uza­ brzmią urug �ANDRZEJ WOŹNIAK ZAGADNIENIE PROCESÓW ETNICZNYCH W RADZIECKIEJ LITERATURZE ETNOGRAFICZNEJ Przeglądając ostatnie roczniki zauważy, że wśród p r o b l e m a t y k i z pierwszych nymi. miejsc wysuwają Tylko w co n a j m n i e j „Sowietskoj poruszanej Etnografii" czytelnik niewątpliwie n a łamach tego c z a s o p i s m a się z a g a d n i e n i a ciągu d w u o s t a t n i c h l a t w n a jedno związane z t z w . p r o c e s a m i „Sowietskoj Etnografii" etnicz­ opublikowano kilkanaście artykułów n a t e n t e m a t . T a k z n a c z n a ilość p u b l i k a c j i 1 tyczących procesów e t n i c z n y c h n i e w y n i k a wyłącznie z indywidualnych do­ zaintere­ sowań poszczególnych autorów. Osno­ W w y d a n e j p r z e d k i l k o m a l a t y pod redakcją S . A . T o k a r i e w a p r a c y pt.: etnografii , zajmujących wy wśród 2 problemów najważniejszych, „szczególnie d z i e c k i c h etnografów", podkreślona została m. i n . konieczność b a d a n i a ra­ współczes­ n y c h procesów e t n i c z n y c h , ponieważ „zachodzące obecnie n a całym świecie o g r o m ­ ne przemiany społeczno-ekonomiczne znaczne zmiany w w rozwoju zagadnieniach kiej etnografii związany z badaniem polityczne pociągają za sobą I . Kozłów p i s z e : się wyraźnie procesów „W ostatnich latach w i stał się j e d n y m etnicznych w również się od l a t 3 e t n i c z n y c h W. wyodrębnił i e t n i c z n y m różnych l u d ó w " . Specjalizujący różnych radziec­ z wiodących krajach kierunek świata, a w s z y s t k i m w Z S R R . . . W a g ę t a k i c h badań określa r o l a , jaką o d g r y w a j ą i w szej przyszłości będą rach życia naszego stronnego p o z n a n i a 1 Przytoczę J . W. w odgrywać Sowriemiennyje tu dla przykładu „Sowietskaja etniczeskije s. 48-59; W. I . jedynie issledowanija), processy w gorodach processy SSSR Chomicz, s. 79-87; J . W. Bromie I. Etnograf ija", w wielu konieczność na Małych Kozłów, Zondskich etniczeskije i niekotoryje sfe­ wszech­ poniatija j , Etnos i endogamija, Leninizm i osnownyje obszcznosti, 2 S. A. T o k a r i e w 3 Tokariew, op. cit., s. 17. lat Ostrowach, processy ich etnografii, 1969-1970: processow B i e r n o w a, tamże, n r 2, w SSSR izuczenija, „etniczeskije (к mie- Etniczeskije tamże, n r 5, processy", tamże, tamże n r 6, s. 84-91; J . W. Brom­ tiendiencyi etniczeskich processow Etnos i ekonomika. E t n i c z e s k a - tamże, n r 6, s. 47-60. (red.) Osnowy z etniczeskich Pokszyszewskij, probłemy O sodierżaniju artykuły aspiekty tamże, 1970 n r 1, s. 3-14; W . I . K o z ł ó w , ja i ekonomiczeskaja (etniczne) także 1969 n r 1, s. 3 - 1 3 ; A . A . tamże, s. 60-72; W . W . s. 3 - 1 5 ; L . W . W. a niektóre Niekotoryje Sowriemiennyje Kozłów, todołogii w SSSR, kraju, z m i a n s t r u k t u r y e t n i c z n e j i możność s t a w i a n i a n a i c h p o d s t a - B r o m l e j , M . S. K a s z u b a , Jugosławii, ie j, c z y n n i k i narodowościowe wielonarodowościowego przede najbliż­ M o s k w a 1968. �RECENZJE w i e prognoz p r z e m i a n e t n i c z n y c h w przeszłości. W pośrednio związana z t y m k i e r u n k i e m badań j e d y n i e artykuły o p u b l i k o w a n e w zostały jednakże u s t a l o n e co może w autorowi sposób przede stadia, Etnografii") ostatecznie niektóre ważne w s z y s t k i m o ustalenie na („etniczeskaja o b s z c z n o s t " ) jako prac" . Idzie tu 4 etnicznych i ich miejsca procesów następnie przedmiotu uwagę metodologiczne, przebiegu istoty procesów i c h przebieg, jeśli brać pod dziesiątki tytułów. N i e zagadnienia na dalszym społecznych, p o d s t a w o w e t y p y c z y n n i k i wpływające etnicznej „Sowietskoj n i e k o r z y s t n y zaważyć wśród i n n y c h procesów latach ostatnich literatura bez­ liczy (nawet zaś etnicznych i ich pojęcie wspólnoty tychże procesów oraz o ty­ pologię wspólnot e t n i c z n y c h . 5 W dyskusji nad zagadnieniami mach e t n i c z n y m i , j a k a toczy się od l a t k i l k u n a ł a ­ czasopism r a d z i e c k i c h , przede „Woprosy wają F i l o s o f i i " i „Sowietskaja się n a p i e r w s z e w s z y s t k i m zaś t a k i c h j a k „Woprosy I s t o r i i " , Etnografija", problemy metodologiczne miejsce . O rozmiarach zainteresowania tymi wśród p r z e d s t a w i c i e l i różnych n a u k wysu­ zagadnieniami 6 społecznych może świadczyć fakt, że w cza­ sopiśmie „Woprosy I s t o r i i " , którego r e d a k c j a zainicjowała dyskusję n a d niektórymi problemami teorii dyskusyjnych narodu, tylko w latach 1966-1968 z a m i e s z c z o n o r e d a k c j a n i e była w s t a n i e opublikować w s z y s t k i c h ) . W dzonej 25 artykułów (dodać należy, że ze względu n a dużą ilość nadesłanych n a łamach „Woprosow I s t o r i i " wzięło udział sumie w materiałów dyskusji prowa­ 23 historyków, 16 filozofów, 5 etnografów, 3 prawników, 2 filologów i 1 e k o n o m i s t a . 7 Problemy (a p r z e d e w metodologiczne nasuwające w s z y s t k i m procesów nauce radzieckiej, potraktowane i wyczerpujący w wydanej W. I. Kozłowa Dinamika się p r z y badaniu e t n i c z n y c h ) , budzące zostały niedawno czislennosti w przez sposób Instytut Etnografii wszechstronny AN ZSRR pracy narodów . J e s t to p i e r w s z a w l i t e r a t u r z e r a ­ s ograniczoną ilość m i e j s c a omówię t u j e d y n i e nicznej zainteresowanie najbardziej d z i e c k i e j p r a c a uogólniająca z d z i e d z i n y t z w . d e m o g r a f i i z zagadnieniem zagadnień e t n i c z n y c h tak szerokie e t n i c z n e j . Z e względu n a te rozdziały p r a c y , które wiążą procesów e t n i c z n y c h , pomijając się zarówno rozdział o s t a t y s t y c e e t ­ (cz. I ) j a k i całą część I I p r a c y („Etniczne a s p e k t y n a t u r a l n e j reprodukcji ludności"). Zanim jednak przejdziemy do omówienia interesujących n a s fragmentów cy W. I . K o z ł o w a należałoby nieco m i e j s c a poświęcić k w e s t i o m Trudności etniczną terminologiczne podkreśla nasuwające zresztą się i s a m autor, przy zaś rozważaniach n a gruncie nad polskim problematyką są one j e s z c z e większe, wziąwszy pod uwagę, że w n a u c e p o l s k i e j o k r e s u p o w o j e n n e g o niom e t n i c z n y m poświęcano nieporównanie mniej miejsca pra­ terminologicznym. niż w zagadnie­ nauce radziec­ k i e j . Uzasadniając celowość używania t e r m i n u „wspólnota e t n i c z n a " („etniczeskaja 9 4 Kozłów, Sowriemiennyje 5 К o z ł o w, op. cit, s. 61. 8 Np.: S . А . Т о к a r i e w, dołogiczeskim p r o b l e m a m jew, gam Národnost' diskusii Problema etnografii), как socyalnaja po niekotorym etniczeskije tipow s. 60. etniczeskich obszcznosti (k m i e t o - „Woprosy F i l o s o f i i " , 1964 n r 11; A . G . A g a - obszcznost', problemam processy..., tieorii tamże, 1965 n r 11; por. także: К nacyi, ito- „Woprosy I s t o r i i " , 1970 n r 8, s. 87, b i b l i o g r a f i a . 7 К itogam 8 W. I . K o z ł ó w , i osnownyje 8 diskussii..., faktory, s. 87-88. Dinamika czislennosti narodów. Mietodołogija issledowanija M o s k w a 1969. Z p r a c p o l s k i c h w y d a n y c h w o s t a t n i c h l a t a c h wymienić należy p r z e d e w s z y s t - �314 RECENZJE obszcznosť") j a k o równoznacznego z określeniem u w a g ę n a wieloznaczność tego ostatniego. kach swój charakter etniczny i oznacza mieszkańców cujące c z y po p r o s t u grupę l u d z i — pisze a u t o r . 1 0 również g r a n i c a między pojęciami czesnej terminologii minów w „ l u d " („naród") K o z ł ó w Określenie „ l u d " t r a c i w jakiegoś Nie zawsze zwraca wielu kraju, wypad­ masy pra­ wyraźnie r y s u j e „lud" i „naród" („nacija"). Nietrwałość e t n i c z n e j pogłębia j e s z c z e z n a c z n a zmienność niektórych przeszłości. D o t y c z y to p r z e d e wszystkim terminu „naród", narodem. W starożytnym Rzymie termin „naród" („natio") ter­ który j a w i ł się z n a c z n i e wcześniej niż t e n t y p wspólnoty l u d z k i e j , który przyjęto wać miał się współ­ po­ nazy­ znaczenie e t n i c z n e i był używany d l a o z n a c z e n i a związków p l e m i o n . W s t o s u n k u do p o s z c z e ­ gólnych p l e m i o n do bardziej R z y m i a n i e używali najczęściej t e r m i n u „gens", zaś w rozwiniętych l u d ó w —• „populus". W odniesieniu następnych s t u l e c i a c h znaczenie t e r m i n u „naród" stawało się b l i s k i e pojęciu jedności państwowej, gdyż rozwiązy­ wanie było p r z e ­ zagadnienia narodowościowego w E u r o p i e z a c h o d n i e j de w s z y s t k i m n a drodze tworzenia państw n a r o d o w y c h . w l i c z n y c h językach z a c h o d n i o e u r o p e j s k i c h ,,nation", włoskie realizowane O d początku w i e k u X I X słowa „naród" (angielskie „nazione" itp.) zaczęto używać głównie już w i francuskie jego politycznym -znaczeniu l u d s t a n o w i grupę etniczną w s e n s i e używanym w etnografii i antropologii t y c h państw j e d n a k słowo to n i e k i e d y było i jest używane w jego e t n i c z n y m z n a ­ czeniu dla oznaczenia grupy ludzi kulturą, świadomością etniczną itd. kim J . J . W i a t r a, tegoż rozdz. stematycznej, kwestii Naród związanych i rasa w świadomości „Struktura e t n i c z n a " , [w:] Warszawa narodowej, pochodzenia, 1969. W społecznej, Społeczeństwo. Wstęp Naród 1964; t e g o ż , Warszawa wspólnotą językiem, 11 pracach i państwo. Warszawa 1962; do socjologii Socjologiczne tych poruszone sy­ aspekty są p r z e d e wszyst­ k i m z a g a d n i e n i a dotyczące t e o r i i n a r o d u . 10 T e r m i n „lud" również w języku p o l s k i m jest b a r d z o n i e j e d n o z n a c z n y : 1) zbiorowość l u d z k a o powiązaniach e t n i c z n y c h , kształtujących „lud" się n a g r u n c i e zamieszkania lub pochodzenia czy domnie­ m a n e g o ) od wspólnych przodków; d l a ukształtowania się więzi e t n i c z n e j n i e jest k o n i e c z n e występowanie w s z y s t k i c h w y m i e n i o n y c h (autentycznego ję­ zyka, kultury, regionu czynników jednocześnie; w t y m z n a c z e n i u l u d s t a n o w i grupę etniczną w sensie używanym w etnografii i a n t r o p o l o g i i współczesnej, 2) w p r a c a c h h i s t o r y c z n y c h używa się t e r m i n u „ l u d " n a określenie h i s t o r y c z n i e ukształtowanej wspólnoty t e r y t o r i a l n e j , k u l t u r o w e j , niającej się p o c z u c i e m łączności grup; w t y m znaczeniu ludem przeciwstawianej warstwom ślenie ludności w i e j s k i e j " , języka polskiego wszystkim uprzywilejowanym, 4) d a w n i e j w językowej, w y r ó ż ­ stosunku i chłopi, innych okre­ Małym słowniku Z . Łempickiej, Warszawa „1) pracujące 2) z b i o r o w i s k o do pracującej, często s p o t y k a n e 1965, s. 634. W H. Auderskiej, „lud" c z y t a m y : robotnicy obcości jest szczep l u b plemię, 3) ogół ludności pod r e d . S . S k o r u p k i , wspólnym p o c h o d z e n i e m a W E P , t. 6, W a r s z a w a 1968 n a s. 351 pod hasłem przede wewnętrznej, warstwy ludzi, społeczeństwa, ze sobą i językiem, g r u p a e t n i c z n a , różniąca się od n a r o d u związanych bra­ k i e m okrzepłej t r a d y c j i państwowej; szczep, plemię". 11 W W Wielkiej polskiej literaturze encyklopedii rycznie wytworzona, losów d z i e j o w y c h , naukowej powszechnej brak jest znajdujemy jednolitej definicji t a k i e określenie „ N a r ó d - trwała wspólnota l u d z i , ukształtowana n a g r u n c i e ekonomicznego, przejawia­ 1966, s. 623). podręczniku socjologii Wiatr a i życia histo­ wspólnych jąca się w świadomości n a r o d o w e j j e j członków" ( W E P , t. 7, W a r s z a w a W k u l t u r y , języka, t e r y t o r i u m narodu. Społeczeństwo..., s. 286, c z y t a m y , że „naród �315 RECENZJE W języku r o s y j s k i m przede w s z y s t k i m słowa słowo „naród" („nacija") treść polityczną, później „ l u d " („naród") i zaczęło wchodzić w nym. Wyraźnym zmianom miało w jednak I połowie X I X w i e k u utraciło to z n a c z e n i e użycie głównie w uległo od połowy X I X w i e k u nów „plemię" i „narodowość" •— używanych obecnie n a rzecz znaczeniu etnicz­ również z n a c z e n i e termi­ w nauce radzieckiej dla o k r e ­ ślenia typów wspólnoty e t n i c z n e j . Jak należy j e d n a k pisze, że wspólnota rozumieć s a m o określenie etniczna stanowi jeden „wspólnota z rodzajów etniczna?" historycznie n y c h zespołów l u d z i , t j . może być z a l i c z a n a do k a t e g o r i i Kozłów 1 2 ukształtowa­ społeczno-historycznych. Aby wyróżnić „wspólnotę etniczną" spośród i n n y c h organizmów społecznych leży zastanowić starają się się n a d zespołem określić wszystkim cztery pojęcie cech, przy wspólnoty elementy pomocy etnicznej. przyjętego w D o zespołu nauce na­ 13 radzieccy należą przede określenia narodu: i układu p s y c h i c z n e g o , a także i n n y c h i s t o t n y c h elementów t a k i c h , j a k : świadomość e t n i c z n a , wspólne p o ­ chodzenie, religia 14 . Niektóre z t y c h elementów — pisze K o z ł ó w — n i e mogą być uważane z a p o d s t a w o w e duża ilość wyjątków. c e c h y wspólnoty powstania podstawową cechą tego z j a w i s k a " . określonego zjawiska Poza 1 5 tów, a wśród wiednich nich etnicznej, gdyż wiąże „Analizując w s z y s t k i e te e l e m e n t y że w a r u n k i język, t e r y t o r i u m trzeba społecznego wspólnota bardziej które ekonomiczna, psychicznego nie koniecznie i ekonomika mogą z wymienionych organizacja społeczna leżeć elementów i Kozłów proponuje następującą definicję (gospodarczych, przez logię d e f i n i c j i się i s t n i e n i e m narodu Terminu 12 rzadko. charakteryzuje praca etniczna" np. go s. 284). Z jest pewnej poczucie używa Wiatr wa­ więzi stosunku Naród występują kapitalizmu, narodu". i państwo..., polskich pracach narodu terminów etniczna", języka lub najbardziej t j . „grupa co n a j m n i e j j e j członków jednocześnie, jednakże naukowych E. pod którą wyróżniającej (czemu odpowiada kultura się rów­ oraz od­ ludność sąsiednią); c e ­ d l a określenia d a n e j co n a j m n i e j Kardelja zbliżony społeczna, do i n n y c h grup), s w o i s t a g r u p y e t n i c z n e j muszą występować r a z e m Typo­ s. 183-200. definicję bliskości, łączącej obcości w epoce się w „grupa odrębnego w odrębności (używana w s w o j e j własnej g r u p i e l u b p r z e z c h y te r z a d k o naj­ etnicznej: rozlicznych tłumacząc używanych termin okrzepłą własnej W i a t r a, Używa posiadanie g w a r y , poczucie noczesne zawiera pojęciowym rębna n a z w a są z grup ludzi, w miarę r o z w o j u i ostatecznie świadomości „wspólnota Społeczeństwo..., względem w układu religijna) h i s t o r y c z n i e ukształtowaną trwałą wspólnotę powstałą n a wspólnych losów d z i e j o w y c h charakteryzującą bardzo n i e l u b osiągniętej terytorium, k u l t u r a l n y c h i i n n y c h ) , wspólnoty języka, wspólnych cech k u l t u r y , zdefiniować można j a k o gruncie odpo­ ekono­ wspólnota wspólnoty „jest to g r u p a społeczna powstała n a określonym t e r y t o r i u m posiadania i się elemen­ u podstaw (język państwowa, zbyt stają t y m , niektóre z w y m i e n i o n y c h i k u l t u r y , świadomość e t n i c z n a , wspólnota r a s o w a , istotne, runkach się z n i m i wziąć pod uwagę, więzi społecznych tworzących wspólnotę językową, terytorialną i miczną. P o r o z p a t r z e n i u , (por. uczeni tego radzieckiej wspólnota języka, t e r y t o r i u m , życia e k o n o m i c z n e g o szereg których grupy jako d w i e l u b t r z y " ( W E P , t. 3, W a r s z a w a 1966, s. 499). 13 Autor używa t u określenia „organizm społeczny" społeczna", gdyż t e n o s t a t n i wiąże się w socjologii podziałami społeczeństwa. Por. 14 Kozłów, Dinamika 15 Kozłów, op. cit., s. 25. Kozłów, czislennosti..., Dinamika s. 25. zamiast radzieckiej terminu jedynie z czislennosti..., „grupa klasowymi s. 22. �316 RECENZJE układu p s y c h i c z n e g o ; jeśli zaś g r u p y te różniły się wyraźnie pod względem r a s o ­ w y m , to również z n a c z n e j i c h m e t y s y z a c j i . P o d s t a w o w y m i c e c h a m i wspólnoty e t ­ n i c z n e j są: świadomość odrębności e t n i c z n e j i p o s i a d a n i e własnej n a z w y e t n i c z ­ nej, język, t e r y t o r i u m , szczególne c e c h y k u l t u r y , określona f o r m a o r g a n i z a c j i s p o łeczno-terytorialnej l u b wyraźne dążenie do s t w o r z e n i a t a k i e j o r g a n i z a c j i " . D e ­ finicję tę uzupełnia autor istotną uwagą, iż n i e z n a j d u j e w niej o d b i c i a cała r ó ż n o ­ rodność rzeczywistości, a j e j k o n k r e t n e z a s t o s o w a n i e w y m a g a p e w n y c h uzupeł­ nień. T a k np. ze względu n a z n a c z n e p r z e m i e s z a n i e ludów i p r o c e s y a s y m i l a c j i językowej c e c h a wspólnoty języka i t e r y t o r i u m może być o d n i e s i o n a w pełni j e ­ d y n i e do z a s a d n i c z e g o jądra etnicznego tego c z y innego l u d u . Sformułowawszy d e ­ finicję wspólnoty e t n i c z n e j p r z e c h o d z i autor do omówienia poszczególnych typów tej wspólnoty. W r a d z i e c k i e j l i t e r a t u r z e n a u k o w e j l a t 1920-1930 w y d z i e l a n o d w a p o d s t a w o w e t y p y wspólnoty e t n i c z n e j — p l e m i o n a i n a r o d y . W końcu l a t c z t e r ­ d z i e s t y c h pojęcia „narodowość", d o t y c h c z a s dosyć n i e j e d n o z n a c z n e g o , zaczęto uży­ wać d l a o z n a c z e n i a t y p u wspólnoty e t n i c z n e j c h a r a k t e r y s t y c z n e j d l a początkowe­ go o k r e s u f o r m o w a n i a się n a r o d u . P r z y t y m plemię uważa się z a c h a r a k t e r y s t y c z ­ ne d l a o k r e s u wspólnoty p i e r w o t n e j ; narodowość d l a n i e w o l n i c t w a i f e u d a l i z m u , naród zaś — d l a k a p i t a l i z m u i s o c j a l i z m u . P o z a t y m j a k o p o d t y p wyodrębnia się jeszcze „związek p l e m i o n " . N a p r a w a c h podtypów figurują również w l i t e r a t u r z e r a d z i e c k i e j „narodowość e p o k i n i e w o l n i c t w a " , „narodowość f e u d a l n a " , „naród k a ­ p i t a l i s t y c z n y " i „naród s o c j a l i s t y c z n y " . K o z ł ó w z w r a c a uwagę, że przesłanką m e t o ­ dologiczną t a k i e j właśnie typologii wspólnot e t n i c z n y c h jest teza, iż poszczególnym f o r m a c j o m społeczno-ekonomicznym odpowiadają określone t y p y wspólnoty e t n i c z ­ n e j . Jego z d a n i e m założenie t a k i e jest d a l e k o idącym u p r o s z c z e n i e m . Wspólnota e t n i c z n a — p i s z e autor — jest z a z w y c z a j j e d y n i e pośrednio związana z ekonomiką; a n i j e d n a z j e j c e c h p o d s t a w o w y c h — świadomość e t n i c z n a , język, t e r y t o r i u m itp. — n i e p o d l e g a poważniejszym z m i a n o m p r z y przejściu od jednego sposobu p r o d u k c j i do innego. D l a t e g o też, jeśli założymy, że t y p wspólnoty e t n i c z n e j uzależniony jest przede w s z y s t k i m od f o r m a c j i ekonomiczno-społecznej, to możemy określić w ł a ­ ściwości każdego t y p u j e d y n i e p r z y p o m o c y t y c h cech, którymi c h a r a k t e r y z u j e się d a n a f o r m a c j a np. specyfiką stosunków p r o d u k c y j n y c h c z y składem społecznok l a s o w y m . T e r m i n y „plemię", „narodowość", „naród" są w tej s y t u a c j i zupełnie zbędne, gdyż najsłuszniej byłoby t a k i e „typy" wspólnot e t n i c z n y c h nazywać „lu­ d e m o k r e s u wspólnoty p i e r w o t n e j " , „ludem o k r e s u n i e w o l n i c t w a " i t d . N i e b r z m i to w końcu d z i w n i e j niż używane obecnie określenia: „naród k a p i t a l i s t y c z n y " i „na­ ród s o c j a l i s t y c z n y " . Można oczywiście pozostawić istniejące o b e c n i e określenia, chociaż n i e j e s t to z b y t logiczne, ale należy w t e d y posługiwać się n i m i z największą ostrożnością i n i e dopuszczać używania w s t o s u n k u do żadnego z l u d ó w Z w i ą z k u R a d z i e c k i e g o (tj. l u d ó w e p o k i s o c j a l i s t y c z n e j ) t e r m i n u „narodowość", ponieważ j a k się o k a z u j e , z a t e r m i n e m t y m kryją się c e c h y f o r m a c j i n i e w o l n i c z e j l u b f e u d a l ­ n e j . W rzeczywistości wspólnoty e t n i c z n e , m i m o w s z y s t k i c h i c h związków z f o r ­ m a c j a m i społeczno-ekonomicznymi, rozwijają się według s w o i c h s p e c y f i c z n y c h praw . u 17 18 Przechodząc do b a r d z i e j szczegółowych rozważań n a d t y p a m i wspólnoty e t n i c z ­ n e j , s t w i e r d z a Kozłów, że s t o s u n k o w o pierwszego — plemienia. N a podstawie 1 6 17 1 8 Kozłów, op. cit, Kozłów, Kozłów, op. cit., s. 57. op. cit., s. 58. s. 56. najmniej jest problem typu analizy organizacji rodowo-plemiennej skomplikowany (np. �317 RECENZJE Australijczyków i Irokezów) dochodzi autor do w n i o s k u , że plemię p o s i a d a kie te c e c h y , które j e s t : wspólne zostały przyjęte t e r y t o r i u m , język również więzi o c h a r a k t e r z e za podstawowe (dialekt), d l a wspólnoty nazwę plemienną, ekonomicznym. Do plemienia wszyst­ e t n i c z n e j , to a często oprócz też odnoszą się tego takie c e c h y j a k wspólnota układu p s y c h i c z n e g o i k u l t u r y . Z n a c z n i e więcej kłopotu s p r a w i a k w e s t i a drugiej noty etnicznej — wiążą zazwyczaj bywa niekiedy mienia narodowości. z okresem rozciągane i narodu. J a k już niewolnictwa na wszystko, Poddawszy z w y m i e n i o n y c h typów w s p ó l ­ wspomniano, typ ten autorzy i feudalizmu, a w co n i e o d p o w i a d a t y p o w y m krytycznej analizie radzieccy praktyce dotychczasową pojęcie cechom literaturę to ple­ posłu­ gującą się pojęciom n a r o d o w o ś c i , dochodzi autor do w n i o s k u , że ponieważ pojęcie 19 to jest n i e p r z y d a t n e plemieniem d l a określenia etnosów znajdujących a narodem, się w p r z e d z i a l e należy wydzielić przejściowe t y p y l u b p o d t y p y między wspólnoty etnicznej. Słuszność wyodrębniania narodu jako szczególnego typu wspólnoty etnicz­ n e j n i e b u d z i w p r a w d z i e wątpliwości Kozłowa, jednakże rozpowszechnioną w ce r a d z i e c k i e j definicję n a r o d u nota języka, t e r y t o r i u m , e k o n o m i k i i układu p s y c h i c z n e g o wspólnocie k u l t u r y , uważa z a n i e p r e c y z y j n e . nieść się do większości członkowie których plemion mówią — mocno pisze przejawiającego „Na ogół c e c h y te łatwiej autor — zróżnicowanymi niż do niektórych dialektami, żyją się w e dadzą o d ­ w narodów, znacznym p r z e m i e s z a n i u t e r y t o r i a l n y m i ścisłych związkach e k o n o m i c z n y c h z i n n y m i a jednocześnie mieszkania, [...] z powodu rodzajów klasowo-zawodowych, narodowego) pisze dalej Kozłów nego r o z w o j u , na różnych działalności — warunków gospodarczej, nie cechuje ani kultury..." stanowi naturalnych przynależności poziom narodu w porównaniu miejscach do różnych (charakteru jego społeczno-ekonomicznego lecz n a z a s a d a c h za­ grup z plemieniem j a k również i to, że jego s t r u k t u r a wewnętrzna o p a r t a więzi pokrewieństwa, ludami, w i c h wspólnota układu p s y c h i c z n e g o Specyfikę 2 0 nau­ opartą n a t a k i c h c e c h a c h z a s a d n i c z y c h , j a k w s p ó l ­ społeczno-klasowych. — i kultural­ jest już n i e Ważną rolę od­ g r y w a t u również k r y t e r i u m liczebności. N a r ó d n i e jest zwykłą wspólnotą e t n i c z ­ ną — j e s t sięcy dużą i milionach wspólnotą etniczną, której liczebność w y r a ż a się w s e t k a c h t y ­ ludzi, bowiem d z i e l n e i s t n i e n i e i rozwój niętego społecznego nych W wojem tylko 2 1 różni s i l n i e rozwiniętą takie rozmiary w warunkach podziału p r a c y . „narodowościami" wewnętrzną, narodu się zabezpieczyć samo­ postępu sił wytwórczych i rozwi­ O d wspólnot naród przede świadomością mogą etnicznych umownie wszystkim etniczną — poczuciem t o k u dziejów wspólnoty e t n i c z n e podlegały z m i a n o m społeczno-historycznym stencji. Procesy powodujące i kulturalnym te z m i a n y związane Wśród bezpośrednio nich z rozwojem d u k c y j n y c h , przebudową ne wyrażające 19 się w P o r . np. A . G . socyalisticzeskogo można i osobliwościami A g a j e w, różnych К woprosu narodnostiej o tieorii w SSSR, 2 0 К o z ł o w , op. cit., s. 67. 2 1 Kozłów, 2 2 W o r y g i n a l e „nacyonalnym c z u w s t w o m " , 2 2 i c h własnej zarówno roz­ egzy­ ze w z g l ę ­ społeczno-ekonomiczne i zmianą i zawodowej elementów narodowym . oddziaływania n a w s p ó l ­ procesy sił p r o d u k c y j n y c h struktury klasowej zmianach razwitija wymienić пр.: nazywa­ zwartością uwarunkowanym są b a r d z o różnorodne d u n a swoją istotę, j a k i n a stopień i c h w i e l o s t r o n n e g o notę etniczną. większą stosunków kultury, językowe národnosti. powodu- Zakonomiernosti Machaczkała 1965. op. cit, s. 68. Kozłów, pro­ itp.; społeczno-kultural- op. cit, :s. 68. �318 RECENZJE jące zmianę języka potocznego i l i t e r a c k i e g o i i n n e . T u j e d n a k r o z p a t r y w a n e będą j e d y n i e p r o c e s y kończące się zmianą przynależności e t n i c z n e j g r u p l u d z k i c h . K o z ­ łów n a z y w a j e p r o c e s a m i e t n i c z n y m i . 2 S Badanie procesów e t n i c z n y c h zapoczątkowano w końcu X I X w i e k u w wielonarodowościowych (m. i n . w imigrantów, szczególnie zaś w gólny charakter niewielkich Rosji) U S A . Wówczas i sprowadzały W Związku Radzieckim czas do zagadnień wościowymi w w sferze ostatnich latach w się j e d n a k a wiele badanie procesów przede polityczno-prawnej niedostatek jednolitej rozpada danego ograniczało się ze s t o s u n k a m i związany i stał się j e d n y m przez narodo­ Dopiero z badaniem pro­ z wiodących . Od­ 24 uogólniającym z tej dziedziny, n i e zostało j e s z c z e w pełni rozwiązanych. razdielenije") i „zespolenie Podział e t n i c z n y jest p r o c e s e m , wspólnoty wchłaniania t y p a m i procesów e t n i c z n y c h są, z d a n i e m K o z ł o w a : „ p o ­ e t n i c z n y " („etniczeskoje objedinienije"). się szcze­ ludy społeczno-ekonomicznej. kierunek o charakterze zagadnień m e t o d o l o g i c z n y c h rodzime etnicznych wszystkim i radzieckiej prac t a k i e miały do śledzenia procesów związanych etnografii D w o m a podstawowymi dział badania szczególnie nasiliły się w o s t a t n i c h l a t a c h . cesów e t n i c z n y c h zarysował się wyraźniej czuwa jednak się z a z w y c z a j krajach krajach masowego osiedlania wspólnot e t n i c z n y c h i g r u p i m i g r a n c k i c h p r z e z kraju. Badania nad tymi zagadnieniami dłuższy oraz w etnicznej oddziela się w etniczne" („etniczeskoje t r a k c i e którego od inna wspólnota lub poprzedniej, kiedy pierwsza się n a d w i e albo więcej części, z których każda staje się o s o b n y m samo­ i s t n y m l u d e m . P r o c e s y t a k i e były szczególnie c h a r a k t e r y s t y c z n e d l a o k r e s u wspól­ noty p i e r w o t n e j Procesy macji i plemiennego zespolenia klasowych, to proces zwyczaj d z i e l i autor zlewania jednak s t a d i u m r o z w o j u wspólnot e t n i c z n y c h . etnicznego, pokrewnych językowo innych w lektycznym wszystkim w pokrewne jedną odwróceniem znacznie posiadających wspólnotę w wielu wypadkach procesów podziału sobie pochodzą jest j a k gdyby etnicznego. różniących się pod świadomość względem odrębności pochodzenia, etnicznej. Istota — etnicz­ Przez proce­ szczególnym asymilację procesu i dia­ rozu­ już ludów, języka wie­ zazwyczaj w przeszłości wspólnoty etnojęzykowej, z a t e m rozwój etnicznej for­ t y l k o i c h części), z a ­ m i a n y jest t u proces w z a j e m n e g o oddziaływania u f o r m o w a n y c h czaj dla Konsolidacja Wiatyczów, K r y w i c z ó w , S i e w i e r i a n i ludy 2 5 sów k o n s o l i d a c j i (niekiedy i kulturalnie, plemion l u d r o s y j s k i . Ponieważ od jakiejś j e d n o l i t e j przede i asymilacyjne. się odrębnych e t n i c z n i e ludów ną, n p . wschodnio-słowiańskich lu charakterystyczne na konsolidacyjne zazwy­ kultury asymilacji oraz polega n a t y m , że poszczególne g r u p y l u d z i i j e d n o s t k i należące do jednego l u d u , s t y k a ­ jąc się z i n n y m (a szczególnie znajdując się wśród niego), w r e z u l t a c i e z n i m tracą właściwe i m c e c h y k u l t u r y , przyswajają sobie jego język i przestają uważać się z a należące do p o p r z e d n i e j W odróżnieniu od procesów k o n s o l i d a c j i (i etnicznego kontaktów kulturę drugiego ludu, wspólnoty e t n i c z n e j . podziału), obejmujących całe wspólnoty e t n i c z n e i prowadzących do z a n i k a n i a j e d n y c h i p o j a w i a n i a się i n ­ nych samego ludów, p r o c e s y istnienia do asymilacyjne uczestniczących w zupełnego wchłonięcia naturalną i przymusową. średniego kontaktu 2 3 2 4 2 5 ludów szczególnie początkowo n i e naruszają n i c h ludów, chociaż doprowadzają jednego l u d u Asymilacja op. cit, s. 258. op. cit, s. 259. К o z ł o w, op. cit., s. 259-260. oraz niekiedy i n n y . Rozróżniać należy naturalna i ich kultur К o z ł o w, Kozłów, przez ma miejsce uwarunkowana w w końcu asymilację wypadku jest rozwojem bezpo­ spo- �319 RECENZJE łeczno-ekonomicznyim danego k r a j u . A s y m i l a c j a p r z y m u s o w a wiąże się z a s y m i l a torską polityką rządu i władz l o k a l n y c h w z a k r e s i e oświaty, a także w i n n y c h d z i e ­ d z i n a c h życia. P r z y p o m o c y t a k i e j p o l i t y k i dąży się do w y k o r z e n i e n i a języka i k u l ­ tury mniejszości kim w narodowych. krajach, w wypadkach taktów których Asymilacja przymusowa narodowości połączona j e s t z asymilacją między ludnością różnych występuje n i e posiadają naturalną narodowości. przede równych dokonującą wszyst­ praw i w wielu się n a drodze Oddzielenie kon­ wpływu pierwszego etnografii radzieckiej t y p u a s y m i l a c j i od drugiego j e s t rzeczą b a r d z o trudną. ¡Mimo znacznie że w zainteresowanie problematyką etniczną o s t a t n i c h l a t a c h wzrosło, to j e d n a k n i c z n y c h n i e zostało j e s z c z e w pełni wyjaśnione. L i c z n i cesy e t n i c z n e , przydają zumiejąc temu w zagadnienie ostatniemu terminowi a u t o r z y , rozpatrując zbyt pod n i m w s z y s t k i e z m i a n y p o d s t a w o w y c h istoty procesów szerokie elementów et­ pro­ znaczenie, r o ­ wspólnoty e t n i c z ­ n e j . Często są one łączone, a n a w e t m i e s z a n e z ogólnym r o z w o j e m narodu, wzro­ stem dostatku materialnego itp. Oczywiście każda z t y c h z m i a n może mieć w p ł y w na szeregu procesy przeobrażeń etniczne, a w językowych wypadków (dotyczy to w pierwszym elementów k u l t u r y ) może być i c h częścią składową l u b s t a d i u m , w są one odrębnymi r o d z a j a m i procesów społeczno-ekonomicznych, r o w y c h c z y językowych. P o d s t a w o w y m cesów e t n i c z n y c h z dużej etnicznych, mości jest w rzędzie i p r o c e s u z m i a n s p e c y f i c z n y c h d l a określonego grupy naszym i n n y c h , które w się w ogóle zmiana społeczno-kultu­ różny sposób dotyczą głównego stopniowym 2 6 jednak k r y t e r i u m d l a w y d z i e l e n i a właściwych wypadku e t n i c z n e j , wyrażająca etnosu pro­ wspólnot w y z n a c z n i k a —• ś w i a d o ­ zastępowaniu uczucia przynależ­ ności do j e d n e j wspólnoty, u c z u c i e m przynależności do i n n e j . 2 7 W dalszej części rozdziału o m a w i a Kozłów p o d s t a w o w e czynniki oddziaływa­ jące n a p r z e b i e g procesów e t n i c z n y c h — r o z m i e s z c z e n i e i liczebność ludności, w a ­ runki we, społeczno-ekonomiczne, kulturowe, polityczno-prawne, psychologiczne. nemu rozwojowi Ostatni następnie podrozdział zaś czynniki poświęcony został języko­ historycz­ procesów e t n i c z n y c h , i c h s t a d i o m i t e m p u r o z w o j u oraz r o l i m a ł ­ żeństw m i e s z a n y c h e t n i c z n i e . Badanie granicami, współczesnych procesów jest w e t n i c z n y c h , zarówno w n a u c e r a d z i e c k i e j domeną etnografii piszą J . W. B r o m l e j , О. I. S z k a r a t a n — najważniejsze, wiedzialne KPZR W w 28 zadanie, którego aktualność została ZSRR i stanowi j a k i z a jego obecnie — a także n a j b a r d z i e j podkreślona na XXIII Zjeździe . d z i e d z i n i e etnogenezy znacznej mierze odwołuje i h i s t o r i i e t n i c z n e j poszczególnych się do p o m o c y ludów h i s t o r i i , a źródła p i s a n e etnografia są w w y p a d k u d l a etnografa, podobnie j a k d l a h i s t o r y k a , źródłami p o d s t a w o w y m i . jednakże p r o b l e m a t y k a procesów e t n i c z n y c h leży na styku dwu nauk: i socjologii. Tę strefę wspólną d l a etnografií i socjologii nazywają logią etniczną i uważają ją z a dział e t n o g r a f i i dział socjologii. S t r e f a t a p o w s t a j e wisk z jednej tym Sama etnografii autorzy strony, z d r u g i e j socjo­ zaś z a p r z y b a d a n i u w z a j e m n e g o krzyżowania się z j a ­ e t n i c z n y c h i społeczno-klasowych. etnosocjologii; Tego rodzaju badania stanowią jednocześnie można je podzielić n a d w a w z a j e m n i e Określenia tego używa Kozłów 2 7 К o z ł o w, op. cit., s. 261. 2 8 J . W. 2 6 jak odpo­ podstawę powiązane k i e - z a m i a s t terminów „lud", „wspólnota e t n i c z ­ na". i socyologii, Bromlej, О. I . Szkaratan, O sootnoszenii „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1969 n r 3, s. 16. istorii, etnografii �320 RECENZJE runki: procesy społeczne w w poszczególnych g r u p a c h cesów i różnych środowiskach etnicznych i procesy społecznych. O b a k i e r u n k i stanowią struktur. Ostatecznym celem badań pierwszego etniczne skrzyżowanie kierunku jest pro­ ukazanie drogą a n a l i z y porównawczej oddziaływania różnych środowisk e t n i c z n y c h n a p r z e ­ b i e g procesów społecznych. C e l e m k i e r u n k u drugiego jest u s t a l e n i e związku między stopniem trwałości tradycyjnych form nicznych, takich jak mieszane kultury pod względem i i n n y c h aspektów procesów e t n i c z n y m małżeństwa, et­ dwujęzycz- ność itp., a c z y n n i k a m i społecznymi. We współczesnym zurbanizowanym społeczeństwie no w k u l t u r z e m a t e r i a l n e j j a k i d u c h o w e j czyli w d z i e d z i n a c h , które etnografowie etnografii metodami, odchodzi w przejawia się p r z e d e wszystkim w podstaw narodowej stosowanych jest w badają z powodzeniem świadomości n a r o d o w e j , c h a r a k t e r z e . Dlatego badawczych etniczna zarów­ tradycyjnymi dla przeszłość. S p e c y f i k a t a u ludów pach i narodowym specyfiki specyfika (szczególnie w obrzędach i w i e r z e n i a c h ) , współczesnych narodowych stereoty­ też •— podkreślają a u t o r z y — b a d a n i e niemożliwe etnografii bez w z b o g a c e n i a t y m i , którymi już metod szeroko tych i technik posługują się socjologowie. Omówione t u zostały niektóre z a g a d n i e n i a matyką etniczną, będące w metodologiczne związane z proble­ Z w i ą z k u R a d z i e c k i m od k i l k u l a t p r z e d m i o t e m k u s j i p r z e d s t a w i c i e l i różnych n a u k społecznych, p r z e d e dys­ w s z y s t k i m zaś etnografów, historyków, filozofów i socjologów. Część t y c h zagadnień znalazła już rozwiązanie l u b j e s t b l i s k a tego, i n n e wciąż j e s z c z e w y w o ł u j ą spory. N i e t r z e b a chyba dowo­ dzić, że rozwiązanie problemów ogólnych zależy od materiałów, j a k i c h dostarczają badania k o n k r e t n y c h procesów e t n i c z n y c h zarówno w Z S R R , j a k i poza jego gra­ nicami. Wydany bieżnoj tom artykułów pt.: Etniczeskije niedawno Jewropy ' stanowić 2 może egzemplifikację procesów e t n i c z n y c h . T o m o t w i e r a artykuł W. processy omawianej I . Kozłowa w stranách wcześniej zaru- typologii o zmianach struktury językowej i narodowościowej B e l g i i od I I połowy X I X w i e k u do czasów o b e c n y c h . Podobnymi zagadnieniami Stosunkom językowym w s t o s u n k u do S z w a j c a r i i rozwoju Pokrow- tu proces nie jedną ze s t r o n innego n a terenie Francji, szczególnie się N. M. L i s t o w a . historii zamieszkałych południowej zajmuje i z a n i k u języka i k u l t u r y p r o w a n s a l s k i e j , poświęcony został artykuł L . W. skiej. Przedstawiony w zaś a s y m i l a c j i ludności p r o w a n s a l s k i e j procesu — Francji — cuskiego. O e t n i c z n e j h i s t o r i i Friulów jest k o n s o l i d a c j i różnojęzycznych kształtowania się jednolitego ( I V - X X w.), n i e w i e l k i e g o jednocześ­ grup ludności narodu ludu fran» żyjącego włoskiej p r o w i n c j i U d i n e , pisze N. A . K r a s n o w s k a . C e l t y c k i m i l u d a m i W y s p t y j s k i c h , przede d o w a . Krótki w s z y s t k i m zaś S z k o t a m i i W a l i j c z y k a m i artykuł narodowościowych w N. N. M o r o z o w e j Szwecji. Ciekawą poświęcony ilustracją zajmuje został procesu się I . N. położeniu we Bry­ Groz- mniejszości konsolidacji etnicznej j e s t artykuł G . I . A n o c h i n a o ludności W y s p O w c z y c h (Fároer). Z b r a k u m i e j s c a n i e w y m i e n i a m t u (poza t y m i , które zostały w s p o m n i a n e początku) p r a c zawierających w y n i k i badań na n a d p r o c e s a m i e t n i c z n y m i zachodzą­ c y m i w Z S R R . Obszerną, liczącą k i l k a s e t p o z y c j i , bibliografię p r a c o t e j t e m a t y c e z a w i e r a omówiona wyżej książka W. I . K o z ł o w a . 30 29 Etniczeskije processy w stranách zarubieżnoj j a , I . N. G r o z d o w a , M . J . S a l m a n o w i c z , M o s k w a 1970. 80 Kozłów, Dinamika czislennosti..., s. 375-403. Jewropy, (red.) O. A . G a n c k a - �LECH MRÓZ PRÓBA K L A S Y F I K A C J I G R U P CYGAŃSKICH Zróżnicowanie C y g a n ó w oraz r e l a c j e w z a j e m n e poszczególnych g r u p n i e j e ­ d n o k r o t n i e już były p r z e d m i o t e m zainteresowań różnych cyganologów. W j e d n y c h p r a c a c h p r o b l e m t e n p r z e d s t a w i a n y j e s t w sposób tyleż p r o s t y co i d o w o l n y , w i n n y c h po p r o s t u p r z e m i l c z a n y . Są i próby p r z e d s t a w i e n i a tego z a g a d n i e n i a zgodnie z rzeczywistością, żadna jednakże n i e w y c z e r p u j e go. W p r e z e n t o w a n y c h poniżej p r a c a c h p r o b l e m t e n j e s t — pośród i n n y c h zagadnień — p o r u s z a n y dosyć obszernie, dlatego p o z w a l a m sobie zwrócić n a niego u w a g ę szczególną. N i e d a w n o w y d a w n i c t w o B . A r t h a u d w y d a ł o bogato ilustrowaną książkę J e a n P a u l Cléberta Les Tziganes, poświęconą C y g a n o m К A u t o r o m a w i a n e j p r a c y n i e jest c y g a n o l o g i e m , to jego p i e r w s z a i c h y b a j e d y n a p u b l i k a c j a o C y g a n a c h ; p r z e d ­ t e m w t y m s a m y m w y d a w n i c t w i e ukazał się a l b u m tego a u t o r a poświęcony P a r y ­ żowi. T r z e b a j e d n a k przyznać, że zasób wiadomości, którymi autor operuje, j e s t duży, a sposób p i s a n i a dosyć l e k k i . A l e z a c z n i j m y o d p r e z e n t a c j i zawartości. Clébert poruszył b a r d z o s z e r o k i w a ­ c h l a r z zagadnień, poczynając od l e g e n d i hipotez związanych z p o c h o d z e n i e m C y ­ ganów, p o p r z e z historię — p i e r w s z e w z m i a n k i i d o k u m e n t y o i c h pobycie, dane o w ę d r ó w k a c h i r o z p r z e s t r z e n i e n i u się — n a d a w a n y c h i m n a z w a c h , prześladowa­ n i a c h , z j a k i m i s p o t y k a l i się, i następnie n o w s z e j i c h h i s t o r i i , aż po w i e k X X . D a l e j , a u t o r poświęca dużo u w a g i p r o f e s j o m cygańskim, a głównie t a k i m z a w o ­ dom, j a k k o w a l s t w o i p r a c e związane z m e t a l e m , h a n d e l końmi, t r e s u r a z w i e ­ rząt, m u z y k a i t a n i e c oraz wróżbiarstwo. W następnej części p o r u s z a t a k i e z a g a ­ d n i e n i a , j a k : o r g a n i z a c j a p l e m i e n n a , cygańskie p r a w a , w i e r z e n i a , demonologia, w i e ­ d z a m e d y c z n a i t d . P o t e m p r z e c h o d z i do t z w . życia codziennego, o m a w i a s p r a w y o b y c z a j o w e , miłości, zaręczyn i ślubu u Cyganów, następnie odzież, m i e s z k a n i a , pożywienie. O s o b n y rozdział poświęcony j e s t cygańskiemu językowi, p i s m u i s p o ­ s o b o m p r z e k a z y w a n i a wiadomości. Książka kończy się omówieniem s y t u a c j i w s p ó ł ­ c z e s n e j C y g a n ó w n a świecie, a głównie w e F r a n c j i . W s u m i e a u t o r starał się dać w miarę pełne k o m p e n d i u m w i e d z y o C y g a n a c h . N i e p o r o z u m i e n i e m jednakże j e s t rozdział poświęcony podziałowi g r u p cygań­ s k i c h . J e s t sprawą dosyć jasną, że p e w n a k l a s y f i k a c j a , p o s e g r e g o w a n i e i t d . ułat­ wiają orientację, jeśli j e d n a k owo s z u f l a d k o w a n i e j e s t p r z e p r o w a d z o n e w sposób dosyć d o w o l n y i bez d o s t a t e c z n y c h materiałów, może z tego wyjść rozdział t a k i j a k u Cléberta. S p r a w a k l a s y f i k a c j i i podziału g r u p u C y g a n ó w j e s t z a g a d n i e n i e m wyjątkowo s k o m p l i k o w a n y m . T r z e b a zdać sobie sprawę z i c h początków i h i p o t e ­ t y c z n e j genezy, z h i s t o r i i , dróg, j a k i m i w ę d r o w a l i p r z e z Azję, Europę i i n n e k o n ­ t y n e n t y , m i e j s c postoju, p r o f e s j i , r e l i g i i . T o w s z y s t k o b o w i e m w y w a r ł o w p ł y w n a podziały i w z a j e m n e powiązania oraz r e l a c j e między poszczególnymi g r u p a m i C y - 1 J . P. C l é b e r t , Les Tziganes, 21 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X V I / 1 P a r i s 1966. �RECENZJE 322 ganów. W klasyfikacji Cléberta ta sprawa wygląda dosyć prosto. Dzieli on — r a c z e j można c h y b a właśnie t a k powiedzieć, że Clébert d z i e l i C y g a n ó w — n a t r z y to Cyganie z H i s z p a n i i , P o r t u g a l i i , płd.-zach. F r a n c j i i Płn. A f r y k i , którzy do E u r o p y zasadnicze odłamy: Kalderasz, przybyli idąc z A z j i M n i e j s z e j Gitanowie i Manusz. p r z e z Płn. Afrykę. M a n u s z o w i e Gitanowie — to C y g a n i e , którzy już d a w n o p r z y b y l i do E u r o p y ; dzielą się n a f r a n c u s k i c h , n i e m i e c k i c h i włoskich. Najbardziej z a g a d k o w y jest podział Kalderaszów — wśród n i c h są g r u p y : L o w a r i , B o j a s z , Luri, Czurari autor i Turko-Amerykanie. Zwłaszcza ta ostatnia nazwa jest niejasna, t w i e r d z i , że c h o d z i t u o Cyganów, którzy z T u r c j i w y e m i g r o w a l i do A m e r y k i , a d o ­ piero bez potem przybyli do Europy. Tak w ogólnym zarysie, wdawania się w szczegóły, w y g l ą d a p r o p o n o w a n a p r z e z Cléberta k l a s y f i k a c j a . Zastanówmy się t e r a z , w j a k i m s t o p n i u j e s t o n a do przyjęcia, a j a k dalece s t a ­ nowi swobodną igraszkę pseudonaukową. W literaturze naukowej k a c j i g r u p cygańskich n i e znalazła należytego r o z p r a c o w a n i a , sprawa klasyfi­ jest to p r o b l e m trak­ t o w a n y r a c z e j niechętnie. P i s z e o k l a s y f i k a c j i R u m u n , C . J . P o p p S e r b o i a n u , w J u ­ gosławii R. Uhlik, przebywające na w wielu danym publikacjach terenie, autorzy a l e próby wymieniają całościowej rzadkości. N i e j e s t to wszakże — j a k myślę — w y n i k b r a k u resowań c z y wiadomości, ale świadomość grupy cygańskie systematyki należą odpowiednich złożoności tego p r o b l e m u do zainte­ i wątpliwości wyników. Nie jest wiadomo, czy Cyganie wyszedłszy z I n d i i s t a n o w i l i jedną grupę, k a , czy też zbieraninę uciekinierów i banitów z różnych k l a s i g r u p i plemiennych. W drodze t e n obraz uległ d a l s z e m u z a g m a t w a n i u . kil­ społecznych Część pozostała n a t e r e n i e A z j i , i n n i u d a l i się do A f r y k i Płn., większość j e d n a k Cyganów powędro­ w a ł a w k i e r u n k u E u r o p y . K r a j e m , z którym n a długi czas sprzęgnięte zostały l o s y sporej ilości Cyganów, była R u m u n i a . wolnie, i n n i przemocą zostali Wielu z n i c h zatrzymało zamienieni w j a k n a r y n k a c h amerykańskich M u r z y n a m i , niewolników, osadzano w wioskach w a ć określone p r a c e , najczęściej rzemieślnicze. D o p i e r o w siątkach l a t n i e w o l i , w uwolniono opuściła t e n k r a j , wyruszając struktury organizacyjnej do R o s j i , P o l s k i , E u r o p y itd. T e n a z w y Ameryki. i powstanie Koritari — którzy trudniący zajmowali nad religią i j e j f o r m a m i starej o sposób życia i r o d z a j upra­ (od caldera wyrobów złota w górskich do i n n y c h k r a j ó w Nie wdając czy innej formie wywarła — drewnianych, potokach Europy i do się t u w. rozważania u Cyganów, można stwierdzić, że w tej c h w i l i w takiej Ten zupełne, załamanie się wypłukiwaniem świadomość cygańskich grup. Stąd dochodzi dzie­ też duża i c h część z a c h . i obu A m e r y k . się produkcją dokonała r e l i g i a . wykony­ po w i e l u C y g a n ó w rzymskokatolików, prawosławnych, m a h o m e t a n , Każda z t y c h r e l i g i i w i opartej i n o w e podziały zostały z a n i e s i o n e D a l s z y c h podziałów pie m a m y nowej, dobro­ nimi tak, każąc Stąd t a k i e n a z w y g r u p cygańskich j a k : K a l d e r a s z e kociołek), W r e t e n a r i , Aurari, Rudari, 1856 г., R u m u n i i Cyganów. W t e d y długi p o b y t w R u m u n i i spowodował zupełne, l u b p r a w i e wianego zawodu. się t u t a j handlowano swój Euro­ protestantów. w p ł y w n a kulturę do s y t u a c j i t a k i c h , że grupy, wyszły ze wspólnego p n i a i noszą jedną nazwę, ale których d r o g i p r z e d które dziesiąt­ k a m i l a t rozeszły się, prowadząc j e d n y c h np. do A n g l i i , F r a n c j i , a i n n y c h do Bośni c z y G r e c j i , d z i s i a j poza nazwą n i e w i e l e t y l k o c e c h posiadają wspólnych; różni i c h rodzaj pod życia i poziom wpływem odmiany — kultury, otoczenia. W różne, osiedlone sługiwały się d i a l e k t a m i wspólnym przebywaniu dzieli w y z n a w a n a wioskach na jednym terenie i różnymi zajmowały nastąpiła religia Serbii i Vojvodiny unifikacja i zmiany, jakie zaszły można napotkać — dla g r u p y , które kiedyś i n n y m i po­ się p r o f e s j a m i . języka i kultury, Dzisiaj a po często długim jedynie �323 RECENZJE nazwy pozwalają nazwy stare, odnoszące się do d a w n y c h zorientować zdeterminowane wali — uprawianą Kalderasz się w zaszłych p r o c e s a c h . profesją (lub K a l d e r a r i ) , czy krajem, Serbiake, i grupami w więc u Cyganów c z y Romaniszels; którym Grekuja, (od wurden p r o w a d z o n e g o życia, j a k np. W u r d e n a r i między t y m i n a z w a m i Mamy czasów, j a k Sinti inne długi inne czas związane przeby­ z rodzajem — wóz). A l e j a k i e są relacje j e noszącymi, j a k i e powiązania, zgłębić j e s t n i e ­ m a l niemożliwością. P o d e j m o w a n e do tej p o r y próby s y s t e m a t y k i n i e zwracały z reguły u w a g i n a C y g a n ó w osiadłych i t y c h , którzy znaleźli się n a krańcach cygańskiej e k u m e n y na Cejlonie, drownymi w Azji Centralnej, Afryce i półosiadłymi g r u p a m i cież, jeśli o w a próba ności, p o w i n n a utrudniają się z Europy i z mniejszej s y s t e m a t y k i m a spełniać w y m o g i i owe sprawę, Płd., zajmując marginesowe są narodem grupy właściwie części A m e r y k i . A naukowości uwzględniać. P r z y niespokojnym, często tylko i prze­ uniwersal­ t y m Cyganie zmieniają — wę­ kraj, w sami którym mieszkają. P o d w p ł y w e m różnych s y t u a c j i p o l i t y c z n y c h , e k o n o m i c z n y c h , pod w p ł y ­ wem akcji administracyjnych i misyjnych ganów. W S t a n a c h Z j e d n o c z o n y c h panie" — rodzaj zawodowych zachodzą dalsze zmiany w życiu C y ­ w niektórych m i a s t e c z k a c h powstają t z w . „ k u m ­ zrzeszeń Cyganów z różnych grup, mieszkających n a t y m t e r e n i e . C e l e m t y c h zrzeszeń jest o c h r o n a interesów członków, t r o s k a o z a ­ pewnienie pracy, regulowanie szego w y m i e s z a n i a py — P e r o u s k e zysków. Tego rodzaju sytuacja różnych grup. N a t e r e n i e A m e r y k i prowadzi Płd. tworzą R o m a , C h i l e a n R o m a ; starsze pokolenie do dal­ się n o w e gru­ pamięta j e s z c z e niejedno­ k r o t n i e c z a s y p r z y b y c i a z E u r o p y , k i e d y i n a c z e j się n a z y w a l i , ale długi o k r e s bywania w t y c h k r a j a c h , dojście do głosu p o k o l e n i a chowanego, wpływy miejscowej trudne, nych ukazują, jeśli n i e b e z n a d z i e j n e , o b r a z przedstawiają są próby zależności poszczególnych kszego częściowe w z o r ó w życia, n a z w i t d . Z a r y s o w a n e jak skomplikowany usystematyzowania grup. W y d a j e s e n s u dążyć do prób tego r o d z a j u , się, że w k u l t u r y , gdzie mówi odejście tu w skrócie dziś C y g a n i e Cyganów i i jak wzajem­ tej c h w i l i , n i e m a w i ę ­ gdyż s z a n s e p o w o d z e n i a jeśli w ogóle istnieją. W rozdziałach, w których Clébert p o r u s z a cygańskiej prze­ już urodzonego i w y ­ k u l t u r y i języka spowodowały od t r a d y c j i i przejęcie n o w y c h zagadnienia tutaj są minimalne, inne o zwyczajach, historii, prezentuje zagadnienia często ciekawe f a k t y , l e c z jego próba k l a s y f i k a c j i n i e należy do najszczęśliwszych pomysłów. marginesie można j e s z c z e dodać, że n i e jest p r a w d ą to, co p i s z e Clébert — Na odwo­ łując się już do przykładu szczegółowego — j a k o b y L o w a r i s t a n o w i l i jedną z g r u p C y g a n ó w K a l d e r a s z . O b i e te g r u p y opuściły około połowy X I X w. Rumunię i r o ­ zeszły się po różnych k r a j a c h E u r o p y , są i u n a s i — a także, co można stwierdzić bezpośrednio n a g r u n c i e zupełnie odrębne g r u p y W omawianej pismu — stanowi pracy, książce j e s z c z e j e d e n z rozdziałów — poświęcony zagadkę. Clébert s t w i e r d z a , wydanej podaje n a w e t literatura, stanowią w 1908 г., której dalej autor n i e j e d e n , a t r z y alfabety cygańskiemu co jest zgodne z prawdą, że przechodzi podaje alfabet zajmowało się C y g a n a m i i sami j a k np. p i s a r z cygańskiego p o c h o d z e n i a nie potwierdził tego r e w e l a c y j n e g o dość dużo m i e j s c a owej pracy, cygański. pew­ Właściwie — dziecięcy, dorosłych C y g a n ó w i alfabet Cyganie zaczęli opisywać swoją bada­ kulturę mieszkający w Paryżu M a t e o M a x i m o f f odkrycia. zbyt Cyga­ do omówienia t a j e m n y . S z k o d a jednakże, że n i k t a n i wcześniej, a n i potem, m i m o iż w i e l u czy dwie plemienne. nie n i e s t w o r z y l i własnego p i s m a , jednakże nej co p o t w i e r d z a polskim — dużo Clébert poświęca chyba w swojej — — książce j a k n a ciekawostkę w ą t p l i w e j �324 RECENZJE wartości; z a m i e s z c z a w y k a z y znaków o w y c h alfabetów, a b r a k k o m e n t a r z a ze s t r o ­ n y a u t o r a może w p r o w a d z i ć c z y t e l n i k a w błąd. W s u m i e Les Tziganes są książką dosyć interesującą m i m o w y m i e n i o n y c h b ł ę ­ dów, bogatą w f a k t y i c i e k a w e fotografie, l i c z n y m kręgu czytelników w y d a w n i c t w To samo zagadnienie propagującą wiedzę o C y g a n a c h w dosyć Arthaud. k l a s y f i k a c j i grup L . de H e u s c h w p r a c y A la découverte cygańskich, s z e r z e j des Tsiganes . niż i n n e , omawia Następna z p r e z e n t o w a n y c h 2 t u t a j p u b l i k a c j i c y g a n o l o g i c z n y c h , różni się od p r a c y Cléberta z a k r e s e m t e m a t y c z ­ n y m , podejściem do p r o b l e m a t y k i i s p o s o b e m Dnia 15 c z e r w c a 1961 r. wzięli udział: f i l m o w i e c rozpoczęła wnioskowania. się rekonesansowa H e n r i Storck, malarz J a n Yoors wyprawa, i autor w której książki — L u c de H e u s c h . W y p r a w a o d b y w a ł a się pod a u s p i c j a m i I n s t y t u t u S o c j o l o g i i Uniwersy­ t e t u B r u k s e l s k i e g o , a z a d a n i e m było z e b r a n i e wiadomości o życiu C y g a n ó w nych etnograficznych. W czasie t r w a n i a w y p r a w y , i da­ od 15 c z e r w c a do 4 październi­ k a , j e j u c z e s t n i c y p r z e b y l i trasę liczącą około 10 t y s . k m i wiodącą z Paryża p r z e z Niemcy, Austrię, Jugosławię, Grecję, aż po europejską część Turcji, a dalej do Bułgarii, R u m u n i i , W ę g i e r i z p o w r o t e m . T y m , który miał być pośrednikiem między C y g a n a m i i u c z e s t n i k a m i w y p r a w y , był J a n Y o o r s , on j e d y n y miał „klucze" do o b o z o w i s k cygańskich, spędził bowiem część s w e g o życia wśród Cyganów, znał i c h język i z w y c z a j e ; p r z e z Cyganów był „wujkiem Wanią". Yoors dzieciństwo spędził w zwany B e l g i i i H i s z p a n i i , mając 12 lat u c i e k a do C y g a n ó w i z a c z y n a w ę d r o w a ć w r a z z n i m i . P o p e w n y m o k r e s i e próby przywódca j e d n e j z g r u p L o w a r i , P u l i k o , adoptuje dosyć długo. D o p i e r o co p e w i e n czas — go. Y o o r s wędruje z C y g a n a m i po l a t a c h powrócił do rodziców i zabrał się do studiów, ale nigdy n i e pozostając wracał do swojego p r z y b r a n e g o wśród „cywilizowanych" o j c a P u l i k o . B e l g i j s k i etnolog zbyt długo F . Olbrechts w i ł Y o o r s a , a b y zajął się s t u d i a m i c y g a n o l o g i c z n y m i , zaraził go zamiłowaniem etnografii . W 3 ruchu oporu. c z a s i e w o j n y , mieszkając w Po wojnie osiedlił się w Książka pewne do H i s z p a n i i , Y o o r s wciągnął Cyganów do Nowym Jorku, u t r z y m u j e n a d a l . T e n właśnie człowiek o b a r w n y m przewodnikiem — namó­ ale k o n t a k t z życiu i cygańskiej Cyganami duszy był wyprawy. de H e u s c h a ogólne p r o b l e m y , składa się z dwóch przedstawia części. W pierwszej w n i o s k i , j a k i e nasunęły autor porusza się m u w wyniku w y p r a w y , a także poświęca n i e c o m i e j s c a p o l e m i c e z i n n y m i c y g a n o l o g a m i . Zwłasz­ c z a ostro k r y t y k o w a n y j e s t F r a n s de V i l l e , b e l g i j s k i h i s t o r y k zajmujący się t a k ­ że wnioski, Cyganami . 4 De Heusch atakuje zasady klasyfikowania j a k i e de V i l l e p r z e d s t a w i a c z y t e l n i k o m s w o j e j więcej uwagi gadnienie s c h e m a t o w i , według klasyfikacji Cyganów jakiego poruszane C y g a n ó w i i c h początkowej i p r a c y . N i e m a s e n s u poświęcać t u Cyganów było w t a r z a n i a t y c h s a m y c h argumentów. Zaskakujące t e m a t genezy Cyganów sklasyfikował powyżej, de V i l l e . Z a ­ oszczędźmy więc po­ są także w y w o d y de V i l l e ' a n a h i s t o r i i . I c h w ę d r ó w k i wiąże on z w ę ­ drówkami indo-aryjczyków, cofa więc o w i e l e s t u l e c i , a n a w e t o tysiąclecia, w p o ­ równaniu do o b i e g o w y c h jest b a r d z o i przyjętych poglądów. W n i e l i c z n y m i i dowolnie wcale nie prowadzi dodatku argumentacja poparta d o b r a n y m i przykładami, zaś i c h i n t e r p r e t a c j a do wniosków, które de V i l l e c h c e zasugerować. P o d o b n i e z a - L . de H e u s c h , A la découverte des Tsiganes. E d i t i o n s de 1'Institut de Sociologie de l'Université L i b r e de B r u x e l l e s , 1966. W 1967 r. została w y d a n a książka J a n a Y o o r s a , w której opisuje on s w o j e cygańskie życie ( T h e G y p s i e s , L o n d o n 1967). F . d e V i l l e , Tziganes, B r u x e l l e s 1956. 2 8 4 �RECENZJE 325 skakujące opinie w y r a ż a de V i l l e i w i n n y c h m i e j s c a c h , n p . mówiąc o wróżeniu s t w i e r d z a , iż „Cyganki mają d a r w i d z e n i a przyszłości". M i m o więc, iż a u t o r p o ­ daje c i e k a w e materiały dotyczące h i s t o r i i i etnografii C y g a n ó w b e l g i j s k i c h , p r z y ­ toczone wyżej jego s t w i e r d z e n i a pracę właściwie dyskwalifikują. A l e wracając do p r a c y A la découverte des Tsiganes, L . de H e u s c h także część p r a c y poświęca omówieniu głównych podziałów grup cygańskich n a świecie; w s z y s t k i e cygańskie g r u p y należą w e d ł u g niego do j e d n e j z pięciu p o d s t a w o w y c h k l a s : L o w a r a , C z u r a r a , K a l d e r a s z , M a c z w a j a , M a n u s z (Simti). Można t u d y s k u t o ­ w a ć z n i m i przedstawioną hierarchią grup, ale wziąwszy p o d uwagę, że jego s c h e ­ m a t j e s t w y n i k i e m długiej w ę d r ó w k i i w i e l u rozmów z C y g a n a m i oraz, że j e s t to t y l k o najogólniejszy podział, n i e pretendujący do próby w y c z e r p a n i a z a g a d n i e n i a , można c h y b a przyjąć go z a dosyć p o p r a w n y . D a l e j autor o m a w i a w y m i e n i o n e p r z e z siebie a n a p o t k a n e g r u p k i C y g a n ó w i kończy tę część p r a c y p e w n y m i p r o w i z o r y c z ­ n y m i k o n k l u z j a m i . D e H e u s c h dochodzi do w n i o s k u , że żebractwo, wróżbiarstwo, m a g i a i r e l i g i a C y g a n ó w i i c h pseudotajemniczość służą z a c h o w a n i u integralnościich k u l t u r y , niedostępności. O w a niedostępność, która otacza cygańską kulturę, j e s t związana z i c h naturą; autor m a t u n a myśli Cyganów, którzy n i e z a t r a c i l i s w e j t r a d y c j i , odrębności i którzy n a d a l prowadzą k o c z o w n i c z y t r y b życia — jeśliby t y l k o z a a k c e p t o w a l i d i a l o g z i n n y m i k u l t u r a m i , t y m s a m y m i i c h własna k u l ­ t u r a stałaby się dostępna d l a i n n y c h , cygański język i o b y c z a j e zaczęłyby się z b l i ­ żać do języków i obyczajów gadjów (obcych, nie-Cyganów). T e p r o c e s y oczywiście i t a k przebiegają, ale a u t o r o w i c h o d z i tutaj o p e w n e n a s t a w i e n i e społeczności c y ­ gańskiej i panujące t e n d e n c j e . T u t k w i w e d ł u g a u t o r a cały d r a m a t . D e H e u s c h spotykał n a t r a s i e Cyganów, którzy dialog t a k i nawiązali, decydując się n a o s i e ­ dlenie. Żyją w s t r a s z l i w e j nędzy, odcięci od źródeł u t r z y m a n i a , j a k i e dawało życie n o m a d n e , i z o l o w a n i w r o d z a j a c h pół-gett, a r a s i z m gadjów — rozciągający się i n a Cyganów — i c h dolę j e s z c z e pogarsza. A u t o r p r o p o n u j e przedyskutowa­ n i e f o r m współpracy z C y g a n a m i i f o r m działalności a d m i n i s t r a c y j n e j , gdyż a n i państwowo p o d e j m o w a n e próby, a n i działalność m i s j o n a r z y n i e są p o z b a w i o n e dużych błędów. T r z e b a nauczyć się rozmawiać z t y m i , którzy są s y m b o l e m p r o ­ t e s t u p r z e c i w „zakorzenieniu się" i sposobowi życia, j a k i m y u p r a w i a m y , którzy rządzą się s u w e r e n n i e , odrzucając cały b a l a s t nowoczesnego b i u r o k r a t y z m u , c z a ­ s e m n a w e t w r a z z umiejętnością c z y t a n i a i p i s a n i a . Drugą część p r e z e n t o w a n e j książki s t a n o w i d z i e n n i k podróży a u t o r a , p r o w a ­ dzony podczas całej p e r e g r y n a c j i — od Paryża do Istambułu. W n i m podaje n a bieżąco n o t o w a n e spostrzeżenia i u w a g i dotyczące n a p o t y k a n y c h grup, i c h l i c z e b ­ ności, m i e j s c występowania, sposobu życia, m i e s z k a n i a i ogólnej s y t u a c j i e k o n o ­ m i c z n e j . Książka jest i l u s t r o w a n a zdjęciami w y k o n a n y m i p r z e z a u t o r a w t r a k c i e wędrówki. �GORDON К. L E W I S , The Growth of the Modern West Indies, L o n d o n 1968, M a c G i b b o n a n d K e e , ss. 506 W c z a s a c h , gdy w l a s a c h W i r g i n i i p i e r w s i koloniści a n g i e l s c y w z n o s i l i p a l i s a ­ d y o b r o n n e j osady J a m e s t o w n , a do wybrzeży późniejszego M a s s a c h u s e t t s d o b i ­ jały s t a t k i „Ojców Pielgrzymów", n a południu, w b a s e n i e M o r z a Karaibskiego, kwitły bogate m i a s t a p o r t o w e i rozwijała się s w o i s t a c y w i l i z a c j a k o l o n i a l n a i b e ryjsko-indiańska. K i e d y p l a n t a t o r z y południowi Stanów Z j e d n o c z o n y c h w k r a c z a ­ l i dopiero n a osobliwą drogę opartej n a n i e w o l n i c t w i e g o s p o d a r k i , n a A n t y l a c h t r z c i n a c u k r o w a była c z y n n i k i e m decydującym od dziesiątków l a t , narzucającym w sposób z d e c y d o w a n y t a m t e j s z y m społecznościom w y s p i a r s k i m s w o i s t y m o d e l społeczny, gospodarczy, r a s o w y i e t n i c z n y . P o t e m , k i e d y w p i e r w s z y c h d e k a d a c h X I X w i e k u ustrój n i e w o l n i c z y n a A n t y l a c h załamuje się w r a z zresztą z k o n i u n k ­ turą n a c u k i e r t r z c i n o w y , s k u t k i jego są n a d a l o d c z u w a l n e . A n a w e t i dziś, w z m i e ­ n i o n e j s y t u a c j i światowej, spuścizna k o l o n i a l n o - n i e w o l n i c z a w b a s e n i e M o r z a K a ­ r a i b s k i e g o ciąży n a d r o z w o j e m jego społeczeństw. J a k się potoczą l o s y mieszkań­ ców archipelagów k a r a i b s k i c h ? C z y u d a i m się zachować w a r u n k i do kształtowania własnej, niepodległej osobowości w c h w i l i , gdy t r a d y c y j n y k o l o n i a l i z m ustępuje m i e j s c a n o w o c z e s n e m u i m p e r i a l i z m o w i , d y k t o w a n e m u p r z e z strategię globalną? J a k i obierze sobie kształt k u l t u r o w y m i e s z a n k a r a s , języków i t r a d y c j i , którą — prócz środowiska geograficznego — właściwie n i c ze sobą n i e łączyło? Oto p y t a n i a , j a k i e z a d a j e sobie G o r d o n K . L e w i s , z p o c h o d z e n i a W a l i j c z y k , a u t o r obszernego s t u d i u m , poruszającego p r o b l e m kształtowania się n o w y c h s p o ­ łeczeństw a n t y l s k i c h . L e w i s , który studiował w O x f o r d z i e i H a r v a r d z i e historię i n a u k i p o l i t y c z n e , od r o k u 1948 w y k ł a d a ł n a u n i w e r s y t e t a c h północnoamerykań­ s k i c h , b y następnie, po s e r i i podróży, zamieszkać w r o k u 1955 n a A n t y l a c h . N a u n i ­ w e r s y t e c i e w P u e r t o R i c o w y k ł a d a ł n a u k i p o l i t y c z n e . W o m a w i a n e j t u książce ograniczył się w z a s a d z i e do p r z e d s t a w i e n i a s p r a w t a k z w a n y c h B r y t y j s k i c h I n d i i Z a c h o d n i c h , a więc n i e t y l k o mówiących — p r z y n a j m n i e j o f i c j a l n i e — po a n g i e l ­ s k u Antylów, z których do n i e d a w n a część pozostawała pod zwierzchnością L o n ­ d y n u lub pozostaje n a d a l , ale również i archipelagów B a h a m ó w i B e r m u d ó w o r a z e n k l a w lądu stałego, G u j a n y b r y t y j s k i e j i b r y t y j s k i e g o H o n d u r a s u . Z a p e w n e o g r a ­ n i c z a to z n a c z n i e problematykę, pozostawiając n a u b o c z u t a k ważne w y s p y j a k K u b a c z y stanowiącą niezwykłe z j a w i s k o d l a s a m e j siebie Hispaniolę, n i e mówiąc już o P u e r t o R i c o , lecz t r u d n o się L e w i s o w i dziwić: t e m a t i t a k jest n i e z w y k l e o b ­ s z e r n y i różnorodny. C z a s o w o autor — poza s z e r e g i e m n i e o d z o w n y c h d y g r e s j i w s t e c z — o g r a n i c z a się do o s t a t n i c h 40 lat. Wyjaśnia równocześnie, iż w z a s a d z i e większość p r a c h i s t o ­ r y c z n y c h , poświęconych B r y t y j s k i m I n d i o m Z a c h o d n i m , kończy się n a r o k u 1900, a p u b l i k a c j e socjologiczne dotyczą wyłącznie j e d n e j w y s e p k i l u b j e d n e g o z a l e d w i e a r c h i p e l a g u . Książka L e w i s a , a c z k o l w i e k budząca p e w n e wątpliwości w s k u t e k r a ­ czej s k r a j n e g o sposobu naświetlania poszczególnych wydarzeń i s y t u a c j i , o t w i e r a p r z e d n a m i świat n i e m a l zupełnie w p o l s k i e j l i t e r a t u r z e etnograficznej n i e z n a n y . �327 RECENZJE Już więc z tego choćby też odmówić racji powodu autorowi, politykę b r y t y j s k i c h warto zwrócić gdy piętnuje urzędników uwagę trwającą kolonialnych n a tę pracę. przez na Antylach i w których L e w i s modelu kultury uczony d o w o d z i konieczności narodowej. jakoś n i e z a w s z e archipelagi tropikalne Jednak wydaje dostrzega leżą w stworzenia newralgicznym cofane posiadłości w basenie wyjątkiem. Z n a c z n i e j e d n a k jest wiania nieprecyzyjny, problemów, Morza Karaibskiego wcale pozbawiony przeładowany nieraz siątki powieści i opowiadań k a l i b r u , których L e w i s zawsze pisarzy wspomina szczegółami syntetycznych kreolskich, tylko w religijnych, sposób podsumowań klik i wniosków. przewertował ogół ponoć pośledniejszego tej c z y i n n e j politycznych, oligarchicznych i koterii, tezy. ugrupo­ rozmaitych trybunów l u d u i p o p u l a r n y c h czasie jednego, karnawałowego jednak uwagi Lewiso­ przedsta­ układaczy porywających tłumy Jamajczyków, Trynidadczyków c z y mieszkańców badosu w jest na celu zilustrowania gąszczu s t r o n n i c t w przywódców p o l i t y c z n y c h , j e d n o d n i o w y c h calypso, Daw­ n a poszczególnych w y s p a c h , przeczytał d z i e ­ także łatwo się połapać w związkowych, b r a c t w po­ n i e są t u jakimś większym z a r z u t e m , j a k i można b y postawić chaotyczny, r o c z n i k i l o k a l n y c h gazet, w y d a w a n y c h wań i że — globu —• drobne, ubogie i z a ­ Książkę niewątpliwie łatwiej byłoby czytać każdemu, kto u p r z e d n i o Nie ideom ludnością społeczności żyją w c i e n i u potężniejszych z n a c z n i e od n i c h sąsiadów. ne brytyjskie wi, postępowym świata pra­ własnego gęsto różnorodną punkcie d o b n i e j a k to się dzieje w i n n y c h r e g i o n a c h naszego Łaciń­ są t e p a r t i e wyspiarzy się, że hołdujący f a k t , iż z a l u d n i o n e nader przez obskurancką Ameryce s k i e j , a także niewątpliwie s z l a c h e t n y m i i n t e n c j a m i p o d y k t o w a n e cy, w Niepodobna pokolenia bardzo interesująca n a społeczeństwa sezonu. Z t y m w s z y s t k i m p r a c a nie tyle wyspiarskie, dzięki trawione szczegółom, i l e dzięki niemal Bar­ Lewisa zwróceniu do o s t a t n i c h l a t niechęcią rasową, nienawiścią etniczną, frustracją a m b i c j i i świadome f a k t u , iż n i e posiadają h i s t o r i i , budzącej s z a c u n e k sąsiadów. Autor zaczyna powstanie morze od nakreślenia społeczeństw obie części amerykańskiego całością. M o c a r s t w a tła geograficzno-historycznego, zachodnioindyjskich. kolonialne Ów łańcuch k o n t y n e n t u , nigdy zawsze wysp, warunkującego łączący poprzez n i e był jakąkolwiek spoistą starały się izolować od w z a j e m n y c h kon­ taktów poszczególne w y s e p k i , które łączono węzłami g o s p o d a r c z o - p o l i t y c z n y m i bez­ pośrednio t y l k o z metropolią. W y s p i a r z sprawę spotykał ruszał w swoich poszukiwaniu tach z mieszkańcami kszą skalę nialny mowy. sąsiadów wzajemna Barbadyjeżyków, drobnych urzędowej należących się b i e r z e antylski mikronacjonalizm, mialstwo a n t y l s k i c h dopiero n a u l i c a c h L o n d y n u , pracy, w m i s j i kolonii Stąd z T r y n i d a d u , T o b a g o c z y J a m a j k i n a dobrą do innego wyhodowany izolacjonizm arogancki wysepek lub na stypendium. egoizm świętujących mocarstwa od w i e k ó w z okazji system groteskowe Trynidadczyków, niegdyś dokąd kontak­ n i e było n a w i ę ­ przez Jamajczyków, O zajadła kolo­ zarozu­ nienawiść katastrofy, jaka do- tkęła i c h sąsiadów z z a m i e d z y . Mieszanina tych obszarach, r a s z olbrzymią wkraczająca przewagą elementów czarnych, jaka już dziś w fazę p o w s z e c h n e j istnieje społeczeństw, m a przecież — z d a n i e m L e w i s a — ogólne piętno k u l t u r o w e sko-iberyjskie, wyrażające się w obyczajowości jaskrawo odmiennej od murzyńanglosa- s k o - p r o t e s t a n c k i e j . Są to dalej społeczności o k u l t u r z e przedprzemysłowej, w s t a c h — co najwyżej — k u p i e c k i e j , a n a w s i t w o r z o n e j robotników p l a n t a c y j n y c h Z plebejskość upodobań, wyrażana w r o c z n y c h karnawałach, w popularności i drobnych tworzonych mia­ p r z e z ex-niewolników i b y ­ łych kulisów, obecnie t y m idzie w p a r z e na metysacji i mulatyzacji chłopów-dzierżawców. charakterystycznych, do­ ad h o c calypso, ważnych n i e - �328 RECENZJE kiedy nawet i z politycznego rodzinnych, w stycznym punktu widzenia, w s o l i d a r y z m i e prowadzącym tu zjawiskiem gdzie I n d i a n i e w kulturowym większości w y m a r l i obyczajowości s i l n y c h powiązań aż do n e p o t y z m u . W r e s z c i e charaktery­ i p o l i t y c z n y m będzie f a k t , iż n a t e r e n a c h , od d a w n a , d u j e się od dziesiątków l a t w d e f e n s y w i e , a biała w a r s t e w k a panów znaj­ M u r z y n n i g d y n i e był mniejszością, j a k w sąsiednich U S A . C z u j e się on tutaj c o r a z p e w n i e j , m i m o iż od udziału w e w ł a ­ dzy oddziela go n a ogół jeszcze wątła warstewka kolorowych, kreolskich klas średnich. Cztery wieki h i s t o r i i nowożytnej i nowoczesnej basenu minęły pod z n a k i e m e u r o p e j s k i e g o i m p e r i a l i z m u kolonialnego s t a d i u m , j a k i m było n i e w o l n i c t w o . Drobne osadnictwo t u forsować Morza Karaibskiego w jego szczególnym chłopskie, j a k i e próbowano n a początku, po wytępieniu ludności indiańskiej, ustąpiło systemowi rozległych p l a n t a c j i t r z c i n y c u k r o w e j , które w y m a g a ł y n i e w o l n i c z y c h rąk do p r a c y . Do s a m y c h t y l k o B r y t y j s k i c h I n d i i Z a c h o d n i c h , w e d l e a u t o r a , z Afryki około 10 milionów c z a r n y c h . A r c h i p e l a g i ludnione — w plantacyjnej. ków s t o s u n k u do s w o i c h możliwości — właśnie w s k u t e k To przeludnienie antylskich, trzymanych plantacyjnych nęło w kimkolwiek Tym po potem odbić wyzwoleniu sposób n a brutalizację się boleśnie na niewolników ruchom emancypacyjnym iż g r u p k a białych prze­ owej polityki n a losie robotni­ głodowych stawkach przez na Antylach wpły­ stosunków międzyludzkich, a także n a się swoistego s t a t u s u m i l i t a r y z m u k o l o n i a l n e g o , bardziej settlersów miało już pracodawców. Zagrożenie b u n t a m i szczególny wytworzenie przetransportowano są dziś n i e k i e d y w p r o s t ludności plantatorów przez n i e sprzyjającego dziesiątki umysłowością ja­ lat X I X stulecia. przypominała białych w A f r y c e , w K e n i i i R o d e z j i , niechętnych u d z i e l a n i u niepodległości k o l o ­ n i o m , w których stanowią mniejszość. Na murzyńsko-iberyjski cywilizacji styl wiktoriańskiej, do niewolników co a m b i t n i e j s z e kulturowy którego nałożono wzorzec zachęcano po niezależne o d r u c h y angielskiej wyzwoleniu g r u p y m u l a c k i e j i n t e l i g e n c j i , spełniającej sze f u n k c j e w m a c h i n i e k o l o n i a l n e j . Z d r u g i e j liżując b a r d z i e j pewien naśladowania pośledniej­ s t r o n y , stosując p a t e r n a l i z m i p a r a ­ społeczeństw a n t y l s k i c h , b r y t y j s c y kolonizato­ r z y chętnie podkreślali r z e k o m o w r o d z o n e t u z i e m c o m : b r a k odpowiedzialności, l e k ­ komyślność, skłonność do u l e g a n i a z a b o b o n o m , l e n i s t w o , e u d a j m o n i z m . W r z e c z y w i s ­ tości — j a k dowodzi stwarzano Lewis — mieszano n o w e o g n i s k a konfliktów i s t y c z n e j p o l i t y k i społeczno-gospodarczej wyzwoleniu niewolników, importu skutki z przyczynami, a równocześnie społeczno-etnicznych. Przykładem na było f o r s o w a n i e Antyle i chińskich. M i e l i to być właściwie n o w i i do w takiej ego­ X I X i X X w i e k u , po Gujany kulisów hinduskich n i e w o l n i c y , którym można było narzucić płace n a p l a n t a c j a c h t a k n i s k i e , n a j a k i e już t u z i e m c y - M u r z y n i n i e c h c i e l i się g o ­ dzić. K i e d y zaś później b r y t y j s c y a d m i n i s t r a t o r z y I n d i i W s c h o d n i c h p r z e s t a l i z e z w a ­ lać n a w y j a z d y biedoty i n d y j s k i e j za ocean, w e r b o w n i c y i n t e r e s u z r e a k c y j n y m i maharadżami, posiadającymi w a n t y l s c y usiłowali obrębie swych dobić państewek pewną autonomię. O s t r o r o z p r a w i a się również L e w i s z poglądami, j a k o b y o s a d n i c y e u r o p e j s c y n a Antylach s t w o r z y l i „Małą A n g l i ę " l u b coś w rodzaju c i e l i niewolników n a wzór antycznej G r e c j i . W Brytyjskie Wschodnie Indie stanowiły zawsze światłej c y w i l i z a c j i właści­ rzeczywistości —• j a k d o w o d z i zaścianek kulturalny — imperium, a p l a n t a t o r z y n i c z y m oprócz s k r a j n i e z a c o f a n y c h poglądów się n i e o d z n a c z y l i . U t r a ­ ciwszy w X I X wieku Natomiast oni to do o s t a t k a n i e m a l s t a n o w i l i rdzeń l o k a l n y c h o l i g a r c h i i , które p o - swój monopol n a cukier, degenerowali się c o r a z szybciej. �32» RECENZJE trafiły skutecznie stłumić zapędy reformatorskie nawet n i e l i c z n y c h , postępowych gubernatorów k o l o n i a l n y c h . Z a z j a w i s k o szczególnie n i e k o r z y s t n e d l a k o l o n i i a n t y l s k i c h L e w i s uważa w a n i e t u w z o r c ó w k u l t u r y a n g i e l s k i e j , w j e j f o r m i e żywcem p r z e n i e s i o n e j polii. M i s j a cywilizacyjna realizowana skaradą, niedostosowaną inicjatywę, wytwarzało miała s t o s u n k o w o w t e n sposób stawała się snobistyczną m a ­ do l o k a l n y c h kompleksy potrzeb tybulców. Osłabiało niższości t y m b a r d z i e j , iż to część miejscową archipelagów s i l n e t r a d y c j e k u l t u r y hiszpańskiej, a także i f r a n c u s k i e j , stały się te w y s p y zanim posiadłościami z a m o r s k i m i A n g l i i . W z n a c z n e j m i e r z e treść a n ­ g i e l s k i c h wartości k u l t u r a l n y c h zastąpiono n a A n t y l a c h h i e r a t y c z n y m sztywną forso­ z metro­ etykietą obyczajową. N i e sprzyjały kolonialnych warunki, w cielne. I n d i e Z a c h o d n i e były z a w s z e zacofane m n i e j więcej o j e d n o pokolenie, formalizmem, kulturalnemu j a k i c h działały t u b r y t y j s k i e agendy społeczności urzędnicze i koś­ k u l t u r a l n i e w s t o s u n k u do m e t r o p o l i i a funkcjonariusze n u , m i e l i z a sobą n a ogół staż o d b y t y rozumieli specyficznej rozwojowi k o l o n i a l n i , przysyłani z L o n d y ­ wśród p r y m i t y w n y c h s y t u a c j i społecznej A n t y l ó w i n a w e t plemion Afryki. Nie zrozumieć j e j n i e p r a ­ gnęli. O i l e do początków X I X w i e k u cyjny system plantacyjny, się on w r o d z a j wanej i charakteryzował o m a w i a n e o niewolniczą wielkokapitalistycznej z zamorskiej nadzorców, oparty metropolii obojętnych potem trady­ przerodził własności z i e m s k i e j i przemysłowej, z a pośrednictwem całkowicie t u obszary pracę, o t y l e na interesy sztabu urzędników, lokalne kiero­ techników archipelagów i enklaw terytorialnych. Po nakreśleniu turalnego tła geograficznego, w pierwszych dziejowego, politycznego c z t e r e c h rozdziałach, L e w i s rozpoczyna gląd członów B r y t y j s k i c h I n d i i Z a c h o d n i c h , dając n a j p i e r w ry londyńskiego C o l o n i a l O f f i c e kosmos wysepek, — Leeward Islands i Windward r z u c o n y c h w przestwór M o r z a poszczególne społeczeństwa zwalczały społeczno-kul- Karaibskiego, się z a c i e k l e w prze­ omówienie i s t n e j Islands. zmo­ Mikro- liczący ogółem ło 560 t y s . mieszkańców, był od kilkudziesięciu l a t d e f i c y t o w y m rym i szczegółowy obszarem, zabiegach o oko­ n a któ­ uzyskanie dotacji f i n a n s o w y c h z L o n d y n u . Z m i e r z c h e r y żaglowców, a następnie d a l s z a r e w o ­ lucja sposobie techniczna w napędzania kreśliły z n a c z e n i e gospodarcze perujące porty czasy Nelsona ną emigrację statków części w y s e p e k , zaopatrzeniowe i stacje węglowe. stocznie m a r y n a r k i w o j e n n e j . zarobkową, p r z e d e eksportowej, z którą wiążą i motorowych, Opustoszały także K r y z y s gospodarczy w s z y s t k i m do A n g l i i , Północnej. Cd, którzy pozostali, nastawiają śliny parowych a l e również i do gie, zacofane, dokładać, szybkiego wzbogacenia Trynidad nieco sprawa Brytyjskich Indii członków krótkotrwałej w owa wyspa zawsze antylska stwa­ s t r o n y to właśnie u b o ­ całym wspólnoty, takich jak przedsięwzięciu. którą z a m i e s z k u j e połowa Zachodnich pierwsza 1962) otrzymała dziś p r o b i e r z nego b y t u p o l i t y c z n e g o ro­ ogół w y g l ą d a z Jamajką, i która pełną suwerenność. T a s t a r a — bo od r o k u dobnie s t a n o w i Na w y s e p k i , do których t r z e b a byłoby p r z e z dziesiątki l a t „wielkich" c z y J a m a j k a , do p a r t y c y p o w a n i a Inaczej całych przeludnione się. nakładami f i ­ federacja d l a t y c h archipelagów, l e c z z drugiej zniechęciły ogrom­ Ameryki się r a c z e j n a u p r a w ę tej c z y i n n e j nadzieje a n i z nowoczesną wiedzą rolniczą. N i e u d a n a rzała p e w n e n a d z i e j e pros­ pamiętające wywołał n a d z i e j e płonne, bo wysiłki n i e idą t u w p a r z e a n i z o d p o w i e d n i m i nansowymi, prze­ stanowiących niegdyś dobrze zdolności (w 1655 — k o l o n i a społeczeństw izolacjonizmu wobec angielska wyspiarskich i gospodarczego. Położona n a j d a l e j ze s w o j e g o roku do ludności prawdopo­ samodziel­ n a zachód, z n a n a sąsiadów i ambicji. była Dawny �330 RECENZJE rasowy podział społeczny, zasadzający się n a władających w s z y s t k i m białych p l a n ­ t a t o r a c h , tworzących pośrednią w a r s t w ę nych niewolników, działu k l a s o w e g o w menty na, a potem kolorowych wyrobników, miarę w y m i e s z a n i a nabiera ras. M a J a m a j k a groźnych b u n t ó w n i e w o l n i c z y c h , k i e d y czarna społeczność Maronów, mieszańcach to w zbrojnych i masach dziś wyraźnie w swojej po­ historii m o ­ górach w y t w a r z a ł a zbiegów czar­ charakteru murzyńskich, się dziw­ posiadających własną subkulturę. T o właśnie tutaj rodził się n a długo p r z e d N k r u m a h e m czarny mesjanizm współ­ Garveya, a rola, czesnej A f r y k i Zachodniej jaką w rozwoju odgrywali politycznym i kulturalnym ciemnoskórzy i n t e l i g e n c i z J a m a j k i , j e s t z n a ­ n a . L e w i s s z k i c u j e w a l k ę polityczną d w u „socjalistycznych" p a r t i i J a m a j k i , których rzecznikami są Manley i Bustamante, jako k r a j u niedużej g r u p k i i n t e l i g e n c j i k o l o r o w e j w losy — p r z y a p a t i i m a s zamkniętych w przejaw swo­ i m świecie s y n k r e t y c z n y c h kultów i s k r a j n e g o W przeciwieństwie zaangażowania się indywidualizmu. do J a m a j k i m i l i o n o w y Trynidad, tworzący teraz wspólną państwowość z niedużą i słabo zaludnioną wysepką Tobago, d o p i e r o od r o k u 1802 doświadczył b r y t y j s k i e g o s y s t e m u kolonialnego. w y c h polityków w y ś m i e w a ł l a n s o w a n e N i c dziwnego, iż j e d e n tu formy brytyjskiej s k i e j , twierdząc, iż już z n a c z n i e wcześniej w y s p a tą z H i s z p a n i i i F r a n c j i . A n g l i c y , n i e czując z miejsco­ c y w i l i z a c j i wiktoriań­ posiadała cywilizację się z b y t p e w n i e z l a t y n i z o w a n y c h Murzynów, s t o s o w a l i n a T r y n i d a d z i e w zaczerpnię­ t y m środowisku szczególnie ostry r y g o r bez­ pośrednich rządów k o l o n i a l n y c h pod p r e t e k s t e m , iż lekkomyślna, skłonna do tań­ ców, miłostek i beztroskiego jawia świętowania ludność k o l o r o w a odpowiedzialności. A u t o r przedstawia szczególnie mało sylwetkę C i p r i a n i e g o , prze­ Korsykańczyka z pochodzenia, który w o k r e s i e międzywojennym p i e r w s z y stanął do w a l k i o p r a w a i s z a c u n e k d l a tuziemców. D a l e j o b s e r w u j e m y wyspie w okresie I I wojny chaos p o l i t y c z n y , j a k i zapanował n a światowej, w o k r e s i e u z y s k a n i a p r z e z ludność powszech­ n y c h p r a w w y b o r c z y c h , który pogłębiła a m e r y k a n i z a c j a życia publicznego kazaniu t a m ważną bazę morską w C h a g u r a m a s , n a s k r a j u s t o l i c y , P o r t of S p a i n , p r z e d m i o t rozgorycze­ i późniejszych czasowo administracji polityków miejscowych. charakterystyczny dla Antylów wego patosu. Lecz niepodległego lów. Poznajemy teatralizm n a t y m tle p r a w d z i w ą Trynidadu, Obserwujemy USA. Amerykanie po p r z e ­ założyli nia Trynidadu doktora kontrofensywę świat „polityków-calypso" życia publicznego, niespodzianką E . Williamsa, kulturalną pełnego jest postać najzdolniejszego rodzimego grotesko­ przywódcy polityka folkloru, Anty­ wprzęgniętego n i e j e d n o k r o t n i e w r y d w a n p r z e m i a n społecznych. Licząca ćwierć m i l i o n a mieszkańców wysepka Barbados z kolei tworzyła n a wzór J a m a j k i b a r d z o starą posiadłość angielską, n a której niegdyś doszło do bliwego sojuszu między przybyłymi tu z metropolii zwolennikami „okrągłych ł b ó w " i r o j a l i s t y c z n y c h „ k a w a l e r ó w " . W y s p a miała r o d z a j lecz owe p r a w a nie szczególnie były dotyczyły z a l e d w i e bezwzględny przeludnieniem i wobec g a r s t k i białych. U c i s k czarnego chronicznym robotnika bezrobociem. Znana konstytucji, niewolniczy, leseferyzm, była a następ­ wywołane emigracja federacji, jego w a r s t w y średnie liczyły t w o r u państwowego. U p a d e k f e d e r a c j i politycznego zabiegał o u m i e j s c o w i e n i e n a obsadzenie łej o l i g a r c h i i p l a n t a c y j n e j , a n i k o l o r o w e w a r s t w y Oblane świat, zewsząd któremu morzem środowisko wyspy wyspy n a n i m stolicy centralnych posad nowego pchnął w y s p ę n a drogę s a m o d z i e l n e g o od r o k u 1966, do którego p o p r z e d n i o tworzyły geograficzne tu barba- d o s k i c h robotników, ale także i inteligentów, m i a n o w i c i e n a u c z y c i e l i , n a i n n e archipelagów a n t y l s k i c h . K i e d y B a r b a d o s oso­ purytyńskich bytu n i e kwapiły się a n i r e s z t k i b i a ­ średnie. zawsze narzucało jakiś —• m i m o zamknięty w antagonizmów wnętrznych — p e w n e p o c z u c i e wspólnoty interesów. I n a c z e j s p r a w y sobie we­ potoczyły się �331 RECENZJE n a k o n t y n e n c i e , w niedużych e n k l a w a c h : w Gujanie Brytyjskiej i w Hondurasie- B e l i z e . Już elżbietańskim admirałom i k o r s a r z o m marzyło się podbicie — Corteza Gujana dnia — nowego i m p e r i u m dzisiejszego pozostała mieszkańcy n i e mają nowana indiańskiego — zdaniem w tej części Lewisa — d u c h a pionierów p o g r a n i c z a . świata, krajem lecz wzorem pogranicza, Bagnista Gujana również została p r z e z monokulturę c u k r u , której p l a n t a c j e , p o s i a d a n e do którego przez opa­ usado­ w i o n e w m e t r o p o l i i w i e l k i e przedsiębiorstwa, koncentrują się n a wybrzeżu. D ż u n ­ gle i n t e r i o r u po s t a r e m u zieją pustką. O d czasów w y z w o l e n i a niewolników rozwija się t u także d r o b n a własność chłopska produkująca ryż, l e c z n a prymitywną, d r o b ­ ną skalę, w sywny powstania cent wyraźnym import kontraście kulisów hinduskich do p l a n t a c y j n y c h na plantacje w kolosów cukrowych. X I X wieku Inten­ doprowadził mieszkańców, nienawidzonej i pogardzanej przez zamożniejszą, skupioną w m i a s t a c h i l e p i e j zorganizowaną większość murzyńską. Tłem d l a d r a m a t u c o w y c h rządów J a g a n a b y ł n i e t y l k o zaostrzający się t u a n t a g o n i z m r a s o w y c z a r n y m i i b r u n a t n y m i , lecz również i p e n e t r a c j a życia p o l i t y c z n e g o lewi­ między o r a z społecz­ n o - g o s p o d a r c z e g o p r z e z osławione przedsiębiorstwo Bookersów, eksploatujące tacje do a z j a t y c k i e j mniejszości robotników w i e j s k i c h , stanowiących dziś 33 p r o ­ t r z c i n y . Dziś 660 t y s . liczące społeczeństwo gujańskie c o r a z głębsze a n i m o z j e rasowe, chociaż e k o n o m i c z n i e plan­ dzielą z r o k u n a r o k różnice między Murzynami i H i n d u s a m i ulegają s z y b k i e j n i w e l a c j i , a k u l t u r a l n i e A z j a c i nadrabiają swoje z a ­ cofanie. O ile G u j a n a dziej zaniedbana eksploatowaniu tylów, oraz rozwinęła tu drobni kuipcy-mieszańcy enklawy. Wielkie zyskują tamtejsze plantacje, rolnictwa, kraj wyłącznie dzięki z An- nadawali ckoło woli z silne zbliżenie związki rządzoną sceptycznie po enklawy 100 t y s . l u d z i , mówiącą z Anglią i dyktatorsku, oceniają z sąsiednią nader zacofaną w perspektywy mniej zarówno H o n d u r a s l a t torpedowały roz­ Właśnie dodatku ocenia dlatego podzielonych lecz połączenia na i większość m u czarna korzyści gwatemalską. do o w o c n e j ła­ wy­ mniejszość z i b e r y z o w a n a sceptycznie jak i Gujana tej Gujanie leśną. Gwatemalą, ewentualnego brytyjski w po hiszpańsku republiką jańscy p o l i t y c y , gdyż nie jest to p a r t n e r które dziesiątki gospodarką rzyńsko-mulacką, mówiącą po a n g i e l s k u . K o l o r o w a n i e widziałaby ton społeczności z metropolii, i c h rabunkową zaledwie istniał najbar­ kreolBcy i murzyńscy, i m p o r t o w a n i z Belize indiańsko-metysko-kreolską, o tyle zawsze tu skutecznie przez z n a wybrzeżu, Honduras-Belize, przedsiębiorstwa sprzeczny zamieszkuje mniejszość niemal brytyjska, lasów i n t e r i o r u . D r w a l e cińskiej wój się kolonia chęt­ większość wiązania Podobnie się zresztą się z Wenezuelą gu- unii politycznej. T y m n i e ­ znajdują się w sferze roszczeń sąsiednich państw l a t y n o s k i c h . Złośliwe określenie wielkich grup wysp „śmietnik k a r a i b s k i " w n a t y m obszarze, szczególny sposób p a s u j e do dwu do B a h a m ó w i położonych już poza obrę­ b e m M o r z a K a r a i b s k i e g o — Bermudów. Mieszkańcy t y c h w y s p od w i e k ó w pasoży­ towali n a bliskości kontynentu amerykańskiego. jące z k o n i u n k t u r y , jaką niosły w o j n y wanie setek rozbijających się o Piractwo i korsarstwo wynika­ kolonialne i liczne szlaki morskie, plądro­ przybrzeżne skały żaglowców, przemyt broni d l a konfederatów w c z a s i e W o j n y S e c e s y j n e j c z y p r z e m y t a l k o h o l u do U S A w cza­ sach naj­ prohibicji, częściej drogą wytworzyły nieuczciwego wego r a s i z m u idą wysp wielkim w parze syndykatom t u mentalność procederu. poszukiwacza Szczególnie z dzierżawieniem w szybkiego jaskrawe przejawy miejsco­ o s t a t n i c h c z a s a c h całych t u r y s t y c z n y m z U S A , zapewniającym gości, że a t l a n t y c k i e a r c h i p e l a g i zysku, dostarczają r o z r y w e k z dala swych połaci bogatych od pospólstwa i na �332 RECENZJE najwyższym poziomie. Lewis zauważa iż do w y t w o r z e n i a ności p r z y c z y n i l i się r e a k c y j n i e m g i r a n c i na margines ze zwycięstwem południowych plantacji, d a c j i interesów w Kończąc Wyspy dziś przez reguły obliczu Żyjąc jak w w i pomysłem dawnym roku czy Za nad czy czy izolowa­ brytyjskie zostały trudno podcięte. obecnie wyżyć Wysp Dziewiczych archipelagu, cał­ administrowanej zainteresowania przed wielkich mocarstw 1958 i rozwiązana w w równej Londynu tym t a m t e j s z y m i społecznościami, co i sfer mierze wpływów, m a być t w o r e m cztery Pomysł odpowiedniej Nawet lata angielskich antylskich klas są także margi­ kampanii Jamajka. przedsięwzięcie finansowania zakończyło się Indii kolonialnych, słuszny funkcje realizowano uświadamiającej, się zdecydować bez kon­ n a to, c z y (czego domagał się T r y n i d a d ) , partnerom Brytyjczycy mieli przy kłopotów Federacja piastujących zasadzie n i e zdołano wszystkim później urzędników średnich w silnym, scentralizowanym też luźnym, pozostawiającym sumie od r e s z t y stale Caicos egzystencji Kajmanach, się administracyjnym. d o w a n i e n a federację W i T u r k s , a mieszkańcy r o d z i się p y t a n i e ekonomicznych. t y m obstawała na ekonomicznie odgórnie, bez p r z e p r o w a d z e n i a federacja prohibicji t e r e n a c h , po l i k w i ­ się n a chwilę Turks podstawy żółwi" cienkiej warstwy aparacie celów idei kosmosu. była t w o r e m kretyzacji byli dżentelmeni-konfederaci naiwnej zatrzymuje ich pierwotne na marginesie nesem wyspiarskiego Utworzona na Kajmany, zmniejszającego wyspiarskim Zachodnich jak: „zielonych uzależnieni USA. W dalej? przegląd, autor złóż soli n a w y s p a c h zostali drobiazgiem Z szukać z eksploatacji obskuranccy żerujący turystyczne k a s y n a gry n a n o w y c h archipelagami, Dziewicze. kowicie mental­ Hawanie. szczegółowy drobnymi Daremnie Waszyngtona, gangsterzy, b u s i n e s s m a n i organizujący nymi rodzaju społeczny z k o n t y n e n t u . A więc r e a k c y j n i t o r y s i , lojaliści, n i e mogący się pogodzić z tego i uchodźcy z U S A , którzy u s u w a n i daleko idącą tej o k a z j i drobnych fiaskiem. archipelagów Większe, autonomię. nadzieję na sce­ antylskich. mocniejsze gospo­ darczo człony f e d e r a c j i wyszły z n i e j w postaci odrębnych, niezależnych państewek. Drobne wysepki powróciły do statusu kolonialnego „obszarów stowarzyszonych" z Anglią. N i e w a r t o c h y b a dowodzić, iż s t a n t a k i n i e zadowolił nikogo i że trwać w i e c z n i e n i e może. Poświęcając następnie w d w a przedostatnie rozdziale końcowym n a o g r o m zadań g o s p o d a r c z y c h rozdziały daje losom szereg niefortunnej wniosków federacji, n a przyszłość. Lewis Wskazuje i p o l i t y c z n y c h , j a k i stanął p r z e d rządzącymi w I n ­ diach Zachodnich kolorowymi elitami politycznymi. P o w ą t p i e w a równocześnie w możliwość i z o l o w a n i a od udziału w e władzy, co d o t y c h c z a s szańców. W i d z i udawało s z e r o k i c h m a s murzyńskich się m i e j s c o w y m n y c h archipelagów w d z i s i e j s z y m świecie konfliktów g l o b a l n y c h . modelu gospodarczego n o w y c h kubański i portorykański. Omawia wpływ Stanów Zjednoczonych ców, n a w y t w a r z a n i e przyszłością nie tylko na osobowości i c h mieszkań­ się w r e s z c i e w y k u w a n i e m nowego oblicza kulturowego z ślepym naśladownictwem w z o r ó w a n g i e l s k i c h . C z y w tacie n i e nastąpi t u z k o l e i równie bezmyślna najjaskrawszych wybór zasadzie d w a : się i c h n o w e j mentalności. zajmuje tylów po z e r w a n i u mie­ tropikal­ Dyskutuje państwowości, p r z y c z y m rozważa w gospodarkę Antylów, lecz i n a kształtowanie się n o w e j Obszernie oligarchiom trudności w z n a l e z i e n i u o d p o w i e d n i e g o m i e j s c a d l a t y c h formach? związków amerykanizacja N a k o n i e c s w o i c h rozważań L e w i s między poszczególnymi archipelagami An­ rezul­ mentalności w zastanawia jej się n a d a n t y l s k i m i oraz nad �333 RECENZJE perspektywami Tam bowiem i kulturalnego bliższych kontaktów tego o b s z a r u widzi źródło i gwarancję z krajami niezależnego młodych narodów z b a s e n u Morza bytu Ameryki Karaibskiego. Leszek ANDRZEJ stwowy ZAJĄCZKOWSKI, Instytut Wydawniczy, Muntu Warszawa dzisiaj. Łacińskiej. społeczno-politycznego Studium Dzięgiel afrykanistyczne, 1970, ss. 184. S e r i a : Pań­ Biblioteka Myśli literaturze afry- Współczesnej Muntu — w językach Bantu — znaczy: człowiek. Ale w k a n i s t y c z n e j słowo to m a również inną treść. U ż y w a n e jest j a k o określenie osobo­ wości afrykańskiej. W t y m też s e n s i e używa go autor. A n d r z e j Zajączkowski jest a u t o r e m w i e l u p u b l i k a c j i dotyczących k u l t u r y l u ­ d ó w A f r y k i . Treścią o m a w i a n e j t u p o z y c j i j e s t z d e r z e n i e k u l t u r n a „Czarnym L ą d z i e " — m i e j s c o w e j p l e m i e n n e j z n a p ł y w o w ą europejską, a po części też a r a b ­ ską. P r o c e s ó w nastąpił w A f r y c e w w i e l u d z i e d z i n a c h k u l t u r y i działalności l u d z ­ k i e j , a jego e f e k t y są różnorodne. P r z e t o autor stanął p r z e d koniecznością w y b o ­ r u p e w n y c h zagadnień, k o s z t e m zrozumiałego pominięcia i n n y c h . P r o b l e m e m p o d ­ d a n y m rozważaniom i szczegółowej a n a l i z i e są w i e r z e n i a . W tej b o w i e m d z i e d z i ­ n i e życia l u d z k i e g o f u n k c j o n a l n e zależności z d e r z e n i a k u l t u r o w e g o są n a j b a r d z i e j w i d o c z n e , a d l a A f r y k i n a j b a r d z i e j też c h a r a k t e r y s t y c z n e . 1 Część dotycząca A f r y k i p i e r w o t n e j p o t r a k t o w a n a j e s t nieco krócej od następ­ n y c h rozdziałów. W y d a j e się, że Zajączkowski wyszedł t u ze słusznego założenia, iż po pozycję sięgnie c z y t e l n i k w p r o w a d z o n y już w p r o b l e m y a f r y k a n i s t y k i , m a ­ jący podstawową chociaż orientację. N i e u n i k a j e d n a k a u t o r przedstawienia w krótkim z a r y s i e istoty i filozofii k u l t u r y p l e m i e n n e j . J e s t to p u n k t o d n i e s i e n i a do p r z e d s t a w i e n i a p r o c e s u z m i a n . I t u oczywiście r z e c z k o n c e n t r u j e się n a w i e ­ r z e n i a c h . O s a d z o n e są one w n i e z w y k l e i s t o t n y m kontekście społecznym — z n i e ­ go b o w i e m wyrastają i odgrywają zasadniczą rolę w życiu Afrykańczyków, c z y to dotyczyć będzie s f e r y k u l t u r y , e k o n o m i i , p o l i t y k i , c z y życia r o d z i n n e g o . W sferę k u l t u r y p i e r w o t n e j włącza Zajączkowski również I s l a m afrykański. R z e c z jest s p o r n a . J a k o cezurę czasową p r z y j m u j e autor początki p e n e t r a c j i e u ­ r o p e j s k i e j , która wniosła w z o r y całkowicie n i e p r z y s t a w a l n e do t y c h , które istniały l o k a l n i e (poczynając od X V I w.). T r z e b a przecież stwierdzić, że i I s l a m jest religią do A f r y k i importowaną. Można b y więc przesunąć granicę c z a s u zetknięcia się k u l t u r p l e m i e n n y c h z w p ł y w a m i zewnętrznymi do z n a c z n i e wcześniejszego o k r e ­ s u (ок. X w.), t y m b a r d z i e j że pod n a c i s k i e m I s l a m u rozpadły się „czarne" p a ń ­ s t w a s a w a n n o w e j części S u d a n u Z a c h o d n i e g o . Jednakże, m i m o wątpliwości, właści­ w e jest c h y b a p o t r a k t o w a n i e I s l a m u t a k , j a k c z y n i to autor, a więc j a k o o k r e s u przejściowego między „czystą" kulturą plemienną, a późniejszymi z m i a n a m i . R o z ­ p a d b o w i e m o w y c h królestw był w y n i k i e m e k s p a n s j i r a c z e j p o l i t y c z n e j niż r e l i g i j ­ nej państw A f r y k i Północnej. C o ważniejsze, I s l a m został przyjęty z a s a d n i c z o b e z ­ k o n f l i k t o w o k o l e j n o p r z e z Ghanę ( X I w.), M a l i i S o n g h a j ( X V w.), a także n a w s c h o d n i m wybrzeżu A f r y k i — choć t a m p r o c e s przebiegał i n a c z e j , b o w i e m w b r a - A . Z a j ą c z k o w s k i , Plemię, rasa, socjalizm, W a r s z a w a 1965; Pierwotne re­ ligie czarnej Afryki, W a r s z a w a 1965; Aszanti-kraj złotego tronu, W a r s z a w a 1963; Niepodległość Konga a kolonializm belgijski, W a r s z a w a 1968. 1 �334 RECENZJE ku scentralizowanych organizmów państwowych Arabowie starali się narzucić dominację n i e t y l k o religijną, ale polityczną i gospodarczą. W k u l t u r z e p l e m i e n n e j każda społeczność miała swój p a n t e o n b o g ó w i duchów, różny od p a n t e o n u l u d ó w sąsiednich. Łączyło się to ściśle z filozofią nowiło motywację wieństwa, a do wyjaśnienia nawet ograniczając rodzaju jej barierami istniejącej gospodarki. rasowymi, struktury Islam zaś głosił niższego rzędu. Był też a t r a k c y j n y d l a w a r s t w y wości c e n t r a l n e g o zarządzania, łącząc f u n k c j e — Kanony wiary wspólnotę e t n i c z n y m i a n i państwowymi. m a c h mógł zmieścić się p a n t e o n p l e m i e n n y , s p r o w a d z o n y państwowymi. grupy były pokre­ religii, n i e W jego r a ­ wszakże do r o l i d u c h ó w rządzącej, d a w a ł b o w i e m religijne bowiem możli­ z podporządkowanymi zarazem kanonami pojęć r e l i g i j n y c h i państwowych im postępowania w życiu c o d z i e n n y m . T o było zgodne z z a s a d a m i wierzeń p l e m i e n n y c h . C o liczne kategorie i sta­ społecznej, więzi prawda, n i e były i d e n t y c z n e z afrykań­ s k i m i , a l e rysowało się w i e l k i e podobieństwo polegające n a d o m i n a c j i r e l i g i i w c a ­ łej k u l t u r z e . Zasadnicze zmiany przyniosło w p i e r w s z y m okresie swojej na chrześcijaństwo. Akcję Hiszpanie w Dahomeju, dopiero pojawienie się Europejczyków. p e n e t r a c j i próbowali o n i nawracać miejscową misyjną prowadzili Portugalczycy w Kongo Już ludność i Angoli, F r a n c u z i n a W y b r z e ż u Kości Słoniowej i w S e n e g a l u . P o ­ c z y n a n i a te skończyły się j e d n a k fiaskiem, a jedynym i c h efektem zostały tylko p e w n e e l e m e n t y l i t u r g i c z n e (np. s y m b o l krzyża) w t u b y l c z y m f o l k l o r z e . N i e l e p s z e wyniki przyniosła Dopiero stawy do podjęcia w o d o w a ł rozkład c z y posługiwał (Francuzi), mie działalność misyjna w X V I i X V I I w. w Afryce Wschodniej. o k r e s trwałej k o l o n i z a c j i , n a co z w r a c a uwagę Zajączkowski, dał zorganizowanej i planowej dotychczasowych się metodą preferował bezpośredniego akcji misyjnej. s t r u k t u r społecznych i to niezależnie rządów pośrednich ( B r y t y j c z y c y ) , dążył paternalizm (Belgowie), czy wreszcie i dyktatorskiego zarządzania (Niemcy, pod­ Kolonializm spo­ od tego, do a s y m i l a c j i występował w Portugalczycy). for­ Autor słusznie podnosi t u różnice między różnymi o d m i a n a m i k o l o n i a l i z m u , gdyż w dym z t y c h rozwiązań z d e r z e n i e k u l t u r o w e inne formy jednak zewnętrzne i choć prowadziło do z a s a d n i c z o p o d o b n y c h obecnie z perspektywy c z a s u można s t r u k t u r a c h społecznych, p o s t a w a c h każ­ przebiegało nieco i n a c z e j , przybierało dostrzec efekty rezultatów, to tego w odmiennych i p o l i t y c e wewnętrznej poszczególnych państw afrykańskich. W przez każdym bądź pozbawienie razie nastąpiła i c h efektywności dewaluacja autorytetów działania. I c h m i e j s c e m i n i s t r a c j a . Wiązała się z t y m z m i a n a w z o r ó w o s o b o w y c h przypadkach podsuwano- Afrykańczykom nowe zasady s p r z e c z n e z d o t y c h c z a s o w y m i pojęciami życia zbiorowego, Afrykańczycy zburzyła wilizacja postaw: wrogo dotychczasowe, przynosiła odnosili plemiennych, zajęła interesujące i życia. Z przydatne i gospodarczych. W obu życia indywidualnego, komunalnego. drugiej elementy jako tej, która strony europejska kultury. Stąd cze c z y n n i k i e m jest t u f a k t , że w o s t a t n i a jest o b e c n i e W Afryce postaw t u książki. W a ż n y m j e s z ­ Europie n a u k a oddzielona zindywidualizowana. z religią — obie spotykają się w omawianej cy­ dwoistość od niechęci do naśladownictwa i prób a d a p t a c j i . T a a m b i w a l e n c j a jest n i e z w y k l e i s t o t n a w d a l s z y c h w y w o d a c h to ad­ się do a d m i n i s t r a c j i k o l o n i a l n e j , uświęcone t r y b y a kolonialna jest od r e l i g i i , a t a t r a d y c y j n i e n a u k a zbiega się m a g i i . Z t y m i trudnościami zetknęło się c h r z e ­ 2 ścijaństwo, które, a b y mogło być przyjęte, musiałoby objąć sferą s w e j działalno­ Magia, i ści całe życie Afrykańczyka, aż do d r o b n y c h poczynań: 2 ligia, A u t o r z g a d z a się t u z poglądami B . M a l i n o w s k i e g o , [w:] Szkice z teorii kultury, W a r s z a w a 1958. nauka re­ �335 RECENZJE T u kryje się z a s a d n i c z a różnica między chrześcijaństwem, miennymi. Pierwsze jest uniwersalne (Islam tylko otwarty), a wierzeniami drugie ple­ etnocentryczne, zaliczające do s w o i c h t y l k o l u d z i związanych r z e c z y w i s t y m c z y choćby ideacyjnym pokrewieństwem. A l e też chrześcijaństwo utożsamiano z siłą magiczną, dzięki któ­ r e j uzyskać będzie można d o b r a z i e m s k i e i władzę, znajdujące łych. Stąd dosyć l i c z n e nawrócenia wrócenia, które o d b y w a ł y o powierzchownym się n i e t y l e d l a przyjęcia się w rękach bia­ wszakże c h a r a k t e r z e . nowej wiary, Na­ ile dla przy­ jęcia „europejskości". Nowością, którą w p r o w a d z a Zajączkowski w d o t y c h c z a s o w e rozważania n a t e ­ m a t wierzeń p l e m i e n n y c h i działalności chrześcijaństwa w A f r y c e , j e s t w p r o w a d z e ­ nie różnicy między akcją misyjną kościoła k a t o l i c k i e g o , a kościołów p r o t e s t a n c k i c h . Różnicy wynikającej z odrębnych filozofii t y c h d w u odłamów chrześcijaństwa i j a k się p r z e k o n u j e m y stanowiącej istotny w y z n a c z n i k p o w o d z e n i a akcji misyjnej i two­ r z e n i a się afrykańskich kościołów s y n k r e t y c z n y c h . N i e c h o d z i o liczebność ceń, chociaż autor w s p i e r a Protestantyzm członków ma swoich preferuje w i a r ę intelektualną, opartą s e k t i kościołów. K a t o l i c y z m działa o indywidualne emocjonalnie, komunalności był on bliższy Afrykańczykom, (Francja, Belgia, Portugalia), D l a tej swo­ stąd z n a c z n i e l i c z n i e j s z e n a w r ó ­ c e n i a n a k a t o l i c y z m i to n i e t y l k o w k o l o n i a c h a d m i n i s t r o w a n y c h tolickie odczucia i , co ważne, c h a r a k t e r zbiorowego, g r o m a d n e g o współuczestnictwa w w i e r z e . jej nawró­ s w o j e w y w o d y również d a n y m i s t a t y s t y c z n y m i . przez kraje k a ­ l e c z również w posiadłościach brytyjskich. A t o l i przyjęcie chrześcijaństwa n i e wynosiło a u t o m a t y c z n i e n a o c z e k i w a n e żyny społeczne. Rodziły się z a t e m wśród nawróconych postawy i chęć wyjścia z i m p a s u . Doprowadziło to do p o w s t a n i a w Afryce wymienia dwa zasadnicze Kościoły etiopiańskie w y w o d z ą stąd, iż E t o p i a stała się w typy tych się z m i s j i Afryce się od m a c i e r z y s t y c h kościołów kościołów: etiopiańskie i oderwały orga­ sym­ prorok hierarchię i c h jest luźna i powstały z sekt, którym początek dał i założyciel z a r a z e m , a jednocześnie m e s j a s z . Kościoły syjońskie bliższe są katolicyzmowi, Oba własną pochodzi te i teokracji. Organizacja tworząc Zającz­ nizację. Kościoły syjońskie biorą swą nazwę od góry S y j o n w P a l e s t y n i e — bolu europejskich, niezależności. Kościoły syn­ syjońskie. protestanckich, a i c h nazwa symbolem ale kościołów k r e t y c z n y c h , będących melanżem wierzeń m i e j s c o w y c h z chrześcijaństwem. kowski wy­ frustracyjne, bardziej wszakże mają plebejskie od etiopiańskich, które gromadzą raczej c h a r a k t e r r a s i s t o w s k i , totalnie antybiały. J a k podkreśla Afrykańczycy n i e j a k o elitę. autor, odbierają B o g a białym, p r z e z których był on — C z a r n y — skradziony Murzynom. Bóg J e s t to więc w m n i e m a n i u obu kościołów powrót do s p r a ­ wiedliwego stanu pierwotnego. Szczupłość m i e j s c a każe Zajączkowskiemu przeanalizować k i l k a t y l k o wybra­ n y c h s y n k r e t y c z n y c h r e l i g i i . Są t o : d e i m a , h a r r y z m , k i m b a n g i z m , m p a n d y z m i K o ś ­ ciół C h r y s t u s a w i syjońskich. z Republiki Afryce. Szkoda Południowej szczególne f o r m y Omawiając Przykłady może, że Afryki, afrykańskich różnorodne te dotyczą autor t a k kościołów n i e uzupełnił gdzie szczególna działalności jak przykładami polityczna zasługujących kościołów słusznie zauważa, że nastąpiło z d e r z e n i e k u l t u r o w e etiopiańskich przeglądu struktura kościołów, n a p e w n o efekty tego na zrodziła uwagę . 8 synkretycznych, autor między Europą a Czarną Afry­ ką, A m e r y k ą Południową i Północną, Australią i Oceanią. N a t o m i a s t zderzenia nie Zainteresowanych odsyłam do interesującej p r a c y , której autorem jest s z w e d z k i pastor, B . G . M . S u n d к 1 e r , Bantu Prophets in South Africa, Oxford U n i v e r s i t y P r e s s , 1964, który w y l i c z a aż d w a tysiące s y n k r e t y c z n y c h kościołów afrykańskich. 3 �336 RECENZJE było między Eurotpą a Azją, gdzie — w e d ł u g Zajączkowskiego — m a m y do c z y n i e ­ n i a ze z j a w i s k i e m na t u autor dyfuzji i wzajemnych o podstawowej zasadzie, mułując tę kwestię co p r a w d a w rozwoju, z drugiej — podniósł wcześniej Przypomi­ Pitt-Rivers, for­ i n n y c h słowach, że z d e r z e n i e p u j e t a m , gdzie z j e d n e j s t r o n y m a m y stopniu w p ł y w ó w przekształcających. którą kulturowe nastę­ do c z y n i e n i a z kulturą stojącą n a w y s o k i m z kulturą pierwotną . Takiego 4 właśnie przykładu dostarcza A f r y k a . Analizując obecny s t a n r z e c z y , daje a u t o r przegląd listów, napływających r e d a k c j i afrykańskich c z a s o p i s m . N i e i c h treść jest i s t o t n a — t a często b y w a Listy te n a t o m i a s t zwierciedlają opartej stanowią obiektywnie o dotychczasowe d l a Zajączkowskiego istniejące wzory postawy: do błaha. c e n n y materiał b a d a w c z y . zachwianie kultury, a zarazem brak stabilizacji przyswojenia Od­ społecznej sobie war­ tości n o w y c h . rolę tajnych związków w t w o r z e n i u się i działalności kościołów s y n k r e t y c z n y c h . T a j n e Tu znów bractwa istniejące w czy nawet uwaga. Autor zbyt kulturze plemiennej chyba marginesowo często b o w i e m kościoły, a obejmując swoim potraktował ulegają wpływem przekształceniu w kilka, czy nawet sekty kilkanaście p l e m i o n przyczyniają się, wychodząc od jedności r e l i g i i , do t w o r z e n i a się wspólnot narodowych, bene daje ponadplemiennych miejscowym w politykom poszczególnych niebagatelny krajach atut afrykańskich, do ręki co nota •— przeciwdziałanie s e p a r a t y z m e m p l e m i e n n y m rozsadzającym państwo. P r z y k ł a d ó w dostarczyć t u m o ­ że G a b o n , Kamerun, Tanzania. Problem opracowania. nych W struktur wszystkich Praca ten wydaje każdym bądź r a z i e , j a k p o i n t u j e społecznych, wartości które następuje funkcjonalnych Zajączkowskiego stanowi w w zderzeniu dawnych więc się godny u w a g i Zajączkowski: układach pewne nowum i szerszego „zniszczenie kultur, nie strukturowych". w polskiej literaturze a f r y k a n i s t y c z n e j , p o d n o s i też k w e s t i e ogólne, które właśnie t e r a z w y m a g a j ą cenia n a nie uwagi, a to z d w u p o w o d ó w : proces daw­ unicestwia przemian dzieje się zwró­ obecnie, w n i o s k i zaś są n a t y l e g e n e r a l n e , że w części t e o r e t y c z n e j mogą być o d n i e s i o n e n i e tylko do A f r y k i , służąc etnologom, socjologom i religioznawcom. Marek E R I C R. W O L F , J e r s e y 196S Peasants, Foundations P r a c a E r i c a R . W o l f a została w y d a n a publikującej turowej, of M o d e r n w Arpad Anthropology amerykańskiej Series, serii antropologicznej fizycznej i k u l ­ a r c h e o l o g i i i językoznawstwa. J e s t to p r a c a omawiająca nurcie stosunkowo warstwy młodych społecznościami r o l n i c z y m i j a k o w sposób s y n t e ­ chłopskiej n a całym świecie. Mieści zainteresowań częściami b a r d z i e j antropologii amerykańskiej złożonych społeczeństw. n i a te zostały zapoczątkowane p r z e z p r a c e amerykańskiego antropologa d a dopiero po I I w o j n i e a społeczeństwem zindustrializowanym. G . P i t t - R i v e r s , The effect lisation, L o n d y n , t. 27: 1929. 4 Bada­ R. Redfiel- światowej. A u t o r określa chłopów j a k o tę część ludzkości, która stoi między plemieniem New p o z y c j e w y b i t n y c h naukowców z z a k r e s u antropologii t y c z n y i ogólny kulturę i p r o b l e m y się o n a w Kowalski on native Kategorię prymitywnym chłopów r a c e s of c o n t a c t with odróżnia European civi­ �RECENZJE ¿37 od p r y m i t y w n y c h k o p i e n i a c z y i n o w o c z e s n y c h farmerów p r z e d e w s z y s t k i m c h a r a k ­ ter powiązań z s z e r s z y m układem społecznym. Chłopi wyodrębnili się ze społe­ czeństw p r y m i t y w n y c h , w których j e s z c z e każdy p r o d u c e n t k o n t r o l u j e środki p r o ­ d u k c j i włącznie ze swoją pracą, a w y m i a n a nadwyżek w d o b r a c h i usług jest b e z ­ pośrednia i e k w i w a l e n t n a . B r a k też w t y c h społeczeństwach powiązań z s z e r s z y m układem społecznym, stanowią one w p e w n y m sensie całość zamkniętą. Chłopi zajmujący się uprawą zbóż i hodowlą zwierząt są z a w s z e częścią b a r ­ dziej złożonego społeczeństwa, w r a m a c h którego przekazują nadwyżki grupie r z ą ­ dzącej i i n n y m g r u p o m n i e uprawiającym z i e m i . F a r m e r ó w n a t o m i a s t autor o k r e ­ śla j a k o kategorię l u d z i prowadzących d o c h o d o w e przedsiębiorstwa rolne, dobrze zorientowane rynkowo. Chłopi tworzą więc fazę w e w o l u c j i społeczeństwa ludzkiego, j a k k o l w i e k droga e w o l u c j i m a bardzo różne w a r i a n t y . W z a k r e s t e r m i n u „chłopi" wchodzą w p r a c y W o l f a społeczeństwa współczesne i h i s t o r y c z n e E u r o p y z a c h o d n i e j i środkowej, północnej A f r y k i , I n d i i , C h i n oraz A m e r y k i Środkowej. Przykładami z t y c h t e r e ­ n ó w o p e r u j e autor, przyznając i m j e d n a k różnorodność w a r i a n t ó w w obrębie j e d n e j f a z y e w o l u c j i i różne w n i e j z a a w a n s o w a n i e . Rozdział p i e r w s z y p r z y n o s i ogólną charakterystykę chłopów j a k o g r u p y s p o ­ łecznej i wyszczególnia j e j s p e c y f i c z n e c e c h y . C h a r a k t e r y s t y c z n e d l a tej g r u p y są n i e t y l k o r e l a c j e w y m i e n n e , s y m e t r y c z n e , występujące i u k o p i e n i a c z y , l e c z także a s y m e t r y c z n e r e l a c j e zwierzchności, a m i a n o w i c i e płacenie grupie rządzącej różnego r o d z a j u d a n i n w n a t u r z e , p r a c y l u b pieniądzach. P o w s z e c h n y m , choć n i e j e d y n y m , ośrodkiem władzy z w i e r z c h n i e j n a d chłopami i c e n t r u m w p ł y w u j e s t miasto. Najpoważniejszym p r o b l e m e m d l a g r u p y rządzącej i d l a s i e b i e . w wytwórczym, l e c z także d o m e m . chłopów jest właśnie j e d n o c z e s n a produkcja obrębie zagrody, która jest n i e t y l k o zakładem Następne t r z y rozdziały p r a c y przedstawiają t r z y najważniejsze a s p e k t y chłopów: e k o n o m i c z n o - g o s p o d a r c z y , społeczny i i d e o l o g i c z n o - r e l i g i j n y . życia Klasyfikując społeczeństwa chłopskie, a u t o r rozróżnia d w a r o d z a j e ekotypów chłopskich; p a l e o t e c h n i c z n e i n e o t e c h n i c z n e , według kryteriów sposobu przekształ­ c a n i a e n e r g i i . E k o t y p y p a l e o t e c h n i c z n e są e f e k t e m „pierwszej r e w o l u c j i a g r a r n e j " n a świecie i polegają n a w y k o r z y s t y w a n i u t y l k o p r a c y l u d z i i zwierząt. N a j b a r d z i e j p o w s z e c h n e z n i c h to długotrwałe s y s t e m y b e z u g o r o w e z u p r a w ą motykową i o c z y s z c z a n i e m z i e m i p r z e z p a l e n i e , krótkotrwałe s y s t e m y u g o r o w e z uprawą sprzężajną pługiem oraz s y s t e m y bezugorowe z ciągłym n a w a d n i a n i e m pól. E k o t y p y n e o t e c h n i c z n e powstałe po „drugiej r e w o l u c j i a g r a r n e j " c h a r a k t e r y ­ zują się w p r o w a d z e n i e m n o w y c h źródeł e n e r g i i i specjalizacją u p r a w (sadownictwo, warzywnictwo, gospodarka m l e c z n a ) . J e s t to wyczerpująca k l a s y f i k a c j a społe­ czeństw chłopskich w e d ł u g s t o s o w a n y c h narzędzi, s t o p n i a użytkowania z i e m i w d a ­ n y m c z a s i e oraz długości s e z o n u u p r a w . W p r a c y p r z e d s t a w i o n e zostały także sposoby z a o p a t r z e n i a gospodarstw chłop­ s k i c h w brakujące d o b r a i usługi oraz w y k o r z y s t a n i e nadwyżek chłopskich p r z e z różne t y p y własności z w i e r z c h n i e j . Najbardziej interesująca część p r a c y , oprócz p r z e d s t a w i e n i a typów r o d z i n chłopskich i i c h g r u p d o m o w y c h oraz w z o r ó w d z i e d z i c z e n i a , p o d a j e wyczerpujący i porządkujący podział stosunków społecznych zachodzących w g r u p i e chłopskiej. A u t o r d z i e l i j e n a jednowięziowe l u b wielowięziowe (według ilości interesów utrzymujących je), n a d i a d y c z n e l u b p o l i a d y c z n e (według ilości osób biorących w n i c h udział) oraz n a poziome l u b p i o n o w e ( r e l a c j a : chłopi- chłopi l u b chłopi-niechłopi). 22 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X V I / 1 �338 RECENZJE Ostatni najmniej wia funkcję jący dopracowany religii w charakter oraz i jednolity społeczeństwie rewolucyjne pod względem treści rozdział chłopskim, ruchy jej u t y l i t a r y s t y c z n y i chłopskie oma­ moralizu- n a tle sprzyjających im wa­ runków. Wymogi wydawnictwa, starającego się przedstawić dokumentację i współczesności n a przykładzie l u d ó w e g z o t y c z n y c h w r a z czajami, określiły w pewien sposób p r o f i l przeszłości z i c h niezwykłymi tej p u b l i k a c j i . Narzuciły s t r o n y dość ogólny c h a r a k t e r , p r z e z co dostępna jest s z e r s z e m u g r o n u szczególnie z i n n y c h d z i e d z i n n a u k i , z d r u g i e j dziej egzotycznych kultur, j a k : Indie, n a mieć pretensję py Z a c h o d n i e j o znikome — preferencję Chiny, Z S R R , Europa w została oparciu narzucona o dużą ilość bałkańskich i Włoch, j a k k o l w i e k w niej w z bar­ Moż­ przez dostępną literatury literaturę, antropologicznej przykładów praca amerykańskich omówieniach niewątpli­ bowiem i etnologicznej ważniejszych Euro­ mieszczą się one powstała przede s t k i m amerykańskiej, a n g i e l s k i e j i n i e m i e c k i e j . K r a j e s o c j a l i s t y c z n e są odbiorców, przykładów uwzględnienie w p r a c y terenów współczesnej a także krajów także jednej średniowieczna. w ogólnych r a m a c h zakreślonych p r z e z a u t o r a . P r e f e r e n c j a wie zwy­ jej z wszy­ reprezentowane monografii radzieckich l u b w skrótowych artykułach. A u t o r powołuje się n a literaturę opisową i t e o r e t y z u ­ jącą, w y b i e r a z n i e j to, co o d p o w i a d a jego poglądom. Nietrudno zauważyć, że poglądy nizmu amerykańskiego jednej fazy ewolucji — traktuje autora mieszczą on społeczeństwa społeczeństwa ludzkiego. się w nurcie chłopskie Porównuje neoewolucjo- jako należące społeczeństwa na do róż­ n y c h t e r e n a c h świata z różnych e p o k h i s t o r y c z n y c h , choć s z u k a d l a n i c h w s p ó l n e ­ go m i a n o w n i k a . ramach Ewolucja jednakowa społeczeństwa l u d z k i e g o , d l a poszczególnych szczegółowe w a r i a n t y . Warianty grup aczkolwiek społecznych, w swych posiada ogólnych jednak różne, te można uwzględniać, ale dąży się p r z e d e wszy­ s t k i m do z n a l e z i e n i a prawidłowości. Autor przedstawia r a k t e r y s t y c z n e oraz wo porównywać obiektywnie przede właśnie prawidłowości systematyzuje grupy istniejących ludzkie kultury jej kategorie wyodrębnione ekonomicznych chłopskiej w jedną kategorię c h a r a k t e r , może służyć l a i k o m w z o r i e n t o w a n i u formułowaniu na ogólny i cha­ Ma pra­ podstawie wyróżników. P r a c a E . R . W o l f a w s z y s t k i m n a uwagę właśnie ze względu n a swój pomóc p r z y i jej cechy w sposób wyczerpujący. zasługuje syntetyzujący się w t e m a c i e , a e t n o g r a f o m może ogólnych hipotez w e r y f i k o w a n y c h Należy też dodać, że układ p r a c y z b u d o w a n y został w później w terenie. sposób k l a r o w n y i lo­ giczny, a poszczególne rozdziały analizują materiał począwszy od r z e c z y szczegóło­ w y c h , kończąc n a najogólniejszych. Trudno kacja znaleźć pracę tego t y p u prof. В. choć o g r a n i c z o n a stematyzowania prace starają funkcjonujący w Gałęskiego: „Socjologia literaturze polskiej, w s i . Pojęcia t e r e n o w o do o b s z a r u P o l s k i , p o d e j m u j e podstawowych się ukazać pojęć grupy społeczność społecznej, rolniczą jako może jedynie ETEL jaką odrębny tworzą i w chłopi. swoisty Obie sposób s y s t e m społeczny. FÉL, T A M A S Viking 1966, próbę wyjaśnienia i u s y ­ Agnieszka village, publi­ podstawowe", Warszawa H O F E R , Proper Fund Publications peasants. in Anthropology Traditional life Bartelska in a Hungarian n r 46, C h i c a g o 1969 • T e r m i n „proper p e a s a n t " o z n a c z a w u s t a c h mieszkańców w i o s k i Átány chło­ pa p r a w d z i w e g o , zasiedziałego, znającego n i u a n s e w i e j s k i e j e t y k i e t y i p r z e s t r z e g a ^ jącego f o r m t r a d y c y j n e g o z a c h o w a n i a . T a c y ludzie tworzą t r z o n węgierskiej w i o s k i �339 RECENZJE Átány, w y b r a n e j do e t n o g r a f i c z n y c h badań t e r e n o w y c h węgierskiego M u z e u m Etnograficznego w przez dwoje pracowników B u d a p e s z c i e właśnie ze względu n a z a ­ c h o w a n e j e s z c z e do tej p o r y e l e m e n t y t r a d y c y j n e , zwłaszcza w f u n k c j o n o w a n i u i n ­ s t y t u c j i s o c j a l n y c h i w z o r ó w stosunków międzyludzkich. W trakcie przeprowadza­ n i a badań t e r e n o w y c h (1951-1967) s t a r a n o się zarejestrować p r z e d e w s z y s t k i m s t a n ówczesnej k u l t u r y w s i . Obecnie wydana praca stanowi już swoisty dokument h i s t o r y c z n y , gdyż ba­ d a n a wieś, t a k j a k nieco wcześniej i n n e w s i e węgierskie, weszła w s t a d i u m chłopskie pod wpływem wielu czynników, szczególnie r o k u k o l e k t y w i z a c j i i z l i k w i d o w a n i u własności p r y w a t n e j przeprowadzonej post- w 1959 n a r z e c z spółdzielni pro­ t y l k o w y c i n e k u z y s k a n y c h materiałów, daje opis dukcyjnych. P r a c a opublikowana i obejmuje analizę o r g a n i z a c j i społecznej rodnych, żmudnie obserwacja gromadzonych uczestnicząca), statystycznych wsi i instytucji lokalnych. Oparta (dane źródłach etnograficznych historycznych (dokumenty demograficzne i ekonomiczne j e s t n a różno­ (wywiady, lokalne, rozmowy, opracowania) z Centralnego Urzędu oraz Staty­ stycznego). Etnograficzne nie badania statystycznie, lecz terenowe poprzez przeprowadzane dokładną analizę były w obrębie współczesnego jednej życia wsi i historii dwóch r o d z i n , u których a u t o r z y z a m i e s z k i w a l i p r z e z t e n cały c z a s . Materiały z e ­ brane w t e r e n i e obejmowały Autorzy swą tematyką całokształt k u l t u r y w s i . s t a r a l i się zrobić k u l t u r o w y c h , podać całościowy i szczegółowy opis t y c h elementów, a t y m s a m y m odkryć i c h w z a j e m n e analizę elementów powiązanie i strukturalną współzależność. Udało się i m to w pełni w części traktującej o sie­ ci stosunków społecznych a omawiającej krzyżujące się podziały w e w n ą t r z w s i w e ­ dług g r u p w i e k u , sąsiedztwa zagród i pól, stosunków pokrewieństwa, powinowac­ t w a i k u m o s t w a . W r a z z częścią o r o d z i n i e i podziale ról w j e j obrębie o r a z ana­ lizą zależności inte­ resującą poszczególnych i przejrzystą warstw społecznych partię p r a c y . Z g o d n i e stanowi z założeniami ona najbardziej etnografii jako o człowieku i jego k u l t u r z e , p o p r z e z sieć stosunków społecznych, a u t o r z y jednostkę i jej szerszych układów, j a k targi, służba Bardziej r o z l i c z n e powiązania w obrębie wojskowa, wioski i poza obowiązki pobieżnie i s c h e m a t y c z n i e p r z e d s t a w i o n e nią nauki ukazują (stosunek do obywatelskie). są n a t o m i a s t i n s t y t u c j e l o ­ kalne, stosunkowo słabo u k a z a n o i c h przecież żywy związek ze społecznością skową i w z a j e m n e powiązania. A u t o r z y p r z e d s t a w i l i s a m s z k i e l e t i n s t y t u c j i , i c h historię, z a s a d y wio­ funkcjonowa­ n i a , n i e j e s t to j e d n a k a n a l i z a r z e c z y w i s t e j i c h działalności. W y d a j e się, że a k u r a t ta część p r a c y o p a r t a została n a w y w i a d a c h m e n t a c h l o k a l n y c h bez odwołania z działaczami i h i s t o r y c z n y c h d o k u ­ się do o p i n i i całej społeczności. Należy przyznać, że układ p r a c y j e s t s k o m p o n o w a n y stawia jednostkę i j e j u c z e s t n i c t w o w poprzez różne u g r u p o w a n i a , Jakkolwiek praca koleń. A u t o r z y społecznej rodzinnego kręgu, i n s t y t u c j e , l o k a l n e t a r g i , po n a j s z e r s z y — cały k r a j . dąży do p r z e d s t a w i e n i a opisu s t a r a się jednocześnie pokazać z m i a n y zachodzące w n i e umieszczają s o w y c h , lecz rejestrują w sposób logiczny, p r z e d ­ życiu od n a j m n i e j s z e g o uzyskanego funkcjonalnego kultury wsi, obrębie t r z e c h o s t a t n i c h p o ­ materiału w trzech przekrojach t y l k o niektóre z m i a n y w r a m a c h jednego m o d e l u o s t a t n i c h pięćdziesięciu l a t . U k a z a n i e zachodzących z m i a n powiodło zresztą b a r d z i e j w rozdziałach przedstawiających opis instytucji, w cza­ kultury których się jed­ n a k a n a l i z a współzależności n i e została w pełni u k a z a n a . Oczywiście n i e można robić z tego zarzutów a u t o r o m , którzy, j a k k o l w i e k ob- �340 RECENZJE serwowali przede i rejestrowali wszystkim zachowanej do zmiany zachodzące stworzenia opisu by sądzić, że praca byłaby społeczna, i n s t y t u c j e ) monografią Viking magało dla i ich rezultaty, tradycyjnej Fund angielskich i w klasyczną wyodrębnionej Publications, to u m i e s z c z e n i a d l a której publikacji amerykańskich etnografii jednoproblemową specjalnie rozszerzonych odbiorców z została wiadomości zakresu gdyby nie napisana. historii Węgier, historii oraz t e m a t y k i i s t a r a l i się uczynić obraz k u l t u r y węgierskiej społeczeństw pierwotnych), używając Wy­ informacyjnych pro­ układu zrozumiałym d l a odbiorców wykształconych w i n n e j t r a d y c j i badań e t n o g r a f i c z n y c h wszystkim (organizacja węgierskiej, co m i e j s c a m i rozbiło logikę wewnętrznego rozdziałów. A u t o r z y łecznej dążyli chłopskiej społeczności w i e j s k i e j , chłopstwa węgierskiego i s p e c y f i k i s y s t e m u pańszczyźnianego blematyki kultury do tej p o r y w b a d a n e j w s i , a s z y b k o ginącej. Można potrzeby współcześnie i analizy (badanie także terminów przede antropologii (lineaż, ród), co, choć konieczne, niszczyło częściowo specyfikę spo­ węgierskich układów k u l t u r y chłopskiej. Autorzy s t a r a l i się wydobyć z j e d n e j ne w s i u w a r u n k o w a n e strony cechy specyficzne tradycją historyczną, a z d r u g i e j i czysto l o k a l ­ — cechy bardziej ogólne, p e w n e prawidłowości dotyczące w s i sąsiednich, r e g i o n u i całego k r a j u , a b y rzyć możliwość szerzonych studiów porównawczych. Udało się i m to w wiadomościach ogólnych n y c h o ludności, s k r u p u l a t n i e zestawiających Przy czytaniu pracy nasuwa stosunkowo o wsi, jej rolnictwie pełni tylko i danych roz­ podobieństwa i różnice. się p y t a n i e , c z y słuszny był w y b ó r do badań w s i zamkniętej, i z o l o w a n e j , b o w i e m Átány j a k o wieś chłopska i kalwińska i s i l n e p o c z u c i e odrębności n a zewnątrz. T r u d n o d l a najbliższego stwo­ demograficz­ w o t o c z e n i u k a t o l i c k i c h , częściowo s z l a c h e c k i c h , w y t w o r z y ł a s w o i s t y tatywną w regionu konserwatyzm ją j e d n a k nazwać wsią l u b całych W ę g i e r współczesnej reprezen­ doby. Stanowi o n a r a c z e j przykład w s i opóźnionej w s t o s u n k u do procesów zachodzących w m i ­ krostrukturze. Natomiast przedstawia (według oceny autorów) typ reprezenta­ t y w n y d l a s y s t e m u t r a d y c y j n e j k u l t u r y w s i węgierskiej. Niewątpliwie jednak pozwala, ze względu pewnych bardziej organizacji drobiazgowe na mniejszą ogólnych wniosków na temat mieści się w Monografie polskie n a gruncie tradycyjnego mechanizmów na typu wysunięcie funkcjonowania światowej kultury tworzono wsi i monografie badań etno­ środkowej, dlatego też można polskim. powstawały i zainteresowań n a u k o w o - b a d a w c z y c h . kształt wioski czynników, n u r c i e współczesnych n i e t y l k o węgierskiej, ale także całej E u r o p y szukać j e j o d p o w i e d n i k a nie jednej działających społecznej. P r a c a węgierskich etnografów grafii badanie ilość na gruncie ruchów społeczno-politycznych W r a m a c h i n s t y t u c j i n a u k o w y c h po I I wielotematyczne, jednotematyczne, spoglądające starające na się wieś ukazać poprzez woj­ cało­ jeden problem. Spośród t y c h p r a c j e d n o p r o b l e m o w e m o n o g r a f i e ośrodka łódzkiego zbliżone są do t y p u m o n o g r a f i i węgierskiej p r z e z swą problematykę społeczną, ujmowaną w f u n k c j o n a l n y m opisie. Z k l a s y c z n y c h już m o n o g r a f i i Stare i Nowe Siołkowice — p r a c a z b i o r o w a pod k i e r u n k i e m M . Gładysza s t a w i a sobie t e n s a m c e l , co p r a ­ c a autorów węgierskich, a m i a n o w i c i e możliwie j a k najpełniejsze ujęcie w s p ó ł ­ czesnego o b r a z u k u l t u r y j e d n e j w s i . W obu p r a c a c h s t a r a n o się n i e t y l k o o z a r e j e ­ s t r o w a n i e poszczególnych faktów k u l t u r o w y c h , lecz także o w y k r y c i e działających mechanizmów i p r z e d s t a w i e n i e z m i a n zachodzących n a w s i w obrębie t r z e c h o s t a t n i c h pokoleń. �341 RECENZJE Wniosek Hofera o zmem i tendencjami w związku homogeniczności do i z o l a c j i p o k r y w a jej ostatniej pracy spodarczo-społecznej z konserwaty­ się ze spostrzeżeniami D . Markowskiej o rodzinie wiejskiej (religijnej) na Podlasiu, w s i homogenicznych wsi dotyczącymi izolacji go­ religijnym, społecznym pod względem i „otwartości" w s i h e t e r o g e n i c z n y c h . Praca ta pozwala a dla etnografa czytelnikowi zapoznać się z tradycyjną kulturą Węgier, może służyć j a k o j e d e n ze w z o r ó w dobrze p r z e p r o w a d z o n e j ana­ l i z y o r g a n i z a c j i społecznej w s i . Agnieszka F R A N K M . M I F S U D , Customary Land Law in Africa, Bartelska F A O Legislative Series, R o m e 1967, No. 7, ss. 96 Wydarzenia stwom, od ostatnich pozostawiając państw lepiej raźną przewagą lat je przyniosły jednak rozwiniętych. Współczesna umocnienia i rozwoju celu cji jest afrykańskim udział w Afryki przebadanie cechuje wytwarzaniu się istniejącego A f r y k i . Poznanie i opracowanie na­ drogą produk­ do osiągnięcia z a ­ zwyczajowego zadecydować wy­ dochodu i najszybszą środków prowadzących pozwalających pań­ gospodarczym młodych afrykańskich państw będzie podwyższenie może materiałów gospodarczej wielu uzależnieniu źródłem e k s p o r t u . Najprostszą c j i r o l n i c z e j , a j e d n y m z ważniejszych dostarczyć w gospodarka r o l n i c t w a , które m a główny rodowego i jest p o d s t a w o w y m mierzonego niepodległość niejednokrotnie prawa rolnego, o metodach zwyczajowych praw rolnych m a t u szczególne z n a c z e n i e , ponieważ niemożliwe j e s t o p i e r a n i e się p e r a n a l o g i a m sytuacji krajów europejskich, daleko odbiegających od co moderniza­ istniejących na stosunków afrykańskich. W a r t o zaznaczyć, że w go prawa rolnego O b e c n i e , gdy ustają w o j n y jów a przemiany czasach kolonialnych normy tradycyjnego odpowiadały społecznościom pozostającym w afrykańskie­ stanie stagnacji. p l e m i e n n e i zwiększa się ludność poszczególnych społeczne i ideologiczne następują bardzo szybko, kra­ funkcjonalny d a w n i e j porządek p r a w n y pozostaje w wyraźnej sprzeczności z n o w y m i s t o s u n k a m i społecznymi. Mając na uwadze powyższe f a k t y , w y d a j e poglądów z a w a r t y c h w p r a c y F . M. Mifsuda, docierających do n a s p r a c , omawiających się c e l o w e przedstawienie j a k o iż j e s t to j e d n a z n i e l i c z n y c h to c i e k a w e a zarazem trudne zagad­ nienie. N a u k o w e s t u d i a afrykańskiego p r a w a z a n i e d b a n e były do s t o s u n k o w o o s t a t n i c h czasów; p r a w n i c y badający te k w e s t i e w A f r y c e „importowanym prawem" kolonizatorów, n i z m u działania p r a w a z w y c z a j o w e g o i z w y k l i b y l i zajmować aniżeli w Afryce tubylczym. się r a c z e j Znajomość zawdzięczamy głównie mecha­ etnografom socjologom. P r a c a F r a n k a M. Mifsuda wych prawa studiów rolnego. przedmiotu, a niektórych Uwaga s t a n o w i , w e d ł u g jego własnych słów, próbę podstawowych skoncentrowana społeczne, e k o n o m i c z n e i elementów jest tradycyjnego głównie etnograficzne na prawnych zagadnienia o t y l e t y l k o , o i l e to j e s t k o n i e c z n e d l a u t w o r z e n i a całościowego W części wstępnej autor p r z e p r o w a d z a nych cech zwyczajowego prawa, dokładne p r z e b a d a n i e aspektach omawiane są obrazu. krótką analizę p o z y t y w n y c h i podkreślając, że w s z e l k a działalność do z m i a n z w y c z a j o w y c h w z o r ó w własności z i e m i p o w i n n a nauko­ afrykańskiego negatyw­ prowadząca być p o p r z e d z o n a przez i o s z a c o w a n i e istniejących systemów. Żadne z m i a n y n i e p o - �342 RECENZJE wdnny być w p r o w a d z a n e b e z b r a n i a pod uwagę i c h r e p e r k u s j i n a s y s t e m y s p o ­ łeczne, a p r z e p i s y p r a w n e n i e mogą kolidować w sposób z a s a d n i c z y z głęboko zakorzenionymi obyczajami. W krótkim wstępie autor o m a w i a także p r a w n e p o d s t a w y z w y c z a j o w e j w ł a ­ sności z i e m i , przytaczając również s z e r e g dekretów k o l o n i a l n y c h , w y d a n y c h n a o b s z a r a c h d a w n y c h posiadłości f r a n c u s k i c h i b r y t y j s k i c h w A f r y c e . 1 P o p r z e d s t a w i e n i u z a s a d n i c z y c h myśli części wstępnej p r z e c h o d z i F . M . M i f s u d do szczegółowej a n a l i z y w y b r a n y c h zagadnień z w y c z a j o w e g o p r a w a rolnego w A f r y c e , którą p r z e p r o w a d z a w pięoiu k o l e j n y c h rozdziałach. Rozdział p i e r w s z y poświęcony j e s t p r o b l e m o w i o d t w o r z e n i a i s p i s a n i a p r a w a z w y c z a j o w e g o . Z a g a d n i e n i e to było p o r u s z a n e n a d w u k o n f e r e n c j a c h poświęco­ n y c h p r o b l e m a t y c e afrykańskiej — w D a r es S a l a a m ( T h e A f r i c a n C o n f e r e n c e on L o c a l C o u r t s a n d C u s t o m a r y L a w ) i w W e n e c j i ( C o n f e r e n c e on T r a d i t i o n a l A f r i ­ c a n L a w a n d M o d e r n L a w ) — obie w 1963 г., gdzie zwrócono baczną uwagę, iż j e d y n i e p r z e z s p i s a n i e p r a w a z w y c z a j o w e g o o c h r o n i się j e i n a d a m u się rangę p r a w a stanowionego. D o c h w i l i obecnej p r a w o z w y c z a j o w e występuje głównie w f o r m i e przekazów u s t n y c h , r z a d k o t y l k o można uzyskać j e w f o r m i e s p i s a n e j — z zapisków p r a w n i k ó w , socjologów i etnografów a także z a k t s p r a w będących n a w o k a n d a c h sądowych. S p i s a n i e z w y c z a j o w e g o p r a w a prowadzą zespoły p r a w n y c h rzeczoznawców, m i a n o w a n i s p e c j a l n i k o m i s a r z e i badający u c z e n i . W K e n i i , T a n ­ z a n i i i M a l a w i o d t w a r z a n i e m i s p i s y w a n i e m t r a d y c y j n e g o p r a w a z a j m u j e się z e ­ spół p r a w n y c h ekspertów składający się z o b e c n y c h l u b byłych wodzów, człon­ k ó w l o k a l n y c h r a d zarządzających, urzędników sądowych i s t a r s z y z n y p l e m i e n n e j rozstrzygającej s p o r y m i e j s c o w e j ludności. W K e n i i zespół t e n u t w o r z o n y był n a b a z i e e t n i c z n e j , p o d c z a s gdy w T a n z a n i i opierał się n a p o d z i a l e t e r y t o r i a l n y m i często składał się z członków więcej niż j e d n e j g r u p y p l e m i e n n e j . D y s k u s j e n a d z a g a d n i e n i e m p r a w a i jego s p i s y w a n i e o d b y w a ł y się t u wyłącznie w s u a h i l i , któ­ r y funkcjonował s k u t e c z n i e j a k o język sądów w T a n z a n i i . N i e można n i e wspomnieć o p r o b l e m a t y c e języka i t e r m i n o l o g i i p r a w n e j , w których niezbędna j e s t duża p r e c y z j a i ścisłe określanie z n a c z e n i a używanych terminów, co p o z w o l i uniknąć niebezpieczeństwa z a g u b i e n i a istotnej i c h treści w z w y c z a j o w y m p r a w i e — często b a r d z o o d m i e n n e j od pojęć e u r o p e j s k i c h . J e s t to szczególnie istotne, ponieważ s t o s o w a n i e z a c h o d n i c h terminów p r a w n y c h b ę ­ dzie w p r a k t y c e nieuniknione. I n d y w i d u a l i z a c j a tytułu własności z i e m s k i e j to p r o b l e m a t y k a , której poświęco­ n y j e s t rozdział następny p r a c y F . M . M i f s u d a . A u t o r z w r a c a uwagę, że chociaż r z e c z o z n a w c y e u r o p e j s c y afrykańskie p r a w o określają j a k o ciągłe w p r o c e s i e e w o ­ l u c j i i w przeciwieństwie do u s t a w o d a w s t w a t y p u zachodniego n i e s t a t y c z n e , j e s t ono j e d n a k p e w n e w o c z a c h społeczności, w której działa a jego cechą pozytywną j e s t elastyczność. W o s t a t n i c h l a t a c h w k r a j a c h A f r y k i z a z n a c z a się wyraźnie p r o c e s i n d y w i d u a l i z a c j i własności z i e m i . B y w a on p o p i e r a n y p r z e z rządy państw j a k o środek prowadzący do p o d n i e s i e n i a e k o n o m i c z n e g o r o z w o j u — p o p r z e z o s o b i ­ ste z a i n t e r e s o w a n i e j e d n o s t k i — n a t e r e n a c h , gdzie istnieją po t e m u t r a d y c j e p l e ­ m i e n n e . I s t n i e j e wyraźna i n k l i n a c j a do u z n a w a n i a j a k o j e d y n i e ważnego p i s a ­ nego tytułu własności, zwłaszcza n a t e r e n a c h byłych posiadłości f r a n c u s k i c h n a p o ­ łudnie od S a h a r y . P r o c e d u r a p r z y z n a w a n i a pisemnego tytułu własności jest z a ­ s a d n i c z o a d m i n i s t r a c y j n a , l e c z w w y p a d k u k w e s t i i s p o r n y c h s p r a w a o p i e r a się 0 sąd. P r z y u z y s k i w a n i u d o k u m e n t u potwierdzającego pozostaje w rękach osób z a i n t e r e s o w a n y c h . tytuł własności Autor 1 Zambii. Ghanie, 1 omawia dekrety wydane w Kamerunie, Nigerii, inicjatywa Tanzanii �343 RECENZJE W części d a l s z e j merunu (kładącego omówione nacisk są k o l e j n o na prawa główne założenia indywidualne), t r z e c h byłych terytoriów b r y t y j s k i c h : K e n i i , U g a n d y Rysem c h a r a k t e r y s t y c z n y m całej r e c e n z o w a n e j różnic występujących nie pomiędzy koloniami. I tak na obszarach istniejących p r a w w i n n o byłymi ustawodawstwa Nigru, i Sudanu j e s t wyraźne a dawnymi byłego zarządu f r a n c u s k i e g o w Ka­ wreszcie Zambii. pracy brytyjskimi być p r z e p r o w a d z a n e i podkreśle­ francuskimi badanie i obecności l o k a l n e g o spisywanie wodza i do­ stojników, urzędnik a d m i n i s t r a c y j n y m a j e d n a k pełną swobodę postępowania i d e ­ cyzji a rola uprzednio miejscowych notabli brytyjskich rola sprawowane jest przez komitety silane wyuczony personel przez odpowiedzialny; jest jedynie miejscowych doradcza. złożone z mieszkańców (wykonawczy w Ugandzie sprawuje Natomiast n a ziemiach jest zinstytucjonalizowana, urzędnik wyrokowanie w s i . Mogą w Kenii być — one z a ­ bezpośrednio t y l k o p e w i e n nadzór). A u t o r z w r a c a uwagę, iż k o n i e c z n y jest p e w i e n e l e m e n t k o n t r o l i a d m i n i s t r a c y j ­ nej, ponieważ p o z o s t a w i e n i e lokalnej ludności całkowitej swobody mogłoby wadzić do nadużyć i n t e r e s u społecznego n a r z e c z o s o b i s t y c h interesów Za indywidualizacją badań w U g a n d z i e nych praw tytułu własności z i e m i przemawiają — w regionie do z i e m i . W y s o k i ilości z i e m i , w z r o s t u p r a w y stająca ilość procesów K i g e z i , wskazujące stopień gęstości c a s h crops, dotyczących — zaludnienia to z rodzimym przy 2 powodujące przejawiane przez wznoszenie budowli, publiczne p r z e z Radę D y s t r y k t u . P r z e z zwyczajem, rozumiane skrępowane i wyłączne p r a w o do użytkowania i d y s p o n o w a n i a ono obec­ niedostatecznej sprzedaży z i e m i i w z r a ­ czynniki żądanie i n d y w i d u a l i z a c j i tytułu własności, p o p i e r a n e indywidualną własność, zgodnie pilotażowych n a konieczność z m i a n rozpowszechnienie ziemi wyniki pro­ jednostek. sadzenie plonów nie, z b y t i p r z e k a z y w a n i e z i e m i i t p . B r a k k o n t r o l i r o d z i n n e j jest t u „nie­ ziemią". Może być i drzew, najmowa­ czy klanowej wskazu­ je n a w y s o k i stopień i n d y w i d u a l i z a c j i p r a w . W dalszej nowych części rozdziału autor zastanawia tytułów własności z i e m i . W s k a z u j e się nad drogami n a tendencję przyznawania uznawania jako c i e l a osoby c z y osób, które de facto ziemię użytkują, z a z n a c z a j e d n a k poprzedniego przebadania • zwyczajowych prawnego z i e m i jest okres praw. Zasadniczym j e j użytkowania w dobrej kryterium wierze (w usprawiedliwiać prawu uzurpację; m i a s t z upływem obca uprawiający i zajmujący dalszego n i a pod w a r u n k i e m płacenia z w y c z a j o w e g o de facto zauwa­ czasu mógłby ziemię może nieograniczonego podatku wynosi należy j e s t myśl, iż s a m t y l k o u p ł y w c z a s u osiągnąć p r a w o przydziału Tunezji o n n p . 5 l a t , w G h a n i e — 8 l a t , w g u s t a w y z 1962 r.) i t d . N i e m n i e j żyć, że z w y c z a j o w e m u właści­ konieczność jej nato­ użytkowa­ (tam, gdzie to j e s t w y m a g a n e ) i u z n a w a n i a najwyższego tytułu właściciela. W ostatnich z urzędu latach powstało kilka do n a c z e l n i k a p l e m i e n i a (Niger, T a n z a n i a ) . Natomiast ziemie państwa bądź też być p r z y d z i e l o n e ustaw n a własność leżące przekazujących ziemie osób f a k t y c z n i e je użytkujących przejść n a własność odłogiem Winny ludności z p r e f e r o w a n i e m należące osób, które n i e p o ­ siadają własnej działki. Na cie zakończenie tego n a j o b s z e r n i e j s z e g o prawa własności w kontekście rozdziału F . M . M i f s u d afrykańskiego prawa szereg s p r z e c z n y c h teorii i poglądów n a t e m a t c z y pojęcie p r a w a w tradycyjnym prawie afrykańskim omawia zwyczajowego. i co ono o z n a c z a . T r u d n o poję­ Istnieje własności i s t n i e j e byłoby przytaczać tutaj dokładnie poglądy c y t o w a n y c h p r z e z a u t o r a b a d a c z y , należy j e d n a k wspom­ nieć, że w y m i e n i a t a k i c h , j a k : C . K . M e k k — z i e m i a n a l e ż y dó boga, a j e j użytko2 150-270 osób n a k m 2 — wg J . R a t a j s k i e g o , Afryka, W a r s z a w a 1966. �RECENZJE w a n i e do l u d z i , k o n c e p c j a własności w z a c h o d n i m sensie n i e jest s p o t y k a n a w Afry­ ce, A . P . R o b e r t — główne c e c h y afrykańskiej własności z i e m i to j e j kolektywność i hierarchiczność, T . O. E l i a s — s z y m kontekście p r a w g r u p y prawa własności i n d y w i d u a l n e j istnieją w szer­ (rodziny), S . N. O b i C h i n w u b a — i s t n i e j e p r a w o w ł a ­ sności z i e m i wśród I b o — j e s t to własność g r u p o w a i w r e s z c i e C . M . N. W h i t e prawo do o r n e j indywidualne ziemi jest zasadniczo jednostkowe, rozpoczęcie uprawy a uzyskać z i e m i , n a d którą żadne j e można inne prawo — poprzez n i e było ustanowione. Z stwa praw k o n k l u z j i a u t o r a w y n i k a , że p r a w a i pozycji w grupy, prawa są grupie one u w a r u n k o w a n e do z i e m i j e s t r o z u m i a n e prawem jednostek (pokrewieństwa do z i e m i p r z e z g r u p y są zależne p r z e z i n t e r e s y j e d n o s t e k . Pojęcie w pozytywnym sensie praw do z i e m i wyłoniły rządzania. P r a w a Rozdział t r z e c i p r a c y o m a w i a z dążenia do e k o n o m i c z n e g o w żadnym w y p a d k u k i l k a przykładów rozwoju ziem, w do wyłącznym sensie ogra­ jednostki. T y p y coś, co można b y nazwać p r a w e m te n i e są j e d n a k zaś grupowego c i e s z e n i a się pokrewieństwa, a n i e w n e g a t y w n y m niczeń nakładanych p r z e z rodzinę c z y k l a n n a z a k r e s p r a w czajowych od i c h członko­ c z y też t e r y t o r i a l n e j ) . Odnośnie do zwy­ rozpo­ absolutne. ustawodawstwa wynikającego szczególności p r z e z s t w o r z e n i e n o ­ w y c h systemów władania ziemią obok l u b w m i e j s c e istniejących posiadłości zwy­ c z a j o w y c h . Występują tutaj d w a z a g a d n i e n i a — p r o b l e m p r z e j m o w a n i a z i e m i w i n ­ teresie p u b l i c z n y m , który w y g l ą d a a n a l o g i c z n i e j a k w i n n y c h k r a j a c h i który n i e będzie szerzej o m a w i a n y i i n n y — ważniejszy — z a g a d n i e n i e z i e m i n i e e k s p l o a t o w a n e j . I t u t a j autor p r z y t a c z a c z t e r y przykłady ustawodawstwa tyczącego z i e m n i e d o s t a t e c z n i e użytkowanych: wywłaszczeniowego n a Wybrzeżu Kości do­ Słoniowej, na M a d a g a s k a r z e , w K a m e r u n i e i Górnej V o l c i e . P i e r w s z e d w a dotyczą głównie z i e m , które są p r z e d m i o t e m k o n c e s j i , n a t o m i a s t pozostałe — z i e m dzierżawionych zgod­ n i e ze zwyczajową własnością. Następnie n a przykładzie M a d a g a s k a r u wodawstwo i Tunezji F . M. Mifsud dotyczące m e l i o r a c j i z i e m i związanych westycyjnych. Na Madagaskarze przeprowadzano badania omawia na obszarach projektowanych prac istniejących p r a w usta­ z t y m dużych nakładów i n ­ rozwojowych do z i e m i , a o s a d n i c t w o k i e r o w a n e j e s t p r z e z ekspertów, służących również p o r a d a m i t e c h n i c z n y m i i każdy o s a d n i k m u s i dostosować się do racjonalnego planu eksploatacji ziem. pisują k o n t r a k t , który j e s t e k w i w a l e n t e m t y m c z a s o w e g o powiednim okresie wiązywaniu czasu — w się z obowiązków z a s a d z i e po będzie Nowi osadnicy pod­ tytułu własności. P o o d ­ 10 l a t a c h — przy pozytywnym on z a m i e n i o n y n a d e f i n i t y w n y tytuł wy­ wła­ sności. P r o c e d u r a t a odnosi się także do osób o s i e d l o n y c h już p o p r z e d n i o na da­ nym rolnego w obszarze. Afryce. Ustawodawstwo Przepisy wydane w Tunezji dotyczy 1958 r. w także związku nowego z irygacją ustroju doliny Medjerdah, które objęły w o k r e s i e późniejszym także i n n e strefy, dotyczą u s t a l e n i a m i n i m u m i maksimum norm obszarowych a także przeprowadzanej komasacji gruntów i ponownej parcelacji. Nowoczesne, dzie D a h o m e j u kooperatywne ły w p r o w a d z e n i u na podstawie metody gospodarowania i T u n e z j i , gdzie t r a d y c j e m o c n e j omówione są n a p r z y k ł a ­ wspólnoty, solidarności sprzyja­ t y c h metod g o s p o d a r k i . C i e k a w y jest p r z y p a d e k D a h o m e j u , d e k r e t u z 1961 r. obowiązuje l a n e są do u p r a w y o d p o w i e d n i e gdzie k o m a s a c j a z i e m , z których p r z y d z i e ­ działki. Z i e m i a s c a l o n a j e s t w kooperatywę i k i e ­ r o w a n a j a k o całość, a i n d y w i d u a l n e tytuły własności n i e są w y d a w a n e . P o z a p r z y ­ musowymi kooperatywami dawnych właścicieli w wypadku braku odpowiedniej �345 RECENZJE ilości s i l y roboczej złożone d l a należytego e k s p l o a t o w a n i a z młodych Innym pracowników rodzajem kooperatyw środowiska są z r z e s z e n i a p a s t w i s k o w e . d y n y istniejący w A f r y c e a k t u s t a w o d a w s t w a ge Development ziemi, tworzone p r z e s i e d l o n y c h do and Management Act się do całego d y s t r y k t u M a s a j ó w korzystające uprzednio wydany z wyjątkiem ze z w y c z a j o w y c h zwierzęcej przytacza j e ­ w Tanzanii w 1964 г., stosujący hodowlanych; wszystkie oso­ praw do z i e m i są prawa upoważnione są a n u l o w a n e . do Proce­ p a s t w i s k o w y c h m a na celu zabezpieczenie e k o n o m i c z ­ nego r o z w o j u k r a j u p r z e z w p r o w a d z e n i e gospodarki Autor o b s z a r u R e z e r w a t u Ngorongo. D e ­ s t a n i a się członkami związku. W s z y s t k i e p o p r z e d n i e dura utworzenia kooperatyw kooperatywy w tej d z i e d z i n i e a m i a n o w i c i e R a n ­ k r e t t e n p o p i e r a u s t a n o w i e n i e związków g o s p o d a r s t w by są wiejskiego. nowocześniejszego podejścia do problemu i zapobieżenie d a l s z e j t a k dużej e r o z j i gleb p r z e z stosowa­ nie r a c j o n a l n y c h metod w y p a s u bydła. I n n y m , r a d y k a l n y m sposobem w Afryce tworzenia nowych systemów gospodarki rolnej j e s t t w o r z e n i e n o w y c h o s i e d l i p o p r z e z p r z e s i e d l a n i e ludności z p r z e l u d ­ nionych l u b złych k l i m a t y c z n i e i glebowo regionów. W omawia szczegółowo cztery schematy osadnicze, o pracy których swojej należy P. tu Mifsud pokrótce wspomnieć: P l a n S h e n d a m a — dotyczący północnej N i g e r i i , którego r e a l i z a c j a r o z ­ poczęła się w 1949 r. Istotną jego cechą było to, że całe społeczności (wspólnoty) p r z e n o s z o n o z z a c h o w a n i e m t r a d y c y j n e j władzy głowy r o d z i n y . P l a n w s i i w y z n a ­ czenie domów d l a osadników podlegało ników była Ważniejszy ograniczona do od poprzedniego N i g e r i i (Eastern założonych Nigeria n a zasadzie 49 l a t , l e c z m o ż być e u z n a n i u r o d z i m y c h władz zabezpieczającej jest plan Farm osad Settlement umowy ekonomiczne gospodarstw Plan). dzierżawnej, odnawiana . Każdy 4 a liczba wykorzystanie rolnych we osad­ ziemi . 3 wschodniej O b e c n i e i s t n i e j e sześć t a k i c h osad która n i e może przekraczać osadnik m u s i należeć do okresu kooperatywy o s i e d l a , p r z e z nią sprzedawać p r o d u k t y r o l n e , n a b y w a ć w s z e l k i e materiały i p ł a ­ cić swój udział w k o s z t a c h bieżących t y l k o j e d n a osoba czenie o s i e d l i poprzedzone lował Public osiedla. A b y uniknąć rozdrobnienia może dziedziczyć g o s p o d a r s t w o po śmierci dzierżawcy. Lands było Acquisition odpowiednimi Act dający badaniami, rządowi a nabycie absolutne ziemi, Wyzna­ ziem prawo regu­ nabywania z i e m d l a potrzeb p u b l i c z n y c h . D o wyżej omówionego s c h e m a t u p o d o b n y j e s t nieco w s w y c h założeniach p l a n stosowany sprawuje w Tanzanii. Utworzono nadzór komisja tam kooperatywy osadnictwa wiejskiego gospodarcze, (Rural nad Settlement Każdy o s a d n i k m u s i dostosować się do ogólnego p l a n u r o z w o j u osady; w złego spełniania obowiązków po sześciu miesiącach t r a c i on s w o j e prawa. Dziedzictwo być w y z n a c z o n a przez komisję czątkowym gospodarstwa przez i społeczność etapie przechodzi dotychczasowego na jedną tylko kooperatywy. Plany zostało te znajdują wypadku dotychczasowe osobę, która dzierżawcę, l e c z m u s i być realizacji, utworzonych którymi Commision). może zaaprobowana się obecnie około d w u d z i e s t u tak na po­ zaplano­ w a n y c h osad, l e c z żadna z n i c h nie osiągnęła j e s z c z e całkowitego s t a t u s u społecz­ ności spółdzielczej. P r o j e k t e m odmiennego kłada on s t w o r z e n i e o s a d t y p u j e s t p l a n F A O dotyczący o s a d n i c t w a w L i b i i . Z a ­ złożonych" z ludności półnomadycznych plemion, które D o r o k u 1963 w t e n sposób o s a d z o n y c h zostało 6 t y s . osób w 42 w s i a c h . Każdy o s a d n i k otrzymał 32 a k r y z i e m i . Każda osada o b e j m u j e o b s z a r 10 t y s . akrów p o d z i e l o n y n a 6 w s i ze 120 o s a d ­ n i k a m i w każdej. Dzierżawcy uprawiają i n d y w i d u a l n i e działki o p o w i e r z c h n i 15-20 akrów. 3 4 �RECENZJE 346 z e względu n a o k r e s o w y b r a k w o d y z m u s z o n e były do m i g r a c j i s e z o n o w y c h . W p r o ­ wadzenie blemów w życie tego p r o j e k t u wiąże się z rozwiązaniem społecznych, ponieważ t r a d y c j e p l e m i e n n e życia. P o n a d t o łączy zasobów zbudowaniem nów. wody, Będzie wobec się z koniecznością nowych to k l u c z e m r o z w o j u ciągłych sporów uregulowania zbiorników tych szeregu t r u d n y c h n i e akceptują użytkowania międzyplemiennych, części tere­ jest także, Konieczne wprowadzenie trybu istniejących i zmeliorowaniem s u c h y c h obszarów. pro­ osiadłego ustawodawstwa re­ gulującego s t o s u n e k p r a w n y do z a j m o w a n y c h z i e m . Jedną z najpoważniejszych r e f o r m r o l n y c h A f r y k i o s t a t n i c h l a t — reformę r o l ­ ną w s c h o d n i e g o Kamerunu omawia d e k r e t z r o k u 1963 określający autor w ostatniej p a r t i i rozdziału. P r z y t a c z a generalną linię p r z e m i a n , zaznaczając, że także l u b myśli się o w y d a n i u szeregu innych ustaw wydano wprowadzających w życie jego p o s t a n o w i e n i a . W p r o w a d z o n o i s t o t n y podział z i e m i n a c z t e r y k a t e g o r i e : a) z i e ­ m i e wspólnot i j e d n o s t e k o t r z y m a n e n a m o c y z w y c z a j u ; b) p u b l i c z n a i z i e m i a państwa i l o k a l n y c h władz; c) p r y w a t n a własność i d) r o d z i m e dziedzictwo. Ważne rodowym czanie j e s t t u rozróżnienie między ziemią prywatną wspólnym granic dziedzictwem. gospodarstw Rozdział Omawiany i ustalenie problemu ostatni, poprzedzający ta dyskutowana była prawa — na ostatnim Colloquium niejszą komplikacją j e s t p l u r a l i z m p r a w jednego a na­ również wyty­ własności. wnioski, zajmuje prawem się dziedziczenia. on A f r i c a n d y n i e . N i e przyniosło ono, z d a n i e m a u t o r a , zadowalających bie państwa przewiduje indywidualizacji praw krótkie końcowe z n a j t r u d n i e j s z y c h gałęzi z w y c z a j o w e g o matyka dekret prywatna kolektywne jedną Proble­ Law w wniosków. Lon­ Najpoważ­ normujących d z i e d z i c z e n i e n a w e t w k r a j u . Zwrócona była także u w a g a n a sprzeczności pomiędzy obrę­ prawem z w y c z a j o w y m a stanowionym czy p r a w e m i s l a m u . F. M. Mifsud tradycyjne omawia systemy dalej własności Leone, Nigerii i Ugandzie, kilka ziemi przykładów w Zambii, ustawodawstwa Ghanie, regulujących Tanzanii, Kenii, Sierra zwracając u w a g ę n a procedurę d z i e d z i c z e n i a stosowaną w w y p a d k u b r a k u t e s t a m e n t u . W w y m i e n i o n y c h k r a j a c h stosuje się wówczas z a s a ­ dy istniejącego mion i trudno prawa zwyczajowego. Reguły te o d m i e n n e są u rozmaitych ple­ byłoby przeprowadzić t u jakieś uogólnienia, a sporządzanie t e s t a ­ m e n t u należy j e s z c z e do rzadkości wśród mieszkańców A f r y k i . „Ziemia jest ś w i ę ­ tym depozytem i po śmierci użytkownika przechodzi w ręce innych, zgodnie z u z n a n y m i w z o r a m i , niezależnie od i n d y w i d u a l n y c h życzeń c z y p r e f e r e n c j i . Z i e m i a należy b o w i e m do o b s z e r n e j r o d z i n y , z której wielu umarło, trochę żyje, a n i e ­ z l i c z o n a l i c z b a dotąd się n i e narodziła" — to z a s a d a , którą można znaleźć w r e ­ gułach p r z y z n a w a n i a z i e m i . T e r o d z i m e n o r m y s u k c e s j i są j e d n a k coraz wyraźniej modyfikowane kie dekrety przez szereg znajdujemy k l a u z u l dotyczących w ustawodawstwie małżeństw i prawo Ghany, Nigerii, islamu. T a ­ Sierra Leone i Tan­ zanii. Następnym przedmiotem zainteresowania autora jest dziedziczenie testamen­ towe. T e s t a m e n t m a n a ogół formę ustną, p r z y c z y m testator p r z e k a z u j e swoją w o ­ lę przy odpowiedniej uwzględniania osobistej ilości świadków. woli spadkodawcy Ciekawym — zagadnieniem odbiegającej jest stopień od z w y c z a j o w y c h za­ sad d z i e d z i c z e n i a . D o t y c z y o n a głównie przedmiotów i n d y w i d u a l n e j własności, c h o ­ ciaż i w odniesieniu do tych przypadać całkowicie osobom . Ostatnie wynikiem uwagi stosowania autor spotyka się uniwersalną poświęca zagadnieniu tradycyjnych praw k o m a s a c j i gruntów, rozdrobnienia s u k c e s j i (przykład W a r t o podkreślić, że rozwiązanie tego p r o b l e m u prowadzenia wiarę, że nie powinny obcym. — ziem, które plemię jest Kikuyu). n i e może ograniczyć się do p r z e ­ lecz k o n i e c z n e j e s t w p r o w a d z e n i e odpowiednich �347 RECENZJE norm prawnych, które durę n a b y c i a p r a w podziałowi uniemożliwią Registered ten reguluje Land skomasowanych ziem, a spadkowego tendencję dokonaniu W odpowiednich krótkich z drugiej statutowego rozdziału elementy poruszonych w w życie w proce­ nieekonomicznemu ziemi nieograniczoną norm islamu, wykazywało jednak one być z b y t autor prawa przeprowadzać zasad dopiero Afryce Zaznacza po kategoryczne. podkreśla, iż omawiał w jedy­ i przytacza skrócony także, że większość omawia­ n y c h p r z e z niego u s t a w modyfikujących z a s a d y t r a d y c y j n e g o została w p r o w a d z o n a problem zmiany a zarazem integracji ostatniego zagadnień. Kenii dotychczasowych c z y też p r a w a n i e mogą zwyczajowego pracy przeciążeniu te należy badań, nadto uwagach W szczegółowo strony n a f a k t , iż większość j e s t pożądane. Z m i a n y poszczególne przegląd on z j e d n e j do podziału z i e m , p r z e p r o w a d z e n i e dziedziczenia nie zwyczajowego, rozdrobnienie. (1963), który o m a w i a do s p a d k u . Z a p o b i e g a liczbą współwłaścicieli. Z e waględu prawa ponowne Ordinance o s t a t n i c h l a t a c h i dlatego prawa zwyczajowego też n i e można j e s z c z e w pełni ocenić i c h skuteczności. Praca prawa F . M. Mifsuda rolnego stanowi ciekawe i dostarcza szeregu domości. Jednakże d l a polskiego studium interesujących zwyczajowego afrykańskiego a z a r a z e m szczegółowych czytelnika niezorientowanego w prawnej wia­ proble­ m a t y c e A f r y k i j e s t w w i e l u f r a g m e n t a c h .mało k o m u n i k a t y w n a . B u d z i p e w n e strzeżenia państw i zbyt swobodne kontynentu afrykańskiego. n i e p r z y c z y n i a się nienia. Ponadto operowanie przykładami Powoduje do w y t w o r z e n i a sformułowanie to jasnego tytułu z różnych pewną poglądu sugerowało regionów chaotyczność za­ c z y też wywodów na przedstawiane bardziej całościowe prawnik — zagad­ ujęcie p r z e d m i o t u , którego n i e s t e t y w p r a c y n i e z n a j d u j e m y . Na u z n a n i e zasługuje gdzie wa to było w s k a z a n e , zwyczajowego, n a t o m i a s t fakt, iż autor — uwzględnić społeczne i kulturowe starał się t a m , uwarunkowania zwłaszcza p r z y o m a w i a n i u z m i a n w p r o w a d z a n y c h przez pra­ prawo stanowione. Anna KIT ELLIOTT An African School. A Record of Experience, Partyka Cambridge Uni­ o afrykańskich szkołach i uczących się w nich v e r s i t y P r e s s , 1970, ss. 232 „Tak n i e w i e l e w i e m y obecnie d z i e c i a c h , że każda wiadomość p i s z e w e wstępie do s w e j wydziału nauczyciel dotycząca średniej męskiej Cambridge, niepodległości aż obejmują do p i e r w s z y c h An m u s i mieć wartość" African pracował szkole, p r o w a d z o n e j w północnej N i g e r i i . W s p o m n i e n i a gerię zagadnień pracy K i t Elliott. Autor historii uniwersytetu w w tych w przez School, latach — absolwent 1960-1965 j a k o irlandzkich misjonarzy o k r e s od c h w i l i u z y s k a n i a przez,. N i ­ symptomów P r a c a p r z e d s t a w i a c e n n y materiał s p r a w o z d a w c z y , nigeryjskiej wojny domowej. ukazujący przeżycia n a u c z y c i e - la-eudzoziemca w Afryce, w pierwszych latach pokolonialnej ery. Przez okres pięciu i s z k o l e średniej w V w a n g Obszar t e n zamieszkały pół roku autor wraz z żoną pracował w pobliżu J o s , n a płaskowyżu w od w i e k ó w l a t a c h c e n t r u m prosperującego przez tubylcze plemiona w niewielkiej samym sercu stał się w przemysłu związanego z w y d o b y c i e m Nigerii. ostatnich cyny. Gwał­ t o w n y rozwój okręgu i związane z t y m z a p o t r z e b o w a n i e n a siłę roboczą spowodo­ wały kraju, heteroge- napływ dużej fali imigrantów z całego obszaru tworząc �348 RECENZJE n i c z n y zbiór różniących się k u l t u r o w o grup. Znalazło to o d z w i e r c i e d l e n i e w skła­ dzie e t n i c z n y m społeczności s z k o l n e j . 8 0 % chłopców pochodziło z pogańskich m i o n płaskowyżu i o k o l i c z n y c h wzgórz, 15°/o to d z i e c i imigrantów chrześcijańskich ple­ z południa — I b o , pozostałą n a t o m i a s t część s t a n o w i l i u c z n i o w i e w y z n a n i a m u ­ zułmańskiego. R e c e n z o w a n a p r a c a składa się z t r z e c h o b s z e r n y c h części, z których każda z a ­ wiera kilka drobnych opisującego pierwsze rozdziałów. N a początku wrażenia d o z n a n e że o d m i e n n y c h warunków s t o r i i założenia szkoły i j e j obecnej w życia i p r a c y , li się w i e k i e m informacje której dotyczące opisywanych Z kolei młodych stosunków odgrywa wydarzeń zdoła p r a w d z i w i e a także p o z n a j e m y autora ocenę n o w y c h , dane napotykamy szereg pocho­ między niemałą uczniami rolę znajdujemy w niepokojącą przechodzi do o p i s u spotykamy i i c h wewnętrznej stosunkach poznać i zrozumieć s w o i c h Elliott Następnie hierarchii, szkolnych. Na myśl autora, czy znajduje marginesie kiedykolwiek podopiecznych. afrykańskiej szkoły, która według zajmuje jego modelu t u omówienie wyposażenie b u d y n k ó w s z k o l n y c h , k l a s p o k o i m i e s z k a l n y c h i całego g o s p o d a r s t w a autor różni­ ciekawe słów, m i m o pozornego zewnętrznego podobieństwa różni się z a s a d n i c z o od europejskiego; uwag i uczniów szkoły — i c h w i e k u i wychowawców. jak­ dotyczące h i ­ jest, iż u c z n i o w i e k l a s s t a r s z y c h n i e j e d n o k r o t n i e n i e w i e l e od s w y c h znaczenie się z r e f l e k s j a m i znajdujemy egzystencji. Dalej dotyczących składu osobowego p e r s o n e l u dzenia. Z n a m i e n n e stykamy Afryce, się o p i s e m uczniowie. Znajdujemy okolic szkoły szkolnego (60 a k r ó w p o w i e r z c h n i ) . i pokrótce t u po r a z p i e r w s z y t e r e n a m i , z których oraz Dalej przybyli charakterystykę d w u najbliżej położo­ n y c h m i a s t — B u k u r u i J o s , opis i c h położenia, układu i z a b u d o w y , oraz dane do­ tyczące r o z w o j u przemysłu i z a w o d ó w zamieszkujących j e l u d z i . D a n e te są o t y l e istotne, że część uczącej się w V w a n g młodzieży wywodziła się z r o d z i n imigrantów pracujących w t y c h m i a s t a c h . Opis jej zasadniczych cech działania, r o z p o c z y n a szkoły autor afrykańskiej, informacją charakteryzując n a temat swej mechanizmy sytuacji rodzinnej. z a w a r c i u związku małżeńskiego sprowadził on żonę do A f r y k i . M a m y ność obserwować spotkanie geryjskimi. Poza uwagami młodej angielskiej dotyczącymi p o s t a w Po więc moż­ k o b i e t y - n a u c z y c i e l k i z dziećmi n i poszczególnych w y c h o w a n k ó w wo­ bec n a u c z y c i e l k i z E u r o p y E l l i o t t p r z y t a c z a ciekawą dyskusję będącą e f e k t e m z a ­ istniałego w y d a r z e n i a — dyskusję n a t e m a t małżeństwa i r o l i k o b i e t y w afrykańskiej, o t y l e może ciekawą, iż w y p o w i a d a n ą Autor p r z y z n a j e , że szkoła, w prowadzona, której wypadło m u uczyć, n i e była w i n t e r n a c i e n i e należały m i o t e m w i e l u d y s k u s j i , n i e została j e d n a k przedmiotem on trud­ istniejące p r a c e w of N i g e r i a Zdaniem średniej s z k o l e afrykańskiej się p r o b l e m z z a k r e s u h i s t o r i i n i e były czania. T h e Historical Society a The Journal dotąd całkowicie rozwiązana. nauczania w być h i s t o r i a A f r y k i . I t u n a s u w a wersytetu do n a j l e p s z y c h . A n a l i z u j e n a u c z a n i a w afrykańskiej s z k o l e , zaznaczając, iż s p r a w a t a była p r z e d ­ Elliotta podstawowym winna umiejętnie natomiast autokratycznie administrowana, a w a r u n k i egzystencji mło­ dzieży mieszkającej ny problem rodzinie p r z e z t a k młodych l u d z i . trudności odpowiednio przystosowane wydało dopiero pierwszy do rozstrzygali wówczas problem, j a k należy j a k n p . kłopoty szkoła n i e była do z prowadzeniem tego możliwość p r z e p r o w a d z a n i a odpowiednio lekcji lekcji metodą przygotowana. tego t y p u byłaby w audiowizualną; A przecież z uni­ nauczać. T a k więc n a u c z y c i e l z d a n y był całkowicie n a siebie. Występowały także i n n e ści, nau­ tom historii, of A f r i c a n H i s t o r y właśnie zaczął się ukazywać. N a u k o w c y Ibadanie po­ podręcznikowych; trudno­ opisywana wydaje s z k o l e afrykańskiej się, że szcze- �349 RECENZJE golnie c e n n a . Szkoła powinna stworzyć końcowych egzaminów, b o w i e m ło o możliwości łączyło się z dalszego kształcenia wyższym standardem utrudniać z n a l e z i e n i e p o s a d y miennego. roku Nieco 1965 był lepiej młodzieży się bądź życia. lub nawet przedstawiała on niezbędny plemion; decydowa­ otrzymania dobrej pracy, też nie według zdany egzamin przyczynić się do p o w r o t u się sprawa zdania szkoły nauki d l a u z y s k a n i a świadectwa co więcej, szansę ukończenia Natomiast k i e m zarządzania państwem i p o r o z u m i e n i a zykowo j a k największą uzyskanie dyplomu języka do życia ple­ angielskiego. szkolnego. Był co mógł on Do środ­ między p r z e d s t a w i c i e l a m i różnych j ę ­ słów autora był nawet stosowany w kon­ t a k t a c h o s o b i s t y c h w niektórych afrykańskich r o d z i n a c h . E l l i o t t pozostawiał wań-esejów i zwyczajów cowania plemiennych. Specjalnym drukowane magazynu, teriały u c z n i o m dużą inicjatywę, a z w i e l u uzyskał s z e r e g interesujących zdaniem dotyczące prowincję badając Z był fakt, trzech wydanych ostatni . Uczniowie 1 rozmowy i pracownikami kopalni. Uzyskano w rodzin. życia, Uczyło to wierzeń także i roczników ciekawe zamieszkujących nawiązywania odmiennych kontaktów społecznych i rozwijało e l e m e n t y zainteresowań e t n o g r a f i c z n y c h rakterze krajoznawczym. połowie X X w i e k u więtnastowiecznej w Obserwujemy Afryce Europie, więc Zachodniej gdzie niejako zjawiska, duchowni i powtarzanie się odegrali o cha­ w które miało m i e j s c e nauczyciele drugiej w wpajając pozalekcyjne kontakty z uczniami — waniach poczucie i c h niebagatelnej literackich, redagowanie sportowej — stanowiły wartości. założenie kółka gazetki o nawiązaniu szkolnej Warto bardziej rolę i re­ zauważyć, dyskusyjnego i wreszcie ściślejszego, dzie­ istotną w b u d z e n i u z a i n t e r e s o w a n i a wśrćd d z i e c i s z k o l n y c h sztuką ludową, tradycją gionalizmem, ma­ z mieszkań­ t e n sposób obyczajów młodzież mitów wypra­ zbierali i przeprowadzając sposobu opraco- że n a j l e p s z e otoczenie budżetów, Plateau magazynie. szkolnym najciekawszy c a m i sąsiednich w i o s e k dane był autora, uczniowskich dotyczących wierzeń, dopingiem były w samodzielnie, informacji że o zaintereso­ powstanie drużyny osobistego kontaktu z młodzieżą. Ciekawe wspomnienia dotyczą E l l i o t t włożył w p r z y g o t o w a n i e d l a młodzieży afrykańskiej wystawienia przez szkołę Makbeta. Mimo zrozumiała. Świadczy o t y m f a k t , iż j e d e n z młodych w i d z ó w z a p y t a n y , j a k s z t u k a m u się podobała, odpowiedział, że bardzo, była z a b a w n a . tynuacją Jest zasad Afrykańczyków to przykład nauczania szkół według modelu tekstu kulturowego, iż s z t u k i S z e k s p i r a ogromną ilość p r a c y , n i e była o n a jednego z powszechnych kolonialnych, europejskiego w którym żyją. N a s u w a błędów usiłujących ponieważ będących wychowywać b e z b r a n i a pod u w a g ę kon­ młodych całego kon­ się t u r e f l e k s j a nąd u s t a l a n i e m pro­ g r a m u zajęć s z k o l n y c h , który budzić mógł s z e r e g zastrzeżeń. Najbardziej plemiennej interesujący i przemian socjologów i etnografów świadomościowych temat społeczności wychowania, afrykańskiej kultury omawia au­ tor w ostatniej, t r z e c i e j części p r a c y . Wychodząc z założenia, że dopóki nie pozna w y c h o w a n k ó w , n i e będzie mógł p r a w d z i w i e w miarę możności wzrastało potęgowało o dowiedzieć jego z a i n t e r e s o w a n i e się u c z u c i o w e otoczeniu, w jakim j a k najwięcej życiem środowiska o uczących i kulturą Afryki, zbliżenie do o m a w i a n y c h żyją rodziny i warunków i c h zrozumieć, K i t E l l i o t t chłopców, się w a w życia starał się szkole dzieciach; miarę poznawania terenów. Zbierał wiadomości interesował się zabudową wsi G a z e t k a w y d a w a n a była w 1961, 1962 i 1963 r o k u . W r o k u 1964 n i e u z y s k a n o już z e z w o l e n i a n a w y d a n i e m a g a z y n u . Tytuł: „St. J e r o m e ' s C o l l e g e S c h o o l M a g a ­ zine". 1 �350 i RECENZJE głównymi zajęciami i c h mieszkańców. kańskich d z i e c i były r a c z e j n e g a t y w n e , obserwował źle odżywione, często c h o r e żone obowiązkami domowymi dzeństwem. L e c z z drugiej łeczną i Pierwsze bogactwo — tradycji, co opieką poznał i n n e pozwoliło n i a . "Wyizolowanie czuciu z macierzystego głębokiej więzi nej przyczyniało się n i e k i e d y i się zabudowań i poszanowaniu postawą obcią­ młodszym i c h głęboką nostalgię rodzimych w do ro­ więź spo­ niektórych s t o s u n k u do obcego otocze­ w tradycji, środowisko i nagięcie do obcej niejednokrotnie agresywną dodatku p l e m i e n i a młodych l u d z i w y c h o w a n y c h społecznej s i e n i e i c h w zupełnie o d m i e n n e afry­ szkoły dzieci, w zrozumieć z uczniów z a r o d z i m y m i w i o s k a m i i i c h nieufność w losu otoczeniu nad niewiele plemiona, mu dotyczące najbliższym lub zabiedzone najczęściej strony wrażenia ponieważ w po­ przenie­ dyscypliny szkol­ p s y c h i c z n y c h załamań, przejawiających s t o s u n k u do n a u c z y c i e l i l u b n i s z c z e n i e m k l a s szkolnych. Wychowani jako członkowie małych grup plemiennych d a r z y l i oni swą społeczność taką lojalnością i u c z u c i a m i , j a k i e n a s z a k u l t u r a m a l n i e wiąże z rodziną monogamiczną. T r u d n o alnej odpowiedzialności. Ocenienie było szczególnie d l a obcego k u l t u r o w o uczniowie trudne zdawali s o b i e . sprawę nie zdołali przystosować i c h osobowości z swej n i e należą już w pełni k u l t u r o w o było wpoić i m u c z u c i a i nawiązanie z nimi nauczyciela. W kulturowej miarę alienacji. B y l i nor­ indywidu­ kontaktu dorastania świadomi, iż do p l e m i e n i a , z którego się w y w o d z ą , a j e s z c z e się do k u l t u r y europejskiej. Odczuwali jednak związek szereg cennych z obiema. Charakteryzując pobliskie Kogoro i Balang, u w a g dotyczących w y c h o w y w a n i a dzieci w przedstawił a u t o r Afryce, r o l i rodziców i i n n y c h człon­ k ó w r o d z i n y o r a z p l e m i e n i a , u c z e n i e d z i e c i u p r a w y r o l i , b u d o w a n i a szałasów, a n a ­ wet uczestnictwa w szych kult polowaniu. oddawany siłom Wyraźnie rysował nadnaturalnym, się t u prócz znajdujemy świąt r e l i g i j n y c h i związanych z n i m i obrządków opis autorytetu wierzeń, star­ a także rytualnych. Ekspresja a nawet okrucieństwo r o d z i m y c h t r a d y c j i (obrzędy i n i c j a c j i ) n a długie l a t a zostawiły w pamięci chłopców, co z n a j d u j e odzwierciedlenie w ich wspomnieniach. ślad Należy b o w i e m zaznaczyć, iż większość u z y s k a n y c h i n f o r m a c j i miała s w e źródło w opra­ cowaniach pracy samych uczniów; fragmenty tych opracowań znajdujemy w Elliotta. Wiele wej, ciekawych której tematem spostrzeżeń były ludy zawdzięczamy ciową d z i e c i afrykańskich i dała i n n y , m n i e j do lingwistycznych wykazania wanymi lił shin. w przez odkryć związków poszczególne p l e m i o n a . nieznaną Tradycja tradycję „kamiennych początkowym okresie żniw eksperymentalnej zbieracko-łowieckie. noży", spodziewany między Ponadto plemienia przedmiotów obrzędów r y t u a l n y c h symbol została z dużym tereno­ przyczyniła zamieszkującego jako lekcji o n a zaradność efekt: nazwami opis Balang które Ukazała zainteresowaniem się stoso­ pozwo­ wzgórze urodzaju ży­ Pank- używane były przyjęta przez p r a c o w n i k ó w m u z e u m w J o s . M a ł e noże k r z e m i e n n e używano t u także do r y t u a l ­ n y c h nacięć t w a r z y . W a r t o nadmienić, że ową od ciekawą informację uzyskał E l l i o t t chłopca, który był a k t u a l n i e j e d y n y m z tej w i o s k i u c z n i e m szkoły W n a ogół szkołach wodzów cych w średnich c z y urzędników miastach. W znajdowali się administracyjnych, byciu wykształcenia lub Czasem także o poparte przez rozsądnych nictwa w Afryce bądź posyłaniu d z i e c i do szkoły przykładowi i n n y c h , n a ogół s p o k r e w n i o n y c h zawodu uczęszczaniu do szkoły nie przedstawia też rodzin dzieci średniej. znaczniejszych, rodzin mieszkają­ duże z n a c z e n i e t r z e b a przypisać członków p l e m i e n i a , którzy po z y s k a l i duży rodziców. synowie prestiż decydowało Jednakże się n a j l e p i e j . w w tubylczej pragnienie chwili Według obecnej danych zdo­ społeczności. samych dzieci, problem szkol­ autora przedsta- �35L RECENZJE wiającego ku sytuację R e g i o n u szkolnym Północnego N i g e r i i zamieszkujących płaskowyż t y l k o c z w a r t a część d z i e c i w J o s uczyła się w szkołach. z n i c h kończyła edukację n a t r z e c h l e t n i e j s z k o l e p o d s t a w o w e j '(I s t o p n i a ) , część d z i e c i kontynuowała Dużą winę czycielom, w naukę w niepomyślnych którzy szkole podstawowej rezultatach jego z d a n i e m są nauki mało I I stopnia szkolnej kompetentni mało w a g i do pełnionych p r z e z siebie f u n k c j i . Z o m a w i a n e j ży dalszą naukę podejmowało gotowujących do zawodu niewiele i to głównie nauczyciela. Jeszcze w a tylko (czteroletniej). przypisuje l u b też wie­ Większość autor nau­ przywiązują zbyt wyżej g r u p y młodzie­ 3 - l e t n i c h szkołach mniej liczni przy­ zdobywali zawód w szkołach t e c h n i c z n y c h i rzemieślniczych. T y l k o j e d e n n a dziesięciu uczniów roz­ poczynał naukę w s z k o l e ś r e d n i e j . 2 Ciekawe w Afryce opinie chłopców n i g e r y j s k i c h Europejczyków, m i m o 0 poczuciu swojej cudzoziemcy n a t e m a t mieszkających iż mogą w y d a w a ć się z a b a w n e , wartości. D u m n i z s w e j powinni zdać sobie pozycji i funkcji sprawę, iż w i pracujących świadczą spełnianej o c z a c h j e j mieszkańców chodzić z biednego k r a j u , który z p o w o d u p r z e l u d n i e n i a nie dostarcza przecież w Afryce mogą po­ wystarcza­ jących środków u t r z y m a n i a , dlatego jedyną nadzieją emigrantów jest A f r y k a . T e n bogaty k r a j p o t r a f i kobiety mniej zapewnić w s z y s t k i m wyższe z a r o b k i i k o m f o r t E u r o p e j k i są najszczęśliwsze, posiadając pracującego w A f r y c e , ponieważ w t e d y życia. P o n a d t o męża Afrykańczyka lub przynaj­ n i e muszą ograniczać l i c z b y swych dzieci. Po t y m krótkim ostrzeżeniu K i t E l l i o t t p r z e c h o d z i w y ż u J o s , który jest c i e k a w y m terenem n i m światem c y w i l i z a c j i e u r o p e j s k i e j pogańskie plemiona. Nosicielami do u w a g n a temat zetknięcia się k u l t u r y n a obszarze zachodniej zamieszkanym przez kultury byli płasko­ islamu z zachod­ misjonarze, nigeryjskie nauczyciele 1 przemysłowcy, l e c z d a l e k o ważniejszą rolę spełniali e m i g r a n c i z południa, c h r z e ­ ścijańscy Ibo, którzy napłynęli t u w renów, tworząc p r a w i e ogromnej masie z s w y c h przeludnionych połowę ludności J o s , B u k u r u i Kaf anchan . 3 Byli te­ oni w y ­ kształceni, a m b i t n i , z d o l n i i p r a c o w i c i , l o j a l n i względem siebie i obcy d l a społecz­ ności chłopów, h a n d l a r z y nich właśnie sprytowi opierała i energii, się objęli uczące się w s z k o l e w go p o b y t u Coraz wszelkiego magnatów, wśród których się o s i e d l i l i . N a administracja rodzaju a i ważniejsze obecnie, dzięki stanowiska. większości umiejących swemu Dzieci czytać i pisać. Psychiką zbliżone do d z i e c i e u r o p e j s k i c h . W ostatnim Ibo pracują­ okresie i kul­ swe­ w N i g e r i i K i t E l l i o t t o b s e r w o w a ł wzrastającą niechęć do p r z e d s t a w i c i e l i tego p l e m i e n i a Północnej kolonialna V w a n g pochodziły z m i e j s k i c h , m o n o g a m i c z n y c h , c y c h zarobkowo rodzin, w turą były one b a r d z i e j i feudalnych nawet Nigerii większą w małej społeczności s z k o l n e j . W zaczął odmawiać f u n d u s z y rolę o d g r y w a l i n a dalsze t y m właśnie czasie Rząd kształcenie muzułmanie. P o d a n g i e l s k i m i s l a m u rozprzestrzeniła się t u b a r d z i e j południowców. protektoratem niż w i n n y c h częściach A f r y k i . religia Dominującą D a n e l i c z b o w e dotyczące l i c z b y szkół, n a u c z y c i e l i i uczniów z rozróżnieniem płci d l a poszczególnych regionów N i g e r i i z n a j d u j e m y w p r a c y А . C . R . W h e e l e r a, The organization of educational planning in Nigeria, Unesco, International I n s t i t u t e for E d u c a t i o n a l P l a n n i n g , P a r i s 1968, s. 15, tab. 1 ( s z k o l n i c t w o p o d s t a ­ w o w e ) i s. 17, tab. 3 ( s z k o l n i c t w o średnie), a także w p r a c y P e t e r a Kilby, Industralization in an Open Economy: Nigeria 1945-1966, C a m b r i d g e 1969, s. 235,. tab. 64 (dane dotyczące s z k o l n i c t w a p o d s t a w o w e g o , średniego, z a w o d o w e g o i w y ż ­ szego w N i g e r i i w l a t a c h 1957-1965). P r o b l e m t e n z n a j d u j e omówienie także w p r a c y z b i o r o w e j pod redakcją G w e n d o l e n M . C a r t e r , National Unity and Regionalism in Eight African States, I t h a c a - N e w Y o r k , 1966, rozdz. I I , R . L . S k l a r i С. S. W h i t a k e r J r , The Fe­ deral Republic of Nigeria, s. 25. 2 3 �RECENZJE 352 rolę zaczęła odgrywać p a r t i a t h e N o r t h e r n P e o p l e s wana była podejrzliwie przez chłopców z C o n g r e s s , która zresztą t r a k t o ­ prowincji Plateau, ponieważ wielu z n i c h pochodziło z r o d z i n , gdzie występowała s t a r a t r a d y c j a oporu w o b e c i s l a m u — r e l i g i i najeźdźców i tyranów. Muzułmańscy szkolnej w V w a n g prawie chłopcy b y l i obcy d l a społeczności t a k samo, j a k chłopcy I b o . S y t u a c j a napięcia i rozgo­ r y c z e n i a narastała coraz w y r a ź n i e j . 4 Warto zauważyć, iż w końcowej p a r t i i książki z n a j d u j e m y cych u w a g dotyczących losów absolwentów było spodziewać zamierzało wrócić do szkoły. D a l e k o rodzimych kilka interesują­ więcej, niż można społeczności. Część pragnęła kształcić się w A g r i c u l t u r a l C o l l e g e w Z a r i a , a b y po p o z n a n i u z nowoczes­ nego r o l n i c t w a uzyskać status instruktorów r o l n i c z y c h udzielających p o r a d w dzinie uprawy się nich dzie­ roślin, użytkowania n o w y c h m a s z y n , nawozów s z t u c z n y c h , środków owadobójczych, nowych rodzajów nasion itp. I n n i , licząc n a pożyczkę od rządu, pragnęli nabyć ziemię i zająć się uprawą c a s h crops, n a które istniał popyt w J o s i B u k u r u . M n i e j l i c z n a g r u p a — t y c h najszczęśliwszych — po ukończeniu t e t u miała dołączyć się do rządzącej e l i t y młodego kształcącej inżynierów i l e k a r z y E m e r g e n c y zawody, których k r a j t a k b a r d z o stytucjach państwowych stając państwa. Science School w Lagos, Po pięciu latach pobytu w W epilogu pracy częścią m i e j s k i e j klasy Nigerii z błędów Elliottom autokratycznej Afryki stawały średniej, i n n i j e s z c z e Nigeria. n i e przedłużono wygasającego a d m i n i s t r a c j i kazał krótką rozumieć afrykańską szkołę i j e j młodzież. znajdujemy refleksje młodego państwa, t a k b a r d z o relację usunąć ze się coraz bliższe, l u d z i z a c z y ­ autora n a temat ostatnich tragicznych wydarzeń w N i g e r i i , wydarzeń, które były konsekwencją konfliktów wewnątrz do 5 szkoły n a u c z y c i e l i , którym s p r a w y nających p r a w d z i w i e się a b y zdobyć p o t r z e b o w a ł . Część zamierzała pracować w i n ­ się objęli p o s a d y n a u c z y c i e l i w szkołach średnich północnej kontraktu. Jeszcze jeden uniwersy­ I n n i udali z zaistniałych zróżnicowanego zdarzeń, w których narastających wewnętrznie. zginęło wiele Podaje osób on znajomych m u l u b z n a n y c h . N i g e r i a , w której pracował, przestała istnieć. An Praca African u w a g , które p o w i n n y czesnej Afryki, School ne. K i t E l l i o t t p r z e d s t a w i a wego, obraz Podkreśla lecz on stwierdzając, interesujących pracę z dużą otoczenia tworzy i d l a t y c h w s z y s t k i c h , którzy trudności w nawiązaniu iż po k i l k u miesiącach trudności cenny pragną osobistego i istotnych współ­ jednak f a k t y mogą n i e być dozą wrażliwości szkoły. Omawiając kulturowo myśli się z a g a d n i e n i a m i s z k o l n i c t w a . Pamiętać autora a opisywane swą afrykańskiej odmiennego nauczycieli, szereg każdego, k t o z a j m u j e a szczególnie problematyką że są to osobiste w s p o m n i e n i a ciekawy zawiera zaciekawić należy, obiektyw­ i humoru przystosowania przewodnik podjąć kontaktu z w m i e r z e , j a k sądzę, przypisać to należy łowi i społeczno-kulturowemu pracują. N a s u w a Afrykańczykami,, je lepiej, z n i m i . Mogło to być ka niedawnych językowemu i k u l t u r o w e m u kontekstowi, w jakim n i e była głów­ przedzia­ nauczyciele-obcokrajowcy się t u p y t a n i e c z y p o z y c j a E l l i o t t a j a k o A n g l i k a , a więc kolonizatorów, dla Afryce. w części — j a k s a m p r z y z n a j e •— w y n i k i e m jego własnej osobowości, l e c z w nej daje nie tylko pracę u c z e n i a d z i e c i a n g i e l s k i c h poznał aniżeli s w y c h afrykańskich uczniów po pięciu l a t a c h p r a c y i do n o ­ szczególnie t r u d n a . Potwierdzać potom­ może to W a r t o przypomnieć, że w s z e l k i e ważniejsze p r z e w r o t y w A f r y c e Z a c h o d n i e j po I w o j n i e światowej i n s p i r o w a n e były p r z e z absolwentów a n a w e t uczniów szkół średnich. Z o b . Т. К e r s t i e n s, The New Elite in Asia and Africa, Praeger Specjał S t u d i e s i n I n t e r n a t i o n a l E c o n o m i c s a n d D e v e l o p m e n t , N e w York-Wa­ s h i n g t o n - L o n d o n 1966. 4 �353 RECENZJĘ jego które pragnę przytoczyć „...byliśmy o b c y w zdanie, Afryce, uprzywilejowani n a zakończenie ścią należną d l a gości i obcokrajowców, cieplejszych, osobistych kańskiego kontaktów, tego i traktowani lecz t y l k o krótkiego z respektem sporadycznie charakteryzujących całość omówienia: i grzeczno­ dopuszczani stosunków do afry­ społeczeństwa". Anna PROBLEM DYSKUSJA PERIODYZACJI WŚRÓD PRAHISTORII ETNOGRAFÓW T Y C Z N E J N A D P R A C Ą I. W UJĘCIU NIEMIECKIEJ Partyka ETNOGRAFICZNYM. REPUBLIKI DEMOKRA­ SELLNOW Etnografowie pracujący w N R D od k i l k u n a s t u l a t poświęcają w i e l e u w a g i p r o b l e m a t y c e związanej z periodyzacją n a j s t a r s z e g o o d c i n k a dziejów ludzkości O s t a t n i o z a i n t e r e s o w a n i a te stały się szczególnie a k t u a l n e ze względu n a o p u b l i k o ­ wanie fundamentalnej p r a c y I . S e l l n o w pt. Grundprinzipien einer Periodisierung der Urgeschichte. Ein Beitrag auf Grundlage ethnographischen Materials . Książ­ k a t a składa się z dwóch z a s a d n i c z y c h części. P i e r w s z a , zatytułowana „Spojrzenie h i s t o r i o z o f i c z n e " , m a c h a r a k t e r czysto o p i s o w y , f i l o z o f i c z n o - m e t o d y c z n y . Składa się nań przegląd w s z y s t k i c h d o t y c h c z a s o w y c h prób p e r i o d y z a c j i p r a h i s t o r i i , od starożytności (m. i n . H e z j o d i L u k r e c j u s z ) poprzez średniowiecze, odrodzenie, oś­ wiecenie (Rousseau, Kant, Herder), doktrynę H e g l a , szkołę ewoluejonistyczna i kulturowo-historyczną, aż do współczesnych k o n c e p c j i s o c j o l o g i c z n y c h (Weber i T h u r n w a l d ) , etnopsychologieznyeh i m a r k s i s t o w s k i c h (Gorbačeva, K o s v e n i in.). Część d r u g a z a w i e r a w y k ł a d n o w e j p e r i o d y z a c j i pradziejów, d o k o n a n e j p r z e z a u ­ torkę. 2 W e wstępie do p r a c y sformułowano założenia t e o r e t y c z n e , dotyczące s p o s o b u właściwego podejścia do z a g a d n i e n i a w y m i e n i o n e g o w t y t u l e . W s t a r s z y c h p e r i o d y z a c j a c h materiał e t n o g r a f i c z n y był j e d y n i e ilustracją do rozważań t e o r e t y c z ­ n y c h . W y b i e r a n o p o j e d y n c z e przykłady w y r w a n e z k o n t e k s t u k u l t u r o w e g o i p o ­ r ó w n y w a n o j e ze sobą. M e t o d a t a , z n a n a już w X I X w., n o s i nazwę f o r m a l n o -porównawczej. Jednakże p o j e d y n c z y f a k t e t n o g r a f i c z n y p o s i a d a siłę d o w o d o w ą t y l k o w t e d y , gdy r o z p a t r u j e się go w r a m a c h całej k u l t u r y . H i s t o r y c z n a siła d o ­ w o d o w a materiału etnograficznego j e s t największa wówczas, gdy w y c h o d z i się od G w e n d o l e n M . C a r t e r , red., National Unity and Regionalism..., s. 111 p o r u s z a p r o b l e m b r a k u r ó w n o w a g i w s z k o l n i c t w i e wyższym N i g e r i i . P r z y n i e d o s t a t e c z n e j ilości fachowców w d z i e d z i n a c h t e c h n i c z n y c h duża ilość absolwentów kończyła wydział p r a w a i n a u k i h u m a n i s t y c z n e . N a s u w a się t u porównanie z sytuacją i n ­ teligencji polskiej X I X w i e k u . M . i n . : К. H . O t t o , Die sozialokonomischen Verhdltnisse bei der Leubinger Kultur in Mitteldeutschland. Beitrag zur Periodisierung der Urgesellschaft in Mitteleuropa, insbesondere zur Frage der militarischen Demokratie, „Ethnograp h i s c h - A r c h a o l o g i s c h e F o r s c h u h g e n " , t. 3:1955, cz. 1; J . I . S e m e n o v, Uber die Periodisierung der Urgeschichte, „Ethnographisch-Archaologische Z e i t s c h r i f t " , t. 8: 1967, z. 1, s. 15-38; G . G u h r , Ur- und Frühgeschichte und okonomische Gesellschaftsformation, tamże, t. 10:1969, s. 129-149; H . G r ü n e r t , G . G u h r , Herausbildung und Systemcharakter der vorkapitalistischen Gesellschaftsformationen. Be­ nefit und Diskussionsbemerkungen zur Arbeitskreistagung auf dem IV. Historiker-Kongress der DDR, Leipzig, 9-11 X 1968, tamże, t. 10:1969, z. 2, s. 227-239. I. S e l l n o w , Grundprinzipien einer Periodisierung der Urgeschichte. Ein Beitrag auf Grundlage ethnographischen Materials, B e r l i n 1961. 5 1 2 2Л — E t n o g r a f i a Polska, XVI/1 �354 RECENZJE stosunkowo pdkreśla czesnego bowiem jednolitego autorka obszaru niemożność historycano-etnograficznego. bezpośredniej paralelizacji l u d u z określonym s t o p n i e m r o z w o j u l u d m a swoją historię, a więc Szczególnie jakie zaszły w wyniku rozwoju. przemianom. Zadanie jest k u l t u r a badanego ludu. T y m bardziej znać d a n y m posiadać etnograficznym jedynie stosunkowo Etnografia jest do to t y m trudniejsze, zobo­ notowania i m prostsza należy się więc starać, b y móc rangę p o w s z e c h n i e główne p o d s t a w y współ­ z czasów p r a h i s t o r y c z n y c h . K a ż d y ulega wiązana do r e k o n s t r u k c j i tej h i s t o r i i , n a ile j e s t to możliwe, oraz zmian, mocno jakiegokolwiek przy­ obowiązujących. Rangę taką mogą życia gospodarczo-społecznego, n i e z n a c z n e możliwości z m i a n . ' G d y g r a n i c e z m i a n gdyż mają one gospodarczo-społecz­ n y c h w r a m a c h j e d n e j f a z y zostaną p r z e k r o c z o n e , następuje przejście do następnej fazy rozwoju. Omawiana praca wychodzi od s t o s u n k o w o jednolitych obszarów - e t n o g r a f i c z n y c h zamieszkałych p r z e z Australijczyków, Papuasów, i hodowców południowoafrykańskich, przy czym uwzględniono historyczno- Polinezyjczyków w możliwie s z e r s z y m s t o p n i u historię t y c h ludów. G ł ó w n y n a c i s k położono n a o k r e s ustroju dwa wspólnoty pierwotnej. Przeprowadzonej periodyzacji naj­ rozkładu autorka postawiła cele. C e l e m t e o r e t y c z n y m jest w y z n a c z e n i e ogólnego b i e g u r o z w o j u ludzkości w c z a s a c h p r a h i s t o r y c z n y c h (główne jego e t a p y w o k r e s i e przedpaństwowym i s i ­ ły napędowe). C e l d r u g i bowiem, zdaniem dysponuje m a znaczenie praktyczne a u t o r k i , n a ogólnohistoryczne dla samej etnografii, uporządkowanie pozwoli materiału, jakim t a n a u k a , a także n a wyjaśnienie p r z y c z y n różnego t e m p a r o z w o j u kul­ t u r y n a różnych o b s z a r a c h świata. We własnej propozycji periodyzacji I. Sellnow wyróżnia cztery etapy roz­ społeczna przy w o j u społeczeństwa p i e r w o t n e g o : a) okres wczesny, społecznej który własności charakteryzuje naturalnych elementarna źródeł pożywienia produkcja i i c h również społecznym użytkowaniu; b) o k r e s środkowy, w którym i s t n i e j e bezpośrednia p r o d u k c j a łecznej własności n a t u r a l n y c h źródeł pożywienia, z b i o r o w y m użytkowaniu oraz indywidualnej własności przedmiotów c) o k r e s późny, który określa pośrednia p r o d u k c j a i społecznym środków przyswajaniu produkcji oraz jej produktów, indywidualnej użytku społeczna p r z y społecznej własności społeczna p r z y własności różnych spo­ i indywidualnym ich osobistego; indywidualnym najważniejszych instrumentów produk­ cyjnych; d) o k r e s upadku, dualnym i prywatnym ści ziemi oraz w którym p a n u j e przyswajaniu prywatnej własności Są to p o d s t a w o w e z a s a d y sunków p r o d u k c j i . Wykazują c j i wspólnoty p i e r w o t n e j . pośrednia społeczna p r z y indywi­ j e j produktów, częściowo społecznej produkcja własno­ najważniejszych periodyzacyjne, środków wyprowadzone produkcji . one n a r a s t a n i e z m i a n ilościowych w e w n ą t r z społeczna", społeczna" i „bezpośrednia „gospodarka społeczna" I. S e l l n o w forma­ P r z y określaniu poszczególnych cech stosunków cji a u t o r k a użyła n o w y c h terminów z z a k r e s u e k o n o m i i p o l i t y c z n e j : produkcja 3 z charakteru i sto­ produkcja produkcyjna". rozumie Pod produkcję, w społeczna", terminem której brak produk­ „elementarna „pośrednia produkcja „bezpośrednia produkcja jeszcze wytwórców i n ­ d y w i d u a l n y c h , podczas gdy w r a m a c h „pośredniej p r o d u k c j i społecznej" n i e w s p ó ł ­ pracowano już codziennie przy piło przejście do i n d y w i d u a l n e g o w s z y s t k i c h czynnościach tów. T e r m i n „gospodarka p r o d u k c y j n a " 3 Ibidem s. 116. produkcyjnych przyswajania wytworzonych a u t o r k a stosuje p r z e z siebie i nastą­ produk­ do faz związanych z r o l - �355 RECENZJE nictwem i hodowlą, tionswirtschaft), podczas wiecko-zbierackiej. W spodarka gdy określenie jako przeciwstawne „gospodarka poprzedniemu, literaturze etnograficznej przyswajająca"; autorka zwraca stosowano jednak okupacyjna" odnosi rzędzi c z y odzieży. W y t w o r y pracy W „gospodarce uwagę n a f a k t , że również zależną natomiast od te związane są b o w i e m okupacyjnej" I. Sellnow naturalnych warunków •— produkcyjną kooperację zależną naturalną gospodarce od na np. w s z y s t k i c h n a ­ z pracą, a to o z n a c z a wyróżnia otoczenia, w pracy, ło- dotychczas termin „go­ etapie z b i e r a c t w a i łowiectwa istniała bezpośrednia p r o d u k c j a , dukcję. (Okupa- do faz g o s p o d a r k i pro­ kooperację produkcyjnej wymogów samego jej procesu. Część d r u g a omawianej książki, zatytułowana „ W y k ł a d głównych z a s a d perio- d y z a c j i " , z a w i e r a cały s z e r e g a n a l i z społeczno-gospodarczych i e t n o g r a f i c z n y c h róż­ n y c h grup o pierwotnym łego dzieła. N a j b a r d z i e j niowoafrykańscy nocni u s t r o j u społecznym, zajmujących szczegółowo p o t r a k t o w a n i hodowcy Atabaskowde i ponad 2 / 3 objętości c a ­ zostali P o l i n e z y j c z y c y i połud­ bydła, krócej — A u s t r a l i j c z y c y , P a p u a s i , E s k i m o s i , p ó ł ­ Naskapi. Zgodnie z postawionym tych opracowano stosunki produkcji, uwarstwienie ną i terytorialną oraz określone społeczno-gospodarczych. Każdą przejawy z analiz zadaniem, w analizach społeczne, organizację z zakresu kultu, przydatne poprzedzają dane społecz­ do geograficzne badań oraz szczególnie istotne — h i s t o r y c z n e i a r c h e o l o g i c z n e , pozwalające n a w y d o b y c i e m a g a n e g o a s p e k t u k o n k r e t n o - h i s t o r y c z n e g o . G ł ó w n a trudność a n a l i z y , jaką d a m i a sobie a u t o r k a , to p r o b l e m spodarczych odpowiadającego rozwojowego produkcji. wykrycia w każdym z o m a w i a n y c h m u s t o p n i a wydajności Posługując skalę d l a wielkości wydajności się kryterium pracy I. Sellnow pracy jako od s t o p n i a wydajności swej rozwoju. Stopień r o z w o j u pomocniczym, które rozwijają obiektywną społecznego o d b i j a łu, w y m i a n y , a p r z e d e w s z y s t k i m w dukcji, dają za wiarygodną się się w panu­ zbiorowości obserwowane skalę wraz ogólnego stopnia organizacji produkcji, podzia­ związkach własności głównych środków od własności go­ miernika stanu uważa s t o s u n k i społeczne p r a c y . Siły wytwórcze, ze s t o s u n k a m i społeczno-gospodarczymi, uświa­ modeli jące u danego l u d u i t w i e r d z i , że l u d z i e z m u s z e n i b y l i do t w o r z e n i a zależnych — wy­ grupowej przez indywidualną pro­ do pry­ watnej. Porządkując przez siebie różne systemu i pierwszej fazy ściu do d r u g i e j na gospodarka i łowiectwo z praktyki etnograficznej autorka zalicza środkowego e p o k i wspólnoty p i e r w o t n e j racko-myśliwskiej wana przykłady periodyzacyjmego, (w archeologii fazy okresem o k r e s u środkowego analogicznym (mezolit) rybacko-łowiecko-zbieracka stepowe. Na przełomie według do stworzonego okresu wczesnego l u d y o gospodarce j e s t paleolit). W rozwinęła się z n i e j kombino­ oraz rybołówstwo, g o s p o d a r k a okresu środkowego i późnego krzyżują się, dając ko-łowiecko-abierackiej ko-łowiecko-rolniczy, w nowe odmiany. połączeniu natomiast Z ze żniwną sama kombinowanej powstał gospodarka postaci, gospodarki wówczas drugiej z kombinowanej fazie gospodarki n i a n i e m oraz kombinowana czątkach uprawa epoki późnego o k r e s u wspólnoty brązu myśliwisko-rolniczej gospodarka (okres upadku rybac- model rybac- rybacko-łowiecko-zbieracka przekształciła się w łowiectwo z użyciem n a r t , a r y b a c k a — w łowiectwo morskich. W żniw­ (wczesny neolit) powyższe c z t e r y f o r m y z j e d n e j s t r o n y pozostają w d o t y c h c z a s o w e j z drugiej zbieprzej­ pierwotnej powstało ssaków (młodszy ogrodnictwo z neolit) nawad­ r o l n i c z o - h o d o w l a n a . Z tej ostatniej w wspólnoty z i e m i z użyciem pługa, a z d r u g i e j pierwotnej) wyłoniła strony — wyspecjalizowana się po­ orna hodowla �356 RECENZJE koczownicza (nomadyzm). i ogrodnictwa W irygacyjnego drugiej fazie Wbrew poczynionemu z rolnictwa autorka 5 je koniecznością s p r a w d z e n i a Australijczyków, przeprowadza w toku poprzednich których takie i drzewach owocowych, kulturę znanych darka, w pierwotnej której I. Sellnow zasad rozważań. P i e r w s z e umieszczono w drugiej t y m ludom, traktowane umieszcza Papuasów widać udział r o l n i c t w a , h o d o w l i , rybactwa, fazie jako Atabasków i Naskapi nictwo) oraz Hotentotów i p e w n y c h le m i e j s c a poświęcono omówieniu szczepów B a n t u zasady senioratu okre­ złożona łowiectwa i (łowiectwo z użyciem n a r t ) . J a k o przykład służą społeczeństwa Folinezyjezków objaw późnym t w a ) , Eskimosów (osiadły t r y b życia i łowy n a zwierzęta m o r s k i e ) oraz wspólnoty p i e r w o t n e j okresu o broni r y ­ są W (nader perio- porównanie dane początkowego rozkładu i przejścia do następnego e t a p u r o z w o j u . sie wspólnoty porównania, na konkretnym materiale środkowego. Wyłamujące się ze s c h e m a t u tego e t a p u p o j e d y n c z e backiej ornego n a wstępie zastrzeżeniu o niemożności p a r a l e l i z a c j i l u ­ dyzacyjnych, wypracowanych dotyczy upadku 4 d ó w współczesnych z p r a h i s t o r y c z n y m i uzasadniając okresu powstało rzemiosło . gospo­ zbierac­ północnych okresu upadku ( w y s o k o rozwinięte (rolnictwo przy z hodowlą). tworzeniu rol­ Wie­ się zróżnico­ wywołały ożywioną w a n i a majątkowego n a P o l i n e z j i . Propozycje dyskusję periodyzacyjne, wśród opublikowane pisma, które uwidacznia etnografów na łamach przywiązuje to chociażby które przedstawiła I . S e l l n o w , i archeologów szczególną jeden się wagę do p r o b l e m u autorka przy wstępnym założeniu I . S e l l n o w 7 der historischen kryteriów do w c z e s n e g o gicznego nie dwóch różnych produkcji zajmuje zatytułowany". niekonsekwencję, swej periodyzacji. rodziny (społeczny podział naczelne miejsce w (wg funkcji rodziny: periodyzacyjnych wypływa, błędu t z w . „filozoficznego zdobywania środków i wychowania potomstwa pień r o z w o j u społecznego. J a k w y k a z u j e podziału zdaniem dualizmu", ( c z y n n i k biologiczny), dalej do życia archeolo­ recenzenta, jaki własności prywatnej uznawał z a p i e r w s z o p l a n o w y sowania kryterium i państwa występuje samej Rose widzi także do n a j s t a r s z e g o praktyce ro­ badawczej konieczność okresu sto­ sformułował p r a c y O pochodzeniu swej (1884), chociaż w obu produkcyjny) j a k o w a r u n k ó w określających czynnik produkcyjny. produkcyjnego (czynnik F . G. G . Rose, Engels podobną zasadę w e wstępie do p i e r w s z e g o w y d a n i a dziny, pra­ odniesieniu p r a c a c h L . M o r g a n a i F . E n g e l s a . P o l e g a on n a niezależnym t r a k t o w a n i u głównych We (biolo­ dolnego do połowy p a l e o l i t u górnego). W p r o w a d z e ­ kryteriów I. S e l l n o w rodziny o k r e s u wspólnoty p i e r w o t n e j •— c z a s y od p a l e o l i t u z przejęcia p r z e z w analiza form i środkowego do czaso­ prahistorii; Periodisierung". odrzuciła b o w i e m k r y t e r i u m f o r m y g i c z n y podział p r a c y ) n a r z e c z k r y t e r i u m f o r m y c y ) . Później j e d n a k periodyzacji zwrócił u w a g ę n a pewną wyborze zostały Zeitschrift" \ ze stałych działów tego p e r i o d y k u , u n d das P r o b l e m W trakcie dyskusji, F . G. G. Rose dopuściła z wypowiedzi „Ethnographisch-Archáologische „Die U r - u n d Frühgeschichte jakiej N R D . Niektóre prahistorii; zasto­ jako K o l e j n e p r z e m i a n y i następstwo f o r m g o s p o d a r k i przedstawiła a u t o r k a n a s p e c j a l n e j t a b l i c y . P a t r z : S e l l n o w , op. cit, t a b e l a między s. 112 i 113. S e l l n o w , op. cit, s. 6. F . G . G . R o s e , Die Familie und die Periodisierung der Urgeschichte. Im Anschluss an Irmgard Sellnow „Grundprinzipien einer Periodisierung der Urge­ schichte", „Ethnographisch-Archáologische Z e i t s c h r i f t " , t. 9:1968, z. 2, s. 148-154; G . G u h r , Diskussionsbemerkung, tamże, s. 155-156; t e n ż e , r e c e n z j a I. Sell­ now, Grundprinzipien einer Periodisierung der Urgeschichte. Ein Beitrag auf Grundlage ethnographischen Materials, „Ethnographisch-Archáologische Zeit­ s c h r i f t " , t. 4:1963, z. 2, s. 173-179. R o s e , op. cit. 4 5 6 7 �357 RECENZJE uzasadnienie przytacza fakt n y c h , m. i n . wśród W nieznajomości Australijczyków, wśród wielu biologicznej społeczeństw r o l i mężczyzny t y m świetle pojęcie „mąż" należy rozumieć wyłącznie w mężem d a n e j kobiety j e s t t e n myśliwy w prymityw­ małżeństwie. sensie gospodarczym: l u b z b i e r a c z , który t w o r z y z nią jedność ekonomiczną. Interesujące przez autorkę są nią e w e n t u a l n y c h krajowców także książki krytyczne metody wypowiedzi przeżytków, Rosego szczególnie ne australijskich. Recenzent akceptuje p r a h i s t o r y c z n y c h ze rysy w podobnie stwem bazie temat stosowania rozpatrywaniu przez śladów małżeństwa g r u p o w e g o i m a t r i a r c h a t u u współczesnych natomiast, n a s z y m zdaniem d y s k u s y j n e , określenie I . S e l l n o w k u l t u r y Australijczyków tur na przy środkowego gospodarczej od tysiącleci" . między kulturą wspólnoty społeczeństwa tubylców argumentuje powyższą Rose 8 okresu Australijczyków bardzo jako odpowiednika pierwotnej, gdyż n i e zmieniły się tezę znacznym i Tasmańczyków, m i m o kul­ „głów­ prawdo­ podobień­ iż ci o s t a t n i o d ­ i z o l o w a n i b y l i od k o n t y n e n t u p r z e z o k r e s o s t a t n i c h 8-10 tysięcy l a t , t z n . po mowaniu się cieśniny B a s s a . W sumie, Rose ocenia wysoko a w y s u w a błędy, które określa j a k o Równocześnie etnografa z artykułem i metodologa — „Schonheitsfehler". Rosego opublikowano G . G u h r a , który zajął krótką odmienne 9 wypowiedź stanowisko s z a n y c h k w e s t i a c h . Jego z d a n i e m , s t w i e r d z e n i e E n g e l s a ze wstępu do wydania p r a c y O pochodzeniu poru­ pierwszego p r a h i s t o r i i . Początkiem r o z w o j u nego j e s t d l a E n g e l s a s t a n zwierzęcy, a więc p i e r w s z e wiążą się j e s z c z e s i l n i e z f u n k c j a m i znanego w n i e j e s t błędem f i l o z o f i c z n y m , a co w i ę ­ rodziny... c e j , m a duże z n a c z e n i e d l a p e r i o d y z a c j i niem ufor­ omawianą t u książkę, biologicznymi fazy organizacji — rozmnażaniem i społecz­ ludzkich wychowa­ potomstwa. Dalsze uwagi Większość G. Guhra znaleźć można w zamieszczonych tam refleksji r e c e n z e n t a należało zdefiniować stkim terminu „prahistoria"), uzyskanej periodyzacji. Podane pierwszy — wyznaczenie jego r e c e n z j i z p r a c y dotyczy pojęcia użyte w jak również bowiem zakresu i t y t u l e (dotyczy bliżej I. celu pracy: wyjaśnić Sellnow . 1 0 zdaniem to p r z e d e oba cele wszy­ stawiane określenia budzą p e w n e wątpliwości. C e l czasach prahistorycznych — j e s t r a c z e j c e l e m s a m e j p r a h i s t o r i i , aniżeli j e j p e r i o d y z a c j i ; c e l d r u g i n a t o m i a s t — ogólnohistoryczne osiągnięty na ogólnego b i e g u uporządkowanie podstawie materiałów historii rozwoju ona również sformułowana w drodze tej w szukaniu trudności widzi rozwoju Guhr w etnograficznych społeczeństwa — n i e może pierwotnego, a n a l i z y źródeł e t n o g r a f i c z n y c h . połączeń z historią jest Rozwiązanie wypracowaną archeologię p r z y każdorazowych b a d a n i a c h kultury konkretnego dostatkiem pracy określenia s t o s u n k u zachodzącego jest w g r e c e n z e n t a b r a k być gdyż przez ludu. I n n y m nie­ mię­ d z y prahistorią, objętą s y s t e m e m p e r i o d y z a c y j n y m , a c z a s a m i nowożytnymi, z k t ó ­ r y c h pochodzą źródła e t n o g r a f i c z n e uważa propozycję etnograficzne nad periodyzacyjną badania omawianym wykorzystane I. S e l l n o w n a d prahistorią. Z d a n i e m problemem dokona się w a n a l i z i e . Również i G . z a świetną, poważnie Guhr wzbogacającą tego a u t o r a , d a l s z y postęp b a d a ń n a drodze współpracy między archeolo­ gią i etnografią. Andrzej 8 9 1 0 Ibidem, s. 148. Guhr, Diskussionsbemerkung. G u h r , recenzja: I. Sellnow. Prinke �358 RECENZJE KSIĄŻKI Adamus Marian, Tajemnice NADESŁANE sag i run, Z N i O , W r o c ł a w - W a r s z a w a - K r a k ó w 1970, s s . 376. Autor przedstawia mitologię normandzką z o k r e s u poprzedzającego wyodręb­ n i e n i e się poszczególnych s k a n d y n a w s k i c h narodów, odnosząc ją do I I I - I X w . n.e. Runy, traktowane j a k o ważny j e j e l e m e n t m a g i c z n y , porównuje A d a m u s m i basenu Śródziemnego, stawiając Morza tezę, że stamtąd właśnie z pisma­ znaki s k i e zawędrowały n a północ. P i s m o r u n i c z n e n i e jest z a t e m o r y g i n a l n e g o , nawskiego i greckiego. pochodzenia, W dalszej l e c z powstało dzięki przekształceniu części autor p r z e d s t a w i a pisar­ skandy­ alfabetu łacińskiego historię t w o r z e n i a się skandynaw­ s k i c h państw i królestw, a n a t y m tle początki r o z w o j u literatury skandynawskiej, u źródeł której leżą właśnie sagi. M. A. K. A zat ja n А. А., В i e ł o w j a i issledowanija sowietskoj M. J . , G w o z d i e с к i j Azii, N. A . i i n . , I s t o r i j a o t k r y t i - Myśl,, M o s k w a 1969, ss. 535. J e s t to c z w a r t a już c h y b a p o z y c j a z s e r i i „Odkrycie Z i e m i " . A u t o r z y omawiają k o l e j n o historię o d k r y c i a i badań K a u k a z u , Środkowej A z j i , S y b e r i i i D a l e k i e g o W s c h o d u , D a l e k i e j Północy i Północnej D r o g i M o r s k i e j . Książka b a r d z o b o g a t a w f a k t y i c i e k a w i e n a p i s a n a , i l u s t r o w a n a m a p a m i i p o r t r e t a m i głośnych b a d a c z y w r a z z i c h b i o g r a f i c z n y m i r y s a m i . N a zakończenie bogaty z e s t a w l i t e r a t u r y p r z e d ­ miotu. L.M. De Camp L . Sprague, de Camp B i b l i o t e c z k a Problemów, W a r s z a w a Książka została przełożona z języka tem tajemnym, przepowiedniami, historię czarownictwa, podają С. C a t h e r i n e , D u c h y , gwiazdy, czary, PWN, 1970, ss. 515. magią opisy co z n a c z n i e j s z y c h mistrzów w i e d z y angielskiego. Autorzy l i c z b , różnymi ciekawszych tajemnej. zajmują sposobami się czarów. w y p a d k ó w , prezentują świa­ Kreślą sylwetki Książka interesująca, choć przełado­ w a n a f a k t a m i , co u t r u d n i a c z y t a n i e . L. M, Chałasiński Józef, Tradycje O m e g a , t. 164, W a r s z a w a i perspektywy Sześć szkiców poświęconych p r z e m i a n o m Autor niu a n a l i z u j e rolę poszczególnych w a r s t w nowych treści przyszłości kultury polskiej, WP, 1970, ss. 208. kultury. Szerokie kultury polskiej w X I X i X X w i e k u . — zwłaszcza chłopskiej — w wykorzystanie materiału tworze­ pamiętnikarskiego. B . Ż. Der Koran, L e i p z i g 1968, ss. 600. Książka ukazała się j a k o 351 tom c y k l u R e c l a m s U n i v e r s a l - B i b l i o t h e k w serii „Historia i K u l t u r a " . W p r o w a d z e n i e n a p i s a l i prof. prof. E r n s t W e r n e r i K u r t R u ­ dolph, z a m i e s z c z o n a jest ponadto w y b r a n a bibliografia dotycząca K o r a n u i Maho­ meta. B . Ż. �359 RECENZJE E r i c h , Ucieczka F r o m m Autor — znany r y z m u , widząc, w i rezygnuje od wolności, psycholog, jaki Czytelnik, Warszawa religioznawca sposób — 1970, ss. 279. obserwując rodzenie społeczeństwo podporządkowuje się się s i l n e j hitle­ władzy z wolności, pisze tę pracę będącą analizą z a g a d n i e n i a wolności w leżnieniu od h i s t o r y c z n e j f o r m a c j i i r o z w o j u . m u psychologicznego, poprzez uza­ Zaczynając od wolności j a k o p r o b l e ­ pojęcie wolności w okresie reformacji, dochodzimy do współczesnego j e j oblicza. A u t o r n i e próbuje przekonywać czytelników do m i t u „złotego w i e k u " i czasów m i n i o n y c h , jednakże generalnym wnioskiem j e s t to, iż w miarę r o z w o j u , postępu t e c h n i c z n e g o i wykształcenia się i n s t y t u c j i człowiek j e s t c o r a z b a r d z i e j uwikłany i zależny coraz d a l s z y od wolności. L. M. E . G . , Bieludżi G a f f e r b e r g rialnoj kultury i byta, Nauka, Turkmienskoj SSR. Oczerki chozjajstwa, Oddział l e n i n g r a d z k i , L e n i n g r a d matie- 1969, ss. 240. A u t o r r o z p o c z y n a od krótkiego p r z e d s t a w i e n i a h i s t o r i i , składu etnicznego, siedlenia Beludżów Turkmeńskiej S S R , następnie k o l e j n o omawia roz­ rolnictwo, ho­ dowlę i i n n e działy t z w . k u l t u r y m a t e r i a l n e j — o s i e d l a , domy, odzież, pożywienie, dalej przechodzi do p r o b l e m u rodziny, wesela, obrzędów w e s e l n y c h oraz związa­ n y c h z n a r o d z i n a m i , kończy zaś omówieniem n a r o d o w e j oświaty, o c h r o n y współczesnego życia i kultury zdjęciami i r y s u n k a m i ; m i m o niętych, jest to p r a c a — Beludżów. Książka napisana prosto, zdrowia, ilustrowana iż s z e r e g zagadnień k u l t u r y Beludżów zostało zwłaszcza w części dotyczącej współczesnych pomi­ przeobra­ żeń — dosyć interesująca. L . M. Ganek aja nografii Narodnoje Olga Andriejewna, iskusstwo i m . N. 'N. Mikłucho-Makłaja, N a u k a , M o s k w a Polszi, AN S S S R , Inst. E t ­ 1970, es. 181, i l u s t r . 63, m a ­ p y 2. Praca oparta z e b r a n y c h podczas polskiej sztuki szydełkowanie, n a l i t e r a t u r z e głównie k i l k u pobytów w ludowej (garncarstwo, dziewiarstwo, polskiej artystyczną i c h h i s t o r i i , materiałów, obróbkę autorki dziedziny metalu, tkactwo, z futra malarstwo t e c h n i k , ośrodków materiałach szeroko w s z y s t k i e d r u k i n a płótnie, w y r o b y słomy, piór, c i a s t a , s e r a , c u k r u , w o s k u , d r e w n a , niem i własnych Polsce. O m a w i a i skóry, haft, papieru, l u d o w e ) z uwzględnie­ wytwórczych, zdobnictwa oraz typów r e g i o n a l n y c h . J a k o k r y t e r i u m wyodrębnienia poszczególnych d z i e d z i n przy­ jęła a u t o r k a głównie t e c h n i k i obróbki c z y z d o b i e n i a w y r o b ó w n i e zaś i c h funkcję, t a k np. e l e m e n t y a r c h i t e k t u r y o m a w i a n e s t y c z n e j obróbki d r e w n a na z a l i c z o n o również bawki meblarstwo, i rzeźbę, zaś w są zarówno w r o z d z i a l e dotyczącym a r t y ­ j a k i m a l a r s t w a ludowego. D o a r t y s t y c z n e j obróbki d r e w ­ zdobnictwo części poświęconej b i e n i e ścian chałup, s k r z y n i e m a l o w a n e , w drewnie malarstwu niektórych częściach p r a c y znalazło się zdo­ p i s a n k i , k a f l e oraz o b r a z y n a s z k l e , p a p i e ­ r z e i płótnie. N a końcu każdego rozdziału z a m i e s z c z o n o wstępie i w ( n a c z y n i a , sprzęty), z a ­ ludowemu autorka obszerną bibliografię. wspomina państwa n a d sztuką ludową w P o l s c e i rozważa p e r s p e k t y w y też o f o r m a c h jej We opieki rozwoju. M. W. �RECENZJE 360 Holzer J e r z y Zdzisław, Demografia, Podręcznik d e m o g r a f i i wy analizy P W E , Warszawa 1970, ss. 350, r y s . 17. n a p i s a n y w o p a r c i u o poprzednią pracę a u t o r a Warszawa demograficznej, o przedmiocie demografii, 1963). Rozdział p i e r w s z y i d r u g i metodach badawczych poświęcone są sposobom (Podsta­ informują i źródłach d a n y c h , c z t e r y d a l s z e badań l i c z b y ludności w g płci, w i e k u itp. Rozdziały 7 - 9 omawiają r u c h n a t u r a l n y i z a g a d n i e n i a r e p r o d u k c j i ludności o r a z r u c h y m i g r a c y j ­ ne. O s t a t n i z a w i e r a z a g a d n i e n i a p r o g n o s t y k i d e m o g r a f i c z n e j oraz przedstawia wy­ n i k i p o l s k i c h b a d a c z y w tej d z i e d z i n i e . K a ż d y rozdział zakończony j e s t w s k a z ó w ­ kami bibliograficznymi. I w a n o w XX в. z. S . W., Skulptura narodów siewiera Sibirii, XIX — pierwaja polowina w., N a u k a , Oddział l e n i n g r a d z k i , L e n i n g r a d 1970, ss. 296. Praca poświęcona rodów północnej jest analizie form Syberii. W ludów grupy ugryjskiej Nganasanów, Ketów dlaczego została czów zwłaszcza — —• Chantów i Mansów, itd. oraz Ewenków pominięta u i rodzajom twórczość tych rzeźbiarska współczesną itd., a p o t e m twórczość Jakutów, tych t u t u N a r o d ó w Północy i t p . Książka jest b a r d z o ludów, — Nienców, Eskimosów bogato najpierw prace na­ twórczość zastanawiające rzeźbę kultową. W rzeźbiarską jest samodijskiej Nieco ostatnich jest ona, j a k wiadomo, świeckim, z a b a w k i omawia rzeźbiarskiej omówiona grupy i Dołganów. P r z y o m a w i a n i u poszczególnych g r u p a u t o r p r e z e n t u j e rakterze twórczości poszczególnych rozdziałach jest, i Czuk­ rozwinięta. twórczość o c h a ­ zakończeniu pracy studentów Insty­ bogato i l u s t r o w a n a zdjęciami i r y ­ sunkami. L. M. Historia chłopów t. I : polskich, Do red. Stefana Inglota, L S W , W a r s z a w a Tom I tego zbiorowego upadku opracowania o k r e s od początków f o r m o w a n i a Rzeczypospolitej Pod szlacheckiej. 1970, s s . 578, i l u s t r . 33, m a p y 2. o charakterze syntetycznym się społeczeństwa k l a s o w e g o obejmuje do r o k u 1795. Z n a j ­ dują się w n i m następujące z a g a d n i e n i a : rozwój badań n a d historią chłopów, ś r o ­ d o w i s k o geograficzne, p r o c e s y k o l o n i z a c y j n e i m i g r a c j e , p o d s t a w y gospodarcze w s i z uwzględnieniem p o l i t y k i społeczno-gospodarczej, ustrój a g r a r n y ki społeczne i p r a w n e , zagadnienie się i c h świadomości n a r o d o w e j szkolnictwo. Rozdział część poświęconą formowanie i p o l i t y c z n e j , w a l k i k l a s o w e , k u l t u r a w s i , oświata, o badaniach środowisku r o l i m i l i t a r n e j chłopów, a także życia oraz s t o s u n ­ n a d historią geograficznemu, chłopów napisał zagadnieniom Stefan Inglot, demograficznym ogólnym u w a g o m o r o z w o j u o s a d n i c t w a w P o l s c e p r z e d r o z b i o r o w e j oraz — Julian J a n - czak. Całość zagadnień g o s p o d a r c z y c h , społecznych i p r a w n y c h związanych z o k r e ­ sem wczesnofeudalnym (do poł. X I I I w.) opracował W a c ł a w K o r t a , okres gospo­ d a r k i c z y n s z o w e j (poł. X I I I - X V w.) — R o m a n H e c k , folwarczno-pańszczyźniany Leonid nych Żytkowicz, E d w a r d okresach zajmuje T r z y n a , Józef Leszczyński. Kulturą w s i w się Józef B u r s z t a , zaś z a g a d n i e n i a m i oświaty — poszczegól­ i szkolnic­ t w a — M i r o s ł a w a Chamcówna. O p r a c o w a n i e p r z e z n a c z o n e d l a s z e r o k i e g o kręgu czytelników. A. W. �361 RECENZJE Jung Psychologia C a r l Gustaw, a religia, K i W s e r i a „R", W a r s z a w a 1970, s. 446. Książka j e s t w y b o r e m p i s m z różnych p r a c J u n g a . N a początku autor, i współpracownik Z . F r e u d a , o m a w i a a następnie z a j m u j e się s p r a w a m i różnice między poglądami s w o i m i p s y c h i k i współczesnego człowieka, relacją d z y psychologią a religią. I n t e r p r e t a c j e prowadziły Junga do n o w y c h uczeń i Freuda, marzeń s e n n y c h i w o l n y c h poglądów n a charakter mię­ skojarzeń do­ i rolę podświadomości, do p r z e k o n a n i a , iż zawierać się w n i e j mogą n i e t y l k o dążenia tłumione, ale również i t a k i e , które są ukrytą siłą organizującą i ukierunkowującą życie. N a tej doszedł do k o n c e p c j i archetypów; w t e n sposób i n t e r p r e t u j e r e l i g i j n e m i t y , i b a j k i . Książka p o p r z e d z o n a jest wstępem B . S u c h o d o l s k i e g o , drodze symbole poświęconym omó­ w i e n i u k o n c e p c j i i poglądów J u n g a . L. M. Kałużyński Stanisław, Imperium Mongolskie, 1970, ss. 200, fot., r y s . 23 w tekście, m a p a 1, Kolejna od książka omówienia szym ciągu orientalisty Mongolii w autor zajmującego okresie przedstawia WP, się Azją poprzedzającym imperium Omega, t. 159, Warszawa bibliografia. Centralną powstanie Czyngis-chana, rozpoczyna imperium. rozwój n a d z i e l n i c e . Pracę kończy rozdział omawiający polityczne, kulturalne i imperium z krajami się dal­ terytorialny jego następców i r o z p a d handlowe W europejskimi, za kontakty m. in. z Polską. B. Z. J a r o s z e w s k i współczesnej personalizm W M., Osobowość Tadeusz antropologii filozoficznej chrześcijański, p r a c y tej „znajdzie marksowskiej filozofii pozycji poznawczych i wspólnota. — marksizm, osobowości 1970, ss. 598. c z y t e l n i k eseje i s t u d i a stanowiące próbę tej filozofii konfrontacji we egzystencjalizm, KiW, Warszawa człowieka i społeczeństwa oraz listycznych: neotomizmu Problemy strukturalizm, interpretacji ustaleń i z u s t a l e n i a m i współczesnych kierunków pro­ persona- J . M a r i t a i n a i E . G i l s o n a , k o n c e p c j i człowieka E . M o u n i e - r a i T e i l h a r d a de C h a r d i n , e g z y s t e n c j a l i z m u M . H e i d e g g e r a i J . P. S a r t r e ' a , s t r u k turalizmu C . Lévi-Straussa mu". Podstawowym nia filozoficznych kwestii jednak podstaw aksjologicznych i zastanowienie i różnych wariantów zamierzeniem marksowskiej związanych mieszczańskiego a u t o r a było dążenie do t e o r i i osoby ze z r o z u m i e n i e m oraz indywidualiz­ zrekonstruowa­ wyjaśnienie socjalistycznego się n a d s z a n s a m i r e a l i z a c j i m a r k s o w s k i e g o pewnych humanizmu ideału człowieka, a t a k ­ że społeczeństwa. L. M. J e r e m i e j e w D. J . , Juriuki, N a u k a , Moiskwa 1969, ss. 104. T a n i e w i e l k a p r a c a poświęcona j e s t j e d n e m u z k o c z o w n i c z y c h p l e m i o n t u r e c ­ k i c h . J e s t to rodzaj małej m o n o g r a f i i . A u t o r o m a w i a geograficzne w a r u n k i , w j a ­ k i c h żyją J u r i u k o w i e , i c h r o z m i e s z c z e n i e ; następnie z w r a c a u w a g ę n a kulturę m a ­ terialną i gospodarkę tego p l e m i e n i a , o m a w i a r o l n i c t w o , hodowlę oraz p r z e m i a n y związane z p r z e c h o d z e n i e m do osiadłości, w z r o s t e m r o l i u p r a w y z i e m i , z m i a n a m i w s t r u k t u r z e r o d o w o - p l e m i e n n e j i życiu r o d z i n n y m . L. M. �-3G2 RECENZJE K a s p r z y k Warszawa Leszek, Jest to rodzaj opracowania A u t o r z y zaczynają nych Węgrzecki Wprowadzenie Adam, do filozofii, PWN, 1970, ss. 282. podręcznikowego w układzie zagadnieniowym. od rozważań n a d pojęciem filozofii, j e j funkcją, relacją nauk, potem omawiają stanowiska, problem zagadnienia ontologiczne, przedmiot do i n ­ ontologii, b y t u i jego n a t u r y , przechodzą z k o l e i do zagadnień m o l o g i c z n y c h , społecznych i a n t r o p o l o g i c z n y c h n i e n i a moralności), a kończą omówieniem (problem jednostki ludzkiej, m a r k s i z m u i współczesnych różne epistezagad­ kierunków filozoficznych. L. M. Kontakte und Grenzen. Probléme der Volkskultur 1969, ss. X V I I I + 566, fot. 1 + 80, r y s . 3 + 46 artykułów wydana poświęconych und Socialforschung, Gottingen 60, i n d e k s y . zagadnieniom, które z o k a z j i 60 r o c z n i c y u r o d z i n G e r h a r d a sygnalizuje podtytuł. Heilfurtha, profesora Praca uniwersytetu w Marburgu. в. z. La Macědoine Pod kiewski et les Macédoniens t a k i m tytułem publikację, francuskiej dans naukowcy n a którą i niemieckiej le passe, Skopje jugosłowiańscy składają wersjach 1970, s s . 522. przygotowali się 34 artykuły w językowych. Dotyczą n a kongres rosyjskiej, mos­ angielskiej, one h i s t o r i i p o l i t y c z n e j , społeczno-gospodarczej, h i s t o r i i s z t u k i i k u l t u r y M a c e d o n i i , począwszy od starożyt­ ności aż po c z a s y obecne. Publikację przygotowano w Instytucie Historii Naro­ dowej. B.Z. L e w i s O s c a r , Rodzina w a 1970, s s . 633. Nagrana syna Zycie n a taśmę magnetofonową opowiedziana i Martinezów. przez Felipa. W troje losach chłopa, P i W , h i s t o r i a meksykańskiej j e j członków — rodziny meksykańskiego Pedro Martinezów Martineza, Warsza­ rodziny chłopskiej jego żonę Esperanzę i ich wsi Azteca znalazły odbicie w y d a r z e n i a , które wstrząsnęły M e k s y k i e m w c z a s i e r e w o l u c j i l a t 1910-1917, r e f o r ­ m y społeczne i związane z n i m i p r z e m i a n y w s i meksykańskiej w l a t a c h 1920-1940 (szczególnie w zaś za prezydentury końcu z a h a m o w a n i e Alvaro tych reform Obregóna po r o k u i Lázaro Cárdenasa) 1940 (tj. po ustąpieniu c z y też Cárdenasa). Część zasadniczą książki, t j . dzieje r o d z i n y Martinezów p r z e z n i c h s a m y c h o p o ­ wiedziane, poprzedza prowadzenia słowo wstępne O. L e w i s a , w którym a u t o r p i s z e o sposobie badań i c e l a c h , j a k i e i m przyświecały. I n f o r m a c j e n a t e m a t budżetu, podziału p r a c y w r o d z i n i e Martinezów, losów d z i e c i P e d r a , d a n e o w s i A z t e c a z a ­ wiera aneks. Z a m y k a książkę chronologiczne zestawienie ważniejszych wydarzeń w M e k s y k u , w s i A z t e c a i r o d z i n i e Martinezów. A. W. M a c h o w s k i Warszawa Autor J a c e k , Ognista znany już z książek czości l i t e r a c k i e j Eskimosów. kultury kula. Legendy, baśnie i bajki eskimoskie, PIW, 1970, ss. 312. o Wyspie Praca Wielkanocnej poprzedzona e s k i m o s k i e j , wprowadzającym w jest specyficzny prezentuje interesującym świat wybór twór­ omówieniem i c h wierzeń, legend, �363 RECENZJE twórczości m a l a r s k i e j , poezji. Następnie k o l e j n o przedstawione są legendy, baśnie i b a j k i Eskimosów s y b e r y j s k i c h , alaskańskich, k a n a d y j s k i c h i g r e n l a n d z k i c h . dokonał b a r d z o wych; i czasami miła książka szerokiego wyboru, prezentuje różne jest i l u s t r o w a n a opierając warianty się n a w i e l u tego reprodukcjami samego opracowaniach wątku. oryginalnej Ta grafiki Autor źródło­ interesująca eskimoskiej. L. M. Marzec cieniu Zdzisław, W Andów, K i W , Warszawa 1970, ss. 366, t a b l . fot. 34. W ś r ó d l i c z n y c h w o s t a t n i c h l a t a c h d z i e n n i k a r s k i c h r e l a c j i z podróży p o ryce Łacińskiej korzystnie wyróżnia się t o m reportaży w ośmiomiesięcznej w ę d r ó w c e po W e n e z u e l i , brał bogaty krajów materiał dotyczący andyjskich. Autor życia n i e próbuje Zdzisława aktualnych problemach tej Gujany części gospodarczego fascynować świata. który Panamie, Kolumbii, Peru i Chile ze­ politycznego, i kulturalnego c z y t e l n i k a egzotyką t y c z n y m i szczegółami podróży. Z a m i a s t tego daje solidną informację z Wenezuelskiej Ame­ Marca, Szczególnie i południowych p r o w i n c j i interesujące Chile-Patagonii stej. Doskonały z e s t a w zdjęć w y k o n a n y c h p r z e z samego i o anegdo­ najbardziej są reportaże i Ziemi Ogni­ autora. A. W. Magidowicz Jewropy, I . P., Magidowicz Myśl, M o s k w a Następna Autorzy książka z bardzo rozpoczynają gdzie poświęcają pracę I., Istorija otkrytija i issledowanija ciekawej od rozdziału i pożytecznej „Odkrycie serii Europy „Odkrycie przez m i a n , wiadomościom Śródziemnego, e k s p l o r a c j o m geograficznym badania i poziomowi Ziemi". starożytnych", sporo m i e j s c a wiadomościom z a w a r t y m u H e r o d o t a , n e t r a c j i brzegów M o r z a stępnie p o p r z e z W. 1970, ss. 453. greckiej pe­ C e n t r a l n e j E u r o p y przez R z y ­ tej n a u k i w starożytności. i o d k r y c i a średniowiecza — p e n e t r a c j e arabskie, Na­ Norma­ nów, Chazarów, b a d a n i a w i e k u X V I i następnych dochodzą do współczesności i w y ­ p r a w n a N o w ą Ziemię, Islandię, Ziemię Franciszka-Józefa, U r a l jąca i bogata w f a k t y praca ilustrowana jest mapami, itd. T a interesu­ przedstawieniem sylwetek sławnych b a d a c z y i zakończona obfitą bibliografią. L. M. M iк uta M a r i a n , Staropolskie święto żniw. Dożynki, B i b l i o t e k a Teatrów A m a t o r s k i c h , W a r s z a w a Materiał, n a p o d s t a w i e kowskiego, widowisko obrzędowe, którego zostało o p r a c o w a n e Sądeckiego, Opoczyńskiego i z M a z o w s z a , widowisko, pochodzi z K r a ­ gdzie a u t o r zbierał fragmen­ t y tekstów i obrzędów. J e s t to więc melanż z różnych regionów, n i e j a k o k i wzorcowe". „O obrzędach żniwiarskich", poprzedzająca przedmowa formy pióra prof, widowiskowej d r a Józefa Burszty miały ważniejszy warunków kultury ludowej, tym „dożyn­ C e l e m o p r a c o w a n i a j e s t wszakże u t r w a l e n i e zwyczajów, pieśni i p r a k ­ t y k obrzędowych, j a k s t w i e r d z a autor. P e w n ą wartość daje p r a c y krótka autora LSW, 1970, ss. 98. Burszta przestrzega gdzie przed rozprawa s c e n a r i u s z , a co ważniejsze podnosząca sens z n a c z e n i o w y , fakt, że wyrosły dożynki z konkretnych istotną rolę odgrywały p r a k t y k i m a g i c z n e . traktowaniem tego w i d o w i s k a jako — oprócz Przy autentycznego folkloru. M. A. K. �364 RECENZJE E d m u n d , Założenia M o k r z y c k i socjologii humanistycznej, P W N , W a r s z a w a 1971, ss. 116. S o c j o l o g i a h u m a n i s t y c z n a a s o c j o l o g i a t e c h n i c z n a — p i e r w s z a kształtuje l u d z ­ k i e p o s t a w y i opinie, ułatwia z r o z u m i e n i e problemów n a j b a r d z i e j narzucających się społecznie, d r u g a s t a n o w i bazę inżynierii społecznej, występuje w r o l i narzędzia s p r a w n e g o działania, j e s t źródłem wskazówek do z a w i a d y w a n i a l u b m a n i p u l o w a n i a ludźmi. A u t o r r o z p o c z y n a od a n a l i z y tego p o w s z e c h n e g o dosyć zróżnicowania, n a ­ stępnie zaś poświęca uwagę z a g a d n i e n i u r o z u m i e n i a — z a k r e s o w i pojęcia tego t e r m i n u , r o z u m i e n i u a p r o c e d u r z e w n i o s k o w a n i a , p r o b l e m o w i o c e n y etc. L. M. Murray Z J . , Motywacja Edward początkiem tego r o k u p r a c a poświęcona m o t y w a c j i runkowaniu. swoje Wiele i uczucia, ukazała PWN, się w Warszawa sprzedaży i interpretacji ludzkiego jest teorii dotyczących teorii. A u t o r interesująca i pożyteczna z a c h o w a n i a się i jego ludzkiego podłoże w filozofii, p s y c h o a n a l i z i e , antropologii, niejszej i adekwatnej 1968, s s . 210. zachowania ale b r a k uwa­ się, mają one jakiejś j e d n e j , p e ł ­ n i e usiłuje przedstawić w p r a c y j e s z c z e jednej t e o r i i ; t e m a t u j m u j e całościowo, starając się zaznajomić c z y t e l n i k a z różnorodnością p r o b l e m ó w wchodzących w z a k r e s o m a w i a n e g o z a g a d n i e n i a m i . Pracę wzbogacają i n f o r m a c j e tami, na obserwacji szereg k l i n i c z n y c h i badań rozdziałów. Najpierw i z ich interpretacja­ dotyczące eksperymentów n a d ludźmi i zwierzę­ antropologicznych. autor zaznajamia Książka podzielona n a s z różnorodnymi jest teoriami m o t y w a c j i — i n t e l e k t u a l i s t y c z n y m i , h e d o n i s t y c z n y m i , instynktów, popędów i t d . , d a ­ lej p r z e c h o d z i do s p r a w gradzania, wacji motywacji społecznej motywacji i zachowania, seksualnej, uczuciowej n a t u r y popędu, p r o b l e m ó w n a ­ i kończy omówieniem i działania m o t y w ó w społecznych. P r a c a źródeł uzupełniona moty­ jest słow­ n i c z k i e m ważniejszych terminów. L. M. N a g e 1 E r n e s t , Struktura W a r s z a w a 1970, ss. 522. nauki — zagadnienia P i e r w s z a w języku p o l s k i m p r a c a w y b i t n e g o logiki wyjaśnień naukowych, l o g i k a i metodologa PWN, (z wyjątkiem s z k i c u „Twierdzenie Godła", którego współautorem był Nagel). Czytelność w y k ł a d u skomplikowanej problematyki sprawia, że książka dostępna jest dla szerokiego grona p r z e d s t a w i c i e l i n a u k społecznych i e k s p e r y m e n t a l n y c h . B. Z. New comb T h e o d o r e M., T u r n e r R a l p h H . , C o n v e r s e Philip E., Psycho­ logia społeczna. Studium interakcji ludzkich, P W N , W a r s z a w a 1970, ss. 598, r y s . 81, indeksy. P i e r w s z y — z kręgu n a u k i z a c h o d n i e j — podręcznik p s y c h o l o g i i społecznej z a ­ prezentowany p o l s k i e m u c z y t e l n i k o w i . C z t e r y części książki omawiają k o l e j n o : p o ­ s t a w y j e d n o s t e k , p r o c e s y i n t e r a k c j i , strukturę i właściwości grupy, akcje w grupie. Przekładu d o k o n a n o pod redakcją Heliodora a także i n t e r ­ Muszyńskiego. B.Z. �365 RECENZJE N i с o l i n i B r u n o , La famlglia zíngara, Brescia, Morcalliana 1969, s s . 218. Książka t r a k t u j e o k u l t u r z e Cyganów, a dokładniej o f o r m a c h łecznej, małżeństwach, moralności i obyczajowości w różnych organizacji grupach spo­ Cyganów, a także o z m i a n a c h zachodzących pod w p ł y w e m r e l i g i i k a t o l i c k i e j oraz p r a c y m i ­ sjonarskiej wśród poświęcone historii Cyganów. Książka kontaktów zawiera Cyganów z różnych m i s j i chrześcijańskich, poczynając uzupełnieniem są z a m i e s z c z o n e w bardzo interesujące Kościołem i od p i e r w s z e j tej p r a c y wprowadzenie omówieniu działalności połowy X I X w. dawne i najnowsze Cennym dokumenty koś­ c i e l n e dotyczące Cyganów. L. M. N o w a k S t e f a n , Metodologia badań socjologicznych, J e s t to podręcznik d l a studentów socjologii d y s c y p l i n , którzy w swej p r a c y zamierzają 1970, ss. 485. i dla tych przedstawicieli innych posługiwać się m e t o d a m i n y m i p r z e z socjologię t z w . empiryczną; ambicją n a j n o w s z y c h , w p r o w a d z e n i e do metodologii PWN, Warszawa nauk wypracowa­ autora jest przedstawienie t y w a c j i . P r a c a t a pomyślana j e s t j a k o p i e r w s z y t o m poświęcony ogólnym niom metodologii i analizy jednej jącej danych), badań stanowi — rozumującej twierdzenia socjologicznych on próbę i opisującej o przedmiocie dwóch różnych badań. A u t o r zbierania jakby z j a w i s k a , które b a d a , i d r u g i e j swoich zagadnie­ (drugi zawierać będzie m e t o d y integracji metod społecznych i p r a k t y c z n y c h m o ­ rozpoczyna socjologii, — uzasadnia­ od omówienia z j a w i s k i procesów społecznych, następnie pojęć języka socjologii, rodzajów dzeń i stopnia i c h ogólności, formułowania teorii, p r z e w i d y w a n i e problematyki zdarzeń i p r a k t y c z n e z a s t o s o w a n i e badań, wyników aż po twier­ budowę badań. L. M. Od Mojżesza do Mahometa, Iskry, Warszawa 1970, ss. 269. J e s t to książka poświęcona „założycielom" w i e l k i c h r e l i g i i . Z n a n i r e l i g i o z n a w ­ cy, j a k J . K e l l e r , W. T y l o c h , E . Słuszkiewicz e t c , omawiają postać Mojżesza, B u d ­ dy, K o n f u c j u s z a , J e z u s a i M a h o m e t a . Poczynając od ogólnych wiadomości i ź r ó ­ deł, d a n y c h b i o g r a f i c z n y c h i wiadomości n a t e m a t życia w y m i e n i o n y c h p o s t a c i , a u t o r z y prezentują i c h działalność, p o w s t a w a n i e systemów r e l i g i j n y c h , historię i c h r o z p r z e s t r z e n i a n i a się i prześladowań. Książka n a p i s a n a jest w sposób p r z y ­ stępny i c i e k a w y . L. M. Panemuniu Dzukai, r e d . A . Vyšniauskaitě, L i e t u v o s T S R , M o k s l u , A k a d e m i j o s Isto- r i j o s I n s t i t u t e s , V i l n i u s 1970, ss. 143, r y s . 58, t a b l . fot. 33. P r a c a z b i o r o w a — m o n o g r a f i a e t n o g r a f i c z n a terenów położonych n a d środko­ w y m N i e m n e m między m i a s t a m i D r u s k i e n n i k i i B i r s t o n a s . T o m o t w i e r a artykuł R. Rimantiené omawiający a r c h e o l o g i c z n e ślady n a j s t a r s z e g o o s a d n i c t w a (od X t y s . p.n.e. do I I t y s . p.n.e.) n a o b s z a r a c h N a d n i e m n i a . Z a g a d n i e n i e m r o l i Jaćwingów w e t n i c z n e j h i s t o r i i tego t e r e n u z a j m u j e się P. K u l i k a u s k a s . A . V a n a g a s p i s z e o podstawowych c e c h a c h t o p o n i m i k i nadniemeńskich Dzuków, zaś A . V i d u g i r i s �366 RECENZJE omawia n a tle nadnierneńskich gwar ne d l a g w a r y z a c h o d n i c h D z u k ó w języka w t r z e c h k o l e j n y c h artykułach z a j m u j e nym i gospodarczym. Dwa litewskiego zamieszkujących artykuły cechy c h a r a k t e r y s t y c z ­ badany region. I . Butkevičius- się o s a d n i c t w e m , b u d o w n i c t w e m V. Miliusa poświęcone zostały mieszkal­ przemianom w wyposażeniu d o m u chłopskiego (meble i sprzęty związane z g o s p o d a r s t w e m mowym). G. Niunkiené-Tallat-Kelpšaité w gospodarstwie omawia rolę tkanin własnego chłopskim, p o d s t a w o w e t e c h n i k i t k a c k i e i w z o r n i c t w o od I I poł.. X I X w . do czasów o b e c n y c h . O z m i a n a c h w s t r o j u k o b i e c y m (ze zwróceniem gi n a różnice między Drulicą a Z a n i e m n i e m ) do­ wyrobu uwa­ od połowy X I X w i e k u do l a t o s t a t ­ n i c h p i s z e M . Mastonyté. S t r z e s z c z e n i a artykułów w języku r o s y j s k i m . A. Prieobrazowanija wiera, w chozjajstwie Nauka, Moskwa i kulturie i etniczeskije W. process-y u narodów sie- 1970, ss. 280. J e s t to p r a c a z b i o r o w a pod redakcją I . S . G u r w i c z a i B . O. Dołgicha. Z a w i e r a s z e r e g r o z p r a w dotyczących procesów p r z e m i a n n a S y b e r i i i kształtowania się n o ­ wego o b l i c z a k u l t u r y t y c h z i e m . „Współczesne p r o c e s y e t n i c z n e u o b s k i c h U g r ó w " , „Przemiany e t n i c z n e w E w e n s k i m Okręgu N a r o d o w y m " , „Procesy e t n i c z n e n a d a ­ l e k i m północo-wschodzie S y b e r i i " , „Przeobrażenia w gospodarce i k u l t u r z e u E w e n ­ ków O b w o d u A m u r s k i e g o " — oto tytuły niektórych z rozdziałów tej p r a c y . L . M. Readings Oxford in the Sociology of Migration, red. Jansen Clifford J . , Pergamon Z b i o r o w a p r a c a składająca się z k i l k u części pióra autorów z różnych Wprowadzenie C . J . J a n s e n a „Migracja. Problem socjologiczny". z a w i e r a rozdział poświęcony t y p o m m i g r a c j i , z a w o d o w e m u migrantów migracji" (P. G e o r g e ) i — (W. P e t e r s e n ) , wego, ale także p o r u s z a Azji Press, 1970, ss. 402. i t d . Część d r u g a z migracjami w zwłaszcza gdzie autor interesujący — pierwsza i społecznemu składowi rozdział „Ogólna mówi n i e t y l k o o m i g r a c j a c h zagadnienie typologia typu l u d ó w k o c z o w n i c z y c h , myśliwych poświęcona j e s t bądź szczegółowym poszczególnych k r a j a c h , bądź w y b r a n y m krajów. Część problemom zarobko­ i pasterzy związanym zagadnieniom socjologii migracji. L. M. R y s z k o w i e Elżbieta i F r a n c i s z e k , Między t e k a Myśli Współczesnej, W a r s z a w a utopią a zwątpieniem, PIW, Biblio­ 1970, ss. 159. Książka poświęcona jest dwóm dosyć głośnym współczesnym z a c h o d n i m logom: kiem Marshallowi przemian, jakie zawsze ny — McLuhanowi spowodowały zdeterminowany w i Herbertowi przez znacznie bardziej Marcusemu. Pierwszy środki m a s o w e g o p r z e k a z u — środowisko, w którym żyje... dramatycznej formie niż k i e d y k o l w i e k wytwarzające się w gwałtownym elektroniczne, zdominowane p r z e z rozwój jest telegrafu, dia i w r e s z c i e — co można uważać za m o m e n t McLuhan jest głosicielem „śmierci kultury w historii tempie — przez ideolog, jest współczes­ — środowisko fonografu, k i n a , r a ­ kulminacyjny — przez druku", mędrca, p r z e z i n n y c h za s z a r l a t a n a . H . M a r c u s e telefonu, ideo­ teorety­ „Człowiek człowiek przez zdeterminowany jest jednych telewizję". uważany n a którego za powołują �367 RECENZJE się p r z e d s t a w i c i e l e „rewolucji s t u d e n c k i e j " i z b u n t o w a n e j M a r k s , Mao, Marcuse — to hasło często s p o t y k a n e młodzieży. 3 r a z y „ M " — na transparentach ruchów młodzieżowych n a z a c h o d z i e , świadczące, j a k a w a g a stwierdzeń M a r c u s e ' a się próbą i głoszonych przezeń haseł. T a interesująca podsumowania i zastanowieniem k u czemu pochodów przykładana zmierza j e s t do książka utopijna kończy filozofia M c L u h a n a , M a r c u s e ' a i i c h zwolenników. L. M. Struktura i dynamika społeczeństwa polskiego, PWN, Warszawa 1970, ss. 327, t a b l . 48. Zbiór studiów s o c j o l o g i c z n y c h poświęconych dwudziestopięcioleciu d o w e j . U w a g a autorów (m. i n . Szczepański, Wesołowski M a l a n o w s k i , Polski L u ­ Gołębiowski) skupiła się n a p r z e m i a n a c h k u l t u r y i s t r u k t u r y społecznej. B.Z. S z c z u r k i e w i c z T a d e u s z , Studia socjologiczne, PWN, Warszawa 1970, ss. 463. J e s t to zbiór r o z p r a w , niektóre z n i c h były już p u b l i k o w a n e w o k r e s i e p r z e d i p o w o j e n n y m , i n n e stanowią p r z e d r u k i referatów wygłaszanych p r z e z T . S z c z u r ­ k i e w i c z a n a z j a z d a c h , część w r e s z c i e u k a z u j e się po r a z p i e r w s z y . B a r d z o s z e r o k i j e s t w a c h l a r z o m a w i a n y c h s p r a w , d o t y c z y on zarówno z a k r e s u socjologii i j e j m i e j s c a wśród i n n y c h n a u k oraz s o c j o l o g i c z n y c h kierunków n a u k o w y c h ( k i e r u n k i z o r i e n t o w a n e b i o l o g i c z n i e , a także geograficzny, r a s o w o - a n t r o p o l o g i c z n y itd.), j a k i p e w n y c h szczegółowych już zagadnień: r o d z i n a w świetle e t n o - s o c j o l o g i i , w p ł y w p r a s y c o d z i e n n e j . A u t o r o p i e r a się w s w o i c h rozważaniach n a bogatej l i t e r a t u r z e , np. p r z y o m a w i a n i u r o d z i n y r o z p o c z y n a od p r a c prekursorów e t n o g r a f i i , potem dużo u w a g i poświęca osiągnięciom ewolucjonistów i k r y t y c z n e j i c h a n a l i z i e . N a ­ stępnie o m a w i a p u b l i k a c j e późniejsze, próbuje zdefiniować p e w n e t e r m i n y o d n o ­ szące się do s p r a w r o d z i n y , z a j m u j e się rozważaniami n a d różnymi j e j f o r m a m i , powiązaniami z r o d z a j a m i g o s p o d a r k i i c z y n n i k a m i kształtującymi różne f o r m y r o ­ dziny. L. M. T e l a k o w s k a W a n d a , W kręgu chłopskiej kultury. Inwencja ludowa we współ­ czesnej wytwórczości, N K , W a r s z a w a 1970, ss. 203, i l u s t r . 208, w k ł a d e k kolor. X I I . K o l e j n a p r a c a W. T e l a k o w s k i e j poświęcona z a g a d n i e n i u i n w e n c j i l u d o w e j w e współczesnym w z o r n i c t w i e . P o omówieniu r o l i twórczości l u d o w e j w s z t u c e i k u l ­ t u r z e n a r o d o w e j począwszy od X I X w . do o k r e s u p o w o j e n n e g o a u t o r k a p r z e c h o d z i do wyłożenia metod prawidłowego w y k o r z y s t y w a n i a d o r o b k u p o l s k i e j s z t u k i l u d o ­ w e j w p r o d u k c j i przemysłowej p o p r z e z z a s t o s o w a n i e u s t a l o n y c h z a s a d k o m p o z y c y j ­ n y c h tej twórczości, a także włączanie i n w e n c j i twórczej środowiska w i e j s k i e g o , r o ­ botniczego i młodzieżowego do współczesnego w z o r n i c t w a . W p r a k t y c e stosuje się t r z y m e t o d y włączania d o r o b k u twórczości l u d o w e j do p r o d u k c j i : a) p r z e z t r a n s p o ­ zycję — polegającą n a w y k o r z y s t y w a n i u w z o r ó w z a b y t k o w y c h dzieł s z t u k i l u d o w e j p r z y z a s t o s o w a n i u współczesnych t e c h n i k p r o d u k c y j n y c h ; b) inspirację — t w o r z e n i e n o w y c h f o r m p l a s t y c z n y c h pod w p ł y w e m dzieł s z t u k i l u d o w e j ; c) t w o r z e n i e p r o j e k ­ t a n c k i c h zespołów chłopskich, r o b o t n i c z y c h i młodzieżowych, pracujących począt- �RECENZJE 368 k o w o rękodzielniczo, następnie półmechanicznie, b y dojść ostatecznie do wania wzorów dla seryjnej produkcji. Praca zawiera streszczenie projekto­ w języku angielskim. M. W. The foreign and yugoslav historiography of Macedonia and the macedonian people, I n s t i t u t e of N a t i o n a l H i s t o r y , S k o p j e 1970, ss. 204. Zbiór artykułów omawiających z a i n t e r e s o w a n i a Macedonią w h i s t o r i o g r a f i i r a ­ d z i e c k i e j , p o l s k i e j , czechosłowackiej, bułgarskiej, albańskiej, t u r e c k i e j , g r e c k i e j , z a ­ chodnioeuropejskiej i amerykańskiej w o k r e s i e p r z e d e w s z y s t k i m po d r u g i e j n i e światowej. P o n a d t o z a m i e s z c z o n e są d w a artykuły, z których p i e r w s z y teryzuje zachodnioeuropejskie i amerykańskie encyklopedie w nich informacji o Macedonii, a drugi zajmuje p o d kątem woj­ charak­ zawartych się p r a c a m i dotyczącymi p a n o w a ­ n i a t u r e c k i e g o w t y m k r a j u . Zbiór z a m y k a p r a c a dotycząca zainteresowań M a c e d o ­ nią w historiografii serbo-ehorwackiego kułu J a n i n y Pszczółkowskiej storiography), przedstawiony obszaru z Wrocławia językowego. Z (Macedonia wyjątkiem in the polish arty­ post-war hi­ w s z y s t k i e p i s a n e były p r z e z historyków jugosłowiańskich. Z b i ó r t e n był n a k o n g r e s i e n a u k h i s t o r y c z n y c h w Moskwie. B . Z. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c92a765d8e2faff1867a4aa23b97ffc6.pdf 1dcdf74fc1db4073d044d5edb1a07b10 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:759 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:699 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.2. s.5-10 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA AKADEMIA NAUK INSTYTUT HISTORII KULTURY MATERIALNEJ ETNOGRAFIA POLSKA XVI Zeszyt 2 WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW • G D A N S K ZAKŁAD N A R O D O W Y IMIENIA OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII 1972 NAUK �REDAKTOR: WITOLD DYNOWSKI SEKRETARZ REDAKCJI: KRYSTYNA MAŁKOWSKA Adres Redakcji: Warszawa, Nowy Ś w i a t 69 Teksty angielskie PIOTR Okładkę ZBIGNIEW J/Z Xv GRAFF projektował KLIMCZYK ' Vfc< Redaktor ZYTA KWIECIŃSKA Redaktor techniczny LIDIA SAMARIN Printed in Poland Z a k ł a d N a r o d o w y i m . O s s o l i ń s k i c h — W y d a w n i c t w o . W r o c ł a w 1972. N a k ł a d : 500 + 140 egz. O b j ę t o ś ć : a r k . w y d . 22,20, a r k . d r u k . 18,88, a r k . A 1 25. P a p i e r p o w i e k , k l . V , 90 g, 70 X 100. O d d a n o do s k ł a ­ d a n i a 25 X I I 1971. P o d p i s a n o do d r u k u 7 V I 1972. D r u k u k o ń c z o n o w c z e r w c u 1972. W r o c ł a w s k a D r u k a r n i a N a u k o w a . Z a m . 2/72 — F-10 C e n a zł 55.— �SPIS TREŚCI IV Etnograficzne Seminarium Amerykanistyczne Poznań 23-25 IV 1971 REFERATY Maria F r a n k o w s k a — Z problematyki synkretyzmu religijnego Indian Meksyku Streszczenie w j . angielskim i Janusz T a z b i r — Misje religijne w ś r ó d Indian w X V I wieku . . . . Streszczenie w j . angielskim „Tadeusz Ł e p k o w s k i — Katolicyzm i protestantyzm a procesy narodotwórcze na Antylach Streszczenie w j . angielskim Mirosława P o s e r n - Z i e l i ń s k a — Koncepcje zbawienia w doktrynach ruchów religijno-politycznych Indian Ameryki Północnej Streszczenie w j . angielskim Aleksander P o s e r n - Z i e l i ń s k i — Funkcje millenarystycznego mitu w ruchach społeczno-religijnych Tupí-Guaraní Streszczenie w j . angielskim Barbara W a l e n d o w s k a — Wspólne elementy w religiach synkretycznych Antyli • Streszczenie w j . angielskim ! E w a N o w i c k a — Indiański shakeryzm Streszczenie w j . angielskim Maria P a r a d o w s k a — X V I I - w i e c z n a relacja Krzysztofa Arciszewskiego jako źródło do badań nad wierzeniami Indian wybrzeża Brazylii . . . Streszczenie w j . angielskim 11 29 31 49 51 67 69 90 93 115 117 131 133 149 151 169 KOMUNIKATY / Marcin K u l a — Brazylijski ruch „Palmares" jako przykład synkretyzmu kulturowego ¡Teresa H r a n k o w s k a — Afro-brazylijskie obrzędy „candomblé" w stanie Bahía Piotr B r y k c z y ń s k i — Kultowe uwarunkowania form architektury przedkolumbijskiej Mezoameryki Anna U r b a n — Zwierzęta w sztuce i wierzeniach kultur andyjskich w okresie przedinkaskim 171 177 185 191 �6 SPIS TREŚCI Bohdan K o h u t n i c k i — Nowe formy społecznego protestu Indian — oku­ pacja Alcatraz Maria P a r a d o w s k a — Sprawozdanie z przebiegu obrad i dyskusja . Romana M a ń k o w s k a , Andrzej K r z a n o w s k i — Stanowiska człowieka prehistorycznego w obrębie „lomas" jako przykład w p ł y w u w a r u n k ó w klimatycznych i hydrogeologicznych na przedkolumbijskie osadnictwo w jałowych Andach Peru 199 205 221 ARTYKUŁY Gerhard К 1 o s к a •—• Czy wartości ingerują w twierdzenia nauk spo­ łecznych? Tatiana К o l e w a — Dynamika obyczajów i obrzędów, ich funkcja i struk­ tura Elżbieta K r ó l i k o w s k a — Uwagi na temat zagadnień dokumentacji i in­ formacji naukowej 231 245 259 P R A C E MŁODYCH ETNOGRAFÓW Adam R y b i ń s k i Uwagi ogólne — Procesy stabilizacyjne wśród pasterzy nomadów. 267 KRONIKA Mongolia 1971 — Nowa faza badań polskiej ekspedycji etnograficznej — Je­ rzy Sławomir Wasilewski V I Międzynarodowy Przegląd Folkloru w Jugosławii —• Kalina SkłodowskaAntonowicz Współczesne przemiany wsi w o j e w ó d z t w a olsztyńskiego — Ш seminarium organizowane przez Ośrodek Badań. Naukowych w Olsztynie w dniach 7-9 V I 1971 — Małgorzata Orlewicz 278 280 282 RECENZJE Chozjajstwo i matierjalnaja kultura narodów Kawkaza w X I X - X X ww. Matieriały k' „Kawkazskomu istoriko-etnograficzeskomu atłasu" — Andrzej Woźniak Olga Linares de Sapir, Cultural chronology of the Gulf of Chiriqui, Pana­ ma 1968 — Romana Mańkowska, Andrzej Krzanowski Książki nadesłane — Witold Kowalski, Marek Arpad Kowalski, Lech Mróz, Andrzej Woźniak 285 288 292 �СОДЕРЖАНИЕ IV этнографический сетинар по америковедению Познань 23-25 IV 1971 ДОКЛАДЫ Мария Франковска — К проблематике религиозного синкретизма индейцев Мек­ сики Резюме на английском языке Януш Т а з б и р — Религиозное миссионерство среди индейцев в X V I веке Резюме на английском языке Тадеуш Л е п к о в с к и — Роль католицизма и протестанства в народообразовательных процессах на Антильских островах Резюме на английском языке Мирослава П о с е р н - З е л и н ь с к а — Концепция избавления в доктринах религиознополитических движений индейцев Северной Америки Резюме на английском языке Александр П о с е р н - З е л и н ь с к и — Функции миллиенаристского мифа в социальнорелигиозных движениях тупи-гуарани Резюме на английском языке • Барбара В а л е н д о в с к а — Общие элементы в синкретических религиях Антильских островов Резюме на английском языке Ева Н о в и ц к а — Индейский шейкеризм Резюме на английском языке Мария П а р а д о в с к а — Донесение Кшиштофа Арцишевского (XVII в.) как источник по исследованию верований индейцев побережья Бразилии Резюме на английском языке 11 29 31 49 51 67 69 90 93 115 117 131 133 149 151 169 СООБЩЕНИЯ Марцин К у л я — Бразильское движение „Палмарес" как пример культурного синкре­ тизма Тереса Х р а н к о в с к а — Афро-бразильские обряды candomblé в штате Баия Пётр Брыкчиньски — Культовая обусловленность форм зодчества доколумбовой Месоамерики Анна У р б а н — Животные в искусстве и верованиях андийских культур в доинковский период 171 177 185 191 �8 SPIS TREŚCI Богдан К о г у т н и ц к и — Новые формы социального протеста индейцев — захват Алькатраза Мария П а р а д о в с к а — Отчёт по заседаниям и дискуссия Романа М а н ь к о в с к а —• и Анджей К ж а н о в с к и — Место первобытного человека в пределах „ломас" как пример влияния климатических и гидрологических условий на доколумбово поселение в неплодородных Андах Перу 199 205 221 СТАТЬИ Герхард Клёска — Вмешиваются ли качества в положения общественных наук? . . . Татьяна К о л е в а — Динамика обычаев и обрядов, их функции и структура . . . . Ельжбета К р у л и к о в с к а — Замечания по вопросам научной документации и инфор­ мации 231 245 259 ТРУДЫ МОЛОДЫХ ЭТНОГРАФОВ Адам Р ы б и н ь с к и — Стабилизационные процессы среди пастухов-кочевников (общие замечания) 267 ХРОНИКА Монголия 1971 — новая стадия исследований польской этнографической экспедиции — Ежи Славомир Василевски VI Международный просмотр фольклора в Югославии — Калина Склодовска-Антонович Современные преображения деревни в ольштынском воеводстве — Ш семинар, орга­ низованный Центром научных исследований в Ольштыне 7-9 VI1971 — Малгожата Орлевич 278 280 282 РЕЦЕНЗИИ Хозяйство и материальная культура народов Кавказа в X I X — X X вв. Материалы к „Кав­ казскому историко-этнографическому атласу" — Анджей Возьняк Olga Linares de Sapir, Cultural Chronology of the Gulf of Chiriqui, Panama, 1968 — Романа Маньковска, Анджей Кжановски Новые книги — Витольд Ковальски, Марек Арпад Ковалъски, Лех Мруз, Анджей Возьняк 285 288 292 �CONTENTS The IVth Ethnographic Seminar in American Poznań, April 23 to 25, 1971 Studies PAPERS Maria F r a n k o w s k a — Some Problems of Religious Syncretism among Mexican Indians A Summary in English Janusz T a z b i r — Religious Missions among Indians in the 16th Century A Summary in English Tadeusz Ł e p k o w s k i — Catholicism, Protestantism and the Formation of Nations in the Antilles A Summary in English Mirosława P o s e r n - Z i e l i ń s k a — The Concepts of Salvation in the Doctrines of Religious-Political Movements of North American Indians A Summary in English Aleksander P o s e r n - Z i e l i ń s k i — The Functions of the Millenarian Myth in Social-Religious Movements of Tupi-Guarani Indians . . . . A Summary in English Barbara W a l e n d o w s k a — Common Elements in the Syncretic Religions of the Antiles A Summary in English E w a N o w i c k a — The Indian Shakerism A Summary in English Maria P a r a d o w s k a The 17th Century Relation by Krzysztof Arciszewski as a Source to the Study of Beliefs of Indians of the Brasilian Coast . . A Summary in English 11 29 31 49 51 67 69 90 93 115 117 131 133 149 151 169 COMMUNICATIONS Marcin K u l a — The Brasilian Movement of the "Palmares" as a Case of Cultural Syncretism Teresa H r a n k o w s k a — Afro-Brasilian Candomble rites in the State Bahia Piotr B r y k c z y ń s k i — The Cultural Background of the Forms of Precolumbian Mezoamerican Architecture Anna U r b a n — Animals in the Art and Beliefs of Andes Mountains C u l ­ tures before the Incan Period 171 177 185 191 �10 SPIS TREŚCI Bohdan K o h u t n i c k i — New Forms of Indian Social Protest: the Occu­ pation of Alcatraz Maria P a r a d o w s k a — A Report of the Seminar Discussion . . . . Romana M a ń k o w s k a and Andrzej K r z a n o w s k i — The Find of a Pre­ historic Man within the "Lomas" as an Instance of Climatic and Hydrological Influence upon Precolumbian Colonization in the Wasteland of the Peruvian Andes 199 205 221 PAPERS Gerhard K l o s k a — Do the Values Interfere in the Propositions of the Social Sciences? Tatiana К о l e w a — Customs and Rituals: their Dynamics, Function and Structure Elżbieta K r ó l i k o w s k a — Some Remarks on Scientific Documentation and Information 231 245 259 WORKS B Y YOUNG ETHNOGRAPHERS Adam R y b i ń s k i — Stabilizing processes among Nomad Shepherds neral Remarks) (Ge­ 267 CHRONICLE Mongolia 1971 — the new phase of research of the Polish ethnographical expedition — Jerzy Sławomir Wasilewski The V l t h International Display of Folklore in Yugoslavia — Kalina Skłodow­ ska-Antonowicz Contemporary Transformations of the Rural Areas of the District of Olsztyn — the I H r d Seminar organized by the Olsztyn Research Center, June 7th to 9th, 1971 — Małgorzata Orlewicz 278 280 282 BOOK REVIEWS Khozyaystvo i materyalnaya kultura narodov Kavkaza w X I X - X X vv. M a teryaly к „Kavkazskomu istoriko-etnograficheskomu atlasu" (Economics and the material culture of Caucasian Nationalities) — Andrzej Woźniak Olga Linares de Sap ir, Cultural Chronology of the Gulf of Chiriqui, Pana­ ma 1968 — Romana Mańkowska, Andrzej Krzanowski . . . . . . Books Received — Witold Kowalski, Marek Arpad Kowalski, Lech Mróz, Andrzej Woźniak 285 288 292 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8664551e68ffc0d5edbde1fea6505995.pdf c55c346996d29d9d750a275f55a0c7c1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:613 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:562 Title A name given to the resource Melanezyjskie ruchy millenarystyczne jako przykład współczesnych przeobrażeń kulturowych / ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11, s.349-365 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI MELANEZYJSKIE RUCHY MILLENARYSTYCZNE JAKO PRZYKŁAD WSPÓŁCZESNYCH PRZEOBRAŻEŃ K U L T U R O W Y C H Studia nad d a w n y m i w i e r z e n i a m i autochtonicznej ludności A u s t r a l i i i Oceanii znajdują się do dziś w c e n t r u m zainteresowania szeregu r e l i ­ gioznawców i etnografów. Badania t y c h „pierwotnych", o ile je t a k można nazwać, r e l i g i i czy systemów wierzeń posiadają duże znaczenie. Ułatwiają one poznanie i zrozumienie różnorodnych f o r m r e l i g i i oraz rzucić mogą n o w e światło n a i c h rozwój i genezę. N i e można jednak ograniczać się wyłącznie do badań n a d archaicz­ n y m i f o r m a m i wierzeń dzisiejszych ludów k o l o n i a l n y c h l u b t y c h , które jeszcze wczoraj n i m i były. T a k j a k zmieniają się w a r u n k i życia I n d i a n czy Melanezyjezyków, t a k też zmieniały się i c h wierzenia, zmieniało się miejsce t y c h wierzeń w całokształcie nowego zespołu k u l t u r o w e g o , zmieniała się także i c h f u n k c j a społeczna. Dlatego też ważnym dziś zadaniem d l a etnografa i religioznawcy jest śledzenie procesów powsta­ w a n i a n o w y c h zespołów, n o w y c h f o r m wierzeń, n o w y c h r e l i g i i u ludów, które do niedawna były uważane za t y p o w y c h wyznawców, być może nawet najstarszych do dziś zachowanych f o r m wierzeń — t a k i c h j a k np. t o t e m i z m , fetyszyzm l u b a n i m i z m . Charakterystyczną formą nowo powstałych wyobrażeń r e l i g i j n y c h na terenie M e l a n e z j i są m . i n . t z w . k u l t y cargo. Wokół pojawiających się proroków, głoszących b l i s k i koniec świata l u b l o k a l n y w i e l k i k a ­ t a k l i z m w rodzaju powodzi albo trzęsienia ziemi, grupują się t u b y l c y . Wierzą o n i , iż po t a k i e j k a t a s t r o f i e z j a w i się na ziemi „zbawiciel" bądź to w postaci i c h zmartwychwstałych przodków, bądź też w postaci j a ­ kiegoś dawniejszego, dziś n i e m a l zapomnianego bóstwa, które przyniesie s w o i m w y z n a w c o m szereg dóbr t y p o w y c h d l a „białej c y w i l i z a c j i " . W celu ochrony swego życia od grożącego k a t a k l i z m u i przyśpieszenia p r z y b y c i a mesjasza t u b y l c y organizują r e l i g i j n e stowarzyszenia. Ideą przewodnią t y c h r e l i g i j n y c h ruchów występujących na terenie Melanezji o d połowy �350 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI X I X w . do czasów współczesnych jest pragnienie uzyskania wyższego standartu życiowego, pragnienie posiadania i k o r z y s t a n i a z t y c h wszel-k i c h dobrodziejstw europejskiej c y w i l i z a c j i technicznej X X w., które „dziki człowiek" widział u swego białego pana — p l a n t a t o r a , urzędnika a d m i n i s t r a c j i k o l o n i a l n e j , misjonarza czy żołnierza, a które d l a niego p r a k t y c z n i e nie były osiągalne. Ponieważ Melanezyjczycy n i g d y nie spo­ t y k a l i się z produkcją t a k i c h wytworów, j a k n p . samochód, radio czy ubranie, dlatego też przypuszczali, że t o w a r y te są dziełem rąk jakiejś nieznanej, n i e m a t e r i a l n e j , cudownej siły, która przekazała je w posia­ danie białych l u d z i . Zakładając więc cudowne pochodzenie t y c h dóbr t u b y l c y uważają, że równie dobrze w niedalekiej przyszłości nastąpi okres, k i e d y ta nieznana siła, być może w postaci i c h przodków, przekaże z k o l e i i m t e wszystkie upragnione p r z e d m i o t y . W i a r a , iż t o w a r y te przybyć mają, dzięki p r z o d k o m l u b z b a w i c i e l o w i , na w i e l k i m s t a t k u , wyraźnie łączy się z codziennym w i d o k i e m z a w i j a ­ jących z E u r o p y i A m e r y k i statków załadowanych najróżnorodniejszymi produktami . Ponieważ w języku hiszpańskim i a n g i e l s k i m ładunek s t a t k u okreś­ l a n y jest jako cargo, dlatego też wspomniane wyżej r e l i g i j n e r u c h y n a ­ z y w a n o „kultami cargo". Te powszechne na terenie Melanezji „kulty cargo" zaliczają niektórzy badacze do k a t e g o r i i t z w . ruchów m i l l e n a r y ­ stycznych mających w pełni podstawę materialną, będących n i e r o z w i niętą i zaciemnioną przez religijną ideologię formą w a l k i n a r o d o w o w y ­ zwoleńczej. Słowo „millenaryzm" używany jest na określenie t y c h r u ­ chów r e l i g i j n y c h , które związane są z przywróceniem szczęśliwego o k r e ­ su „złotego w i e k u " . N i e należy jednak z b y t dosłownie interpretować tego t e r m i n u , gdyż oczywiście n i e chodzi t u o okres a k u r a t tysiącletni, lecz o t a k i e czasy, w których nastąpią gwałtowne z m i a n y w obecnej s y t u a c j i politycznej, ekonomicznej i k u l t u r o w e j . 1 2 3 J a k i jest jednak cel badań tego t y p u r e l i g i j n y c h , czy też r e l i g i j n o - p o l i t y c z n y c h ruchów? Czy mają one praktyczne znaczenie? Czy rzucić mogą n o w e światło na dzieje wierzeń r e l i g i j n y c h ? 'J. G u i a r t, en Mélanésie, P. W o r s 1 e y, L a Repartition , , A r c h i v e s de Sociologie d r u k u , J . G i j a r, P. U o r s 1 i, Rasprostranienie laniezii, [w:] v Mielaniezii, 2 P. Uorsli, Kogda des Mouvements Millénaristes des R e l i g i o n s " n r 5: 1958; k o r z y s t a m z p r z e ­ wostrubit millenaristskich trúba. dwiżienij 1 ssliedowanie w kultów Miekargo M o s k w a 1963, s. 352—353. G . E c k e r t , Prophetentum in Melanesien, „Zeitschrift fiir E t h n o l o g i e " , t. 69: 1937, s. 140. 3 sia, P. W o r s 1 e y, The trumpet London termin 1957 (za U o r s l i , millenaryzm, gdyż jest shall sound. A s t u d y of „Cargo" Kogda..., on w g s. 16). Z a W o r s l e y ' e m mnie najbardziej n i a współczesnych r e l i g i j n y c h ruchów mających m i e j s c e cult in przyjąłem odpowiedni na terenie Melane­ także d l a określe­ Oceanii. t �MELANEZYJSKIE RUCHY MILLENARYSTYCZNE 351 W obliczu w i e l u faktów wskazujących, że r u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e występowały w różnych okresach h i s t o r y c z n y c h , u różnych ludów, i t o stojących na różnym s t o p n i u r o z w o j u stosunków społecznych, ważnym zadaniem jest ustalenie regularności t y c h zjawisk, w y k r y c i e i c h zna­ czenia i i c h związku z sytuacją społeczno-ekonomiczną, polityczną i k u l ­ turową. Badanie n a d r u c h a m i m i l l e n a r y s t y c z n y m i występującymi u ludów tzw. k o l o n i a l n y c h w i c h najpóźniejszej fazie, t j . w X X w., posiadało w rękach w i e l u badaczy j a k najbardziej p r a k t y c z n e znaczenie. D o s t a r ­ czały one k o l o n i a l n y m władzom niezbędnych wskazówek pomocnych dla r e g u l o w a n i a t y m i r u c h a m i , ich ograniczania, a nawet l i k w i d o w a n i a . W y k r y c i e źródeł t y c h m i l l e n a r y s t y c z n y c h ruchów stanowiących przecież swoistą formę p r o t e s t u p r z e c i w k o k o l o n i a l n y m stosunkom m a pierwszo­ rzędne znaczenie d l a poznania ogólnych procesów kształtowania się w a l ­ k i narodowowyzwoleńczej. W y k r y c i e , dlaczego protest t e n przybrał f o r ­ mę religijną, stanowiłoby poważny wkład do badań n a d u s t a l e n i e m stosunku ruchów m i l l e n a r y s t y c z n y c h do i n n y c h przejawów ruchów n a ­ rodowowyzwoleńczych i ruchów czysto r e l i g i j n y c h . Studiując współczesne r u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e posiadamy możliwość śledzenia procesów p o w s t a w a n i a n o w y c h systemów r e l i g i j n y c h , posia­ d a m y możliwość badania procesów s y n k r e t y z a c y j n y c h , procesów w z a ­ jemnego p r z e n i k a n i a się dwóch światów wyobrażeń r e l i g i j n y c h : chrześci­ jańskiego i tradycyjnego — tubylczego. Tą drogą uzyskać możemy m a ­ teriał porównawczy, który p o z w o l i n a m także analizować podobne r u c h y , mające miejsce stosunkowo niedawno, n p . w X I X w., a o których ze względu na niedostateczną ilość materiału n i e w i e l e możemy powiedzieć. Studia n a d r u c h a m i m i l l e n a r y s t y c z n y m i umożliwiają śledzenie współ­ czesnych procesów k u l t u r o w e j d y f u z j i i p o w s t a w a n i a niezależnych od siebie, a podobnych czy nawet i d e n t y c z n y c h wytworów k u l t u r y w w y ­ n i k u zbliżonych warunków . 4 W y k r y c i e ogólnych t e n d e n c j i i prawidłowości współczesnych ruchów m i l l e n a r y s t y c z n y c h przyczynić się może do dalszego zrozumienia i n n y c h podobnych l u b zbliżonych ruchów, nawet t a k i c h , które miały miejsce w odległej przeszłości. Badania więc t a k ie rzucić mogą także nowe światło na genezę chrześcijaństwa. Już dziś można wyróżnić pewne wspólne cechy między rodzącym się chrześcijaństwem w I i I I w . n.e. a m i l l e n a r y s t y c z n y m i r u c h a m i na N o w e j G w i n e i i M e l a n e z j i w w i e ­ kach X I X i X X , m i m o iż oczywiście w a r u n k i historyczne były całko- 4 s. 577. R. H. L o w i e, An Introduction to Cultural Anthropology, N e w Y o r k 1956, �ALEKSANDER 352 POSERN-ZIELIÑSKI w i c i e inne. Jednak i t u , i t a m występowano p o d wspólnym hasłem c u d o w n e j d r o g i zbawienia n a r o d u od ciemiężycieli . Badania n a d r u c h a m i m i l l e n a r y s t y c z n y m i i r u c h a m i o zbliżonym cha­ rakterze rozpoczęły się stosunkowo niedawno — na przełomie X I X i X X w., m i m o t o jednak l i t e r a t u r a i m poświęcona jest dziś bardzo o b ­ szerna, lecz niestety u nas nie zawsze dostępna. Po okresie zupełnego niezwracania u w a g i na takie r u c h y , j a k „kult cargo", u k a z y w a n o i c h charakter w świetle nie zawsze właściwym. T r z e Ъа przecież pamiętać, że były to jednak r u c h y skierowane wyraźnie przeciwko u s t r o j o w i k o l o n i a l n e m u . Dlatego też z jednej s t r o n y stoso­ wano w stosunku do nich silne represje, z d r u g i e j zaś zaczęto je a n a l i ­ zować — podkreślając te cechy, które wskazywać miały na o b j a w y n i e m a l p a t o l o g i i społecznej i r e l i g i j n e j . Często w y k a z y w a n o i w y s u ­ w a n o na p l a n pierwszy specyficzne psychiczne cechy osobowości p r z y ­ wódców poszczególnych ruchów. Starano się także zwiększyć w p u b l i ­ kacjach znaczenie momentów ściśle r e l i g i j n y c h , maskując l u b nie z w r a ­ cając u w a g i na społeczną i polityczną stronę t y c h ruchów . Współcze­ śnie coraz więcej autorów ukazuje także na n i e r e l i g i j n e aspekty m i l l e ­ narystycznych ruchów . Szczególne jednak miejsce wśród n i c h zajmuje angielski etnograf Worsley, stosujący w swoich n a u k o w y c h badaniach metodologiczne podejście bardzo zbliżone do marksistowskiego. Dał on dobrą monografię ruchów t y p u „kult cargo", ukazując je na t l e złożonej s y t u a c j i społecznej, politycznej i ekonomicznej terenów Melanezji i N o ­ w e j G w i n e i od w i e k u X I X do czasów obecnych . 5 6 7 8 Celem uzyskania właściwego obrazu ruchów m i l l e n a r y s t y c z n y c h n a ­ leży korzystając bezpośrednio z materiału źródłowego w sposób m a k s y ­ m a l n y odrzucić tendencyjność opisu l u b i n t e r p r e t a c j i . Źródłami b o w i e m prócz bezpośrednich badań t e r e n o w y c h czy autopSyjnych spostrzeżeń A . L . К г o e b e r, Anthropology. Race. Language. Culture. Psychology. Pre­ history, N e w Y o r k 1948, s. 439—440; S . A . T o k a r i e w , Priedislowie riedakcii, [ w : ] U o r s l i , op. cit., s. 8 — 9 ; E . M. B a r t o s z e w i c z , Angiely, siejuszcze smierť, M o s k w a 1965, s. 31—75. 5 P o r . A . M é t r a u X , The Guaraní, [w:] Handbook of South American Indians, The Tropical Forest Tribes, Smithsonian Institution, B u r e a u of A m e r i c a n E t h n o ­ logy, B u l l e t i n 143, W a s h i n g t o n 1948, s. 93—94; A . M é ť r a u x, The Tupinamba, [w:] Handbook of South, American Indians..., s. 131. 6 P o r . F . M . К e e s i n g, The South Seas in the modern World, New Y o r k 1945, s. 77—79, 174—175; J . J . H o n i g m a n n , The World of Man, N e w Y o r k 1959, s. 265—266; C . S . В e 1 s h a w, The Significance of modern cults in Melanesian development, „The A u s t r a l i a n O u t l o o k " , t. 4: 1950, s. 116—125 (za Reader in Com­ parative Religion. An Anthropological Approach, E v ^ n s t o n — E l m s f o r d 1962, s. 4 9 0 — 492. 7 8 W o r s l e y , op. ctí. �MELANEZYJSKIE RUCHY 353 MILLENARYSTYCZNE w y s z k o l o n y c h etnografów badających te p r o b l e m y , głównie w latach trzydziestych i czterdziestych X X w., są, jeśli chodzi o okresy wcześniej­ sze, różnorodne urzędowe r a p o r t y urzędników a d m i n i s t r a c j i k o l o n i a l ­ nej, w y r o k i sądów miejscowych, relacje i sprawozdania placówek m i s y j ­ n y c h , w s p o m n i e n i a w o j s k o w y c h biorących udział w działaniach z b r o j ­ n y c h p r z e c i w k o uczestnikom t y c h ruchów, czy też przypadkowe zapisy w dziennikach i pamiętnikach t y c h Europejczyków, którzy m i e l i okazję przebywać wówczas na terenie „czarnych w y s p " M e l a n e z j i . R u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e rozpoczęły się na terenie Oceanii około s t u lat t e m u . Już w 1857 r. protestanccy misjonarze p i s a l i o t y m , że wśród Papuasów zamieszkujących wybrzeża dzisiejszego I r i a n u Zachodniego rozprzestrzeniał się m i t o powrocie jednego z k u l t u r o w y c h bohaterów . W dziesięć l a t później na t y c h samych terenach pojawił się p r o r o k , w y ­ słannik t e j m i s t y c z n e j postaci. Skłaniał o n l u d z i do porzucania s w y c h pól, gdyż już niedługo — j a k głosił — nastąpi okres tysiącletniego pań­ stwa szczęśliwości, a k u l t u r o w y bohater p r z y w i e z i e ze sobą wszystkie te rzeczy, których człowiek może pragnąć, a także t y l e jedzenia, iż n i g d y ludzie nie będą cierpieć głodu . 9 10 O d tego też czasu r u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e zataczają w M e l a n e z j i coraz szersze kręgi. T u b y l c y wierzą przeważnie, że cargo — c u d o w n y wynalazek X X w., jest dziełem i c h przodków. B i a l i t a k j a k u k r a d l i czar­ n y m l u d z i o m ziemię, t a k też u k r a d l i i c h p r z o d k o m cargo. Dziś natomiast ukrywają to i kłamią głosząc, że wszystkie t e p r z e d m i o t y w y k o n a l i sa­ m i . Jednak p r z y j d z i e czas, k i e d y wszystko się z m i e n i , przodkowie p o ­ wrócą i cargo stanie się własnością tubylców. Biała ludność zginie l u b zostanie wypędzona, albo też z m i e n i k o l o r skóry na czarny, a M e l a n e zyjczycy staną się b i a l i . u Wiele elementów t e j nowej ideologii pochodzi z okresu p r z e d k o l o n i zacyjnego, z okresu, k i e d y i k u l t u r a , i miejscowe społeczeństwo n i e uległy jeszcze z m i a n o m pod wpływem europejskiego osadnictwa. Wszyst­ k i e t e dawne wierzenia, t a k i e j a k n p . w i a r a w bohaterów k u l t u r o w y c h i k u l t przodków, splotły się razem z k o m p l e k s e m chrześcijańskich r e l i ­ g i j n y c h wyobrażeń . 12 B o h a t e r k u l t u r o w y — m i t o l o g i c z n a postać o n a d n a t u r a l n e j s i l e , mająca często l u d z k i e kształty. W i e l u mieszkańców A u s t r a l i i i O c e a n i i wierzyło, że b o h a ­ ter k u l t u r o w y żył niegdyś j a k człowiek n a z i e m i . Odchodząc przekazał l u d z i o m w s z y s t k i e w y t w o r y k u l t u r y oraz nauczył i c h z n i c h korzystać. 9 W o r s 1 e y, op. cit., s. 62—68, H . D a m m, Kanaka. L e i p z i g 1959, s. 315. 10 11 S. A . W o r s l e y , op. cit., s. 299—301; J . J . T о к a r i e w, Rieligija w istorii narodów F . R . L e h m a n n , Prophetentum gie", t. 66: 1934, s. 262—265. 12 23 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I Menschen der Südsee, Honigmann, op. cit., s. 265; mira, M o s k w a 1964, s. 73. in der Südsee, „Zeitschrift für E t h n o l o - �354 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI Ważną rolę w p o w s t a w a n i u t y c h s y n k r e t y c z n y c h kultów, obok n o ­ wego układu stosunków społecznych i ekonomicznych, spełnili k a t o l i c c y i protestanccy misjonarze; szerząc nową wiarę i zakładając coraz to więcej placówek m i s y j n y c h p r z y g o t o w y w a l i o n i o d p o w i e d n i g r u n t d l a a d m i n i s t r a c j i k o l o n i a l n e j , włączającej wkrótce te t e r e n y w sferę eksploatatorskiej p o l i t y k i . T u b y l c y porzucając stare wierzenia i stare bóstwa, które Skutecznie n i e stawiły czoła t a j e m n i c z y m siłom białych l u d z i , p r z y j m o w a l i stosunkowo chętnie wiarę chrześcijańską uważając, że da i m to możliwość uczestniczenia w e w s z e l k i c h dobrodziejstwach c y w i l i ­ zacji. G d y jednak t o nie następowało, w t e d y występowali o n i p r z e c i w ­ k o m i s j i i m i s j o n a r z o m zarzucając i m k ł a m s t w o . Stare w i e r z e n i a przodków zostały zdyskredytowane, nowe nie spełniły pokładanej w n i c h nadziei, dlatego też t u b y l c y m u s i e l i stworzyć sobie inną postać wierzeń, czerpiąc zarówno z d a w n y c h t r a d y c j i m i t o l o g i c z n y c h , j a k i z n o w y c h — chrześcijańskich. W t e n sposób zrodziła się koncepcja cargo, w t e n też sposób powstała nadzieja na przyjście nowego okresu — okresu „zło­ tego w i e k u " . T u b y l c y przedstawiają historię swojego l u d u przeważnie jako trój­ s t o p n i o w y schemat mitologiczny. Pierwszy okres stanowią czasy sprzedeuropejskiej k o l o n i z a c j i . W oczach współczesnych tubylców uległ o n t a k dalekiej idealizacji, iż uważają go o n i za u t r a c o n y „złoty w i e k " . D r u g i okres to czasy kontaktów świata tubylczego z europejskim, czasy gwał­ t o w n y c h z m i a n k u l t u r o w y c h i społecznych. Trzeci — t o czasy przyszłe, te które przyniosą ze sobą w darze miejscowej ludności wszelkie b o ­ gactwa, władzę i p r z y w i l e j e — przeznaczone obecnie wyłącznie dla Europejczyków . Z w o l e n n i c y t y c h koncepcji, aby należycie przygotować się do p r z y ­ bycia zbawiciela, aby przyspieszyć nadejście w i e k u szczęśliwości, p o r z u ­ cają swoje codzienne zajęcia, wędrują w ustronne miejsca i t a m o d b y ­ wają swoje obrzędy. I n n i budują na brzegu morza duże magazyny, które mają pomieścić przywiezione t o w a r y , przygotowują nadbrzeża, aby umożliwić łatwe przybicie statku, konstruują specjalne obserwacyjne wieże, rozwieszają „anteny", za pomocą których nawiązują bezpośredni k o n t a k t z p r z o d k a m i . W czasie zebrań, pieśni i tańców bardzo często mają miejsce zbiorowe a t a k i h i s t e r i i , h a l u c y n a c j i , transu, w który w p r o ­ wadzają swoich wyznawców p r o r o c y i organizatorzy ruchów. Rekrutują się o n i przeważnie z jednostek, które zetknęły się bliżej z cywilizacją 13 14 15 13 W o r s l e y , op. c i i . , s. 52—54; К е е s i n g , op. cit., С. V a 1 a n t i n e, U s e s h i s t o r y " , t. 7: 1960, s. 1—28. 1 4 15 ą. 315. Honigmann, of Elnohistory in op. cit., s. 265; E c k e r t , s. 236—238. an Acculturation study, „Ethno- op. cit., s. 137; D a m m, op. cit., �MELANEZYJSKIE 365 RUCHY MILLENARYSTYCZNE Białych. Są to więc często b y l i żołnierze służący w czasie w o j n y w a r m i i japońskiej l u b amerykańskiej, b y l i pomocnicy misjonarzy, niżsi urzędni­ cy organów a d m i n i s t r a c j i . Przywódcy c i o w i e l e lepiej niż i n n i poznali w a r u n k i życia ludności białej, wartość pieniądza i znaczenie e u r o p e j ­ skich produktów. O n i też głosili jako p i e r w s i hasła „kataklizmu", „zło­ tego w i e k u " , o d w r o t n e j segregacji" i cargo. Prorocy oprócz s w y c h w r o ­ dzonych zdolności „szamanistycznych" posiadali także często t a l e n t organizacyjny i p o l i t y c z n y . O n i też w sposób twórczy w p r o w a d z a l i do melanezyjskich kultów elementy zaczerpnięte z opowieści b i b l i j n y c h , a w szczególności wątki apokaliptyczne. R u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e t y p u cargo i przybliżone rozpoczęły p o j a ­ wiać się w w i e k u X I X n a s k u t e k początkowej działalności k o l o n i z a t o ­ rów, którzy w p r o w a d z i l i na t e r e n y N o w e j G w i n e i i w y s p M e l a n e z j i e p i ­ demie, a l k o h o l i z m i spowodowali znaczne zmniejszenie się l i c z b y t u b y l ­ czej ludności na skutek podsycanych w a l k międzyplemiennych. Reszty dopełniła akcja w e r b u n k u siły roboczej na powstające w i e l k i e p l a n t a ­ cje k o p r y i działalność m i s y j n a . W t y m też czasie do najbardziej znanych ruchów zaliczyć należy t z w . k u l t T u k a występujący w siedemdziesiątych i osiemdziesiątych latach n a w y s p a c h F i d ż i . Pod koniec X I X w . n a większą skalę r u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e pojawiać zaczęły się na wybrzeżach N o w e j G w i n e i . Przykładem służyć n a m może r u c h p r o r o k a z zatoki M i l n e w południo­ wo-wschodniej części w y s p y w r o k u 1893 . Chociaż r u c h y te zapoczątkowane zostały w X I X w., to jednak i c h największe nasilenie na terenie M e l a n e z j i miało miejsce w latach czter­ dziestych i pięćdziesiątych X X w . W t e d y też najczęściej p o j a w i a l i się zbawiciele i prorocy. Dzisiaj t r u d n o nawet ustalić dokładną liczbę t y c h ruchów, dane b o w i e m są bardzo często niepełne i sprzeczne. T r u d n o też ustalić ścisłą chronologię poszczególnych ruchów, gdyż mogły one p o ­ wstać o w i e l e wcześniej, niż mówią n a m to zapisy dokonane przez a d m i ­ nistracyjne władze. Jednak ogólna liczba znanych dziś ruchów m i l l e ­ n a r y s t y c z n y c h na terenie Oceanii sięga 70. N a j l i c z n i e j występowały one na N o w e j G w i n e i , i to w j e j części północno-wschodniej, oraz na N o w y c h H e b r y d a c h , Wyspach Salomona i Wyspach F i d ż i . Do najbardziej powszechnych i daleko rozprzestrzenionych w M e l a ­ nezji elementów m i l l e n a r y s t y c z n y c h ruchów należy zaliczyć pojawienie 16 17 18 19 16 W о г s 1 e y, op. cit., s. 41—60. 1 7 В e 1 s h a w, op. cit., s. 487; W o r s 1 e y, op. cit, s. 2 3 — 4 0 ; K e e s i n g , op. cit., s. 237. 18 W o r s 1 e y, op. cit., s. 65—68. " Guiart, s. 487—491. Worsley, op. cit., s. 351—357 i mapa; В e 1 s h a w, op. cit., �356 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI się m i t u o z m a r t w y c h w s t a n i u przodków, częściowy powrót o d chrześci­ jaństwa k u d a w n y m , lecz z m o d y f i k o w a n y m w i e r z e n i o m , w y k o r z y s t a n i e p e w n y c h p r a k t y k i d o g m a t y k i chrześcijańskiej, powstanie m i t u o cargo, który m a być dostarczony na s t a t k u , samolocie l u b łodzi podwodnej, pojawienie się m i t u o kosmicznej katastrofie, po której powstanie o d ­ w r o t n y do dzisiejszego układ h i e r a r c h i i między Białymi i C z a r n y m i , pojawienie się i d e i zbawiciela-mesjasza, występowanie polityczno-ekono­ m i c z n y c h aspektów w ramach religijnego p r o g r a m u , wrogość d o E u r o ­ pejczyków połączona często z a k t a m i siły . Worsley uważa, że r e l i g i j n o - m i s t y c z n a obrzędowość t y c h kultów w y ­ stępuje w największym s t o p n i u w t a k i c h regionach, gdzie nowe socjalno-ekonomiczne w a r u n k i jeszcze n i e spowodowały całkowitego rozkładu miejscowej k u l t u r y . T a m natomiast, gdzie rozkład tradycyjnego społe­ czeństwa już nastąpił, w ruchach t y p u cargo zmniejsza się r o l a c z y n n i ­ ków r e l i g i j n y c h . I n n y m i słowy r u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e w swej drodze ewolucyjnej posiadają tendencję przechodzenia od ruchów r e l i g i j n y c h do r e l i g i j n o - p o l i t y c z n y c h , b y wreszcie stracić całkowicie charakter r e l i ­ g i j n y i stać się świeckim r u c h e m a n t y k o l o n i a l n y m . T y p o w y m p r z y ­ kładem takiego r u c h u , w którym przywódcy z mistyków^proroków stają się l i d e r a m i n o w y c h p a r t i i p o l i t y c z n y c h , jest r u c h P a l i a u mający miejsce w latach 1946—1954 n a Wyspach A d m i r a l i c j i . Świadectwem, j a k dalece elementy r e l i g i j n e splecione były z p o l i t y c z n y m i i społecznymi, jest f a k t , iż dość często na Zachodzie określano niektóre r u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e j a k o „komunistyczne" l u b będące inspiracją „komunistycznych agen­ tów" . 20 21 22 23 Z d r u g i e j s t r o n y zachodzić mogą i procesy o d w r o t n e . Ruch m i l l e n a ­ r y s t y c z n y n a s k u t e k z m i a n y warunków miejscowych, na Skutek f o r m o ­ w a n i a się świeckich organów — p a r t i i p o l i t y c z n y c h z a n t y k o l o n i a l n y m p r o g r a m e m — tracić może charakter w a l k i narodowowyzwoleńczej i po­ w o l i przekształcać Się w r u c h sektancki, separatystyczny, nawet w r o g o usposobiony w stosunku do sił postępowych . 24 W e w o l u c j i więc ruchów m i l l e n a r y s t y c z n y c h zachodzi o d w r o t n i e p r o ­ p o r c j o n a l n y stosunek między sferą ideologii r e l i g i j n e j a walką a n t y k o lonialną. W czasach współczesnych s p o t y k a m y się najczęściej z fazami E l e m e n t y te n i e muszą oczywiście G u i a r t, W o r s 1 e y, op. cit., s. 355 i m a p a . W o r s l e y , op. cit., s. 287—288. 2 0 występować wszystkie razem; por. 21 W o r s l e y , op. cit., s. 228—241; D a m m, op. cit., s. 315; M. M e a d , New lives for old. Cultural transformation. Manus 1928—1953, N e w Y o r k 1956, s. 166 п., 192—195. 2 2 2 3 В e 1 s h a w, op. cit., s. 491; К e e s i n g, op. c i t , s. 175. 2 4 В. Afriki, I . S z a r i e w s к a j a, Staruje i nowyje rieligii tropiczieskoj M o s k w a 1964, s. 269—270; W o r s 1 e y, op. cit., s. 287—288. i jużnoj �MELANEZYJSKIE RUCHY 357 MILLENARYSTYCZNE końcowymi r o z w o j u ruchów cargo. Tracą one jednak szybko swój b o ­ j o w y charakter i przekształcają się w s e k t y o o g r a n i c z o n y m zasięgu i oddziaływaniu. Obok n i c h wyrastają nowe organy — już n i e r e l i g i j ­ ne, lecz polityczne, nie mające w zasadzie nic wspólnego z „klasycz­ n y m " m i l l e n a r y z m e m prócz t r a d y c j i w a l k i . R u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e i i m p o k r e w n e podzielić można za W o r sley'em na a k t y w n e i bierne. A k t y w n e są te, które w s w y m programie posiadają koncepcję gwałtownych z m i a n obecnie istniejącej rzeczywisto­ ści, i to zmian, które nastąpić mają w stosunkowo b l i s k i m czasie. W prze­ ciwieństwie do n i c h r u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e określane j a k o bierne za­ kładają w s w o i m programie, iż okres „złotego w i e k u " nastąpi, ale w d a ­ lekiej przyszłości, i to albo na ziemi, albo też w świecie życia pozagrobowego. Społeczna r o l a t y c h ruchów jest oczywiście bez porów­ nania mniejsza niż ruchów należących do pierwszej k a t e g o r i i . 2 5 R u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e na terenie N o w e j G w i n e i i M e l a n e z j i ode­ grały dużą rolę w kształtowaniu się nowej świadomości tamtejszych mieszkańców. Należy przecież pamiętać o t y m , iż etniczna s t r u k t u r a t y c h terenów do okresu kolonialnego — to k o n g l o m e r a t setek najróżnorodniejszych p l e m i o n , z których n i e m a l każde stanowiło całkowicie odrębny etnos. T o oczywiście n i e sprzyjało p o w s t a n i u nowego zintegrowanego społeczeństwa, takiego społeczeństwa, które odpowiadałoby w a r u n k o m społeczno-ekonomicznym n a r z u c o n y m przez władze kolonialne. Rozkład jednak d a w n y c h stosunków społecznych na s k u t e k z m i a n k u l t u r o w y c h zachodzących w w y n i k u zetknięcia się dwóch c y w i l i z a c j i , z których j e d ­ na — ta wyższa — uzurpowała sobie p r a w o do rządzenia tą niższą, spowodował ożywienie kontaktów międzyplemiennych i masowe m i g r a ­ cje. Rozprzestrzenianie się m i l l e n a r y s t y c z n y c h ruchów i uniwersalnego języka, j a k i m jest „pidgin E n g l i s h " , w największym c h y b a s t o p n i u p o ­ łączyły mieszkańców. W i a r a w cargo wyszła b o w i e m poza r a m y starej religii plemiennej. N o w a sytuacja historyczna spowodowała, że po jednej stronie sta­ nęli Czarni, po d r u g i e j zaś B i a l i . W t y c h n o w y c h w a r u n k a c h w obozie Czarnych rodzić zaczęły się procelsy i n t e g r a c j i , powstawała n o w a świa­ domość. W t e n sposób na t l e zaistniałych warunków społeczno-ekonom i c z n y c h i ruchów r e l i g i j n o - m i l l e n a r y s t y c z n y c h o charakterze a n t y k o l o n i a l n y m powstały początki nacjonalizmu, które uzewnętrzniły się w przejawach solidarności narodowej i dążeniach do państwowej samo­ dzielności. R u c h y t e w g L o m m e l a są nie t y l k o świadectwem w z r o s t u nacjonalizmu, lecz także narzędziem jego u t w i e r d z a n i a . Oczywiście t y l k o 26 der 25 W o r s 1 e y, op. cit., s. 16. 26 A. L o r a r a e l , „Europaisierung Der „Cargo-Kult" der Primitiven", in Melanesien. Ein Beitrag zura Problem „Zeitschrift f i i r E t h n o l o g i e " , t. 78: 1953, n r 1. �358 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI do czasu, dopóki odgrywają one wiodącą rolę w opozycji a n t y k o l o n i a l nej. W dalszej fazie b o w i e m muszą przekształcić się w separatystyczne sekty o charakterze p a s y w n y m — w sekty o odmiennej r o l i i znaczeniu. Na pozostałym obszarze Oceanii, poza t e r e n a m i N o w e j G w i n e i i a r ­ chipelagami Melanezji r u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e występowały stosunkowo rzadko. Na Polinezji znamy zasadniczo takie r u c h y głównie z W y s p T o w a r z y s t w a , Hawajów i N o w e j Z e l a n d i i . Wszystkie one jednak miały miejsce nie w czasach n a m współczesnych, lecz w d r u g i e j połowie X I X w . Do najbardziej znanych należał r u c h z w a n y H a u - H a u l u b P a i - M a r i r e występujący w latach 1864—1868 na terenie N o w e j Z e l a n d i i . Był t o r u c h z b r o j n y w y m i e r z o n y przeciwko A n g l i k o m , którzy w t y m okresie przeprowadzali akcję odbierania M a o r y s o m ziemi. Był zorganizowany na wzór w o j s k o w y z naczelnym r e l i g i j n y m przywódcą międzyplemiennym prowadzącym oprócz działań w o j e n n y c h zakrojoną na szeroką skalę akcję nawracania na nową wiarę. Ideą przewodnią t e j r e l i g i i było przekonanie, iż dzięki magicznej sile o t r z y m a n e j za pośrednictwem kapłanów o d bóstwa będzie można pokonać i wygnać z N o w e j Z e l a n d i i białych k o l o ­ nizatorów . W X I X w . na Hawajach, w w a r u n k a c h szybkiego u p a d k u rodzimej k u l t u r y i rozkładu tamtejszego społecznego systemu, stara w i a r a stawa­ ła się anachronizmem. Dlatego najbardziej charakterystyczną formą w a l k i narodowowyzwoleńczej było powstawanie szeregu sekt, których d o g m a t y k a stanowiła k o n g l o m e r a t starych h a w a j s k i c h wierzeń ze spe­ cjalnie pojętymi ideami chrześcijańskimi. R u c h y te miały także cha­ r a k t e r społeczny, gdyż zwróciły się one przeciwko p r o t e s t a n c k i m m i s j o m , które sankcjonowały wewnątrzhawajskie r o z w a r s t w i e n i e klasowe, j a k i panujące a k t u a l n i e stosunki k o l o n i a l n e . Wszystkie te r u c h y , określane często w relacjach m i s j o n a r z y jako anarchia l u b rozpusta, miały ogól­ n o n a r o d o w y charakter i p r o f i l wyraźnie a n t y m i s y j n y . Wszystkie one zwalczane były zbrojnie przez kolonialne w o j s k a i w zasadzie po w i e k u X I X już nie występowały; t u b y l c y b o w i e m na Hawajach i N o w e j Z e ­ l a n d i i s t a l i się mniejszością, która nie mogła nawet w sferze r e l i g i j n e j przeciwstawić się n a p o r o w i przybyszów. „ W t e n sposób wyspiarze u t r a ­ c i l i swój pacyficzny r a j , j a k nazywano w Europie n p . Hawaje, ale za to osiągnęli możliwość dostępu do r a j u w n i e b i e " . 21 28 2 7 czeskij A. I. Blinów, Sborník, 64—65, 84; A . land, Maorijskie Trudy bytnoj (1843—1872), R e i s с h e k, Sterbende Welt. D. D. kultury Zelandji, Oceanijskij Zwolf Jahre Forschleben oj New Zealand, Etnograji- 1957, s. 57—61, auf Neusee- L o n d o n 1960, „Missye K a t o l i c k i e " , t. 18: 1899, s. 57—61. T u m а г к i n, R o i amierikanskich gawajskogo [w:] t. 38, N. S., M o s k w a - L e i p z i g 1924, s. 148; K . S i n c l a i r , A history s. 137—138, 140—142; Z Nowej 28 wojny Instituía E t n o g r a f i i , missionierow národa i ego kolonialnom w razruszenii poraboszczenii, [w:] samoProblemy �MELANEZYJSKIE RUCHY 359 MILLENARYSTYCZNE W ogólnym zarysie te m i l l e n a r y s t y c z n e r u c h y polinezyjskie były bardzo zbliżone do r e l i g i j n y c h ruchów, z którymi s p o t y k a m y się w w i e ­ k u X X na terenie N o w e j G w i n e i i w y s p M e l a n e z j i . Jednak nigdzie w t a k dużych r o z m i a r a c h nie występowały r e l i g i j n o -polityczne r u c h y , j a k w czarnej A f r y c e . T a m też sprzęgły się one n a j ­ silniej z walką narodowowyzwoleńczą. Można powiedzieć, że wszystkie pierwsze masowe r u c h y Afrykańczyków mające n a r o d o w y charakter — to r u c h y r e l i g i j n e . Przyczyną powstania t y c h ruchów, z których najsłyn­ niejszy był t z w . „kinbangizm" w K o n g u , jest k o l o n i a l i z m , który spo­ wodował upadek rodzimej k u l t u r y . W t e j atmosferze nowa w i a r a n a r z u ­ cona przez Białych była całkowicie niezrozumiała, można ją za to było świetnie kojarzyć z k o l o n i a l n y m panowaniem. W t y c h w a r u n k a c h m i e j ­ scowa ludność, p o d w p ł y w e m pojawiających się masowo proroków i zbawicieli, tworzyła nowe k u l t y o charakterze a n t y k o l o n i a l n y m . Była to oczywiście reakcja na panujące s t o s u n k i między białym k o l o n i z a t o ­ r e m , urzędnikiem i misjonarzem, a c z a r n y m r o b o t n i k i e m , służącym i r o l n i k i e m . R u c h y te były w y r a z e m dążności do polepszenia swej s y ­ t u a c j i w n o w y c h dotychczas n i e znanych w a r u n k a c h . Interesująca w t y m względzie jest uwaga Malinowskiego, który twierdził, że „Euro­ pejczycy n i e p o w i n n i wszelkiej edukacji uważać za w i e l k i s k a r b ; lecz zwrócić uwagę na to, że [. ..] to, co [. . .] bierze [ M u r z y n ] z k u l t u r y e u r o ­ pejskiej, może stać się d l a niego zawadą i przekleństwem i wyrządzić m u krzywdę, jeśli o t w i e r a przed n i m h o r y z o n t y i r o z w i j a ambicje, które n i e mogą być zaspokojone" . Niestety, autor t e j c y t a t y n i e przewidział odmiennego r o z w o j u p o l i ­ tycznego, j a k i zaszedł krótko po I I w o j n i e światowej na c z a r n y m lą­ dzie, zmian, które dziś n i e t y l k o rozwijają h o r y z o n t y i ambicje, ale także zmierzają k u i c h b l i s k i e j realizacji. W p i e r w s z y m okresie powstawania t y c h zbliżonych do m e l a n e z y j skiego m i l l e n a r y z m u ruchów, t j . w w i e k u X I X , związane one były z głosami p r o t e s t u przeciwko naruszaniu plemiennej niezależności. O d lat 30-tych X X w . tendencje a n t y k o l o n i a l n e , j a k zresztą wszędzie, tracą całkowicie na znaczeniu, tracą b o w i e m tę funkcję na rzecz i n n y c h o r g a 29 3 0 31 istorii i etnografii narodów Awstralii, Nowoj Gwiniei i Gawajskich Ostrowów, „Trudy Instituía E t n o g r a f i i " , t. 80, M o s k w a 1962, s. 251—255, 264. 29 E. A n d e r s s o n , Messianic popular movements in the Lower Congo, Upsala 1958. 30 S z a r i e w s к a j a, op. cit., s. 17, 236, 239, 269—270, 301—302; E . G r e i v s - - A b a í i 1, O moíem otnoszenii к christianstwu, „Sowietskaja Etnografija", n r 6: Szkice teorii 1960, s. 142. 31 kultury, B. Malinowski, Warszawa Dynamika 1958, s. 196. przemian kulturowych, [w:] z �360 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI nizacji. W ostatnich czasach w związku ze z j a w i s k i e m przechodzenia od aktywnego do biernego etapu r o z w o j u ruchów m i l l e n a r y s t y c z n y c h , w A f r y c e — podobnie j a k i w Melanezji — s p o t y k a m y się ze z j a w i s k i e m j a k najbardziej s z k o d l i w y m — ze z j a w i s k i e m t z w . „czarnego r a s i z m u " , szowinistycznej d o k t r y n y dominującej dziś w w i e l u afrykańskich sek­ tach W A m e r y c e r u c h y , które można b y nazwać także m i l l e n a r y s t y c z n y ­ m i , występowały na dużym obszarze, m i m o to jednak do dziś są one bardzo mało zbadane. Do najbardziej znanych zaliczyć należy t z w . „ta­ niec duchów" — r u c h , który objął cały szereg północndkalifornijskich plemion, a później rozprzestrzeniał się na t e r e n y n i e m a l wszystkich rezerwatów Stanów Z j e d n o c z o n y c h . Po k r w a w e j masakrze w y z n a w ­ ców „tańca duchów" wszystkie inne r u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e na terenie A m e r y k i Północnej przybrały zasadniczo charakter pasywny, a I n d i a n i e rozpoczęli organizować się w sekty t y p o w o pacyfistyczne. Przykładem t a k i m może być p e y o t y z m . Bardzo zbliżone do k u l t u t y p u cargo są r u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e na terenie A m e r y k i Południowej, zaobserwowane n p . wśród p l e m i o n T u kuna, Guaraní, T u p i n a m b a . Pojawiający się t a m prorocy przepowiadają bardzo bliską erę kataklizmów, w czasie której znikną „biali". Po niej nastąpi okres n o w e j „złotej e r y " . Podobnie j a k w Melanezji, t u b y l c y w i e r z y l i , iż z d a l e k i c h s t r o n przybyć mają s t a t k i załadowane pożądany­ m i przez n i c h t o w a r a m i . W programie t y c h ruchów były także hasła t y p o w o a n t y k o l o n i a l n e . P r o r o c y T u k u n a nawoływali do biernego, a n a ­ w e t czasami do zbrojnego o p o r u przeciwko p l a n t a t o r o m k a u c z u k u , w y ­ wołując oczywiście z i c h s t r o n y zaciekłą kampanię antyindiańską . 3 2 33 34 35 M i l l e n a r y s t y c z n e r u c h y , charakterystyczne w zasadzie d l a ludów t z w . „kolonialnych", występowały również t a m , gdzie masy chłopskie znajdowały się w e wczesnym s t a d i u m organizacji p o l i t y c z n e j . Z t a k i m t y p e m m i l l e n a r y s t y c z n y c h l u b bardzo do n i c h zbliżonych ruchów spotyS z a r i e w s k a j a , op. cit., s. 270. J . M o o n e y, The Ghost-Dance Religion and the Sioux outbreak of 1890, [w:] Hth Annual Report of the Bureau of Ethnology to the Secretary of the Smithsonian Institution, t. 2, W a s h i n g t o n 1896, s. 641—1136. W. L a B a r r e , The Peyote Cult, Yale University Publications in Anthropo­ logy, t. 19, L o n d o n 1938; M . G U s i n d e, Der Peyote-Kult. Entstehung und Verbreitung, Sankt Gabriel Studien, Festschrift zum 50-jahrigen Bestandsjubilaum des Missionshauses St. Gabriel, W i e n 1939, s. 401—499; G . W a g n e r , Entwicklung und Verbreitung des Peyote-Kultes, „Baessler A r c h i v " , t. 15: 1932 z. 2 — 3 , s. 59—144. M é t r a u X, The Guaraní, s. 93; M é t r a u x, The Tupinamba, s. 131; M . V . de Q u e i r ó z , К woprosu o proroczeskich, vjiñienijach (miessianstwie) sriedi Тикипоги, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , n r 1: 1965, s. 72—80; C . N i m u e n d a j u , The Tucuna, [w:] Handbook of South American Indians, s. 724—725. 3 2 33 34 35 �MELANEZYJSKIE RUCHY 361 MILLENARYSTYCZNE k a m y się w i e l o k r o t n i e śledząc historię średniowiecznej E u r o p y lub carskiej R o s j i . M i l l e n a r y z m — określenie wprowadzone do l i t e r a t u r y przez oceanistów — nie znalazło do dziś jeszcze pełnej aprobaty. T e r m i n t e n b o ­ w i e m , oddający dość dobrze istotę współczesnych r e l i g i j n y c h l u b r e l i g i j n o - p o l i t y c z n y c h ruchów n a obszarze Oceanii, przetransponowywany na i n n e t e r e n y wywoływać m u s i p e w n e zrozumiałe sprzeciwy. M i m o b o ­ w i e m w i e l u bezsprzecznych cech wspólnych o m a w i a n y c h ruchów szereg z n i c h w y k a z u j e dość poważne różnice, w zależności o d miejsca i czasu i c h występowania. Dlatego też adekwatne określenie dla jednej o g r a n i ­ czonej t e r y t o r i a l n i e i chronologicznie g r u p y t y c h ruchów nie w każ­ d y m w y p a d k u może być stosowane do ruchów aczkolwiek wykazują­ cych p e w n e cechy wspólne, lecz przecież n i e tożsame. Być może dalsze badania porównawcze ustalą ogólną istotę t y c h w s z y s t k i c h ruchów n a ­ z y w a n y c h n i e k i e d y m i l l e n a r y s t y c z n y m i i umożliwią weryfikację stoso­ w a n e j dziś t e r m i n o l o g i i . Powszechnie używanym t e r m i n e m przez etnografów amerykańskich jest „natywizm", rozpowszechniony przez L i n t o n a . „ N a t y w i z m " t r a k ­ t u j e o n j a k o specyficzną fazę zmian k u l t u r a c y j n y c h . R u c h y „natywistyczne" t o takie, które w w y n i k u zaistnienia n o w e j s y t u a c j i g l o r y f i ­ kują przeszłość i starają się ją przywrócić do życia — „starają się o o d ­ rodzenie p e w n y c h aspektów m i n i o n e j k u l t u r y " , „czynią świadome w y ­ siłki, b y ją przywrócić" . T a k i e stanowisko kładzie nacisk na r e a k t y w o w a n i e przeszłości, w y ­ suwa na p l a n p i e r w s z y dawne, dziś nie progresywne, a regresywne ele3 6 3 7 3 8 39 36 W W o r s l e y , op. cit., s. 27.9, 285; B a r t o s z e w i c z , szczególności odnieść w Anglii, T . Miinzera to w należy do znanych 1525 r. w N i e m c z e c h powstań op. cit., s. 78, 86—93. W. Tylera w 1381 r. c z y Taborytów w C z e c h a c h w po­ czątkach X V w . 3 7 P. T o k a r i e w, op. cit., s. 157, 177—178; B a r t o s z e w i c z , W o r s 1 e y, Priedislowie s. 12—13. W wśród szczególności mniejszości awtora ruchy narodowych к russkomu reformatorskie carskiej op. cit., s. 100—110; izdcmiju, [w:] W o r s 1 e y, op. cit., religijno-polityczne R o s j i . Oprócz bowiem występowały klasowego ucisku związane one były także z dyskryminacją narodowościową i polityką c h r y s t i a n i z a cyjną. N a j b a r d z i e j z n a n e to t z w . „kult C h e r i - M a p a " u Nanajców (początek X X w.), b u r c h a n i z m w górach A ł t a j u (pocz. X X w.), r u c h M o r d w y w pocz. X I X w . i s e k t a „ K u g u - S o r t a " (70 l a t a X V I I I w . do końca X I X w.) n a Powołżu. 38 W p r o w a d z a o n także t a k i e t e r m i n y , j a k — v a l i s t i c n a t i v i s m ) , w którym n a c i s k p o s t a w i o n y „natywizm uwieczniający" (perpetuative „natywizm o d r o d z e n i o w y " n a t i v i s m ) , odznaczający r y c h celem jest zachowanie po w s z e t o n , Nativistic „American A n t h r o p o l o g i s t " movements, R e a d e r in comparative..., 39 R. in Seven (revi- jest n a powrót k u przeszłości i — t a k i e r u c h y , któ­ c z a s y obecnego s t a n u k u l t u r o w e g o . R. Lin­ t. 45: 1943, s. 230—240 (za s. 466—468). Linton, Tłie Distinctive American Indian Tribes, Aspects of Acculturation, New York—London [w:] Acculturation 1940, s. 502, 517. �362 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI m e n t y k u l t u r y . Czy w ruchach t y c h rzeczywiście dominującą rolę o d ­ grywały elementy przeszłości? One istniały, ale były twórczo przekształcone, były dostosowywane do n o w y c h warunków, ciasno spla­ tały się z elementami eurqpejskiej k u l t u r y . Doktryną w i e l u z t y c h ruchów był powrót do „złotego w i e k u " , ale nie do takiego, j a k i istnieć miał przed okresem kolonizacji. T u b y l c y dążyli do „złotego w i e k u " , w którym m o g l i b y korzystać z dobrodziejstw europejskiej c y w i l i z a c j i , w którym rządziliby sami sobą i w którym k o n t y n u o w a l i b y swoje t r a ­ dycje. Czy ten jednak p r o g r a m nazwać można p r o g r a m e m r e a k t y w o ­ w a n i a przeszłości — p r o g r a m e m „natywistycznym"? W y d a j e się, że p o ­ dejście takie byłoby błędne. Odrzucając t e r m i n „natywizm", należy także odrzucić i inne zwią­ zane z doktryną L i n t o n a , t a k j a k n p . „ruchy odrodzeniowe", „ruchy odświeżeniowe" czy „kryzysy r e l i g i j n e " — t e r m i n negujący postępowy i społeczny charakter t y c h r u c h ó w . Odmienne spojrzenie n a r u c h y „natywistyczne" m a F i r t h . Uważa on je za „objaw trudności a d a p t a c y j n y c h " a nie za „powrót do dzikości i atawistycznego sposobu myślenia". T r a k t u j e je b o w i e m jako „próby rozwiązania poważnych trudności powstałych w okresie h a r m o n i z o w a n i a starych i n o w y c h i n s t y t u c j i , p r a w i wartości" i uważa je za „pozytywną reakcję, choć w f o r m i e p r o t e s t u " , a nie za przejaw jakiegoś k r y z y s u czy p a t o l o g i i . Jeszcze dalej w s w y c h poglądach na r u c h y religijno-wolnościowe p o ­ szedł włoski badacz L a n t e r n a r i . Używa o n t e r m i n u „ruchy prorocze", słusznego wyłącznie w odniesieniu do t a k i c h , w których rzeczywiście s p o t y k a m y się z postacią p r o r o k a . L a n t e r n a r i r o z p a t r u j e te r u c h y j a k o „wyrażenie k u l t u r o w e g o zderzenia między l u d a m i o różnych stopniach 40 41 4 2 40 Odrodzenie przeszłości j e s t j a k n a j b a r d z i e j niejszych faz rozwoju t y c h ruchów, później c h a r a k t e r y s t y c z n e d l a najwcześ­ n a t o m i a s t jego z n a c z e n i e m a l e j e , nawet na tych wczesnych etapach znajdujemy e l e m e n t y nowe, ale np. chęć u z y s k a n i a p e w n y c h dóbr — d o t y c h c z a s całkowicie n i e z n a n y c h . 41 F o r m a „natywizm" w y d a j e gdyż w tej postaci n i e mówi się być także n i e do przyjęcia w języku p o l s k i m , o n a n a m dosłownie n i c . T e r m i n i „revivalizm" stosuje np. M é t r a u x , żeniowe" stosuje A. F . C. Wallace, The Guaraní, „kryzys religijny" s. 93. T e r m i n „ruchy odświe­ Revitalization Movements, „American An­ t h r o p o l o g i s t " , t. 58: 1956 n r 2. 42 szawa R. Firth, ludzkie. Społeczności Wstąp także s a m t e r m i n „natywizm" i w p r o w a d z a cult" do antropologii 1965, s. 222. P o d o b n e s t a n o w i s k o r e p r e z e n t u j e (R. Piddington, burgh—London An Introduction z a m i a s t niego to Social por. К r o e b e r, op. cit, of Cultural Ecology, [w:] Horizons — War­ odrzuca ..adjustment t. 2, E d i n ­ w t y m d u c h u to n p . — s. 437, l u b „movement of e n t h u - s i a s " , por. M e a d , op. cit, s. 373; M . D. S a h 1 i n s, Culture Study nowy który Anthropology, 1963, s. 735—743). I n n e t e r m i n y s t o s o w a n e „nativistic e n d e a v o r s " , społecznej, R. Piddington, of Anthropology, and Environment. London The 1965, s. 143. �MELANEZYJSKIE RUCHY 363 MILLENARYSTYCZNE r o z w o j u i reakcją na to zderzenie" . T r a k t u j e on te r u c h y jako próbę przystosowania r o d z i m e j k u l t u r y do n o w y c h warunków, p r z y j e d n o ­ czesnym zachowaniu k u l t u r o w y c h t r a d y c j i . Pomimo, że L a n t e r n a r i zwraca już uwagę na a n t y k o l o n i a l n y wydźwięk w i e l u z t y c h „proro­ czych ruchów", to jednak i c h zasadniczą podstawę w i d z i w r e l i g i i i sferze t z w . „zderzenia k u l t u r " . 43 Najczęściej używanym t e r m i n e m obok t a k i c h , j a k m i l l e n a r y z m i „na­ t y w i z m " , jest „mesjanizm". W i a r a w przyjście mesjasza-zbawiciela ludzkości może objawiać się w dwóch w a r i a n t a c h : 1) jako „mesjanizm i n d y w i d u a l n y " (o i l e go t a k można nazwać), c z y l i w i a r a w przyjście zbawiciela l u b k i l k u z b a w i c i e l i w postaci przodka, bohatera, boga, który u r a t u j e swych wyznawców o d jakichś kataklizmów czy klęsk; 2) jako „mesjanizm n a r o d o w y " — w i a r a w szczególne posłannictwo własnego n a r o d u . T e n z k o l e i mesjanizm, n a z y w a n y także e t n o c e n t r y c z n y m , przekształcić się może w mesjanizm społeczny, którego p r o g r a m e m jest w y z w o l e n i e w s z y s t k i c h uciśnionych bez względu n a przynależność pań­ stwową czy narodową . 4 4 45 T e r m i n u „mesjanizm" używać można zasadniczo t y l k o w odnie­ sieniu do t a k i c h ruchów, w których występowała koncepcja p r z y b y ­ cia mesjasza-zbawiciela. W i e l e jednak m i l l e n a r y s t y c z n y c h ruchów zna­ n y c h z terenów M e l a n e z j i i N o w e j G w i n e i nie posiadało t e j koncepcji, m i m o że zakładało bliskie nadejście „złotego w i e k u " . Dlatego też t e r ­ m i n „mesjanizm" należy stosować wyłącznie w t a k i c h w y p a d k a c h , gdzie idea zbawiciela l u b idea zbawienia odgrywała dominującą rolę. W przedkolonizacyjnych wierzeniach w i e l u ludów Oceanii istniało zjawisko „zmaterializowanej idei z b a w i e n i a " , c z y l i koncepcja w y b a ­ w i e n i a od k o n k r e t n e g o zła doczesnego, n p . choroby l u b śmierci. Z t a k i m też pojęciem zmaterializowanego zbawienia s p o t y k a m y się i w później­ szej fazie r o z w o j u t y c h wierzeń — w i c h fazie s y n k r e t y z a c j i z doktryną chrześcijańską. Zbawienie nastąpić m a na ziemi, przyniesie ono z sobą wolność, wszelkie pożądane dobra, obfitość jedzenia i szczęśliwość. D o ­ piero w późniejszych fazach r o z w o j u m i l l e n a r y s t y c z n y c h ruchów t a idea zbawienia przekształca się w ideę zbawienia niematerialnego. 46 Podobną ewolucję przechodził też t z w . „ekskluzywizm s o t e r y c z n y " — idea przyznająca t y l k o ściśle określonej grupie l u d z i p r a w o do uzyskania 43 44 L a n t e r n a r i , Les V. peuples opprimés, Np. mouvements religieux de Liberté et de salut des P a r i s 1962, s. 313, c y t . za S z a r i e w s k a j a , op. cit., s. 17. mesjanizm afrykański lub doktryna fílozoficzno-polityczna w P o l s c e około połowy X I X w., głosząca m.in. wyjątkową misję n a r o d u istniejąca polskiego w d z i e j a c h świata. Poniatowski, Treść wierzeń 45 Z. 46 P o n i a t o w s k i , op. cit., s. 273—274. religijnych, Warszawa 1965, s. 275. �364 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI zbawienia. O d e k s k l u z y w i z m u wioskowego, rodowego czy plemiennego rozwój poszedł w r a z z p o w s t a n i e m świadomości narodowej i nacjona­ l i z m u w k i e r u n k u e k s k l u z y w i z m u narodowego i wreszcie w k i e r u n k u e k s k l u z y w i z m u rasowego . Związana ściśle z m i l l e n a r y z m e m i mesjanizmem koncepcja „złotego w i e k u " znana jest n i e m a l w e w s z y s t k i c h k u l t u r a c h . Posiada ona w y ­ raźny aspekt społeczny polegający n a t y m , iż w r a z ze wzrastającym podziałem k l a s o w y m , jeśli chodzi o procesy wewnątrz społeczne, l u b też w r a z z p o d b i j a n i e m j e d n y c h ludów przez drugie musiało w określo­ n y m społeczeństwie — a w szczególności w t e j jego w a r s t w i e , która n i e osiągnęła wysokiego s t a n d a r t u życiowego — wzmagać się zaintereso­ w a n i e t a k i m okresem, w którym wszystko było lepsze i inne. Okres ten, t z w . „złoty w i e k " , umiejscawiano albo w czasach j a k najbardziej odległych, albo też w dalekiej przyszłości . Natomiast r u c h y m i l l e n a ­ rystyczne w s w y m m e l a n e z y j s k i m w y d a n i u przybliżyły t e n okres wiecz­ nej szczęśliwości n i e m a l k u czasom współczesnym. Dalszy j e d n a k i c h rozwój — j a k w i e m y — przyczynił się do przeobrażenia t y c h m i l l e n a ­ r y s t y c z n y c h , mesjanistycznych lüb proroczych ruchów w separatystycz­ ne sekty, które idee zbawienia i ideę „złotego w i e k u " odsunęły daleko w przyszłość, tracąc przez to d a w n y a k t y w n y charakter, w którym w i ­ dzieć można p r z e j a w w a l k a n t y k o l o n i a l n y c h i narodowowyzwoleńczych. 47 48 A l e k s a n d e r Posern-Zieliński MELANESIAN MILLENARIAN OF MOVEMENTS CONTEMPORARY AS AN CULTURAL ILLUSTRATION CHANGE S u m m a r y S i d e b y side w i t h c h a n g e s i n the l i v i n g c o n d i t i o n s of some c o l o n i a l peoples or peoples w h o h a v e b e e n c o l o n i a l u n t i l r e c e n t l y , c h a n g e s h a v e also been t a k i n g p l a c e i n t h e i r beliefs, i n t h e p l a c e of t h e s e beliefs i n t h e n e w c u l t u r a l setting, a n d i n the s o c i a l f u n c t i o n of t h e s e beliefs. T h u s t h e e t h n o g r a p h e r a n d e x p e r t on r e l i g i o n m u s t face the u r g e n t t a s k of s t u d y i n g t h e processes w h e r e b y some n e w r e l i g i o n s or beliefs a r e born. I n M e l a n e s i a t h e s o - c a l l e d " c a r g o c u l t s " a r e a c h a r a c t e r i s t i c f o r m of t h e n e w l y emerging emerged religious ideas. T h e g u i d i n g idea of t h e s e r e l i g i o u s movements, which i n t h i s a r e a f r o m t h e m i d d l e of t h e 19th c e n t u r y u p to t h e p r e s e n t d a y , is t h e d e s i r e to a t t a i n a higher, s t a n d a r d of l i v i n g , t h e d e s i r e to possess a l l those t h i n g s w h i c h t h e w h i t e m a n uses. T h e " c a r g o c u l t s " w h i c h a r e c o m m o n l y found i n T e n o s t a t n i występował b a r d z o często wśród mieszkańców środkowej A f r y k i i w y s p M e l a n e z j i . Z b a w i e n i e i dostęp do „złotego w i e k u " uzyskać mogą wyłącznie „czarni". 4 7 4 8 P o n i a t o w s к i, op. cit., s. 203—204. �MELANEZYJSKIE RUCHY 365 MILLENARYSTYCZNE M e l a n e s i a m a y be p l a c e d i n the category of the s o - c a l l e d " m i l l e n a r i a n m o v e m e n t s " which have a purely struggle for m a t e r i a l base, a n d w h i c h a r e a n u n d e v e l o p e d national liberation. The new ideology is a form of the conglomeration of old beliefs a n d C h r i s t i a n ideas. T h e old beliefs of the f o r e f a t h e r s h a v e b e e n d i s c r e d i t e d , w h i l e the n e w beliefs h a v e not f u l f i l l e d n a t i v e s h a v e h a d to c r e a t e beliefs thological "cargo" traditions and and on the like movements the hopes placed in them, therefore of a n o t h e r k i n d , d r a w i n g new, that is, C h r i s t i a n t r a d i t i o n s . began to a p p e a r most common the my­ Millenarian i n t h e 19th c e n t u r y as a r e a c t i o n to the a c t i v i t i e s of the c o l o n i s e r s . T h e s e m o v e m e n t s sity in Melanesia, however, both on t h e old r e a c h e d t h e i r greatest i n t e n ­ i n the forties a n d fifties of the p r e s e n t c e n t u r y . T h e e l e m e n t s of the m i l l e n a r i a n m o v e m e n t s in Melanesia are: a myth c o n c e r n i n g the r e s u r r e c t i o n of a n c e s t o r s , a p a r t i a l r e t u r n f r o m C h r i s t i a n i t y t o w a r d s old, but m o d i f i e d beliefs, t h e a c c e p t a n c e of c e r t a i n C h r i s t i a n p r a c t i c e s a n d dogmas, the m y t h of „cargo", t h a t is, the w o n d e r f u l p r o d u c t s of w h i t e c i v i l i z a t i o n w h i c h a r e to be b r o u g h t by s h i p , a e r o p l a n e or s u b m a r i n e , the m y t h of a c o s m i c c a t a s t r o p h e w h i c h w i l l be f o l l o w e d by a h i e r a r c h y b e t w e e n b l a c k a n d w h i t e the opposite of t h a t p r e v a i l i n g today, the idea of a M e s s i a h or s a v i o u r , t h e o c c u r r e n c e of p o l i t i c a l and economic aspects within the framework of the religious programme, and h o s t i l i t y to E u r o p e a n s , often c o m b i n e d w i t h acts of force. I n t h e e v o l u t i o n of the m i l l e n a r i a n m o v e m e n t s , t h e s p h e r e of r e l i g i o u s ideology a n d the struggle a g a i n s t c o l o n i a l i s m are c o n v e r s e l y r e l a t e d . I n c o n t e m p o r a r y t i m e s it is m o r e u s u a l for us to e n c o u n t e r " c a r g o " m o v e m e n t s i n t h e i r f i n a l p h a s e . T h e y rapidly lose t h e i r m i l i t a n t c h a r a c t e r a n d e x t e n t a n d i n f l u e n c e . S i d e by change into sects w h i c h a r e l i m i t e d i n side w i t h t h e m g r o w u p n e w bodies t h a t a r e not religious, but p o l i t i c a l . T h e m i l l e n a r i a n m o v e m e n t s h a v e p l a y e d a n i m p o r t a n t p a r t i n m o u l d i n g the n e w ideas of the i n h a b i t a n t s of M e l a n e s i a t h r o u g h i n t e g r a t i o n a n d the r i s e of n a t i o n a l i s m . W e f i n d s i m i l a r r e l i g i o u s - p o l i t i c a l m o v e m e n t s also i n P o l y n e s i a , A f r i c a , a n d on the A m e r i c a n c o n t i n e n t — w h e r e v e r c o l o n i a l i s m h a s been. T h e q u e s t i o n of t e r m i n o l o g y millenarianism, has w o n full is s t i l l disputable. U n t i l n o w approbation. For no t e r m , i n c l u d i n g a t e r m t h a t is a p p l i c a b l e to one t e r r i t o r i a l l y a n d c h r o n o l o g i c a l l y l i m i t e d g r o u p of t h e s e m o v e m e n t s is by no m e a n s a p p l i c a b l e to other m o v e m e n t s t h a t a r e s i m i l a r but not i d e n t i c a l . T h u s a p a r t from " m i l l e n a r i a n i s m " , the l i t e r a t u r e on t h e s u b j e c t c o n t a i n s s u c h t e r m s as " n a t i v i s t i c movements", "revivalism", "revitalization movements", "adjustment cult", "move­ m e n t of e n t h u s i a s m " , a n d m a n y others. Translated by Krystyna Kozłowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7fac988a2b8f9a4e0de9f37804226b22.pdf e0715d8c250f739338fd37cab443ca49 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:616 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:565 Title A name given to the resource Materiały do studiów nad genezą teatru / ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11, s.396-410 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zadrożyńska-Barącz, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ANNA ZADROŻYŃSKA-BARĄCZ M A T E R I A Ł Y DO STUDIÓW N A D GENEZĄ Przegląd hipotez. Koncepcja TEATRU A. D. Awdiejewa 1 W i d o w i s k o teatralne, element k u l t u r y o d n a j d o w a n y u w s z y s t k i c h ludów na w s z y s t k i c h szerokościach geograficznych z i e m i , stanowił i sta­ n o w i jeden z najbardziej a t r a k c y j n y c h tematów badań d l a naukowców w i e l u dziedzin. Jak każde zjawisko o n i e z w y k l e bogatej t r a d y c j i , różno­ rodności f o r m i treści, m u s i podlegać analizie z różnych punktów w i ­ dzenia, ocenie według w i e l u kryteriów, dzięki czemu możliwe staje się zrozumienie go w jego w i e l o w a r s t w o w y c h powiązaniach. Zadaniem etno­ g r a f i i w t e j dziedzinie p o w i n n o być dostarczenie j a k najobszerniejszego materiału pozwalającego odpowiedzieć na szereg pytań zadawanych so­ bie przez badaczy o d k i l k u wieków. Czy jednak te p y t a n i a : od k i e d y można mówić o w i d o w i s k u t e a t r a l n y m ? j a k i e są początkowe jego f o r m y ? jaka jest jego f u n k c j a w społeczeństwie, w którym powstaje, a więc, jakie w a r u n k i gospodarczo-społeczne, można określić jako wystarczające (i konieczne?) do powstania teatru? czy elementy w i d o w i s k o w e obrzę­ dów, m a g i i , gier należy również zaliczyć do teatru? j a k a jest f u n k c j a t e a t r u ludowego w społeczeństwie w y s o k o zorganizowanym? j a k a jest funkcja t e a t r u w społeczeństwach t z w . p r y m i t y w n y c h żyjących współ­ cześnie? nie prowadzą w k o n s e k w e n c j i d o jasnego zdania sobie s p r a w y z tego, czym jest teatr? A b y zrozumieć o g r o m możliwości, właściwie ustawić p r o b l e m i o d ­ powiedzieć na postawione p y t a n i a , należy rozpocząć badania o d próby d e f i n i c j i t e a t r u . D e f i n i c j a t a natomiast, jeśli prześledzić ją w l i t e r a t u r z e , była zazwyczaj sprawą i n t u i c j i badaczy i zwyczajowo przyjętych określeń. Historię t e a t r u r o z p a t r y w a n o najczęściej zaczynając od d r a m a t u grec­ kiego, a więc traktując teatr jako zorganizowany system r e k r e a c y j n y , Zob. A . D . A w d i e j e w , P r o i s c h o z d i e n i j e tieatra. Elemienty tieatra w pierwoobszczinnom stroje, L e n i n g r a d — M o s k w a 1959. P r a c a ta p r a w d o p o d o b n i e z o s t a n i e przetłumaczona n a język p o l s k i . 1 �397 STUDIA NAD GENEZĄ T E A T R U gdzie i s t n i e j e scena i w i d o w n i a . Natomiast d l a badacza, dysponującego materiałem e t n o g r a f i c z n y m , zagadnienie zaczyna się komplikować w m o ­ mencie porównywania analogicznych z j a w i s k k u l t u r y ludów z w a n y c h p r y m i t y w n y m i i społeczeństw wysoko zorganizowanych. Które e l e m e n t y w dziedzinie t e a t r u należy traktować jako analogiczne? P y t a n i e to p r o ­ wadzić m u s i do szukania elementów stałych, n i e z m i e n n y c h w i d o w i s k a teatralnego i genezy zjawiska. P r o b l e m genezy t e a t r u wypłynął w X I X w . w związku z n a g r o m a ­ dzeniem się o g r o m n e j ilości faktów i materiałów etnograficznych z róż­ n y c h terenów. Powstała konieczność i c h uporządkowania, analizy i p i e r w ­ szych wniosków. W n i o s k i natomiast wyciągano zgodnie z ogólnym prą­ d e m n a u k i — ewolucjonizmem. Poszukiwano więc początkowych f o r m t e a t r u wśród opisów tańców m i m i c z n y c h p r z y p i s y w a n y c h już najwcześ­ n i e j s z y m etapom k u l t u r y człowieka. W r o k u 1881 E. T y l o r pisze: „Na n i s k i c h poziomach c y w i l i z a c j i tańce i w i d o w i s k a t e a t r a l n e stanowią oczy­ wiście jedność [•••] Za czasów klasycznych sztuka aktorska dzieliła się na wiele gałęzi. P a n t o m i m a zachowała formę najdawniejszą" . K i l k a ­ dziesiąt l a t później reprezentant szkoły n i e m i e c k i e j , s u m i e n n y badacz 0 dużej i n t u i c j i n a u k o w e j i o r y g i n a l n y m podejściu d o r o z p a t r y w a n y c h zagadnień, H . S c h u r t z sugeruje myśl podobną. Rozwija ją i dowodzi w i e l o m a przykładami: „ W dziedzinie poezji d r a m a t y c z n e j można o d ­ naleźć u narodów p r y m i t y w n y c h j e d y n i e nieliczne z a b y t k i i chyba t y l k o związane z tańcami m i m i c z n y m i . Jest t o bardzo i s t o t n y m spostrzeżeniem, gdyż d r a m a t r o z w i j a się zawsze z tego źródła" . P r a w i e równocześnie z pracą Schurtza ukazuje się opracowanie R. Wallaschka , czeskiego m u ­ zykologa, poświęcone genezie m u z y k i . N a p o t y k a m y t a m również p o d ­ kreślenie ścisłych związków między muzyką, tańcem i przedstawieniem p a n t o m i m i c z n y m u ludów t z w . p i e r w o t n y c h : „[...] na n i s k i c h etapach k u l t u r y taniec jest t a k ściśle związany z p r z e d s t a w i e n i a m i p a n t o m i m i c z n y m i , że t r u d n o przeprowadzić granicę [...] P a n t o m i m a ta, t a k samo j a k 1 p r y m i t y w n y taniec, są w istocie p r y m i t y w n y m d r a m a t e m " . W d o w o ­ dach swych twierdzeń autor opiera się przede w s z y s t k i m na m a t e r i a l e e t n o g r a f i c z n y m i co więcej wyciąga śmiałe i nie pozbawione chyba słuszności w n i o s k i dotyczące przedstawień t e a t r a l n y c h u społeczeństw p i e r w o t n y c h : istotą więc przedstawień d r a m a t y c z n y c h są gesty m i m i c z n e , słowa odgrywają rolę drugorzędną, m u z y k a i d r a m a t są w y t w o r a m i o wspólnej genezie. 2 3 4 5 2 E . B. T y l o r , Antropologia. Wstęp do b a d a n i a człowieka i cywilizacji, s z a w a 1902, s. 303—304. 3 H. S c h u r t z , istorija pierioobytnoj 4 R. W a l l a s c h e k , 5 W a 11 a s с h e к, Anfange op. cit, kultury, der Tonkunst, s. 240. Pietierburg L e i p z i g 1903. 1907, s. 541. War­ �ANNA 398 ZADROŻYNSKA-BARĄCZ Poprzez w s p o m n i a n e prace zaczyna zapełniać się l u k a w l i t e r a t u r z e dotyczącej kształtowania się i r o z w o j u w i d o w i s k a teatralnego okresu przedgreckiego, proces nabiera k o n k r e t n y c h f o r m , zostają połączone ze sobą d w a odrębne do t e j p o r y światy: wysoko rozwiniętej c y w i l i z a c j i o tradycjach t e a t r u greckiego i c y w i l i z a c j i ludów z w a n y c h p r y m i t y w ­ n y m i o tradycjach spektakli mimicznych. Możliwość w y k o r z y s t a n i a źródeł etnograficznych b u d z i zrozumiałe zainteresowanie wśród specjalistów teatrologów. J e d n y m z najbardziej znanych historyków t e a t r u antycznego był W. Ridgeway, autor dwóch obszernych prac: Origin of Tragedy i The Dramas and Dramatic Dan­ ces . W pierwszej z w y m i e n i o n y c h prac R i d g e w a y stara się dowieść tezy 0 pochodzeniu t r a g e d i i starogreckiej. D r u g i e s t u d i u m zawiera rozsze­ rzoną argumentację poprzedniej tezy. I t a k , opierając się na doskonałej znajomości dotychczasowej l i t e r a t u r y p r z e d m i o t u , dysponując o l b r z y m i m materiałem e t n o g r a f i c z n y m porównawczym, dotyczącym p r y m i t y w n y c h f o r m t e a t r u z terenów całego świata, Ridgeway w y s u w a hipotezę, że k o ­ r z e n i t r a g e d i i greckiej należy szukać na długo przed przeniknięciem t a m k u l t u Dionizosa, z którym do t e j p o r y wiązano genezę d r a m a t u grec­ kiego, a m i a n o w i c i e może być ona kontynuacją k u l t u zmarłych wodzów 1 bohaterów. K u l t y te charakteryzowały się przede w s z y s t k i m obecnością tańców m i m i c z n y c h i chórów (znanych później w t r a g e d i i greckiej) w y ­ k o n y w a n y c h p r z y grobach i świątyniach poświęconych bohaterom . K o n ­ cepcja t a nie jest odosobniona. Podobnie i J . G. Frazer chce wywieść w i ­ d o w i s k o dramatyczne od p e w n y c h szczególnych wydarzeń w życiu czło­ w i e k a . Lecz podczas g d y R i d g e w a y dochodzi do w n i o s k u , że u większości ludów świata tragedia j a k o f o r m a dramatyczna wyrosła na analogicz­ n y m do greckiego podłożu ceremonii pogrzebowych i k u l t u zmarłych, Frazer wiąże j e j genezę z dramatyzacją przez człowieka p r y m i t y w n e g o z m i a n pór r o k u . 6 1 8 9 Pierwsze dwudziestolecie naszego w i e k u o b f i t u j e w liczne prace tykuły wiążące się bezpośrednio l u b pośrednio z genezą t e a t r u . k a w y m w y d a r z e n i e m na t y m t l e staje się artykuł W. N . C h a r u z i n y b l i k o w a n y w r o k u 1927 przez radzieckie czasopismo „Etnografia" 10 W. R i d g e w a y , Origin of tragedy, C a m b r i g d e 1910. W. R i d g e w a y , The dramas and dramatic dances of non-european in special reference to the origin of greek tragedy, C a m b r i d g e 1915. i ar­ Cie­ opu­ pod 6 7 8 Ridgeway, 3 J . G . F r a z e r, Adonis; races op. cit., s. 11. Attis, Osiris, L o n d o n 1914, s. 3. lo Przytoczą t u chociażby n a z w i s k a G e v e m a y e r a i J e w r e i n o w a , których l i c z n e p r a c e ukazują się w l a t a c h d w u d z i e s t y c h . P r a c e te j e d n a k n i e wnoszą n i c istot­ nego w d z i e d z i n i e k o n c e p c j i genezy t e a t r u . �STUDIA NAD GENEZĄ 399 TEATRU tytułem Prymitywne formy sztuki dramatycznej . Z e względu na za­ w a r t e w n i m koncepcje i sposób wykładu postaram się krótko go omó­ wić. Składa się on z dwóch części. Pierwszą stanowi to, co można b y nazwać p r o g r a m e m badawczym. C h a r u z i n a stara się określić przede w s z y s t k i m p r z e d m i o t s w y c h rozważań. Pisze: „badanie w i d o w i s k d r a m a ­ t y c z n y c h [...] jest najwłaściwsze, g d y bierzemy p o d uwagę i c h cechy c h a r a k t e r y s t y c z n e " . I dalej proponuje w „prymitywnych w i d o w i s k a c h d r a m a t y c z n y c h [...] odróżnić d w a aspekty: wewnętrzną myśl s p e k t a k l u od sposobu wyrażania j e j n a zewnątrz" ; jest to więc propozycja o d ­ dzielenia f o r m y od treści. Konsekwencją tego mechanicznego podziału będzie osobna analiza każdego z w y m i e n i o n y c h elementów s p e k t a k l u , a s p e k t a k l a m i t e a t r a l n y m i określa C h a r u z i n a zjawiska charakteryzujące się następującymi cechami: m u s i istnieć w y k o n a w c a i w i d z , reżyser, miejsce w y k o n a n i a , k o s t i u m i r e k w i z y t y . Praca C h a r u z i n y stawiała po raz pierwszy jasno d w a powiązane ze sobą zagadnienia teoretyczne: określenie cech c h a r a k t e r y s t y c z n y c h w i d o w i s k a dramatycznego i syste­ matyzację t y c h w i d o w i s k zawartą w d r u g i e j części pracy. W r o k u 1928 J . L i p s opracowuje d l a niemieckiego T o w a r z y s t w a A n ­ tropologicznego referat na temat pochodzenia t e a t r u u ludów p r y m i t y w ­ n y c h , który jako jeden z rozdziałów wszedł do późniejszej jego pracy V źródeł cywilizacji . A u t o r nawiązując do genezy d w u kierunków roz­ w o j u późniejszego t e a t r u : t r a g e d i i i k o m e d i i , sugeruje, że teatr jako w i ­ dowisko powstał u społeczeństw t z w . p r y m i t y w n y c h . „Jedynie studia nad t e a t r e m ludów p i e r w o t n y c h mogą dać odpowiedź" na p y t a n i e o tę genezę. Jest to p r o g r a m badawczy. S p o t y k a m y u Lipsa również d e f i ­ nicję t e a t r u : „[...] elementy w i d o w i s k a teatralnego ludów p i e r w o t n y c h : taniec, maski, m u z y k a i a k c j a " oraz podstawowe założenia m e t o d y b a ­ dań: „podstawowe pojęcia t e a t r u , jego środki w y r a z u oraz sama istota d r a m a t u p r a w i e się nie zmieniły. Wszystkie najistotniejsze cechy n o w o ­ czesnej sceny można p r z y n a j m n i e j w zarodku odnaleźć w teatrze ludów p i e r w o t n y c h " '. Pod t y m też kątem c y t u j e L i p s przykłady w i d o w i s k t e a t r a l n y c h , szuka w n i c h elementów d r a m a t u współczesnego, n i e z w r a ­ cając u w a g i na i c h treść i funkcję, jaką spełniały owe w i d o w i s k a w o r ­ ganizacji społeczeństwa p r y m i t y w n e g o i jaką spełniają w wysoko zor­ ganizowanej c y w i l i z a c j i współczesnej. n 12 13 14 15 16 17 J . N. C h a r u z i n a , Primitiwnyje g r a f i j a " , 1927 n r 1, 2: 1928 n r 1, 2. 11 12 13 14 15 l c 17 formy dramaticzeskogo C h a r u z i n a , op. cit., „Etnografija", 1927 n r 1, s. 58. C h a r u z i n a , l.c J . E . L i p s, TJ źródeł cywilizacji. L i p s , op. cit., s. 307. L i p s , op. cit., s. 305. L i p s , op. cit., s. 306. W a r s z a w a 1957. iskusstwa, „Etno- �400 ANNA ZADR02YŃSKA-BARĄCZ Na materiałach etnograficznych oparta jest również analiza zjawiska t e a t r u przeprowadzona przez K . T h . Preussa , która szczególnie p o d ­ kreśla ścisły związek tańca i w i d o w i s k a dramatycznego u ludów p r y m i ­ t y w n y c h . Idzie j e d n a k jeszcze o k r o k dalej niż jego poprzednicy: stara się oddzielić od siebie o b y d w a te rodzaje s z t u k i . Zauważa, że w i d o w i s k o teatralne łączy się zazwyczaj z występowaniem k o s t i u m u , a głównie m a s k i : „Tylko m n i e j l u b więcej pełna kostiumologia, a w szczególności zakrycie t w a r z y maską, może wskazać badaczowi, że w d a n y m w y p a d k u ma o n do czynienia ze sceną dramatyczną" . W przeobrażeniu się czło­ w i e k a w inną istotę w i d z i najbardziej charakterystyczną d l a t e a t r u cechę. Więcej, rozgranicza bezwzględnie zabawy od w i d o w i s k d r a m a ­ t y c z n y c h , a t e ostatnie uznaje za pierwotną formę t e a t r u . Dalsze k o n ­ cepcje Preussa wiążą się z analizą f o r m w i d o w i s k o w y c h w różnych spo­ łecznościach w zależności od f o r m gospodarki. W t y m w y p a d k u w y d a j e się d l a nas m n i e j ważne, że podział systemów gospodarczych, który p r z y ­ jął Preuss, był n i e r e a l n y , najbardziej istotne jest to, że dostrzegł różnicę f o r m y w i d o w i s k a teatralnego w zależności od układu gospodarczego spo­ łeczeństwa. W dalszych więc studiach n a d t e a t r e m należałoby ustalić rzeczywisty schemat systemów gospodarczych, przeanalizować funkcję w i d o w i s k t e a t r a l n y c h w związku z i c h formą zależną o d gospodarki spo­ łeczeństwa, w którym występują. Preuss zasygnalizował j e d y n i e k i e ­ r u n k i r o z w o j u badań. 18 19 Przedstawiony, zapewne niepełny, zarys kształtowania się i dojrze­ w a n i a określonych k o n c e p c j i w dziedzinie genezy t e a t r u miał na celu pokazanie, że po pierwsze większość błędów oraz skrajne rozwiązania zagadnienia powstać mogły w związku z b r a k i e m jednoznacznego zdefi­ n i o w a n i a zjawiska oraz, po d r u g i e , rozwiązanie p r o b l e m u genezy i h i ­ s t o r i i t e a t r u n i e leży wyłącznie w kompetencjach teatrologów, p r z e c i w ­ nie, podstawą badań p o w i n n y stać się przede w s z y s t k i m materiały e t n o ­ graficzne. Pracą, którą można uznać za podsumowującą i porządkującą d o t y c h ­ czasowy dorobek w t e j dziedzinie, jest niewątpliwie Pochodzenie teatru A. D . A w d i e j e w a . A u t o r , h i s t o r y k , teatrolog i etnograf radziecki, p i e r w ­ szą wersję opracowania ukończył jeszcze w latach t r z y d z i e s t y c h . Książka, w y d a n a po w i e l u latach studiów i badań, zawiera dogłębnie przemyślaną koncepcję i konsekwentną motywację t e o r i i . Celem j e j jest rozpatrzyć „historię t e a t r u j a k o proces historycznego r o z w o j u od najwcześniejszych 1 8 K . T h . P r e u s s , Der b u r g " , t. 7: 1927/1928. 1 3 P r e u s s , op. cit., s. 5. Unterbau des Dramas, „Vortráge d e r B i b l i o t h e k War­ �STUDIA NAD GENEZĄ 401 TEATRU f o r m e l e m e n t a r n y c h do f o r m złożonych, wyższych [...]" . I dalej autor pisze: „[...] o c z y w i s t y m jest, że historię t e a t r u należy zacząć n i e od h i ­ s t o r i i t e a t r u antycznego, t z n . t e a t r u w społeczeństwie n i e w o l n i c z y m , lecz od rozpatrzenia elementów t e a t r u w u s t r o j u wspólnoty p i e r w o t n e j oraz od ustawienia p r o b l e m u pochodzenia t e a t r u jako jednej z f o r m świado­ mości społecznej, jeżeli oczywiście powstanie t e a t r u wiąże się z u s t r o ­ j e m wspólnoty p i e r w o t n e j [...] Natomiast w t y m właśnie celu należy przede w s z y s t k i m jasno zdawać sobie sprawę, co r o z u m i e m y pod poję­ ciem t e a t r u , którego początki spodziewamy się odkryć w u s t r o j u wspól­ n o t y p i e r w o t n e j , j a k a jest jego specyfika?" . O d tego też zagadnienia rozpoczął pracę A w d i e j e w . Uważa on przede w s z y s t k i m t e a t r za przejaw sztuki, za określony i odrębny j e j rodzaj. W t y c h też kategoriach r o z p a t r u j e jego specyfikę wychodząc z założenia, że każdy gatunek s z t u k i poza e l e m e n t a m i wspól­ n y m i , j a k obrazowe odtwarzanie rzeczywistości, posiada cechy i n d y w i ­ dualne a t y m i są sposoby i f o r m y k o n s t r u o w a n i a owego obrazu rzeczy­ wistości. „Obraz t e a t r a l n y l u b sceniczny, powstaje w t e d y , g d y a k t o r o t r z y m a w s z y [...] rolę, zrozumiawszy ją p r z y pomocy swoich warunków psycho-fizycznych [...] zmienia się, przeistacza w inną nową istotę (rola + a k t o r = obraz s c e n i c z n y ) " . A k t o r jest więc w a r u n k i e m k o n i e c z n y m s p e k t a k l u . Jednakże samo przeistoczenie się a k t o r a w inną istotę n i e t w o r z y jeszcze t e a t r u . Zaczyna się on dopiero w momencie, g d y m a m y do czynienia z odbioreą-widzem „[...] przeistoczenie aktora w inną istotę, odtworzenie zachowania się t e j ostatniej oraz wypadków z nią związa­ nych, n a koniec percepcja tego działania przez w i d z a — oto co t w o r z y sztukę teatralną" . M a m y więc podstawowe k r y t e r i a oceny zjawisk i za­ szeregowania i c h bądź w dziedzinę t e a t r u , bądź odrzucenie i c h do i n n y c h k a t e g o r i i . A w d i e j e w omawia g r y , zabawy, inscenizację pieśni, obrzędy j a k o f o r m y , które często uważano, bez j a k i e j k o l w i e k a n a l i z y , za w i ­ d o w i s k a teatralne. N i e przeczy, że spotyka się wśród nich często bogatą inscenizację teatralną, lecz n i e jest t o teatr — w teatrze aktor staje się kimś i n n y m i konsekwentnie poddaje się akcji, natomiast g r y , za­ bawy, inscenizacje bajek czy pieśni posiadają i n n y cel, przyjmują j e d y ­ nie pewne f o r m y w i d o w i s k a i ekspresji, podczas g d y same n i e tworzą s p e k t a k l u . Obrzędy należy ponadto zaliczyć do zupełnie i n n e j k a t e g o r i i zjawisk. N i e można na pewno zaprzeczyć, że odegrały one niemałą rolę 20 21 22 23 24 20 Awdiejew, op. cit. 21 Awdiejew, op. cit., s. 25. 2 2 Awdiejew, op. cit., s. 28. 23 Awdiejew, op. cit., s. 30. 2 4 С а г u z i n a, op. cit. 26 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t . X I �402 ANNA ZADROZYNSKA-BARĄCZ w kształtowaniu się t e a t r u , lecz wiele z nich należy absolutnie w y k l u ­ czyć p r z y rozważaniach n a d t e a t r e m . Przede w s z y s t k i m w sferę zainte­ resowań n i e mogą wejść t z w . obrzędy zamawiania a n i obrzędy w e ­ selne — główne postacie w i d o w i s k a n i e zmieniają swej osobowości i nie odgrywają a k c j i n i e z n i m i związanej. Można analizować poszczególne obrzędy w bogactwie i c h f o r m i stopniowo klasyfikować i c h przynależ­ ność, nie t o jednak jest zamierzeniem A w d i e j e w a . Twierdząc, że cechą zasadniczą, specyfiką t e a t r u jest przeobrażenie człowieka-aktora w inną istotę, bada A w d i e j e w w a r u n k i , które mogły spowodować powstanie t a ­ kiego zjawiska w działalności człowieka. N i e szuka więc w k u l t u r z e społeczności d z i k i c h w pełni ukształtowanego zjawiska t e a t r u , lecz j e ­ d y n i e śladów cechy, którą uznał za charakterystyczną również i d l a póź­ niejszych w i d o w i s k t e a t r a l n y c h . Zagadnienie wygląda inaczej niż u p o ­ przednich badaczy. N i e poszukuje się f o r m zjawiska skomplikowanego l u b chociażby jego pojedynczych elementów a n i ukształtowanej w pełni po­ staci na początkowych etapach r o z w o j u c y w i l i z a c j i , lecz warunków, które mogły zmusić człowieka do u d a w a n i a i n n e j i s t o t y uważając t o za n a j ­ istotniejszy m o m e n t badanego procesu prowadzącego do powstania w i ­ d o w i s k a sensu stricto teatralnego. Przebieranie się i maskowanie są w e ­ dług A w d i e j e w a p i e r w s z y m i p r z e j a w a m i późniejszego t e a t r u . P r z y c z y n y takiego zachowania się człowieka są możliwe do określenia n a podstawie i n t e r p r e t a c j i materiałów archeologicznych i etnograficznych, wypływają bezpośrednio z warunków gospodarczo-społecznych ówczesnego człowie­ ka. Poprzez określenie najistotniejszej cechy zjawiska zwanego t e a t r e m , w y e l i m i n o w a n i e aspektów ubocznych, rozpraszających k o n t u r y zagad­ nienia, otrzymał A w d i e j e w stosunkowo prostą, rozwikłaną postać p r o ­ b l e m u . Pozostaje więc teraz omówić ów schemat r o z w o j u w i d o w i s k a teatralnego t a k , j a k podaje go autor, kładąc nacisk na w a r u n k i ekonomiczno-społeczne j a k o na podstawową determinantę r o z w o j u . A u t o r przyjął następujący podział dla swoich rozważań: 1) elementy s z t u k i t e a t r u na wczesnych etapach u s t r o j u wspólnoty p i e r w o t n e j ; 2) ele­ m e n t y s z t u k i t e a t r u w rozwiniętym u s t r o j u wspólnoty p i e r w o t n e j ; 3) ele­ m e n t y s z t u k i t e a t r u w okresie rozpadu wspólnoty r o d o w e j ; 4) elementy s z t u k i t e a t r u w okresie przejścia do społeczeństwa klasowego. N i e mówiąc o „teatrze", lecz o „elementach s z t u k i t e a t r u " stoi autor na s t a n o w i s k u k o n s e k w e n t n y m w stosunku do omówionych wyżej za­ łożeń badawczych. Oto w skrócie koncepcja A w d i e j e w a dotycząca p o ­ chodzenia i r o z w o j u f o r m s z t u k i t e a t r u . Elementy sztuki teatru na wczesnych etapach u s t r o j u w s p ó l n o t y p i e r w o t n e j . Ustrój wspólnoty p i e r w o t n e j uznano teoretycznie za pierwszą formację gospodarczo-społeczną społe­ czeństwa ludzkiego. A w d i e j e w sugeruje, że pojawienie się elementów �STUDIA NAD GENEZĄ 403 TEATRU s z t u k i t e a t r u wiąże się z najwcześniejszymi m o m e n t a m i f u n k c j o n o w a n i a tego społeczeństwa. N i e jest to myśl b y n a j m n i e j nowatorska, gdyż tego rodzaju poglądy s p o t y k a m y w f i l o z o f i i s z t u k i już na przestrzeni k i l k u wieków — o r y g i n a l n e w p r a c y A w d i e j e w a jest — podkreślam to jesz­ cze raz — ustawienie p r o b l e m u . „ K i e d y i p r z y j a k i c h w a r u n k a c h powsta­ je w u s t r o j u wspólnoty p i e r w o t n e j dążność i potrzeba przeobrażania się człowieka w inną istotę, t o znaczy jego przebieranie się?" . Początkowe etapy r o z w o j u społeczeństwa ludzkiego zawierają już w sobie p i e r w s z y podstawowy podział pracy między kobietę i mężczyznę: k o b i e t y zajmują się zbieractwem, mężczyźni łowami i p o l o w a n i e m . T k w i t u najprawdopodobniej sedno zagadnienia. W a r u n k i e m b y t u są efekty zbieractwa i łowów. Z b i e r a c t w o n i e w y m a g a specjalnych narzędzi, łowy natomiast absorbują twórczą wyobraźnię człowieka w k i e r u n k u stopnio­ wego udoskonalania narzędzi i sposobów polowania. Początkowo człowiek nie dysponuje dużymi możliwościami zwycięstwa n a d zwierzętami poza użyciem n a j p r y m i t y w n i e j s z y c h narzędzi. Zmuszony zostaje do m a s k o w a ­ nia się i przebierania, udawania i s t o t y n i e - l u d z k i e j , b y zwierzę zbliżyło się n a odległość dostępną d l a jego b r o n i . Dlatego myśliwskie maskowanie się i przebieranie uznaje A w d i e j e w za pierwszą próbę przeobrażenia czło­ w i e k a w inną istotę. D o w o d a m i takiego zachowania się człowieka są m a ­ lowidła znane z grot F r a n c j i , Hiszpanii czy A f r y k i , zawierające sceny p o ­ lowań, przebrane za zwierzęta postacie myśliwych oraz Sposoby p o l o w a ­ nia znane z materiałów etnograficznych współczesnych l u b d a w n y c h z terenów A f r y k i , A m e r y k i czy A u s t r a l i i . Przebranie to polega na zasło­ nięciu głowy l u b całej postaci maską l u b skórą zwierzęcia n i e budzącego strachu w zwierzętach, na które się poluje. Występują t u d w a elementy s p o t y k a n e później we w s z y s t k i c h f o r ­ mach w i d o w i s k a teatralnego: maska — j a k o pierwszy sposób przebrania się człowieka, a t y m s a m y m przejaw jego usiłowania przeobrażenia się w inną istotę, oraz d r u g i element — f a k t , że przebierającymi są wyłącz­ nie mężczyźni, myśliwi: do mężczyzn b o w i e m p r a w i e wyłącznie należał teatr jeszcze w epoce szekspirowskiej, gdzie g r a l i o n i wszystkie role, z k o b i e c y m i włącznie. Te d w i e cechy: maska oraz aktor-mężczyzna, spo­ t y k a n e są zarówno w teatrach Wschodu, E u r o p y , j a k i w w i d o w i s k a c h teatralnych u plemion zwanych p r y m i t y w n y m i . 25 Przebranie myśliwego w maskę l u b skórę zwierzęcia jest j e d n a k w u s t r o j u wspólnoty p i e r w o t n e j t y l k o rodzajem narzędzia p r a c y — t r a k ­ tując j e j a k o określony element późniejszej s z t u k i t e a t r u A w d i e j e w myśli przede w s z y s t k i m o tkwiących t u możliwościach wykształcenia się z d o l ­ ności naśladowczych. Takie zdolności w f o r m i e doprowadzonej p r a w i e do A w d i e j e w , op. cit., s. 39. �404 ANNA ZADROŻYŃSKA-BARĄCZ p e r f e k c j i w i d z i autor w tańcach myśliwskich, w i e r n i e kopiujących spo­ soby poruszania się i zachowania niektórych zwierząt. Tańce myśliwskie uważa za bezsprzeczne ogniwo w łańcuchu prowadzącym do w i d o w i s k t e a t r a l n y c h . Następnym o g n i w e m w t y m łańcuchu były, według A w ­ diejewa, tańce totemiczne. Elementy sztuki teatru w rozwiniętym ustroju wspólnoty rodowej. Wraz z r o z w o j e m i w z r o s t e m wspólnoty rodowej rozwijają się sposoby p r o d u k c j i , pojawiają się nowe narzędzia i n o w e sposoby p r a c y . Myślistwo, a t y m bardziej zbieractwo n i e zapew­ niają już b y t u . Należy zdobyć sposób regularnego i systematycznego d o ­ starczania pożywienia, n i e zdawać się j e d y n i e na przypadek. W efekcie t y c h potrzeb wykształca się p r y m i t y w n e r o l n i c t w o zdobywające sobie stopniowo coraz większe znaczenie w gospodarce. Wiąże się ono ze zmia­ ną ekonomicznych f u n k c j i k o b i e t y i mężczyzny w rodzinie: mężczyzna zajmuje się k a r c z o w a n i e m i w y p a l a n i e m lasów, k o b i e t y spulchniają gle­ bę, sieją i zbierają p l o n y . Z m i a n y b y t u znajdują odzwierciedlenie w ide­ ologii — zmienia się r o l a zwierząt w gospodarce człowieka, naśladowanie ich zwyczajów, przebieranie się w i c h skóry do taneczno-mimicznego s p e k t a k l u muszą zostać włączone w system rolniczej p r o d u k c j i j a k o d o ­ minującej n a d polowaniem. Poszczególne więc etapy u p r a w y r o l i świę­ cono tańcem naśladującym jeszcze zwierzęta. K u l t ziemi jednak w p r o ­ wadza nowe wątki do w i d o w i s k , znaczenia nabiera idea płodności, coraz częściej s p o t y k a się elementy falliczne w ceremoniach. W k u l c i e zwierzę­ ta ustępują p o w o l i miejsca postaci człowieka. Wyobrażenie przodka i j e ­ go k u l t zyskują sobie tę samą rangę, którą do tej p o r y posiadały j e d y n i e zwierzęta totemowe. Rozpowszechnia się k u l t przodków. Początkowo ce­ remonie k u l t o w e odnoszą się do bezpośrednich przodków, stopniowo j e d ­ nak t e n o b i e k t k u l t u oddala się w przeszłość, b y na etapie rozpadu wspól­ n o t y p i e r w o t n e j stać się sławionym przez m i t y i legendy antenatem. K u l t zmarłych p r z y b i e r a różne f o r m y aż po formę w i d o w i s k a , które­ go centralną postacią jest zmarły, jego działalność, czyny, odgrywane przed z g r o m a d z o n y m i w i d z a m i . Ściśle z k u l t e m przodków wiążą się cere­ monie pogrzebowe oraz uroczystości związane z pamięcią zmarłych. O j ­ ciec plemienia, w i e l k i przodek, jest również centralną postacią obrzędów i n i c j a c y j n y c h . W t a j e m n i c z a n i zaznajamiają się z historią społeczności, której mają stać się pełnoprawnymi członkami, poprzez oglądanie insce­ n i z o w a n y c h mitów p l e m i e n i a sławiących wodza-założyciela, ojca wszyst­ k i c h współplemieńców, przodka-bohatera, wyjaśniających zasady p o k r e ­ wieństwa. Inscenizacje te mają postać czasami tańców m i m i c z n y c h l u b rozbudowanego w i d o w i s k a j e d n a k o określonej i zawsze stałej tematyce. E l e m e n t y s z t u k i t e a t r u w okresie rozpadu wspól­ n o t y r o d o w e j . W dziedzinie gospodarki Okres t e n c h a r a k t e r y z u j e �STUDIA NAD GENEZĄ TEATRU 405 się s t o p n i o w y m wejściem w użycie narzędzi m e t a l o w y c h , s z y b k i m r o z ­ w o j e m r o l n i c t w a , h o d o w l i i rzemiosł. Pod względem społecznym jest to początek rozpadu wspólnoty r o d o w e j . W w y t w a r z a n i u dóbr m a t e r i a l ­ n y c h można mówić już o i s t n i e n i u p r o d u k t u dodatkowego, który umożli­ w i a wymianę międzyplemienną i indywidualną. W związku z r o z w o j e m rzemiosł i h o d o w l i wzrasta społeczna r o l a mężczyzny. Od niego zależy teraz b y t g r u p y : rodzina p r z y b i e r a cechy patriarchálně. Elementarne f o r m y s z t u k i teatralnej nabierają w t y m okresie cech specjalnych. Początki artystycznej i n t e r p r e t a c j i w inscenizowaniu mitów, j a k i e o d n a j d u j e m y już w p o p r z e d n i m okresie, zyskują k o r z y s t n e w a r u n ­ k i r o z w o j u na obecnym etapie stosunków gospodarczo-społecznych, gdzie k o l e k t y w p o w o l i t r a c i poprzednie znaczenie, jednostka natomiast zdoby­ w a sobie czołową pozycję j a k o indywidualność twórcza w każdej dziedzi­ nie. Stopniowo w i d o w i s k a noszące charakter obrzędów czy c e r e m o n i i roz­ budowane zostają pod względem a r t y s t y c z n y m i w końcu stają się dome­ ną f a n t a z j i p i e r w o t n e g o a r t y s t y . Pojawia się również nowa f o r m a światopoglądu związanego z prze­ m i a n a m i gospodarczo-społecznymi — jest nią a n i m i z m , który stwarza liczne nowe możliwości i n t e r p r e t a c j i zjawisk świata p r z y r o d y . T o z k o l e i nie pozostaje bez wpływu na formę i treść e l e m e n t a r n y c h w i d o w i s k t e a t ­ r a l n y c h . Spektakle zaczynają być p r z y g o t o w y w a n e , co wiąże się z p o ­ w s t a n i e m organizacji specjalistów i znawców w dziedzinie mitów, l e ­ gend, d a t obrzędów i uroczystości oraz w y k o n a w s t w a . Organizacje te najczęściej przybierają formę t a j n y c h stowarzyszeń, które wprowadzają kandydatów w sekrety i arkana sztuki w y k o n a w c z e j związanej z o d t w a ­ r z a n i e m określonych ról w ceremoniach. Wraz z a n i m i z m e m t e a t r p i e r ­ w o t n y zyskuje nowe postacie w spektaklach: są t o wyobrażenia duchów i i c h nadprzyrodzona, i r r a c j o n a l n a działalność w świecie p r z y r o d y i l u ­ d z i . Integracja duchów w świat człowieka odbywa się p r z y pomocy spe­ cjalnie w t a j e m n i c z o n y c h jednostek — szamanów. Występy członków t a j n y c h stowarzyszeń, a jeszcze bardziej seanse szamańskie, noszą cechy zorganizowanych w i d o w i s k t e a t r a l n y c h . M i s ­ trzostwo w y k o n a n i a , twórcze uczestnictwo widzów, atmosfera emocji, k o n t a k t wykonawców z w i d z a m i , czysto estetyczna ocena występu przez widownię w t y m w y p a d k u pozwalają już mówić o teatrze. W dalszym ciągu pracy omawia autor f o r m y w i d o w i s k w okresie p o ­ przedzającym bezpośrednio teatr grecki, a więc m i s t e r i a poświęcone zwierzętom, analizę przedstawiania zwierząt w teatrze, opisy bohaterów w i d o w i s k oraz misteria, w których udział biorą półbogowie. P r o w a d z i to w dalszym ciągu pracy do r o z p a t r y w a n i a k o n k r e t n y c h f o r m t e a t r u , m i a ­ nowicie d r a m a t u starogreckiego, t z w . d r a m a t u satyrów, jawajskiego t o - �406 ANNA ZADHOŻYNSKA-BAHĄCZ peng-dalangu oraz japońskiego t e a t r u N o pod kątem i c h genezy, i p r z e t r w a n i a w teatrze społeczeństw k l a s o w y c h elementów starych, ukształtowanych n a dużo wcześniejszych etapach r o z w o j u tego społeczeń­ stwa. W y m i e n i o n e f o r m y t e a t r u są w pełni z o r g a n i z o w a n y m i systemami w i d o w i s k związanymi ze społeczeństwem k l a s o w y m — d r a m a t s t a r o grecki i d r a m a t satyrów kształtują się w społeczeństwie n i e w o l n i c z y m , j a w a j s k i topeng-delang i teatr No stanowią f o r m y związane ze społe­ czeństwem f e u d a l n y m . A w d i e j e w uważa, że m i m o niepowiązania ze sobą t y c h f o r m t e a t r u , zarówno w czasie j a k i w przestrzeni, posiadają one dużo cech wspólnych, którymi są elementy włączone i przetrwałe od okresu wspólnoty p i e r w o t n e j . „Daje to n a m podstawę do sądzenia, że historię t e j f o r m y t e a t r u , która u danego n a r o d u przedstawia sobą postać najdawniejszą s z t u k i t e a t r u , należy zaczynać o d studiów nad elementami tej s z t u k i związanymi jeszcze z u s t r o j e m wspólnoty p i e r w o t n e j . A n a l i z a t y c h elementów pozwala ustalić i zrozumieć prawdziwą historię p o w s t a ­ n i a i kształtowania się danego k o n k r e t n e g o układu teatralnego z jednej strony, a z d r u g i e j — dobitnie w y k a z u j e jedność procesu r o z w o j u h i s t o ­ rycznego s z t u k i t e a t r u niezależnie od właściwości l o k a l n y c h , wariantów i oryginalności n a r o d o w y c h " . Koncepcja A w d i e j e w a zbudowana jest konsekwentnie w stosunku do założeń postawionych na początku pracy. Z a w i e r a ponadto o l b r z y m i m a ­ teriał d o w o d o w y z dziedziny archeologii, doskonały materiał etnogra­ ficzny z terenów całego świata, szczegółową analizę treści i f o r m w i e l u s p e k t a k l i t e a t r a l n y c h — wszystko t o c z y n i w sumie tę książkę n i e z m i e r 26 2 7 28 A w d i e j e w, op. c i i . , s. 227—233. T e a t r j a w a j s k i t o p e n g - d a l a n g 26 ny j e s t już p r z e z -maska), nosił się najczęściej był b a r d z o raty jawajskie wyraźny dworskiej. feudała, w ogrodzie Przedstawienia lub jednej utwory do opowieści o n a r o d o w y c h m u z y c z n e , tańce, w y m i intermediami dalanga sceny j a w a j s k i c h bohaterach. pantomiczne (topengodbywały z sal zamku. Repertuar s z e r o k i od s c e n ze z n a n y c h i n d y j s k i c h poematów e p i c k i c h czy R a m a j a n y wano charakter rozrywki n a dworze wspomina­ k r o n i k i z X I w . n.e. B y l to t e a t r m a s e k przerywane często MahabhaWykony­ komedio­ — błazna, który jednocześnie był k i e r o w n i k i e m całe­ go zespołu. A w d i e j e w, op. cit., s. 234—250. Japoński t e a t r N o 2 7 kazów ikonografii tradycja Wschodu kontynuowana grany jest w był jeszcze w znany z wielu Japonii w dzisiejszym narodowym roku prze­ 1958, a jego teatrze Japonii. T e a t r t e n zawierał w sobie c e c h y s h i e r a r c h i z o w a n e g o układu społecznego: b r a l i w n i m udział tzw. a aktorzy każdy prawa główni, z nich wyjść. potem miał ściśle aktorzy drugorzędni, określone miejsce D o i c h r o l i należało j e d y n i e dalej na ich pomocnicy s c e n i e , poza powtarzanie jako które echo fraz logów aktorów głównych. P r z e d s t a w i e n i e odbywało się n a k w a d r a t o w y m z dachem podpartym i słudzy, n i e miał i mono­ pomoście c z t e r e m a słupami — do p o m o s t u przylegał p l a c d l a o r k i e s t r y , d l a chóru oraz długi k r y t y pomost, częściej g a l e r i a , którą w c h o d z i l i i w y c h o d z i l i a k t o r z y i m u z y k a n c i . S c e n a n i e posiadała k u r t y n y , n i e było też z m i a n d e k o r a c j i . 28 Awdiejew, op. cit., s. 250. �STUDIA NAD GENEZĄ 407 TEATRU nie wartościową, choć n i e sposób n i e zastanawiać się n a d niektórymi tezami autora. T a k i e refleksje b u d z i przede w s z y s t k i m zastosowany p o ­ dział na epoki ekonomiczno-społeczne j a k o podstawowe i właściwie j e ­ dyne k r y t e r i u m analizy i oceny f o r m t e a t r u . Schematyczne podporządko­ w a n i e Określonemu s y s t e m o w i gospodarki jednego systemu społecznego i światopoglądowego, operowanie pojęciami: m a t r i a r c h a t , p a t r i a r c h a t , t o t e m i z m , a n i m i z m , bez uwzględnienia wieloaspektowości t y c h pojęć, m u s i wytworzyć w c z y t e l n i k u postawę krytyczną. N i e chcę powtarzać znanych argumentów pro i contra e w o l u c j o n i z m o w i , którego o c z y w i s t y m i k o n ­ s e k w e n t n y m r e p r e z e n t a n t e m jest A w d i e j e w , a odnoszących się również do podziału h i s t o r i i n a formacje gospodarczo-społeczne i związane z n i m i f o r m y k u l t u r y człowieka, nie m a sensu również powtarzanie d y s k u s j i na temat słuszności, r e k o n s t r u k c j i ciągów e w o l u c y j n y c h wytworów k u l ­ t u r y . W tej c h w i l i chodzi o podkreślenie w ys ok ie j wartości pracy A . D . A w d i e j e w a w dziedzinie usystematyzowania w i e d z y o przejawach d z i a ­ łalności człowieka, które mogły doprowadzić do p o w s t a n i a t e a t r u . Po­ nadto praca ta jest n o w y m p u n k t e m oparcia d l a t y c h , którzy zechcą dalej poświęcać się s t u d i o m nad teatrem. Po t y m ogólnym przeglądzie d o r o b k u n a u k i w dziedzinie t e a t r u sta­ j e m y przed zagadnieniem współczesnych potrzeb, możliwości i wymogów w badaniach n a d t e a t r e m i r o l i specjalisty, j a k i m jest h i s t o r y k - e t n o g r a f w tej dziedzinie. Chciałabym poruszyć k i l k a możliwości rozważając n a d a l książkę A w d i e j e w a , biorąc ją za p u n k t odniesienia i oparcia, p r z e d m i o t k r y t y k i i podstawowy element przykładowy. N i e ulega dziś wątpliwości, że badając zjawiska i w y t w o r y k u l t u r y l u d z k i e j nie można i c h analizować poza układem f o r m a c j i gospodarczo-społecznych. Z j a w i s k a te b o w i e m posiadają ściśle określone f u n k c j e i treści społeczne zależne od stosunków ekonomicznych. Oto co pisze W i t o l d K u l a na t e n temat: ,,Z tezy t e j ( t j . tezy d i a l e k t y k i m a r k s i s t o w ­ skiej o wszechzwiązku) w y n i k a , że analogiczne zjawiska społeczne mogą odgrywać zupełnie inną rolę społeczną, mieć zupełnie inną treść społecz­ ną i funkcję w r o z w o j u społecznym w zależności od tego, w skład j a k i e ­ go szerszego k o n t e k s t u społecznego wchodzą" . Tego właśnie m o m e n t u nie uwzględnia A w d i e j e w w swojej pracy, p o m i m o podkreśleń różnorod­ ności i zależności zjawiska od układu gospodarczo-społecznego i p o m i m o zawężenia t e m a t u d o analizy elementu wspólnego w s z y s t k i m f o r m a c j o m . 29 D r u g i m p o d s t a w o w y m p r o b l e m e m nurtującym współczesną naukę, a głównie n a u k i historyczne, stał się p r o b l e m j e d n o - i w i e l o k i e r u n k o wości r o z w o j u k u l t u r y l u d z k i e j . Ściśle biorąc zagadnienia, o których n a ­ leży jeszcze chociaż krótko wspomnieć — zagadnienie warunków i możW. K u l a , Problemy i metody historii gospodarczej, Warszawa 1963, s. 684. �408 ANNA ZADHOZYNSKA-BAHĄCZ ności stosowania metody porównawczej w studiach n a d historią k u l t u r y wiążące się z n i m zagadnienie długości t z w . fazy czasowej badanego zjawiska oraz poruszane już zagadnienie f o r m a c j i gospodarczo-społecz­ nej sprowadzają się w istocie do p r o b l e m u j e d n o - i wielókierunkowości rozwoju k u l t u r y ludzkiej. 30 Pozycja n a u k o w a przyjmująca j e d n o k i e r u n k o w y rozwój c y w i l i z a c j i l u d z k i e j (praca A w d i e j e w a skonstruowana jest pod t y m kątem), sugeruje i właściwie uznaje cywilizację europejską za najwyższy szczebel r o z w o ­ j o w y , właściwy społeczeństwu i n d u s t r i a l n e m u . Podobnie sprawa wyglą­ da w pracy A w d i e j e w a , gdzie wszystkie rozgałęzione d r o g i w i d o w i s k t e a t r a l n y c h schodzą się w jeden szeroki gościniec w momencie powstania d r a m a t u starogreckiego, a późniejsze różnice lokalne w swojej najgłęb­ szej istocie stanowią już t y l k o elementy, w p r a w d z i e o dużej różnorod­ ności, lecz jednego k i e r u n k u r o z w o j u tego samego w y t w o r u . T y m sa­ m y m inaczej zorganizowane f o r m y w i d o w i s k u ludów o i n n e j s t r u k t u r z e ekonomiezno-społecznej, zwanych p r y m i t y w n y m i , uznane zostają za niż­ sze etapy w ogólnym procesie r o z w o j o w y m . Przeciwne stanowisko, zakładające wielokierunkowość r o z w o j u k u l ­ t u r świata, zawierać w sobie p o w i n n o głęboko humanistyczną myśl o i c h równowartości i równouprawnieniu. Myśl ta w istocie jest zawarta w pismach D u r k h e i m a , Malinowskiego, Czarnowskiego czy Levi-Straussa. W t y m w y p a d k u , przyjmując tezy takiego myślenia, abstrahującego od genezy i etapów r o z w o j u zjawiska, należałoby w dziedzinie t e a t r u p o k a ­ zać cały w a c h l a r z właśnie różnorodności w i d o w i s k , i c h lokalne w a r i a n t y , rozbudowane i c h f u n k c j e społeezno-ekonomiezne, które nie uprawniają w żadnym w y p a d k u do stawiania t y c h s p e k t a k l i w rzędzie niższych eta­ pów r o z w o j o w y c h . Wydaje się, że tą drogą otrzymalibyśmy n i e z w y k l e ciekawy, bogaty obraz określonej dziedziny k u l t u r y l u d z k i e j , która w k o m p o n o w a n a w k o n k r e t n y układ ekonomiczno-społeczny spełnia w n i m określoną rolę, zmieniającą się w czasie w r a z ze zmianą określonego ukła­ d u społeczno-gospodarczego, oraz różną w przestrzeni. W o b y d w u założeniach w s p o m n i a n y c h badawczych tkwią możliwości i niebezpieczeństwa s k r a j n y c h ujęć, prowadzących do absurdu oraz m o ­ m e n t y k o n s t r u k t y w n e i koncepcje humanistyczne. P r z y założeniu j e d n o k i e r u n k o w e g o r o z w o j u k u l t u r y zagadnieniem d u ­ żej w a g i staje się zagadnienie fazy czasowej, t j . okresu, który chcemy objąć b a d a n i a m i . Jeżeli m a m y badać z b y t długi okres r o z w o j u danego zja­ w i s k a k u l t u r o w e g o , powstaje trudność związana z odnalezieniem elemen­ tów wspólnych d l a poszczególnych jego etapów r o z w o j u historycznego. Konieczność zmusza do ograniczenia analizy do n i e w i e l u cech, j a k n p . 3 0 K u l a , op. cit., s. 681 n. �STUDIA NAD GENEZĄ 409 TEATRU w w y p a d k u p r a c y A w d i e j e w a . Badanie jednoczesne w i e l u faz r o z w o j o ­ w y c h rozległych czasowo daje duże możliwości analizy zjawiska p r z y jednoczesnym zwiększeniu się możliwości błędnego w n i o s k o w a n i a , w y ­ pływających ze zmniejszania się w czasie jednorodności badanego zja­ w i s k a jego r o z w i j a n i a się w k i e r u n k u różnorodności f o r m . T y m s a m y m wkroczyliśmy w problematykę dotyczącą możności i warunków p r z y stosowaniu w h i s t o r i i ( i w s z y s t k i c h j e j specjalnych dziedzinach) m e t o d y porównawczej. Spór na ten temat t r w a już wystarczająco długo, b y p o ­ wiadomić badacza, że w t e j dziedzinie porównań należy poruszać się wyjątkowo ostrożnie. Porównania wytworów k u l t u r o w y c h w przestrzeni oraz omówione zagadnienie i c h porównań w czasie stanowią do dziś n i e ustalony jednoznacznie moment metodologiczny. F a k t e m jest jednak, że koniecznością stało się posługiwanie się w h i s t o r i i i n a u k a c h społecznych tą metodą, a stosowana z odpowiednią ostrożnością, intuicją i konsek­ wencją oraz k o r y g o w a n a przez inne m e t o d y daje e f e k t y w dziedzinie ocen przeszłości, teraźniejszości oraz prognoz na przyszłość. Z k o l e i założenie w i e l o k i e r u n k o w e g o r o z w o j u k u l t u r y p r o w a d z i czę­ sto poprzez błędne tezy pomocnicze (zakładając n p . statykę zespołu w momencie badań oraz jego izolację) do wyników niezgodnych z rze­ czywistością. Oto j a k u j m u j e rozważaną alternatywę stanowisk c y t o w a n y już W. K u l a : „Jeżeli f u n d a m e n t a l n y m zagadnieniem naszych czasów jest u n i f i k a c j a świata w ramach c y w i l i z a c j i przemysłowej — to może właś­ nie zadaniem n a u k i historycznej naszych czasów jest spojrzenie na prze­ szłość pod kątem tego, co do tej jedności prowadzi? Z d r u g i e j s t r o n y m a ­ m y teorie w i e l o k i e r u n k o w e , jednocześnie pociągające u r o k i e m n a u k o ­ w y m i jednocześnie prowadzące do a b d y k a c j i n a u k o w e j , j a k b o w i e m zbadać obce n a m cywilizacje, skoro być może sami n i e jesteśmy w sta­ nie i c h zrozumieć, skoro w p e w n y c h dziedzinach nasza m i a r k a jest być może »za krótka« b y i c h osiągnięcia zmierzyć?" . R a c j o n a l n y m w n i o s k i e m z t y c h u w a g p o w i n n a być postawa pośrednia, zależna od t e m a t u badań i i c h celu, uwzględniająca rozwój i n d y w i d u a l ­ n y i ogólny, uwzględniająca k o n t a k t y gospodarczo-kulturowe, których w y n i k i e m są p r z e m i a n y i rozwój k u l t u r y . Z uwag powyższych można wyciągnąć dalsze w n i o s k i dotyczące k o n ­ k r e t n i e jednego t e m a t u badań n a d t e a t r e m . A więc po pierwsze, bez względu na stanowisko i założenie „nie możemy t e a t r u rozpatrywać j a k o k a t e g o r i i bezwzględnej, ponadspołecznej i ponadczasowej" . Po d r u ­ gie — zakładając jednokierunkowość r o z w o j u k u l t u r y l u d z k i e j możemy szukać genezy zjawiska j e d y n i e w sposób, w j a k i uczynił to A w d i e j e w , 31 32 31 32 К u-1 a, op. cit., s. 610. A . H e r t z , Zagadnienia socjologii teatru, Lwów (przed 1816), s. 59. �410 ANNA ZADROZYŃSKA-BARĄCZ i w p o d o b n y sposób rekonstruować rozwój zjawiska. Po trzecie — biorąc pod uwagę możliwości p r z y założeniu wielokierunkowości r o z w o j u k u l ­ t u r y czy n i e należałoby pokazać różnorodności ról i f u n k c j i społecznych spełnianych przez teatr w różnych społeczeństwach o różnej s t r u k t u r z e gospodarczej, z uwzględnieniem wpływów i powiązań k u l t u r o w y c h , spo­ łecznych i gospodarczych z i n n y m i grupami? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6ea57fd305c9168d7e390200b33fcde2.pdf d4e6082ed37b7afbec7c0c3a691204db Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1068 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:981 Title A name given to the resource Wierzenia i zabiegi magiczne zabezpieczające zagrodę / ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.1, s.277-284 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lehr-Lenda, Urszula Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V I , z. 1 PL URSZULA I S S N 0071-1881 LEHR-LENDA WIERZENIA I ZABIEGI MAGICZNE ZABEZPIECZAJĄCE ZAGRODĘ K O M U N I K A T W Y G Ł O S Z O N Y PODCZAS J U B I L E U S Z O W E J KONFERENCJI MIĘDZYNARODOWEJ K O M I S J I DO B A D A N I A K U L T U R Y L U D O W E J W KARPATACH I NA BAŁKANACH Przedstawione t u wątki wierzeniowe związane z budową i zabezpie­ czeniem zagrody w i e j s k i e j obejmują również z n a k i i zabiegi magiczne, które są jeszcze t u i ówdzie stosowane, celem ochrony domostwa przed ogólnie pojętym „złem". Chciałabym zasygnalizować je t y l k o , jako że zjawiska te występują dziś w postaci nikłych śladów, czego dowodzą np. badania przeprowadzone przeze m n i e w k i l k u wsiach k a r p a c k i c h (Obidzy, Łącku, B r e n n e j i Istebnej). Nadto, w l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u (obejmującej okres od połowy X I X w . do czasów współczesnych) za­ gadnienia związane n p . z występowaniem opiekuńczych duchów na t y c h terenach omawiane są bardzo powierzchownie, w przeciwieństwie do i n n y c h obszarów P o l s k i *. Zagroda, a zwłaszcza d o m , z r a c j i pełnienia t a k i s t o t n y c h dla miesz­ kańców gór f u n k c j i , podlegały wzmożonej chęci zabezpieczenia przed działaniem różnych istot demonicznych oraz częstokroć p e r s o n i f i k o w a n y c h żywiołów. Przestrzegano więc określonych zakazów i sposobów postępowania. Stosowano też liczne zabiegi magiczne, do których w y ­ k o r z y s t y w a n o apotropeje w rodzaju ziół święconych n a Boże Ciało i w d n i u M a t k i Boskiej Z i e l n e j , p a l m w i e l k a n o c n y c h , święconych h u b , g r o m n i c poświęcanych w d n i u M a t k i Boskiej Gromnicznej, świec świę­ conych w d n i u św. Jana, a także dzwonków, znaków krzyża, monet i w końcu w o d y święconej w d n i u św. A g a t y , j a k i chleba oraz soli święconych w t y m d n i u . 1 Piszą na t e n temat m . i n . S. D w o r a k o w s k i , wiejskiego na Mazowszu nad Narwią, Białystok Kultura społeczna ludu 1964, s. 18; O. K o l b e r g , Po­ morze, t . 39, Wrocław 1965, s. 377-3.78; R. К u к i e r, Kaszubi bytowscy, Gdynia 1968, s. 290-291; W. Ł ę g a, Ziemio chełmińska, Wrocław 1961, s. 238-239; T. W r ó ­ blewski, polski, Demony i wyobrażenia t . 3, Poznań 1967, s. 438-439. demonologiczne, [w:] Kultura ludowa Wielko­ �278 URSZULA LEHR-LENDA B u d o w a d o m u . Zabiegi magiczne i towarzyszące i m wierzenia wiązały się w pierwszej kolejności ze s t a w i a n i e m d o m u . Starano się np. unikać z obawy przed pożarem drzewa o dwóch rdzeniach, zwanego „świecą", l u b też takiego, w które uderzył p i o r u n ( O b i d z a ) . P r z y za­ kładaniu przyciesi czyniono znak krzyża, a także kropiono j e święconą wodą czy też posypywano solą (Obidza) . Czasami kładziono zioła świę­ cone w d n i u M a t k i Boskiej Zielnej, a nadto monety, aby diabeł n i e miał dostępu, a ludzie b y l i z d r o w i i pieniądze trzymały się d o m u . Zasiedlenie d o m u . Znane są również z terenów k a r p a c k i c h szczególne rodzaje zachowań związane z nowo w y b u d o w a n y m domem, do którego to wpuszczało się w pierwszej kolejności zwierzęta. Wierzo­ no bowiem, że jeśli w t a k i m d o m u znajduje się nieszczęście, d o t k n i e ono t e j istoty, która pierwsza doń wejdzie (Obidza) . Z a b e z p i e c z e n i e d o m u . Do najpowszechniejszych znaków m a ­ gicznych mających chronić d o m przed j a k i m k o l w i e k nieszczęściem n a ­ leżały często spotykane w t r a d y c y j n y m b u d o w n i c t w i e w i e j s k i m s y m ­ bole krzyża. Kreślono je na d r z w i a c h d o m u w a p n e m l u b kredę święconą w ilości jednego l u b trzech w r a z z d o p i s y w a n y m i l i t e r a m i K + M + B. Czyniono to w d n i u Trzech Króli (6 I ) . Z n a k i krzyża l u b częściej roze­ t y wielopłatkowe spotkać można również obok wypisanej d a t y posta­ w i e n i a d o m u na t z w . sosrębie l u b t r a g a r z u . Zarówno znak krzyża, j a k też ozdobne g w i a z d y (6- l u b 8-płatkowe) posiadać miały — w co wierzą mieszkańcy w s i k a r p a c k i c h po dziś dzień — wymowę magiczną i same w sobie stanowiły siłę mogącą powstrzymać „zło". I n n y m i z n a k a m i 0 w y m o w i e r e l i g i j n e j i magicznej zarazem są pierwsze l i t e r y i m i o n Jezusa i M a r i i w y c i n a n e n a d d r z w i a m i , o k n a m i , również na t r a g a r z u czy s k r z y n i a c h na zboże . Do najskuteczniejszych sposobów mających zabezpieczyć przede w s z y s t k i m d o m przed s i l n y m deszczem, p i o r u n a m i należało w y s t a w i a ­ nie na zewnątrz łopaty chlebowej. Czyniono to w t a k i sposób, b y strona, na której kładzie się chleb, u s y t u o w a n a była w k i e r u n k u zbliżającej się c h m u r y b u r z o w e j czy gradowej. Uważano b o w i e m , że g r a d czy p i o ­ r u n nie śmie w nią uderzyć. Wiązało się t o z przekonaniem, p r a w d o ­ podobnie już nie uświadamianym sobie, że poprzez obcowanie z ogniem 1 chlebem — uważanym d a w n i e j za ofiarę — nabierała cech apotro2 3 4 5 6 A r c h i w u m prywatne, Obidza 1976. A r c h i w u m Pracowni Etnograficznej w K r a k o w i e (APEK), n r i n w . 1555/77. Wyjątkowo informacja ta pochodzi nie z K a r p a t , a z pogórza: S. Ś w i ą t e k , Brzozowa i okolice Zakliczyna nad Dunajcem. Obraz etnograficzny (zbiór z lat 1897-1906). Teczka, 2 maszynopisy, A P E K , s. 926. O zwyczajach zakładzinowych patrz m . i n . praca B. K u n i c k i e j , Organizacja przestrzeni domowej, „Etno­ grafia Polska", t. 23: 1979, s. 185. A r c h i w u m prywatne, Obidza 1976. M . G l a d y s z, Góralskie zdobnictwo drzewne na Śląsku, Kraków 1935, s. 30. 2 8 4 5 6 �WIERZENIA I MAGIA ZWIĄZANA Z ZAGRODĄ 279 paićznych (Obidza). Z j a w i s k o znane powszechnie, nawiązujące do k u l t u ognia i jego mocy oczyszczającej . Czasami na t a k i e j łopacie palono — w celu wzmocnienia zabiegu — święcone zioła. D y m pochodzący ze spalających się ziół (a właściwie tlących) miał — j a k wierzono — o d ­ pędzać gradowe c h m u r y . Święcone zioła spalano także na p o k r y w c e , okadzając n i m i d o m i całe obejście celem uchronienia zagrody od znisz­ czenia (Brenna). Podobną rolę pełniła spalana w g a r n k u p a l m a w i e l k a ­ nocna czy też huba święcona w Wielką Sobotę. H u b a w y s t a w i a n a do okna w czasie b u r z y chroniła skutecznie d o m od uderzenia p i o r u n a ( Ł ą c k o ) . Poświęcone p a l m y wielkanocne można jeszcze obecnie spot­ kać w każdym d o m u w i e j s k i m . Zatknięte za obraz święty miały za­ bezpieczyć nie t y l k o d o m , ale i całą zagrodę od deszczów i burz. Do podobnych w s w y m m a g i c z n y m charakterze zabiegów zaliczyć należy 3-krotne obchodzenie d o m u mieszkalnego j a k i zabudowań gos­ podarskich podczas b u r z y i k r o p i e n i e i c h święconą wodą (Brenna, Łąc­ ko) . Była to najczęściej woda poświęcona w d n i u św. A g a t y , która również miała zapobiegać powodziom. Chleb i sól święcone w t y m d n i u przechowywano pieczołowicie, gdyż sądzono powszechnie, że chro­ niły d o m od pożarów. Tenże chleb, z w a n y chlebem św. A g a t y , noszony p r z y sobie miał zapewnić w ogóle szczęście, a szczególnie w podróży. Magiczną moc zabezpieczenia d o m u przed s k u t k a m i b u r z y posiadają także gromnice święcone w d n i u M a t k i Boskiej G r o m n i c z n e j — z w y ­ czaj znany i p r a k t y k o w a n y po dziś dzień w badanych wsiach karpac­ k i c h — j a k też świece świętojańskie poświęcane w d n i u św. Jana ( I s t e b n a ) . Z zapaloną gromnicą obchodzi się cały d o m , a także zabu­ dowania gospodarskie, nie t y l k o podczas trwającej b u r z y . C z y n i się t o także zaraz po i c h poświęceniu w kościele ( B r e n n a ) . Bardziej j e d n a k powszechnym i p r a k t y k o w a n y m do dzisiaj zwyczajem jest w y s t a w i a n i e świec l u b g r o m n i c do okien (Istebna, Łącko). Z n a n y był zwyczaj, który nie przetrwał do czasów współczesnych, iż w d n i u M a t k i Boskiej G r o m ­ nicznej obchodzono z poświęconą gromnicą dom, następnie wchodzono do środka i klękano na każdym progu, aby — j a k wierzono — złe d u c h y nie miały doń wstępu ( Ł ą c k o ) . Zabezpieczenie budynków gospodarskich. Podobnie j a k d o m również i zabudowania gospodarskie podlegały ochronie ze 7 8 9 10 11 12 A P E K , n r i n w . 1512/76. Na temat ognia i jego k u l t u obszernie pisze S. С i s z e w s k i , Ognisko, Kraków 1903, s. 238. A P E K , n r i n w . 1578/78. A P E K , n r i n w . 1597/79 i 1578/78. Zwyczaj święcenia świec w d n i u św. Jana (24 V I ) został wprowadzony w Istebnej przed 8 l a t y . Według relacji niektórych informatorów, świece te po­ siadają taką samą moc magiczną j a k poświęcone gromnice i z powodzeniem mogą je zastępować. A P E K , n r i n w . 1566/77. A P E K , n r i n w . 1589/78. K o l b e r g , Góry i Pogórze, t. 44, Wrocław 1968, s. 79. 7 8 9 10 11 12 �280 URSZULA LEHR-LENDA względu n a przebywający t a m i n w e n t a r z żywy. W znak krzyża zaopa­ t r y w a n o zatem obory, co miało — j a k uważano — skutecznie zabez­ pieczyć znajdujące się t a m bydło przede w s z y s t k i m przed szkodliwą działalnością czarownicy odbierającej k r o w o m m l e k o . Kreślono go n a d r z w i a c h obory poświęconą kredą (Obidza) bądź też w y k o n y w a n o go z gałązek poświęconej p a l m y w i e l k a n o c n e j i p r z y b i j a n o n a d d r z w i a m i . Czasami, celem podwójnego zabezpieczenia bydła, zatykano za żłób ga­ łązki z p a l m y w r a z z poświęconymi w d n i u M a t k i Boskiej Z i e l n e j ziołami ( Ł ą c k o ) . Znane też były p r z y p a d k i okadzania bydła poświęconymi ziołami w celu u c h r o n i e n i a go od u r o k u czy czarów r z u c a n y c h przez czarownicę. Dzisiaj tego rodzaju zabiegów n i e p r a k t y k u j e się, choć niektórzy sto­ sują t e n zabieg przed p i e r w s z y m w i o s e n n y m wypędzeniem bydła na paszę ( I s t e b n a ) . Są t o j e d n a k w y p a d k i sporadyczne. Święcone w Boże Ciało czy w d n i u M a t k i Boskiej Z i e l n e j zioła miały również zabezpie­ czyć d o m przed nieszczęściem, j a k i zapewnić dobre p l o n y na r o k p r z y ­ szły. W i t o z n i c h w t y m celu małe w i a n u s z k i , które następnie umiesz­ czano w sąsieku. Zabezpieczenie zagrody i w s i . W y k o n y w a n e z poświę­ conych p a l m w i e l k a n o c n y c h krzyżyki służyły także do ochrony zagrody. W W i e l k i Piątek przed wschodem słońca w b i j a n o je do z i e m i koło za­ g r o d y . Natomiast gałązki bazi pochodzące z rozebranej p a l m y w i e l k a ­ nocnej zatykano na polach, co — j a k wierzono — skutecznie miało chronić pola od g r a d u ( Ł ą c k o ) . Jeszcze współcześnie w B r e n n e j w i e r z y się, że gałązki brzozy, którymi u b i e r a się n a Boże Ciało ołtarze, zatknię­ te w chlewie czy n a p o l u zabezpieczają je skutecznie przed burzą i gradem. Mieszkańcy t e j w s i praktykują t e n zwyczaj, a właściwie za­ bieg magiczny po dzień d z i s i e j s z y . Chleb św. A g a t y chroniący od pożaru d o m , z a k o p y w a n y w p o l u , miał ponoć skutecznie odstraszać wszelkie s z k o d n i k i . Jest to jeden z przykładów, j a k p i e r w o t n e za­ biegi ochrony zagrody i j e j mieszkańców w chrześcijańskim systemie r e l i g i j n y m przejęte zostały przez świętych. Ochrona od g r a d u czy b u r z y n i e t y l k o zagrody, lecz n a w e t i całej w s i , należała n i e k i e d y do k o m p e t e n c j i osób szczególnie p r e d y s t y n o w a n y c h do w y k o n y w a n i a tego rodzaju zabiegów, znających t a j n i k i m a g i i . Z w a n o i c h ogólnie czarnoksiężnikami ( I s t e b n a ) l u b płanetnikami 1S 14 u ie 17 1 S 19 « A P E K , n r i n w . 1575/78. A P E K , n r i n w . 1566/77. M. Brelewska-Polowa, Zwyczaje i obrzędy grafia powiatu myślenickiego, t. 2, Kraków 1970, s. 276. A P E K , n r i n w . 1578/78. A P E K , n r i n w . 1589/78. A P E K , n r i n w . 1597/79. » A P E K , n r i n w . 1563/77. 11 1 S 1S 17 18 doroczne, [w:] Mono­ �WIERZENIA I MAGIA 281 ZWIĄZANA Z ZAGRODĄ ( O b i d z a ) . I c h rolę przejęły powszechnie występujące po wsiach k a r ­ p a c k i c h d z w o n k i służące do odpędzania c h m u r g r a d o w y c h . Obecnie zabiegi stosowane w e wsiach k a r p a c k i c h mają c h a r a k t e r r e l i g i j n y . Należą do n i c h : w y s t a w i a n i e do okien obrazów świętych, świę­ conych świec świętojańskich (Istebna), g r o m n i c bądź odmawianie m o ­ d l i t w . N i e m n i e j j e d n a k zdarza się, iż w p r z y p a d k u silnego zagrożenia i obawy o życie domowników i całego d o b y t k u uciekają się niektórzy z mieszkańców do zabiegów magicznych (Brenna). Do t a k i e j s y t u a c j i dochodzi podczas niespotykanie gwałtownych b u r z z bardzo s i l n y m i wyładowaniami a t m o s f e r y c z n y m i czy też u l e w n y c h deszczów grożących powodzią. D u c h y o p i e k u ń c z e . W e wsiach k a r p a c k i c h zachowały się też nieliczne ślady d a w n y c h wierzeń przekazywane w opowiadaniach 0 opiekuńczych duchach d o m o w y c h . Przekonanie o i c h i s t n i e n i u , bo 1 z t a k i m jeszcze można gdzieniegdzie się spotkać, p r z e j a w i a się w spo­ sób pośredni, a to poprzez różnego rodzaju zakazy czy nakazy związane z określonymi miejscami i c h p o b y t u w d o m u . Miały to być: ognisko, próg oraz t z w . „święty" czy h o n o r o w y kąt, w których to najchętniej przebywały. Jak w y n i k a z przekazów t r a d y c y j n y c h , i s t o t y te miały chronić za­ równo dom, j a k i jego mieszkańców, przed ewentualną ingerencją złośliwych istot, j a k również zapewniać szczęście i dostatek. P r z e b y w a ­ nie i c h w d o m u zabezpieczało również od klęsk żywiołowych. Jednakże ludność K a r p a t n i e mówi obecnie o k o n k r e t n y c h demonach opiekuń­ czych. Znane są j e d y n i e z l i t e r a t u r y dotyczącej i n n y c h terenów P o l ­ s k i . C h a r a k t e r y z u j e się j e j a k o i s t o t y człekokształtne, n i e w i e l k i e g o wzrostu, czerwono u b r a n e P r z y c h y l n e i c h nastawienie do gospodarzy i opieka n a d domem, w którym zamieszkiwały, wskazywałyby — j a k niektórzy autorzy podkreślają — na powiązanie t y c h istot nadprzyrodzo­ n y c h z d a w n y m k u l t e m zmarłych p r z o d k ó w . Natomiast związanie miejsca i c h p o b y t u z ogniskiem d o m o w y m bądź piecem wskazywałoby na ślady dawnego k u l t u ognia, który t o ogień o d g r y w a po dzień d z i ­ siejszy istotną rolę w l u d o w y c h wierzeniach. Przemawiają za t y m n p . zakazy p l u c i a na ogień ( I s t e b n a ) l u b kładzenia na blachę pieca ostrych narzędzi, szczególnie siekiery ( O b i d z a ) , j a k też p r a k t y k o w a n y kiedyś 20 2 1 2 2 : 23 24 25 A P E K , n r i n w . 1512/76. Patrz m . i n . Ł ę g a, op. cit., s. 239; A. S z y f e r, Zwyczaje, obrzędy i wie­ rzenia Mazurów i Warmiaków, Olsztyn 1975, s. 133; K u k i e r , op. cit., s. 290-291; G. M o r c i n e k , Śląska mitologia, „Literatura L u d o w a " , R. 1: 1957, n r 4, s. 21-22. Zob. n p . K o l b e r g , op. cit., s. 377, czy M o r c i n e k , op. c i i . , s. 21-22. K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, t . 2, cz. 1, Warszawa 1967, s. 608, a także E. К a r w o t, Katalog magii Rudolfa, Źródło entograficzne XIII w., Wrocław 1955, s. 161. A r c h i w u m prywatne, Istebna 1977. A r c h i w u m prywatne, Obisza 1976. 80 8 1 M M 8 4 й �282 URSZULA LEHR-LENDA zwyczaj wrzucania do pieca kuchennego po łyżce p o k a r m u w i g i l i j n e ­ g o . Chociaż w przekazach t r a d y c j i l u d o w e j nie zachowały się ślady wskazujące wyraźnie, iż p o k a r m t e n był przeznaczony dla t y c h właś­ nie demonów, to przecież przetrwałe w Istebnej wierzenia związane z ofiarą składaną ogniowi, jednoznacznie podkreślają, iż był on prze­ znaczony t y l k o dla niego: ,,co b y dać o g n i o w i pojeść, co b y nie było pożaru" . W s p o m n i a n y zabieg magiczny, w y k o n y w a n y w t e j w s i , jesz­ cze k i l k a l a t t e m u należy niewątpliwie do zespołu wierzeń związanych z k u l t e m domowego ogniska. I n n y m i miejscami p o b y t u opiekuńczych demonów miał być próg d o m u , będący równocześnie granicą pomiędzy d o m e m a światem ze­ wnętrznym . Do obecnych czasów próg zachował j e d y n i e c h a r a k t e r apotropaiczny, którego siłę ochronną wzmacniano n i e j e d n o k r o t n i e k a ­ wałkiem żelaza, a n p . w b i t y w niego rozżarzony gwóźdź powodował —• j a k wierzono — p r z y b y c i e czarownicy i zmuszenie j e j do cofnięcia zadanych przez nią czarów ( I s t e b n a ) . Również p r z y b i j a n a do p r o g u podkowa broniła wejścia — o c z y m także p r z e k o n a n i b y l i mieszkańcy w s i —• złym mocom i u p i o r o m , a także zapewnić miała d o m o w i i jego mieszkańcom szczęście . W związku z t y m , że podproże uważano za miejsce zamieszkania demonów d o m o w y c h , znany był w e wsiach k a r ­ packich zakaz w y k o n y w a n i a p e w n y c h prac na p r o g u d o m u , j a k n p . rąbanie d r e w n a i t p . Obawiano się b o w i e m — j a k sądzą badacze — zranić przebywające t a m duchy, a t y m s a m y m narazić się n a i c h gniew . K u l t zmarłych przodków wiążący się z d u c h a m i d o m o w y m i poprzez pełnienie t e j samej f u n k c j i t j . opiekuńczej nawiązuje do t z w . „świętego kąta" l u b występującego pod bardziej rozpowszechnioną nazwą „kąta honorowego". T y m bardziej jest to godne u w a g i , iż niektórzy autorzy wręcz podkreślają, że jeden z kątów i z b y miał być zamieszkiwany przez demony domowe i stąd jego nazwa sugerująca ważność tego miejsca . Co p r a w d a wątek t e n nie przetrwał w przekazach t r a d y c y j n y c h bada­ n y c h w s i k a r p a c k i c h , n i e m n i e j j e d n a k można przypuszczać, że wiszące 2 6 21 28 29 30 31 32 Czyniono to celem pozyskania mieszkających w pobliżu pieca l u b w n i m demonów opiekuńczych. Por. także M o s z y ń s k i , op. cit., s. 562-563, gdzie mowa o ofiarach i pokarmach składanych opiekunom domu. ' A r c h i w u m prywatne, Istebna 1977. O magicznej f u n k c j i progu pisze m . i n . K u n i c k a , op. cit., s. 191-192, a także К a r w o t, op. cit., s. 124. A P E K , n r i n w . 1556/77. К a r w o t, op. cit., s. 127. Należy t u zwrócić uwagę na d a w n y zwyczaj grzebania zmarłych pod p r o ­ giem domu. Stąd też zapewne wywodzą się owe zakazy. L. P e ł k a , Siadami pierwotnych wierzeń, Warszawa 1963, s. 130. Taką h i p o ­ tezę sugeruje M o s z y ń s k i , op. cit., s. 661. Zobacz też: D w o r a k o w s k i , op. cit, s. 18. 26 2 28 20 30 31 32 �WIERZENIA I MAGIA ZWIĄZANA Z ZAGRODĄ 283 po dziś dzień p r z y o w y m kącie na ścianie obrazy świętych, j a k też umieszczanie t a m stołu, są śladem tego wierzenia. Przedstawione t u — aczkolwiek szkicowo — niektóre wierzenia i zabiegi magiczne związane z zabezpieczeniem zagrody i d o m u miały na celu zwrócenie baczniejszej u w a g i na tego rodzaju zagadnienie, którego badanie zdaje się obecnie napotykać znaczne trudności. M a to oczywiście związek z ogólnym postępem i daleko posuniętą urbanizację w s i k a r p a c k i c h , coraz powszechniejszą modernizacją b u d o w n i c t w a w i e j ­ skiego i z a n i k a n i e m f o r m t r a d y c y j n y c h . Następuje w y m i e r a n i e przede w s z y s t k i m wierzeń związanych z zakładaniem d o m u , co jest naturalną i oczywistą konsekwencją przeobrażeń k u l t u r o w y c h współczesnej w s i . Między i n n y m i z t y c h to powodów postuluje się j a k najszybsze podjęcie badań paralelných, a więc n a d b u d o w n i c t w e m l u d o w y m i związanymi z n i m wierzeniami. Уршуля Лехр-Ленда ПОВЕРЬЯ И МАГИЧЕСКИЕ ПРИЕМЫ ПО ПРЕДОХРАНЕНИЮ ДВОРА Резюме Крестьянский двор, а особенно изба в силу того, что они играют столь важную роль ужителейгор,подвергался усиленному стремлению предохранить его от общепонимаемого „зла". Следует тут подразумевать разного рода демонических существ, а часто и олице­ творенные стихии. Магические приемы и выступающие вместе с нимиповерья сочетались впервую очередь со строительством дома, а заселению его сопутствовали определенные виды поведения. Особую группу составляли магические приемы и знаки, а также многочисленные апотропеи,цель которых состояла в охранедома и его жителей,хозяйственных построек и всего двора от демонов и атмосферных бедствий. Особую роль играли вповерьях духи —покровители домашнего очага. Их присутствие составляло — как верили — надежную охрану людей и имущества. Следы этих поверий просуществовали в народной традиции в виде многочисленных запретов и наказов, связан­ ных с местом пребывания духов: печью, поротом и так называемым „святым углом". � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e20fe1006c6d575785e9e29e9e8eb957.pdf eb476e45c5a5204da4074daee7b8667c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1070 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:983 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.1, s.295-306 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia Polska", t . X X V I , z. 1 P L I S S N 0071-1861 MONGOLIA 1980 — BADANIA TERENOWE PAN EKSPEDYCJI ETNOLOGICZNEJ Raz jeszcze gościnna ziemia mongolska przyjęła polskich etnologów, umożli­ wiając n a m przeprowadzenie badań, zebranie nowych materiałów, dzięki którym prace nasze będą mogły posunąć się zdecydowanie do przodu. Ekipa nasza skła­ dała się z „etatowych" już niemal członków — dr. S. Szynkiewicza, dr. J . S. Wasi­ lewskiego, m g r I . Kabzińskiej-Stawarz oraz prof. d r . W. Dynowskiego, który od 1963- r. niestrudzenie przyjmuje na siebie obowiązki k i e r o w n i k a Ekspedycji. Prof. D y n o w s k i prowadził także własne badania, szukając odpowiedzi na pytanie, czy Mongolia, podobnie j a k inne w i e l k i e narody A z j i , niezależnie od ustroju i stopnia zaawansowania technicznej modernizacji bytowania (np. Japo­ nia, Chiny, Korea), pozostaje nadal na osi azjatyckiej, czy też przestawiła się na oś inną, i w czym się to szczególnie jaskrawo przejawia. Obszarem tegorocznych poszukiwań Profesora była m . i n . sfera twórczości k u l t u r a l n e j Mongołów — w y ­ dawnictwa, teatr, muzyka, sztuki plastyczne i t p . Dr J . Wasilewski prowadził badania terenowe w północnej, tajgowej części Mongolii (ajmak chubsugulski — somony Bajan Dzurch i Czandmań) wśród tutejszych Darchatów oraz w części zachodniej, w górach Ałtaju. W t e j drugiej fazie badań i n f o r m a t o r a m i b y l i przedstawiciele drobnych grup etnograficznych, zamieszkujących ajmak kobdoski i bajan — fllgijski: Urianchajowie, Miangaci, Eleci. Derbeci, a także reprezentanci nielicznej g r u p k i niemongolskiego pochodze­ nia — Tuwijczyków-Monczog. Badania dotyczyły tradycyjnej k u l t u r y duchowej, zwłaszcza magii pasterskiej oraz tych obrzędów i wierzeń, które dostarczają m a ­ teriału dającego się analizować w przyjętych przez autora wcześniej t e r m i n a c h (wyjściowa para pojęć: opozycja binarna życie—śmierć, ten świat—zaświaty oraz jej niektóre konkretyzacje, uszczegółowienia, świadomość—nieświadomość, w i e ­ dza—niewiedza, jawność—tajemnica itp.). D r Szynkiewicz prowadził w y w i a d y z mieszkańcami Ułan Bator, szukając odpowiedzi na pytania dotyczące obrzędowości rodzinnej Mongołów. A u t o r k a sprawozdania, po przedłużającym się nieco okresie oczekiwania na wyjazd w teren, dotarła do Tereldż. Tereldż, to brygada pasterska zajmująca obszary położone w pobliżu Nałajchy (około 80 k m na północ od Ułan Bator). W pięknej k o t l i n i e górskiej, której zbocza porastają lasy modrzewiowe i którą przecina rzeka o tej samej nazwie, znajduje się ponadto kompleks eleganckich domów wypoczynkowych i zabudowania bazy turystycznej. Doświadczenia człon­ ków ekspedycji wskazywały, że domy wypoczynkowe są z n a k o m i t y m miejscem pracy dla etnografa. Przebywają w nich bowiem starzy pasterze, którzy chętnie poświęcają dużą część swego czasu badaczom. W Tereldż pasterzy nie było, w y ­ poczywała t u głównie młodzież, nie mająca wiele wspólnego z pasterstwem. Badania przeprowadzałam więc wśród mieszkańców brygady, zamieszkujących tereny przylegające do domu wypoczynkowego. Było i c h jednak n i e w i e l u t a k , �296 KRONIKA że po k i l k u dniach podjęłam decyzję o opuszczeniu Tereldż i przeniosłam się do Nałajchy, skąd pojechałam pociągiem do c e n t r u m somonu Dałandżargałan w a j m a k u wschodniogobijskim (ponad 3 0 0 k m na południe od Ułan Bator). Badania prowadziłam w c e n t r u m somonu oraz w p o b l i s k i m domu wypoczynkowym D a ł a n t i i r u u (gdzie, na szczęście, przebywało k i l k u pasterzy — t y l k o k i l k u , późna bowiem pora, koniec września, nie zachęcała już do odpoczynku, od 1 X dom zamykał zresztą swe podwoje) i jego okolicach. W związku z b r a k i e m własnego środka t r a n s p o r t u nie mogłam dotrzeć do pasterzy mieszkających w odległości większej niż 5 - 1 0 k m od c e n t r u m somonowego. B r a k informatorów skłonił mnie do p o w r o t u do Ułan Bator, gdzie prowadziłam badania wśród starych mieszkań­ ców tego miasta, którzy p r z y b y l i t a m niejednokrotnie z różnych stron Mongolii i należeli do różnych g r u p etnicznych (Chałchasi, Dzachczyni, Darchaci). Badania moje dotyczyły zachowań ludycznych pasterzy mongolskich. Relacje informatorów pozwoliły m i uzupełnić rejestr znanych mongolistom gier i zabaw pasterzy, o k i l k a pozycji nie potwierdzonych w literaturze. Uzupełniłam też informacje dotyczące reguł gier i zabaw opisywanych przez podróżników i bada­ czy Mongolii. Jednakże zbieranie opisów gier nie było m o i m zasadniczym celem. Starałam się przede wszystkim odpowiedzieć na pytanie, w j a k i m kontekście k u l t u r o w y m występowały tradycyjne gry i zabawy, w j a k i sposób były one powiązane z t a k i m i obszarami k u l t u r y , j a k gospodarka, wiedza o świecie, religia, magia, obrzędy kalendarzowe, rodzinne i i n . Interesowały mnie ponadto funkcje zachowań ludycznych, i c h cele (wybiegające daleko poza cele autoteliczne), sym­ bolika i znaczenia,. Wiele pytań dotyczyło tzw. trzech gier mężnych (erijn gurwaan naadam), t j . zawodów konnych, zapasów i strzelania z łuku, i c h s y m b o l i k i i f u n k c j i pozaludycznych. Jak zwykle w trakcie badań pojawiło się wiele pytań i wątpliwości, na które odpowiedź będziemy musieli dać sami, nie mając możliwości skonsultowa­ nia j e j z wypowiedziami starych pasterzy, wśród których znajdują się p r a w d z i w i znawcy k u l t u r y , rozumiejący ją i widzący żelazne prawa, jakie nią rządzą. Był to już bowiem ostatni r o k pracy Polskiej Ekspedycji Etnologicznej. Zakończy­ liśmy szczęśliwie 16 sezonów badawczych, w w y n i k u których powstało około 70 pozycji n a u k o w y c h i kilkanaście artykułów popularnonaukowych, poświęco­ nych temu pięknemu k r a j o w i i jego ciekawej kulturze. W przygotowaniu znaj­ duje się k i l k a dużych monografii, którymi chcemy podziękować Mongolii za ciep­ łe przyjęcie polskich badaczy. Chcemy też podziękować Polskiej A k a d e m i i Nauk, która przez wiele lat była naszym mecenasem. Iwona Kabzińska-Stawarz ZAKOŃCZENIE P O L S K I C H B A D A Ń W K U R D Y S T A N I E IRACKIM We wrześniu 1980 r. dobiegła końca kampania badawcza prowadzona od jesieni r o k u 1977 w K u r d y s t a n i e i r a c k i m przez polski zespół urządzeniowo-rolniczy, działający na zlecenie Irackiego Ministerstwa Nawodnień. W skład ze­ społu, złożonego głównie z pracowników I n s t y t u t u Rolnictwa i Leśnictwa Krajów T r o p i k a l n y c h i S u b t r o p i k a l n y c h A k a d e m i i Rolniczej i m . Hugona Kołłątaja w K r a ­ kowie, wchodzili specjaliści od szczegółowej u p r a w y warzyw, owoców, od mecha­ nizacji, ochrony roślin, problemów zootechnicznych, ekonomiki rolnej i zagadnień społeczno-kulturowych. Te ostatnie znajdowały się w gestii autora niniejszej �KRONIKA 297 n o t a t k i . Zadaniem zespołu było zarejestrowanie potencjału przyrodniczego i l u d z ­ kiego w y b r a n y c h obszarów śródgórskich, na których władze irackie planują w przyszłości intensyfikację r o l n i c t w a poprzez systerhy sztucznych nawodnień. Na podstawie studiów terenowych zespół polski miał obowiązek opracować wstęp­ ne p r o j e k t y szacunkowe nawodnień i przebudowy r o l n i c t w a owych obszarów. W jesieni 1977 r. przedmiotem badań była dolina pod miasteczkiem Zakho, n a pograniczu I r a k u z Turcją i Syrią. Z wiosną r o k u 1978 przeprowadzono badania n a j p i e r w nad górnym biegiem Wielkiego Zabu na wschód od A m a d i j a , potem na północno-wschodnich brzegach Zalewu Dokan, następnie na pograniczu irań­ s k i m w głębi gór Zagros pod miasteczkiem P a n j w i n , b y na koniec przenieść się na nizinne obszary leżące na zachód od A r b i l u . Rok 1979, miesiące letnie, p r z y ­ niósł plony z obserwacji dokonywanych na t e r y t o r i u m zwanym Shahrazoor, p o ­ łożonym na zachód od Zalewu Dérbedikhan. Incydenty zbrojne przerwały jednak kampanię badawczą na t y c h obszarach przed jej ukończeniem. M i m o pogarsza­ jącej się sytuacji politycznej w tej części Bliskiego Wschodu podjęto w lecie 1980 r. studia terenowe nad ostatnim (siódmym) obszarem p r o j e k t o w y m , położo­ n y m wokół miasteczka powiatowego Ranija, na północnych brzegach Z a l e w u Dokan. Badane obszary projektowe znajdują się w trzech północno-wschodnich p r o ­ wincjach I r a k u , tworzących t a k zwany K u r d y j s k i Region Autonomiczny: A r b i l , Sulajmanija i Dohuk. Każdy z obszarów obejmował od k i l k u do kilkudziesięciu wiosek i przynajmniej jedno małe miasteczko. T a k zwany obszar p r o j e k t o w y Ranija pokrywał ponad 20 tys. hektarów, chociaż zaledwie 8 tys. przeznaczono w n i m pod przyszłe nawodnienia rolnicze. Znajdowało się na n i m .przeszło 30 wiosek i dwie osady mające już dziś charakter małych miast. Niektóre z badanych obszarów nie mogły być z przyczyn o b i e k t y w n y c h w pełni zbadane przez ekipę polską. Dotarcie do szeregu w s i było niemożliwe. Nie pozwalały na to ani ograniczony czas badań, a n i względy bezpieczeństwa. Zespół pracował na t e r y t o r i a c h przygranicznych (okolice A m a d i j a oraz P a n j w i n , a także Ranija) pod silną eksortą wojskową. Nie sprzyjały także badaniom długie dojazdy do miejscowości badanych. W w y p a d k u obszaru Ranija wynosiły one- do 80 kilometrów. Specyficzne w y m o g i l o k a l n y c h władz bezpieczeństwa zmuszały do zakwaterowania zespołu w wyznaczonych miejscowościach, które nie zawsze były zlokalizowane najszczęśliwiej względem obiektów badań. Nieustabilizowana już w r o k u 1977 sytuacja w K u r d y s t a n i e i r a c k i m ulegała z biegiem lat dalszemu pogorszeniu, b y w szczególny sposób dać się we znaki w r o k u 1980. Na szczęście t e r y t o r i a wokół Rañija były bardzo podobne zarówno pod względem przyrodniczym j a k i społeczno-kulturowym do sąsiednich, znaj­ dujących się po wschodniej stronie jeziora, badanych przez nas w r o k u 1978 dość dokładnie. Pobyt zatem pod Ranija miał raczej charakter sprawdzający, przy­ najmniej w zakresie stosunków ludnościowych i t y p u k u l t u r y badanych r o l n i ­ ków kurdyjskich. Z końcem lat 50-tych naszego w i e k u dolinę Małego Zabu zamknięto wielką tamą pod miasteczkiem Dokan i t a k powstał sztuczny zbiornik wśród gór, za­ lewający dziesiątki wiosek. Dwie z nich były tuż przed zalaniem przedmiotem badań etnograficznych duńskiej uczonej Henny H a r o l d Hansen. Ludność t y c h zalanych jeziorem w s i albo wyemigrowała zupełnie albo też przeniosła się do położonych wyżej miejscowości i zmieszała z i c h dawniejszymi mieszkańcami. W 9 zbadanych miejscowościach obszaru projektowego Ranija (Kani Maran,, K a r n i a w a , Seruchawa, K a f r a Doi, Boskin, Chwarkorna, Girdiżan oraz miasteczku Ranija) natrafiliśmy na ludność kurdyjską należącą do k i l k u plemion, t a k i c h j a k Bilbas, Hoszno, A k o , Mangur i Piszdar. Nigdzie natomiast nie zetknęliśmy �298 KRONIKA się z mniejszościami etniczno-religijnymi t y p u O r m i a n , Asyryjczyków czy C h a l ­ dejczyków, t a k charakterystycznymi dla okolic np. Zakho. Ludność miejscowa składa się obecnie głównie z rolników osiadłych, a t y l k o jej stosunkowo nieduża część u p r a w i a półkoczownictwo. Zarówno osiadłym r o l n i c t w e m , j a k i nomadyzmem pasterskim zajmują się przedstawiciele t y c h samych plemion. Wieśniacy tego obszaru żyją głównie z u p r a w sztucznie nawadnianego t y t o n i u i słonecz­ nika. Tytoń uchodzi powszechnie za niemal jedynie opłacalną roślinę. Niewielkie ilości w a r z y w u p r a w i a się wyłącznie na potrzeby domowe. Od szeregu l a t pod­ upadły deszczowe u p r a w y pszenicy i jęczmienia. Głównym przedmiotem zainte­ resowań wieśniaków są nieduże, sztucznie nawadniane poletka roślin przemysło­ w y c h , które dają i m zysk. Na północ od zasadniczego terenu badań, w okolicach osady Sangisar miesz­ kają półkoczownicze plemiona Mangur. I c h t r y b życia wydaje się schyłkową fazą dawnego koczownictwa kurdyjskiego, które na i n n y c h badanych przez ekipę polską obszarach było w zdecydowanym regresie l u b też należało do przeszłości. Obserwacje etnograficzne z obszaru Ranija znajdują swe szczegółowe o d ­ bicie w i n n y c h , obszerniejszych opracowaniach, gdzie prezentowanych jest parę przykładowych faktów świadczących, iż tereny K u r d y s t a n u irackiego w rejonie Zalewu Dokan są c i e k a w y m polem dla ewentualnych dalszych badań nad wsią i miasteczkiem k u r d y j s k i m . I t a k problem wypierania dawnych narzędzi przez nowoczesne maszyny występuje t a m szczególnie jaskrawo, podobnie j a k zjawisko przemian c y w i l i z a ­ cyjnych, które niesie bezpośrednia interwencja władz bogatego k r a j u naftowego w życie wieśniaka. Wszystkie zagrody badanych wiosek zostały zelektryfikowane i każda rodzina otrzymała bezpłatnie telewizor. Zamożniejsi chłopi sprawiają sobie do wnętrz przenośne, elektryczne k l i m a t y z a t o r y . Z drugiej strony takie miejscowości j a k Chwarkorna, która jest ogromną (około 20 tys. mieszkańców) ,,wsią nowoczesną", zbudowaną niedawno przez władzę dla tysięcy chłopów prze­ siedlonych siłą ze z l i k w i d o w a n y c h w s i nadgranicznych, stanowi prawdziwe labo­ r a t o r i u m dla badacza losów t a k i e j nowej, wzorcowej osady. W rzeczywistości w ciągu ostatnich d w u lat wybudowana na planie geometrycznym wieś obrosła setkami przybudówek, stajni, ogródków i śmietnisk, stopniowo upodabniając się do tradycyjnej osady k u r d y j s k i e j , t y l e że nie wzniesionej z g l i n y i kamienia. Jej ludność przyniosła dawne umiejętności chałupnicze, j a k garbowanie skór czy t k a n i e kilimów, które kwitną na n o w y m gruncie, znajdując chętną klientelę wśród wieśniaków okolicznych wiosek. Niemniej ciekawym obiektem badań mogłoby się stać stare, 15-tysięczne m i a ­ steczko powiatowe Ranija, które zawdzięcza swój b y t ogromnemu w y w i e r z y s k u doskonałej wody. Jest ono miejscem h a n d l u i drobnych usług. T u przybywają wiejscy handlarze sprzedający w y r o b y chałupników i i c h żon. T u t a j także do­ cierają t o w a r y przemysłowe, przemycane z sąsiedniego I r a n u , poczynając od syntetycznych koców i t k a n i n , a kończąc na elektrycznych samowarach i elek­ tronicznych zegarkach z Hong-Kongu. Nieustabilizowana sytuacja polityczna, trwająca na t y c h obszarach od w i e l u lat prowadzi do powstawania zdegenerowanych f o r m k u l t u r o w y c h . Przyczynia się do tego nadmiar rąk do pracy i b r a k racjonalnej p o l i t y k i rolnej władz oraz ich praktyczna bezradność wobec rosnącego napięcia militarnego. Stacjonujące t u oddziały bezpieczeństwa wewnętrznego z t r u d e m utrzymują ład i spokój w ciągu dnia, wzdłuż szos i w obrębie większych miejscowości. Istnieją podstawy do przypuszczeń, że odżył na gruncie niepewności i bezprawia pospolity bandy­ t y z m , t a k t y p o w y niegdyś dla tej części Bliskiego Wschodu. Konfrontacja iracko-irańska pogarsza sprawę. Obie strony usiłują posługiwać się na terytoriach przeciwnika g r u p a m i k u r d y j s k i c h dywersantów. �299 KRONIKA Dlatego też m i m o obiecujących od strony naukowej zjawisk k u l t u r o w y c h , jakie zachodzą na t y m obszarze i pozornej dostępności K u r d y s t a n u irackiego, nie wydaje się, b y jego t e r y t o r i a mogły w najbliższym czasie stać się terenem dalszej penetracji polskich uczonych. Plon badawczy ekipy urządzeniowo-rolniczej z pobytów w ciągu ostatnich czterech l a t jest fragmentarycznym, lecz n i e ­ stety j e d y n y m materiałem n a u k o w y m , j a k i m dysponujemy z k r a j u , który po­ nownie coraz szczelniej się zamyka. Leszek K O N F E R E N C J A POŚWIĘCONA B A D A N I O M K U L T U R Y W KARPATACH I NA BAŁKANACH Dzięgiel LUDOWEJ W dniach 13-14 maja 1980 r. w Błagojewgradzie, w południowo-zachodniej Bułgarii, odbyło się międzynarodowe sympozjum na temat górskiego osadnictwa rozproszonego na obszarze K a r p a t i Bałkanów, zorganizowane przez I n s t y t u t Etnografii i Muzeum Bułgarskiej A k a d e m i i Nauk, Międzynarodową Komisję do Badania K u l t u r y L u d o w e j w K a r p a t a c h i na Bałkanach ( M K K K i B ) , przy współ­ udziale Rady K u l t u r y Okręgu Błagojewgradzkiego. W i m i e n i u D y r e k c j i I n s t y t u t u otwarcia sympozjum dokonał St. Genczew, podkreślając znaczenie tej narady dla rozwoju badań ziem górskich. Podziękował on także miejscowym władzom za pomoc organizacyjną. Z ramienia M K K K i B wystąpił sekretarz generalny V. Frolec. Przypomniał on podstawowe cele i zada­ nia K o m i s j i , a szczególnie podjęte obecnie syntezy pasterstwa wysokogórskiego, a r c h i t e k t u r y ludowej oraz f o l k l o r u zbójnickiego, podkreślając równocześnie wkład badaczy bułgarskich w gromadzenie materiałów do t y c h tematów (Marinov, P r i movski, Vakarelski). Wygłoszone referaty stanowiły w większości podsumowanie dotychczasowych badań nad osadnictwem rozproszonym w k r a j a c h objętych działalnością M K K K i B . Duży nacisk położono na opracowania historyczne, dotyczące genezy osadnictwa rozproszonego oraz uwarunkowań politycznych, społecznych i gospodarczych, które zaważyły na r o z w o j u tego osadnictwa w określonych rejonach górskich. Najliczniejszą grupę stanowiły referaty dotyczące obszarów bałkańskich, przedstawione w większości przez pracowników I n s t y t u t u E t n o g r a f i i i Muzeum B A N w Sofii. A r c h i t e k t B. Georgijewa (Sofia) w wystąpieniu pt. Charakterystyka tradycyjnych systemów osadnictwa w Bułgarii przeprowadziła analizę osadnictwa bułgarskiego w rozwoju historycznym podkreślając, iż największe przeobrażenia w dziedzinie b u d o w n i c t w a następowały w okresie od X I V do X V I I w . w związku z ekspansją turecką, kiedy to podupadło wiele miast i w s i l u b powstały nowe osady; rozpoczęła się także niekontrolowana migracja ludności na obszary gór­ skie, czego rezultatem był rozwój osadnictwa rozproszonego. Od 1878 г., t j . od wyzwolenia Bułgarii, następuje — zdaniem r e f e r e n t k i — szczególny rozwój osad rolniczych i rzemieślniczych. W powiązaniu z w y m i e n i o n y m i u w a r u n k o w a n i a m i historycznymi Georgijewa przedstawiła 4 podstawowe f o r m y układów osadni­ czych, występujących na terenie Bułgarii: 1) zagrody jednodworcze, bardzo liczne jeszcze w latach 30-tych X I X w.; 2) małe przysiółki składające się z 3-5 zagród, liczne w X I X w.; 3) większe osady skupione wokół c e n t r u m administracyjnego; 4) osady miejskie. Proces urbanizacji wsi, polegający na uregulowaniu i c h ukła­ du osadniczego, rozpoczął się w Bułgarii w latach 30-tych naszego stulecia, podczas gdy przebudowa miast — w końcu X I X w . A. Sybewa (Sofia), w referacie zatytułowanym Problemy etnograficzne �300 KRONIKA a struktura gospodarcza osad w Bułgarii przeprowadziła analizę nie t y l k o z p u n k ­ t u widzenia s t r u k t u r y gospodarczej, lecz także wpływów warunków geograficz­ nych na kształt osadnictwa. Z kolei I . Nikołow (Sofia), omawiając Osady przysiółkowe w Bułgarii, naświetlił genezę osadnictwa związanego z gospodarką pasterską. W. M a r i n o v (Sofia) zreferował Praktyki hodowlane osad typu roz­ proszonego w rejonie Błagojewgradu, zwracając specjalną uwagę na tradycyjne stosunki produkcyjne. A. M i e l o w (Muzeum w Błagojewgradzie), omówił Właści­ wości górskiej struktury osadniczej w Pirynie od roku 1878 do końca 1 wojny światowej, kładąc szczególny nacisk na zależność r o z w o j u osadnictwa rozproszo­ nego i przysiółkowego od l o k a l n y c h układów politycznych. Na temat osadnictwa rozproszonego Bałkanów wygłosili także referaty przed­ stawiciele ośrodków zagranicznych. V. Frolec (Brno) omówił Dwa typy zagród we wschodniej części Półwyspu Bałkańskiego, przedstawiając w ujęciu historycz­ n y m f o r m y osad jednodworczych i przysiółkowych, na powstaniu których za­ ważyły różnego rodzaju u w a r u n k o w a n i a (m. i n . gospodarcze, społeczne i geogra­ ficzne). L . M a r k o w a (Moskwa), opierając się na w y n i k a c h badań etnografów bułgarskich, w referacie pt. Górskie osadnictwo wiejskie a układ gruntów •— na podstawie materiałów z obszaru Rodopów — do okresu socjalizmu, zwróciła uwagę na tendencje rozwojowe tego osadnictwa w poszczególnych okresach historycznych. Uzupełnieniem powyższej g r u p y referatów było wystąpienie P. K o ledarowa (Sofia) oraz A. Robka (Praga). W pierwszym z nich, zatytułowanym Formowanie się pojęcia Półwyspu Bałkańskiego, na podstawie materiału archeo­ logicznego i historycznego, a także właściwości topograficznych, zostało przed­ stawione kształtowanie się nazwy Półwysep Bałkański, która — j a k twierdził referent — nie była znana do l a t 80-tych X I X w . D r u g i referat dotyczył wkładu etnografów czeskich w badanie k u l t u r y ludowej mieszkańców Rodopów. W następnej grupie referatów ukazano rezultaty badań prowadzonych na obszarach karpackich. J . B o t i k (Bratysława) przedstawił Stan badań nad roz­ proszonymi osadami górskimi na obszarze Karpat w Czechosłowacji. Omawiając rozwój badań, z uwzględnieniem i c h podstaw teoretycznych i metodologicznych, przeprowadził on analizę osadnictwa rozproszonego w okresie od XV; w. do czasów współczesnych. Ponadto wyodrębnił osadnictwo f i l i a l n e oraz czysto p a ­ sterskie, a także osady grup etnicznych (np. Cyganów, Żydów i in.), izolowane na ogół od społeczności lokalnych. W k o l e j n y m referacie M . Gładyszowa ( K r a ­ ków) omówiła różne f o r m y i funkcje osadnictwa rozproszonego oraz kształtowa­ nie się tych f o r m w zależności od l o k a l n y c h stosunków ekologicznych, j a k rów­ nież p r a w n o - u s t r o j o w y c h , administracyjnych i społeczno-gospodarczych na p r z y ­ kładzie w s i Beskidu Śląskiego. Tytuł referatu Problematyka osadnictwa sezono­ wego w Karpatach Polskich. D. T y l k o w a (Kraków), omawiając Typy osad roz­ proszonych w Beskidzie Sądeckim stwierdziła, iż stopień rozproszenia zagród sta­ łych w t y m regionie jest dość duży i scharakteryzowała miejscowości z d o m i ­ nującym osadnictwem z w a r t y m , gdzie osady rozproszone posiadają wyraźne cen­ t r u m , z którym są związane szeregiem układów oraz inne nie mające wyraź­ nego centrum. Zwróciła ona ponadto uwagę na różnorodne c z y n n i k i w a r u n k u ­ jące powstanie określonych f o r m osadniczych. N. Gracjanskaja (Moskwa), w r e ­ feracie p t . Typowe osiedla górskie na obszarze Ukrainy, przedstawiła dotychcza­ sowe w y n i k i badań, zwracając uwagę na działalność szkoły antropogeograficznej, uwzględniającej rolę czynników ekologicznych w procesie osadniczym oraz n o w ­ sze u k i e r u n k o w a n i a t y c h badań, przyznające właściwą rangę uwarunkowaniom, społeczno-ekonomicznym. Omawiając f o r m y osadnicze, występujące w ukraiń­ skiej części K a r p a t , wyodrębniła ona osadnictwo jednodworcze i przysiółkowe. Bogaty przegląd wyników badań z różnych regionów Karpat i Bałkanów �301 K R O N I K A pozwolił na stwierdzenie w i e l u analogii, j a k też l o k a l n y c h odrębności w f o r ­ mach osadnictwa rozproszonego. Umożliwił on także zapoznanie się z i n t e r p r e ­ tacją t y c h zjawisk reprezentowaną przez poszczególnych badaczy. Dyskusja po referatach ujawniła konieczność uściślenia pojęć związanych z różnymi układa­ m i osadniczymi. Sekretarz generalny M K K K i B , V. Frolec, zamykając sympozjum wyraził n a ­ dzieję, że w czasie przyszłej konferencji (projektowanej w 1982 r. na Węgrzech) będzie już można przystąpić dó przedyskutowania i ustalenia założeń syntetycz­ nego opracowania dotyczącego osadnictwa rozproszonego na terenie K a r p a t i Bał­ kanów. W czasie sympozjum, pod przewodnictwem V. Froleca, odbyło się posiedze­ nie k o l e k t y w u autorskiego jednego z podjętych przez M K K K i B opracowań s y n ­ tetycznych pt. Architektura ludowa w Karpatach i na Bałkanach, na którym omawiano dalsze etapy prac związanych z realizacją I t o m u w/w syntezy, t r a k ­ tującego o b u d o w n i c t w i e mieszkalnym. W związku z t y m omówiono sposób przygotowania do d r u k u b i b l i o g r a f i i dotyczącej budownictwa. Będzie to praca zbiorowa, złożona z opracowań poszczególnych zespołów k r a j o w y c h , t j . Bułgarii, Czechosłowacji, Polski, Węgier i ZSRR. Bibliografia ta w najbliższym czasie ma być opublikowana w Czechosłowacji. Ustalono również zakres prac k a r t o ­ graficznych, niezbędnych do w y k o n a n i a przez poszczególne zespoły krajowe, określając i c h formę i wspólną tematykę. Omówiono ponadto udział k o l e k t y w u autorskiego w konferencji, która odbędzie się w X 1981 r. w Smolenicach (Cze­ chosłowacja), na temat: Teoretyczne i metodologiczne problemy studiów nad kulturą ludową na obszarze Karpat i Bałkanów. Na konferencji tej zostaną prze­ dyskutowane założenia wszystkich syntez, przygotowywanych obecnie przez M K K K i B oraz projektowanych opracowań zbiorowych dotyczących osadnictwa rozproszonego i f o l k l o r u muzycznego. Maria Gładyszowa, Danuta Tylkowa K U L T U R A I SPOSÓB Ż Y C I A P R O L E T A R I A T U PRZEMYSŁOWEGO I R O L N E G O OD JEGO P O C Z Ą T K Ó W DO S C H Y Ł K U X I X W. K O L O K W I U M N A U K O W E W K A R L - M A R X - S T A D T , 3-5 X I 1980 R. W nauce Niemieckiej R e p u b l i k i Demokratycznej od k i l k u n a s t u l a t narasta zainteresowanie w a r u n k a m i życia i kulturą miejskiego i wiejskiego p r o l e t a r i a t u Niemiec w okresie od schyłku feudalizmu po czasy rozwiniętego k a p i t a l i z m u i socjalizm, od X V I I I -w. do współczesności. Poprzedzone ono zostało edycją g r u n ­ townego opracowania dotyczącego położenia klasy robotniczej w Niemczech К U k a ­ zały się także prace odnośnie do klasy robotniczej i n n y c h krajów Europy. W związku z rosnącym zainteresowaniem kulturą klasy robotniczej w latach 60-tych w C e n t r a l n y m Instytucie Historycznym A k a d e m i i Nauk NRD, przy współ­ pracy etnografów i historyków i przy uwzględnieniu źródeł publikowanych, a r c h i ­ w a l n y c h i terenowych, podjęto przygotowanie programów badań nad w y b r a ­ n y m i zagadnieniami i obszarami NRD. Najbardziej zaawansowane są obecnie zapoczątkowane w 1965 r. badania nad stosunkami społecznymi oraz w a r u n k a m i życia i kulturą ludności pracującej na obszarze Magdeburger Borde, słynnej z u p r a w b u r a k a cukrowego. Gospodarstwa obszarnicze oraz w i e l k i e gospodar1 J. K u c z y ń s k i , Die Loge der 1951 i następne wydania poszerzone. arbeitenden Klasse in Deutschland, Berlin �302 KRONIKA stwa chłopskie zatrudniały t a m wiele tysięcy pracowników najemnych, w t y m również sezonowych robotników polskich. Dotychczas ukazała się pierwsza część (w 2 tomach) zbiorowego opracowania, dwie następne części są na ukończeniu . Jeszcze w 1972 r. ukazał się pierwszy, syntetyczny zarys h i s t o r i i k u l t u r y i spo­ sobu życia klas i w a r s t w pracujących w Niemczech od X I w. do połowy X X w . Zarys ten, mający jeszcze sporo w a d i l u k , stał się obiektem k r y t y c z n y c h dys­ k u s j i . W r o k u 1979 ukazała się historia niemieckiej poezji ludowej, eksponująca jej treści klasowe, w 1980 r. zaś — publikacja poświęcona niemieckiej pieśni ludowej. Na 1981 r. zapowiedziany został kolejny, zbiorowy, t o m studiów . Całość prac prowadzona jest przez berlińską pracownię Działu H i s t o r i i K u l ­ t u r y i Etnografii Centralnego I n s t y t u t u H i s t o r i i A N N R D (Wissenschaftsbereich Kulturgeschichte/Volkskunde, Z e n t r a l i n s t i t u t f i i r Geschichte der A d W der DDR). Drezdeńska pracownia tegoż działu zapoczątkowała przed k i l k u l a t y badania nad w a r u n k a m i życia i kulturą ludności robotniczej południowej części Niemiec, a zwłaszcza Saksonii, na przełomie epoki feudalnej i kapitalistycznej. Badaniami objęto sposób życia p r o l e t a r i a t u miejskiego i robotników m a n u f a k t u r , r o b o t n i ­ ków górnictwa, czeladników oraz wyrobników na w s i i w mieście. Szczególną uwagę zwrócono na mało zbadane zagadnienie zmian świadomości i postaw róż­ n y c h kategorii p r o l e t a r i a t u pod wpływem m . i n . Rewolucji Francuskiej. W związ­ k u z t y m badano pieśni oraz inne elementy f o l k l o r u , pochodzące ze schyłku epoki feudalnej. Osobny dział obejmują badania nad kulturą ludności górniczej Saksonii w tymże czasie, ze szczególnym uwzględnieniem j e j klasowej swoistości. Ważny problem badawczy wiąże się t u z pytaniem, w j a k i e j mierze rozwijająca się k u l t u r a p r o l e t a r i a t u k o n t y n u u j e pewne treści k u l t u r y ludowej, w j a k i e j mierze zaś jest to k u l t u r a nowa, określona przez zmiany w stosunkach społecznych, w a r u n k a c h pracy, sposobie życia i t p . Następnie zaś: jakie m a to konsekwencje dla rozwoju i treści r u c h u robotniczego. Zorganizowane przez wspomniany Dział H i s t o r i i K u l t u r y i E t n o g r a f i i A N NRD, przy współpracy z sekcją etnograficzną Towarzystwa Historycznego NRD, k o l o k w i u m naukowe (które odbyło się w dniach 3-5 X I 1980 r. w K a r l - M a r x Stadt) miało na celu przedstawienie niektórych -wyników badań, dyskusję nad różnymi problemami badawczymi i porównanie osiągnięć i doświadczeń z badań prowadzonych w i n n y c h k r a j a c h socjalistycznych. K o l o k w i u m zgromadziło ponad 60 uczestników, w t y m 8 z zagranicy (z Czechosłowacji, Polski, ZSRR i Węgier). Na program złożyło się 10 referatów oraz blisko 20 komunikatów i przygotowa­ nych wypowiedzi w dyskusji. Referat wprowadzający wygłosił dr R. Weinhold, k i e r o w n i k pracowni drez­ deńskiej. Przedstawił on stan badań nad sposobami życia i kulturą klas i w a r s t w pracujących w okresie przejścia od feudalizmu do k a p i t a l i z m u , wraz z u w a g a m i o zadaniach i problemach badawczych. Następnie przedstawiony został referat dr. Benziena o robotnikach r o l n y c h M e k l e m b u r g i i na t l e postępu w r o l n i c t w i e w 1 połowie X I X w. Kolejny referat — o sposobie życia i k u l t u r z e p r o l e t a r i a t u wiejskiego i półproletariatu w Czechach w X I X w. — wygłosił doc. A. Robek z Pragi. D r B. Schóne mówił o k u l t u r z e i sposobie życia wytwórców t e k s t y l i i 2 3 4 Seria Untersuchungen zur Lebensweise und K u l t u r der werkťátigen Dorfbevblkerung in der Magdeburger Borde. Por. recenzję w „Ludzie", t. 64: 1980 s. 285-288. Z u r Geschichte der Kultur und Lebensweise der werktatigen Klassen und Schíchten des deutschen Volkes vom 11. Jahrhundert bis 1945. Ein Abriss. Red. B. W e i s s e 1, H . S t r o b a c h , W. J a c o b e i t , B e r l i n 1972; por. także Kultur und Lebensweise des Proletariats, Kulturhistorisch — volkskundliche Studies und Materialien, W. J a c o b e i t i U . M o h r m a n n , [red.] B e r l i n 1973. Volksleben zwischen Zunjt und Fabrik. Studien zur Kultur und Lebens­ weise werktdtiger Klassen und Schichten wahrend des iibergangs vom Feudalis­ mus zum Kapitalismus, R. W e i n h o l d [red.], Dresden 1981. 2 8 4 �303 KRONIKA w rejonach Erzgebirge i Vogtland w X V I I I i X I X w.; dypl. etnograf B. E m m r i c h — o aktywności w zakresie k u l t u r y duchowej kształtującego się p r o l e t a r i a t u w Saksonii; dr S. K u b e — o biedocie rzemieślniczej Drezna w pierwszych dzie­ sięcioleciach X V I I I w. oraz d r Kadeřábkowa z Pragi — o zróżnicowaniu społecz­ n y m w s i środkowoczeskich oraz o w a r u n k a c h i możliwościach mieszkania. W d r u g i m dniu k o l o k w i u m przedstawiono referaty 3 zagranicznych uczest­ ników spotkania. Doc. A. Żarnowska z Warszawy omówiła stan i problematykę polskich badań nad kulturą robotniczą w X I X i X X w., dr Moravcová z Pragi scharakteryzowała kształtowanie się specyficznych cech sposobu życia proleta­ r i a t u praskiego, dr L. Pogany z Budapesztu przedstawił zaś stosunki płacy, p r a ­ cy i życia robotników ziemnych zatrudnionych przy budowie kolei na Węgrzech w latach 60-tych X I X w. Przyczynki l u b rozwinięte głosy w dyskusji przedsta­ w i l i : prof, dr Z w a h r (wzajemne stosunki burżuazji i p r o l e t a r i a t u w procesie i c h rozwoju), d y p l . h i s t o r y k Scheiderheinze (burzenie maszyn i jego przezwyciężenie przez r u c h robotniczy), dr P l a u l (regionalne badania nad sposobami życia r o b o t ­ ników w i e j s k i c h w X I X w.) i d y p l . etnograf H e i n r i c h (sposoby życia robotników sezonowych w Magduburger Bórde w X I X w.). W k o l e j n y m dniu obrad doc. E. Pietraszek z Wrocławia przedstawił uwagi o etosie p r o l e t a r i a t u na przełomie X I X i X X w., dr N. S. Poliszczuk z M o s k w y mówiła o rozwoju życia społecznego robotników przemysłowych Rosji w okresie między uwłaszczeniem (1861) a Rewolucją 1905 г., prof, dr Mühlberg zaś z a n a l i ­ zował przyczyny narastającego zainteresowania naukowców historią k u l t u r y k l a ­ sy robotniczej. K o m u n i k a t y i głosy w dyskusji dotyczyły: stosunku do pracy niemieckich robotników przemysłowych w 2 połowie X I X w . (dr Dietrich), miesz­ kań w i e l k o m i e j s k i c h robotników przemysłowych (dr Rohls), organizacji klasy r o ­ botniczej i proletariackiej pracy k u l t u r a l n e j (dr Groschopp) i początków foto­ g r a f i i wśród robotników (dr Bohm). Przedpołudniowe obrady 2 dnia k o l o k w i u m poświęcono sposobom życia i k u l ­ turze p r o l e t a r i a t u pozaeuropejskiego. W referatach ukazano m. i n . sytuację r o ­ botników pochodzenia indiańskiego w krajach A m e r y k i Łacińskiej (referat d r . H a r t w i g a ) , omówiono też różne aspekty życia robotników tubylczych w Afryce, na B l i s k i m Wschodzie i w M e k s y k u (6 obszernych wypowiedzi w dyskusji l u b komunikatów). T e m u ze wszech m i a r pożytecznemu k o l o k w i u m towarzyszyły ożywione dys­ kusje, nie pozbawione elementów polemicznych. Należałoby też podkreślić, że z wyraźnym zainteresowaniem przyjęto oba polskie referaty. Badania nad w a ­ r u n k a m i i sposobami życia ludności robotniczej w X I X w. (a nawet wcześniej) okazują się nader pożyteczne dla etnografów. Pozwalają one bowiem na w y ­ kroczenie poza zwykły warsztat badań historycznych, na zebranie dodatkowych materiałów w terenie, a także na poddanie nowej i n t e r p r e t a c j i materiałów a r c h i ­ w a l n y c h , statystyk oraz dawniejszych p u b l i k a c j i . W Polsce rozwijają się obecnie etnograficzno-historyczne badania nad kulturą robotniczą Łodzi i Żyrardowa, a także Górnego Śląska i Zagłębia. Zaangażowanie polskich etnografów i histo­ ryków w badania tego rodzaju jest jednak znacznie mniejsze niż w N R D i Cze­ chosłowacji . 6 Edward Pietraszek Por. informacje w „Etnografii Polskiej", t. 21: 1977, z. 1, s. 217-219; t. 24: 1980, z. 2, s. 175. W 1981 r. ukazała się obszerna synteza etnografii Pragi pod redakcją A. Robka, obejmująca głównie sposób życia i kulturę robotniczej l u d ­ ności stolicy Czech do początku X X w . Poprzednio wydano k i l k a powielonych tomów prac w serii Etnografie Delnictva. O stanie badań nad kulturą robot­ niczą w Polsce patrz artykuł A. Stawarza — doktoranta doc. Zarnowskiej — w bieżącym zeszycie naszego pisma. 6 20 — E t n o g r a f i a P o l s k a t. X X V I , z. 1 �304 KRONIKA W Y S T A W A „ R Y T U A Ł Y ŚMIERCI" W MUSÉE D E L ' H O M M E W 1980 R. W PARYŻU Znakomita ta wystawa ukazuje ścisłe powiązania pomiędzy kulturą mate­ rialną, duchową i społeczną na przykładzie rytuału śmierci, czyli obrządków po­ grzebowych i cmentarnych, w etnografii egzotycznej. Wystawa ta przygotowana została przez L a b o r a t o r i u m Etnologiczne Muzeum H i s t o r i i N a t u r a l n e j , k i e r o w a ­ ne przez Jean G u i a r t , na podstawie zabytków i przy współpracy całego zespołu naukowego Musée de 1'Homme. W związku z wystawą opracowano także zestaw przezroczy ukazujących obrządki pogrzebowe w różnych k u l t u r a c h l u d o w y c h świata. Ekspozycję otworzyła kolekcja talizmanów i amuletów chroniących przed złem, chorobą i śmiercią, pochodzących z krajów islamu, z Syberii i różnych części Europy. Pozostałe eksponaty ukazywały f o r m y pochówku w różnych r e l i ­ giach i stosunek do zmarłych, począwszy od Europy. Przedstawiono interesujące sposoby oznaczania grobów zmarłych symbolami poszczególnych r e l i g i i i ideo­ logii, opłakiwania zmarłych (Macedonia), dekoracji t r u m i e n (Bałkany), w s p o m i ­ nania zmarłych w określone dnie wraz z przynoszeniem jedzenia na groby (kraje prawosławne, Hiszpania, Włochy), śpiewów żałobnych i lamentacji (Rumunia). Przedstawiono też różne t y p y cmentarzy. Zilustrowano rytuały pogrzebowe u k a ­ zując też np. szczególny stosunek islamu do zjawiska śmierci jako przejścia do lepszego świata (Północna A f r y k a ) . Ceremoniał pochówkowy inaczej wygląda u sunnitów i szyitów. W części A f r y k i zamieszkanej przez ludność murzyńską, obrządki pogrzebowe są mocno uteatralizowane. Część umarłych przechodzi do g r u p y czcigodnych przodków plemienia przedstawianych za pomocą rzeźb i masek. Szczególnie t r u d n y wybór obiektów m i e l i amerykaniści. Niektór.e k u l t u r y ludowe (Meksyk, Gwatemala) są po prostu przesycone wyobrażeniami śmierci. Wybrano więc obiekty najbardziej charakterystyczne, takie j a k np. wyposażenie grobu peruwiańskiej kobiety ze wszystkimi przedmiotami z j e j życia codzien­ nego. Najwięcej obiektów pochodziło z M e k s y k u i A m e r y k i Południowej, j a k ­ k o l w i e k starano się także ukazać t y p y pochówków indiańskich. Najbardziej bo­ gata i różnorodna była ekspozycja dawnych k u l t u r i r e l i g i i A z j i . Na uwagę za­ sługiwał np. pochód pogrzebowy z Wietnamu, papierowe ofiary w o t y w n e z k r a ­ jów Dalekiego Wschodu, ołtarz pogrzebowy z T a j w a n u , sposoby ukazywania zmar­ łych i różnorodne t y p y kremacji. Wyróżniono poza t y m ceremoniał z Mada­ gaskaru, podczas którego używa się prowizorycznych grobów i rzeźb cmentar­ nych oraz różnorodne t y p y pochówków z Oceanii, Nowej G w i n e i i Indonezji. Organizatorzy w y s t a w y starali się wybrać wiele obrządków i zabytków szcze­ gólnie efektownych. Starannie opracowany katalog i rzeczowe objaśnienia połą­ czone z eksponatami przynoszą ponadto coś więcej niż zwykłą popularyzację rytuałów śmierci i pochówków różnych k u l t u r i r e l i g i i świata. Sugestywne ze­ stawienie bogatego materiału etnograficznego przynosi wiele korzyści nawet spe­ cjalistom — naukowcom. Należałoby sobie życzyć, aby wystawę mogło obejrzeć j a k najwięcej osób z różnych części świata. Irena Turnau W Y S T A W A F I Ń S K I C H KOBIERCÓW „ R Y I J Y " W R E N W I C K G A L L E R Y W W A S Z Y N G T O N I E W 1980 R. Renwick Gallery w Waszyngtonie należy do zespołu muzealnego Smithsonian I n s t i t u t i mieści się w okazałym pałacu z ubiegłego stulecia. W części Galerii mieści się muzeum sztuki zdobniczej. Najwięcej miejsca zajmują t a m t k a n i n y . �305 KRONIKA Spośród w i e l u wystaw czasowych do najciekawszych należałoby zaliczyć dosko­ nałą wystawę dawnych i współczesnych kobierców fińskich, znanych pod nazwą „Ryijy"- Podobnie j a k inne wełniane kobierce skandynawskie, tkane już od średniowiecza, „ryijy" różnią się swą techniką od kobierców wschodnich. W po­ równaniu z n i m i , „ryijy" były tkane luźniej, z małą ilością węzłów. W katalogu wystawy R i i t t a Pylkanen ukazała historię t y c h kobierców, począwszy od p i e r w ­ szych wzmianek z X I - X I I w. W niektórych częściach F i n l a n d i i tkano kobierce wzorzyste z b a r w n e j wełny, w i n n y c h gładkie l u b o nieskomplikowanych o r n a ­ mentach technicznych. Najstarsze kobierce t k a n o z grubej wełny na lnianej osnowie. Część w y s t a w y ukazała dawne kobierce fińskie, część zaś nowsze w y r o b y tkactwa artystycznego, nawiązujące do starych t r a d y c j i . W drugiej części k a t a ­ logu Anna-Lisa A m b e r g omówiła rozwój współczesnego kobiernictwa fińskiego. Pierwsze przykłady tego t k a c t w a artystycznego sięgają końca X I X w. Kobierce fińskie wzbudziły np. zachwyt na Wystawie Paryskiej w 1900 r. Przykłady u n i ­ k a l n y c h kobierców, jakie ukazano w Waszyngtonie, mają duże znaczenie a r t y ­ styczne. Stanowią one najlepszy przykład t k a n i n y użytkowej, służącej ozdobie nowoczesnego wnętrza mieszkalnego. Irena T u r n a i i 20 — E t n o g r a f i a Polska t. X X V I , z. 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9da07b272ea67384da097a72094d1e6d.pdf 1f8d384efe5ca2e7f7acda8370b17065 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1071 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:984 Title A name given to the resource Recenzje i artykuły recenzyjne / ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.1, s.307-317 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E I A R T Y K U Ł Y R E C E N Z Y J N E „Etnografia Polska", t . X X V I , z. 1 P L I S S N 0071-1881 BARBARA OLSZEWSKA-DYONIZIAK KULTUROWY KONTEKST S. C. Varma, The Bhil Kills, ZBRODNI D e l h i 1978, K u n j Publishing House, ss. 386 S. C. V a r m a jako główny sekretarz P r o w i n c j i Madhya Pradesh, dawnej Centralnej P r o w i n c j i I n d i i , w której skupia się największa liczba plemion p i e r ­ w o t n y c h zamieszkujących t e n k r a j , miał okazję z pozycji administratora za­ poznać się z życiem tubylców. Książka jego dotyczy p r o b l e m a t y k i zabójstw, jakie współcześnie występują na t e r y t o r i u m plemienia Bhilów w Madhya Pradesh, największym stanie w Re­ publice I n d i i . B h i l o w i e stanowią drugą co do wielkości grupę plemienną I n d i i ; t y l k o Gondowie przewyższają i c h liczebnością. Są plemieniem b a r w n y m , dziel­ n y m i odważnym, wyróżniającym się k u l t u r o w o i antropologicznie na t l e i n n y c h g r u p plemiennych I n d i i . W trzech okręgach składających się na teren Bhilów przeciętnie zdarza się 273 zabójstw rocznie, co oznacza, że co 32 godziny jeden człowiek t r a c i życie. „Bhilowie zabijają się bez drgnienia p o w i e k i , nie można i c h jednak określić jako l u d z i dzikich i nieludzkich. Nie mordują z pobudek k r y m i n a l n y c h , lecz z za­ zdrości, pasji, szybkich, gwałtownych i niekontrolowanych reakcji, czy też w obro­ nie własnego honoru i godności" — te słowa zaczerpnięte ze wstępu w p r o w a ­ dzają nas ogólnie w atmosferę książki, nie dotykając jednak istoty problemu, który autor stara się w t o k u swoich dalszych wywodów wyjaśnić. Książka za­ wierająca również szczegółowy, etnograficzny obraz k u l t u r y Bhilów stanowi b a r ­ dzo szczegółowe s t u d i u m z zakresu pierwotnego prawa. Daje drobiazgowy opis motywów, przebiegu i sposoby rozstrzygnięcia sprawy 100 zabójstw, jakie w l a ­ tach 1971-1975 zdarzyły się wśród Bhilów. Zabójstwa te opisane są szczegółowo w kontekście całej społecznej sytuacji, w j a k i e j nastąpiły, przez co autor starał się wykazać, że nie są one po prostu przejawem bezmyślnego okrucieństwa, ale osadzone są mocno w realiach społecznego, kulturowego i magiczno-religijnego życia tubylców. Jest sprawą niezmiernie interesującą prześledzenie przyczyn, d l a których zabójstwa w t a k dużej skali utrzymują się po dziś dzień wśród Bhilów. Książkę swą dedykuje autor p i e r w o t n y m plemionom świata, l u d o m , które wciąż jeszcze kultywują wartości dawno już zarzucone przez tzw. społeczeństwa cywilizowane. Problematyka pierwotnego prawa jest niewątpliwie j e d n y m z n a j t r u d n i e j ­ szych działów antropologii społecznej. Zdawał sobie z tego sprawę Bronisław M a l i n o w s k i , który — b y ukazać mechanizm funkcjonowania prawa w społeczeń­ stwach plemiennych — zmuszony był zburzyć dotychczasowe koncepcje na t e n temat i zaproponować nowe socjologiczne podejście do zagadnienia. Błędy przedfunkcjonalnych t e o r i i wynikały w przeważającej mierze z f a k t u , że d a w n i etno- �308 RECENZJE grafowie koncentrowali swe wysiłki badawcze głównie na w y k r y w a n i u widocz­ n y c h przejawów łamania reguł oraz sankcji t y p u negatywnego zbliżonych do naszego p r a w a karnego, których częsty b r a k prowadził do wysuwania jałowych z poznawczego p u n k t u widzenia koncepcji o bezładzie i wszechogarniającej anar­ chii, w j a k i e j pogrążone są te społeczeństwa, czy też odwrotnie — o bezmyślnym posłuszeństwie wobec t r a d y c y j n y c h reguł, jakie m a je cechować. S. C. V a r m a pisze (str. 77): „Istnieje wiele poglądów na postawy plemion p i e r w o t n y c h wobec zbrodni. Niektóre z nich głoszą, że plemiona te są »okrutne« i »barbarzyńskie«, że nie tolerują żadnych l u d z i z zewnątrz, że nawet między sobą walczą nieustannie. O niektórych plemionach mówi się, że są łowcami głów i sądzi się, że nie robią nic innego, j a k t y l k o szukają okazji, aby dodać jeszcze jedno t r o f e u m do naszyjnika z czaszek, j a k i posiadają. P r y m i t y w i z m kojarzy się w i e l u ludziom z absurdalnymi, o k r u t n y m i i ekscentrycznymi p r a k t y k a m i , z d z i ­ wacznymi przesądami, z niczym nie skrępowaną swobodą seksualną, polowaniem na głowy, kanibalizmem i t p . Wszystko to m a być przejawem niższości dzikiego, którego umieszcza się gdzieś pomiędzy istotą zwierzęcą a ludzką, t r a k t u j e z drwiną, litością l u b jako obiekt muzealny". Abstrahując od t a k i c h poglądów można niewątpliwie powiedzieć, że postawy plemion wobec zbrodni różnią się w zależności od plemienia i miejsca, że nawet w obrębie t e j samej społeczności plemiennej każda rodzina — co więcej — każda jednostka ma na ten temat inne wyobrażenia. Chcąc jednak przedstawić kompleksowo złożoną problematykę pierwotnego prawa, autor dokonuje swej ana­ lizy w m a k r o - a nie m i k r o s k a l i , t z n . w odniesieniu do całych społeczności p l e ­ miennych czy n a w e t całych okręgów. Jest to również niezbyt szczęśliwe z p r a k ­ tycznego p u n k t u widzenia podejście władz rządowych, które regulowały dawniej spory i sprawy k r y m i n a l n e bez uwzględnienia całego złożonego i zróżnicowanego podłoża społecznego i kontekstu sytuacyjnego. Koncepcja zbrodni i k a r y , prawa i sprawiedliwości, i cały mechanizm j e j egzekwowania, jednym słowem cały system pierwotnego prawa wyłaniają się z różnorodnych doświadczeń: prób i błędów w przystosowaniu do wymogów etosu kulturowego danego ludu. A b y odkryć istnienie pierwotnego prawa, n a ­ leży rozpocząć analizę od badania t a k i c h zjawisk społecznych, j a k rodzina, mał­ żeństwo, rytuał i wierzenie, instytucje gospodarcze i prawne, słowem zaczynać należy od badania wszelkich zinstytucjonalizowanych f o r m ludzkiego zachowa­ nia. Takie było podejście pierwszych antropologów funkcjonalistów, przede wszy­ s t k i m Bronisława Malinowskiego. Stał on na stanowisku, że analiza socjolo­ giczna k o n k r e t n y c h stosunków społecznych w i n n a zawsze wyprzedzać podejście ściśle prawnicze. Należy badać wszelkie siły i c z y n n i k i zapewniające k o n f o r m i z m wobec obowiązujących reguł (a nie t y l k o te sankcje, które skierowane są prze­ c i w k o samym wykroczeniom). T y l k o w t e n sposób można doprowadzić do w y ­ krycia mechanizmu działania prawa w społeczeństwie p i e r w o t n y m (prawa r o z u ­ mianego szeroko jako system n o r m a t y w n y w ogóle, a nie t y l k o >prawo karne). I Wszystkie społeczeństwa pierwotne mają wypracowany system nagród i k a r , który — j a k pisze autor — w w i e l u wypadkach okazuje się bardziej dynamiczny i efektywny w porównaniu z naszym systemem p r a w n y m . Władza sądownicza i wykonawcza nie jest na ogół ściśle ustalona. W większości wypadków głównym sędzią jest naczelnik wioskowy, w w i e l u jednak sporach dotyczących spraw r e l i ­ gijnych, czarownictwa, złamania t a b u i t p . przejmuje przewodnictwo kapłan l u b czarownik. W y r o k nie jest nigdy podejmowany większością głosów, lecz obowią­ zuje t a m zasada jednomyślnej decyzji. W y m i a r k a r y pozostaje zawsze w związku z całą socjo-ekonomiczną sytuacją przestępcy. Pierwotne prawo nie uznaje róż­ nicy pomiędzy zbrodnią i szkodą, wszystkie złe czyny są w równym stopniu skie- �RECENZJE 309 rowane przeciwko społeczności. Badanie systemu zbrodni i k a r y w społeczeń­ stwie p r y m i t y w n y m wskazuje, że jest ono zawsze związane z całym systemem wartości przeważającym w danym społeczeństwie. W i e l u antropologów i socjo­ logów zwraca uwagę na nieadekwatność i nieodpowiedniość naszych p r a w do sądzenia zbrodni w społeczeństwie plemiennym. Plemieńcy nie są na ogół żądni k r w i z n a t u r y , natomiast o wiele łatwiej można u nich wywołać agresywne i wojownicze reakcje, a i n t e l e k t u a l n y mechanizm przewidywania, osądu i samo­ k o n t r o l i działa na pewno m n i e j sprawnie i m n i e j silnie — łatwo wchłonięty b y w a przez instynktowne, niekontrolowane impulsy. Czy w takiej sytuacji u p r a w ­ nione jest forsowanie w stosunku do t y c h ludów naszej idei zbrodni z premedy­ tacją? Wiadomo, że wiele tubylczych zabójstw nastręcza olbrzymie trudności w śledztwie, ponieważ z p u n k t u widzenia n o r m i wartości uznawanych przez plemieńców są one w pełni usprawiedliwione. A u t o r udowadnia, że postulowanie bezprawia jako charakterystycznej cechy społeczeństw p i e r w o t n y c h jest generalnie niesłuszne. Większość zachowań t u b y l ­ ców podporządkowana jest t r a d y c j i wyznaczającej porządek społeczny. Prawa tubylcze dalekie są od sztywności, absolutności czy wyznaczenia boskiego. W y ­ znaczają je siły społeczne rozumiane jako racjonalne i konieczne, elastyczne i zdolne do m o d y f i k a c j i . Prawa nie są t y l k o publiczną czy grupową sprawą, uwzględniają również interes jednostkowy, i n d y w i d u a l n y . Można powiedzieć, że postawy tubylców wobec przywilejów i obowiązków podobne są do naszych. Stosunki społeczne na każdym szczeblu regulowane są przez określoną liczbę zasad. Są to reguły określające sukcesję pozycji społecznej, władzy i godności, dziedziczenia mienia, prawo do ziemi, do zajmowania określonego t e r y t o r i u m , do członkostwa w k l a n i e totemicznym. T e n system reguł oparty jest na m i t o ­ logii i wierzeniach magiczno-religijnych, przenikających wszelkie zwyczaje p l e ­ mienne. Strukturę społeczności wioskowej, pozycję naczelnika w wiosce czy wodza w klanie, przywileje i obowiązki maga wioskowego — wszystko to u j m o ­ wać można jako niezależne systemy. Ponieważ p r y m i t y w n e prawo nie jest ściśle określone, wyłania się problem, j a k t e n złożony kompleks systemów działa pod naciskiem różnych okoliczności prowadzących do odejścia od t r a d y c j i , aiamania tabu czy zaakceptowanych n o r m zachowania, j a k ono działa, gdy równowaga spo­ łeczna zostaje zachwiana? P r z y j r z y j m y się bliżej sytuacjom, w których rodzą się przesłanki psycholo­ giczne do łamania obowiązujących reguł i norm? A u t o r w y m i e n i a i c h wiele. U Bhilów, podobnie j a k w w i e l u i n n y c h plemionach, obowiązuje egzogamia k l a ­ nowa. Wszelkie próby flirtów czy związków pomiędzy chłopcem i dziewczyną, należącymi do tego samego k l a n u , odczuwane są zawsze jako coś wysoce n i e ­ stosownego, jako zagrożenie dla solidarności klanowej. Wszyscy członkowie k l a n u są „braćmi" i „siostrami" i wszelkie seksualne związki między n i m i uważane są za niewłaściwe. W o p i n i i w i e l u tubylców jest t o wręcz niewybaczalna zbrodnia. Oczywiście jednak zdarzają się wykroczenia przeciwko tej regule. Wywołują one na ogół panikę, prowadzącą niejednokrotnie do tragicznych skutków — aż do popełnienia samobójstwa włącznie. Źródłem w i e l u zbrodni są czarownictwo i czary p r a k t y k o w a n e w obrębie społeczności. Czarownik uważany jest najczęściej za osobę groźną i straszną a potencjalna ofiara czasami sama, czasami wspomagana przez k r e w n y c h czy nawet całą społeczność wioskową usiłuje często usunąć czarownika z życia wioskowego. W badanym plemieniu zanotowano wiele t a k i c h przypadków. Cza­ r o w n i k ma rozliczne sposoby oddziaływania na swoją ofiarę .— może wystrzelić jakąś szkodliwą substancję w jej k i e r u n k u , rzucić czary na jej pożywienie przez wypowiedzenie określonych zaklęć czy przez uroczne spojrzenie. Może się wcielić �310 RECENZJE w drapieżne zwierzą i pożreć ofiarą, może działać za pośrednictwem bóstw i de­ monów. Obawa przed działaniem czarów zmusza człowieka do przeciwdziałania. W pierwszym etapie jest to przeciwmagia, w y k o n y w a n a na specjalne zamówie­ nie przez -dobrego maga. Gdy jednak to nie skutkuje, ofiara zaczyna uciekać się do ataków fizycznych na czarownika. Prowadzi to często do popełnienia przez niego samobójstwa, które przez społeczność wioskową nie jest oceniane jako rezultat zbrodni. Wręcz przeciwnie, w całej społeczności daje się odczuć odprę­ żenie i uczucie u l g i z powodu w y e l i m i n o w a n i a z i c h życia groźnej osoby. W niektórych jednak społeczeństwach czarna magia działa jako swoisty rodzaj sankcji p r a w n e j zapewniającej porządek społeczny, a czarownik otaczany jest czcią. Czarownictwo jest z reguły uprawiane przez ludzi o nieprzeciętnej inteligencji i osobowości, jest sztuką wymagającą opanowania złożonego systemu reguł i p r a k t y k magicznych oraz spełniania szeregu i n n y c h t r u d n y c h warunków. Czarownik często pomaga w o d k r y c i u przyczyn choroby zadanej przez innego czarownika. Jest to więc instytucja, która ma również swoje pozytywy i może przynosić korzyści. Zwyczaj stosowania k r w i l u d z k i e j celem naprawienia, przyspieszenia czy w ogóle powołania do życia pewnych zjawisk może być również źródłem w i e l u zbrodni w społeczeństwie p i e r w o t n y m . W I n d i i p r z y p a d k i zabójstw na t y m tle były raczej rzadkie, ale — co szczególnie zdumiewające — notowane były nawet w ostatnich latach w naszym stuleciu. Ostatni t a k i przypadek zdarzył się w Madhya Pradesh w 1975 r. Policja zauważyła w pobliżu jednej z wiosek, pły­ wające w rzece ciało bez głowy. Śledztwo wykazało, że było to morderstwo r y t u ­ alne dokonane przez jednego z tubylców na p r z y p a d k o w y m współplemieńcu ce­ lem zapewnienia męskiego potomstwa którejś z dwóch żon, j a k i e posiadał prze­ stępca. Morderca uciekał się uprzednio do różnych sposobów — m o d l i t w , p r a k ­ t y k magicznych i czarów, lecz gdy to nie pomogło, za namową przyjaciela spróbował niezawodnego sposobu l u d z k i e j ofiary. Wybór był przypadkowy, m o r ­ derstwo dokonane zostało z zachowaniem pełnego rytuału. Obcięto ofierze gło­ wę, odprawiono n a d nią w domu skomplikowane p r a k t y k i magiczne, ciało w r z u ­ cono do rzeki. T a k i rodzaj ofiar w ludziach n i e należał do rzadkości w Madhya Pradesh. W i a r a w magiczną siłę ludzkiej k r w i jest powszechna na całym świecie od dawien dawna. W Europie średniowiecznej k r e w ludzka była niezawodnym l e k a r ­ s t w e m na trąd (w bajkach G r i m m a trąd zostaje uleczony przez kąpiel w świeżej k r w i n i e w i n n y c h dziewcząt). K r e w ludzka uznawana jest również wśród w i e l u ludów p i e r w o t n y c h jako szczególnie cenny składnik wzbogacający ziemię. Praktykowaną metodą jest w y ­ p r a w a do odległej w i o s k i i ranienie nożem l u b strzałą śpiącej kobiety. Broń tę następnie, po powrocie do domu myje się w wodzie i wodą tą zmieszaną z krwią polewa się ziemię przed siewem. Ofiary z k r w i l u d z k i e j , a nawet z ludzi składane są bogini ziemi, aby zapewnić pomyślne żniwa i bogate plony. Znany antropolog E. Westemarck pisze na ten temat: „Porównawcze badanie p r a k t y k i ofiar w ludziach wykazuje, że składane są one często w okresie wojen, przed walką i w czasie oblężenia. Służą też p o w s t r z y m a n i u grożącej epidemii, zapobieżeniu klęsce głodowej czy klęsce posuchy. Mają na celu odwrócenie groź­ by powodzi, uchronienie od śmierci jakiejś ważnej osoby, głównie wodza czy króla. Ze wszystkich t y c h faktów wysunąć można, j a k sądzę, u p r a w n i o n y w n i o ­ sek, że ofiary w ludziach stanowią w większości wypadków m e t o d ę z a b e z ­ pieczenia ż y c i a l u d z k i e g o [!] o p a r t ą n a i d e i s u b s t y t u c j i . . . " (s. 93). We wszystkich społeczeństwach plemiennych cudzołóstwo uważane jest za �RECENZJE 311 poważne wykroczenie. Istnieje t a m na ogół duża swoboda seksualna przed mał­ żeństwem, jednakże z chwilą, gdy dziewczyna wkroczy w związek małżeński, obowiązuje ją już bezwzględna wierność mężowi. Istnieje bardzo silne wierzenie, że cudzołóstwo przynosi hańbę rodzinie, ponieważ naraża ją na gniew i zemstę boga klanowego i na opuszczenie przez duchy przodków. Niezależnie od tego przekonania, plemieńcy są po prostu zazdrośni i posiadają wybujały tempera­ ment. Są gwałtownymi kochankami i zawsze starają się separować swoje żony od osób, które mogłyby zwrócić i c h uwagę. Cudzołóstwo, dalej, zgodnie z t u b y l ­ czymi w i e r z e n i a m i może spowodować nagłą śmierć bydła czy innego i n w e n t a ­ rza. Osoba, która dopuściła się tego wykroczenia, może oślepnąć, może też n a ­ stąpić śmierć w rodzinie. Jeśli mąż udaje się na polowanie, a żona w t y m cza­ sie popełnia cudzołóstwo, spowoduje to skalanie ziemi i polowanie nie uda się. Wierzy się, że osobę cudzołożącą spotka k a r a nadprzyrodzona. Jej wymierzenie przypisuje się na ogół bogowi k l a n o w e m u i duchom przodków, które w takich wypadkach opuszczają wioskę. Mogą one nawet przybrać postać zwierzęcia i za­ mordować ofiarę. Historie tego t y p u to w opiniach tubylców nie bajki, lecz część ich życia — wierzą w n i e głęboko i boleśnie odczuwają. Nic więc dziwnego, że zdradzony mąż wyposażony w t a k i oręż wierzeń i wartości oraz własne pasje i namiętności często sam wymierza żonie sprawiedliwość i zabija ją. Najczęściej ofiarą pada właśnie ona, a nie j e j kochanek. We współczesnej c y w i l i z a c j i znaczna większość zabójstw dokonywana jest z pobudek materialnych. Wśród tubylców natomiast m o t y w zysku materialnego nie jest często spotykaną przyczyną zbrodni. Zabójstwa związane z własnością, które i t u t a j się zdarzają, wynikają raczej ze sporów na temat p r a w i p r z y w i ­ lejów dotyczących podziału i użytkowania mienia w obrębie aktualnie gospoda­ rującej rodziny. Jeśli chodzi o morderstwa, to są one raczej rezultatem g n i e w u i niezadowolenia wyrastającego na t y m t l e aniżeli samej rządzy zysku czy po­ siadania. W k i l k u wypadkach morderstwa były wyrazem samoobrony przed pró­ bą zagarnięcia przez kogoś ziemi czy też innej własności tubylca. W t y m kontekście w a r t o jednak zaznaczyć, że B h i l o w i e utrzymują się głów­ nie z p r y m i t y w n e g o r o l n i c t w a i zbieractwa płodów leśnych. Przewaga samo­ wystarczalnej gospodarki stanowi podłoże, na którego t l e wiele przestępstw staje się bardziej zrozumiałych. Chodzi t u zwłaszcza o kradzież i grabieże. Przez długi czas plemiona te były eksploatowane i ciemiężone przez rząd, który nakładał liczne ograniczenia na i c h p r a w a do ziemi i p r o d u k c j i leśnej. Jest rzeczą n a t u ­ ralną, że w tej sytuacji wytworzyło się coś w rodzaju goryczy i cynizmu w całej postawie tubylców wobec życia i społeczeństwa. W „chudych" miesiącach wiele tubylczych r o d z i n zmuszonych jest żywić się korzeniami, b u l w a m i dzikich roślin, owocami leśnymi, grzybami i wszelkimi rodzajami małych stworzeń i owadów. Życie jest szczególnie ciężkie, zwłaszcza w początkach sezonu deszczowego, kiedy zapasy zbóż są zupełnie wyczerpane, a las niewiele również może dostarczać o tej porze r o k u . W tej sytuacji plemiona stają się szczególnie n o n k o n f o r m i styczne wobec p r a w a i zwyczaju. Człowiek, który gotów jest zrobić wszystko, aby wyżywić żonę i dzieci, nie troszczy się o konsekwencje swoich działań. Skrajne ubóstwo, nędza, choroby i całkowity b r a k j a k i c h k o l w i e k ułatwień, które uczyniłyby życie bardziej znośnym — wszystkie te c z y n n i k i współdziałają w znacznym umniejszeniu wartości ludzkiego życia. Dalsze z l i s t y motywów zbrodni to urażona godność, zraniona duma czy wreszcie zwykła irytacja. Należy zaznaczyć, że powody, wokół których w y r a ­ stają kłótnie wśród tubylców, wydają się n a m czasami groteskowo śmieszne. Nigdy jednak nie możemy przykładać naszych standardów do wartości uznawa­ nych przez nich. �312 RECENZJE Na koniec wspomnieć należy o całej szeroko pojętej sferze stosunków r o ­ dzinnych, które w życiu tubylców odgrywają rolę bardzo ważną. Ludzie żyją razem w grupach rodzinnych i krewniaczych, kontrolują się, wpływają na siebie wzajemnie. Małżeństwo jest t u partnerstwem w rzeczywistym tego słowa zna­ czeniu, a nie t y l k o związkiem powołanym do płodzenia dzieci. Mąż i żona dzielą wiele ważnych spraw życiowych, łączą i c h silne więzy emocjonalne. Ta szczę­ śliwa, zjednoczona rodzina zagrożona jest jednak przez k i l k a czynników. Jed­ n y m z nich, -o czym mówiliśmy już poprzednio, jest wejście pomiędzy małżon­ ków osoby trzeciej. I n n y m jest obecność w gospodarstwie młodszego brata męża, który posiada szereg przywilejów w stosunku do żony swego starszego b r a t a . Jeszcze i n n y m jest szeroko rozpowszechniony zwyczaj pozwalający zamężnej dziewczynie na częste odwiedzanie domu swojej m a t k i . Dalszym są wciąż nie­ nasycone skłonności małżonka do eksperymentowania w dziedzinie życia domo­ wego i wikłania się w różne pozamałżeńskie układy. Wszystkie te c z y n n i k i s t w a ­ rzają sytuację, które mogą się istać przesłankami do popełnienia czynów prze­ stępczych. Udaremnione pragnienia seksualne, zazdrość związana z uczuciem współmałżonki do swojej m a t k i , dalej głód i zmęczenie — wszystko to może doprowadzić zirytowanego męża do czynów gwałtownych, aż do zabójstwa włącz­ nie. Powiedzmy, że wraca on po całodziennej, ciężkiej pracy w polu czy w lesie głodny i zmęczony. Okazuje się, że żona n i e przygotowała m u posiłku. To samo powtarza się następnego dnia rano. Gdy mąż indaguje żonę dlaczego nie podaje m u posiłku, ona odpowiada, że nie m a nic do ugotowania i że jeśli chce, może poszukać sobie innej żony. To doprowadza męża do f u r i i . Irytację jego potęguje jeszcze płacz głodnych dzieci W końcu t r a c i nad sobą kontrolę i uderza żonę siekierą, leżącą z w y k l e pod ręką. Zabija też dzieci. Zrozpaczony swoim postęp­ k i e m , rozgłasza sąsiadom o t y m co zrobił, poczem ucieka i wiesza się na po­ b l i s k i m drzewie. W y p a d k i takie notowane były w Madhya Pradesh. Czasami żona z różnych powodów odmawia mężowi usług seksualnych. Jest jednak zazdrosna o męża i gdy t e n zaczyna rozglądać się za inną kobietą, za­ czyna go śledzić. Gdy śledztwo potwierdza j e j przypuszczenia, często atakuje swoją rywalkę fizycznie i może ją nawet zabić. Jeśli jednak chodzi o poligamiczne układy, to napięcia i stressy wypływa­ jące z nich nie prowadzą jednak do tragedii t a k często, j a k należałoby tego oczekiwać. Kłótnie między żonami zdarzają się często, mogą w końcu w y p r o ­ wadzić męża z równowagi — może on uciekać się w t a k i c h przypadkach do rękoczynów, które wywołują z k o l e i chęć odwetu, ale na ogół rzadko prowadzi to do tragedii. Pomiędzy starszym b r a t e m i żoną jego młodszego brata istnieje absolutny zakaz stosunków seksualnych, t u b y l c o m t r u d n o jest nawet wyobrazić sobie moż­ liwość złamania tej reguły. Natomiast młodszy brat posiada szereg daleko idą­ cych przywilejów w stosunku do żony swojego starszego b r a t a . Może z nią f l i r ­ tować, pozwalać sobie na niewinne żarty, może wreszcie zostać jej kochankiem. Po śmierci j e j męża ma prawo pierwszeństwa do poślubienia j e j ; jeśli wyjdzie ona za mąż za kogo innego, ma prawo żądać 'odszkodowania. Jest rzeczą n a t u ­ ralną, że wśród tubylców, gdzie bracia żyją razem, dzieląc wspólny dom i gos­ podarstwo, gdzie istnieje zazdrość i namiętne pragnienia seksualne, tradycja t a k a prowadzić może niekiedy do poważnych kłopotów. I n n y m bardzo częstym źródłem domowych napięć i starć jest zwyczaj po­ zwalający zamężnej dziewczynie na odwiedzanie domu swojej m a t k i . W i z y t y te dla każdej tubylczej dziewczyny są źródłem w i e l k i e j radości i ekscytacji, sta­ nowią ważny składnik j e j życia. D o m rodzinny pozostaje zawsze w pamięci jako miejsce, do którego chętnie się wraca, zapomina się o wszystkich trudnościach, �RECENZJE kłopotach i kłótniach, a pozostają t y l k o uczucia czułości i miłości w stosunku do rodziców i miłe wspomnienia, które porównuje się z ciągłymi niesnaskami w nowo założonym domu. Dziewczęta udając się do swojego domu rodzinnego z okazji różnych uroczystości (narodziny dziecka, małżeństwo, pogrzeb) zostają, t a m często czas dłuższy, pomagając w pracach polowych i domowych. Mąż t r a c i na pewien czas ręce do pracy. Gdy w i z y t y stają się zbyt częste, zaczyna podej­ rzewać, że powodem i c h jest jakiś f l i r t , że jest po prostu zdradzany. Atmosfera się zaostrza, gdy żona nie k r y j e s*wojego entuzjazmu w opowiadaniach o domu. Może też odmówić p o w r o t u . Prowadzi to niekiedy do tragicznych wydarzeń z sa­ mobójstwem i zabójstwem włącznie. Te i t y m podobne c z y n n i k i (warto t u wspomnieć jeszcze o alkoholizmie,, zjawisku dość powszechnym wśród Bhilów, mającym również tragiczne następ­ stwa) stwarzają przesłanki sprzyjające wszelkiego rodzaju wykroczeniom prze­ c i w k o obowiązującym regułom. Jest t o zarazem ów plemienny kontekst zbrodni, przedstawiony zresztą przez autora w sposób przekonujący i interesujący. W dalszych p a r t i a c h książki S. C. V a r m a przechodzi do niezwykle drobiaz­ gowej analizy bezpośrednich motywów, przebiegu zbrodni oraz ukazania całego szeregu zmiennych współdziałających w k o n k r e t n y c h przypadkach zabójstw do­ konanych w poszczególnych okręgach: w Madhya Pradesh, "w okręgu Jhabua,. w okręgu Dhar. Są to w m o i m przekonaniu analizy niewiele już ciekawegownoszące z p u n k t u widzenia oświetlenia samej istoty problemu. Weźmy dla przykładu jedną z tabel: M o t y w y zabójstw W 100 przypadkach, jakie zaistniały w Madhya Pradesh Motyw Osobista wrogość Nagła prowokacja Spory o własność Seks Przesądy Inne m o t y w y Razem Liczba zabójstw 32 28 15 8 1 16 100 Okazuje się, że 60V» zabójstw w y n i k a z osobistej nienawiści czy nagłej p r o ­ wokacji. Spory dotyczące własności są przyczyną zabójstw w lo°/o, seks jest czynnikiem w 8"/o. Stwierdzenie, że u podstaw 60°/» zabójstw leży nienawiść i nagła prowokacja, nie jest żadnym wyjaśnieniem. Wiemy bowiem, chociażby z wyżej przytoczonych wywodów, j a k i wpływ na zachowanie człowieka mają wartości uznawane przez społeczeństwo, w którym żyje, wartości, które potrafią przecież znacznie ograni­ czyć l u b wzmocnić uczucia i zachowania wypływające z nienawiści, zazdrości i t p . Dalsze tabele zamieszczone w książce ukazują n a m podział przestępców i ofiar ze względu na płeć (zarówno napastnikami, j a k i ofiarami bywają nieporówna­ nie częściej mężczyźni niż kobiety — 148:2 i 86:14), mówią n a m o b r o n i n a j ­ częściej używanej przy zabójstwach (łuk i strzały), o w i e k u przestępców i ofiar (największa liczba zabójców — 111 i ofiar — 6Й, mieści się w przedziale w i e k u od 21-41 lat, t y l k o w 18 przypadkach w i e k zabójców przekraczał 41 lat, a w 21 przypadkach był niższy niż 21 lat). Dalsze analizy wykazują, że zbrodnie są popełniane główna wieczorem i w nocy, że i c h nasilenie przypada na określone miesiące w r o k u . �314 R E C E N Z J E Jakie jest stanowisko władz rządowych wobec w y k r y t y c h i zarejestrowanych przypadków zabójstw? Orzeczeniem sądu rzadko bywa w y r o k śmierci. W p r a w ­ dzie zabójstwa te bywają czasami bardzo brutalne, jednakże nawet w t a k i c h przypadkach rząd skazuje winowajcę na dożywotnie więzienie, uzasadniając to często argumentem, że przestępca jest plemieńcem i jako t a k i nie jest w pełni świadomy wszystkich i m p l i k a c j i swojego czynu. A r g u m e n t ten bywa w y s u w a n y nawet w w y p a d k u rozmyślnego zabójstwa. Uważa się to często za postępowanie niekorzystne z p u n k t u widzenia odstraszenia od przyszłych potencjalnych za­ bójstw. Żadne szczególne piętno nie ciąży na zabójcy po jego powrocie do plemie­ nia. Jest przyjmowany do obozu znajdującego się poza granicami wioski. Przed wkroczeniem do w s i odprawiona zostaje specjalna ceremonia, musi on też urzą­ dzić ucztę dla starszyzny plemiennej i k i l k u i n n y c h osób. Po wypełnieniu t y c h powinności były przestępca zostaje ponownie włączony do społeczności i za­ czyna wieść normalne życie. Nie okazuje m u się żadnego lekceważenia, nie jest narażony na żadne upokorzenia, nie ulega piętnu niższej pozycji społecznej. Rzadko l u b też prawie wcale się zdarza, b y usiłował popełnić ponownie m o r d e r ­ stwo. B h i l o w i e nie są profesjonalnymi zabójcami. W rozważaniach autora, choć zajął się on w swej pracy problemem p i e r ­ wotnej zbrodni i kary, przestępstwami, które w naszym prawodawstwie uważa się za k r y m i n a l n e , przebija w i e l k a sympatia dla t y c h ludów, inteligentne w n i k ­ nięcie w cały k u l t u r o w y kontekst problemu, głębokie zrozumienie warunków, w j a k i c h żyją ci ludzie, i — j a k sam pisze — „ich dziecięcej n a t u r y " . „Nie­ zależnie od tego, j a k i e aberacje wykazują Bhilowie, wynikają one nie z tchó­ rzostwa czy słabości charakteru, przeciwnie wiele z nich to symptomy w i g o r u , męstwa i pobudliwości. [...] I być może kiedyś w przejawach k u l t u r y t a k i c h plemion zaczniemy dopatrywać się oznak twórczego geniuszu, pozytywnych i po­ stępowych i d e i " (s. 359). Otrzymaliśmy więc nową, interesującą pozycję z dziedziny bardzo w a n t r o ­ pologii społecznej zaniedbanej, a mogącej przecież dostarczyć klucza do zrozu­ mienia w i e l u podstawowych problemów ludzkiej egzystencji. J . Š T I K A , Lidová strava na Valašsku, Ostrava 1980, ss. 170 Współczesne zainteresowania etnograficzne pożywieniem l u d o w y m na terenie Czechosłowacji wiążą się przede wszystkim z t a k i m i nazwiskami, j a k M . Ludví­ kova, M . M a r k u s , J . Šťastná i R. Stoličná'. Ostatnio bibliografia ta została p o ­ szerzona o nazwisko J . S t i k i , które zwykliśmy łączyć z badaniami nad szałaśn i c t w e m i r o l n i c t w e m oraz Valašskim Muzeum v Přírodě w Rožnovie pod R a d ­ hostem, którego jest długoletnim dyrektorem. J . Štika, autor najnowszej mono­ g r a f i i pożywienia ludowego, stanowiącej po U ' wojnie światowej już trzecią regionalną monografię z tego z a k r e s u , związany jest długoletnimi badaniami, 2 Zob. m . i n . : M . L u d v í k o v a , Lidová strava na Brněnsku, „Časopis M o ­ ravského Muzea", R. 46: 1961, s. 83-126; M . M a r k u š , Súčasný stav badania o 1'udovej stravě na Slovensku, „Slovenský Národopis", R. 17: 1969, z. 4, s. 493548; J . Š ť a s t n á , Změny v tradiční lidové stravě a její stav v současnosti, „Česky l i d " , R. 49: 1962, n r 1, s. 1-9; R. S t o l i č n á , Zemiakové jedlá v 1'udovej stravě, „Slovenský Národopis", R. 26: 1978, n r 3, s. 471-480. M a r k u š , op. cit.; M . Ú l e h l o v á - T i l s c h o v á , Česká strava lidová, Praha 1945. i 8 �315 RECENZJE pracą i miejscem urodzenia z Wołoszczyzną Morawską, będącą przedmiotem omawianej t u monografii. J . Štika jest również organizatorem k i l k u konferencji poświęconych badaniom k u l t u r y ludowej w K a r p a t a c h . Z jego też i n i c j a t y w y odbyła się w 1980 r. konferencja na temat pożywienia l u d o w e g o . Założeniem j e j — było z jednej stron ukazanie t r a d y c y j n y c h p o t r a w ludowych, a z drugiej możliwości wykorzystania i c h w wyżywieniu współczesnego społeczeństwa cze­ chosłowackiego. Dodać należy, że konferencji tej towarzyszył pokaz przyrządzania tradycyjnych p o t r a w oraz racjonalnego i c h wykorzystania . Doskonała znajomość Wołoszczyzny Morawskiej, osobiste zaangażowanie i emocjonalny stosunek autora do ziemi rodzinnej dały b a r w n y obraz nie t y l k o pożywienia regionalnego, ale i k u l t u r y ludowej mieszkańców tego regionu. Celem bowiem autora było ukazanie zróżnicowanego i zmieniającego się pożywienia na tle szerszych zjawisk k u l t u r o w y c h i stosunków społeczno-gospodarczych tej ziemi. Dużą zasługą autora było wykorzystanie różnorodnych źródeł, nie t y l k o z l i t e r a ­ t u r y i badań terenowych, ale także archiwalnych, w t y m danych dotyczących jadłospisów siedmiu wałaskich rodzin z l a t .1843-1845. Wiele materiału przyniosły odpowiedzi na ankiety skierowane do gospodyń wiejskich, a także zorganizowane dla n i c h spotkania towarzyskie wraz z biesiadami l u d o w y m i , w czasie których padało wiele uwag na temat spoisobu przygotowania podawanych wówczas t r a ­ dycyjnych p o t r a w wałaskich, j a k i społecznych aspektów pożywienia. Wszystko to oraz przejrzysty układ pracy — zarówno merytoryczny, j a k i graficzny •— sprawiło, że otrzymaliśmy cenną monografię pożywienia ludowego jednego z cie­ kawszych regionów etnograficznych Czechosłowacji. Wołoszczyzna Morawska zajmuje wschodnią część ziem czeskich, górzysty t e r e n położony nad granicą słowacką. Najstarszymi osadnikami t y c h ziem był l u d rolniczy narodowości czeskiej, który od X I I I do X V I w . zajął urodzajne gleby położone w dolinach. W górzystej części regionu osiedlili się w X V I i X V I I w . koloniści wołoscy, których k u l t u r a z l i c z n y m i wpływami rumuńskimi, polskimi, ukraińskimi i słowackimi wycisnęła szczególne piętno na życiu i k u l ­ turze mieszkańców tego regionu, odróżniając je znacznie od pozostałych ziem czeskich. Ukształtowanie terenu Wołoszczyzny Morawskiej przyczyniło się do u t r z y m y w a n i a się przez długi czas zróżnicowania k u l t u r y pomiędzy nizinną i górzystą częścią tego regionu. W pożywieniu różnice te przejawiały się między i n n y m i w zestawie u p r a w i a n y c h zbóż, rodzajach p o t r a w i jadłospisach. W ciągu X I X w. różnice te stopniowo malały. Pszenica zaczęła pojawiać się również w górach, wypierając grykę i inne rodzaje zbóż. Również szałaśnictwo znalazło się w regresie. Wzrosła natomiast znacznie hodowla trzody chlewnej. A u t o r omawia różnice w pożywieniu nie t y l k o pomiędzy dwoma w s p o m n i a n y m i częś­ c i a m i Wołoszczyzny, ale także terenami sąsiednimi (zwłaszcza Hana i Słowacko). Nieurodzajność gleby i nędza l u d u spowodowały opóźnienie się rozwoju gospo­ darczego i k u l t u r o w e g o tego regionu w stosunku do bogatych części M o r a w . Z opóźnieniem przejmowano nowe rodzaje artykułów spożywczych i nowe recep­ t u r y . Stosunkowo późno doszło t a m do modernizacji paleniska. Temu ostatnie­ m u autor poświęcił wiele uwagi, wykorzystując cenne materiały z ankiet ze3 4 5 Były to m . i n . konferencje: „Agricultura carpatica" I i I I , zorganizowane w 1973 i 1979 r. „Konferenci o lidové stravě", 8-9 X 1980 г., Valašské Muzeum v Přirodě, Rožnov pod Radhoštěm. Warto t u przypomnieć, iż w 1968 r. w Polsce odbył się k o n k u r s na t r a d y ­ cyjne p o t r a w y ludowe regionu K a r p a t , którego i n i c j a t o r e m i organizatorem była d y r e k t o r Muzeum i m . W. Orkana w Rabce, m g r M . Lechowska-Bujak. Myślą przewodnią k o n k u r s u była chęć wykorzystania prezentowanych p o t r a w w m i e j ­ scowej gastronomii. 8 4 5 �316 RECENZJE branych na ten temat przez Valašské Muzeum v Přírodě. Z o t w a r t y m p a l e n i ­ skiem, na którym przygotowywano pożywienie, wiązał się cały jadłospis i sposób jedzenia potraw. Wraz ze zmianą .paleniska nastąpić mogły dopiero dalsze zmia­ n y w technice przyrządzania i sposobie spożywania potraw. Praca podzielona jest na 4 rozdziały: 1. Osadnictwo i produkcja r o l n a ; 2. Rozwój ludowego pożywienia; 3. Przyrządzanie jedzenia; gotowanie, pieczenie, spożycie; 4. Jadłospis codzienny i świąteczny. W kolejnych rozdziałach autor omawia poszczególne p r o d u k t y żywnościowe, i c h przetwórstwo i wykorzystanie, różnego rodzaju p o t r a w y i i c h miejsce w t r a d y c y j n y m i współczesnym jadło­ spisie, podział pracy między mężczyzną, kobietą i dziećmi, uroczystości rodzinne i doroczne i t p . Zakres czasu objętego pracą przedstawia się jednolicie. Niekiedy autor sięga wstecz nawet do X V I I I w., o ile pozwalają na t o posiadane przez niego materiały. Dużo miejsca poświęcił autor ukazaniu t r u d u kobiety w i e j ­ skiej, spędzającej większość swego czasu w k u c h n i i gospodarstwie. Liczba godzin poświęconych przez nią na przyrządzenie jedzenia wzrastała dodatkowo jeszcze podczas pieczenia chleba, świniobicia, świąt dorocznych i rodzinnych. Toteż w uznaniu i c h pracy autor zadedykował swą monografię „prostym wałas k i m gospodyniom, które t a k dzielnie i zwyczajnie znosiły swój ciężki los". Praca licząca 170 stron posiada bibliografię, słownik wyrazów gwarowych, indeks nazwisk i miejscowości, streszczenia obcojęzyczne (rosyjskie, polskie, n i e ­ mieckie i angielskie), liczne fotografie oraz wybór przepisów t r a d y c y j n y c h p o ­ t r a w wałaskich. Zofia Szromba-Rysowa NÉPRAJZ, A Magyar múzeumok kiadványainak bibliográfiája, 1945-1974, oprać. Zoltán Héthy, Ildikó Т. Horváth, László Ormosi, Budapest 1976, ss. 135 W 1971 r. ukazała się na Węgrzech B i b l i o g r a f i a Etnograficzna, opracowana przez Istvána Sandora. W obejmującej 739 stronic pracy pomieszczono przede wszystkim d r u k i zwarte oraz artykuły drukowane na łamach czasopism i perio­ dyków, j a k i e ukazały się w latach 1955-1960. Abstrahując od f a k t u , iż pozycja ta w c h w i l i obecnej jest już niewystarczająca, należy zwrócić uwagę n a to, że poza polem penetracji bibliograficznej znalazła się duża grupa p u b l i k a c j i etno­ graficznych, pomieszczonych w miesięcznikach, k w a r t a l n i k a c h i rocznikach w y ­ dawanych staraniem węgierskich muzeów, przede wszystkim regionalnych. Lukę tę właśnie postanowiono wypełnić Ministerstwo K u l t u r y , zlecając Muzeum i m . Deriego w Debreczynie opracowanie b i b l i o g r a f i i zawartości węgierskich perio­ dyków muzealnych, w t y m materiałów etnograficznych. Efektem k i l k u l e t n i e j pracy współpracowników Muzeum w Debreczynie (Z. Héthyego, I . Т. Horvátha i L. Ormosiego) była opublikowana w 1976 г. bibliografia materiałów etnograficznych, jakie w latach 1945-1974 znalazły się na łamach 44 czasopism i roczników muzealnych. Materiał bibliograficzny po­ dzielono na 34 działy: Bibliografie i leksykony, H i s t o r i a n a u k i , Badania etno­ graficzne, L u d y , Tereny i g r u p y narodowościowe, Etnogeneza, K o n t a k t y etniczne, Atlasy i mapy, Zbieractwo, Rybołówstwo, Myślistwo i pszczelarstwo, Hodowla, Rolnictwo, Odżywianie, Osadnictwo, Sztuka ludowa, K o m u n i k a c j a i transport, Technologia ludowa, Handel, Społeczność, Przyrodoznawstwo, Świat wierzeń, Obyczaje, Prawo, Poezja ludowa, M u z y k a , Taniec, Zabawa i inscenizacja, Re­ cenzje książkowe. Całość, rozbita dodatkowo na podgrupy, obejmuje łącznie 1455 pozycji bibliograficznych. Pamiętając o niezwykle b u j n i e rozwijających się �317 RECENZJE o s t a t n i m i czasy badaniach komparatystycznych wydawca, Centralny Ośrodek Konserwacji i Metodologii Muzealnej, zaopatrzył pozycje, tę we wstęp i schemat k l a s y f i k a c j i materiału w językach: węgierskim, angielskim, f r a n c u s k i m , niemiec­ k i m i rosyjskim. Artykuły posiadające streszczenia w językach obcych .(przede wszystkim w niemieckim) zaopatrzono dodatkowo w tytuły tłumaczone na te języki. W aneksie znalazły się indeksy nazwisk autorów, muzeów, o zbiorach których pojawiły się publikacje, oraz indeks nazw geograficznych. Mając świadomość f a k t u , iż bibliografia jedynie wówczas może dobrze w y ­ pełniać swoją funkcję służebną wobec n a u k i , gdy systematycznie jest uzupeł­ niana o nowe publikacje, postanowiono zamieszczać materiały etnograficzne we wspólnej b i b l i o g r a f i i zawartości węgierskich w y d a w n i c t w muzealnych, która — będąc podsumowaniem rocznego dorobku naukowego pracowników muzealni­ ctwa — ukazuje się każdego r o k u we wrześniu, węgierskim Miesiącu Muzeów. Ważkość i n i c j a t y w y węgierskiego M i n i s t e r s t w a K u l t u r y zdaje się u s p r a w i e d ­ liwiać fakt, iż przedstawiamy ją m i m o pewnego opóźnienia. W k r a j u naszym w 1974 r. ukazała się Bibliografia zawartości wydawnictw muzeów w Polsce za lata 1945-1972, opracowana przez M . Laskowską i B. Pawłowską-Wilde. Od tego czasu, zamiast uzupełniania tej pracy, w 1978 r. otrzymaliśmy j e j drugie w y ­ danie. Jest natomiast sprawą oczywistą, że jedynie bibliografia stale uzupeł­ niana n o w y m i pozycjami prawidłowo może służyć r o z w o j o w i n a u k i . Koncepcja b i b l i o g r a f i i węgierskiej zdaje się zbliżać k u ideałowi. Leszek Hensel �Á � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9a55181d4f8be2a57cb2bfc0076854f1.pdf b7abe9b8896509240c06ca972b1a20ef Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1073 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:985 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.2, s.5-8 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA AKADEMIA NAUK INSTYTUT HISTORII KULTURY MATERIALNEJ ETNOGRAFIA POLSKA XXVI Zeszyt 2 WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW • GDAŇSK • Ł Ó D Ź ZAKŁAD N A R O D O W Y IM. OSSOLIŃSKICH W Y D A W N I C T O P O L S K I E J A K A D E M I I NAUK 1982 �REDAKTOR: WITOLD DYNOWSKI SEKRETARZ REDAKCJI: KRYSTYNA OPRACOWANIE TOMU: IWONA MAŁKOWSKA KABZIÑSKA-STAWARZ CZŁONKOWIE R A D Y R E D A K C Y J N E J : J O Z E F BURSZTA, MARIA BIERNACKA (PRZEWODNICZĄCA), MARIA F R A N K O W S K A , J A D W I G A K L I M A S Z E W S K A , ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA,WANDA PAPROCKA, ZOFIA SZYFELBEJN-SOKOLEWlOZOWA Adres Redakcji: 00-140 — Warszawa, ul. Ś w i e r c z e w s k i e g o 105 Okładką projektował Edward Kostka 1 Redaktor Zyta K w i e c i ń s k a Redaktor techniczny Adam Przylibski © Copyright by Zaklad Narodowy im. Printed Ossolińskich. Wydawnictwo. Wroclaw 1982. in paland Z a k ł a d N a r o d o w y i m . O s s o l i ń s k i c h — W y d a w n i c t w o . W r o c ł a w 1982. N a k ł a d : 700 egz. O b j ę t o ś ć : a r k . w y d . 18,10 a r k . d r u k . 14,75, a r k . A j — 20. P a p i e r d r u k sat. k l . I V , 70 g, 70 X 100. O d d a n o do s k ł a ­ d a n i a 24- X I 81. P o d p i s a n o do d r u k u 25 V I I I 1982. D r u k u k o ń c z o n o w e w r z e ś n i u 1982. W r o c ł a w s k a D r u k a r n i a N a u k o w a . Z a m . 1135/82. H - l l . C e n a z ł 100,— �S P I S TREŚCI Kazimierz Majewski (1903-1981), Wspomnienie nowski pośmiertne — Witold D y- ARTYKUŁY Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a — Przeszłość w teraźniejszości a pro­ cesy zmiany (spółczesne problemy etnografii Polski) Streszczenie w języku rosyjskim Wanda P a p r o c k a — Tradycja ludowa w myśli humanistycznej i idei narodu X I X w Streszczenie w języku rosyjskim Mirosława D r o z d - P i a s e c k a — Społeczne funkcje sztuki ludowej. Sztu­ ka ludowa w ideologii i świadomości szlachecko-inteligenckiej (od O ś w i e ­ cenia po Neoromantyzm) Streszczenie w języku rosyjskim Maria B i e r n a c k a — Oświata a społeczno-kulturowe przemiany trady­ cyjnej społeczności wiejskiej od końca X I X w. do odzyskania nie­ podległości Streszczenie w języku rosyjskim . Magdalena Z o w c z a k — Interpretacje przeszłości w legendach. Przyczy­ nek do historii lokalnej w świadomości mieszkańców wsi Streszczenie w języku rosyjskim Alina C a ł a — Stosunek swój — obcy w kulturze ludowej Streszczenie w języku angielskim Andrzej S t a w a r z — Obyczaj robotniczy p o ł o w y X I X w. w świetle akt stanu cywilnego (na przykładzie Żyrardowa) Streszczenie w języku rosyjskim RECENZJE Rocznik Polonijny nr 1 (1980), Wydawnictwo Polonijnego Centrum K u l t u ­ r a l n o - o ś w i a t o w e g o U M S C w Lublinie, redaktor naczelny Albin Koprukowniak, ss. 163. — Antoni Kuczyński A m i Bjornsson, Icelandic Feasts and Holidays. Celebrations, Past and P r e ­ sent, Icelandic Review History Series, Reykjavik 1980, ss. 104 — Iwona Kabzińska-Stawarz �СОДЕРЖАНИЕ Казимеж Маевскп (1903-1981), Посмертное воспоминание — Витольд Д ы н о в с к и 9 СТАТЬИ Анна К у т ш е б а - П о й н а р о в а — Прошлое и настоящее и процессы преобразований (со­ временные проблемы этнографии Польши) Резюме на русском языке Ванда П а п р о ц к а —Народная традиция в гуманитарной мысли и идее народа X I X в. Резюме на русском языке Мирослава Д р о з д - П я с е ц к а —Общественные функции народного искусства. Народ­ ное искусство в шляхетско-интеллигентском сознэчии и идеологии (с Просвещения по Неоромантизм) Резюме на русском языке Мария Бернацка — Просвещение и общественно-культурное преобразование тра­ диционного сельского общества (с конца X I X в. по восстановление независимости) Резюме на русском языке Магдалена Зовчак — Толкование прошлого в крестьянских легендах. К вопросу о местной истории в сознании жителей деревни Резюме на русском языке Алина Цала — Соотношение свой-чужой в народной культуре Резюме на английском языке Анджей С т а в а ж —Рабочие обычаи середины X I X в. в свете актов гражданского со­ стояния (на примере Жирардова) Резюме на русском языке 15 29 31 66 69 126 129 179 181 201 203 213 215 228 РЕЦЕНЗИИ „Рочник Полонийны" ном. 1 (1980), Издательство Культурно-просветительного Центра Полонии Университета им. Марии Кюри-Склодовской в Люблине, глав­ ный редактор Альбин Копруковняк, 163 стр. — Антоны Кучиньски Árni Bjornsson, Icelandic Feasts and Holidays. Celebrations, Past and Present, Icelandic Re­ view History Series, Reykjavik 1980, 104 стр. — Ивона Кабзиньска-Ставаж . . . 229 232 �CONTENTS Kazimierz Majewski (1903—1981), Posthumous reminiscences — Witold nowski D y9 ARTICLES Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a — The past in the present and pro­ cesses of changes (Contemporary problems of Polish ethnography) Summary in Russian Wanda P a p r o c k a — Folks tradition in 19th century humanistic thought and idea of the nation Summary in Russian Mirosława D r o z d - P i a s e c k a — Social functions of folks art. Folks art in gentry-intelligentsia ideology. (And consciousness From Enlightenment to Neoromanticism) Summary in Russian Maria B i e r n a c k a — Education and socio-cultural changes in traditional rural communities from the end of the 19th century up to the indepen­ dence of Polish State Summary in Russian Magdalena Z o w c z a k — Interpretations of the past in legends A con­ tribution to local history in the consciousness of villagers . . . . Summary in Russian Alina C a ł a — The countryman-stranger relation in folks culture . . . Summary in English Andrzej S t a w a r z — Workers' customs in the mid-19th century in the light of registry acts (on the example of Żyrardów) Summary in Russian 15 29 31 66 69 126 129 179 181 201 203 213 215 228 REVIEWS Polonia Annual No. 1 (1980), Publication of the Polonia Cultural-Education U M S C Centre in Lublin, E d . in Chief Albin Koprukowniak, pp. 163 — Antoni Kuczyński Árni Bjornsson, Icelandic Feasts and Holidays. Celebrations, Past and P r e ­ sent, Icelandic Review History Series, Reykjavik 1980, pp. 104 — Iwona ' Kabzińska-Stawarz 229 232 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bc2a6bed46382fd1ac38ba6d993986ce.pdf fce1fa5747121d5d3ca75592c850f1f0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1074 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:986 Title A name given to the resource Kazimierz Majewski (1903-1981), Wspomnienie pośmiertne / ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.2, s.9-14 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dynowski, Witold Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K A Z I M I E R Z MAJEWSKI (1903-1981). WSPOMNIENIE POŚMIERTNE W dniu 27 lipca zmarł profesor Kazimierz Majewski urodzony 25 marca 1903 r. w Brzeżanach. Jest rzeczą zrozumiałą, że utrwalenie pamięci po zmarłym będzie wymagać wielostronnego naświetlenia i na­ wiązań do poszczególnych ogniw, które łączyły prof. Majewskiego z róż­ nymi dyscyplinami naukowymi i zespołami pracowników nauki. W t y m miejscu chcę pożegnać nie tylko osobistego przyjaciela, lecz także inte­ lektualnego partnera, z którym w przeciągu ostatnich kilkudziesięciu lat wielokrotnie sięgaliśmy głównych nurtów myślowych traktujących o kulturze ich teorii i wyników utrwalonych w kręgu nauki polskiej. Ze względu na swe powiązania przedwojenne prof. Majewski mógł �10 odegrać najkorzystniej rolę znaczącą w organizowaniu życia naukowego i kulturalnego w powojennych warunkach odradzającej się państwowo­ ści. Toteż w połowie lipca 1945 r. prof. Majewski działa już jako dele­ gat Ministerstwa K u l t u r y i Sztuki w zakresie ochrony zabytków mu­ zealnych na Dolnym Śląsku. Równocześnie we Wrocławiu prof. Kazi­ mierz Majewski przygotowywał podstawy organizacyjne uniwersyteckich katedr archeologii, historii sztuki i historii starożytnej. Znajduje też czas i siły, żeby w roku akademickim 1945/46 aktywnie kierować Wstęp­ nym Rokiem studiów dla Wydziałów Uniwersyteckich, z t y m że w la­ tach następnych 1946-1949 ogranicza się do opieki nad Wydziałem H u ­ manistycznym i Prawnym. Z prawdziwą jednak pasją prof. Majewski zakłada podwaliny pod wydawnictwa z dziedziny archeologii. Z Jego inicjatywy zostało na początku 1946 r. powołane do życia Polskie To­ warzystwo Archeologiczne, w tym też Towarzystwie wybrano prof. Majewskiego sekretarzem generalnym i redaktorem rocznika „Archeolo­ gia" oraz serii wydawniczej „Biblioteka Archeologiczna". Wybiegając myślą wstecz ku okresowi, kiedy w nowych, określonych warunkach odradzającej się państwowości trzeba było wszystko zaczy­ nać od początków, czy też od nowa, musimy sięgnąć także zakładania zrębów pod zadominowanie myśli marksistowskiej. Na tle różnych prób i poczynań przebudowy metodologicznej, wspar­ tej na założeniach materializmu historycznego, działalność prof. Ma­ jewskiego zasługuje na szczególną uwagę. Wraz z zespołem swoich ucz­ niów i współpracowników prof. Majewski przy każdej nadarzającej się okazji w dyskusjach, na konferencjach, w referatach i artykułach ostro stawiał sprawę potrzeby unowocześnienia metodologicznego i przebu­ dowy organizacyjnej archeologii w Polsce. Archeologia winna stać się nauką historyczną — głosił prof. Majewski. Zbliżenie archeologii do badań historycznych usunie linię podziału, dotychczas mniej lub bar­ dziej wyraźnie odgradzającą sferę zainteresowań archeologów klasycz­ nych od dotychczasowych zakresów poznawczych prehistoryków. Co więcej, obciążając warsztat pracy archeologa klasycznego zazwyczaj nie­ docenianą dziedziną historii kultury materialnej, przyczyni się do zli­ kwidowania tradycyjnego ukłonu archeologii klasycznej w kierunku badań sztuki grecko-rzymskiej. Wizja uhistorycznienia archeologii klasycznej zarysowana przez prof. Majewskiego stanowiła dla jednych niewątpliwie perspektywę kuszącą, drugich zaś zmuszała do gruntowniejszych studiów historii technik pro­ dukcyjnych, dystrybucyjnych i konsumpcyjnych dóbr materialnych. A więc do odejścia od tego, co już było zdobyte i opanowane. Czy opory ujawniające się w pewnych dziedzinach archeologii kla­ sycznej przy proponowanym unowocześnieniu metodologicznym i poszu­ kiwaniu kierunków przebudowy organizacyjnej archeologii w Polsce były w sytuacji powojennej zjawiskiem powtarzającym się, powiedzmy �11 normalnym? Otóż nie. Profesor Majewski osiągnął liczący się postęp przy likwidowaniu sztucznych barier podziału doprowadzając w 1953 roku do zlania się w jedną całość organizacyjną — Polskie Towarzy­ stwo Archeologiczne — wszystkich archeologów i numizmatyków. Ten sam kierunek działania cechował jego udział w pracach Kierownictwa Badań nad początkami Państwa Polskiego. Poszukiwanie dróg prowadzących do scalenia utrwalonych tradycji i zasobów badawczych historii kultury materialnej z natury rzeczy m u ­ siał doprowadzić profesora Majewskiego do nawiązania ściślejszych i or­ ganizacyjnych kontaktów z Etnografią. Pomimo bez mała wiekowej tradycji gromadzenia materiałów z zakresu ludowej kultury material­ nej i pomimo, że w okresie międzywojennym działało pięć katedr uni­ wersyteckich wprowadzających do studiów i badań zjawisk kultury metody naukowe czerpane z głównych kierunków światowej myśli etnologicznej i etnograficznej i wreszcie pomimo, że w kręgu etnografii polskiej od momentu ukazania się w roku 1928 kapitalnego dzieła prof. Kazimierza Moszyńskiego — Kultura ludowa Słowian, tom I Kultura materialna — mocno utrwaliło się spojrzenie na korzyści naukowe pły­ nące z intensywnych studiów wytworów kultury materialnej, ich wyra­ zów ideowych i faz rozwojowych oraz umiejętności odczytywania za­ sięgów terytorialnych typów i podtypów wytworów — nie był to jednak stan rzeczy, który pokrywał się z planami prof. Majewskiego. Zdaniem Jego dla zrealizowania wizji w pełni płodnych studiów historii kultury materialnej również i etnografia, obok archeologii klasycznej i trady­ cyjnej prehistorii, winna być wraz ze swoimi zasobami wiedzy o star­ szych i świeższej daty składnikach ludowej kultury materialnej w i ­ dzianych w odpowiednich zespołach również przebudowana metodolo­ gicznie na założeniach materializmu historycznego. Właściwą drogą pro­ wadzącą do ujednolicenia metodologicznego ujęć kulturoznawczych by­ łoby stworzenie odpowiednich ram organizacyjnych w nauczaniu i ba­ daniu. Postulaty prof. Majewskiego zaczęły się urzeczywistniać w latach 1949-1954. W 1949 roku przy Wrocławskim Towarzystwie Naukowym powstała Komisja Historii K u l t u r y Materialnej, w roku następnym zaś Ministerstwo Szkolnictwa Wyższego powierzyło profesorowi Majewskie­ mu zorganizowanie Uniwersyteckiego Studium Historii K u l t u r y Mate­ rialnej. Rekrutacja studentów na to Studium ustanowiona została w trzech ośrodkach uniwersyteckich. Studia o wspólnym dla wszystkich programie trwały trzy lata i dopiero na czwartym roku obowiązywała specjalizacja z archeologii polskiej, etnografii z etnologią i archeologii antycznej. Jednocześnie szukano rozwiązań dla kwestii, gdzie należało­ by zatrudnić absolwentów tak pomyślanego Studium. Obok tradycyjne­ go zatrudnienia w placówkach naukowych i muzeach w rachubę miały wchodzić zakrojone na dużą skalę badania, np. Badania nad Początkami �12 Państwa Polskiego, oraz stała praca w nowym typie placów oświato­ wych — Regionalnych Domach Kultury. "W zagęszczającej się myśli wokół wcielania w życie zamysłów prof. Majewskiego łączenia w studiach uniwersyteckich i przebudowie meto­ dologicznej dotychczas odrębnych trzech dyscyplin naukowych nie spo­ sób jest pominąć trudności, które w coraz ostrzejszy sposób dawały znać o sobie. Pomijając sprawę trudności wynikających z przyczyn obiektywnych, powiedzmy borykania się z doborem odpowiedniej kadry pedagogicznej przede wszystkim, dawały o sobie znać w różnej postaci zalążki zwątpienia w słuszność samego pomysłu. Narastanie oporów w procesie przełamywania się dawnych nawyków z nowymi potrzebami doprowadziły po paru latach funkcjonowania Studium Historii K u l t u r y Materialnej do załamania się koncepcji studiów scalonych i powrotu do nauczania według modelu studiów z okresu międzywojennego. Jakże inaczej wypadnie spojrzeć — zwłaszcza oczami etnografa — na działalność prof. Majewskiego i jej w y n i k i przy scalaniu trzech k u l turoznawczych dyscyplin w jedną naukowo-organizacyjną całość — I n ­ stytutu Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk. Po utworzeniu Instytutu (na bazie kierownictwa Badań nad Począt­ kami Państwa Polskiego), prof. Kazimierz Majewski został mianowany dyrektorem tej placówki naukowej. 'Funkcję tę pełnił do końca czerwca 1954 r. Jednocześnie prof. Majewski był kierownikiem Działu I I — Archeologii Antycznej w Instytucie i niezależnie od wewnętrznych zmian organizacyjnych kierował tą placówką i jej wydawnictwami do przej­ ścia na emeryturę. Był to już ostatni etap w realizowaniu zamysłu prof. Kazimierza Majewskiego połączenia pokrewnych dyscyplin naukowych w jedną organizacyjną całość. Od momentu podjęcia prac w KO I H K M sprawa reprezentacji etnograficznej i jej pozycji w Instytucie została postawiona jasno. W czteroczłonowej strukturze organizacyjnej nowej placówki naukowej jeden z członów został wydzielony dla nauk etnologicznych jako Dział I V Instytutu. W Dziale I V zaprezentowana jest cała dyscyplina bez jakichkolwiek z góry ustanowionych ograniczeń. Profesor Majewski dobrze widział potrzeby powołania czteroczłonowego Instytutu z naukami etnologicznymi łącznie. Ostrość tego spoj­ rzenia szczególnie mocno zarysuje się, jeśli uświadomimy sobie, że na I Kongresie Nauki Polskiej etnografia nie posiadała w ogóle wyraźniej zaznaczonego miejsca. Nauki etnologiczne w I H K M reprezentują w Polskiej Akademii Nauk nową myśl naukową. Wyrosła ona na gruncie przebudowy nauki polskiej i ma służyć nowym zadaniom i potrzebom realizowanym i zaspokajanym przez budowę nowego ustroju społecznego w Polsce. Wprowadzenie et­ nografii jako czwartego członu I H K M wynikało nie tylko z konieczności stworzenia w P A N reprezentacji etnograficznej, reprezentacji dyscypli­ ny o wieloletniej tradycji i o pokaźnym dorobku naukowym, lecz przede t �13 wszystkim z potrzeby stworzenia dla niej nowych, odpowiednich wa­ runków dalszego rozwoju. Za zasługi wniesione do odbudowy i nowej organizacji nauki Kazi­ mierz Majewski otrzymał najwyższe odznaczenia zarówno krajowe, jak i zagraniczne. Chyląc dzisiaj czoło nad t r u m n ą Profesora Majewskiego w kręgu et­ nologów i etnografów odczuwamy nie tylko głęboki smutek wraz z Jego najbliższymi, lecz także i świadomość mocno utrwalonej wdzięcznej pamięci. Witold Dynowski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ce80547ea9050a64410d99f25ee8015f.pdf 3edfe98dc023a9896a23047205174b1e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1076 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:988 Title A name given to the resource Tradycja ludowa w myśli humanistycznej i idei narodu XIX w. / ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.2, s.31-68 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprocka, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V I , z. 2 P L I S S N 0071-1861 WANDA PAPROCKA TRADYCJA LUDOWA W MYŚLI HUMANISTYCZNEJ I I D E I NARODU X I X W I E K U Powszechne jest twierdzenie o szerokości zakresu problematyki zwią­ zanej z zagadnieniem tradycji, o niebezpieczeństwie kryjącym się już w samej etymologii tego wyrazu lub wynikającym, jak stwierdza Geor­ ge Boas, z emanującego z niego metafizycznego patosu . Do problema­ t y k i tradycji można zastosować twierdzenie Freda Eggana, że ostatnią rzeczą, do odkrycia w każdej nauce, jest to, czym ta nauka jest . Posłużenie się t y m zdaniem usprawiedliwia fakt, że poniżej przedstawio­ ne rozważania są kolejną próbą przybliżenia i zrozumienia pojęcia trady­ cji. Stanowią więc przyczynek na drodze prowadzącej do sformułowania ogólnej jej teorii zadania, którego nie dokonała dotąd żadna z dyscyplin humanistycznych. Artykuł jest częścią pracy poświęconej roli i znaczeniu tradycji l u ­ dowej w procesie krystalizacji tożsamości społecznej i kulturowej war­ stwy chłopskiej. Przedmiotem analizy jest kształtowanie się poglądów na tradycję ludową w wieku X I X , w którym w specyficznych warun­ kach polskiej rzeczywistości formowało się pojęcie narodu jako jedności wszystkich jego warstw społecznych. Jedności, u której historycznych źródeł odkrywano wartości społeczne i kulturowe tworzone przez lud oraz zachowane w tej warstwie do X I X w. W ostatnio ukazujących się pracach etnograficznych mamy do czy­ nienia z szeregiem interesujących rozważań teoretycznych na temat kształtowania się tradycji w warunkach wiejskiej społeczności lokalnej. Przedmiotem analizy jest w nich tradycja w sensie podmiotowym okre­ ślana jako postawa wobec przeszłości, jako główny czynnik konstytu­ ujący i konserwujący system wartości danej grupy oraz zasadniczy składnik jej więzi społecznej, utrzymujący równowagę określonej stru1 2 1 G. B o a s , La tradition, „Diogene", nr 31: 1960, s. 76. F . E g g a n, Social Anthropology and the Method of Controled [w:] Cultural and Social Anthropology, New York 1964, s. 480. г Comparison, �32 WANDA PAPROCKA 3 k t u r y k u l t u r o w e j . Ten rodzaj analizy płodny poznawczo prowadzący do wyjaśnienia niewątpliwie jednej z najistotniejszych kwestii — me­ chanizmu tworzenia się i funkcjonowania tradycji — pozwala określić pewną modelową wersję tradycji integralnej występującej w warunkach względnie izolowanej społeczności wiejskiej. Równocześnie jednak świa­ domość umowności pojęcia izolacji kulturowej wsi każe zwrócić uwagę na wyraźnie zaznaczający się, jak można stwierdzić na podstawie źró­ deł bezpośrednich, w p ł y w poglądów na znaczenie i wartość treści k u l ­ turowych i społecznych zawartych w tradycji ludowej ukształtowanych poza środowiskiem wiejskim w różnych okresach i silnie na wieś oddzia­ łujących już od końca X I X w. Przyjęcie tradycji ludowej za przedmiot analizy jest konsekwencją sformułowanego w pracy podstawowego pytania badawczego, dotyczą­ cego kształtowania się postaw wartościujących w stosunku do treści za­ wartych w kulturze ludowej, pytania o kryteria wyboru z całości dziedzi­ ctwa kulturowego tych elementów i zjawisk, które selekcjonowane i wartościowane złożyły się na pojęcie tradycji. W obecnym opracowa­ niu skoncentrowano się na zagadrieniu wartościowania dziedzictwa k u l ­ turowego społeczności chłopskiej dokonywanego nie przez nią samą na podstawie obowiązującego w grupie systemu wartości, ale niejako po­ za nią. Zewnętrzność ta nie jest jednak równoznaczna z pewnym pater­ nalizmem kulturowym charakterystycznym dla stosunku do kultury l u ­ dowej w późniejszych okresach . Jest ona w t y m przypadku pozorna wobec powszechnego uznania (szczególnie w I poł. X I X w.) kultury ludo­ wej za integralną część kultury narodowej, a nawet za podstawowy jej rdzeń. Uprawomocniało to proces wartościowania dziedzictwa k u l ­ turowego warstwy chłopskiej jako dziedzictwa ogólnonarodowego. Przyjmuje się powszechnie, że stosunek do własnej kultury, do wła­ snego dziedzictwa kulturowego, próby jego wartościowania kształtują się równolegle z rozwojem świadomości społecznej danej g r u p y . Sto4 5 3 R. T o m i c k i , Tradycja i jej znaczenie w kulturze chłopskiej, „Etnografia Polska", t. 17: 1973, z. 2, s. 41-58; J . B u r s z t a , Kultura ludowa — kultura na­ rodowa, Warszawa 1974, s. 341-346; B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , Przedmiot i zakres opracowania dotyczącego kultury wsi Polski środkowej, Prace i Mate­ riały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, nr 19, Łódź 1976, s. 17-37; B. J a n u s z k i e w i c z , Tradycja jako kategoria etnograficzna, [w:] Tra­ dycja i przemiany, Poznań 1978, s. 57-71; E . P i e t r a s z e k , Tradycja a dziedzictwo kulturowe, [w:] Přeměny ludových tradycíí v Súčasnosti, Bratislava 1978, t. 2, s. 59-69; Cz. R o b o t y c k i , Tradycja i obyczaj w środowisku wiejskim, Wrocław 1980; R. T o m i c k i , Kultura — dziedzictwo — tradycja, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, Wrocław 1981, s. 349-365. Por. Wieś w tradycji i współczesności literackiej, stenogram sympozjum, Warszawa 1980, s. 27-93. N. A s s o r o d o b r a j , Żywa historia. Świadomość historyczna: symptomy i propozycje badawcze, „Studia Socjologiczne", nr 2: 1963, s. 5. 4 6 �T R A D Y C J A L U D O W A W MYŠLI HUMANISTYCZNEJ 33 sunek do kultury ludowej rodził się i rozwijał wraz ze wzrostem poczu­ cia odrębności społecznej i kulturowej chłopów. Na jego charakter w p ł y w miał zarówno obowiązujący w społeczności wiejskiej system wartości determinujący ocenę i selekcję elementów kulturowych, jak również będące w społecznym obiegu opinie i oceny dotyczące wartości kulturowych wsi, formułowane w innych pozawiejskich kręgach k u l t u ­ rowych. Skutki zderzenia się tych dwóch postaw — jednej wynikającej ze stale realizowanej potrzeby samoidentyfikacji i samooceny społeczności chłopskich w opozycji do układów zewnętrznych i drugiej powstającej poza systemem kulturowym grup lokalnych, niejednokrotnie jednak uwierzytelnionej udziałem w jej kreowaniu ludzi pochodzących ze śro­ dowiska wiejskiego — dają się zaobserwować szczególnie wyraźnie w I I poŁ X I X w. Są one ogromnie ważne dla zrozumienia procesu formowa­ nia się stosunku do tradycji ludowej także w okresach następnych aż do współczesności. Zwrócenie uwagi na proces wartościowania dziedzictwa kulturowego poza środowiskiem wiejskim, jego złożoność i wpływ na treść pojęcia tradycji ludowej wywołało potrzebę rozpatrywania tego zjawiska nie tylko w układzie synchronicznym, ale także w diachronii, szukania ge­ nezy pewnych postaw i poglądów w okresach wcześniejszych, w okresie Oświecenia i Romantyzmu. Trudno bowiem podjąć próbę wyjaśnienia poglądów na kulturę l u ­ dową, na zagadnienie tradycji ludowej przedstawionych m.in. w słowie 'wstępnym w tomie I „Ludu" z 1895 r. w myśl idei pozytywistycznej czy formułowanych na Walnym Zgromadzeniu PTL w 1908 r. bez po­ znania roli, jaką w kształtowaniu się głoszonych poglądów na kulturo­ twórczą rolę chłopów wniosło do myśli humanistycznej polskie Oświe­ cenie. Tak jak niemożliwe jest wyjaśnienie poglądów twórcy stylu zakopiań­ skiego Stanisława Witkiewicza na „plemienność" czy „rodzimość" sztu­ k i podhalańskiej w kategoriach racjonalizmu Hipolita Taine'a, do którego w swoich teoriach nawiązywał, jeżeli nie dostrzega się w tym również związku z romantyczną koncepcją „ducha narodu", „ducha ludu" czy X I X w. poglądami słowianofilów. Również trudno, analizując tak ważne dla formowania się stosunku do tradycji ludowej poglądy ideologa regionalizmu polskiego Władysła­ wa Orkana, nie dostrzec w jego realistycznej ocenie sytuacji chłopa —• ostrości widzenia tych spraw przez twórców Kuźnicy Kołłątajowskiej, ale i równocześnie norwidowskiej wiary w potrzebę „podnoszenia ludo­ wego do ludzkości". Nie można pominąć także faktu, że w tak charakterystycznej dla polskiej myśli humanistycznej końca X I X w. konfrontacji dwu wzorów kultury tradycyjnego, ziemiańsko-wiejskiego i mieszczańsko-urbanistycznego, zawarte są nie tylko reminiscencje myśli Jean Jacquea Rou3 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. 26/2 �34 WANDA PAPROCKA sseau, ale również poglądów Zoriana Dołęgi-Chodakowskiego i Kazimie­ rza Brodzińskiego, w których przeciwstawiano kosmopolityzmowi k u l t u ­ r y szlacheckiej i mieszczańskiej tradycyjną kulturą wiejską nie skażoną wpływami obcymi. Uświadomienie sobie tych związków wymagało przy podjętej próbie określenia stosunku do tradycji ludowej uwzględnienia dorobku polskiej myśli humanistycznej i badań ludoznawczych całego X I X w. Do nich bowiem nawiązywano i z nich czerpano w okresach późniejszych aż do współczesności, formułując poglądy na kulturę i tradycję ludową. TRADYCJA„LUDOWA W POGLĄDACH " I POŁOWY X I X W I E K U BADACZY Powszechnie przyjmowana teza, że w okresach przełomowych, w k t ó ­ rych dokonują się podstawowe zmiany polityczne, społeczne czy k u l t u ­ rowe, szczególną rolę w kształtowaniu się nowych postaw światopoglą­ dowych odgrywa tradycja, znajduje potwierdzenie w okresie porozbiorowym. Nie można jednak uważać rozbiorów za jedyny czynnik stymu­ lujący wzrost zainteresowań historią i dziedzictwem przeszłości. W myśli społecznej końca X V I I I i początku X I X w. niemal we wszystkich krajach europejskich uświadomienie sobie przełomowego charakteru tej epoki (którą otworzyła Rewolucja Francuska) znajduje wyraz w uznaniu do­ niosłej roli historii w kształtowaniu się świadomości społecznej. Może się wydać swoistym paradoksem, że w okresie formowania się nowego układu społecznego w opozycji do przeszłości właśnie historia jako proces tworzenia się ludzkiego świata stawała się niezbędna w świa­ domości społecznej i po raz pierwszy w takiej skali była przedmiotem powszechnego działania i potocznego myślenia ludzi. Ten zwrot ku h i ­ storii określany mianem historyzmu zrewolucjonizował stosunek do prze­ szłości. Zaczęto tworzyć nowe kryteria oceny i wartościowania prze­ szłości zarówno w odniesieniu do wielkiej historiozofii, jak przede wszy­ stkim w stosunku do odkrywanych indywidualności narodowych. Historycyzm przybierał rozmaite formy, związany był z różnymi ideologiami i systemami wartości, odmienne wersje historyzmu pełniły odmienne funkcje społeczne w zależności od aktualnej rzeczywistości danego państwa czy narodu. Będąc w zgodności z ogólnym kierunkiem europejskich prądów umy­ słowych i społecznych w Polsce, ze względu na określone warunki przy­ pisano historii znacznie szerszą rolę wychowawczo-narodową niż w i n ­ nych krajach. Powszechnie przyjmuje się, że pełen afirmacji stosunek do przeszłości, dążenie do poznania konkretnych szczegółów i swoistego charakteru epok, szukanie sposobów określenia indywidualności narodo­ wych „ducha narodowego" miało szczególne warunki rozwoju w kraju pozbawionym bytu państwowego, walczącego o wyzwolenie narodowe. �T R A D Y C J A L U D O W A W MYŚLI HUMANISTYCZNEJ 35 Racjonalistyczna myśl oświeceniowa, mimo że zdolna wzbogacić za­ sadnicze idee moralno-polityczne ze względu na swój uniwersalizm, w płaszczyźnie emocjonalnej nie stanowiła tak podatnego gruntu dla rozwoju idei narodowej, idei budzenia się narodowości, jak ideologia Romantyzmu. Rozważania o przeszłości, która miała dostarczyć argumentów dla aktualnie przeżywanej historyczności i dla przyszłości, musiały w y w o ­ ływać znacznie większe zaangażowanie niż pozwalała na to posiadająca uniwersalistyczny charakter oświeceniowa idea narodu. „Pojmowanie ojczyzny jest pamiętanie przeszłości" — stwierdza jeden z historyków i publicystów okresu Romantyzmu; „Jak religia z niebem, tak historia jest przymierzem człowieka z ziemią; kto pierwszy dom zbudował, n i ­ wę uprawił, sad zasadził i kości swe tam, gdzie mieszkał złożył, ten w dzieci swoje wyobrażenie ojczyzny zaszczepił..." Dla rozważań nad stosunkiem do tradycji szczególnie istotny wyda­ je się nurt historyzmu, w którym, jak pisze Szacki, historia występuje jako „podstawowa koncepcja postępu społecznego" . Treścią pojęcia na­ rodowość jest w t y m nurcie całokształt kul-tury narodowej w jej we­ wnętrznej spoistości i w jej historycznej zmienności, a co ważniejsze „integralnie związanej z historyczną treścią życia społeczno-politycznego narodu" . Takie podejście kierowało uwagę ku stosunkom społecznym i wydarzeniom angażującym cały naród. Kształtując pojęcie o narodo­ wości, o tradycji, o więzach wewnętrznych łączących społeczności naro­ dowe poza instytucją państwa pozwalało skutecznie przeciwstawiać się rzeczywistości, przeciwstawiać się fatalnemu w warunkach polskich utożsamianiu narodu z państwem. W tak pojmowanym stosunku do h i ­ storii — tradycji przypisywano szczególne znaczenie. Miała być tworzy­ wem do budowania teraźniejszości, do formowania się kultury narodo­ wej w obronie narodu i jego najcenniejszych wartości duchowych. A m ­ bicjom odnalezienia metryki własnego narodu musiało towarzyszyć za­ interesowanie ludem jako podstawowym jego składnikiem. Hasło zacho­ wania tradycji, badanie jej pierwocin jako odruchu samoobrony narodo­ wej obejmowało więc nie tylko kulturę szlachecką, ale także ludową, odkrywając uniwersalne wartości w świecie autentycznej twórczości tej warstwy traktowanej jako rdzeń kultury narodowej i jako baza dla rekonstrukcji najdalszej historii naszych ziem. 6 7 8 W ostatnich latach miały miejsce pewne próby łączenia faktu sięga6 H . S i e n k i e w i c z , Przedmowa do skarbca historii polskiej, [w:] Historycy o historii, pod red. M. H . Serejskiego, t. 1, Warszawa 1839, s. 91-95. J . S z a c k i , Ojczyzna, naród, rewolucja — problematyka narodowa polskiej myśli szlacheckorewolucyjnej, Warszawa 1962, s. 121. N. A s s o r o d o b r a j , Kształtowanie się założeń teoretycznych historiografii J . Lelewela, [w:] Z dziejów polskiej myśli filozoficznej i społecznej, t. 3, Warsza­ wa 1957, s. 182. 7 8 �36 WANDA PAPROCKA nia w daleką przeszłość słowiańską nie tylko w poszukiwaniu narodowej genealogii, ale także dla obrony przed czasem historycznym, opozycji wobec myślenia historycznego , każącej sięgać ku innym miarom czasu, odwoływać się do symboliki narodzin, do źródeł sacrum, do „wiecznego teraz m i t u " . Zwrócenie się ku przeszłości, ku tradycji, jest jednak przede wszystkim w programach badawczych tego okresu wynikiem roz­ wijającej się świadomości przynależności do wspólnoty językowo-etnicznej, na której tle wytwarza się więź narodowa jako kategoria ideologicz­ na. Wydobycie z dziejów indywidualności narodu to jedno z zadań, jakie stawiał sobie jeden z czołowych historyków tej epoki: Joachim Le­ lewel. Jego wizja przeszłości odniesiona do pierwotnej Słowiańszczyzny nie pomijała rzesz chłopskich, ukazując jako trzon kształtującego się narodu, żyjący w warunkach wolności lud rolniczy. We wstępie do Uwag v.ad dziejami Polski i ludu jej pisał: „Chybia powołaniu swemu dziejarz wszechstronnie dzieje państwa i narodu przepatrywać obowiązany, kie­ dy lud jego z oka traci i zaniedbuje..." 9 10 1 1 W podejściu do przeszłości tkwiło przekonanie o swoistych właści­ wościach odróżniających naród Polski od innych narodów i było w y r a ­ zem postawy indywidualizującej w stosunku do zjawisk historycznych, w szczególności do dziejów narodu. Pisze o t y m Lelewel: „Rozważając sprawy i rzeczy Polski, usiłowałem rozpoznać różnicę onych od spraw innych ludów, aby wydobyć własny narodowy żywioł odróżniający go od cudzoziemskiego" . I tak, jak Stanisław Staszic, swego programu „uobywatelnienia" nieszlacheckich części narodu •— mieszczaństwa i chłopstwa — nie uważał za zaprzeczenie tradycji, ale za kontynuację tej, od której odstąpiono. Lelewelowska idea gminowładztwa słowiańskiego realizowała zasady wolności, równości, ludowładztwa, które będąc źródłem siły i wielkości narodu polskiego w jego rozwoju dziejowym miały stać się oparciem dla teraźniejszości i podstawą dla przyszłości. Ten ideał społeczny przedsta­ wiony przez Lelewela ma motywację historyczną w duchu romantyczne­ go historyzmu, mimo że naród rozpatrywany był w dalszym ciągu zgod­ nie z myślą oświeceniową w „postępie powszechnym ludów i mocarstw europejskich". Przeszłość odgrywa jednak zasadniczą rolę w każdych koncepcjach h i ­ storycznych tego okresu zarówno powstałych z negacji .teraźniejszości 12 ' A . W i t k o w s k a , Romantyczny naród: klęska i triumf, [w:] Problemy pol­ skiego romantyzmu, Wrocław 1971; t e n ż e , Słowianie, my lubim sielanki, War­ szawa 1972. M. Ż m i g r o d z k a , Mit, podanie, historia, [w:] Problemy polskiego roman­ tyzmu, Wrocław 1971. Cyt. za M. H . S e r e j s к i, Przeszłość a teraźniejszość. Szkice i studia historiograficzne, Warszawa 1965, s. 96. J . L e l e w e l , Dzieła, t. 1, Warszawa 1957, s. 51. 10 11 1 2 �TRADYCJA LUDOWA W MYSLI 37 HUMANISTYCZNEJ i przeciwstawienia jej wartości czerpanych z historii, w której życie historyczne ludu, jak stwierdzał to Maurycy Mochnacki, jest ciągłym nigdy nie przerwanym procesem „uobecniania się samego siebie", a świa­ domość narodu jest danym raz na zawsze „duchem narodu", którego najpełniejszym siedliskiem jest przeszłość — tradycja narodowa , czy rozwijających się w myśl pojęcia postępu włączających do tych wzorów przeszłości — współczesność jako ogniwo procesu dziejowego. Ten stosu­ nek do przeszłości zamyka się niejako w stwierdzeniu jednego z histo­ ryków epoki Romantyzmu: „duch narodów odpowiada najlepiej na za­ pytanie nasze z odległości jak echo. Dlatego najwyraźniej przemawia przeszłość" . 13 u Rozwój myśli historycznej prowadził do podejmowania opraco­ w a ń s y n t e t y c z n y c h i z a r y s ó w h i s t o r y c z n y c h , do któ­ rych włączono wnioski wysuwane z analizy materiałów archaicznych za­ chowanych w kulturze ludowej. Równocześnie mamy do czynienia (w I poł. X I X w.) z tendencjami gromadzenia własnych źródeł etnograficznych na podstawie zakrojonych na szeroką skalę programów badań szczegółowych obejmujących tereny uznane za ważne ze względu na zachowane tradycje kulturowe. Na gruncie rozwijającego się w dobie porozbiorowej nurtu ko­ lekcjonerstwa i zbieractwa starożytności oraz wszelkiego rodzaju pamią­ tek czasów dawnych, poddawanych wraz z rozwojem myśli historycznej i historycznego programu badań naukowej ocenie i popularyzacji, w y ­ rosła idea Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Ono koncentruje badaczy, któ­ rych programy i założenia badawcze wyznaczają kierunek, w jakim będą rozwijały się zainteresowania ludoznawcze. W t y m okresie mamy już do czynienia z postawami w a r t o ś c i u j ą c y m i kulturę ludową. Negatywna niejednokrotnie z pozycji oświeceniowych ocena jej poziomu i potrzeba jej podniesienia nie zmieniają jednak wspomnianego już fak­ tu traktowania kultury ludowej jako pełnowartościowego źródła histo­ rycznego do odtwarzania kultury narodowej. Zgodna jest opinia badaczy, że te szeroko zakrojone poszukiwania rodzimej historii, próba określenia narodowego charakteru wiodąca do ludu w dużej mierze inspirowana by­ ła podobnymi działaniami w innych krajach europejskich. Począwszy od preromantycznych stwierdzeń Jean Jacquea Rousseau o „duchu dawnych urządzeń" jako najtrwalszej spójni narodowej do romantycznego, ideali­ zowanego, ale zgodnego z potrzebą chwili widzenia ludu słowiańskiego przez Johanna G. Herdera przedstawionego w jego Myśli o filozofii dzie­ jów, splatają się potrzeby zachowania narodowej tradycji — świadka przeszłości w warunkach niewoli z ogólnymi prądami „uobecniania się" bytów narodowych w społeczeństwach europejskich. 1 3 J . S z a c k i , Maurycy Mochnacki, Rewolucja i tradycja, [w:] Filozofia pol­ ska, Warszawa 1967, s. 199. M. G r a b o w s k i , Literatura romansu w Polsce, [w:] Literatura г kryty­ ka, t. 1, Wilno 1840, s. 39. 1 4 �38 WANDA PAPROCKA Projekty i instrukcje gromadzenia materiałów wychodzące ze środo­ wisk nie tylko naukowych w pierwszych latach X I X w. z najbardziej znanym listem Hugo Kołłątaja do księgarza J. Maja posiadają bogatą ilość opracowań. Pozwala to odwołać się do literatury przedmiotu zaj­ mując się jedynie szerzej t y m i badaczami, których postawy wobec dzie­ dzictwa przeszłości i tradycji są najbardziej charakterystyczne dla tej epoki . Należy podkreślić, że kształtowanie się poglądów na znaczenie i rolę tradycji ludowej w procesie formowania się kultury narodowej następu­ je równolegle ze wzrostem zainteresowań ludem (w jego dalszej lub bliższej perspektywie historycznej), a zatem niejako u źródeł powstania etnografii i folklorystyki. Rozszerzenie programu badań na wszystkie klasy i instytucje społeczne, gospodarcze i kulturalne obejmujące cało­ kształt życia .narodowego, „kryzys" ustroju pańszczyźnianego, nawiązu­ jące do ideałów Oświecenia walki o pozycję chłopa w nowym państwie, wywoływały konieczność uwzględnienia we wszystkich rozważaniach dotyczących dziedzictwa narodowego tradycji warstwy chłopskiej i jej dorobku społecznego i kulturalnego. Jakich elementów poszukiwano w kulturze ludowej, jak kształtował się stosunek do tradycji ludowej i co za taką uważano, zależne było w swoim zasadniczym kierunku od kształtujących poglądy umysłowe tej epoki prądów oświeceniowego czy romantycznego, od różnych tak cha­ rakterystycznych dla tego okresu funkcji społecznych pracy historycznej oraz indywidualności naukowej i osobowości badacza. W ideologii oświeceniowej sprawa chłopska zajmowała poważną pozycję, a programy społeczne i polityczne kształtowały stosu­ nek do kultury tej warstwy. Było to w znacznym stopniu konsekwencją faktu, że refleksje nad ojczyzną, rozwijające się w Polsce w odmiennych warunkach dziejowych niż w innych krajach europejskich, skupiały uwa­ gę na dziejach narodu, a nie historycznej przeszłości państwa. Opierając się na klasycznej doktrynie fizjokratów dotyczącej praw naturalnych człowieka, szczególnie silnie broniono praw chłopów. Rozwijając tezę o nadwartości, jaką zapewnia ziemia, gospodarstwo rolne, Kołłątaj do wartości naturalnej ziemi dołączył wartość pracy chłopów, o których Konstytucja Majowa w ślad za autorem Listów Ano­ nima stwierdzała, „iż spod ich ręki płynie najobfitsze bogactw krajowych źródło" . Postulując w swoim słynnym liście do księgarza Maja potrzebę 1S 16 1 5 Por. Dzieje folklorystyki polskiej 1800-1863 pod red. H . Kapełuś i J . K r z y ­ żanowskiego, Wrocław 1970; Historia etnografii polskiej pod red. M. Terleckiej, Wrocław 1973; A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Kultura ludowa w dotychczaso­ wych pracach etnograficznych, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludoviej, t. 1. Wroclaw 1976, s. 19-58. H. K o ł ł ą t a j , Oddajmy chłopu wolność. Wyjątek z listów Anonima, cz. 2, list drugi z 11 października 1788, [w:] Kuźnica Kołłątajowska, w y b ó r źródeł opr. В. Leśnodorski, Warszawa 1949; t e n ż e , Wybór pism politycznych, opr. В. L e ś n o dorski, W r o c ł a w 1951, s. L I 1 6 �TRADYCJA LUDOWA W MYSLI HUMANISTYCZNEJ 39 dzieła De Moribus Polonorum był konsekwentny głoszonym poglądom 0 roli ludu w dziejach kultury narodowej, nawiązując równocześnie do wywodów Franciszka S. Jezierskiego, który już w 1791 r. pisał: „... Część największą ludzi ubogich i pracowitych zowiemy pospólstwem, u Francuzów pospólstwo jest trzecim stanem, w e d ł u g mnie pospólstwo powinnoby s i ę nazywać pierwszym stanem narodu. Bogactwo i moc p a ń s t w pospólstwo składa 1 pospólstwo utrzymuje charakter narodów. Szlachta w całej Europie po wszyst­ kich narodach jest podobna do siebie... P o s p ó l s t w o zaś rozróżnia narody i utrzy­ muje rodowitość języka ojczystego, zachowuje zwyczaje i trzyma się jednostaj­ nego sposobu życia. Wieśniak nie w y m y ś l i ł mody ani odzieży, ani w sprzętach, ani w wyrazach mowy" . 17 Równolegle z wysuwanymi żądaniami upełnoprawnienia obywatel­ skiego ludności chłopskiej stawiane są postulaty oświaty dla ludu, co w praktyce nie ograniczało się do szerzenia jej wśród ludności wiejskiej, ale również obejmowało gromadzenie i weryfikowanie tego, co stanowiło p o w s z e c h n ą w i e d z ę g m i n u . Szeroko pojęte procesy edukacji narodowej nie mogły pominąć tych treści kulturowych, które przekazy­ wane w procesie wychowawczym z pokolenia na pokolenie drogą prze­ kazu ustnego i naśladownictwa były sumą wiedzy i doświadczeń tak du­ żej części społeczeństwa. Nie zawsze mogła jednak ta część wiedzy i wierzeń ludu wejść do dziedzictwa kulturowego narodu. Poddawana krytyce z pozycji oświeceniowych nie przeszła niejednokrotnie próby na­ ukowego uwierzytelnienia, i to było w wielu przypadkach powodem, że znaczny trud badawczy interesujących się tą dziedziną ludzi nie znalazł właściwej oceny. Natomiast budzi się zainteresowanie w stosunku do twórczości artystycznej ludu przede wszystkim poezji i pieśni i mimo, że okres całkowitej apoteozy i kultu folkloru nastąpił dopiero w dobie romantycznej, już w tym czasie zaczęto stawiać pytania badawcze doty­ czące wartości tej dziedziny twórczości artystycznej jako nosiciela tra­ dycji pierwotnych. Przede- wszystkim dotyczyło to p i e ś n i , które jako gatunek twórczości ludowej znany i akceptowany powszechnie w innych kulturach, odznaczających się bogactwem rodzajów, powszechnością i naj­ ważniejszą zaletą —.dawnością, miał szanse nobilitacji jako źródło prze­ kazu tradycji narodowych . 18 O ile pierwsze próby gromadzenia tego typu źródeł do upowszechnie­ nia i utrwalenia tradycji narodu przypisuje się Janowi Woroniczowi i je­ go projektowi Pieśnioksięgu, to za sprawą Bogumiła Lindego i Słownika polskiego zostaje podniesiona sprawa rodzimości języka, którym mówi lud, jakkolwiek idea potrzeby szukania narodowej tradycji w narodowym 1 7 F . S. J e z i e r s k i , Niektóre wyrazy porządkiem abecadła zebrane i stoso­ wanymi do rzeczy uwagami objaśnione, [w:] Kuźnica Kołłątajowska, wybór źró­ deł opr. В. Leśnodorski, Warszawa 1949, s. 20. А. К r a u s h a r, Towarzystwo Warszawskie Przyjaciół Nauki 1800-1832, t. 1 (Myśli ks. Albertrandiego z roku 1805 o sposobach wydoskonalenia i zbogacenia ojczystego języka), Warszawa 1902, s. 365-374. 1 8 �40 WANDA PAPROCKA języku, wspaniałym świadku najdawniejszej przeszłości, była już od dawna powszechnie akceptowana . Gromadzone materiały, niezależnie od ich bardziej lub mniej krytycz­ nej oceny ze strony współczesnych, miały spełniać — jak już mówiono poprzednio — źródłową rolę dla rekonstrukcji stanu „sprzed procesu zmiany" oraz odkryć w kulturze ludowej istotne i trwałe treści kultury narodu. Fakt, że niejako za pośrednictwem kultury ludowej dokonywano tak ważnego, szczególnie dla tego momentu historycznego, dzieła odtwo­ rzenia najstarszych dziejów narodowych miało ogromny wpływ na po­ zytywną ocenę społeczeństwa wiejskiego — nosiciela tych treści. Różnorodność wpływów i kierunków, jakie kształtowały postawy ba­ daczy tej epoki, zarówno oddziałujących z zewnątrz, jak i mająjących swoje źródło w sytuacji wewnętrznej kraju, musiały znaleźć w y ­ raz w różnym podejściu do kultury ludowej i interesującej nas kwestii tradycji. Nagromadzony z biegiem lat materiał źródłowy dotyczący pew­ nych zagadnień związanych ze sprawami światopoglądowymi, kategory­ zacją postaw i zachowań czy systemami wartości pozwala dokonywać znacznych uogólnień i wyciągać wnioski oceniające dany okres bardziej całościowo. Również i w stosunku do I poł. X I X w. istniejąca ilość opra­ cowań daje nam znakomity obraz podsumowujący i oceniający tę epokę. Jeśli jednak zastanowić się pragniemy nad pewnymi bardziej szczegóło­ w y m i kwestiami, ponownie powrócić musimy do opracowań źródłowych. Wydaje się słuszne — przyjmując poprzednie stwierdzenia o przeło­ mowym charakterze pierwszych lat X I X w., okresu, w k t ó r y m myśl ba­ dawcza nie wyszła spod wpływu idei oświeceniowej równocześnie nie ulegając jeszcze całkowicie prądom romantycznym — zwrócić uwagę na jedną z bardziej reprezentatywnych dla tej epoki postaci: Wawrzyńca Surowieckiego, historyka, słowianoznawcy, ekonomisty. Słusznie zwraca się obecnie uwagę na prekursorski charakter jego działalności w zakresie etnografii i archeologii, która zbiega się w czasie z wystąpieniem Kołłą­ taja z jego słynnym programem badań ludoznawczych. Szeroki zakres zainteresowań oparty na racjonalistycznym światopoglądzie każe mu za­ jąć się sprawami najbardziej istotnymi dla aktualnej rzeczywistości. Szukając, zgodnie z duchem epoki i swoimi zainteresowaniami histo­ rycznymi, genealogii słowiańskiej nie tracił z oczu współczesnej sytuacji ekonomicznej kraju. W swoich rozważaniach ekonomicznych zajmuje się zarówno sprawą chłopską (Uwagi względem poddanych i projekt do ich uwolnienia, Warszawa 1807), jak i zagadnieniem rozwoju przemysłu i miast (O upadku przemysłu i miast w dawnej Polsce, Warszawa 1810). Surowiecki pierwszy wystąpił z projektem zniesienia poddaństwa i stwo­ rzenia warunków prawnie zabezpieczających proces stopniowego uwła19 Kutrzeba-Pojnarowa, op. cit., s. 25. �TRADYCJA LUDOWA W MYSLI 41 HUMANISTYCZNEJ szczenią chłopów (w 1807 r.) jeszcze przed ogłoszeniem Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Historyk nawołujący do podejmowania badań historycznych, archeolo­ gicznych i etnograficznych, twórca tezy głoszącej rodzimość kultury sło­ wiańskiej, pochłonięty odszukiwaniem zamierzchłej przeszłości Słowian, badał równolegle z całą energią współczesne procesy gospodarcze, prawa i zasady oraz przeszkody i hamulce rozwoju ekonomicznego kraju . W interesujących nas pracach historycznych starał się realizować no­ we metody badań, roszerzając zakres źródeł pisanych, z których do­ tychczas korzystano, na wszelkie ślady kultury materialnej, relikty po­ gańskiej przeszłości zachowane w obyczajowości i zabobonach, przesą­ dach i podaniach ludu, gdzie można odnaleźć „niejeden szacowny szczą­ tek, który mu ukazuje dawny zwyczaj i mniemanie narodu" . Należy sądzić, że dla Surowieckiego program odnowy kraju, niewąt­ pliwie leżący u podstaw jego działalności naukowej, miał zgodnie z ra­ cjonalistycznym światopoglądem obejmować w sposób integralny w mia­ rę możliwości wszystkie dziedziny życia narodu, nie wyłączając proble­ mów wychowawczych. Postulując rozszerzenie warsztatu badawczego o nowe metody po­ znawcze, do których zaliczał przede wszystkim bezpośredni kontakt z ba­ danym ludem, poznanie z autopsji jego życia duchowego, społecznego i materialnego, był prekursorem niejako późniejszych koncepcji i dzia­ łań Zoriana Dołęgi-Chodakowskiego. Również dla Surowieckiego, jak i późniejszych badaczy, jedną z dróg prowadzących do rekonstrukcji naj­ dawniejszej historii Słowian było poznanie kultury ludowej, szukając „wśród zabobonów i baśni grubego ludu" tradycji kulturowej narodu. Program badań historycznych zawierał więc w sobie badania etnograficz­ ne. W swoim szerokim programie odnowy narodowej zwracał również uwagę na gwarę ludową i dialekty słowiańskie jako na obfite źródło ro­ dzimości języka. Jakkolwiek przyjmujemy niejednokrotnie, że zajęcie się słowiańską przeszłością było ucieczką przed współczesnością, czy nawet, jak stwier­ dzają niektórzy badacze inspirowani koncepcjami Mircea Eliadego, uciecz­ ką od czasu historycznego do czasu świętego, do źródeł sacrum — w przy­ padku Surowieckiego to przypuszczenie nie wydaje się uzasadnione. W całej jego działalności naukowej możemy dostrzec wspólną koncepcję badawczą, niezależnie od faktu stosowania przez niego w pracach metody historycznej, która pozwoliła mu wykryć historyczne uwarunkowania i n ­ stytucji i stosunków ludzkich. Łączyła te prace o różnej problematyce wspólna cecha — były one projekcją przyszłości opartą na analizie prze­ szłości i to zbliżało je do problemu tradycji. Wydaje się, że znalazłoby 20 21 2 0 2 1 s. 511. A. G e 11 a, W awrzyniec Surowiecki, Warszawa 1956. Dzieła Wawrzyńca Surowieckiego, wyd. K . J . Turowskiego, K r a k ó w 1861, �42 WANDA PAPROCKA tu zastosowanie znakomite stwierdzenie Thomasa S. Eliota, że tradycji odziedziczyć po prostu nie można, jeśli zaś chce się ją posiąść, można to zrobić tylko z dużym wysiłkiem. Warunkiem jej jest zmysł historycz­ ny, który wymaga rozumienia przeszłości istniejącej nie tylko w prze­ szłości, lecz i teraźniejszości . Zarówno w odniesieniu do zagadnień społeczno-ekonomicznych dotyczących kwestii chłopskiej, rozwoju miast i przemysłu czy historii Słowiańszczyzny, dokonywana przez Surowieckiego analiza historyczna była próbą włączenia przeszłości do aktualnej świadomości społecznej. Niezależnie czy zawierała ona krytyczne spoj­ rzenie na istniejące w przeszłości systemy, czy dokonywała pewnej mitologizacji przeszłości, była gromadzeniem wiedzy „o sobie", czy „wyobra­ żeń o sobie" w procesie samookreślenia się narodowego. Stosunek do przeszłości, zgoda na dziedziczenie lub protest przeciwko niemu, opatry­ wanie takich lub innych elmentów dziedzictwa określonymi wartościami ujawniały podmiotowe pojmowanie tradycji, która w t y m ujęciu miała spełniać również bardzo istotną rolę wychowawczą. 22 Z analizy działalności naukowej Surowieckiego wynika jeszcze jedno bardzo ważne zagadnienie, któremu poświęcono w -literaturze dość dużo miejsca — o p o z y c j i m i ę d z y t r a d y c j ą a h i s t o r i ą . Po­ wszechnie przyjmuje się tę antynomię jako opozycję przeszłości „prze­ ż y w a n e j " przez członków społeczeństwa i przeszłości rekonstruowanej przez specjalistów, a więc to, co Bohdan Suchodolski określa jako prze­ ciwieństwo między zjawiskiem „żyć czymś" a „widzieć i pamiętać 0 czymś", między tradycją żywą a światem wartości pamiętanych lub dzięki rekonstrukcji przypomnianych. Zadaniem historyzmu, jaki był udziałem badaczy tego przełomowego okresu, było niewątpliwie znale­ zienie i przywrócenie ciągłości kulturalnej i utrzymanie tradycji, a więc zlikwidowanie przepaści dzielącej te dwa pojęcia. Wprawdzie niektórzy badacze widzą w historyzmie, w jego tendencjach do wywyższania pa­ mięciowych form ostawania się przeszłości, w pozbawieniu jej hierarchii 1 selekcji, niebezpieczeństwo dla tradycji, do istoty której należy pojęcie wartości i zobowiązania do życiowej realizacji. Wydaje się jednak, że nie odnosi się to do analizowanych prac Surowieckiego. Uzasadnić to można następującymi faktami. Rekonstrukcja historycz­ na służyła Surowieckiemu pogłębieniu s a m o w i e d z y narodo­ w e j , dostarczając zespołu faktów i wyobrażeń, które pozwalały znaleźć miejsce w świecie narodowi pozbawionemu państwa, a więc odnosiła się 2 3 2 2 T. S. E l i o t , Tradycja i talent indywidualny, [w:] Szkice literackie, W a r ­ szawa 1963, s. 2. B. S u c h o d o l s k i , Uspołecznienie kultury, Warszawa 1947; B. L e ś n o d o r s к i, Historia i współczesność, Warszawa 1967; N. A s s o r o d o b r a j , Żywa historia. Świadomość historyczna: symptomy i propozycje badawcze, „Studia So­ cjologiczne", nr 2; 1963, s. 5-47; J . S z a c k i , Tradycja. Przegląd problematyki, Warszawa 1971. , 2 3 �TRADYCJA LUDOWA W MYSLI HUMANISTYCZNEJ 43 <do współczesności. Równocześnie czyniąc masy narodu (jako jeden z pier­ wszych w historiografii polskiej) przedmiotem swoich badań, co by­ ło konsekwencją zainteresowania problemami społeczno-gospodarczymi, ustrojowymi i kulturalnymi, przyjmował naród za pojęcie historyczno-etniczne, znajdując t y m samym wspólny mianownik dla swoich rozwa­ żań o przeszłości i przyszłości. Szukając, zgodnie ze swoim warsztatem badawczym, śladów pierwotnej kultury słowiańskiej, m. i n . w warstwie chłopskiej, nawiązywał w rekonstrukcji przeszłości do tradycji żywej, do tego, czym żyła jeszcze warstwa chłopska. Tradycja w ujęciu Surowieckiego nie nobilituje całej przeszłości i wszystkiego, co w niej dokonano. Przeszłość negatywna czy pozytywna w analizie Surowieckiego aktualizuje się w teraźniejszości, nie pozostając martwym faktem historycznym. Jeżeli nawet następuje idealizacja prze­ szłości, np. w ocenach gminowładztwa, nie służy to jej gloryfikacji, ale zrozumieniu teraźniejszości oraz stworzeniu ewentualnych wzorów dla przyszłości. Niejednokrotnie łączy się osobę Surowieckiego, jego koncepcje i po­ glądy z działalnością Dołęgi-Chodakowskiego i traktuje jako inspiratora jego poczynań, co wynika m. in. z faktu dokonania przez Surowieckiego pierwszej k r y t y k i pracy Dołęgi-Chodakowskiego O Słowiańszczyźnie przedchrześcijańskiej oraz istnienia pewnych zbieżności w ocenie kultury prasłowiańskiej, a zwłaszcza zagadnień wpływu chrześcijaństwa na tę kulturę. O ile jednak Surowiecki obraz Słowiańszczyzny dostosował do oświeconego ideału cywilizacyjnego, aby w nim odszukać się mogli współ­ cześni Polacy i utwierdzić dzięki niej poczucie swej tożsamości narodo­ wej, dla Dołęgi-Chodakowskiego kultura Słowian samoistna i samowy­ starczalna, doskonała i pełna, była całkowicie odmienna i odzyskanie dzięki niej tożsamości narodowej mogło dokonać się tylko przez o c z y ­ s z c z e n i e ze s k a ż e ń h i s t o r i i , przez powrót do stanu daw­ nego . Takie podejście do badanej przeszłości określa stanowisko Chodakow­ skiego wobec tradycji. W przeciwieństwie do swoich poprzedników zwią­ zanych jeszcze w mniejszym lub większym stopniu z ideologią Oświece­ nia, nie dążył on do ustalenia ciągu zależności między przeszłością a przy­ szłością, nie interesowało go włączanie przeszłości, do teraźniejszości. W swoich pracach nad Słowiańszczyzną przyjął wyłączność perspektywy żyjącego poza historią słowiańskiego ludu. Rozważania te bliższe były filozoficznej analizie i poszukiwaniu „ducha narodu", niż problemom w y ­ chowania narodowego. Wynikało to z tak charakterystycznej dla postawy Dołęgi-Chodakowskiego s a k r a l i z a c j i S ł o w i a ń s z c z y z n y nie pozwalającej łączyć kultury słowiańskiej z aktualną rzeczywistością. Przyjęte już powszechnie przekonanie o wartości tradycji ludowej 24 2 4 Żmigrodzka, op. cit., s. 315. �44 WANDA PAPROCKA jako źródła do badania przeszłości słowiańskiej nabiera w ten sposób akcentu tak charakterystycznego dla romantycznej idei ludowości, który każe uznać lud za nieskażony fundament rodzimości. W ten sposób rozwijająca się pod przemożnym wpływem herderyzmu myśl ludoznawcza tego okresu w krajach słowiańskich, w t y m i w Pol­ sce, stawała się i d e o l o g i ą s y n k r e t y c z n ą , która w ludowej twórczości szukała źródła do zrozumienia ludów słowiańskich, ich cech i idei ludowo-narodowych „ducha ludu". Z tej postawy logicznie w y n i ­ kała potrzeba konkretu, poprzez który uzewnętrzniać się miał „duch miejscowy". W t y m odkryciu kolorytu lokalnego, fizjonomii miejsc i l u ­ dzi sięgano przede wszystkim do ludu. Szukanie reliktów języka (zgod­ nie ze zdaniem Herdera traktującego rodzimą mowę jako podstawową przesłankę społecznego i kulturalnego rozwoju społeczeństwa) i odkry­ wanie ludowej twórczości artystycznej staje się podstawowym zadaniem ludoznawstwa w okresie rozwijającego się Romantyzmu . 2S Jakkolwiek, co stwierdza wielu badaczy, okres Romantyzmu zahamo­ wał rozwój etnografii, formułującej się w myśl idei Oświecenia jako „nau­ k i o ludzie" to stając się okresem narodzin dominacji folklorystyki wiązał się również silnie z tradycją ludową, w pewnym opozycyjnym stosunku do oświeceniowego racjonalizmu. Urastając do naczelnej wartości w dobie Romantyzmu, p o e t y c k a t w ó r c z o ś ć l u d o w a miała odzwierciedlać nastroje ludu, jego indy­ widualność, jego cechy ludowo-narodowe, zawierające ślady dawnej prze­ szłości nie zawarte w dokumentach pisanych. Czyniąc tradycję obowiąz­ kową okres Romantyzmu przyczynił się do powstania zjawiska, które określamy obecnie mianem folkloryzmu, a które, jak stwierdza Józef Burszta, miało ogromny wpływ na zachowania tradycji ludowych i były efektywnym środkiem wychowania narodowopatriotycznego . W sensie ideologicznym takie spojrzenie na kulturę ludową miało wywołać poczucie wspólnoty językowo-etnicznej i więzi społecznej, świa­ domości historycznej i w dalszym rozwoju myśli romantycznej poczucia posłannictwa historycznego. W ścisłym związku z tak pojmowaną ludowością pozostaje bardzo roz­ powszechniona w dobie Romantyzmu i d e a n a r o d o w o ś c i , w k t ó ­ rej powstaniu i rozwinięciu odegrał rolę Dołęga-Chodakowski. L u d jest w t y m rozumieniu nosicielem t r a d y c j i rodzimej kultury zachowując jej pierwiastki w obyczajach, obrzędach, języku i tych wszyst­ kich elementach przede wszystkim kultury duchowej, które przekazy­ wane są na drodze tradycji ustnej z pokolenia na pokolenie. Prowadziło to do uznania ludu za wyłącznego nosiciela narodowości, a kultury ludo26 2 5 Por. J . B a c h ó r z , O polskim egzotyźmie polskiego romantyzmu, Wrocław 1971. s. 263-267. B u r s z t a , op. cit., s. 269-270. 2 6 romantycznym, [w:] Problemy �TRADYCJA LUDOWA W MYSLI 45 HUMANISTYCZNEJ wej za jedynie narodową. Pierwiastek ludowy w wytworach kulturo­ wych staje się wyznacznikiem określającym ich narodowy lub nie naro­ dowych charakter. Kultura ludowa, a przede wszystkim pieśni ludowe traktowane jako źródło narodowości, w koncepcjach romantyków spełniać miały dwie funkcje — stać się tworzywem dla poezji lub awansować do roli literatury narodowej jako twórczość samoistna, będąca kontynuacją rodzimej poezji sprzed wieków, źródłem do poznania przeszłości narodu. Bardziej odosobniony w swojej skrajnej postawie mitologizacji Sło­ wiańszczyzny łączył się Chodakowski w swych poglądach na zagadnie­ nia narodowości z całym romantycznym nurtem w historiozofii i litera­ turze tego okresu. O unarodowieniu literatury polskiej poprzez zwrot ku t r a d y c j i l u d o w e j pisał jeden z badaczy pieśni ludowych i poeta Krystyn Lech Szyrma: „Jeśli nie chcemy być w naukach nadobnych tylko naśladowcami, lecz i ory­ ginalne, a do tego czysto narodowe posiadać dzieła, uratujemy te starocie, te zabytki, na które czas coraz ostrzej nastawa i grozi zatratą. Są one szczątkami gmachu niegdyś okazałego, który runął w zwaliskach, ale może nam jeszcze do wzniesienia Ś w i ą t y n i Narodowej za w ę g i e l n y posłużyć kamień. Zniżmy się w i ę c pod niskie strzechy, tam gości Sędziwa Narodowość" . 27 Wiejskie strzechy, pod którymi odgrzebuje się zagubioną przeszłość, są bezpośrednią reminiscencją stwierdzeń Dołęgi-Chodakowskiego: „Mię­ dzy ludem cnota mieszka, między ludem poezja mieszka" . Również Mochnacki jakkolwiek daleko wykracza w swoich rozważaniach o istocie narodowości poza domenę literatury, a tradycję określa szeroko „jako nić wewnętrznego przypomnienia", którą stanowi ogół zjawisk przeszłości, z którymi człowiek jest w stanie nawiązać duchowy kontakt, za źródło polskiej poezji romantycznej uważa tradycję rodzimą, nadając tym sa­ mym współczesny wymiar historycznej przeszłości . Szczególnie wyraźne nawiązanie do jedności między czasem teraź­ niejszym a czasem historycznym dostrzec możemy w działalności Kazi­ mierza Brodzińskiego. Jest rzeczą wymagającą podkreślenia, że bezpo­ średni związek między pojęciem t r a d y c j i a pojęciem n a r o d o ­ w o ś c i wynika z roli tradycji jako siły organicznej w procesie krysta­ lizacji t o ż s a m o ś c i n a r o d o w e j . „Naród bez pamięci historycz­ nej nie jest narodem i jeśli ta przestanie dla niego być świętą i on prze­ stanie zasługiwać na imię od ojców odziedziczone" . Świadomość histo28 29 30 2 7 K. L . S z y r m a , List do redaktoru, „Dziennik Wileński", t. 1: 1818, s. 486- 489. 2 8 Z. D o ł ę g a - C h o d a k o w s k i , Sprawy słowiańskie pod strzechą wiejską zebrane, Warszawa 1973, s. 23. M. M o c h n a c k i , O duchu i źródłach poezji w Polszczę, [w:] Pisma po raz pierwszy edycją książkową objęte, wyd. A. Śliwiński, L w ó w 1910, s. 13. K . B r o d z i ń s k i , Mowy i pisma patriotyczne, opr. I. Chrzanowski, „Bi­ blioteka Narodowa", nr 94: 192 . s. 07. 2 9 3 0 4 �46 WANDA PAPROCKA rycznej zmienności form życia i wyobrażeń zmuszała do dokonywania pewnej selekcji bagażu dziedzictwa kulturowego, równocześnie jednak reprezentując istotę narodowości tradycja nie mogła ulec skażeniu. Ta antynomia między potrzebą rozwijania tradycji a utrzymaniem jej w nie­ skażonej formie, między trwałością a zmianą, jest charakterystyczna dla postawy Brodzińskiego. „Doskonalić narodowość, ale jej nie zmieniać" — stwierdza w Listach o polskiej literaturze . Wychodząc (jak większość badaczy tego okresu) od zainteresowania pieśniami ludowymi, widział je nie tylko jako źródło pomocnicze do poznania dziejów i obyczajów k a ż ­ dego ludu, ale niezbędne do utrzymania charakteru i ducha narodowego. Pojęcie narodowe znaczyło dla Brodzińskiego — ludowe. Literaturę uwa­ żał Brodziński za zjawisko historyczne, za produkt życia narodu i zara­ zem jeden z czynników to życie modelujących. Teza o literaturze jako dokumencie życia narodowego dawała możliwości odtworzenia wpisanej w tę literaturę s a m o w i e d z y n a r o d o w e j i zrekonstrułowania portretu zbiorowości polskiej. Zarys dziejów literatury dawał w t y m uję­ ciu pewną ogólną koncepcję narodu odnoszącą się nie tylko do prze­ szłości, ale rzutującą także na przyszłość. Uznając s i e l a n k ę za naj­ bardziej swojski, rodzimy gatunek literacki, w którym najdoskonalej od­ biły się cechy ducha i charakteru narodowego, nawiązywał przede wszyst­ k i m do kultury ziemiańskiej. Jego pojęcie indywidualności narodowej wywodzące się ze związków z ziemią i rolnictwem, odwoływanie się do przeszłości, w której dominował wzór kultury rolniczej, kazało mu jed­ nak szeroko pojmować określenie ludu rolniczego i nawiązywać w idea­ łach pracy i obyczaju do współczesnego życia wiejskiego. „Rolnictwo jest jedno zajęcie człowieka, które sam Bóg wskazał, przetrwa wszystkieprzemysły ludzkie, ocali w robotniku przyrodzony rozum i od ostatecz­ nego zepsucia lud uchowa" — pisał. W uwspółcześnieniu sielankowości obrazu przeszłości Brodziński dążył nie tylko do literackiej nobilitacji chłopa i tematów z życia ludu, ale również do stworzenia obrazu społe­ czeństwa, w którym idealizowane cechy narodowości polskiej będą stano­ wiły o s w o i s t o ś c i k u l t u r y współczesnej. 31 Niezależnie od charakteru wyobrażeń o istocie narodowości, rozważa­ nia Brodzińskiego wiązały literaturę z życiem w sposób historyczny i so­ cjologiczny traktując ją za produkt życia narodu. Ucieleśniając niejako swoją ideę zachowania tradycji, tego duchowego continuum narodu, Bro­ dziński był projektodawcą Dykcjonarza obyczajów i zwyczajów polskich,, którego późniejsza realizacja związana była z osobą Łukasza Gołębiow­ skiego i jego Ludem polskim. Wydaje się, że można — powołując się na szeroko w literaturze omó­ wioną i analizowaną działalność naukową i literacką m. in. S. Witwickie8 1 s. 310. Tenże, Listy o polskiej literaturze, „Pamiętnik Warszawski", t. 16: 1820, �TRADYCJA LUDOWA W MYSLI 47 HUMANISTYCZNEJ go, R. Zmorskiego, K . W. Wójcickiego i J. L . Żukowskiego, Wacława z Oleska i innych — stwierdzić, iż postawy Surowieckiego, Chodakow­ skiego, Szyrmy i Brodzińskiego były zarówno reprezentatywne dla poglą­ dów wcześniej wypowiadanych, jak i stanowiły punkt wyjścia do dalsze­ go rozwoju badań ludoznawczych. Jeśli zastanowić się nad osiągnięciami tego okresu realizowanymi zarówno indywidualnie, jak i przez Warszaw­ skie Towarzystwo Przyjaciół Nauk to wydaje się, że większe znaczenie od konkretnie zgromadzonych w t y m czasie materiałów miało przeła­ manie w i e l o w i e k o w e j o b o j ę t n o ś c i na nurt tradycji żywej zawarty w kulturze warstwy chłopskiej, tradycji, która do tego czasu była na marginesie wszelkich rozważań, zarówno w kategoriach ideo­ wych i patriotycznych, jak i estetyczno-artystycznych. Nie w realizacji więc programów zamierzonych na szerszą skalę niż to było możliwe do wykonania, poczynając od programu Kołłątaja, projektów Woronicza, akcji zbierackiej Surowieckiego, Rakowieckiego i innych do konkursów organizowanych przez Towarzystwo Przyjaciół Nauk, ale w u g r u n t o ­ waniu świadomości potrzeb zainteresowania folklorem należy widzieć wkład tych prac do badań ludoznawczych. Jest to konsekwencją faktu, że podstawowe zadania tego okresu wiązały się z: 1) potrzebą za­ chowania przeszłości dla przyszłości, 2) obroną ciągłości tradycji jako gwaranta przyszłego narodowego bytu, 3) apoteozą słowiańskiej przeszło­ ści i samorodnej twórczości ludowej jako nosiciela narodowych składni­ ków kultury. Jest jednak rzeczą charakterystyczną, że niezależnie od te­ go, czy rozpatrywano tradycję w myśl idei Oświecenia, czy z pozycji Romantyków n o b i l i t o w a n o i do rangi tradycji podnoszono tę tylko część dziedzictwa kulturowego narodu, która zgodna była z potrzebami chwili. W poszukiwaniu wzorów działań, które w danym momencie h i ­ storycznym uchodziły za szczególnie ważne, odwoływano się więc do tra­ dycji, a nie historii. Laboratoryjnie można w t y m okresie obserwować proces wyboru z przeszłości pewnych faktów pod kątem potrzeby ucze­ stnictwa w wartościach, które dawały możliwość zachowania p r e s t i ż u n a r o d u w zmienionych warunkach. Odwoływanie się do tradycji, a nie historii, wybiórcze traktowanie przeszłości otwierało możliwości fanta­ stycznej nierzadko spekulacji myślowej prowadzącej nawet do falsyfikacji historycznej. „Wszystkie narody — pisał Świętochowski — mają mniej lub więcej podrobioną historię utkaną z prawd, legend, domnie­ mań, zmyśleń i zwyczajnych kłamstw. Jest ona jak gdyby barwnym obrazem wykaligrafowanym przez wyobraźnię na kanwie rzeczywisto­ ści" . Przyjęcie powszechnej zasady, że kryterium wyróżniające trady­ cję pochodzi zawsze ze świata wartości, nie musi oznaczać prawdziwości treściowej faktów i uogólnień zawartych w wymienionych wytworach kulturowych czy wyobrażeń związanych z nimi, ale musi opierać się na 32 A. Świętochowski, Genealogia rzeczywistości, Warszawa 1936. �48 WANDA PAPROCKA „społecznie ważnym domniemaniu", że pochodzą z przeszłości, z którą łą­ czą się na zasadzie ciągłości i więzi i posiadają szeroki zasięg społecznego rezonansu i społecznych emocji. Ze zrodzonej w konkretnym momencie historycznym potrzeby rekon­ struowania wiedzy społeczeństwa o sobie samym powstał „model uświa­ damiany", należący do tej samej kategorii zjawisk, jak stwierdza Claude Levi-Strauss, formułując to określenie, co mity i religia. Jest to szcze­ gólnie widoczne w okresie Romantyzmu. O ile bowiem w ideologii oświe­ ceniowej tradycję traktowano przede wszystkim jako p r o g r a m d z i a ­ ł a n i a , Romantycy widzieli ją jako i d e a ł d u c h o w y , mit ojczyz­ ny, spirytualizowali wyobrażenia o ciągłości dziejów opierając je na toż­ samości duchowej narodu. Z jakich motywów zrodziła się potrzeba konstruowania „modeli uświa­ damianych" będących teorią społeczeństwa o samym sobie, można pró­ bować wyjaśnić powołując się na stwierdzenie Suchodolskiego, ,,że roz­ k w i t badań historycznych w X I X w., pietyzm wobec pamiątek przeszło­ ści dziejowej, ochrona ruin i zabytków, zwycięstwo historycznej meto­ dy myślenia w wielu dziedzinach nie są owocem szczególnego wzrostu roli przeszłości w życiu bieżącym, ale są raczej wynikiem utraty żywej łączności z dawnością" . Pamięciowa forma ostawania się przeszłości nie mogła wystarczająco świadczyć o ciągłości. Szczególne warunki polskiej rzeczywistości wymagały „dowodów z dawności" podbudowujących świa­ domość więzi kulturowej z przeszłością. Zmuszało to do poszukiwania tra­ dycji żywej i wskrzeszania „pamięci zbiorowej" jak określa ją Maurice Halbwach, której podstawową cechą jest ciągłość i która w przeciwień­ stwie do pamięci historycznej zwraca uwagę nie na zmiany i różnice, ale na podobieństwa, spoglądając na minione wydarzenia przez pryzmat teraźniejszości . I ta konieczność przejścia od tradycji pamiętanej do tradycji żywej mogła się odbyć tylko za p o ś r e d n i c t w e m l u d u , w którym widziano nosiciela najstarszych wybranych z całości dziedzic­ twa kulturowego narodu treści zawartych w tradycji ludowej. 33 34 Reasumując więc przedstawione powyżej postawy badaczy w stosunku do przeszłości można wyraźnie stwierdzić, że mamy tu do czynienia z procesem tworzenia tradycji na zasadzie świadomego selekcjono­ w a n i a i w a r t o ś c i o w a n i a zjawisk dotyczących przeszłości. W y ­ daje się, że nie budzi też wątpliwości charakter kryteriów wyboru i war­ tościowania, czy — jak to określa Assorodobrej — charakter „aprobaty" wyróżniającej pewne elementy przeszłości z całości dziedzictwa kulturo­ wego. Są one bowiem w t y m przypadku narzucone przede wszystkim potrzebami chwili. Ta motywacja wyboru i wartościowania mająca pod­ stawowe znaczenie w podmiotowym rozumieniu tradycji mogła mieć 3 3 8 4 S u c h o d o l s k i , op. cit., s. 73 n. M. H a 1 w b а с h, Społeczne ramy pamięci, Warszawa 1969, s. X V I I I n. �T R A D Y C J A L U D O W A W MYŠLI HUMANISTYCZNEJ 49 u podstaw swoich k o n f l i k t (o roli którego mówi w swoich rozwa­ żaniach o tradycji Roman Zimand ) , który nie tylko stanowił punkt w y j ­ ścia do rozważań nad zagadnieniem tradycji, ale odgrywał znaczną rolę w procesie wyboru treści kulturowej. W tym przypadku sytuacja kon­ fliktowa wynika zarówno z warunków politycznych kraju, jak i zmie­ niającego się wewnętrznego układu sił społecznych, przede wszystkim zwiększającego się znaczenia warstwy chłopskiej. Przyjęcie konfliktu jako bodźca wywołującego zainteresowanie tra­ dycją nie stoi w sprzeczności z uznaniem istnienia świadomej a p r o b a t y w wyborze elementów kultury, które w t y m okresie histo­ rycznym zostały zaaprobowane i uznane za wartości. Taka motywacja wyboru pewnych treści czy zjawisk kulturowych pochodzących z prze­ szłości i podnoszenie ich do rangi tradycji w szczególnie wyraźny sposób wyraża istotną dla pojęcia tradycji, podkreślaną przez wszystkich ba­ daczy sprawę jej z w i ą z k u z t e r a ź n i e j s z o ś c i ą , związku, k t ó ­ ry tak znakomicie określa Stefan Czarnowski: „Albowiem dawność trwa wyłącznie jako teraźniejszość. Teraźniejszość zaś jest przekształconą, zak­ tualizowaną dawnością oraz rodzącą się przyszłością" . Zasada spojrzenia na przeszłość oczyma teraźniejszości była ideą prze­ wodnią w całej historiografii tego okresu, była więc także punktem od­ niesienia dla rozważań nad kulturą ludową stanowiącą integralną i nie­ jako dowodową część najstarszej historii narodu. Dawność rodowodu k u l ­ tury ludowej, elementu tak ważnego dla pojęcia tradycji, gwarantował natomiast wywodzący się w t y m czasie z założeń historyzmu kierunek badań ludoznawczych. 3 5 36 TRADYCJA LUDOWA W IDEOLOGII POZYTYWIZMU I NEOROMANTYZMU Zmiana w poglądach na zagadnienie kultury ludowej, powszechnie owiązana z osobą Ryszarda Wincentego Berwińskiego i jego krytyką ro­ mantycznej, szeroko rozpowszechnionej teorii o starożytności kultury l u ­ dowej, musiała znaleźć odbicie w podejściu do zagadnienia tradycji ludo­ wej i ocenie zawartych w tym pojęciu treści. Zanim jednak Berwiński przeszedł do krytycznej oceny dotychczasowych sądów w sprawie litera­ tury ludowej jako bezpośredniego źródła historycznego, które przedsta­ wił w dwóch wydanych w 1854 r. tomach Studiów o literaturze ludowej... niejednokrotnie podkreślał rolę ludu — chłopstwa w t r a d y c j i kul­ turalnej narodu. W swoich rozważaniach o narodowości pisał w „Przyjacielu Ludu": „Narodowość zaś nie może być reprezentowana 3 5 R. Z i m a n d , Problem tradycji, [w:] Proces historyczny w literaturze i sztuce, Warszawa 1967, s. 360-378. S. C z a r n o w s k i , Dawność a teraźniejszość w kulturze, [w:] Dzieła, t. 1, Warszawa 1956, s. 121. 3 6 4 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. 26/2 �50 WANDA PAPROCKA przez jedną klasę wyłącznie, ale przez ogół, masę. Chcąc poznać narodo­ wość, trzeba poznać ten ogół, w którym się ona objawia, trzeba zatem poznać i l u d ' " . W Powieściach wielkopolskich wydanych w 1840 r. w y ­ raża pogląd, że nadszedł czas, gdzie rozdwojone siły moralne narodu złączyć się mają, gdzie nić myśli rodzimej snuć trzeba z rodzimego włók­ na — gdzie nasza literatura ustna przejść powinna w literaturę piśmien­ ną...", a twórczość ludową „zmienić w krew i życie całego narodu". Zrodzona pod wpływem wypadków politycznych i społecznych niepo­ koi poł. X I X w. myśl krytyczna w stosunku do genezy kultury chłop­ skiej, rozpoczyna okres krytyczno-naukowy w dziejach badań ludoznaw­ czych. Należy jednak podkreślić, że zmiana poglądów nie dokonała się nagle, a krystalizowanie się nowego spojrzenia na kulturę ludową n a w i ą ­ zującego do utylitaryzmu doby Oświecenia następowało stopniowo — pełną aprobatę znajdując dopiero w okresie rozwoju Pozytywizmu. O odwrocie od pewnego irracjonalnego zapatrzenia w przeszłość, ro­ mantycznego „chłopomaństwa" może świadczyć formułowany przez W i n ­ centego Pola pogląd: „Kto nie chce postępu, nieprzyjacielem jest trady­ cji narodowej, kto nie chce tradycji, nieprzyjacielem jest p o s t ę p u " . Narastające krytyczne oceny dotychczasowego stosunku do kultury ludowej wychodziły nie tylko z kręgów jej badaczy, ale również history­ ków i literatów. Charakterystyczna jest dla tego okresu m. i n . postawa Ignacego Kraszewskiego, który widząc tak jak i inni rolę twórczości l u ­ dowej w kreowaniu prawdziwie narodowej literatury, postulował ko­ nieczność ścisłości i dokładności zapisu folklorystycznego, potrzebę gro­ madzenia i wydawania w pierwszym rzędzie autentycznych, a nie prze­ tworzonych literacko materiałów, potrzebę odróżnienia elementów swoj­ skich i obcych . 37 38 39 Powoli więc formułują się n o w e s t a n o w i s k a badawcze, które każą widzieć w tradycji ludowej jedno ze źródeł narodowej k u l ­ tury, nie identyfikując jej jednak z całością tej kultury. Rewizji poglądów na wartości historyczne treści zawartych w k u l ­ turze ludowej (głównie w folklorze) sprzyjały podejmowane w t y m cza­ sie studia porównawcze m. in. nad pieśniami słowiańskimi. Dały one pod­ stawę wielu badaczom, jak np. Wacławowi Maciejowskiemu, do stwier­ dzeń, że wątek historyczny poezji gminnej, który zawsze ulegał prze­ istoczeniu, „oprócz narodowych uczuć nie miewa w sobie nic dawnego". Stąd poezja gminna dla dziejów nie może „dostarczyć zasobów pewnych, a przynajmniej takich, które za pomnik historyczny uważać można bez3 7 R. W,. В e r w i ń s к i, Listy z narodowej pielgrzymki, „Przyjaciel Ludu", R. 5: 1838, s. 148-149. Cyt. za: K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k ą , Wincenty Pol — badacz kul­ tury ludowej, Warszawa 1966, s. 96. J . C h a ł a s i ń s k i , Z zagadnień historii kultury polskiej pierwszej polo­ wy XIX w. „Nauka Polska", R. 2: 1954, nr 1, s. 119-121. 3 8 3 9 �TRADYCJA LUDOWA W MYSLI 51 HUMANISTYCZNEJ 40 piecznie" . Zbliżone do poglądów Maciejowskiego byly sądy Edwarda Dembowskiego czy Jana Majorkiewicza, których entuzjazm dla twórczo­ ści ludu nie przysłaniał krytycznego stosunku do folkloru jako najstar­ szego zabytku narodowej kultury. Jakkolwiek powszechnie łączy się okresy przełomowe, jakie zachodzą w dziejach każdej dyscypliny naukowej z konkretnymi osobami, nie mo­ że jednak pozostać nie doceniana suma wysiłków indywidualnych i kolek­ tywnych wszystkich poprzednich badaczy. Przygotowują oni bowiem grunt pod nowe szersze spojrzenie na badaną rzeczywistość, stwarzając potrzebę nowych jakościowo rodzajów badań. Tę nową jakość wyników badań, postępującą równolegle z 'rozwojem warsztatu naukowego, wiąże się powszechnie z Oskarem Kolbergiem. Nie można jednak nie widzieć już w pierwszych jego pracach poświęconych pieśni ludu polskiego na­ wiązania do tez swoich poprzedników o cechach zmienności, tkwiących immanentnie w badanych przez nich dziedzinach kultury ludowej . Sze­ rokość kontekstu widzianych zjawisk, jaka coraz wyraźniej zaznacza się w warsztacie naukowym Kolberga, jest więc nie tyle przez swoje nowa­ torstwo tak istotna dla rozwoju polskiego ludoznawstwa, ale przez szero­ k i z a k r e s r e a l i z a c j i , który doprowadził do powstania tak monu­ mentalnego dzieła. Sposób widzenia faktów kulturowych w ich pełnym kontekście uwzględniającym konieczność genetycznego i historycznego interpretowania zjawisk oraz ich zmienności w czasie i przestrzeni ma podstawowe znaczenie dla kształtowania się nowego z a k r e s u p o j ę ­ cia tradycji ludowej. Charakter dokumentacyjny gromadzo­ nej wiedzy o faktach etnograficznych miał służyć utrwaleniu wobec do­ strzegalnych zmian kulturowych tych wartości, które do kultury naro­ dowej wnosiła wieś nie tylko przez folklor, ale całokształt swego życia społecznego, materialnego i duchowego. 41 W przeciwieństwie do okresu poprzedniego zmienia się podejście do zagadnienia tradycji ludowych jako odbicia indywidualnych cech ludu odniesionych wyłącznie do pojęcia ducha ludu na rzecz widzenia tych zjawisk w ścisłym powiązaniu z konkretnymi w a r u n k a m i kultur a l n o - h i s t o r y c z n y m i . W liście do T. Lenartowicza w 1857 r. Kolberg pisze, określając cel i charakter gromadzonych materiałów etno­ graficznych: „Są i będą skarbnicą ciekawą dla gramatyków, lingwistów, historyków, dla ludzi kreślić mających nie tylko duchowość narodu, nie tylko moralne lub nie­ moralne usposobienie, jego obyczajowość ale i zewnętrzną skorupę, wszystkie przypadłości słowa i dźwięku, przez jakie przechodził... Takimi, jakimi są, zbieracz je ma przedstawić, nie wolno mu w nich nic dodać ani ująć, jeżeli chce być wiernym swemu zadaniu i uzyskać zaufanie" . 42 4 0 W. A. M a c i e j o w s k i , Wzgląd historyczny na klechdy i gminne piosenki najdawniejsze, „Orędownik Naukowy", nr 10: 1840, s. 78. Dzieje folklorystyki polskiej..., s. 164-165. O. K o l b e r g , Dzieła wszystkie, t. 64, Warszawa 1965, s. 70-71. 41 4 2 polskie �WANDA PAPROCKA W kształtowaniu się poglądów Kolberga na zagadnienie kultury ludo­ wej, które włączyły go ostatecznie w krąg myślenia pozytywistycznego, wyraźnie zaznacza się przejście od statycznego ujmowania kultury do prób określenia p r z e m i a n zachodzących na wsi w szerokim, na mia­ r ę jego warsztatu naukowego, kontekście zjawisk kulturowych. Nie przestając widzieć w badaniu tradycji kulturowej ludu zadania tak ważnego, jak wykrycie c e c h s p e c y f i c z n y c h kultury naro­ dowej, zdawał sobie sprawę z różnorodności czynników kształtujących k u l t u r ę ludową, uwzględniając zarówno wpływ czynników z e w n ę t r z ­ n y c h — zapożyczeń, jak warunków w e w n ę t r z n y c h — gospo­ darczych, politycznych i geograficznych. Poza celami naukowymi, których realizacja stawiała Kolberga w rzę­ dzie najwybitniejszych badaczy kultury ludowej X I X w., niemniej waż­ ne funkcje spełniały jego dzieła w kształtowaniu poglądów na znaczenie tradycji ludowej w procesie tworzenia się ś w i a d o ś c i narodo­ w e j . Zwracanie uwagi na zróżnicowanie regionalne, określenie indywi­ dualnych cech poszczególnych grup etnicznych, miało budzić poczucie świadomości środowiskowej i poprzez nią narodowej. Zdając sobie spra­ wę z tak szeroko pojętej roli tradycji, dokumentował Kolberg rozmaite jej formy widząc w nich jednak zawsze jedynie regionalne warianty „prajedności kulturowej" . W swym stosunku do przeszłości, którą uważał za główny składnik świadomości narodowej, w podkreśleniu ciągłości historycznej narodu kie­ rował się t y m i samymi celami społeczno-patriotycznymi, jakie przyświe­ cały badaczom folkloru od chwili utraty niepodległości. Będąc na pograniczu dwóch kolejnych okresów w dziejach kultury (romantycznego i pozytywistycznego) czerpał z pierwszego wiarę w war­ tości tkwiące w tradycji ludowej, które winny stać się składnikiem nie tylko ogólnonarodowej kultury ale także i słowiańskiej; jako Pozytywista starał się badać tradycje we wszystkich przejawach życia wsi w całej jego, jak sam określał, „zewnętrznej skorupie". Wyrazem tej postawy Kolberga wyrosłej z dwóch tak ważnych ideo­ logicznie n u r t ó w może być m. in. jego stosunek do poglądów wyraża­ nych przez Berwińskiego, o którym pisze: 43 „Zaprzeczając bowiem u m y s ł o w i naszego ludu twórczości i na bierne, naśla­ dowcze jedynie skazując go ducha stanowisko, ubliżałby on naturze ludzkiej w ogóle, która jakkolwiek uległa być może prądom w y p a d k ó w czy to g w a ł t o w ­ nie, czy mniej nagle z zewnątrz na nią napływających, nie zrywa przecież od razu wszystkich ogniw wiążących ją z przeszłością, nie wyrzeka się jej bezwarun­ kowo, chociaż nie zawsze czuje w a g ę i pojmuje znaczenie przechowanych w swym łonie tradycji" . 41 4 3 rodową s. 225. 4 4 M. T a r k o , Tradycja ludowa jako czynnik kształtujący świadomość w pracach Oskara Kolberga, [w:] Tradycja i przemiana, P o z n a ń О. К o 1 b e r g, Dzieła wszystkie, t. 7, Warszawa 1962, s. I I I . na­ 1978, �TRADYCJA L U D O W A W MYŠLI 53 HUMANISTYCZNEJ Jakkolwiek stosunek do tradycji, formułowany przez orędownika Po­ zytywizmu Aleksandra Świętochowskiego, cechowała tak charaktery­ styczna dla każdego okresu tworzenia się nowych idei filozoficznych i społecznych kategoryczność ocen, p r z e c i w s t a w i a j ą c a tra­ dycję postępowi, to w rozumieniu treści tego pojęcia nie był on dostatecznie konsekwentny. Przyjęcie twierdzenia, że z tradycją ma­ my do czynienia wtedy i tylko wtedy, gdy teraźniejszość jest przykrojona na miarę przeszłości lub przynajmniej nosi na sobie ślady prze­ szłości, wiązało się z negacją jej wartości. Świętochowski tradycję trak­ towaną jako bezwzględną zasadę życia określa jako „polip toczący ludz­ kie mózgi". Tradycja jako „duch", jako „mgła", „ m a r a " jest dla niego pustym dźwiękiem, pojęciem bez treści, zasadą bez stosowania. Tradycja natomiast pojęta w znaczeniu dziejów jest przygotowawczą szkołą życia, jest podstawą działania. W stosunku do postępu, który jest procesem wytwarzającym, tradycja w tym ostatnim znaczeniu jest stosunkiem sił wzajemnie się w s p i e r a j ą c y c h . W powszechnym jednak odczuciu spo­ łecznym, jak stwierdza Świętochowski, „pojęcie tradycji jest dla wielu pojęciem niewyraźnym, nie oznaczonym ściślej, raczej błędnym ognikiem latającym po głowie, aniżeli prawdą realną, odnalezioną w faktach" . 4S 46 Niezależnie od zawartych w t y m stwierdzeniu racji, ideologia Pozy­ tywizmu (w przeciwieństwie do okresu poprzedniego) zmienia podejście do zagadnienia tradycji ludowych jako odbicia indywidualnych cech ludu odniesionych wyłącznie do pojęcia „ducha ludu" analizowanego niezależ­ nie od określonego kontekstu historycznego, na rzecz widzenia tych zja­ wisk w ścisłym powiązaniu ż k o n k r e t n y m i w a r u n k a m i к u 1turowo-historycznymi. Ten punkt widzenia reprezentowany m. in. przez Ludwika Krzywickiego był charakterystyczny dla postaw badaczy tego okresu, którzy łączyli postępowość poglądów naukowych z pewnym radykalizmem społecznym. Ideologia Pozytywizmu wnosząca zasadnicze przewartościowanie w ocenie ludu i jego kultury przyczynia się równocześnie do w z r o s t u z a i n t e r e s o w a ń kulturą ludową w ramach usamodzielniających się w tych warunkach etnografii i folklorystyki. Mimo że dominowało w na­ ukach tych podejście idiograficzne, a konkretne badania obejmowały przede wszystkim poszczególne dziedziny kultury lub określone regiony, istniała świadomość potrzeby syntetycznych ujęć w skali całej Polski. Etnografia będąc w płaszczyźnie teoretycznej związana ściśle z kierun­ kiem ewolucyjnym, w praktycznym opisowym działaniu zwłaszcza doty­ czącym badań regionalnych, miała ważny aspekt narodowy. Gromadzony materiał dotyczący kultury ludowej był stwierdzeniem polskości terenów 4 5 A. Ś w i ę t o c h o w s k i , godniowy", nr 19: 1872. « Tamże. Tradycja i historia wobec postępu, „Przegląd Ty­ �54 WANDA PAPROCKA szczególnie poddanych akcjom wynaradawiania w świetle funkcjonują­ cych w dalszym ciągu powszechnych idei przyjmujących l u d za n o s i ­ ciela i przekaziciela czystych treści narodowych. Przekona­ nie to było, jak stwierdza Burszta, „podstawą powstania w ciągu X I X wieku ruchu społeczno-kulturalnego o charakterze regionalnym, mają­ cego na celu pielęgnowanie polskości poprzez wydobywanie i utrwalanie tradycji kulturalnych, w t y m zwłaszcza właśnie ludowych danego re­ gionu" . Druga połowa X I X w. jest niewątpliwie okresem, kiedy zaintereso­ wanie k u l t u r ą ludową — jako ważną częścią dziedzictwa kulturowego na­ rodu — uzyskuje wysoką w społeczeństwie rangę osiągając pewne formy zinstytucjonalizowane. W procesie usamodzielniania się etnografii dużą rolę odegrały tworzące się i n s t y t u c j e i o r g a n i z a c j e nau­ k o w e . Reprezentowane przez nie założenia teoretyczne i kierunki dzia­ łania stawały się programem badawczym obowiązującym ludoznawców skupionych w ich kręgu. Założone w 1895 roku Towarzystwo Ludoznaw­ cze przedstawiło następujące swoje zadania w słowie wstępnym zamie­ szczonym w pierwszym numerze czasopisma „Lud": 1 1 „U nas jest to pierwsze Towarzystwo, które się jęło pracy na niwie m a ł o dotychczas uprawianej liczącej na poparcie życzliwych i chętnych, którzy rozu­ mieją znaczenie takiej pracy. Dziś, kiedy powszechnym jest hasło lud, oświata jego, polepszenie jego bytu materialnego p o w i n n i ś m y zacząć od fundamentów, a tym jest poznanie tego ludu, jego życia i charakteru. Jeśli tego nie zrobimy, nasza praca dla ludu będzie bezskuteczna. T e n w z g l ą d praktyczny nie jest jedy­ nym, który powinien zwrócić uwagę. Ważniejszym o wiele jest to, co stanowi nie­ spożytą siłę ludu i zarazem tak ważny czynnik w życiu każdego narodu. To jest owa rodzimość i odporność ludu, z których pierwsza jest źródłem o ż y w i a j ą c y m ducha narodowego i u t r z y m u j ą c y m go w jego czystości i nieskazitelności, druga twierdzą i stróżem jego życia i tradycji. Historia poucza nas, że naród nie zginie, jak długo lud jego żyje, który zdolen jest ożywić obumarłe członki życia narodo­ wego i w l a ć nowe życie w dzieła jego u m y s ł o w e j pracy, kiedy kosmopolityczne prawdy biją w tę twierdzę narodowości, niech będzie ś w i ę t e m staraniem każdego otoczyć opieką t ę twierdzę i wzmocnić ją". Program ten zawiera sformułowania, w których znajdują odbicia za­ równo echa i d e i p o z y t y w i s t y c z n y c h „pracy dla ludu" i „nad ludem", jak i oddziaływanie p o s t a w r o m a n t y c z n y c h odradza­ jących się w neoromantycznym_ ruchu Młodej Polski. Ruch, w k t ó r y m „idea narodu", „idea ducha" wiązała się z wysoką oceną roli ludu w k u l ­ turze narodowej, wysokim wartościowaniem kultury ludowej, a nawet wręcz odkryciem jej nowych dotąd nie zauważonych dziedzin. Podnoszenie kultury ludowej do rangi w s p ó ł t w ó r c y kultury narodowej, wyraźnie zaznaczające się w myśli społecznej i poli­ tycznej w literaturze i sztuce w I I poł. X I X w., w ostatnich latach tego stulecia znajduje wyraz w bardziej s p e k t a k u l a r n y c h f o r m a c h . "Burszta, op. cit., s. 273-274. �TRADYCJA LUDOWA W MYSLI HUMANISTYCZNEJ 55 Były to m. in. coraz powszechniej organizowane wystawy. Ich zasługą było zaznajomienie szerszego grona społeczeństwa z osiągnięciami sztuki i wytwórczości ludowej i odnajdywaniem w nich wartości artystycznych. Organizowane w Polsce dość wcześnie, bo już w 1821 г., wystawy przemysłowo-rolnicze początkowo w Warszawie, następnie i w innych mia­ stach Królestwa Kongresowego, prezentowały m. in. wiele dziedzin arty­ stycznej i rzemieślniczej wytwórczości ludowej. Dopiero jednak w I I po­ łowie X I X w. w związku z określonymi tendencjami w podejściu do kwestii chłopskiej, ranga prezentowanego dorobku produkcyjnego i arty­ stycznego wsi staje się bardzo wysoka. Temu kierunkowi działania sprzy­ ja powstawanie muzeów przemysłu i rolnictwa w Krakowie (1868), L w o ­ wie (1875) i Warszawie (1875), w których są stałe ekspozycje etnogra­ ficzne. Znajduje on też oparcie i wzory w innych krajach. Zorganizowa­ na w 1895 r. wystawa etnograficzna w Pradze była manifestacją stosun­ ków do wartości i znaczenia, jakie reprezentowała dla narodu warstwa chłopska. Wystawa poświęcona wyłącznie zobrazowaniu życia wsi cze­ skiej w trzech działach: I . Człowiek, I I . Siedziby, życie i praca, I I I . Udział ludu w życiu publicznym, znalazła szeroki odbiór i oddźwięk w społe­ czeństwie czeskim, unaoczniając znaczenie dla kultury narodowej dorob­ ku kulturowego ludności wiejskiej i potrzebę zachowania go dla przy­ szłości. W Polsce za jedną z pierwszych wystaw poświęconych wyłącz­ nie wsi należy uważać zorganizowaną w 1880 r. w Kołomyi wystawę sztuki ludowej. Poza określonymi celami gospodarczymi stała się ona w i ­ domym świadectwem regionalnego zróżnicowania kraju, bogactwa jego treści i formy. Tego typu akcje popularyzujące znaczenie i rolę wsi w ży­ ciu narodowym stwarzały sprzyjający klimat dla działalności szeregu po­ wstających w t y m czasie instytucji ludoznawczych lub mających w swo­ i m programie badania poszczególnych dziedzin życia wiejskiego oraz roz­ wijającego się bardzo szeroko ruchu regionalnego. Działalność instytucjonalna w zakresie kultury ludowej inspirowana była różnymi celami i zadaniami, jakie stawały przed t y m i instytucjami. Można jednak określić generalnie, że szły one d w o m a kierunkam i . Jeden kierunek związany był z działalnością gospodarczą, której przedmiotem zainteresowań była twórczość ludowa i jej rozwój jako czyn­ nik ekonomicznego podniesienia wsi przy równoczesnym wykorzystaniu wartości artystycznych i pewnego potencjału twórczego drzemiącego w warstwach ludowych. Drugi kierunek, w mniejszym stopniu niż po­ przedni oparty na działaniu praktycznym, związany był z prądami umy­ słowymi i społeczno-politycznymi końca X I X i pocz. X X w. Były to z jednej strony tendencje o charakterze społeczno-gospodarczym, wyraź­ nie dążące do oparcia całej struktury gospodarczej na rolnictwie i ogra­ niczeniu wzrostu przemysłu krajowego. Wiązało się to z w y s o k ą p o ­ zycją c h ł o p a i reprezentowanej przez niego tradycyjnej kultury. W propagowaniu „swojskości" i „rodzimości" jako przeciwstawienia ko- �56 WANDA PAPROCKA smopolityzmowi, nawiązywano do dawnych koncepcji o niezmienności i starożytności kultury ludowej, w której przetrwały wartości narodowe i która była ich przekazicielem. Ten awans kultury ludowej, jak stwier­ dza J. Krzyżanowski, był niewątpliwie związany z awansem społecznym i politycznym chłopa polskiego we wszystkich trzech zaborach i stanowił rezultat pozytywistycznej pracy u podstaw . Znalazło to odbicie w roz­ wijającej się p r a s i e i l i t e r a t u r z e c h ł o p s k i e j . Do tego na­ wiązywał rozwijający się kierunek neoromantyczny, w k t ó r y m kultura ludowa wystąpiła w postaci bardzo bogatej i niemal przysłoniła kultury mnych klas. O t y m pisał Kasprowicz w wierszu Oni i my: „Jest w l u ­ dzie siła niespożyta, zbawienie leży pod siermięgą". Te tendencje ludomańskie, jakie obserwuje się w szerokich kręgach społecznych w Polsce w t y m okresie, wiążą się niewątpliwie z falą ogól­ nych przeobrażeń, które dokonują się w strukturach społecznych w wielu krajach Europy. W Polsce znajdują odbicie poglądy zarówno szeroko ko­ mentowanego w czasopiśmiennictwie społeczno-kulturalnym tego okresu Johna Ruskina i Williama Morrisa, jak i poglądy Lwa Tołstoja, wystąpie­ nia narodników usiłujących przeciwstawić cywilizacji kapitalistycznej — pierwiastki kultury ludowej. Przewidywana i postulowana przebudowa struktury społecznej, wzmagająca zainteresowanie wsią i jej kulturą, musiała wiązać się z potrzebą postawienia sobie pytania o t r w a ł o ś ć tradycji, o j e j w a r t o ś ć i ź r ó d ł a . Charakterystyczna dla warunków polskich potrzeba szukania rozwiązań między koniecznością utrzymania poczucia narodowego (w warunkach zaborów) a koniecznością przebudowy kultury narodowej, pomiędzy potrzebą potwierdzenia naszej trwałości i ciągłości kulturalnej a potrzebą zmian w związku z określo­ nymi układami społecznymi i gospodarczymi, nadawała określony kie­ runek zainteresowaniom ludoznawczym. Poza więc propagowaniem sztuki ludowej ze względu na jej funkcje ekonomiczne z pola widzenia wielu badaczy nie znika jej walor arty­ styczny, związany z jej swojskością i rodzimością, na której zbudować można by nowy s t y l n a r o d o w y . Poszukiwanie stylu narodowego, a właściwie kreowanie go na podstawie dawnych wzorów, jest jednym z głównych zadań artystycznej działalności prawie we wszystkich dzie­ dzinach twórczości. Podobnie jak w okresie Romantyzmu, kiedy folklor stał się źródłem i tworzywem dla działalności poetyckiej, tak obecnie na przełomie X I X i X X w. w okresie N e o r o m a n t y z m u zaintere­ sowanie sztuką ludową wiązało się ściśle z całą problematyką tworzenia narodowej sztuki, z dążeniem do stworzenia narodowego polskiego stylu. Ideologiem tego kierunku .był przede wszystkim Stanisław Witkiewicz, który na podstawie sztuki ludowej i za jej pośrednictwem dążył do stwo­ rzenia ponadklasowej syntezy artystycznej obejmującej wszystkie war­ stwy narodu. 48 4 8 J. K r z y ż a n o w s k i , Szkice folklorystyczne, t. 1, Warszawa 1980, s. 322. �TRADYCJA LUDOWA W MYSLI HUMANISTYCZNEJ To posłannictwo sztuki realizowane za pośrednictwem s t y l u za­ kopiańskiego miało przeważnie charakter mistyczny. Witkiewicz widział w nim dorobek i syntezę ducha i energii narodowej. Tak pisał 0 tym: „Wyraz styl stał się jakimś symbolem czegoś wyższego ponad bie­ żące współczesne życie, czegoś tajemniczego, nadzwyczajnego, jakiejś świętości nad świętościami artyzmu" . Dokonywał sakralizacji tej sztuki poprzez przypisywanie jej prapolskiego lechickiego rodowodu. W stylu t y m widział odrodzenie kultury narodowej, rdzennego stylu polskiego „idealne bogactwo naszego społeczeństwa". Jakkolwiek naukowe bada­ nia w rejonie Tatr wywodziły się z programu pozytywistycznego, za­ warte w nich były również koncepcje Chodakowskiego, Surowieckiego czy Kolberga, a nawet Mickiewiczowskiego mesjanizmu. Po okresie pewnego kryzysu kultury pod koniec X I X w. posłannictwo sztuki tworzonej zbiorową pracą, ogólnie symbolizowanej przez styl za­ kopiański, nabrało charakteru mistycznego. Witkiewicz swój racjonalizm nawiązujący niejednokrotnie do poglądów wybitnego teoretyka kultury Hipolita Taine'a znacznie rozszerza, wnosząc m. in. do stosowanego przez siebie pojęcia rasy p i e r w i a s t e k s o c j o l o g i c z n o - k u l t u r a l n y i d u c h o w y . W ten sposób do przyjętego przez Taine'a po­ jęcia okoliczności nadrzędnych czy czynników zewnętrznych wpływa­ jących na proces dziejowy włącza Witkiewicz kulturowy dorobek, jaki wytworzył* ,naród polski od prawieków w określonych warunkach i na zajmowanych przez siebie obszarach, który określa jako „plemienność". Zbliża to jego koncepcje do znanej doktryny „ducha narodu" albo „du­ cha wieku". W wyborze regionu, którego sztuka awansować by mogła do rangi narodowej niepoślednią rolę odegrała literatura piękna, która w kulturze regionu Podhalańskiego widziała zachowaną w pierwotnym kształcie starodawną sztukę narodu polskiego. Pisze o t y m m. in. Kazi­ mierz Przerwa-Tetmajer: „We wsiach polskich po ciemnych chałupach mieszkają jeszcze ludzie, co z piastowskich jeszcze czasów nie biorąc udziału w dziejach wnieśli oni w X X stuleciu odrębne własne polskie poczucie zdobnicze" . 49 50 51 Mitologizacja wybranych z przeszłości elementów dziedzictwa k u l t u ­ rowego, jak np. odwoływanie się do t r a d y c j i z b ó j n i c t w a , była czynnikiem nobilitacji górali, której ukoronowaniem było porównanie ich do herosów epopei homerowskich. W wielu czynnościach górali, tak jak 1 w ich sztuce, widział Witkiewicz s a k r a l n y r y t u a ł , który był pomostem łączącym ich nie tylko z kulturą plemienną, którą uważa za zasadniczy rdzeń kultury narodowej, ale również z siłami transcenden­ tnymi. W koncepcjach Witkiewicza o znaczeniu tradycji ludowych ro4 9 S. W i t k i e w i c z , Tatry w śniegu, [w:] W kręgu Tatr, t. 1, K r a k ó w 1970, s. 351. 5 0 51 H. T a i n e, O metodzie, Warszawa 1890. K . P r z e r w a - T e t m a j e r , Bajeczny świat Tatr, Warszawa 1906. �58 WANDA PAPROCKA dzinnych czy plemiennych nawiązujących do idei romantycznych do­ strzec można również wpływ XIX-wiecznych poglądów słowianofilów, którzy szukając rodowodu Słowian właśnie w architekturze widzieli oryginalność i rodzimość kultury słowiańskiej . Nie bez wpływu na podniesienie znaczenia tej ważnej dziedziny k u l ­ tury ludowej miało opublikowanie w 1884 r. przez J. Karłowicza Chaty polskiej. Wydaje się, że na takiej interpretacji odrębności kulturowej regionu podhalańskiego jako najstarszego ogniwa w ciągu rozwojowym polskiej sztuki ludowej zaważyły koncepcje ewolucjonistyczne. Już w roku 1886 Witkiewicz napisał znamienne zdanie: „Dziś, kiedy bardziej niż kiedy­ kolwiek chodzić by nam powinno o wydobycie i rozwinięcie wszystkich możliwych, naturalnie dodatnich cech plemiennych, trzeba się i z t y m zwrócić do ludu, który jeszcze przechował ślady jakichś odrębnych form piękna" . Plemienność, którą rozumie jako rodzimość czy narodowość, czyni Witkiewicz k r y t e r i u m wartościowania dziedzictwa kulturowego narodu, widząc w tak wybranej tradycji źródło duchowe, podnietę dla nowej twórczości. W dorobku artystycznym górali odnajduje kulturowe znaki rodzime, które mogą doprowadzić do odrodzenia pol­ skiego stylu w kulturze ogólnej. W myśl tych stwierdzeń sztuka podhalańska nie awansuje do sztuki narodowej, ale powraca na należne jej miejsce jako nosicielka najstar­ szych tradycji narodowych. Również g w a r ę traktował Witkiewicz ja­ ko jeden ze znaków plemiennej kultury i duchowego życia uznając ją za wyraz jakiejś „szczególno-magiczno-sakralnej ekspresji". Widział zawar­ tą w niej świadomość plemienną i „zbiorowy znak etniczny, w którym skrystalizował się duży obszar duszy narodu" . Pisał o niej: „Lud pod­ halański miał jeszcze'jeden skarb, jeszcze jeden środek uzewnętrzniania duszy, który ma również znamienne cechy starej polskiej kultury i te same przymioty wielkiego artyzmu — to jest g w a r a " . I dalej: „Mowa podhalańska nie przeszkadzając literaturze może być dla niej źródłem ożywczym, kopalnią form świeżych i najczystszych plemiennych pier­ wiastków języka" . 52 53 54 55 56 Z romantycznym nurtem wiązały się jednak koncepcje Witkiewiczow­ skie przede wszystkim przez wspólny cel, jakim było szukanie sposobów zabezpieczenia p o d s t a w o w y c h składników narodowego b y t u , w tym rzeczywistych wartości kultury ludowej, zachowania bo5 2 Z. K l a r n e r ó w n a , Słowianofilstwo Warszawa 1926, s. 37. W i t k i e w i c z , op. cit, s. 11. Cyt. za J . M a j d a , Góralszczyzna W r o c ł a w 1979, s. 43, 59. W i t k i e w i c z , op. cit., s. 91-92. T a m ż e , s. 94. w literaturze polskiej lat 1800—1848, Stanisława Witkiewicza, 5 3 5 4 5 5 5 6 w twórczości �TRADYCJA LUDOWA W MYSLI HUMANISTYCZNEJ 59 gactwa swej rdzennej tożsamości i potwierdzenie żywotności narodu bez państwa. Określona sytuacja polityczna wymagała wprowadzenia do wszystkich niemal dziedzin życia społecznego narodowych treści. Witkie­ wicz głosząc, że „trzeba przebudować kraj własny, trzeba nadać wszyst­ k i m formom życia narodowe piętno" nawoływał Polaków do jedności. Również u podstaw jego pionierskiej działalności w zakresie tworze­ nia polskiej sztuki stosowanej tkwiło przeświadczenie, że rodzimy cha­ rakter sztuki użytkowej będzie c z y n n i k i e m s p a j a j ą c y m spo­ ł e c z e ń s t w o , pozwoli na „wytworzenie idealnych łączników między duszami ponad przepaściami strasznych materialnych nierówności i prze­ ciwieństw . Wydobycie więc wszystkich ludowych i rodzimych pier­ wiastków kultury, nobilitowanie ich i upowszechnienie miało służyć kon­ solidacji narodu i uodpornieniu go na wynaradawiającą politykę zabor­ ców. To powodowało, że sprawa narodowa stała się osią regional­ nych zainteresowań. Rozwijający się ruch regionalny na t y m terenie był oparciem dla badań nad k u l t u r ą podhalańską, a założone w 1873 r. Towarzystwo Tatrzańskie program swój w zakresie etnografii realizowało w myśl idei Witkiewiczowskich. Koncepcje o narodowym cha­ rakterze stylu zakopiańskiego prowadziły niektórych badaczy do poszu­ kiwań jego śladów na innych terenach Polski przede wszystkim w ar­ chitekturze ludowej i małomiasteczkowej (m. in. В. Kondr ato wieżowa, E. Radzikowski, K . Mokłowski, M . Brensztein). Tradycja, której nosicielem jest lud, traktowana była jednak nie w kontekście całokształtu jego kultury, ale jako wieczne, niezmienne pier­ wiastki, „czysta" dusza chłopa. Prowadziło to do dość swobodnego trak­ towania przede wszystkim głównego przedmiotu zainteresowań — sztuki ludowej (głównie zdobnictwa i architektury) w procesie jej przetwarza­ nia i adaptacji do stylu narodowego. Neoromantyzm w swojej warstwie ideologicznej i patriotycznej zna­ lazł wyraźne odbicie w kształtowaniu podstawowych celów i zadań ludo­ znawczych. Poza wspomnianym już Słowem wstępnym zamieszczonym w 1895 r. w pierwszym numerze „Ludu", podobne treści zawarte zostały w referacie wygłoszonym na Walnym Zgromadzeniu Towarzystwa w dniu 30 marca 1908 r. W zajmowaniu się ludoznawstwem autor widzi misję dziejową głosząc, że: 5 7 5 8 „...tradycja ludowa i pieśń ludowa jest cząstką tradycji i poezji narodowej, jednym ze skarbów «narodowego pamiątek kościoła», jedną ze świętości w «arce przymierza między dawnymi i młodszymi laty». I oto pierwsza przyczyna, dla której zajmiemy się ludoznawstwem. Im lepiej poznamy lud nasz, tym w i ę c e j przekonamy się, że to wszystko, co w nim jest, to kość z kości naszych, to krew 6 7 S. W i t k i e w i c z , Listy o stylu zakopiańskim 1892-1913, w s t ę p i opr. M. J a ­ giełło, K r a k ó w 1979, s. 17. S. M a t u s i a k , Dlaczego zajmujemy się ludoznawstwem, „Lud", t. 14: 1908, s. 1-5. 5 8 �60 WANDA PAPROCKA z krwi naszej, że w y r o ś l i ś m y z jednego ojca i z jednej matki, że my wszyscy jedna rodzina, że my wszyscy jedno". W artykule Od Redakcji tomu „Ludu" czytamy: w dwunastą rocznicę wydania pierwszego „Chcielibyśmy około «Ludu» skupić sporo szczerych wielbicieli rodzimej myśli wszystkich tych, którzy w ludzie polskim widzą rękojmię naszej narodowej od­ porności i zaranie lepszej doli Ojczyzny" ... „Niech się rozpocznie mrówcza praca po siołach w zaściankach i zapadłych kątach i niech nam wszystkim promienieje i przyświeca hasło «Z ludu przez lud do Polski»". Równolegle do istniejącego, omówionego powyżej, nurtu intelektual­ nego (w kręgu oddziaływania którego znalazło się także ludoznawstwo) kształtującego określone postawy wobec tradycji, rozwijały się w t y m okresie poglądy na kulturę ludową i zawarte w t y m pojęciu treści, u pod­ staw których leżało zrozumienie s i ł y s p o ł e c z n e j i p o l i t y c z ­ n e j , jaką reprezentowali twórcy i nosiciele tej kultury — chłopi. Wzrost świadomości społecznej i politycznej stymulowany rozwojem oświaty i czytelnictwa na wsi oraz rodzący się ruch ludowy znajdują odbicie w postawach reprezentatywnych dla n a r o d o w o - p a t r i o t y c z n e ­ g o n u r t u p u b l i c y s t y c z n e g o przełomu X I X i X X w. Konfron­ tuje on fikcyjne bądź rzeczywiste wartości gwarantujące trwałość bytu narodowego z programem przyszłej restytucji państwowości polskiej. Obraz przyszłego odrodzenia Polski drogą adaptacji i upowszechnienia chłopskich postaw narodowych wymagał odwoływania się do tradycji. Już nie w walce o zachowanie narodu w warunkach niewoli, ale o włą­ czenie potencjału polityczno-społecznego i kulturowego reprezentowanego przez chłopów do zintegrowanych dążeń niepodległościowych. Jan Mo­ lenda pisząc o kształtowaniu się nowoczesnej świadomości narodowej chłopów wyróżnia dwa podstawowe etapy: „Pierwszy —. to uświadomienie sobie związków z ojczystym językiem, zwy­ czajami i obyczajami, z polską kulturą i narodem. Drugi zaś •— to uświadomienie sobie potrzeby istnienia w warunkach niewoli czy odzyskania w ł a s n e g o państwa. Pierwszemu etapowi odpowiada walka z uciskiem narodowym o zachowanie i utrzymanie odrębności narodowej, drugiemu — dążenie i walka o odbudowę niepodległego państwa polskiego. W konkretnej historycznej rzeczywistości etapy te [zwłaszcza w drugim stadium] wzajemnie na siebie zachodzą dopełniając się" . E9 Znajduje to odbicie w ostatnim dwudziestoleciu X I X w. w czaso­ pismach zarówno przeznaczonych dla wsi, jak „Przyjaciel Ludu", „Zo­ rza" (wychodząca od 1866 г.), „Gazeta Świąteczna" (od 1881 г.), „Wie­ niec", „Pszczółka", „Chłopska Sprawa" i in., czy jak „Głos" lub „Kryty- 5 9 J . M o l e n d a , Chłopski ruch polityczny cd przełomu XIX i XX w. do listopada 1918 г., [w:] Historia chłopów polskich, Warszawa 1972, s. 463-567. �TRADYCJA LUDOWA W MYSLI HUMANISTYCZNEJ 61 ka" przeznaczonych dla inteligencji, reprezentujących nurt postępowej publicystyki, która właściwie oceniała doniosły dla rzeczywistości wiej­ skiej przełomu X I X i X X w. fakt tworzenia się ruchu ludowego. Rola prasy w warunkach polskich była szczególnie ważna, bo — jak pisze M. Szulczewski — poza zadaniem łącznika między ludźmi mówiącymi i czującymi po polsku pełniła ona funkcje sprawowane normalnie przez organa władzy, czynnie szerząc idee polskie, troszcząc się o sprawy oświaty, literatury i kultury. Znajdowały w prasie tej wyraz założenia ideowe i programowe powstających partii i organizacji chłopskich, jak Związku Stronnictwa Chłopskiego, Stronnictwa Ludowego, Związku Młodej Polski Ludowej i innych. Była ona zresztą w wielu przypadkach przez te partie .powoływana. 60 Nie zajmując się w obecnym opracowaniu charakterem ideowym pra­ cy politycznej, której poświęcono szereg omówień (m. in. J. Molenda, H . Brodowska, L . Tatarowski), pragnę zwrócić uwagę na znaczenie tej publicystyki w rozwoju narodowej i społeczno-kulturowej samowiedzy chłopów, która pozwoliła im na ustosunkowanie się do własnej kultury i zawartych w niej wartości. Równocześnie celem tej publicystyki było kształtowanie w świadomości innych warstw społecznych wyobrażeń o po­ siadanych przez lud wartościach, które pozwalają mu odegrać decy­ dującą rolę w strukturze nowoczesnego narodu. Jak pisze Lesław Tata­ rowski „...kojarzenie przez publicystykę inteligencką przełomu X I X i X X w, wzorca cnót obywatelskich chłopa z ideą narodu stanowiło [też] nieodłączny składnik ówczesnej teorii historycznej misji włościaństwa" . Towarzyszyła temu walka z zaborcą o świadomość narodową chłopa pro­ wadzona przez towarzystwa oświatowe, pisma ludowe, politycznych dzia­ łaczy ludowych. 61 Niewątpliwie oddziaływanie ruchu młodopolskiego na publicystykę tego okresu znajduje wyraz w wystąpieniach gloryfikujących w a r s t w ę c h ł o p s k ą kosztem innych warstw społecznych. Wystę­ pują też w nich reminiscencje X I X w. twierdzeń o wartościach reprezen­ towanych przez chłopa i potrzebie czerpania z tego samego źródła, z któ­ rego z początkiem X I X w. odrodziła się polska poezja. W t y m okresie nie odnosi się to jednak wyłącznie do treści kulturowych zawartych w ich , rodzimości", ale przede wszystkim do w a r t o ś c i patriotyczno-obywatelskich. ; „...wyższe klasy, podległe ustawicznym w p ł y w o m obcym, mieszające s w ą krew z krwią obcych, każące swego ducha pierwiastkami obcej kultury, zasklepiające się w klasowych swych interesach... posiadają najmniej tradycyjnego poczucia, najsłabszą tradycję narodową, lud z konieczności ma jej najwięcej i w stopniu 8 9 M. S z u l c z e w s k i , Prasa i społeczeństwo, Warszawa 1964, s. 21. L . T a t a r o w s k i , Poglądy na ludowość w czasopiśmiennictwie młodopol­ skim, Warszawa — Wrocław 1У79, s. 33. 8 1 �62 WANDA PAPROCKA najwyższym"; i dalej: „Lud jest wyrazicielem prawdziwie narodowych bieg życia umacnia je w nim i pogłębia" . tradycji... 62 Bliskie rozwiniętym w kilkanaście lat później i d e o m agraryzm u było podkreślenie wpływu pracy fizycznej na roli, kontaktów z przy­ rodą, stosunków i związków istniejących w ramach społeczności wiejskiej, na wysoką moralno-etyczną postawę ludności chłopskiej. Tak jak dawniej tradycyjnych wartości narodowych szukano w du­ chowej sferze życia wiejskiego, przy czym dla zachowania „nieskażo­ nych" wartości rodzimych proces transmisji nie wymagał świadomego, twórczego udziału ludu, tak obecnie niezbędna była ś w i a d o m a po­ s t a w a c h ł o p a w stosunku do przypisywanych mu ról i zadań spo­ łecznych czy politycznych. O ile p u b l i c y s t y k a inteligencka związana z ideologią ludowo-narodową miała za zadanie konstruowanie pewnego modelu k u l ­ tury ludowej ze względu na doraźne działanie i potrzeby inteligencji po­ dyktowane jej racjami narodowymi, a w przypadku sztuki ludowej i am­ bicjami artystycznymi, to p r a s a c h ł o p s k a dążyła do rozwoju samowiedzy historycznej, społecznej i politycznej chłopów. Ponieważ zainteresowania publicystyczne społeczeństwem chłopskim koncentrowały się na zagadnieniach społecznych i politycznych, w n a w i ą ­ zaniu do tradycji tej warstwy oceniano i wartościowano te jej elementy, które przyjęte i wprowadzone do" kultury ogólnonarodowej służyłyby umocnieniu i wzbogaceniu tych sfer życia narodu. Nawiązywano do t r a ­ d y c j i p r a c y występującej na wsi „w formie najpierwszej, przyro­ dzonej niejako, pracy około ziemi", z w i ą z k ó w międzyludz­ k i c h wykształconych w ramach społeczności wiejskiej znajdujących wyraz również i we wspólnej pracy, t r a d y c j i w s p ó l n o t y w za­ kresie wiary i obyczaju uodporniających tak skutecznie na politykę w y ­ naradawiającą zaborców. Odwoływano się nawet do „kmiecej gospodar­ ności" ostatniego Piasta, po którym lud wiejski te tradycje przejął . 63 Znaczną rolę w uwierzytelnieniu apriorycznie przejmowanego faktu dojrzewania narodowego i kulturalnego chłopa stała się pisana l i t e r a ­ t u r a l u d o w a . Pomimo że bezpośrednie uczestnictwo warstwy chłop­ skiej w życiu kulturalnym narodu było udziałem tylko jednostek, ich autentyzm dawał im znaczną moc oddziaływania. Do grona tych ludzi, których udział w kształtowaniu poglądów na k u l ­ turę ludową i tradycję był szczególnie znaczny, należał Władysław Or­ kan. Zarówno w swojej działalności literackiej, jak przede wszystkim publicystycznej nawiązywał do idei Witkiewiczowskich wychodząc jednak poza zagadnienia sztuki ludowej w szeroką sferę problematyki społecz6 2 6 3 s. 233. J a n St., Zycie i lud, „Głos", nr 21: 1897, s. 505; nr 22: 1897, s. 529-530. W. G o s t o m s к i, Problemat pracy polskiej, „Sfinks", t. 14: 1911, z. 5» �TRADYCJA LUDOWA W MYSLI HUMANISTYCZNEJ 63 nej. Widział kulturotwórczą rolą ludu i w myśl zachowania reprezento­ wanych przez lud wartości rozwijał koncepcje r e g i o n a l i z m u p o d ­ h a l a ń s k i e g o . Szczególnie ważne są jego poglądy na rozbudzenie świadomości narodowej wśród ludności góralskiej i poczucia więzi z ca­ łym narodem jako jedną wspólnotą, a także na obowiązki, jakie z tej wspólnoty wynikały. W braku poczucia własnej wartości, która wiązała się z odrębnością nie tylko w zakresie kultury materialnej, społecznej czy duchowej, ale także psychicznej, w braku poczucia godności i dumy stanowej widział Orkan przyczyny tak negatywnego zjawiska, jakim by­ ło odchodzenie inteligencji pochodzenia chłopskiego od środowiska wiej­ skiego. Przyczynę tego stanu rzeczy widział w nikłości tradycji histo­ rycznej ludu. W analogii do tradycji szlacheckiej, która wyrosła z pamięci o przodkach, ich zasługach w życiu publicznym, w odniesieniu do t r a ­ dycji chłopskiej uznawał potrzebę skonkretyzowania pamięci ,,o jego rodowej pradawności", o wiekowym związku z uprawianym, potem dzia­ dów, pradziadów przesiąkłym, skrawkiem ziemi". Żywy związek z prze­ szłością bytowania wiejskiego niesie dla potomnych — zdaniem Orka­ na — siłę odrodczą, pozwala i n i na poczucie „odrębnej istotności swojej wzięta w siebie tradycja ojców" . 64 W nawiązaniu do młodopolskich koncepcji głosi o d r o d z e n i e k u l ­ tury narodowej p r z e z l u d . Realizm spojrzenia na rzeczywi­ stość wiejską każe jednak Orkanowi przyjąć, że dopiero kultura ludowa oczyszczona z nalotów, reprezentowana przez tych, którzy — jak sam określa — utrzymali w sobie duszę rasową, a w niej wysokie pierwiastki cywilizacyjnego rozwoju, może „pójść w górę, rozwinąć się w kwiat wielkiej kultury narodowej, godnej zająć miejsce w dorobku wszechludzkim". Stwierdzenie to wyraźnie nawiązuje do myśli romantycznej. To właśnie Cyprian Kamil Norwid w Promethidionie pisał: „Podnosze­ nie ludowych natchnień do potęgi przenikającej i ogarniającej ludzkość całą, podnoszenie ludowego do ludzkości..." W tych wszystkich słowach Orkana uwidacznia się tak charaktery­ styczny dla pisarzy pochodzenia chłopskiego s y n k r e t y z m ś w i a ­ t o p o g l ą d o w y kształtowany w określonej atmosferze intelektualnej,, ale pozostający równocześnie pod silnym wpływem realiów życia wła­ snego środowiska. A Strug pisze o tym: „Ten rzadki dar łączenia poe­ tycznego światopoglądu z realizmem w przedstawianiu samej rzeczy, nigdy nie zawodzi Orkana. Jego to dziedzictwo. Orkan niesie je w swo­ jej k r w i chłopskiej" . To silne związanie ze środowiskiem wiejskim określa drogę Orkana do realizacji jego idei. Staje się nią ruch regionalny. Orkanowi zawdzię­ cza Podhale utworzenie r e g i o n a l n e j i d e o l o g i i , która jednak 6 5 66 6 4 6 5 6 6 W. O r k a n , Listy ze wsi, Warszawa 1946, s. 185. С. K . N o r w i d, Promethidion, K r a k ó w 1934, s. 522. T. G a ł e c k i , W. Orkan: W roztokach, „Ogniwo", nr 14: 1903, s. 350. �64 WANDA PAPROCKA związana była silnie z przyjętą ówcześnie koncepcją narodowości jako sumą owych wspólnych znamion fizycznych i duchowych, wyrosłych na podstawie jedności struktur i służących im urządzeń, jedności tradycji w mniejszym lub większym stopniu obecnej w świadomości. Suma zna­ mion wspólnych, a więc c z y n n i k ś w i a d o m o ś c i , musiał w tak pojmowanym ruchu regionalnym odgrywać podstawową rolę. Pierwszym krokiem w rozwoju tego ruchu było powołanie w 1904 r. Związku Górali. Cele, jakie stawiał sobie Związek, świadczyły o pew­ nym zainteresowaniu środowiska górali własną kulturą. Wzywały one członków nie tylko do szerzenia oświaty, ale także postulowały rozwój stylu zakopiańskiego oraz materialnego i duchowego dorobku kultury regionalnej. Szerszego zasięgu ruch ten nabrał w związku z organizo­ wanymi Zjazdami Podhalan, z których pierwszy odbył się w Zakopa­ nem w 1911 r. oraz ukazaniem się pierwszego numeru „Gazety Podha­ lańskiej" pod redakcją Feliksa Gwiżdżą. W Słowie wstępnym do pierw­ szego numeru pisał Orkan: „Jest nas górali wszystkich co się w Polsce rachujemy okolo pół miliona... Jest nas narodu mnogo, aleśmy nieświadomi swych sił, zatraceni, jak te owce po uboczach — i nie wiedzący gdzie, jak, ku jakiej stronie się miarkować. Nie wiemy nawet nic o sobie, o swej niedawnej przeszłości... Ten wszystek naród skupić, pod jednym hasłem Podhalan zjednoczyć, iżby się ocknął ze spania, iżby się odgiął w swej dumie, wyprościł, iżby wyszedł na jaw Polsce odrębny a w s p ó ł ­ tworzący — to jest pierwszym zadaniem «Gazety»". Dla Witkiewicza rozstrzygającym czynnikiem życia zbiorowego nie były formy urządzeń, instytucje, „tylko stan dusz ludzkich danego spo­ łeczeństwa". Ten stan dusz ludzkich ukryty w tradycji i historii danej zbiorowości należy, jak rozwijał tę myśl Orkan, wydobyć, jak „ten ton odrębny przeszłości rzucić go na ekran przyszłości jako hasło..." To pozwoliłoby jego zdaniem społeczności chłopskiej przezwyciężyć poczucie braku udziału we współtworzeniu historii narodowej. Budzenie a k t y w n e g o jak również s e l e k t y w n e g o i w a r t o ś c i u j ą c eg o stosunku do dziedzictwa kulturowego własnej grupy leżało u pod­ staw rozwijanego przez Orkana regionalizmu w pierwszych latach X X w. Kryterium wartościowania było w znacznym stopniu natury etycz­ nej. Pisał o tym: „Charakter, prawość i duma rodowa pozwala ci utrzy­ mać w sobie rasową odrębność i cnoty chłopskie: tężyznę, gospodarność obywatelską, staranność o dobro gromadzkie, o ład i rodzimy styl w wielkim domostwie Rzeczypospolitej" . Ta zawarta w słowach Orkana wiara w twórcze wartości ludu wiej­ skiego bliska była ideologii rozwijającego się r u c h u l u d o w e g o , który dążył do wyzwolenia tych wartości odśrodkowo, siłami samej wsi. 67 6 7 Cyt. za S. P i g o n i e m , 1939, s. 129. Na drogach i manowcach kultury ludowej, Lwów �TRADYCJA LUDOWA W MYSLI HUMANISTYCZNEJ 65 Zapis docenionych już przejawów chłopskiej kultury znajduje się w i n ­ nych też dziełach twórców młodopolskich. Dlatego główni działacze i pu­ blicyści „Zarania", inspiratorzy programów związków młodzieży wiej­ skiej, częstokroć powoływali się na Kasprowicza, Reymonta, Żeromskie­ go, czyniąc ich patronami swych organizacji. Z dorobku dramaturgicz­ nego L . Rydla korzystały jeszcze przed odrodzeniem Polski pierwsze koła młodzieży wiejskiej próbując w swojej pracy teatralnej nawiązać do wątków ludowych . Nie można pominąć również roli, jaką w kształtowaniu się stosunku do kultury ludowej odegrały organizowane na wzór uniwersytetów l u ­ dowych typu grundtvigowskiego szkoły rolnicze. Nazwę taką przyjmuje ze względu na sytuację polityczną kraju zorganizowana w 1900 r. przez J. Dziubińską szkoła w Pszczelinie, w 1905 r. w Kruszynku, w 1909 r. w Gołotczyźnie. Już w pierwszych ich programach widać wyraźnie na­ wiązywanie do i d e i n e o r o m a n t y c z n y c h w płaszczyźnie teore­ tycznej i równocześnie do p r a k t y k i s p o ł e c z n e j rozwijanej przez ruch ludowy, w sferze obyczajowej do tradycyjnych form obrzędowych i zwyczajowych rodziny chłopskiej, do form organizacji samorządowych kształtujących postawy społeczne. W działaniu zawodowym dążono do rozwoju rzemiosła i sztuki ludowej współpracując z Towarzystwem Po­ pierania Przemysłu Ludowego . Wydaje się, że przedstawiony materiał pozwala stwierdzić, że w tym okresie w stosunku do kultury ludowej mamy do czynienia zarówno ze wzrostem ideowej aktywności środowisk inteligenckich, które z trady­ cji ludowej budowały m i t o l o g i ę s p o ł e c z n o - n a r o d o w ą , jak i z przeciwnymi tym teoriom mesjanizmu chłopskiego — działaniami radykalizujących odłamów ruchu ludowego. Obok dążeń do pełnego uczestnictwa warstw ludowych w życiu kulturalnym narodu pojawiały się u t o p i e r u s t y k a l n e , idealizujące wybrane tylko regiony tra­ dycji społeczności wiejskiej i twórczości folklorystycznej. Niezależnie jednak od charakteru ideologii eksponującej chłopski potencjał politycz­ ny, społeczny i kulturowy, cechą wyróżniającą ludowość była potrzeba znalezienia skutecznych metod i sił do reaktywowania a u t o n o m i c z ­ n e g o b y t u n a r o d o w e g o . Ta nadrzędna funkcja ludowości, z któ­ rą mamy do czynienia przez cały wiek X I X , w tym okresie realizuje się wielopłaszczyznowo, wychodząc poza tak charakterystyczną dla I po­ łowy X I X w. sferę rozważań historyczno-literackich w sferę konkretnych działań politycznych, społecznych i kulturalnych, wspartych szeroką działalnością publicystyczną i rozwijającymi się studiami naukowymi. 68 69 r 8 A. L e c h , Tradycyjna kultura ludowa w programach i działalności polskich związków młodzieży wiejskiej w okresie II Rzeczypospolitej, „Acta Universitatis Lodziensis", nr 39: 1978, s. 45. T. W i e c z o r e k , Zarys dziejów szkolnictwa rolniczego w Polsce do 1939 г., Warszawa 1968. 6 9 S — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. 26/2 �66 WANDA PAPROCKA Angażując znacznie szersze kręgi społeczne zaczyna obejmować przede wszystkim samo ś r o d o w i s k o w i e j s k i e , które z przedmiotu do­ ciekań badawczych staje się siłą dążącą do samookreślenia, które pozwo­ liłoby na świadome współuczestniczenie w procesach kulturotwórczych. Dla kształtującego się w tym okresie stosunku do kultury ludowej ważny jest również fakt, że koniec X I X w. stanowił w polskiej myśli kulturowej okres szczytowy nasilenia procesu konfrontacji dwu wzorów kultury: t r a d y c y j n e g o , z i e m i a ń s k o - w i e j s k i e g o i m i es z c z a ń s k o - u r b a n i s t y c z n e g o . Antyurbanizm występuje w ca­ łej ideologii ruchu młodopolskiego, co siłą rzeczy kieruje jego uwagę ku wartościom i treściom reprezentowanym przez tradycyjną kulturę ludową. W ideologii tej zawarte są nie tylko reminiscencje teorii Rous­ seau, ale przede wszystkim francuskich socjologów Gabriela Tarde'a i Luisa Proala, do których nawiązuje w swoich poglądach m.in. Krzy­ wicki. Opozycja wobec kultury miejskiej powstaje nie tylko w środowiskach inteligenckich, ale również w społeczności wiejskiej; istniejące przez długi okres proste dychotomiczne mniemanie o strukturze społecznej rozszerzone zostaje o konflikty wynikające z opozycji między miastem a wsią. W negatywnej ocenie kultury miejskiej zawierał się protest prze­ ciwko ujemnym skutkom urbanizacji i industrializacji, a więc protest przeciwko szeroko pojętym zmianom. W tej sytuacji za wzór stawiano tradycjonalizm wiejski reprezentujący wartości trwałe, niejako sterylne w swoich treściach narodowo-etnicznych, które (jak widział to Witkie­ wicz) kształtowały naszą odrębność wśród plemion słowiańskich. W po­ szukiwaniu tych nieskazitelnych elementów dziedzictwa kulturowego wsi dojrzeć można nawiązanie do teorii dwu kultur występującej w po­ glądach Dołęgi-Chodakowskiego i Brodzińskiego, w których przeciwsta­ wiano kosmopolityzmowi kultury szlacheckiej i mieszczańskiej trady­ cyjną kulturę wiejską nie skażoną wpływami obcymi. Ванда Папроцка НАРОДНАЯ ТРАДИЦИЯ В ГУМАНИТАРНОЙ МЫСЛИ И ИДЕЕ НАРОДА X I X ВЕКА Резюме В статье рассматривается процесс образования взглядов на народную традицию в X I X веке в период, когда создавалось понятие народа как единства всех его общественных слоев. Основной исследовательский вопрос, выдвинутый в статье, касается критериев отбора из совокупности культурного наследия народа тех элементов и явлений, которые, подвергаясь отбору и оценке, составили понятие народной традиции. В статье сосредоточено внимание на вопросе оценки культурного наследия крестьянства, производившейся другими общест- �TRADYCJA LUDOWA W MYSLI HUMANISTYCZNEJ 67 венными прослойками вовне сельской среды. В поисках генезиса взглядов на народную традицию автор следит за процессом образования народной традиции, начиная с периода Просвещения и Романтизма. В первой части статьи рассматривается отношение к народной традиции в гуманитар­ ной мысли первой половины X I X века. Автор отмечает в нем отражение как общеевропей­ ских идеологических течений Просвещения и Романтизма, так и определенных политичес­ ких и общественных условий, существующих в стране, лишенной независимости. Автор рассматривает взгляды ведущих историков этой эпохи, равно как и исследователей народ­ ной культуры на роль и значение крестьянства в образовании народной культуры. Обра­ щают на себя внимание три основных фактора, образующие отношение к народной тради­ ции: ]) необходимость сохранить прошлое ради будущего, 2) защиту преемственности тра­ диции как гаранта будущего народного существования, 3) апофеоз славянского прошлого и самобытного творчества как носителя национальных элементов. Во второй части работы исследованы взгляды на народную традицию в период Пози­ тивизма и Неоромантизма. Указано влияние этих течений на отношение к народной тради­ ции, причем отмечается факт заметной связи в трактовке народной культуры с гуманитар­ ной мыслью эпохи Возрождения и Романтизма. Далее анализу подвергаются взгляды на народную традицию главных представителей позитивистского и неоромантического те­ чений, а также программы народоведческих исследований, выполнявшиеся О. Колбергом и исследователями, состредоточившимися вокруг созданного в то время Польского Наро­ доведческого общества. Было обращено внимание на роль крестьянских организаций и публицистику этого периода в формировании взглядов на народную традицию. Отмечен рост идейной активнос­ ти интеллигентских кругов, создававших из народной традиции общественно-национальную мифологию, и противоположные этим теориям крестьянского мессианства действия ради­ кальных групп народного движения. Подобным образом как в I половине X I X века, так и в этот период в народной традиции искали действенные методы и силы для автономного восстановления существования нации. Во I I половине X I X века эта идея осуществлялась в многоплановом порядке, с выходом за столь характерные для I половины X I X века пределы историко-литературных рассужде­ ний в область конкретных политических, общественных и культурных действий, поддержан­ ных широкой публицистической деятельностью и развивающимися научными исследо­ ваниями. В эту деятельность вовлекается уже и сама сельская среда, которая из предмета исследований становится силой, стремящейся к общественному и национальному само­ определению. Это позволяет крестьянству сознательно соучаствовать в процессе развития национальной культуры. �