2 50 700 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/92befa686bbf57b3cf89c1f8a78ed3fc.pdf f94cfcdc8a05f7ea203aebeb80f23176 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1267 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1169 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.1, s.5-12 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L S K A I N S T Y T U T A K A D E M I A H I S T O R I I K U L T U R Y N A U K M A T E R I A L N E J ETNOGRAFIA POLSKA XXXI Zeszyt 1 WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW • GDAŃSK. • ŁODZ ZAKŁAD N A R O D O W Y IMIENIA OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO P O L S K I E J A K A D E M I I N A U K 1987 �REDAKTOR: WITOLD DYNOWSKI S E K R E T A R Z REDAKCJI-. IWONA KABZ1NSKA-STAWARZ CZŁONKOWIE R A D Y R E D A K C Y J N E J : MARIA B I E R N A C K A (PRZEWODNICZĄCA). JÓZEF BURSZTA. MARIA FRANKOWSKA, JADWIGA KLIMASZEWSKA. ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA. WANDA PAPROCKA. ZOFIA SZYFELBEJN-SOKOLEWICZOWA Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, ul. Świerczewskiego 105 Okładkę projektował Edward Kostka Redaktor Zyta Kwiecińska Redaktor techniczny Ryszard Ulanecki Primed Copyright hy Zaklad Narodowy in Poland и г . Ossolińskich — Wydawnictwo. Wroclaw Zakład Narodowy im. Ossolińskich — Wydawnictwo. Wrocław 1987. Nakład: 900 egz. Objętość: ark. wyd. 23,40; ark. druk. 17,50; ark.A] - 24. Papier offset. Id. III, 80 g, 70x100. Oddano do składania 1986.07.25. Podpisano do druku 1986.12.29. Druk ukończono w lutym 1987. Wrocławska Drukarnia Naukowa. Zam. 1400/86. J - l l . Cena zł 350.- 19^ �Prof. dr W I T O L D DYNOWSKI 1903-1986 �SPIS T R E Ś C I Witold Dynowski (23.08.1903-31.07.1986). Profesor etnografii Uniwersytetu Warszaw­ skiego. Założyciel i naczelny redaktor „Etnografii Polskiej" 13 ARTYKUŁY Jerzy Sławomir Wasilewski — Tabu, zakaz magiczny, nieczystość. Część I : Zrozumieć tabu Streszczenie w j . angielskim Jolanta K o w a l s k a — Kulturowe kwalifikacje pozaruchowych elementów znaczących tańca Streszczenie w j . angielskim Germán V á z q u e z C h a m o r r o — Uwagi o aztecko-hiszpańskiej konfrontacji (1521) i mentalności indiańskiej Streszczenie w j . hiszpańskim Wojciech Michera — wprowadzenie do antropologii barw. Cześć I Streszczenie w j . angielskim Zbigniew L i b e r a — Semiotyka barw w polskiej kulturze ludowej i innych kulturach słowiańskich Streszczenie w j . angielskim Jerzy Suchocki — Co słońce robi nocą? Przyczynek do rozważań nad wizją świata w bałtyckich kulturach ludowych, na materiale dain łotewskich Streszczenie w j . angielskim Bibliografia prac Justyna Feliksa Gajslera 1848-1910 — орг. Jan R a d w a ń s k i . . . . 19 40 43 71 73 81 83 113 115 137 139 158 160 STUDIA I MATERIAŁY Wojciech Beben — Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z uprawą yam u u ludu Arapesz w Papui Nowej Gwinei Streszczenie w j . angielskim 177 210 KRONIKA Innowacje w zwyczajach żywieniowych. VI międzynarodowa konferencja poświecona etnologicznym badaniom nad pożywieniem, Karniowice pod Krakowem. 9-12 X 1985 r. — Zofia Szromba-Rysowa Konferencja etnograficzna o Śląsku — Barbara Ba-ielUh Dzień muzułmański w Pieniężnie — Sławomir Więcek, SVD VI International Molinological Symposium — Adam Szymański 213 215 217 222 �6 SPIS TREŚCI Rola kobiety w różnych kulturach. Panna młoda: kochana, kupiona, wymieniona i por­ wana — Irena Turnau Włókiennictwo indonezyjskie jako droga do bogów i przodków. Wystawa RautenstrauchJoest-Museum w Kolonii, 1984-1985 - Irena Turnau 228 229 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y , R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Andrzej W o ź n i a k — O kaukaskich drogach Polaków Henryk Zimoń, Wilhelma Schmidta teoria monoteizmu pierwotnego i jej krytyka w wie­ deńskiej szkole etnologicznej, Warszawa 1984, Materiały i Studia Księży Werbistów. Nr 22, ss. 284 - Leszek Dzięgiel Mieczysław Pawlik, Wiatraki północno-wschodniej Polski. Rozprawy Uniwersytetu War­ szawskiego, Dział Wydawnictw Filii UW w Białymstoku, 1984, ss. 251, fot. czarno-białych 48, map 7, tabel 10, ryc. 50 — Adam Szymański Jadwiga Komorowska, Świąteczne zwyczaje domowe w wielkim mieście, PWN, War­ szawa 1984. ss. 590. fot. 37 - Maria Idżkowska Muriel Seville-Troike, The ethnography of communication. An Introduction Basil В lack well, Oxford 1982, Seria: Language in Society, nr 3, ss. 290 — Anna Kuczyňska-Skrzypek Ferdinand Anton. Altindianische Textilkunst aus Peru. List-Verlag, Miinchen 1984. ss. 236, fot. 289 w tym 109 barwnych, mapa 1, tab. - Magdalena Śniadecka-Kotarska Peter Kann, Trachten Bolivianischer Hochlandindianer, „Archiv für Volkerkunde", vol. 36: 1983, ss. 68, fot. 32 — Magdalena Sniadecka-Kotarska Fei Hsiao Tung. Toward a people's anthropology (O antropologię ludową), Peking 1981, New World Press, ss. 121 - Sławoj Szynkiewk: V. L. Egorov, Istoričeskaja geografija Zolotoj Ordy v X I I I - X I V w., Moskwa 1985, Nauka. ss. 245 — Sławoj Szynkiewicz Mihály Hoppál (red.), Shamanism in Eurasia, Gottingen 1984, Edition Herodot, t. 2, ss. 475 in continuo, ilustr. — Slawvj Szynkiewicz Georg von Soest, Zigeuner zwischen Verfolgung und Integration. Geschichte, Lebensbedingungen, Eingliederungsversuche, Basel 1979 — Renata Hryń Etnološka gradja o Romima-Ciganima u Vojvodini, Novi Sas 1979, Vojvodjanski Muzej u Novom Sadu, ss. 420 — Lech Mróz Pavla Štrukelj, Romi na Slovenskem, Ljubljana 1980, ss. 323, ilustr. — Adam Bartosz Michaił Krausnick, Die Ziegeuner sind da. Roma und Sinti zwischen Gestem und Heute, Würzburg, Arena 1981, ss. 224, ilustr. - Ewa Martyniuk, Adam Bartosz Vetement et Sociétés 2. Actes du colloque national C.N.R.S. ..Vers une antrhropologie du vétement", Musée de l'Homme (9-11 mars 1983), redakcja Yves Delaporte, nr specjalny „Ethnographie", t. L X X X ; 1984, nr 92-94, Paris 1984, ss. 421, ryc. 75 Irena Turnau Margit Gari, Le vinaigre et le fiel. La vie ďune paysanne hongroise. Mémoires recueillis et presentes par Edith Fél avec la collaboration de Tamás Hofer, Plon — Corvina, Paris 1984, ss. 464, ryc. 65 - Irena Turnau Margarethe Dieffenbach, Hessischer Trachtenalltag. Tracht als Spiegel landlicher Lebensweisen 1925-1935. Herausgegeben von Wolfgang Schellmann, Siegfried Becker, Gaby Mentges und Ingeborg Weber-Kellermann, Insel Verlag, Frankfurt n/Menem 1983, ss. 301 — Irena Turnau Aviva Muller-Lancet, Jewish Ethnographic Costume, Massada Publishers, Israel Museum, Jerusalem 1985, ss. 12, ryc. 66 (w tym 50 barwnych) — Irena Turnau . . . . Sabiha Tansug. Turkmen giyimi. Turkmen Costumes, Akbank'in Bir Kultur Hizmeti, b.m.w. 1985, ss. 64, ryc. 60 barwnych — Irena Turnau 231 236 238 242 244 249 252 253 256 260 264 267 271 273 274 277 278 278 279 �СОДЕРЖАНИЕ Витольд Е. Дыновски (23.08.1903-31.07.1986). Профессор этнографии Варшавского Университета. Основатель и главный редактор журнала „Etnografia Polska" 13 СТАТЬИ Ежи Славомир В а с и л е в с к и — Табу, магический запрет, нечисть. Часть I: Что такое табу Резюме на английском языке Иоланта К о в а л ь с к а — культурные квалификации внедвигательных элементов, обозначающих танец Резюме на английском языке Герман Васкес Х а м о р р о — Замечания, касающиеся ацтекскоиспанской конфрон­ тации 1521 и индейского образа мышления Резюме на испанском языке Войцех М и х е р а — Введение в антропологию цветов. Часть I. .Резюме на английском языке Збигнев Л и б е р а — Семиотика цветов в польской народной культуре и других славянских культурах Резюме на английском языке Ежи С у х о ц к и — Что делает солнце ночью? О размышлениях на тему понятия мира в балтийских народных культурах на материале латвийских дайн. . . Резюме на английском языке Библиография трудов Юстина Феликса Гайслера 1848-1910 — подготовил Ян Радваньски ИССЛЕДОВАНИЯ 19 40 43 71 73 81 83 113 115 137 139 158 160 И МАТЕРИАЛЫ Войцех Б е м б е н — Обычаи, обряды и верования, связанные с возделыванием ямса, народом Арапеш в Папуа Новой Гвинеи Резюме на английском языке 177 210 ХРОНИКА Нововведения в обычаях питания. V I международная конференция, посвященная этнологическим исследованиям по вопросу питания, Карнёвице близ Кракова, 9-12 X 1985 г. — Зофия Шромба-Рысова Этнографическая конференция, посвященная Силезии — Барбара Еазелих . . . Мусульманский день в Пененжне — Славомир Виенцек VI International Molinological Symposium — Адам Шиманьски 213 215 217 222 �8 Роль женщины в различных культурах. Невеста: возлюбленная, купленная, об­ менянная, пасхищенная — Ирена Турнау Индонезийское текстильное производство как путь, ведущий к богам и предкам. Выставка в Раутенштраух-Йост музее в Кёльне, 1984-1985 — Ирена Турнау . 228 229 РЕЦЕНЗИОННАЯ СТАТЬЯ. РЕЦЕНЗИИ И ОБСУЖДЕНИЯ Анджей В о з ь н я к — О кавказских путях поляков Henryk Zimoń, Wilhelma Schmidta teoria monoteizmu pierwotnego i jej krytyka w wiedeńskiej szkole etnologicznej (Вильгелм Шмидт и его теория первоначального монотеизма, ее критика в венской этнологической школе), Варшава 1984, Материалы и Труды Отцов Вербистов, № 22, стр. 284 — Лешек Дзенгель Mieczysław Pawlik, Wiatraki północno-wschodniej Polski, Rozprawy Uniwersytetu War­ szawskiego, Dział Wydawnictw filii UW w Białymstoku (Ветряки северо-восточной Польши, Трактаты Варшавского Университета, отдел публикаций филиала Варшавского Университета в Белостоке), 1984. стр. 251, черно-белых фот. 48. карт 7, табл. 10, илл. 50 — Адам Шимански Jadwiga Komorowska, Świąteczne zwyczaje domowe w wielkim mieście (Праздничные, домашние обычаи в большом городе), ПВН, Варшава 1984, стр. 590, фор. 37 — Мария Идзьковска Muriell Seville-Troike, The ethnography of communication (этнография коммуни­ кации), введение Басил Блаквелл, Оксфорд 1982, серия: Language in Society, № 3, стр. 290 — Анна Кучинъска-Скжипек Ferdinand Anton, Altindianische Textilkunst aus Peru (Ткачество индейцев древного Перу), Лист-Верлаг, Минхен 1984, стр. 236, фот. 189 (109 цветных), I катра, таб. — Магдалена Сниадецка-Котарска Peter Kann, Trachten Bolivianischer Hochlandindianen (Одежда индейцев Боливии), „Archiv für Vólkerkunde", vol. 36: 1983, str. 68, fot. 32 — Магдалена СниадецкаКотарска . . Fei Hsiao Tung, Toward a people's anthropology (за народную антропологию), Пекин 1981, New World Press, стр. 121 — Славой Шинкевич В. Л. Егоров, Историческая геограгия Золотой Орды в XIII-XIV вв., Москва 1985, Наука, стр. 245 — Славой Шинкевиц Mihály Hoppál (ред). Shamanism in Hungaria (Шаманизм в Венгрии), Готтинген 1984, Herodot, Т. 1-2, стр. 475, илл. — Славой Шинкевич Georg von Soest, Zigeuner zwischen Vbrfolgung und Integration. Geschichte, Lebensbedingungen, Eingliederungsversuche (Цыгани между преследованием а интегра­ цией. История, условия жизни, попытка интеграции, Басел 1979 — Ренага Грынь Etnološka gradja о Romima-Ciganima u Vojvodini (этнологические материалы о цыгани-рома в Войводине), Нови Сад 1979, Войводинский Музей в Новом Саду, стр. 420 — Лех Мруз Pavla Štrukejl, Romi na Slovenskem (Цыгани в Словении), Любляна 1980, стр. 323, илл. — Адам Бартош Michaił Krausnick, Die Zigeuner sind da. Roma und Sinti zwischen Gestern und Heute (Цыгани здесь. Рома и синти между вчера и сегодня), Вирзбург 1981, Арена, стр. 224, илл. — Эва Мартынюк, Адам Бартош Vétement et Sociétés 2. Actes du colloque national С. N. R. S. „Verš une anthropologic du vétement", Musée de'l Homme 9-11 mars 1983, Yves Delaporte (ред.), особый номер журнала „Ethnographie", t. L X X X : № 92-94, Парис 1984, стр. 4 421, илл. 75 — Ирена Турнау 231 236 238 242 244 249 252 253 256 260 264 267 271 273 274 �9 Margit Gari, Le vinaigre et le fiel. L a vie ďune paysanne hongroise. Mémoires recueillis et presentes par Edith Fel avec la collaboration de Tamas Hofer, Ploc — Corvina. Парис 1984, стр. 464, илл. 65 — Ирена Турнау Margarethe Dieffenbach, Hessischer Trachtenalltag. Tracht als Spiegell landlicher Lebensweisen 1925-1935 (Повседневная одежда Гесии. Одежда как зеркало сель­ ского быта 1925-1935), Волфганг Шеллманн, Зыгфрыд Бекер, Габы Ментгес и Ингеборг Вебер-Келлерманн (ред.), Франкфурт на Мену 1983, стр. 301 — Ирена Турнау Aviva Muller-Lancet. Jewish Eihnographic Costume (Этнографическая одежда Евре­ ев), Massada Publishers, Israel Museums, Ерусалем 1985, стр, 12, илл. 66 (50 йвет.) — Ирена Турнау Sabilha Tansug, Turkmen giyimi. Turkmen Costumes (Туркменская одежда), Akbank'in Bir Kiiltiir Hizmeti, 1985, стр. 64, илл. 60 (цвет.) — Ирена Турнау. 277 278 278 279 �CONTENTS Witold Dynowski (23.08.1903-31.07.1986). Professor of ethnology at University of War­ saw. Founder and editor of "Etnografia Polska" 13 ARTICLES Jerzy Sławomir W a s i l e w s k i — Taboo, magic prohibition, impurity. Part I : To understand taboo Summary in English Jolanta K o w a l s k a — The cultural qualifications of the non-movement meaning elements of the dance Summary in English German Vázquez C h a m o r r o — Some remarks on the Aztec-Spanish confrontation in 1521 and on the Indian mentality Summary in Spanish Wojciech M n i c h e r a — An introduction to the anthropology of colours. Part I . . Summary in English Zbigniew L i b e r a — The semiotic of colours in the Polish folk culture and other Slavonic cultures Summary in English Jerzy S u c h o c k i — What does the Sun do at night? A contribution to the studies on the image of the world in the folk culture of the Baits (the case of the Lettic dainas) Summary in English The bibliography of the works of Justyn Feliks Gejsler 1848-1910. Elaborated by Jan Radwański 19 40 43 71 73 81 83 113 115 137 139 158 160 STUDIES AND MATERIALS Wojciech B ę b e n — Customs, rites and beliefs in connection with the yam cultivation among the Arapesh People in Papua New Guinea Summary in English 177 210 CHRONICLE The innovations in alimentary habits. The Vlth International Symposium concerning ethnological studies in food. Karniowce near Cracow. Oct. 9-12, 1985 - Zofia Szromba-Rysowa The ethnographic conference on Silesia - Barbara Bazielich The Moslem day in Pieniężno - Sławomir Więcek, SVD 213 215 217 �CONTENTS VI International Molinological Symposium — Adam Szymański The role of the woman cross-culturally. The bride: beloved, purchased, exchanged and abducted — Irena Turnau The Indonesian textile trade-the way to gods and ancestors — Irena Turnau . . . . 11 222 228 229 BOOK R E V I E W S A N D PAPERS O N L I T E R A T U R E Andrzej W o ź n i a k — On the Caucasian routes of Poles Henryk Zimoń, The Wilhelm Schmidt's theory of primitive monoteism and its criticism in the Vienna school in ethnology, Warsaw 1984, Materials and Studies of the Divíme Word Missionaries (Materiały i Studia Księży Werbistów) Nr 22. 284 pages — Leszek Dzięgiel Mieczysław Pawlik, Wiatraki północno-wschodniej Polski (The windmills of the NorthEastern Poland). Rozprawy Uniwersytetu Warszawskiego, Dział Wydawnictw Filii UW w Białymstoku 1984, 251 pp, 48 photos, 7 maps, 10 tables, 50 pictures Adam Szymański Jadwiga Komorowska, Domowe zwyczaje świąteczne w wielkim mieście, (Feasts and family rites in a big city), PWN, Warszawa 1984, 590 pp, 37 photos — Maria Idikowska Muriel Saville-Troike, The Ethnography of Communication, An Introduction, Basil Blackwell, Oxford 1982, Series: Language in Society. Nr. 3, 290 pages — Anna Kuczyńska-Skrzypek Ferdinand Anton. Altindianische Textilkunst aus Peru. Líst-Verlag. Miinchen 1984. 236 pages, 189 photos (incl. 109 colourful) 1 map. tab. — Magdalena Šniadecka-Kotarska Peter Kann, Trachten Bolivianischer Hochlandindianer, Archiv fur Volkerkunde, vol. 36: 1983, 68 pages, 32 phot. — Magdalena Šniadecka-Kotarska Fei Hsiao Tung, Toward a people's anthropology, Peking 1981, New World Press, 121 pages — Sławoj Szynkiewicz V. L . Jegorov, Istoričeskaja geografija Zolotoj Ordy v X I I I - X I V v. (The historical geography of the Golden Orde in XIII-XIV cent.), Moskva 1985, Nauka, 245 pages — Sławoj Szynkiewicz Mihály Hoppál (ed.), Shamanism in Eurasia, Gottingen 1984, Edition Herodot, vol. 1-2 475 pages, in continuo — Sławoj Szynkiewicz Georg von Soest, Zigeuner zwischen Verfolgung und Integration. Geschichte Lebensbedingungen, Eingliederungsversuche, Basel 1979 — Renata Hryń Etnološka gradja o Romima-Ciganima u Vojvodini (Ethnological studies on Roma Gypsies in Vojvodina), Novi Sad 1979, Vojvodjanski Muzej u Novom Sadu, 420 pages — Lech Mráz Pavla Štrukelj, Romi na Slovenskem (The Gypsies in Slovenia), Ljubljana 1980, 323 pages, tabl. — Adam Bartosz Michaił Krausnick, Die Zigeuner sind da. Roma und Sinti zwischen Gestern und Heute, Wurzburg, Arena 1981, 224 pages, tabl. — Ewa Martyniuk, Adam Bartosz . . . . Větement et Societes 2. Actes du colloque national C.N.R.S. ..Vers une anthropologie du vetement". Musée de l'Homme 9-11 mars 1983 ed. Yves Delaporte, Special issue "Ethnographie" vol. L X X X , 1984, nr 92-94, Paris 1984, 421 pages 75 tabl. Irena Turnau Margit Gari. Le vinaigra et le fiel. L a vie d'une paysanne hongroise. Memoires recueillis et presentes par Edith Fél avec la collaboration de Tamás Hofer, Plon Corvina, Paris 1984, 464 pages, 65 tabl. — Irena Turnau Margarethe Dieftenbach, Hessischer Trachtenalltag. Tracht als Spiegel landlicher Lebensweisen 1925-1935. Herausegegeben von Wolfgang Schelmann. Siegfried Becker, Gaby 231 236 238 242 244 249 252 253 256 260 264 267 271 273 274 277 �12 CONTENTS Mentges und Ingeborg Weber-Kellermann, Insel Verlag, Frankfurt am Main 1983, 301 pages — Irena Turnau Aviva Muller-Lancet, Jewish Ethnographic Costume, Massada Publishers, Israel Museum, Jerusalem 1985, 12 pages, 66 tabl. (incl. 50 colourful) — Irena Turnau . . . . Sabiha Tansug, Turkmen giymi. Turkmen Costumes, Akbank in Bir Kultur Hismeti. 1985, 64 pages, 60 tabl. - Irena Turnau 278 278 279 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6af1ed1a50406a394cbdfc023cc02565.pdf 0d2d26277ad67c4ef2dd3d53b895372d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:800 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:735 Title A name given to the resource Tradycja i jej znaczenie w kulturze chłopskiej / ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.2, s.41-58 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tomicki, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X V I I , z. 2 RYSZARD TOMICKI T R A D Y C J A I JEJ Z N A C Z E N I E W K U L T U R Z E C H Ł O P S K I E J W polskiej literaturze etnograficznej p o j ę c i e tradycja i pochodne od n i e ­ go p r z y m i o t n i k i u ż y w a n e s ą bardzo często, n a w e t p r z y d e f i n i o w a n i u i n ­ n y c h p o j ę ć (na p r z y k ł a d — k u l t u r a ludowa). W y n i k a to z r o l i , j a k ą o d ­ g r y w a ono w badaniach k u l t u r y bez w z g l ę d u na jej czasoprzestrzenne usytuowanie. Bardzo rzadko j e d n a k spotyka się w y r a ź n e o k r e ś l e n i e zna­ czenia, w j a k i m p o j ę c i e to jest stosowane, co powoduje, że nie posiada ono, ani definicje konstruowane p r z y jego pomocy, zbyt w i e l k i e j mocy wyjaśniającej. 1 Jak dotychczas j e d y n i e Jerzy S z a c k i d o k o n a ł p r z e g l ą d u bogatej p r o ­ b l e m a t y k i t r a d y c j i , ale praca jego — ś l e d z ą c a losy pojęcia z a r ó w n o w m y ­ śli naukowej, j a k i s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n e j — z z a ł o ż e n i a nie pretenduje do zaproponowania d e f i n i c j i , a t y m bardziej do s f o r m u ł o w a n i a t e o r i i t r a d y c j i . B r a k takiej t e o r i i u t r u d n i a badanie nie t y l k o p r o b l e m ó w z w i ą ­ zanych z d a w n ą k u l t u r ą c h ł o p s k ą , lecz t a k ż e ś l e d z e n i e zmian z a c h o d z ą ­ cych w n i e j w X I X i X X wieku. Racje te z a d e c y d o w a ł y o poruszeniu p r o b l e m u t r a d y c j i , c h o c i a ż b y w bardzo w ą s k i m zakresie. A r t y k u ł niniejszy jest j e d y n i e p r ó b ą ustale­ nia pewnego sposobu rozumienia p o j ę c i a t r a d y c j a i scharakteryzowania znaczenia zjawisk n i m o k r e ś l a n y c h w k u l t u r z e c h ł o p s k i e j . P r z y p o m n i j ­ my, że b y ł a t o k u l t u r a społeczności, k t ó r e jeszcze w p o c z ą t k a c h X X w i e ­ k u c e c h o w a ł znaczny s t o p i e ń analfabetyzmu, co p o w o d o w a ł o nie t y l k o b r a k w ł a s n e j l i t e r a t u r y pisanej, ale r ó w n i e ż n i e m o ż n o ś ć b e z p o ś r e d n i e g o do niej d o s t ę p u . I n n y m i cechami w a ż n y m i z p u n k t u widzenia problema­ t y k i t r a d y c j i s ą : stosunkowo m a ł a r u c h l i w o ś ć pionowa oraz istnienie ś c i s ­ ł y c h w i ę z ó w s p o ł e c z n y c h w o b r ę b i e g r u p y lokalnej. W etnografii polskiej j e d y n i e Kazimierz D o b r o w o l s k i p o ś w i ę c i ł w i ę ­ cej miejsca t r a d y c j i jako osobnemu zagadnieniu. Jego prace z a w i e r a j ą t a k ż e wiele t r a f n y c h s p o s t r z e ż e ń , nie zawsze b e z p o ś r e d n i o w i ą z a n y c h przez autora z p r o b l e m a t y k ą t r a d y c j i , ale n i e w ą t p l i w i e w z w i ą z k u z n i ą 1 J. S z a c k i , Tradycja. Przegląd problematyki, Warszawa 1971. �42 RYSZARD TOMICKI p o z o s t a j ą c y c h . Dlatego t e ż w i e l o k r o t n i e wspominane t u b ę d z i e nazwisko tego uczonego. O d jego definicji, j a k o j e d y n e j explicite sformułowanej w e w s p ó ł c z e s n e j e t n o g r a f i i polskiej, p r a g n i e m y r o z p o c z ą ć nasze r o z w a ­ żania. K . D o b r o w o l s k i o k r e ś l a t r a d y c j ę w s p o s ó b bardzo szeroki. Pisze m i a ­ n o w i c i e : „ P r z e z t r a d y c j ę r o z u m i e m y w zasadzie w s z e l k ą s p u ś c i z n ę , k t ó r ą u s t ę p u j ą c e generacje p r z e k a z u j ą pokoleniom w c h o d z ą c y m w ż y c i e " . Przekaz o d b y w a się b e z p o ś r e d n i o , c z y l i poprzez t r a n s m i s j ę u s t n ą i po­ kaz, co powoduje — w e d ł u g cytowanego autora — ograniczenie m o ż l i ­ w o ś c i przenoszenia k u l t u r y w czasie, a t a k ż e t r w a ł o ś c i i d o k ł a d n o ś c i prze­ kazu. O c z y w i s t y m w a r u n k i e m uznania t r e ś c i k u l t u r o w y c h za dziedzictwo jest i c h o b i e k t y w i z a c j a . 2 3 O k r e ś l a j ą c t r a d y c j ę j a k o całe dziedzictwo s p o ł e c z n e , stwarza się w r a ­ ż e n i e , j a k o b y całość ta przekazywana b y ł a i p r z y j m o w a n a przez c z ł o n k ó w s p o ł e c z n o ś c i w j e d n a k o w y s p o s ó b . W y d a j e się, że definicja t a k a uprasz­ cza nieco obraz r z e c z y w i s t o ś c i i powoduje m a ł ą o p e r a t y w n o ś ć p o j ę c i a t r a d y c j a j a k o n a r z ę d z i a badawczego. Definicja K . Dobrowolskiego, oparta o t e o r i ę p o d ł o ż a historycznego, n i e zdaje r ó w n i e ż s p r a w y z r ó ż n i c y istnie­ j ą c e j m i ę d z y t r e ś c i a m i k u l t u r o w y m i p r z e k a z y w a n y m i m n i e j l u b bardziej ś w i a d o m i e a t r e ś c i a m i t r w a j ą c y m i bez w o l i c z ł o n k ó w społeczności, j a k t o m a miejsce w p r z y p a d k u w i e l u e l e m e n t ó w t a k zwanego p o d ł o ż a histo­ rycznego. R o z r ó ż n i e n i e t o p r z y j m u j e m y za p u n k t w y j ś c i a dla dalszych rozważań. PRZEKAZ Dziedzictwo s p o ł e c z n e przekazywane jest z pokolenia na pokolenie w t r o j a k i s p o s ó b . Po pierwsze — przez wpojenie w procesie w y c h o w a ­ nia (socjalizacji) j ę z y k a i o k r e ś l o n y c h dyspozycji psychicznych w ł a ś c i ­ w y c h dla danej g r u p y s p o ł e c z n e j , w a r u n k u j ą c y c h s t r u k t u r ę u m y s ł o w ą 4 5 2 K . D o b r o w o l s k i , Chłopska kultura tradycyjna. (Próba zarysu na pod­ stawie materiałów źródłowych XIX i XX w. z południowej Małopolski), [w:] t e n ż e, Studia nad życiem społecznym i kulturą. Wrocław-Warszawa-Kraków 1966, s. 35. D o b r o w o l s k i , Chłopska kultura..., s. 81-82. Por. z cytowanym przez J . Szackiego podziałem dziedzictwa społecznego we­ dług J . Goody'ego i I . Watta, którzy wyróżniają: 1 — wyposażenie materialne i zasoby naturalne, 2 — standaryzowane sposoby działania przekazywane tylko częściowo słownie, 3 — światopogląd (Weltanschauung) przekazywany całkowicie ustnie; S z a c k i , op. cit., s. 105, przypis 23. Por. stanowisko Ossowskiego, który uważał kulturę za zespół „dyspozycji psy­ chicznych przekazywanych w łonie danej zbiorowości przez kontakt społeczny i uza­ leżniony od całego systemu stosunków międzyludzkich"; S. O s s o w s k i , Z zaa 4 5 �TRADYCJA I J E J ZNACZENIE 43 j e d n o s t k i oraz podstawowych w z o r ó w z a c h o w a ń p r z e j a w i a j ą c y c h s i ę na­ s t ę p n i e jako n a w y k i nie p o t r z e b u j ą c e uzasadnienia. Po drugie — przez przekazanie ś w i a d o m i e i celowo d r o g ą t r a n s m i s j i ustnej i pokazu ca­ ł e g o z e s p o ł u t r e ś c i k u l t u r o w y c h , t a k i c h j a k n o r m y i w z o r y d z i a ł a ń , spo­ soby gospodarowania, podania, m i t y , wierzenia i o b r z ę d y i t d . Po trzecie — n a s t ę p u j ą c e pokolenie przejmuje c a ł y b a g a ż m a t e r i a l n y w postaci n a r z ę ­ dzi, z a b u d o w a ń , p r z e d m i o t ó w u ż y t k u codziennego i t d . I n t e r e s o w a ć nas b ę d ą przede w s z y s t k i m d w a pierwsze sposoby prze­ k a z y w a n i a dziedzictwa, g d y ż w y p o s a ż e n i e materialne przejmowane b y w a zazwyczaj bez u d z i a ł u w o l i c z ł o n k ó w pokolenia w c h o d z ą c e g o w ż y c i e (często po prostu t r w a ) . Pierwszy i d r u g i s p o s ó b przekazu s ą w r z e c z y w i s t o ś c i nierozdzielne l u b t r u d n o rozdzielne, z t y m że w p o c z ą t k o w e j fazie ż y c i a j e d n o s t k i do­ m i n u j e przekaz t y p u pierwszego. Przekaz ten m a charakter p o z a ś w i a d o m y i w z w i ą z k u z t y m t r e ś c i b ę d ą c e jego przedmiotem n i e s ą dostrze­ gane przez c z ł o n k ó w s p o ł e c z n o ś c i jako dziedzictwo. A b s t r a h u j e m y w t y m miejscu od r o l i ciągłości p e w n y c h e l e m e n t ó w neurofizjologicznych w m e ­ chanizmie dziedziczenia k u l t u r y ze w z g l ę d u na b r a k k o m p e t e n c j i w tej dziedzinie, c h o c i a ż n i e w ą t p l i w i e c z y n n i k i te p o s i a d a j ą d u ż e znaczenie w i n t e r e s u j ą c y m nas zagadnieniu i w y m a g a j ą u w z g l ę d n i e n i a w znacz­ nie w i ę k s z y m stopniu. 1 Określona struktura umysłowa uwarunkowana społecznie i k u l t u ­ r o w o determinuje w j a k i m ś stopniu ś w i a d o m o ś ć j e d n o s t k i i j e j osobo­ w o ś ć . N a bazie tej s t r u k t u r y przejmowane s ą t r e ś c i przekazywane d r o g ą t r a n s m i s j i ustnej, komplementarne w z g l ę d e m niej i s t a n o w i ą c e j e d n o ­ c z e ś n i e j e j t r e ś ć . Modelowanie ś w i a d o m o ś c i poprzez przejmowanie dys­ pozycji psychicznych i systemu j ę z y k o w e g o d o k o n y w a ł o się w d a w n y c h s p o ł e c z n o ś c i a c h c h ł o p s k i c h w k r ę g u r o d z i n y i g r u p y lokalnej. Powodowa­ ł o to m i ę d z y i n n y m i powstawanie e f e k t ó w takich, j a k i e z a u w a ż y ł K a z i ­ m i e r z M o s z y ń s k i w trakcie b a d a ń nad d e m o n o l o g i ą l u d o w ą . P i s a ł o n : 6 Schemat, przeżywany odtwórczo, nieskończenie przeważa nad nowymi wątkami. Jest on zresztą zwykle tak przemożny, że przeżycia jednostek spośród ludu w ro- gadnień psychologii społecznej, [w:] Dzieła, t. I I I , Warszawa 1967, s. 163. Definicję t ę u w a ż a m y za zbyt psychologizującą. Por. rozważania Anisimowa na temat procesu kształtowania się umysłowości; A. F . A n i s i m o w , Istoriczeskije osobiennosti pierwobytnogo myszlenija, Lenin­ grad 1971, s. 131. Uczeni radzieccy stoją na stanowisku rozróżnienia dwóch pod­ stawowych struktur: struktury myślenia iluzorycznego i struktury myślenia racjo­ nalnego. Podział ten ma na celu oddzielenie racjonalnego stosunku do rzeczywi­ stości (postrzeganie rzeczywistych faktów i relacji) od nieracjonalnego będącego funkcją religii. Wydaje się jednak, że nie można traktować tej dychotomii jako dyrektywy badawczej bez jej krytycznej analizy. 6 �44 RYSZARD TOMICKI dzaju iluzji, halucynacji itp. z miejsca wykoleja podporządkowując je sobie. Dość często możemy słyszeć po wsiach o rozlicznych indywidualnych przygodach w i e ś ­ niaków, polegających na spotkaniu się jakoby z demonem, widzeniu demona itp.; ale opowiadające nam o nich i święcie nieraz wierzące w nie jednostki, ulegając sugestii tradycji, oddają je najczęściej w formach odwiecznych, schematycznych, co najwyżej uzupełniając jakimiś nieistotnymi szczegółami" . 7 Z j a w i s k o opisane przez K . M o s z y ń s k i e g o nie jest w a r u n k o w a n e j e d y ­ nie dziedziczeniem o k r e ś l o n e j s t r u k t u r y u m y s ł o w e j , lecz t a k ż e s p e c y f i k ą przekazu t r e ś c i k u l t u r o w y c h d r o g ą t r a n s m i s j i ustnej. T a część k u l t u r y postrzegana jest przez s p o ł e c z n o ś ć j a k o dziedzictwo. Istnieje ś w i a d o m o ś ć nie t y l k o przejmowania, ale r ó w n i e ż pochodzenia t r e ś c i od poprzednich p o k o l e ń . Jak j u ż w s p o m n i e l i ś m y , dziedziczenie s t r u k t u r y u m y s ł o w e j do­ konuje się w p e w n y m okresie ż y c i a r ó w n o c z e ś n i e ze ś w i a d o m y m p r z e j ­ m o w a n i e m t r e ś c i k u l t u r o w y c h ( d r o g ą przekazu ustnego). Dokonuje się to d z i ę k i t r a n s m i s j i p o d s y s t e m ó w k u l t u r y w postaci m o d e l i m y ś l o w y c h o charakterze s y m b o l i c z n y m . O c z y w i ś c i e modele te nie s ą przekazywane j a k o o p o w i e ś c i o k u l t u r z e , lecz k s z t a ł t u j ą się w w y n i k u przyswajania przez j e d n o s t k i kolejnych, f a k t ó w k u l t u r o w y c h czy i c h mniejszych zespo­ ł ó w ( w i e r z e ń , p i e ś n i , p o d a ń ) w postaci s t r u k t u r a l n e j . U t r w a l a j ą c się na formalnej s t r u k t u r z e u m y s ł o w o ś c i , nabytej j u ż w c z e ś n i e j , k s z t a ł t u j ą osta­ tecznie ś w i a d o m o ś ć i p o w o d u j ą w p e w n y m momencie c y k l u ż y c i o w e g o z i n t e m a l i z o w a n i e zasad k u l t u r y i t y m s a m y m uczynienie z j e d n o s t k i p e ł ­ noprawnego c z ł o n k a s p o ł e c z n o ś c i i nosiciela k u l t u r y . Modele podsyste­ m ó w k u l t u r y p r z e j ę t e przez n a s t ę p u j ą c e pokolenie s ą realizowane w o k r e ­ ś l o n y c h w a r u n k a c h egzystencjalnych i j e d n o c z e ś n i e przekazywane p o k o ­ leniu n a s t ę p n e m u . T e n t r y b dziedziczenia k u l t u r y p r z e j a w i a ł się w p r a k t y c e w operowa­ n i u „ p e w n y m i schematami". Z a p r z y k ł a d m o ż n a p o d a ć b u d o w n i c t w o , formy współdziałania, rzemiosło, obrzędy i t d . K . Dobrowolski słusznie z a u w a ż y ł , w jednej ze s w y c h prac, że u t r w a l o n e schematy, k t ó r e n a z y w a r ó w n i e ż w z o r a m i , „ s t a j ą się j a k b y f u n d a m e n t a m i k u l t u r y " . T o spostrze­ ż e n i e staje się j a ś n i e j s z e w k o n t e k ś c i e o m ó w i o n y c h s p o s o b ó w dziedzicze­ n i a k u l t u r y . W y d a j e się, że f a k t ten stanowi i s t o t n ą c e c h ę k u l t u r y spo­ łeczności c h ł o p s k i c h . 8 P r z y j ę c i e proponowanego sposobu rozumienia przekazu k u l t u r y w y ­ j a ś n i a t e ż k w e s t i ę o b i e k t y w i z a c j i t r e ś c i k u l t u r o w y c h , k t ó r a u w a ż a n a jest za w a r u n e k t r a k t o w a n i a f a k t u j a k o elementu danej k u l t u r y . Polega ona (obiektywizacja) na w ł ą c z e n i u f a k t u czy z e s p o ł u f a k t ó w w system (pod7 K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, t. I I , cz. 1, Warszawa 1967, s. 600-601. K . D o b r o w o l s k i , Trzy studia z teorii kultury ludowej, [w:] tenże, Studia nad życiem społecznym i kulturą, s. 132. 8 �TRADYCJA I ZNACZENIE 45 system), k t ó r e g o m o d e l istnieje w ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j i podlega trans­ misji międzypokoleniowej. P o w y ż s z e ustalenia p o z w a l a j ą r ó w n i e ż na postawienie w nowym ś w i e t l e szeregu i n n y c h p r o b l e m ó w , j a k na p r z y k ł a d powstawanie w a r i a n ­ t ó w t r e ś c i k u l t u r o w y c h , przenikanie obcych w p ł y w ó w i t p . W r ó c i m y do n i c h nieco p ó ź n i e j po ustaleniu p o d s t a w o w y c h cech p r z y n a l e ż n y c h des y g n a t o w i p o j ę c i a tradycja. S T O S U N E K G R U P Y SPOŁECZNEJ DO P R Z E K A Z Y W A N Y C H TREŚCI Postawy c z ł o n k ó w s p o ł e c z n o ś c i wobec t r e ś c i p r z e k a z y w a n y c h z poko­ lenia na pokolenie nie s ą u z a l e ż n i o n e j e d y n i e od ś w i a d o m e g o b ą d ź n i e ­ ś w i a d o m e g o sposobu i c h przejmowania. W grupie t r e ś c i kulturowych t r a n s m i t o w a n y c h ustnie daje się w y d z i e l i ć część, k t ó r a nie b u d z i w o d ­ biorcach i nosicielach dziedzictwa reakcji emocjonalnego p r z y w i ą z a n i a . D o t a k i c h n a l e ż ą na p r z y k ł a d b a j k i , facecje, h u m o r e s k i itp., a w i ę c znacz­ na część tak zwanej l i t e r a t u r y ludowej. D r u g ą część stanowi grupa t r e ś ­ ci, do k t ó r y c h p r z y w i ą z a n i e s p o ł e c z n o ś c i jest tak d u ż e , że K . D o b r o w o l ­ ski u p a t r y w a ł w n i m i s t o t n ą p r z y c z y n ę o p o r ó w g r u p y lokalnej przeciw­ k o i c h u s u w a n i u . P r z y w i ą z a n i e emocjonalne do p e w n y c h t r e ś c i m o t y ­ w o w a n e jest n a j c z ę ś c i e j i c h d a w n y m pochodzeniem (starością). Jest to zjawisko t y p o w e nie t y l k o dla s p o ł e c z n o ś c i c h ł o p s k i c h ; c z ę s t o w t y c h przypadkach badacze m ó w i ą o t r a k t o w a n i u t r e ś c i k u l t u r o w y c h jako sa­ crum . 9 10 Pochodzenie z przeszłości jako c z y n n i k d e c y d u j ą c y o a f i r m a c j i o k r e ś ­ lonych t r e ś c i z a s ł u g u j e na b a c z n ą u w a g ę , c h o c i a ż b y ze w z g l ę d u na to, że n i e k t ó r z y badacze u w a ż a j ą je za w y s t a r c z a j ą c e w y t ł u m a c z e n i e p r z y ­ w i ą z a n i a s p o ł e c z n o ś c i do odziedziczonych w y t w o r ó w k u l t u r o w y c h . Przekonanie o s t a r o ś c i jest n i e w ą t p l i w i e w a ż n y m c z y n n i k i e m k s z t a ł ­ t o w a n i a się postawy emocjonalnej w stosunku do pewnej g r u p y w y t w o ­ r ó w , ale nie j e d y n y m i co w a ż n i e j s z e dopiero w p o w i ą z a n i u z i n n y m i c z y n n i k a m i f a k t ten uzyskuje p e ł n e znaczenie. K . D o b r o w o l s k i o m a w i a ­ j ą c p r o b l e m t r w a n i a p e w n y c h e l e m e n t ó w k u l t u r y , p i s a ł : „ U z n a n i e auto­ r y t e t u [ w y t w o r ó w k u l t u r o w y c h — p r z y p . R. Т.] b y ł o uznaniem o k r e ś l o ­ nego w y t w o r u pozbawione w zasadzie k r y t y c z n e j analizy, p o ł ą c z o n e na­ tomiast z s i l n ą w i a r ą w jego w a r t o ś ć , a n i e k i e d y w p r o s t z p r z e j a w a m i 9 K. Dobrowolski, Teoria podłoża historycznego, [w:] t e n ż e , Studia Z pogranicza historii i socjologii, Wrocław-Warszawa-Kraków 1967, s. 40. Na przykład B. M a l i n o w s k i (Szkice z teorii kultury, Warszawa 1958, s. 414) pisze o uważaniu tradycji za „rzecz świętą"; por. też E . S h i l s , Tradition and Liberty: Antinomy and Interdependence, „Ethics", vol. X V I I I : 1958 nr 3, s. 155, podaję za: S z a c k i , op. cit., s. 154. 1 0 �46 RYSZARD TOMICKI u czci [...]" . N i e w d a j ą c się na razie w dyskusje nad s ł u s z n o ś c i ą s t w i e r ­ dzenia b r a k u k r y t y c z n e j analizy, z a u w a ż m y , że w g r ę w c h o d z i dodatko­ wo przekonanie o w a r t o ś c i w y t w o r ó w k u l t u r o w y c h . K o l e j n y m c z y n n i k i e m , w p ł y w a j ą c y m w y r a ź n i e na istnienie przeko­ nania o t r w a ł o ś c i czy w r ę c z o d w i e c z n o ś c i t r e ś c i k u l t u r o w y c h , b y ł auto­ r y t e t l u d z i starych, „ k t ó r z y p r z e c h o w u j ą t r o s k l i w i e dziedzictwo poprzed­ n i c h p o k o l e ń " '. Na z a l e ż n o ś ć t ę z w r ó c i ł u w a g ę K . D o b r o w o l s k i p i s z ą c : „ w n a j ś c i ś l e j s z y m z w i ą z k u z a u t o r y t e t e m u r z ą d z e ń k s z t a ł t o w a ł się autorytet l u d z i " . Samo ustalenie tej z a l e ż n o ś c i nie w y j a ś n i a istoty z w i ą z k u t y c h e l e m e n t ó w . Powstaje b o w i e m pytanie, na j a k i c h p o d ­ stawach u k s z t a ł t o w a ł się a u t o r y t e t l u d z i starych. O d p o w i e d ź nasuwa się w momencie, gdy u ś w i a d o m i m y sobie, że p o s t a w ą o b o w i ą z u j ą c ą wobec przeszłości i dziedziczonych t r e ś c i b y ł a w i a r a . Przekonanie o d a w n y m pochodzeniu i p r a w d z i w o ś c i w sytuacji b r a k u pisma i n a u k i m o g ł o i s t n i e ć w y ł ą c z n i e w oparciu o w i a r ę . W t y c h w a r u n k a c h ludzie starzy p e ł ­ n i l i nie t y l k o r o l ę przekazicieli dziedzictwa, ale r ó w n i e ż — a m o ż e prze­ de w s z y s t k i m — b y l i g w a r a n t a m i a u t e n t y c z n o ś c i t r e ś c i k u l t u r o w y c h . P o d ­ s t a w ą i c h a u t o r y t e t u b y ł fakt, że t y l k o o n i b y l i ś w i a d k a m i u ż y t k o w a n i a w z o r ó w w przeszłości i i c h s k u t e c z n o ś c i . T a k i m sposobem n a s t ę p o w a ł o Avzmocnienie a u t o r y t e t u w y t w o r ó w d z i ę k i przekonaniu o i c h d a w n o ś c i . K a ż d a b o w i e m akceptacja na zasadzie w i a r y m u s i p o s i a d a ć oparcie w autorytecie, k t ó r e g o ś w i a d e c t w o nie m u s i b y ć i najczęściej nie jest w e r y f i k o w a n e . Wydaje się, że w ł a ś n i e ta funkcja s p o ł e c z n a d e c y d o w a ł a o p o w a ż a n i u , j a k i m cieszyli się w s p o ł e c z n o ś c i a c h c h ł o p s k i c h ludzie starzy. Pozostaje jeszcze do o m ó w i e n i a przekonanie o w a r t o ś c i w y t w o r ó w k u l t u r o w y c h . W t y m celu do z b i o r u c z y n n i k ó w d e c y d u j ą c y c h naszym zdaniem o i s t n i e n i u przekonania o n i e z m i e n n o ś c i t r e ś c i n a l e ż y d o d a ć p o d ­ niesione j u ż przez K . Dobrowolskiego, niestety marginesowo, p r z e ś w i a d ­ czenie o sankcjach „ m i s t y c z n y c h " g r o ż ą c y c h za naruszenie u ś w i ę c o n y c h w z o r ó w d z i a ł a n i a . W s p o m n i a n y autor ogranicza te sankcje do e w e n t u ­ a l n y c h i n t e r w e n c j i d u c h ó w p r z o d k ó w , podczas gdy w r z e c z y w i s t o ś c i m a j ą one znacznie szerszy zakres. Często m o t y w o w a n i e z a c h o w a ń sankcjami „ n a d p r z y r o d z o n y m i " jest przez badaczy pomijane l u b o k r e ś l a n e j a k o „ i r r a ­ cjonalne p r z y w i ą z a n i e " i t p . P r z y t o c z m y k i l k a p r z y k ł a d ó w , b y w y k a z a ć b e z z a s a d n o ś ć takiego stanowiska. O g ó l n i e wiadomo, że n a j w i ę k s z ą t r o s k ą otaczane b y ł y wierzenia i o b r z ę d y magiczno-religijne, n a j c z ę ś c i e j z w i ą z a n e 12 1 3 u 1 5 11 D o b r o w o l s k i , Chłopska kultura..., s. 89. J . S. В у s t r o ń, Etnografia Polski, Warszawa 1947, s. 7. D o b r o w o l s k i , Chłopska kultura..., s. 89. Por. interesujące studium К. P o m i a n a, Przeszłość jako przedmiot Historia i filozofia w myśli średniowiecza, Warszawa 1968. D o b r o w o l s k i , Trzy studia..., s. 157. 1 2 1 3 14 1 5 wiary. �47 TRADYCJA I J E J ZNACZENIE z gospodarką, życiem rodzinnym itp. Takie w y t w o r y kulturowe, j a k for­ m u ł y magiczne, p i e ś n i o b r z ę d o w e i i m podobne t e k s t y sakralne t r a n s m i ­ towane b y ł y z w y r a ź n y m przekonaniem o n i e m o ż n o ś c i i c h z m i a n y (przy czym nie chodzi nawet o i c h z a s t ą p i e n i e i n n y m i , lecz o z m i a n y w tekście), n a w e t w ó w c z a s gdy uczestnicy o b r z ę d u n i e z n a l i i c h p e ł n e g o znaczenia czy f u n k c j i . P r z y c z y n ą takiej postawy b y ł o przekonanie, że zmiana t e k s t u s p o w o d o w a ł a b y b r a k zamierzonego efektu, a n a w e t sankcje sił n a d p r z y r o ­ dzonych . Nieraz u w a ż a s i ę podobny fakt za p r z e ż y t e k m y ś l e n i a magicz­ nego. W y d a j e się jednak, iż m o ż n a w s k a z a ć r ó w n i e ż i n n y , racjonalny aspekt omawianego zagadnienia. 1 6 Za p r z y k ł a d w e ź m y jeden z e l e m e n t ó w o b r z ę d o w o ś c i wiosennej ( w i e l ­ kanocnej), a m i a n o w i c i e zwyczaj „ p i s a n i a " j a j . Jeszcze w k o ń c u X I X w i e ­ k u zanotowano w p e w n y c h okolicach P o l s k i w y r a ź n ą i s e n s o w n ą m o t y ­ w a c j ę t r w a n i a tego zwyczaju. M a l o w a n i e jej b y ł o w a r u n k i e m t r w a n i a świata T a z pozoru nic nie z n a c z ą c a w y p o w i e d ź nabiera sensu w k o n ­ t e k ś c i e s y m b o l i k i j a j a b ę d ą c e g o w wierzeniach l u d o w y c h symbolem c i ą ­ g ł e g o o d r o d z e n i a . C a ł a o b r z ę d o w o ś ć wiosenna tego okresu ma na celu odrodzenie ż y c i a na w s z y s t k i c h p ł a s z c z y z n a c h r z e c z y w i s t o ś c i , po­ c z ą w s z y od antropologicznej a s k o ń c z y w s z y na kosmicznej. Ś w i a t o p o g l ą d c h ł o p s k i p r z y p i s y w a ł c z ł o w i e k o w i w t a k i c h k r y z y s o w y c h momentach s z c z e g ó l n ą r o l ę . M i a ł on, w y k o n u j ą c szereg c z y n n o ś c i o charakterze s y m ­ bolicznym, s t a ć się t w ó r c ą nowego odcinka czasu. T a k i jest o g ó l n y sens wszelkich k o m p l e k s ó w o b r z ę d o w o ś c i p r z y p a d a j ą c y c h w p r z e ł o m o w y c h momentach c y k l u rocznego. K r e a c y j n a f u n k c j a c z ł o w i e k a p o l e g a ł a w i ę c w y ł ą c z n i e na p o w t a r z a n i u w z o r ó w d z i a ł a ń odziedziczonych po m i n i o n y c h pokoleniach. Z r o z u m i a ł a staje się troska o n i e z m i e n n o ś ć t r e ś c i k u l t u r o ­ w y c h m a j ą c y c h o l b r z y m i e znaczenie egzystencjalne. Samowola m o g ł a spo­ w o d o w a ć t y l k o n i e s z c z ę ś c i e — w p r z y p a d k u f o r m u ł i c z y n n o ś c i magicz­ n y c h na p r z y k ł a d ś m i e r ć pacjenta, w p r z y p a d k u zaniechania m a l o w a n i a jaj — koniec ś w i a t a . P r z y k ł a d y tego t y p u m o ż n a b y m n o ż y ć . W a r t o p r z y t o c z y ć jeszcze j e ­ den. Chodzi n a m o k o l ę d y gospodarcze ( w o d r ó ż n i e n i u od k o l ę d c h r z e ś c i ­ j a ń s k i c h czy p o w s t a ł y c h z inspiracji i na m o t y w a c h r e l i g i i c h r z e ś c i j a ń ­ skiej), k t ó r e z a c h o w a ł y archaiczny charakter d z i ę k i temu, że p e ł n i ł y w k u l t u r z e c h ł o p s k i e j funkcje t e k s t ó w sakralnych . Ś p i e w a n e w czasie 1 8 1 S Por. D o b r o w o l s k i , Chłopska kultura..., s. 91-92, oraz B y s t r o ń , op. s, 72. F . K r č e k , Pisanki w Galicji. Zestawienie materiału zebranego w r. 1897 staraniem Towarz. Ludoznawczego, „Lud", t. I V : 1898, s. 219. Co ciekawe, za drugi warunek trwania świata u w a ż a n e są kolędy („koladka"), o których piszemy niżej. Por. J . W i e r u s z - K o w a l s k i , Semantyczne i pozasemantyczne funkcje jązyka sakralnego, [w:] Studia z historii semiotyki, Wrocław-Warszawa-Kraków 1971, s. 157-180. cit., 1 7 18 �48 RYSZARD TOMICKI „ Ś w i ą t G o d o w y c h " m i a ł y nie t y l k o r e p r e z e n t o w a ć pewną inną r z e c z y w i s t o ś ć , lecz t a k ż e k o n s t y t u o w a ć j ą . W p r z y p a d k u k o l ę d r z e c z y w i s t o ś c i ą t ą b y ł a m i t y c z n a k r a i n a bogactwa i szczęśliwości u s y ­ tuowana nieraz w ś r o d k u ś w i a t a . S t ą d t e ż w y s t ę p u j ą c e w n i c h m n i e j l u b bardziej w y r a ź n e opisy c e n t r u m ś w i a t a oraz u ż y w a n i e . f o r m y dokonanej i czasu t e r a ź n i e j s z e g o . O c z y w i ś c i e , podobnie j a k w p r z y p a d k u m a l o w a n i a j a j , k o l ę d y b y ł y t y l k o j e d n y m z w i e l u e l e m e n t ó w obrzędowości zimowej, będącej w ogól­ n o ś c i — j a k s i ę w y d a j e — s y m b o l i c z n ą k r e a c j ą nowego c y k l u rocznego. Przekonanie o w a r t o ś c i t r e ś c i k u l t u r o w y c h tego t y p u w y n i k a ł o w i ę c prze­ de w s z y s t k i m z a k t u a l n e j ważności społecznej funkcji przez nie p e ł n i o n y c h . W y n i k a z tego, że z m i a n y z a c h o d z ą c e w X I X w i e k u i p r o w a d z ą c e nieuchronnie do dezorganizacji k u l t u r y c h ł o p s k i e j nie s p o w o d o w a ł y jeszcze z m i a n w sferze ś w i a d o m o ś c i . D z i ę k i t e m u d a w ­ ne w a r t o ś c i b y ł y nadal cenione i p e ł n i ł y swe funkcje. 1 9 A f i r m a c j a i emocjonalne p r z y w i ą z a n i e oparte na ś w i a d o m y m prze­ konaniu o efektywności dawnych w z o r ó w o d g r y w a ł y również dużą rolę w n i e c h ę c i do z m i a n m e t o d gospodarowania, u p r a w y r o l i i t p . , co z r e s z t ą b u d z i ł o n a j w i ę k s z e zdziwienie badaczy. J. S. B y s t r o ń p i s a ł n a marginesie r o z w a ż a ń o a u t o r y t e t a c h : „[...] l u d odrzuca c z ę s t o najbardziej rozumowo uzasadnione innowacje, a u p o r c z y w i e p o d t r z y m u j e stare p r a k t y k i , po p r o ­ stu t y l k o dlatego, że s ą stare" . Postawa ta nie w y n i k a ł a j e d n a k z i r r a ­ cjonalnego stosunku do' w y t w o r ó w k u l t u r o w y c h , b r a k u „ k r y t y c z n e j ana­ l i z y " czy — j a k c h c i a ł L . K r z y w i c k i — b r a k u racjonalnego uzasadnienia d z i a ł a ń . N i e m o ż n a t e ż w p e ł n i zgodzić s i ę ze stanowiskiem J. Szackiego, k t ó r y twierdzi: „ W niezróżnicowanych społecznościach przedpiśmiennych m o ż l i w a jest sytuacja, w k t ó r e j ludzie p r z e c i w s t a w i a j ą s i ę zmianie, k i e ­ r o w a n i j e d y n i e p o d ś w i a d o m y m czy p ó ł ś w i a d o m y m odczuciem, że n a r u ­ sza ona ustalony z dawna p o r z ą d e k ż y c i a " . P o w o ł y w a n i e s i ę na dawne pochodzenie w z o r ó w d z i a ł a ń zawiera b o w i e m implicite w y r a ż o n e t w i e r ­ dzenie o i c h s k u t e c z n o ś c i , gwarantowanej dodatkowo ś w i a d e c t w e m l u d z i starych . Rozumowanie takie jest, w b r e w pozorom, oparte na p r z e s ł a n ­ kach racjonalnych. 2 0 2 1 2 2 2 3 19 Por. stanowisko Blocha, który podkreślał konieczność podawania „racji trwa­ nia" tradycji, czego niestety nie czyni się zazwyczaj w przeciwieństwie do racji zmian; M. B l o c h , Pochwala historii czyli o zawodzie historyka, Warszawa 1960, s. 57. Por. także: C. L é v i - S t r a u s s , Antropologia strukturalna, Warszawa 1970, s. 344. B y s t r o ń , op. cit., s. 7. L . K r z y w i c k i , Studia socjologiczne, Warszawa 1951, s. 134. S z а с к i, op. cit., s. 167. Stanowisko takie jest wyrazem koncepcji wyjaśniającej trwanie pewnych treści kulturowych w kategoriach marksistowskich, będącej w jakimś stopniu alter20 21 2 2 23 �TRADYCJA I J E J ZNACZENIE 49 O m a w i a j ą c p r o b l e m negatywnego stosunku do zmian, n i e m o ż n a po­ m i n ą ć i i n n y c h c z y n n i k ó w d e c y d u j ą c y c h o n i m , j a k na p r z y k ł a d obrona przed pogarszaniem się sytuacji ż y c i o w e j w p e w n y c h okresach historycz­ n y c h na skutek r ó ż n o r o d n y c h ingerencji z e w n ę t r z n y c h . Wydaje się j e d ­ nak, że sytuacje takie n i e m i a ł y w i ę k s z e g o znaczenia w i n t e r e s u j ą c e j nas kwestii. M o ż n a w t y m miejscu, k o r z y s t a j ą c z poprzednich u s t a l e ń , d o k o n a ć p r ó b y zdefiniowania p o j ę c i a tradycja. T r a d y c j ą danej g r u p y s p o ł e c z n e j jest ta część dziedzictwa przekazywanego d r o g ą t r a n s m i s j i ustnej i po­ kazu, k t ó r e j p r z e j m o w a n i u towarzyszy ś w i a d o m o ś ć pochodzenia jej z przeszłości, k t ó r a jest przez g r u p ę a f i r m o w a n a i s t a n o w i o b i e k t emo­ cjonalnego p r z y w i ą z a n i a w y r a ż a j ą c e g o się w przekonaniu o j e j w a r t o ś c i i n i e m o ż n o ś c i zmiany bez i s t o t n y c h konsekwencji n e g a t y w n y c h dla g r u ­ p y b ą d ź jednostek. T a k rozumiana t r a d y c j a pozwala na ostrzejsze n i ż dotychczas sprecy­ zowanie p o j ę c i a k u l t u r a t r a d y c y j n a i i n n y c h u ż y w a n y c h z b y t dowolnie. N a z w ą t r a d y c y j n a k u l t u r a c h ł o p s k a o k r e ś l a ł o b y się k u l t u r ę s p o ł e c z n o ś c i chłopskich, w k t ó r y c h tradycja była czynnikiem s t e r u j ą c y m w większo­ ści dziedzin ż y c i a s p o ł e c z e ń s t w a i za t a k i b y ł a u w a ż a n a . D o k o n u j e m y o c z y w i ś c i e w t e n s p o s ó b skonstruowania pewnego modelu, ale nie jest on, naszym zdaniem, z b y t d a l e k i od r z e c z y w i s t o ś c i k u l t u r o w e j i s t n i e j ą c e j na w s i jeszcze w X I X w i e k u . U ż y w a j ą c t a k rozumianego p o j ę c i a „ t r a d y c y j ­ na k u l t u r a c h ł o p s k a " , m o ż n a w y e l i m i n o w a ć bardzo n i e p r e c y z y j n y t e r m i n „ k u l t u r a ludowa". P o w r ó ć m y jeszcze do p r o b l e m ó w z w i ą z a n y c h ze znaczeniem t r a d y c j i w s p o ł e c z n o ś c i a c h c h ł o p s k i c h . Przekonanie o n i e z m i e n n o ś c i tradycji i powtarzaniu jedynie dawnych w z o r ó w i treści miało r ó w n i e ż swój sku­ t e k psychologiczny. N i e z m i e n n o ś ć r y t m u kosmicznego, niezmienność o b r z ę d ó w dorocznych, w y k o n y w a n i e w s z y s t k i c h c z y n n o ś c i w e d ł u g odzie­ dziczonych r e g u ł , p r a k t y k o w a n y c h przez wszystkie m i n i o n e pokolenia p o w o d o w a ł y odczucie c i ą g ł e g o o d t w a r z a n i a wzorów zaistniałych „ongiś". Przeszłość b y ł a — jak to określił Bronisław Malinowski — „ p s y ­ c h o l o g i c z n ą r z e c z y w i s t o ś c i ą dnia dzisiejszego" . Z j a w i s k o t o zaobserwo­ wane j u ż d a w n o w s p o ł e c z n o ś c i a c h p l e m i e n n y c h w y s t ę p u j e r ó w n i e ż w s p o ł e c z n o ś c i a c h c h ł o p s k i c h . Stefan Czarnowski p i s z ą c „ o b y c z a j jest w r o z u m i e n i u c h ł o p s k i m poza czasem" d o s t r z e g ł ten specyficzny t y p 2 4 2 5 natywą wobec koncepcji neurofizjologicznych, por.: J . K m i t a , Z metodologicz­ nych problemów interpretacji humanistycznej, Warszawa 1971, s. 159. M a l i n o w s k i , op. cit., s. 146. S . C z a r n o w s k i , Podłoże ruchu chłopskiego, [w:] Dzieło, t. I I , Warszawa 1956, s. 168. 2 4 2 5 4 — Etnograťia Polska, XVII'2 �50 R Y S Z A R D TOMICKI r e a k c j i na f a k t t r w a n i a w czasie, r e a k c j i m a j ą c e j na celu d e h i s t o r y z a c j ę c z a s u . S t a n i s ł a w Ossowski u w a ż a ł , że d ą ż e n i e do „ p r z e o b r a ż e n i a czasu w w i e c z n o ś ć p o z b a w i o n ą h i s t o r i i " , p r z e j a w i a j ą c e się zazwyczaj w p r a g ­ n i e n i u j e d n o s t a j n o ś c i przemian na w z ó r c y k l u kosmicznego, jest c e c h ą n a t u r y l u d z k i e j . W w i e l u s p o ł e c z n o ś c i a c h s t a ł a s i ę ona c e c h ą k u l t u r o w ą . W k u l t u r z e c h ł o p s k i e j uwidocznia się r ó w n i e ż w p o j m o w a n i u prze­ szłości jako w i z j i s y n c h r o n i c z n e j , skonstruowanej w e d ł u g zasad n i e w i e l e m a j ą c y c h w s p ó l n e g o z r z e c z y w i s t o ś c i ą . T r u i z m e m jest t w i e r ­ dzenie, że s p o ł e c z n o ś c i c h ł o p s k i e d o s t r z e g a ł y t r w a n i e w czasie. Poszcze­ g ó l n e pokolenia r e j e s t r o w a ł y przebieg w y d a r z e ń w czasie historycz­ n y m — l i n e a r n y m . J e d n a k ż e chronologia z a c i e r a ł a się w ś w i a d o m o ś c i dość s z y b k o , u s t ę p u j ą c miejsca zobiektywizowanej, a w i ę c dziedziczo­ nej s p o ł e c z n i e w i z j i nie o k r e ś l o n e g o bliżej „ d a w n i e j " , gdzie m i e s z a ł y s i ę w y p a d k i rzeczywiste i urojone. J. S. B y s t r o ń , o k r e ś l a j ą c podania j a k o „ w e r s j e d o t y c z ą c e o k r e ś l o n y c h miejsc czy t e ż l u d z i " , p i s a ł dalej: „ W y ­ p a d k i te p o m y ś l a n e s ą jako faktycznie dokonane w przeszłości. Jest t o w i ę c j a k g d y b y wiedza historyczna l u d u " . W istocie, podania s ą zare­ j e s t r o w a n ą i z o b i e k t y w i z o w a n ą h i s t o r i ą społeczności, h i s t o r i ą l o k a l n ą i najczęściej ściśle o k r e ś l o n ą topograficznie. Jest t o historia zawarta w przestrzeni. Topografia sprzyja u t r z y m y w a n i u p a m i ę c i przez j e j o g n i ­ skowanie i u z m y s ł a w i a n i e w y d a r z e ń , b ę d ą c j e d n o c z e ś n i e dowodem zaistnienia p o d a n i o w y c h f a k t ó w . Wiedza historyczna przekazywana b y ­ ł a z pokolenia na pokolenie jako c z ę ś ć t r a d y c j i (z w y r a ź n y m p o d k r e ś l e ­ n i e m p r a w d z i w o ś c i o p i s y w a n y c h w y p a d k ó w ) . T a k w i ę c n i c z y m nie jest uzasadnione twierdzenie o b r a k u zainteresowania p r z e s z ł o ś c i ą w s p o ł e c z ­ n o ś c i a c h c h ł o p s k i c h , j a k t o — m i m o przytoczonych w c z e ś n i e j spostrze­ ż e ń — p i s a ł B y s t r o ń . W i e l u badaczy m ó w i ą c y c h o ahistoryzmie l u d ­ n o ś c i c h ł o p s k i e j w y p r o w a d z i ł a „ w pole" o w a specyficzna reakcja na t r w a n i e w czasie, j a k r ó w n i e ż swoisty s p o s ó b rejestracji w y d a r z e ń m i ­ n i o n y c h nie m a j ą c y nic w s p ó l n e g o z w s p ó ł c z e s n y m dziejopisarstwem, ale w p e ł n i z r o z u m i a ł y w sytuacji b r a k u l i t e r a t u r y pisanej. Czas l i n e a r ­ n y — chronologiczny bieg w y p a d k ó w — nie b y ł dla społeczności c h ł o p ­ skich n a j w a ż n i e j s z y . P r z e s z ł o ś ć pojmowana jako m i t y c z n y n i e m a l s t a n 2e 2 7 28 2 9 3 0 3 1 2 0 Por.: C. L é v i - S t r a u s s , Myśl nieoswojona, Warszawa 1969, s. 352. - O s s o w s k i , op. cit., s. 65. Por.: S. F 1 i z a k, Materiały etnograficzne z okolic Mszany Dolnej, Prace i Materiały Etnograficzne, t. V I I , 1948/11949, s. 387. B y s t r o ń , op. cit., s. 93-94. O roli d o w o d ó w w społeczeństwach nie posiadających pisma patrz: L é v i - S t r a u s s , Myśl nieoswojona, Warszawa 1969, oraz M. E l i a de, Traktat o hi­ storii religii, Warszawa 1966, s. 423-424. B y s t r o ń , op. cit., s. 93. 7 2 8 2 9 130 31 �TRADYCJA I J E J ZNACZENIE 51 p o p r z e d n i , o w o „ d a w n i e j " , b y ł a stanem w z o r c o w y m . W ż y c i u spo­ ł e c z n y m i gospodarczym o b o w i ą z y w a ł a koncepcja czasu cyklicznego ( c y k l roczny) skorelowanego z r y t m e m k o s m i c z n y m u j a w n i a n y m przez c y k l k s i ę ż y c o w y . K a ż d y c y k l czasu (rok) b y ł w zasadzie o d t w o r z e n i e m c y k l u w z o r c o w e g o z a i s t n i a ł e g o w z a m i e r z c h ł e j przeszłości. Ś c i ­ słe t r z y m a n i e się w z o r c o w y c h d z i a ł a ń g w a r a n t o w a ł o n a s t ą p i e n i e nowego c y k l u , a t y m s a m y m t r w a n i e ś w i a t a i czasu. Tak w i ę c zespół t r e ś c i k u l t u r o w y c h o k r e ś l o n y przez nas j a k o t r a d y ­ cja b y ł s y m b o l i c z n y m zapisem w ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j w i e l o w i e k o w e ­ go d o ś w i a d c z e n i a s p o ł e c z n e g o . Stosunek s p o ł e c z e ń s t w a do t r a d y c j i u j a w n i a n a m j e d n o c z e ś n i e istotne cechy k u l t u r y c h ł o p s k i e j s t a n o w i ą c e integralne elementy systemu k u l t u r o w e g o i p o z o s t a j ą c e w w i d o c z n y c h z w i ą z k a c h z t a k i m i z j a w i s k a m i k u l t u r o w y m i , j a k koncepcja czasu i sto­ sunek do t r w a n i a w czasie. P o w y ż s z e r o z w a ż a n i a p o ś w i ę c o n e b y ł y przede w s z y s t k i m odczuciom t o w a r z y s z ą c y m t r a d y c j i w s p o ł e c z n o ś c i a c h c h ł o p s k i c h . Przekonanie o n i e ­ z m i e n n o ś c i t r a d y c j i nie znaczy, że b y ł a ona r z e c z y w i ś c i e niezmienna. 3 2 STABILNOŚĆ I Z M I A N A S. Czarnowski p i s a ł swego czasu o tradycjonalizmie c h ł o p s k i m : ,,[...] nie na t y m o n polega, b y wszystko, co jest w k u l t u r z e ludowej, odzie­ dziczone z o s t a ł o od p r a w i e k ó w , ale na t y m , że wszystkie elementy tej k u l t u r y [...] p r e z e n t u j ą się w jednej p ł a s z c z y ź n i e jako to, co » z a w s z e b y ło«, jako to, »co s i ę zawsze r o b i ł o « , j a k o dobro przekazane, rzekomo o d ­ wieczne" . 3 3 R o z r ó ż n i e n i e m i ę d z y przekonaniem nosicieli k u l t u r y o jej n i e z m i e n ­ n o ś c i a r z e c z y w i s t y m stopniem t r w a ł o ś c i ( b r a k u zmian) jest w a ż n y m p r o b l e m e m metodologicznym. J a k k o l w i e k oba te zjawiska p o w i n n y s t a ć się p r z e d m i o t e m b a d a ń , t o jednak uznanie stanowiska reprezentowanego przez S. Czarnowskiego często w y d a j e się z w a l n i a ć badaczy od zajmowa­ n i a się p r o b l e m e m rzeczywistej t r w a ł o ś c i p o d s y s t e m ó w k u l t u r y . B y ć m o ­ że z a w a ż y ł a na t y m reakcja na rozpowszechnione, z w ł a s z c z a w p o c z ą t k o ­ w e j fazie istnienia etnografii, przekonanie o „ p o g a ń s k o ś c i " kultury c h ł o p s k i e j . Reakcja ta u w i d o c z n i ł a się w b y s t r o n i o w s k i m m o d e l u k u l - ,32 Warto w tym miejscu przypomnieć s ł o w a Lenina, który pisał: „[...] praktyka ludzka, dzięki miliardom powtórzeń, utrwala się w świadomości ludzkiej w postaci figur logicznych. Figury owe mają trwałość przesądów, charakter aksjomatyczny w ł a ś n i e (i tylko) z racji tych miliardów powtórzeń", W. I. L e n i n, Zeszyty filo­ zoficzne, Warszawa 1956, s. 189. Por.: K m i t a , op. cit., s. 159. C z a r n o w s k i , op. cit., s. 168. a ! �52 RYSZARD TOMICKI t u r y ludowej, u k t ó r e g o podstaw l e ż y teza o c i ą g ł e j z m i e n n o ś c i elemen­ t ó w u k ł a d u . K ł a d z e n i e silnego nacisku na p r o b l e m a t y k ę zmian w y n i k a t e ż , j a k się wydaje, z arbitralnego stosowania w y j a ś n i e ń t y p u genetyczno-przyczynowego, o czym z a d e c y d o w a ł y w d u ż y m stopniu tradycje n a u ­ k o w e (ewolucjonizm i s z k o ł a k u l t u r o w o - h i s t o r y c z n a ) oraz w u l g a r n e p o j ­ m o w a n i e metodologii marksistowskiej. W p r z y p a d k u e t n o g r a f i i j a k o n a u ­ k i o k u l t u r z e takie stawianie s p r a w y ogranicza niezmiernie zakres b a d a ń i p r o w a d z i do opacznego t r a k t o w a n i a etnografii jako n a u k i historycznej. Co w i ę c e j , nie odpowiada to r z e c z y w i s t y m tendencjom p a n u j ą c y m w tej nauce. M ó w i ą c b o w i e m o h i s t o r i i ( w k o n t e k ś c i e etnografii) n a l e ż y pa­ m i ę t a ć o r o z r ó ż n i e n i u h i s t o r i i — biegu w y p a d k ó w w czasie, oraz h i ­ storii — n a u k i o przeszłości. Etnografia, z a j m u j ą c się m i ę d z y i n n y m i k u l t u r a m i s p o ł e c z e ń s t w j u ż dziś nie i s t n i e j ą c y c h b ą d ź k u l t u r a m i o d u ­ ż y m stopniu s t a b i l n o ś c i , d ą ż y przede w s z y s t k i m do w y j a ś n i a n i a s t r u k t u ­ r y u k ł a d u k u l t u r o w e g o i jego funkcjonowania. N i e oznacza t o b y n a j ­ m n i e j rezygnacji z historycznego u j m o w a n i a zjawisk k u l t u r o w y c h . N a ­ l e ż y jednak p a m i ę t a ć , że n a u k a ta nie jest r ó w n o c z e ś n i e h i s t o r i ą k u l t u r y . T r w a n i e k u l t u r y w czasie nie zawsze p r o w a d z i do z m i a n systemu. B a ­ danie s t a b i l n o ś c i jest nie m n i e j i n t e r e s u j ą c e i konieczne n i ż zajmowanie się procesami przemian, lecz aby j ą w y j a ś n i ć n a l e ż y b a d a ć przede w s z y ­ s t k i m cechy s t r u k t u r a l n e u k ł a d u , a nie o d w o ł y w a ć się do c z y n n i k ó w ze­ w n ę t r z n y c h . F a k t istnienia tak z w a n y c h s t r u k t u r o d ł u g i m t r w a n i u , p o d ­ noszony w i e l o k r o t n i e przez h i s t o r y k ó w , nie zawsze b r a n y jest pod u w a ­ g ę przez samych e t n o g r a f ó w . U w a g i nasze nie z m i e r z a j ą do stwierdzenia, że k u l t u r a c h ł o p s k a b y ł a na przestrzeni w i e k ó w u k ł a d e m n i e z m i e n n y m . Nie ulega j e d n a k w ą t p l i ­ w o ś c i , że nie wszystkie podsystemy k u l t u r y w j e d n a k o w y m s t o p n i u p o d ­ l e g a ł y zmianom. Niestety, obecny stan b a d a ń nie pozwala na d o k ł a d n i e j ­ sze ustalenie zakresu i s t o t n y c h zmian, jakie n a s t ę p o w a ł y od k o ń c a ś r e d ­ niowiecza (chodzi o c z y w i ś c i e o z m i a n y systemu k u l t u r o w e g o a nie t y l k o zmiany u k ł a d ó w rolnych, t y p ó w w s i i t p . b ę d ą c y c h d o m e n ą h i s t o r i i go­ spodarczej). C z ę s t o w r ó ż n y c h publikacjach etnograficznych s p o t k a ć m o ż ­ na sugestie, że pewne elementy czy dziedziny k u l t u r y w y k a z u j ą d u ż ą z a c h o w a w c z o ś ć . Odnosi się to zazwyczaj do systemu religijno-magicznego i ś w i a t o p o g l ą d o w e g o , k t ó r e — nawiasem m ó w i ą c — nie z o s t a ł y jeszcze dostatecznie nawet zbadane. Przedstawione w c z e ś n i e j p r z y k ł a d y , j a k i analiza w i e r z e ń i o b r z ę d ó w z w i ą z a n y c h ze ś m i e r c i ą dokonana przez a u t o r a w y d a j ą się p o t w i e r d z a ć te przypuszczenia. T r w a ł o ś ć w y m i e n i o ­ nych p o d s y s t e m ó w k u l t u r y znajdowałaby w y t ł u m a c z e n i e w ich olbrzy3 4 3 i ności R. T o m i с к i, Wierzenia i obrzędy związane ze śmiercią w tradycji społecz­ wiejskich, praca magisterska napisana w 1972 r. w Katedrze Etnografii UW. �53 TRADYCJA I J E J ZNACZENIE m i m znaczeniu egzystencjalnym. W i a d o m o r ó w n i e ż , iż sfera ś w i a d o m o ­ ś c i o w a ulega znacznie w o l n i e j s z y m z m i a n o m n i ż sfera s p o ł e c z n o - g o s p o darcza. W s p o ł e c z n o ś c i a c h c h ł o p s k i c h w X I X w i e k u i s t n i a ł system r e l i g i j n y p o w s t a ł y w w y n i k u procesu s y n k r e t y z a c j i r e l i g i i c h r z e ś c i j a ń s k i e j . N a ­ s t ą p i ł a ona z a r ó w n o na skutek p r o c e s ó w o b i e k t y w n y c h , j a k r ó w n i e ż w znacznym s t o p n i u w w y n i k u ś w i a d o m y c h i n i e ś w i a d o m y c h d z i a ł a ń adaptacyjnych ze strony k l e r u oraz pewnej o d p o w i e d n i o ś c i systemu c h r z e ś c i j a ń s k i e g o i „ p o g a ń s k i e g o " . Synkretyzacja s p r z y j a ł a p r z e t r w a n i u do w i e k u co n a j m n i e j X I X w i e l u archaicznych t r e ś c i k u l t u r o w y c h . M a ­ m y tego p r z y k ł a d y p o ś w i a d c z o n e ź r ó d ł a m i h i s t o r y c z n y m i , j a k n p . bez­ skutecznie w y k o r z e n i a n y o b r z ę d topienia M a r z a n n y . T r w a n i u archaicz­ n y c h t r e ś c i s p r z y j a ł o r ó w n i e ż istnienie i c h w stanie „ u t a j o n y m " d z i ę k i p r z e j ę c i u pewnego z e s p o ł u cech c h r z e ś c i j a ń s k i c h p o s i a d a j ą c y c h drugo­ r z ę d n e znaczenie dla s t r u k t u r y elementu k u l t u r o w e g o . C z ę s t o spotykane w czasie b a d a ń n a ł o ż e n i e s i ę na dany f a k t obcej jego istocie i n t e r p r e t a c j i jest t a k ż e c z y n n i k i e m u m o ż l i w i a j ą c y m m u t r w a n i e i n i e p o w o d u j ą c y m zmiany s t r u k t u r y a n i autentycznego sensu w y t w o r u . D o s k o n a ł y m p r z y ­ k ł a d e m tego t y p u s y n k r e t y z a c j i jest zanotowana w X I X w i e k u i n t e r p r e ­ tacja zwyczaju m a l o w a n i a j a j . W e d ł u g ó w c z e s n e g o i n f o r m a t o r a m a l o w a ­ nie jaj o d b y w a ł o s i ę na t ę p a m i ą t k ę , że Chrystus z m a r t w y c h w s t a ł t a k j a k k u r c z ę z j a j a . M a m y w t y m p r z y p a d k u do czynienia z n a ł o ż e n i e m się na siebie d w ó c h f a k t ó w o t y m s a m y m znaczeniu, p o n i e w a ż z a r ó w n o jajo, j a k i Chrystus s ą s y m b o l a m i wiecznego odrodzenia. 3 5 3 6 C h r z e ś c i j a ń s t w o p o s i a d a ł o jeszcze inne cechy u ł a t w i a j ą c e przetrwanie archaicznych s ł o w i a ń s k i c h t r e ś c i k u l t u r o w y c h . B y ł a t o r e l i g i a u n i w e r s a listyczna, a w i ę c pozbawiona e l e m e n t ó w m o g ą c y c h z a s t ą p i ć dawne w i e ­ rzenia i o b r z ę d y z w i ą z a n e z g o s p o d a r k ą czy ż y c i e m s p o ł e c z n y m . D o ­ p r o w a d z i ł o t o m i ę d z y i n n y m i do r o z w o j u k u l t u ś w i ę t y c h , ale j e d n o c z e ś ­ nie s p r z y j a ł o t r w a n i u d a w n y c h t r e ś c i . K a m u f l a ż c h r z e ś c i j a ń s k i w i d o c z n y jest w y r a ź n i e w m i t a c h kosmogonicznyeh i k o s m o l o g i c z n y c h . 3 7 38 nia, Te l u ź n e s p o s t r z e ż e n i a w y m a g a j ą o c z y w i ś c i e kompleksowego bada­ k t ó r e m o ż e p r z y n i e ś ć nieoczekiwane r e z u l t a t y . R o z w a ż a j ą c m o ż l i - 3 5 Por.: J . S o b i e s к a, Wielkopolski obrzęd topienia „Smiercichy", „Etnografia Polska", t. V I I I : 1964, s. 215-250. F . K r č e k , op. cit., s. 218. Por. uwagi poczynione na ten temat przez S. P i e k a r c z y k a , O społeczeń­ stwie i religii w Skandynawii VII1-XI w., Warszawa 1963, s. 241, a także: B y ­ s t r o ń , op. cit, s. 11-12. Niestety nie doczekały się one dotychczas całościowej analizy. W literaturze polskiej zestawienia wierzeń i wiedzy o świecie dokonał K . M o s z y ń s k i w pracy Kultura budowa Słowian, tom I I , cz. 1. 3 6 3 7 3 8 �54 RYSZARD TOMICKI w o ś c i t r w a n i a w stanie zasadniczo n i e z m i e n i o n y m t r e ś c i k u l t u r o w y c h , n a l e ż y z w r ó c i ć u w a g ę na w y n i k i b a d a ń polskich f o l k l o r y s t ó w uporczy­ w i e p o s z u k u j ą c y c h w k u l t u r z e c h ł o p s k i e j z a p o ż y c z e ń i w p ł y w ó w . Nie ulega w ą t p l i w o ś c i , że społeczności c h ł o p s k i e p r z e j m o w a ł y w y t w o r y k u l ­ t u r o w e od klas w y ż s z y c h , czemu d a ł w y r a z K . D o b r o w o l s k i f o r m u ł u j ą c t e o r i ę opadania w y t w o r ó w k u l t u r o w y c h . Istota p r o b l e m u polega j e d n a k na c z y m i n n y m . Chodzi b o w i e m o ustalenie, jakiego t y p u w y t w o r y b y ł y przejmowane, a jakie nie i z j a k i c h przyczyn. Przedmiot z a i n t e r e s o w a ń f o l k l o r y s t ó w stanowi s p e c y f i c z n ą s f e r ę k u l t u r y . W y t w o r y s k ł a d a j ą c e się na n i ą p e ł n i ł y w k u l t u r z e c h ł o p s k i e j funkcje rekreacyjno-ludyczne. M i ­ mo tego, że b y ł y one przekazywane z pokolenia na pokolenie, nie stano­ w i ł y , w e d ł u g p r z y j ę t e j d e f i n i c j i t r a d y c j i , jej części. T ą d z i e d z i n ą k u l t u r y r z ą d z i przede w s z y s t k i m moda. S t ą d t e ż jej dość d u ż a z m i e n n o ś ć , c h o c i a ż i t u , w ą t k i p r z y j ę t e za p o ś r e d n i c t w e m d w o r u czy kościoła b y ł y prze­ k s z t a ł c a n e i dopasowywane do „ s t y l u k u l t u r y " . W y t w o r y p e ł n i ą c e funkcje rekreacyjno-ludyczne s t a n o w i ł y p e r y f e r y c z n ą s f e r ę k u l t u r y , n a j ­ bardziej p o d a t n ą na zmiany, k t ó r y c h s z y b k o ś ć z a l e ż a ł a przede w s z y s t k i m o d ilości i c h a r a k t e r u k o n t a k t ó w społeczności ze ś w i a t e m z e w n ę t r z n y m . Z tego w z g l ę d u z jej obserwacji nie m o ż n a w y s n u w a ć w n i o s k ó w odno­ s z ą c y c h się do całości k u l t u r y , b o w i e m j u ż na p r z y k ł a d p i e ś n i o b r z ę d o w e w y k a z u j ą z a d z i w i a j ą c ą t r w a ł o ś ć i n i e z m i e n n o ś ć . Podobnie rzecz m a się z k o l ę d a m i gospodarczymi, ż e b y p o z o s t a ć t y l k o p r z y p r z y k ł a d a c h z tzw. t w ó r c z o ś c i ustnej. 3 9 Kazimierz. Dobrowolski omawiając czynniki zmian kulturowych stwierdza, że i c h przejawem jest m i ę d z y i n n y m i powstawanie w a r i a n ­ t ó w t r e ś c i k u l t u r o w y c h . F a k t istnienia w a r i a n t ó w niekoniecznie jest ś w i a d e c t w e m z m i e n n o ś c i . Tworzenie się i c h jest z j a w i s k i e m w y n i k a j ą ­ c y m z samej specyfiki przekazu m i ę d z y p o k o l e n i o w e g o , w trakcie k t ó ­ rego — j a k p o w i e d z i e l i ś m y — t r a n s m i s j i p o d l e g a j ą modele podsyste­ m ó w k u l t u r y . Modele, p r z e j ę t e przez w c h o d z ą c e w ż y c i e pokolenie, s ą realizowane i p r z y b i e r a j ą s w ą o s t a t e c z n ą p o s t a ć w o k r e ś l o n e j czasowo oraz przestrzennie sytuacji. Oczywiste jest tedy, że z a r ó w n o w skali d i a chronicznej, j a k i synchronicznej i s t n i e j ą i t w o r z ą się coraz t o nowe w a ­ r i a n t y t y c h samych t r e ś c i , p r z y c z y m nie m u s i u l e g a ć zmianie ani s t r u k ­ tura, ani sens w y t w o r u . P r z y k ł a d e m takiego zjawiska jest i s t n i e j ą c e po4 0 3 9 D o b r o w o l s k i , Trzy studia..., s. 132, a także: S. C z a r n o w s k i , Powsta­ nie i społeczna funkcja historii, [w:] Dzieła, t. V, Warszawa 1956, s. 102. Autorzy ci wyraźnie podkreślali, że przejmowaniu obcych treści kulturowych towarzyszyły zabiegi modelujące mające na celu dostosowanie wytworu do schematu danej kul­ tury. Nie znaczy to jednak, iż każdy w y t w ó r mógł na tej zasadzie przeniknąć do kultury chłopskiej. D o b r o w o l s k i , Chłopska kultura..., s. 87-88. 4 0 �55 TRADYCJA I J E J ZNACZENIE wszechnie jeszcze w X I X w i e k u wierzenie w demony zwane w zależności od okolic Polski b o g i n k a m i , sibielami, p ł a c z k a m i , m a r u d a m i i t d . M i m o w y s t ę p o w a n i a i c h w opowiadaniach c h ł o p ó w w r ó ż n y c h k o n k r e t n y c h „ ż y c i o w y c h " sytuacjach i m i m o r ó ż n y c h nazw, w s z ę d z i e p r z y p i s y w a n o i m o k r e ś l o n y z b i ó r cech w s p ó l n y c h d e c y d u j ą c y o i c h znaczeniu w syste­ mie w i e r z e ń religijno-magicznych. W s z ę d z i e t e ż relacje m i ę d z y t y m i de­ m o n a m i i t a k i m i elementami kosmosu, j a k woda, ziemia czy k s i ę ż y c b y ł y i d e n t y c z n e . Wszystkie w y o b r a ż e n i a i n d y w i d u a l n e ( w a r i a n t y ) oparte b y ł y na takiej samej s t r u k t u r z e podstawowej, zdeterminowane w zasad­ niczy s p o s ó b „ u w a r u n k o w a n i a m i k u l t u r y " . 41 4 2 C z ę s t o w podobnych sytuacjach twierdzenia o zmianie j a k i e j ś t r e ś c i w y n i k a j ą z f a k t u , że analiza dokonywana jest na poziomie s z c z e g ó ł ó w z e w n ę t r z n y c h a nie na poziomie s t r u k t u r y z n a c z ą c e j , co w w y p a d k u t r e ­ ści w c h o d z ą c y c h w zakres i n f o r m a c y j n e j sfery k u l t u r y jest niedo­ puszczalne . 4 3 Twierdzenie o m a ł e j z m i e n n o ś c i k u l t u r y c h ł o p s k i e j spotyka się nieraz z o d p o w i e d z i ą , że nie m o ż n a j e j t r a k t o w a ć tak, j a k k u l t u r y społeczności plemiennych. Istotnie, m i m o b r a k u pisma i b e z p o ś r e d n i e g o przekazu t r a ­ d y c j i , istnieje m i ę d z y n i m i zasadnicza r ó ż n i c a . S p o ł e c z n o ś c i c h ł o p s k i e o d momentu wyodrębnienia się w osobną w a r s t w ę społeczną posiadającą s w o i s t ą k u l t u r ę p o z o s t a w a ł y w b e z p o ś r e d n i e j bliskości i n n y c h w a r s t w s p o ł e c z n y c h i i c h k u l t u r y . Stan t a k i p o w o d o w a ł nie t y l k o m o ż l i w o ś ć o d ­ d z i a ł y w a n i a na społeczności c h ł o p s k i e , ale t a k ż e m o ż l i w o ś ć (chociażby potencjalną) wyboru między akceptacją własnej tradycji i przejęciem t r a d y c j i (bądź j e j części) g r u p y w y ż e j s t o j ą c e j w h i e r a r c h i i s p o ł e c z n e j . W m i n i o n y c h w i e k a c h o w i e l e w i ę k s z e znaczenie w zmianach k u l t u r y c h ł o p s k i e j m i a ł y d z i a ł a n i a z e w n ę t r z n e w y n i k a j ą c e z feudalnego stosun­ k u zależności i k o n c e n t r u j ą c e się w sferze ekonomicznej i m a t e r i a l n y m substracie k u l t u r y ( n a r z ę d z i a , s p r z ę t d o m o w y , s t r ó j , itp.) . N i e p o s i a d a ł y 4 4 4 1 Por.: T o m i c k i , op. cit, s. 72-117. Między innymi ta determinacja powodowała „oczywistość" społecznej sytuacji jednostki, o której piszą D. R i e s m a n , N. G l a z e r i R. D o n n é y , Samotny tłum, Warszawa 1971, s. 14. Por. uwagi Cezarii Baudouin de Courtenay o strukturze obrzędu weselnego, które można przenieść na inne elementy kultury. Pisze ona między innymi: „Nie wszystkie oczywiście elementy mają jednakowe znaczenie dla struktury dramatu weselnego, gdyż jedne z nich są nieodzowne jako ogniwa akcji, inne mają zna­ czenie raczej intermedialne, inne wreszcie — czysto dekoracyjne" (C. B a u d o u i n de C o u r t e n a y E h r e n k r e u t z , Obrzędy weselne ludu polskiego jako forma dramatyczna, (Wilno 1927); I I Zjazd Słowiańskich Geografów i Etnografów w Pol­ sce 1927, Sekcja VI, (odb.), s. 2 nlb. Wspomnieć tu trzeba mniej znane ingerencje w inne dziedziny kultury, patrz: J . G o l d b e r g , Restrykcje władz pruskich w końcu X V I I I w. wobec polskich obyczajów ludowych związanych z pomocą wzajemną, „Łódzkie Studia Etnogra4 2 4 3 4 4 �56 RYSZARD TOMICKI one jednak mocy m o g ą c e j s p o w o d o w a ć p r z e o b r a ż e n i a w c a ł y m systemie kulturowym i transformację układu. Teoretycznie rzecz b i o r ą c k i l k u w i e k o w a konfrontacja z k u l t u r a m i i n ­ n y c h w a r s t w s p o ł e c z n y c h m o g ł a p r o w a d z i ć do p r ó b zarzucenia w ł a s n e j t r a d y c j i . T a k istotnie b y ł o , czego p r z y k ł a d e m awans c h ł o p ó w do w a r s t w w y ż s z y c h . J e d n a k ż e zmiana statusu s p o ł e c z n e g o w i ą z a ł a s i ę najczęściej z k o n i e c z n o ś c i ą opuszczenia rodzimego ś r o d o w i s k a . W t e n s p o s ó b jedno­ s t k i a s p i r u j ą c e do c z ł o n k o s t w a innej w a r s t w y nie m i a ł y b e z p o ś r e d n i e g o w p ł y w u na ż y c i e i t r a d y c j ę g r u p y lokalnej, z k t ó r e j s i ę w y w o d z i ł y . Akceptacja obcych w z o r ó w bez w y p e ł n i e n i a t y c h w a r u n k ó w b y ł a p r a k ­ tycznie n i e m o ż l i w a ze w z g l ę d u na d z i a ł a j ą c y w społeczności system r e g u l a c y j n o - k o n t r o l n y o p e r u j ą c y r o z l i c z n y m i sankcjami s p o ł e c z n y m i i nie d o p u s z c z a j ą c y do zachwiania homeostazy . O c z y w i ś c i e w p r z y p a d k u ak­ t ó w i n t e r w e n c j i administracyjnej system t e n m ó g ł d z i a ł a ć j e d y n i e po­ ś r e d n i o . P r z y k ł a d ó w dostarcza t u analizowany przez J ó z e f a C h a ł a s i ń s k i e go proces w p r o w a d z a n i a s z k ó ł na w i e ś w X I X w i e k u . S p o ł e c z n o ś c i l o ­ kalne, nie m o g ą c p r z e c i w d z i a ł a ć t e m u f a k t o w i b e z p o ś r e d n i o , z a s t o s o w a ł y specyficzny zabieg obronny. Wiedza zdobyta przez m ł o d z i e ż b y ł a akcep­ towana j e d y n i e j a k o i n s t r u m e n t u ł a t w i a j ą c y ż y c i e poza w ł a s n ą g r u p ą . W ż a d n y m w y p a d k u nie m o g ł a b y ć stosowana do k o r y g o w a n i a n o r m , w a r t o ś c i i w z o r ó w w tej grupie o b o w i ą z u j ą c y c h . 4 S 4 6 Wszystkie przytoczone p r z y k ł a d y , m a j ą c e na celu wskazanie c z y n n i ­ k ó w u m o ż l i w i a j ą c y c h t r w a n i e p e w n y c h dziedzin k u l t u r y c h ł o p s k i e j w sta­ n i e n i e z m i e n i o n y m przez znaczny okres, nie p o z w a l a j ą ze w z g l ę d u na f r a g m e n t a r y c z n o ś ć i p r z y p a d k o w o ś ć doboru s f o r m u ł o w a ć k o n k r e t n y c h t w i e r d z e ń o g ó l n y c h . Z d a n i e m autora uzasadniona jest taka hipoteza w o d ­ niesieniu do systemu religijno-magicznego i ś w i a t o p o g l ą d o w e g o s t a n o w i ą ­ cych z n a c z n ą część t r a d y c j i i d e c y d u j ą c y c h (szczególnie w p r z y p a d k u ś w i a t o p o g l ą d u rozumianego jako u k ł a d o b e j m u j ą c y z b i ó r z d a ń opisowych, n o r m a t y w n y c h i w a r t o ś c i u j ą c y c h ) o jej sile sterowniczej. Uznanie t r a d y ­ c j i za podstawowy a u t o r y t e t w k u l t u r z e c h ł o p s k i e j nie p r o w a d z i do za­ kwestionowania d z i a ł a n i a i r o l i i n n y c h a u t o r y t e t ó w , p o s i a d a j ą c y c h m n i e j ­ szy l u b w i ę k s z y zasięg. W h i s t o r i i społeczności c h ł o p s k i c h t r a d y c j a n i e ­ j e d n o k r o t n i e w s p ó ł i s t n i a ł a ż a u t o r y t e t a m i u z u p e ł n i a j ą c y m i j ą w realizacji ficzne", t. I V : 1962, ,s. 15-20; B. B a r a n o w s k i , Sprawy obyczajowe w sądow­ nictwie wiejskim w Polsce w wieku XVII i XVIII, bódź 1955. Por. na przykład prace M. W i e r u s z e w s k i e j , Sankcja opinii publicznej w polskich obrzędach i zwyczajach ludowych, „Etnografia Polska", t. X I I I : 1969, z. 1, s. 63-72; t e n ż e : Kontrola społeczna prokreatywnej funkcji rodziny w świetle badań wsi bełchatowskiej, „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. X I I : 1970, s. 45-55. J . С h a ł a s i ń s к i, Rewolucja młodości. Studia o awansie młodego pokole­ nia wsi i integracji narodu polskiego, Wanszawa 1969, s. 206. 4 5 4 6 �TRADYCJA I J E J ZNACZENIE 57 k u l t u r y danej g r u p y lokalnej w k o n k r e t n y c h w a r u n k a c h historycznych. Z ł o ż o n o ś ć systemu k u l t u r o w e g o d o p u s z c z a ł a funkcjonowanie w i e l u auto­ r y t e t ó w ; na p r z y k ł a d d u c h o w i e ń s t w o b y ł o i jest — w r ó ż n y m zapewne stopniu na r ó ż n y c h terenach i w r ó ż n y c h okresach — a u t o r y t e t e m w k w e ­ stiach zinstytucjonalizowanej k u l t u r y r e l i g i j n e j , ale nie b y ł o n i m w dzie­ dzinie d z i a ł a ń r e l i g i j n o - m a g i c z n y c h o charakterze r o l n i c z y m . Podobnie w y g l ą d a p r o b l e m d w o r u i t d . Wydaje się, że historia k u l t u r y społeczności c h ł o p s k i c h b y ł a c i ą g i e m z m i e n i a j ą c y c h się u k ł a d ó w a u t o r y t e t ó w o d n o s z ą ­ c y c h się do r ó ż n y c h dziedzin życia, ale z d o m i n u j ą c y m miejscem t r a d y c j i . U p r a s z c z a j ą c nieco s y t u a c j ę , okres przed u w ł a s z c z e n i e m m o ż n a u z n a ć za okres przewagi t r a d y c j i j a k o a u t o r y t e t u o k r e ś l a j ą c e g o w i ę k s z o ś ć w z o ­ r ó w , n o r m i w a r t o ś c i o b o w i ą z u j ą c y c h w s p o ł e c z n o ś c i a c h c h ł o p s k i c h , za­ k ł a d a j ą c o c z y w i ś c i e , że zakres p r z e d m i o t o w y t r a d y c j i m ó g ł u l e g a ć z m i a ­ nom. W i e k X I X przynosi s y t u a c j ę bardzo złożoną. U w ł a s z c z e n i e d o p r o w a ­ dza do r o z k w i t u k u l t u r y c h ł o p s k i e j , ale r ó w n o c z e ś n i e z a c z y n a j ą d z i a ł a ć mechanizmy d e z o r g a n i z u j ą c e , k t ó r e w y n i k ł y z n o w y c h w a r u n k ó w ekonom i c z n o - s p o ł e c z n y c h . Posiadanie ziemi, poczucie s i ł y i o d r ę b n o ś c i wzmac­ niane z r e s z t ą o d k o ń c a stulecia przez r o z w ó j r u c h ó w s p o ł e c z n o - p o l i t y c z ­ nych, t y l k o pozornie w p ł y n ę ł y p o z y t y w n i e na r o z k w i t k u l t u r y . Jest t o po­ c z ą t e k p r z y b i e r a j ą c e g o z czasem na sile procesu odchodzenia od t r a d y c j i j a k o w z o r u ż y c i a jednostkowego i s p o ł e c z n e g o . P o s t ę p u j ą c a zmiana sto­ s u n k u do t r a d y c j i z w i ą z a n a jest przyczynowo z r o z w o j e m ś w i a d o m o ś c i klasowej (przynajmniej na n i e k t ó r y c h terenach) oraz powstawaniem coraz g ę s t s z e j sieci szkół r ó ż n e g o t y p u , u m o ż l i w i e n i e m r u c h l i w o ś c i pionowej i t d . Z m i a n y te p r o w a d z i ł y nieuchronnie do z a w ę ż e n i a przedmiotowego zakresu t r a d y c j i . Odchodzenie od t r a d y c j i j a k o a u t o r y t e t u k u l t u r o w e g o p r z y b r a ł o znaczne r o z m i a r y j u ż w okresie p r z e d w o j e n n y m . Po r o k u 1945 dokonane z o s t a ł o oficjalne zanegowanie t r a d y c j i j a k o z b i o r u p r z e s ą d ó w i z a b o b o n ó w . M i a ł o to p o w a ż n y skutek w sytuacji praktycznego odizolo­ w a n i a w s i od i n n y c h w a r s t w s p o ł e c z n y c h i propagowania p e w n y c h w z o ­ r ó w życia, k t ó r y c h p r z y j ę c i e p o w o d o w a ł o szereg k o r z y ś c i . W z w i ą z k u z rozwojem p r z e m y s ł u i w z m o ż o n ą urbanizacją zawód rolnika stracił d a w n y p r e s t i ż s p o ł e c z n y . Wszystkie te c z y n n i k i s p o w o d o w a ł y , że stopnio­ w o a u t o r y t e t e m w i e j s k i m s t a w a ł y się j e d n o s t k i „ ś w i a t o w e " oraz pokolenie m ł o d s z e , w y k s z t a ł c o n e i z n a j ą c e w z o r y miejskie. O d e j ś c i e od t r a d y c j i w i e j ­ skiej s t a ł o się w a r u n k i e m realizacji p o ż ą d a n y c h w z o r ó w i o s i ą g n i ę c i a no­ w y c h w a r t o ś c i . Do dziś jeszcze m o ż n a s p o t k a ć w t r a k c i e b a d a ń ludzi, k t ó ­ r z y m i m o p r z e j ę c i a w z o r ó w ż y c i a quasi-miejskich i ś w i a d o m o ś c i istnienia a u t o r y t e t ó w pozawioskowych n o r m u j ą c y c h i c h życie, w dziedzinie w i e r z e ń religijno-magicznych nadal k o n t y n u u j ą w z o r y t r a d y c y j n e . S ą t o j u ż sto­ sunkowo nieliczne jednostki, ale istnienie i c h ś w i a d c z y o t y m , że tradycja w o k r e ś l o n y m przez nas sensie nie z a g i n ę ł a jeszcze ostatecznie. Jest k u l - �58 RYSZARD TOMICKI t y w o w a n a , ale zakres jej u l e g ł bardzo znacznemu z a w ę ż e n i u i obejmuje obecnie t y l k o te t r e ś c i , k t ó r e s ą znacznie m n i e j podatne na d z i a ł a n i a argumentacyjne i dla k t ó r y c h społeczności c h ł o p s k i e n i e o t r z y m a ł y k o n t r auto­ r y t e t u . Proces odchodzenia od t r a d y c j i prowadzi, j a k s i ę wydaje, do z u ­ p e ł n e g o zmienienia j e j znaczenia w k u l t u r z e . Stopniowe urbanizowanie społeczności c h ł o p s k i c h , zanik k u l t u r y t r a d y c y j n e j a j e d n o c z e ś n i e p r z e j ­ m o w a n i e jej n i e k t ó r y c h e l e m e n t ó w w zakres tak zwanej k u l t u r y narodo­ w e j p o w o d u j ą przyswajanie przez s p o ł e c z n o ś c i c h ł o p s k i e k u l t u r y m i e j ­ skiej, umasowionej i w o l n e tworzenie się selektywnego m o d e l u t r a d y c j i w s p ó l n e g o dla całego narodu. T r a d y c j a taka s k ł a d a ć s i ę b ę d z i e przede w s z y s t k i m z f o l k l o r u muzycznego, tanecznego, sztuki ludowej i t p . K o ń c z ą c te r o z w a ż a n i a o t r a d y c j i trzeba s t w i e r d z i ć , że istnieje koniecz­ n o ś ć b a d a ń s z c z e g ó ł o w y c h nad j e j r ó ż n o r o d n ą p r o b l e m a t y k ą . Wydaje się, że p r z y n i e ś ć one m o g ą w i e l e i n t e r e s u j ą c y c h r e z u l t a t ó w p r z y c z y n i a j ą c y c h s i ę do zrozumienia funkcjonowania k u l t u r y z a r ó w n o w j e j z m i e n n o ś c i , j a k i niezmienności. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/66504addc6bf86ffecff92e369b1c0f0.pdf 2b71f90bd0d0bf2af657fedd7e8b481c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:798 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:733 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.2, s.5-10 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L S K A A K A D E M I A N A U K INSTYTUT HISTORII KULTURY MATERIALNEJ ETNOGRAFIA POLSKA XVII Zeszyt 2 WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW • GDAŇSK ZAKŁAD N A R O D O W Y IMIENIA WYDAWNICTWO POLSKIEJ 1975 OSSOLIŃSKICH A K A D E M I I NAUK �R E D A K T O R : W I T O L D DYNOWSKI S E K R E T A R Z R E D A K C J I : K R Y S T Y N A MAŁKOWSKA CZŁONKOWIE K O M I T E T U : JÓZEF B U R S Z T A , MARIA F R A N K O W S K A , J A D W I G A K L I M A S Z E W S K A , ANNA K U T R Z E B A - P O J N A R O W A , DANUTA MARKOWSKA, ZOFIA S Z Y F E L B E J N - S O K O L E W I C Z Adres Redakcji: Warszawa, Nowy Ś w i a t 69, kl. С Okładkę projektował ZBIGNIEW K L I M C Z Y K Redaktor Helena Limanowska-Noskowska Redaktor techniczny Danuta Iwankow Printed tn Poland ZaWad Narodowy im. Ossolińskich — Wydawnictwo. Wrocław 1973. Nakład: 580 + 120 egz. Objętość: ark. wyd. 19,80, ark. druk. 16,38, ark. A l 22. Papier powiek, k l . V , 80 g, 70 X 100. Oddano do skła­ dania 20 I V 1973. Podpisano do druku 3 X I 1973. Druk ukończono w listopadzie 1973. Wrocławska Drukarnia Naukowa. Zam. 1142/73. N-15. Cena zł 55.— �SPIS T R E Ś C I Część I ARTYKUŁY Stanisław P i e k a r c z y k — Aksjologia antropologiczna i aksjologia formal­ na (wybór zagadnień) Streszczenie w j . angielskim Ryszard T o m i c k i — Tradycja i jej znaczenie w kulturze chłopskiej . . 11 39 41 S T U D I A I MATERIAŁY Tadeusz Maciej C i o ł e k — Materiały do „Alchemii gestów" Część 59 II ARTYKUŁY Jacek O l ę d z k i —• Chün bajna Streszczenie w j . angielskim Jan S z e m i ń s k i — O tajemniczych początkach imperium Tawantinsuyu Streszczenie w j . hiszpańskim Antoni M a c i e r e w i c z — Inkap Runam, czyli o tym, jak rządzono T a ­ wantinsuyu Streszczenie w j . hiszpańskim Ryszard T o m i c k i — Sztuka jako „rzeczywistość jedyna" w kulturze ludów Nahua w X V - X V Í w Leszek D z i ę g i e l — Rolnictwo chłopskie Afryki Wschodniej u progu nie­ podległości 81 144 147 177 179 211 213 225 KRONIKA I V seminarium naukowe Olsztyńskiego Ośrodka Badań Naukowych poświę­ cone przemianom małych miast w o j e w ó d z t w a olsztyńskiego (Iława, 29-31 maja 1972 r.) — Małgorzata Orlewicz V I Ogólnopolski Festiwal Folklorystyczny w Płocku, 1-2 lipca 1972 r. — Krystyna Tuba ja 249 251 �6 SPIS TREŚCI RECENZJE N. N. Dikow, Naskalnyje zagadki driewniej Czukotki — Pietroglify. Piegtymielja, Moskwa 1971, ss. 128, ryc. 54+104 — Antoni Kuczyński . . . . R. S. Wasilewski, Proischożdienije i driewniaja kultura Koriakow, Nowosy­ birsk 1971, ss. 250, ryc. 49, tabl. 70 —• Antoni Kuczyński R. W. Kozyriewa, Driewnij Sachalin, Leningrad 1967, ss. 117 — Antoni Ku­ czyński Książki nadesłane — Ryszard Tomicki 255 256 258 261 �СОДЕРЖАНИЕ Часть I СТАТЬИ Станислав Пекарчик — Антропологическая аксиология и формальная аксиология (некоторые вопросы) Резюме на английском языке Рышард Т о м и ц к и — Традиция и ее значение в крестьянской культуре 11 39 41 ИССЛЕДОВАНИЯ И МАТЕРИАЛЫ Тадеуш Мацей Циолек — Материалы по „Алхимии жестов" 59 Часть II СТАТЬИ Яцек Олендзки — Хюн байна Резюме на английском языке Ян Шеминьски — О таинственном начале империи Тавантинсую Резюме на испанском языке Антони Мацеревич — Инкап Рунам, или о том, как правили Тавантинсую Резюме на испанском языке Рышард Т о м и ц к и — Искусство как „единственная действительность" в культуре на­ родов Нахуа в X V — X V I вв Лешек Дзенгель — Крестьянское сельское хозяйство Восточной Африки на пороге независимости 81 144 147 177 179 211 213 225 ХРОНИКА IV научный семинар Олыптинского центра научных исследований по преобразованиям малых городов олыптинского воеводства (Илава, 29 — 31 мая 1972 г.) — Малгожата Орлевич 249 VI Всепольский Фестиваль по фольклору в Плоцке, 1—2 июля 1972 г. — Крыстына Тубая 251 �8 SPIS TREŚCI РЕЦЕНЗИИ H. H . Диков, Наскальные загадки древней Чукотки — Петроглифы Пегтымелья, Москва 1971, с. 129, рис. 54+104 — Антоны Кучиньски Р. С. Василевский, Происхождение и древняя культура Коряков, Новосибирск 1971, с. 250, рис. 49, табл. 70 — Антоны Кучиньски Р. В. Козырева, Древний Сахалин, Ленинград 1967, с. 117 — Антони Кучиньски . . . . Книги присланные — Рышард Томицки 255 256 258 261 �T A B L E OF CONTENTS Part I PAPERS Stanisław P i e k a r c z y k — Anthropological and Formal Axiology; Selected Problems A Summary in English Ryszard T o m i c k i — Tradition and Its Meaning in Peasant Culture . . 11 39 41 STUDIES AND MATERIALS Tadeusz Maciej C i o ł e k — Materials to the "Alchemy of Gestures" . Part . . 59 II PAPERS Jacek O l ę d z k i — K h ü n Bayna A Summary in English Jan S z e m i ń s k i — On the Mysterious Beginnings of the Tavantinsuyu Empire A Summary in Spanish Antoni M a c i e r e w i c z — Inkap Runam, or on How Tavantinsuyu Was Ruled A Summary in Spanish Ryszard T o m i c k i — Art as "the Only Reality" in the Culture of the Nahua Tribes in the 15th and 16th Centuries Leszek D z i ę g i e l — Peasant Agriculture in East Africa on the Verge of Independence 81 144 147 177 179 211 213 225 THE CHRONICLE The 4th Seminar of the Olsztyn Research Center devoted to transformations of small towns in the Olsztyn voivodship (Iława, May 29-31, 1972) — Małgorzata Orlewicz The Vlth Polish Folklore Festival at Płock, July 1-2, 1972 — Krystyna Tubaj 249 251 �10 SPIS TREŚCI REVIEWS N. N. Dikov, Naskalnyie zagadki drewn'ey Chukotki — Petroglify, Pegtymelya. Moskva 1971, ¡128 pp., 54+1104 illustr. — Antoni Kuczyński . . . R. S. Vasilevskyi, Proiskhozhdenyie i drevnyaya kultura Koriakov. Novosybirsk 1971, 250 pp, 49 illustr., 70 tables — Antoni Kuczyński . . . . R. V. Kozyrieva, Drevnyi Sakhalin. Leningrad 1967, 117 pp — Antoni Ku­ czyński Books Received — Ryszard Tomicki 255 256 258 261 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/97eb0827b5551f41aebde216df3ad1ee.pdf d44ad8ad2beb3442f40acb6f70b38c18 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:796 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:732 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1, s.193-273 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E „Etnografia P o l s k a " , t . X V I I z. 1 REJONY UPRZEMYSŁAWIANE. PROBLEMATYKA I BADANIA. Praca zbio­ r o w a , W a r s z a w a 1971 Praca ta, w y d a n a w serii Problemy teriały z S y m p o z j u m z o r g a n i z o w a n e g o Rejonów Uprzemysławianych W r o k u 1969 p r z e z zawiera K o m i t e t i Zakład R e j o n ó w U p r z e m y s ł a w i a n y c h P A N . Jest o n a n i e w ą t p l i w i e p e w n y m podsumowaniem badań p r o w a d z o n y c h o d r o k u 1961 p r z e z tę instytucję. P o d s u m o w a n i e m lecz zawierającym wiadomości, w n i o s k i i wskazówki ma­ Badań skrótowym, z badań szczególnie i n t e r e s u ­ jących. P r z e d m i o t e m zainteresowań b a d a w c z y c h K o m i t e t u j e s t r e j o n u p r z e m y s ł a w i a ­ n y . M o ż n a go z d e f i n i o w a ć j a k o t a k i o b s z a r P o l s k i , który d o p e w n e g o c z a s u b y ł r e j o ­ n e m r o l n i c z y m , a po z l o k a l i z o w a n i u n a n i m w i e l k i e j i n w e s t y c j i przemysłowej stał się t e r e n e m g w a ł t o w n y c h p r z e m i a n w e w s z y s t k i c h d z i e d z i n a c h życia m i e j s c o w e j lud­ ności. B a d a n i a p r z e p r o w a d z a n e były, i są zresztą w d a l s z y m ciągu, w następujących r e j o n a c h : p ł o c k i m , p u ł a w s k i m , t a r n o b r z e s k i m , konińskim, l u b i ń s k o - g ł o g o w s k i m , c h a t o w s k i m i n a obszarze Jak pisze konkretnych zgodnej Dyzma kanału W i e p r z - K r z n a Gałaj przejawów w referacie procesu z rzeczywistością teorii wygłoszonym industrializacji i na sympozjum: w „Bez badań tworzyć społeczeństw r o z w o j u " . T a k w i ę c b a d a n i a , mają i użytkowy: wzbogacanie s ł a w i a n e g o i skuteczną p o m o c beł- porównawczym. u r b a n i z a c j i n i e można przeobrażania współczesnych postulować w ł a ś c i w y c h p r o g r a m ó w w o w e cele — p o z n a w c z y j a k o terenie a n i też d w a podsta­ teorii rozwoju rejonu uprzemy­ r o z w i j a n i u stosunków gospodarczych i społeczno- - k u l t u r o w y c h n a s z y b k o p r z e o b r a ż a j ą c y m się t e r e n i e . W mach swej pierwszej części p r a c a z a w i e r a uprzemysłowienia w społeczno-ekonomicznych i Antoniego Rajkiewicza Polsce w t r z y referaty: Stefana l a t a c h 1945-1975, D y z m y prowadzonych na wspomnianych Ignara o proble­ Gałaja o badaniach wybranych terenach o c z y n n i k u l u d z k i m w procesie uprzemysławiania. Referaty są w s t ę p e m d o d y s k u s j i . P r z e d s t a w i o n a została o n a w części d r u g i e j w f o r m i e z w i ę z ­ łych i treściwych a r t y k u ł ó w oraz k o m u n i k a t ó w . Dotyczą one bardzo różnorodnych z a g a d n i e ń : r o z m i a r ó w i e f e k t ó w i n d u s t r i a l i z a c j i k r a j u , a w a n s u społecznego u p r z e m y s ł a w i a n y c h , społeczno-ekonomicznej zależności t y p u rejonów przemysł—miasto—wieś, zależności t y p u r o l n i c t w o — g o s p o d a r s t w o — r o l n i k , u k ł a d ó w p r z e s t r z e n n y c h w t y c h r e ­ j o n a c h oraz wreszcie u j e m n y c h skutków i n d u s t r i a l i z a c j i . Próbę d e f i n i c j i u r b a n i z a c j i p r z e d s t a w i a H . Paszkę w a r t y k u l e o procesach urba­ n i z a c j i w s i konińskiej. A u t o r t w i e r d z i , że d l a d o k o n a n i a się p r o c e s u u r b a n i z a c j i ze­ w n ę t r z n e j wystarczają w z a s a d z i e d w a w a r u n k i : 1) o d p o w i e d n i a ilość pieniędzy n a w s i , 2) świadomość d y s t a n s u e k o n o m i c z n o - k u l t u r o w e g o m i ę d z y m i a s t e m a w s i ą i chęć j e g o z n i w e l o w a n i a . Z a bezpośrednie s k u t k i u r b a n i z a c j i u w a ż a t u r z e z a t r u d n i e n i a ludności w i e j s k i e j . P o w s t a w a n i e przemiany w dużych o ś r o d k ó w p r z y c z y n i ł o się też d o w y ż s z e j o c e n y zajęć p o z a r o l n i c z y c h . Z w i ą z a n e j e s t z podejmowaniem p r a c y poza r o l n i c t w e m . W b a d a n y c h przez oczywiście autora wsiach konińskiego nastąpił p o d w p ł y w e m n o w e g o ośrodka p r z e m y s ł o w e g o w z r o s t 13 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X V I I / 1 struk­ przemysłowych okręgu poziomu �194 RECENZJE dochodów, p o t r z e b ludności i w z w i ą z k u z t y m s t o p y ż y c i o w e j . Dokonały się miany w r o d z i n i e w i e j s k i e j ; nastąpił r o z p a d r o d z i n y t r z y p o k o l e n i o w e j , więzi rodzinnej i spadek a u t o r y t e t u rodziców, wskazują t a k ż e n a i s t o t n e p r z e m i a n y wsi, aczkolwiek zwłaszcza rolników. Wyniki świadomości i s t y l u życia ludności stan ich zaawansowania i tempo przemian prze­ rozluźnienie pozostają badań badanych w tyle za przemianami ekonomicznymi. B. Jałowiecki w s w y m zwięzłym a r t y k u l e o p r o b l e m i e a d a p t a c j i m i e j s k i e g o stylu życia w o s i e d l a c h m i e s z k a n i o w y c h r e j o n u u p r z e m y s ł a w i a n e g o uważa, że p r o c e s u r b a ­ n i z a c j i można t r a k t o w a ć d w o j a k o . A l b o j a k o w z r o s t o d s e t k a ludności m i e j s k i e j w ś r ó d ogółu ludności, a l b o j a k o p r o c e s społeczno-kulturowy, w w y n i k u k t ó r e g o mieszkańcy w s i i określonych o s i e d l i przyswajają sobie w z o r y zachowań i p o s t a w y charaktery­ s t y c z n e d l a ludności w i e j s k i e j m i a s t . W pracach K o m i t e t u wiele miejsca poświęcono wpływem industrializacji rolnictwo. K. Michna w ctwie rejonów płockiego i p u ł a w s k i e g o przemianom, (na p o d s t a w i e poza gospodarstwem agrarnej pod rolni­ 1965-1966) się p r a c y zarobko­ chłopskim n i e w p ł y w a n i e k o r z y s t n i e n a r o z w ó j p r o d u k c j i r o l n i c z e j . M o ż n a j e d n a k stwierdzić w y r a ź n e p o g a r s z a n i e tury ulega badań 1961-1962 i zauważa, że w p i e r w s z y m e t a p i e i n d u s t r i a l i z a c j i u p o w s z e c h n i e n i e wej jakim artykule o przemianach w (rozdrabnianie gospodarstw). To samo się n a t y c h o b s z a r a c h zjawisko daje się struk­ zaobserwo­ w a ć w r e j o n i e t a r n o b r z e s k i m , b a d a n y m p r z e z i n n y zespół n a u k o w c ó w . O z m i a n a c h c h a r a k t e r u p o m o c y sąsiedzkiej p o d w p ł y w e m i n d u s t r i a l i z a c j i i z m i a ­ n i e m e c h a n i z m u k o n t r o l i społecznej n a s k u t e k i n t e r f e r e n c j i w z o r ó w m i e j s k i c h piszą J. Kucharska i M . Wieruszewska kulturowych w wiejskiej w sprawozdaniu o przejmowaniu nowych społeczności lokalnej rejonu bełchatowskiego. wzorów Wyrazem z m i a n m e c h a n i z m u k o n t r o l i społecznej są sprzeczności m i ę d z y d e k l a r o w a n y m i lami postępowania pochodzenia pozalokalnego (tolerancja, nieingerencja) mode­ a rzeczy­ w i s t y m i z a c h o w a n i a m i , n a których ciążą t r a d y c y j n e n a w y k i ( s i l n a k o n t r o l a n a d ż y ­ ciem wewnętrznym rodziny). Interesujący jest podłęczyckich. C e l e m też artykuł B. Kopczyńskiej—Jaworskiej o instytucjach wsi badań d w ó c h g r o m a d p o w i a t u łęczyckiego b y ł o u s t a l e n i e roli i n s t y t u c j i ora;; i c h a u t o r y t e t u w świadomości m i e s z k a ń c ó w w y b r a n y c h w s i . A u t o r k a ustaliła, że d o s t r z e g a n a jest właściwa f u n k c j a i specjalizacja instytucji. Największy stopień w a ż n o ś c i p r z y p i s y w a n o i n s t y t u c j o m e k o n o m i c z n y m , a w szczególności zanym z dostarczaniem środków tów, m n i e j n a t o m i a s t b y ł y p o s t r z e g a n e Badania przeprowadzane wania zwią­ produkcji dla rolnictwa i z odbieraniem p r o d u k ­ instytucje kulturalne. w m i a s t a c h n a d poszczególnymi s z c z e b l a m i procesów a d a p t a c j i i i n t e g r a c j i i m i g r a n t ó w w i e j s k i c h r e f e r u j e zaawanso­ F. J a k u b c z a k . T w i e r d z i o n , że szczebel wstępny s t a n o w i s t a b i l i z a c j a z a w o d o w o - ś r o d o w i s k o w a . warzyszy To­ j e j , a p o t e m m a stanowić dominującą fazę, a d a p t a c j a w ł a ś c i w a . J e j u w i e ń ­ c z e n i e m j e s t pełna i n t e g r a c j a i m i g r a n t a z c e c h a m i , w a r t o ś c i a m i i n o r m a m i ś r o d o w i ­ s k a , z k t ó r y m stykają się p r z y b y s z e . N i e sposób o m ó w i ć w s z y s t k i c h interesujących w n i o s k ó w , j a k i e mogą się nasunąć w związku z publikacją osiągnięć badań o p u b l i k o w a n a została już w badań w formie książkowej, j a k n p . analiza B . rejonach uprzemysławianych. Część Tryfan o m a w i a j ą c a pozycję k o b i e t y w i e j s k i e j n a p r z y k ł a d z i e r e j o n u płockiego. C z y w takim razie trzeba należało udostępnić w takiej formie podkreślić, b a r d z o różnorodne. W y d a j e ca t a b o w i e m materiały z d y s k u s j i ? Materiały, się j e d n a k , że i n i c j a t y w a b y ł a słuszna. służyć m o ż e za w s t ę p d o b a r d z i e j szczegółowych p e n e t r a c j i m ó w i zagadnień w n i e j p o r u s z a n y c h . P o z w a l a z o r i e n t o w a ć się w z a k r e s i e i problemów badań p r z e p r o w a d z a n y c h Pra­ proble­ tematów przez K o m i t e t . B a d a n i a etnograficzne i so- �195 RECENZJE c j o l o g i c z n e , s t a n o w i ą c e t y l k o część szerszego p r o g r a m u , m o ż n a określić w t y m w y ­ p a d k u j a k o r o d z a j a n t r o p o l o g i i s t o s o w a n e j . R o l ę n a u k społecznych należy w i d z i e ć w d r o b i a z g o w y m i w s z e c h s t r o n n y m u k a z a n i u rzeczywistości, w w y s u w a n i u p o s t u l a ­ t ó w z m i a n o r g a n i z a c y j n y c h . Znajomość p r z e b i e g u p r o c e s ó w i n d u s t r i a l i z a c j i i u r b a ­ n i z a c j i , choćby n a m a ł y c h o d c i n k a c h p r z e s t r z e n n y c h p o z w o l i ć m o ż e n a s k u t e c z n i e j ­ sze p l a n o w a n i e w w i e l u d z i e d z i n a c h , n a uniknięcie u j e m n y c h skutków p r o c e s ó w zachodzących w k a ż d y m w s p ó ł c z e s n y m społeczeństwie. Agnieszka JARMILA Š Ť A S T N Á , Změny W života tkalců na Náchodsku v procesu P r a h a 1970, ss. 169. industrializace, roku etnografii ve sposobu Baranowska 1970 ukazał się p i e r w s z y a folkloristiku numer nowej Ceskoslovenskej serii wydawniczej Akademie Věd w Pradze, Ústavu p r o Národopisná Knižnice. J a k o p i e r w s z a ukazała się p r a c a M a r t y Š r a m k o v e j , Českie dinná tematika. zawiera pracę v procesu lidové D r u g i n u m e r Národopisnej Knižnici, w y d a n y Jařmili Stástnej, Změny industrializace Problematyka (ze zřetelem ve sposobu к rodinnému života tkalců I V Ro­ balady, również w 1970 r o k u , na Náchodsku životu). z m i a n warunków gospodarczych, społecznych i k u l t u r o w y c h l u d ­ ności w i e j s k i e j w p r o c e s i e i n d u s t r i a l i z a c j i była n i e j e d n o k r o t n i e p o d e j m o w a n a cach etnografów czeskich. Główna u w a g a o k r ę g ó w górniczych, w m n i e j s z y m s t o p n i u n a b a d a n i u o k r ę g ó w , w których ły się i n n a r o d z a j e wych przemysłu. A u t o r k a , pragnąc uzupełnić tę lukę w p r a c a c h , podjęła studia na terenie dotąd przez w r e j o n i e Náchodsko p o ł o ż o n y m w północnej części T e m a t p r z e z nie, o p r a c o w a n y się f o r m p r o d u k c j i p r z e m y s ł o w e j dotyczy w w pra­ s k o n c e n t r o w a n a była j e d n a k n a b a d a n i u etnografów rozwija­ dotychczaso­ mało zbadanym Czech. b a r d z o c i e k a w e g o p r o b l e m u kształtowania o p a r c i u o istniejącą na t y m terenie tradycję t k a c k i e g o przemysłu d o m o w e g o . A u t o r k a śledzi poszczególne e t a p y r o z w o j u p r o d u k ­ c j i o d przemysłu d o m o w e g o p o p r z e z n i a przemysłu Analizując zwraca okrea przemysł nakładczy, m a n u f a k t u r o w y d o p o w s t a ­ fabrycznego. przyczyny rozwoju tego r o d z a j u dodatkowego u w a g ę n a szczególną sytuację gospodarczą b a d a n e g o o d osiemdziesiątych l a t X I X w . d o I w o j n y zatrudnienia autorka regionu. Praca tego t e r e n u , j a k i d l a w i e l k o ś c i o b s z a r ó w Czech okres przynoszącej społeczne i k u l t u r o w e w s i znaczne Nawiązując zmiany do s w o i c h nach, j a k i a wywołują gospodarcze, poprzednich prac procesy omawia ś w i a t o w e j . Jest t o z a r ó w n o d l a intensywnej industrializacji czeskiej. a u t o r k a k o n c e n t r u j e uwagę n a uprzemysłowienia w zmia­ życiu r o d z i n y . T e m a t e m szcze- g ó ł o w s z y c h badań w o p a r c i u o m a t e r i a ł y t e r e n o w e a r c h i w a l n e i pamiętnikarskie j e s t zagadnienia organizacji i z a n i k u t k a c k i e j wytwórczości mysłu f a b r y c z n e g o , dzenie domowej oraz rozwój prze­ s p r a w a pozycji i warunków życiowych tkaczy w i e j s k i c h , pocho­ i s t r u k t u r a społeczna r o b o t n i k ó w p r z e m y s ł o w y c h , z m i a n y i c h w a r u n k ó w cia, życie r o d z i n n e t k a c z y i robotników Przyczyny rozwoju t k a c t w a lnianego a w j a k o zajęcia przynoszące d o d a t k o w y ży­ przemysłowych. późniejszym o k r e s i e b a w e ł n i a n e g o a niejednokrotnie podstawowy — dochód ludności Náchodská i o k o l i c — w i d z i a u t o r k a w szczególnie n i e k o r z y s t n y c h w a r u n k a c h g o s p o ­ darczych tego t e r e n u . N i s k i p o z i o m niekorzystnymi użytków oraz gospodarki warunkami glebowymi, rolnej spowodowany klimatycznymi, znacznym rozdrobnieniem gospodarstw. był zarówno procentem Pogłębiał t e n stan rzeczy n i s k i sił w y t w ó r c z y c h w y r a ż a j ą c y się w p r y m i t y w n y c h f o r m a c h s t o s o w a n y c h narzędzi niczych. nie­ poziom rol­ �196 RECENZJE W t y c h w a r u n k a c h samowyżywieniowe były jedynie gospodarstwa posiadające o d 4 d o 9 h a z i e m i , n a t o m i a s t pozostałe k a t e g o r i e g o s p o d a r s t w należących d o chałup­ n i k ó w posiadających d o 4 h a z i e m i o r a z „ d o m k a r u " mających d o około 0,5 h a b y ł y zmuszone do szukania dodatkowego dochodu. W d r u g i e j p o ł o w i e X I X w . istniejący s t a n r z e c z y uległ p o g o r s z e n i u w o b e c postę­ pującego r o z d r o b n i e n i a g o s p o d a r s t w . W y d a n i e u s t a w y w 1868 r . o p r a w i e go d z i e l e n i a z i e m i oraz k r y z y s g o s p o d a r c z y w do tego w XIX znacznym w . W okresie s t o p n i u . Ilustrują to podane Náchodsko największą swobodne­ 7 0 - t y c h l a t a c h X I X w . p r z y c z y n i ł się przez autorkę dane. grupę ludności stanowią s p o d a r s t w poniżej 4 h a . N a ogólną liczbę 3968 g o s p o d a r s t w W końcu właściciele go­ —• 3148 należało d o t e j grupy. Konieczność uzupełnienia b u d ż e t ó w d o m o w y c h skłaniała d o p o d e j m o w a n i a róż­ n y c h rodzajów p r a c y d o d a t k o w e j . Były t o zarówno prace sezonowe w większych go­ spodarstwach r o l n y c h , j a k i prace leśne o r a z przy budowie dróg i k o l e i . Z n i c z n y c h t e r e n ó w ludność chodziła d o p r a c y n a Śląsk P r u s k i . C z e r p a n o wielkie dochody pogra­ również n i e ­ z d o m o k r ą ż n e j sprzedaży w y k o n y w a n y c h n a t y m t e r e n i e przedmio­ t ó w d o m o w e g o użytku. N i e z a l e ż n i e j e d n a k o d t y c h zajęć, p o d s t a w o w y m i powszechnym zatrudnieniem było t k a c t w o l n i a n e , a następnie b a w e ł n i a n e . W y r o b y w y k o n y w a n e z l n u s p r z e d a w a ­ na były z a r ó w n o n a r y n e k l o k a l n y , j a k i za p o ś r e d n i c t w e m h a n d l a r z y d o s t a r c z a n e n a dalsze r y n k i k r a j o w e , a n a w e t z a g r a n i c z n e . (następuje to na większą nakładczy organizowany skalę w Wraz z wejściem do p r o d u k c j i bawełny 30-40-tych l a t a c h X I X w.) W większości przez tych samych rozwija którzy w s w o i m ręku monopolizują t e r a z h a n d e l s u r o w c e m —• bawełną, w t e n sposób o d s i e b i e Autorka się system handlarzy-pośredników, uzależniając tkaczy-chałupników. charakteryzuje w a r u n k i p r a c y tkaczy, zwracając szczególną u w a g ę n a trudną sytuację d z i e c i , które pełniły o d najmłodszych l a t różne f u n k c j e pomocnicze, m, i n . p r z y p r z y g o t o w y w a n i u o s n o w y , a o d 12 d o 14 r o k u życia p r a c o w a ł y p r z y w a r ­ sztacie. Ponieważ uniemożliwiało okres najintensywniejszej t o często dzieciom pracy regularne przypadał uczęszczanie n a w e t d l a młodocianych t r w a ł o d świtu d o 10-11 g o d z i n y Poziom ich warunków bytowych sytuacji mieszkaniowej, tkaczy wyposażenia wiejskich analizuje wnętrza oraz na n i s k i standart życiowy tej g r u p y w zimowe, Dzień pracy wieczorem. autorka na pożywienia. autorkę, o p a r t e n a materiałach a r c h i w a l n y c h i t e r e n o w y c h , t k a c z y , wskazują n a miesiące d o szkoły. opisy podstawie Podane przez warunków życia stosunku do i n n y c h kate­ g o r i i ludności w i e j s k i e j . Z m i a n y W położeniu całego r e g i o n u następują d o p i e r o w r a z z r o z w o j e m nikacji kolejowej na t y m terenie O d tego m o m e n t u zaczyna bryki Rozwój przemysłu bardziej linia kolejowa otwarta w r o z w i j a ć się t e k s t y l n y p r z e m y s ł f a b r y c z n y . t k a c k i e i przędzalnicze domowego w (pierwsza w fa­ tekstylnego j a k k o l w i e k nie zlikwidował całkowicie tkactwa o d d a l o n y c h o d c e n t r ó w p r z e m y s ł o w y c h częściach r e g i o n u , t o nowo P r a g n ą c uzyskać m a t e r i a ł y dotyczące p o c h o d z e n i a botników a u t o r k a korzystała z d a n y c h z a w a r t y c h w powstałych Analiza pochodzenia fabrykach. terytorialnego i socjalnego r o ­ m e t r y k a c h dzieci u r o d z o n y c h W N a c h o d s k u W l a t a c h 1890-1895, których r o d z i c e krutowało Powstają N a c h o d s k u i i n n y c h m i a s t a c h tego r e g i o n u . j e d n a k w i ę k s z o ś ć t k a c z y przeszła d o p r a c y w tek i ojców komu­ 1875 r o k u ) . robotniczych p r z y b y l i ze w s i . t e r y t o r i a l n e g o i s o c j a l n e g o 300 r o b o t n i k ó w i r o b o t n i c , m a ­ dzieci, pozwala się z p o w i a t u n a s t w i e r d z e n i e , ż e 30°/o z a t r u d n i o n y c h r o b o t n i k ó w r e ­ Náchodsko, 40°/o z p o w i a t ó w sąsiednich, pozostałe 2 p o w i a t ó w n i e z b y t odległych o d Náchodská. N a p o d s t a w i e t y c h m a t e r i a ł ó w 30%» ustaliła �197 RECENZJE też a u t o r k a , że p i e r w s z a generacja ności w i e j s k i e j , w ś r ó d której r o b o t n i k ó w pochodziła g ł ó w n i e z t e j g r u p y tkactwo d o m o w e b y ł o zajęciem lud­ podstawowym. D o p r a c y w f a b r y c e s z l i g ł ó w n i e l u d z i e młodzi, s y n o w i e i córki t k a c z y w i e j s k i c h , którzy już i p r z e d r o z w o j e m przemysłu f a b r y c z n e g o w rodzin, w r z a d k i c h p r z y p a d k a c h ludzie starsi. mniejszym stopniu ojcowie poszukiwali pracy poza Omówienie z m i a n warunków życiowych robotników poprzedzone jest, j a k W części p r a c y gospodarczych, dotyczącej jakie w podobnie o k r e s u wcześniejszego, analizą p o d s t a w o w y c h całym regionie nastąpiły pod wpływem wsią, zmian industrializacji. W p ł y w t e g o p r o c e s u n a r o l n i c t w o w i d z i a u t o r k a w : 1) z w i ę k s z e n i u i n w e s t y c j i w s p o d a r s t w i a dzięki n o w y m ź r ó d ł o m d o c h o d u ; 2) u t o w a r o w i e n i u g o s p o d a r s t w a s k i e g o (szczególnie w z a k r e s i e go- wiej­ w a r z y w n i c t w a i s a d o w n i c t w a ) ; 3) u t w o r z e n i u się r e ­ z e r w u a r u siły r o b o c z e j d l a p r a c y s e z o n o w e j w r o l n i c t w i e z c z ł o n k ó w r o d z i n r o b o t ­ n i c z y c h ; 4) p o w s t a n i u z n a c z n e j g r u p y d r o b n y c h właścicieli z i e m i , chłopów-robotni- ków. W zakresie z m i a n warunków sieniu, d o o k r e s u p o p r z e d n i e g o , sie mieszkania, stroju stwierdzenie pewnej i rodzin robotniczych, t a k j a k w odnie­ a u t o r k a a n a l i z u j e różnice, j a k i e nastąpiły w bytowych zakre­ pożywienia tkaczy. Przedstawiony materiał pozwala na p o p r a w y w a r u n k ó w b y t o w y c h r o b o t n i k ó w - t k a c z y . W y r a ż a ł o się to m . i n . W zwiększeniu p r z e s t r z e n i m i e s z k a l n e j w s k u t e k l i k w i d a c j i w a r s z t a t ó w t k a c ­ k i c h ; równocześnie dzięki z n a c z n e j nota zamieszkiwania na ca w p ł y n ę ł y e m i g r a c j i ludności ze w s i przestała istnieć w s p ó l ­ k i l k u r o d z i n . R ó w n i e ż w y p o s a ż e n i e mieszkań uległo zwłaszcza z a r o b k i pieniężne, u m o ż l i w i a j ą c e poprawie, pewne inwestycje, r y c h c h a r a k t e r kształtowały już w z o r y m i e j s k i e . P o d o b n a s y t u a c j a istniała w któ­ zakresie u b i o r u i pożywienia. O s t a t n i rozdział p r a c y a u t o r k a poświęca s z c z e g ó ł o w e m u o m ó w i e n i u życia r o d z i n y robotnika p r z e m y s ł o w e g o , z m i a n o m , j a k i e nastąpiły w s t o s u n k u d o s y t u a c j i , która istniała W r o d z i n a c h t k a c z y chałupników. N i e p o m i n ę ł a a u t o r k a r ó w n i e ż s p r a w z a n y c h z obrzędami i z w y c z a j a m i wyraźnie cych f a k t przełamywania się p o d w p ł y w e m rodzinnymi, w się f o r m zwią­ których zaznaczył się szczególnie t r a d y c y j n y c h n a rzecz n o w y c h kształtują­ o d m i e n n y c h stosunków społecznych. N a t ę ż e n i e t y c h zmian w poszczególnych k a t e g o r i a c h r o d z i n r o b o t n i c z y c h b y ł o j e d n a k —• j a k podkreśla a u ­ t o r k a —• różne i zależno o d s t o p n i a p o w i ą z a ń ludności r o b o t n i c z e j ze środowiskiem wiejskim. P r a c a s t a n o w i n i e w ą t p l i w i e w a ż n y p r z y c z y n e k z a r ó w n o d o badań w p ł y w ó w p r o ­ cesów i n d u s t r i a l i z a c j i n a kształtowanie się n o w e g o c h a r a k t e r u w s i c z e s k i e j , j a k r ó w ­ nie;: d a j e o b r a z s y t u a c j i i w a r u n k ó w życia ludności czerpiącej d o c h o d y deł u t r z y m a n i a . R o z w ó j f o r m p r o d u k c j i t o w a r o w e j , p r z e d s t a w i o n y niemal klasyczny przykład p r o d u k c j i , począwszy rozwoju stosunków od pierwszego etapu, w średnik w i ą ż ą c y p r o d u c e n t a z s z e r s z y m manufakturę mysłu w okresie przygotowany podstawowy Należy d o przemysłu f a b r y c z n e g o . do pracy element ludzki tej Jest charakterystyczne że m o ż l i w o ś c i dziedzinie działać h a n d l a r z - p o - r y n k i e m z b y t u , poprzez przemysł wczesnokapitalistycznym, m o m e n t decydujący kapitalistycznych w którym zaczyna z d w u źró­ w pracy, stanowi nakładczy, dla rozwoju surowcowe, a (w t y m p r z y p a d k u tkacze wiejscy) o l o k a l i z a c j i przemysłu n a d a n y m żałować, żo a u t o r k a s w o i m i b a d a n i a m i n i e objęła prze­ zwłaszcza stanowił terenie. okresu późniejszego, zwłaszcza o k r e s u p o I I w o j n i e ś w i a t o w e j . D a ł o b y t o o b r a z kształtowania się n o w y c h gospodarczych i społecznych stosunków w warunkach zmian ustrojowych, głównie w procesie socjalizacji w s i i socjalistycznej i n d u s t r i a l i z a c j i . Z n a c z n y m ułatwieniem, d l a c z y t e l n i k a byłoby k a r t o g r a f i c z n e p r z e d s t a w i e n i e n i e - �198 RECENZJE których p r e z e n t o w a n y c h p r z e z autorkę d a n y c h , j a k p r z e s t r z e n n e r o z m i e s z c z e n i e mysłu w r e g i o n i e , s z l a k ó w k o m u n i k a c y j n y c h , k i e r u n k ó w m i g r a c j i i t p . prze­ N a l e ż y r ó w n i e ż ż a ł o w a ć , że t e c h n i k a o f f s e t o w a u t r u d n i a p r z e d s t a w i e n i e m a t e ­ riału i l u s t r a c y j n e g o n i e w ą t p l i w i e z g r o m a d z o n e g o p r z e z autorkę p r z y j e j p o s z u k i w a ­ niach archiwalnych i terenowych. Wanda S T A N S T E I N E R , The new Indian, s t o n e a n d L o n d o n 1968, s. 327 Współczesna literatura Paprocka Harper and R o w Publishers, N e w York, EVan- amerykanistyczna dostarcza niewiele m a t współczesnego r o z w o j u indiańskich społeczności w A m e r y c e informacji na te­ P ó ł n o c n e j . Z dużym z a i n t e r e s o w a n i e m p o w i n n a w i ę c być przyjęta książka a m e r y k a ń s k i e g o s o c j o l o g a , na Steinera. A u t o r zajmuje dlatego też w a r t o szerzej p r z e d s t a w i ć zawartość jego pracy. Zakres zainteresowań S t e i n e r a s p r a w i a , że t y l k o d r o b n a część zagadnień dotyczących d z i s i e j s z y c h znajduje w zjawiska powstającej Na recenzowanej przy wokół W ciągu o s t a t n i c h d w ó c h dziesięcioleci i d e o l o g i i R e d P o w e r *. u w a g ę zasługuje m e t o d a zebrane Indian książce r o z w i n i ę c i e . A u t o r s k u p i a s w e r o z w a ż a n i a p r a c y przyjęta odrzuca on kontrolowane metody teriały Sta­ się p r o b l e m a m i m a ł o z n a n y m i c z y t e l n i k o w i p o l s k i e m u , użyciu socjologii tych metod przez Steinera. Świadomie bowiem i a n t r o p o l o g i i amerykańskiej, gdyż m a ­ pozbawione są, j e g o z d a n i e m , „elementu l u d z k i e g o " . K s i ą ż k ę swą oparł a u t o r n a r o z m o w a c h i n i e k o n t r o l o w a n y c h w y w i a d a c h z p r z y w ó d c a m i n o w e g o indiańskiego r u c h u . W ś r ó d d o k u m e n t ó w p i s a n y c h , z k t ó r y c h korzystał, w y m i e n i ć należy p r z e d e jak n a przykład „Navaho Times", wszystkim takie plemienne „Tundra Times", „ABC" gazety i (America czasopisma, Before Co­ l u m b u s " ) , „ I n d i a n V o i c e s " i t d . , a także t e k s t y p r z e m ó w i e ń w y g ł a s z a n y c h p r z e z p r z y ­ w ó d c ó w . S t e i n e r z a z n a c z a równocześnie, że książka j e g o została n a p i s a n a n a z a m ó ­ w i e n i e ze s t r o n y I n d i a n , którzy s a m i odczuwając niechęć d o p i s a n i a w języku a n ­ g i e l s k i m , pragną, a b y i c h myśli zostały „ u k a z a n e ś w i a t u " . W z w i ą z k u z t y m o m a w i a ­ na praca m a c h a r a k t e r raczej ideologiczny niż n a u k o w y , choć n a p i s a n a j e s t przez naukowca. Autor przedstawia Silne emocjonalne poglądy I n d i a n bez należnego naukowej analizie dystansu. z a a n g a ż o w a n i e w p r o b l e m y I n d i a n s p r a w i a , że k o m e n t a r z a u t o r a o g r a n i c z a się d o f o r m u ł o w a n i a a r g u m e n t ó w n a p o p a r c i e t e z i żądań I n d i a n . Z a t a r t a zostaje w s k u t e k tego całkowicie p r a w i e g r a n i c a między r e f e r o w a n y m i przez autora poglądami I n d i a n a j e g o w ł a s n y m i o p i n i a m i . M o i m z d a n i e m , w y d a t n i e obniża t o w a r ­ tość książki. R o b i ona c h w i l a m i wrażenie m a n i f e s t u ideologicznego ruchu indiań­ skiej młodzieży — m a n i f e s t u napisanego niestety n i e przez s a m y c h I n d i a n . Być może książki t a k i e j j e d n a k n i e m o ż n a b y ł o w ogóle napisać bez s i l n e g o emocjonalnego z a a n g a ż o w a n i a się i bez z d o b y c i a z a u f a n i a w ś r ó d indiańskich intelektualistów i p r z y ­ wódców p o l i t y c z n y c h . Materiały do swej pracy Steiner czerpał przede wszystkim г k o n t a k t ó w o s o b i s t y c h , d l a n a w i ą z a n i a których p e w i e n stopień w z a j e m n e g o zaufania b y ł niezbędny. D o p o g l ą d ó w p o l i t y c z n y c h i społecznych I n d i a n m ó g ł dotrzeć t y l k o j a k o i c h obrońca l u b w y r a z i c i e l . P r z e t ł u m a c z e n i e n a j ę z y k p o l s k i t e r m i n u „ R e d P o w e r " nastręcza w i e l e t r u d ­ ności a n a l o g i c z n y c h d o t y c h , które powstają p r z y tłumaczeniu pojęcia „ B l a c k P o w e r " . R e d P o w e r t o a l b o C z e r w o n a M o c , a l b o C z e r w o n a "Władza. T e tłumaczenia mają j e s z c z e w i ę c e j w a d niż tłumaczenia pojęcia „ B l a c k P o w e r " . P o s t a n o w i ł a m w i ę c w ogóle z r e z y g n o w a ć z tłumaczenia. P o r . Z. M . K o w a l e w s k i , Black Power, „Et­ n o g r a f i a P o l s k a , w t . 13: 1969 z. 2. 1 �199 RECENZJE Z a j m u j ą c się z j a w i s k i e m r u c h u R e d P o w e r , S t e i n e r n i e p r ó b u j e podać j e g o ści­ słej d e f i n i c j i ; n a t o m i a s t w w y p o w i e d z i j e d n e g o z n a j w y b i t n i e j s z y c h indiańskich p r z y ­ wódców, przewodniczącego N a r o d o w e g o K o n g r e s u I n d i a n Amerykańskich, V i n e l o r i i , R e d P o w e r j e s t określona j a k o dążenie ze s t r o n y I n d i a n d o z d o b y c i a n a d w ł a s n y m życiem. N i e j e s t t o określenie p r e c y z y j n e , choć w s k a z u j e De- władzy na t y p zja­ w i s k a . Ścisłą definicję n i e j e s t ł a t w o podać p o u w a ż n e j n a w e t l e k t u r z e książki; m o ­ żna j e d n a k w y m i e n i ć s f e r y , w których R e d P o w e r się p r z e j a w i a . J e d n y m z zasadniczych przejawów ostatnich dziesięcioleci po I I wojnie zjawiska Red P o w e r jest powstanie w światowej przez młodych I n d i a n z wykształceniem Najważniejsze licznych organizacji u n i w e r s y t e c k i m l u b co n a j m n i e j z t y c h n o w y c h indiańskich o r g a n i z a c j i t o N a r o d o w y ciągu kierowanych średnim. Kongres Indian A m e r y k a ń s k i c h ( N a t i o n a l C o n g r e s s o f A m e r i c a n I n d i a n s ) , założony w 1944 r o k u , N a ­ rodowa w Rada Indiańskiej 1960 r o k u , a także w i e l e jak Rada Wszystkich Młodzieży (National organizacji Youth Council) powstała łączących s p o k r e w n i o n e ze sobą plemiona, Pueblów ( A l i Pueblo historii indiańskich Indian Council) zaktywizowana w ostatnich latach. Jest t o z j a w i s k o w szuka jego genezy w po I I wojnie oddając społeczności najzupełniej nowe. Autor „ w i e l k i m m a r s z u d o szkół", który rozpoczął się w ś r ó d I n d i a n światowej zresztą w i e r n i e i ciągle się n a s i l a . T y t u ł intencje autora — iż w omawianej książki społeczeństwie sugeruje indiańskim — zaszły w ciągu o s t a t n i c h dziesięcioleci t a k p o w a ż n e z m i a n y , że można m ó w i ć o p o j a w i e n i u się „ n o w e g o I n d i a n i n a " . Z m i e n i ł a się społeczna s t r u k t u r a p o p u l a c j i I n d i a n , pojawiła się n o w a l i c z n a (na skalę p ó ł m i l i o n o w e j społeczności indiańskiej) g r u p a i n t e l i g e n c j i , p o j a w i ł y się n o w e f o r m y społecznego działania w ś r ó d I n d i a n o r a z n o w e g o t y p u w i s k a ideologiczne. niż i c h s t a r s i i niewykształceni w s p ó ł p l e m i e ń c y . D a w n e zacji zja­ M ł o d z i w y k s z t a ł c e n i I n d i a n i e mają i n n e p o t r z e b y i przemyślenia już i m n i e odpowiadają. Tworzą formy plemiennych organi­ więc własne stowarzyszenia, i uniwersyteckie, lokalne l u b ponadplemienne organizacje kluby szkolne polityczne. S t e i n e r z m i e r z a w s w e j książce d o o b a l e n i a m i t u o I n d i a n a c h j a k o r a s i e ginącej b i o l o g i c z n i e , społecznie i k u l t u r o w o . T e n pogląd, który głosili n a w e t l u d z i e c y się przyjaciółmi I n d i a n , trzeba, z d a n i e m Steinera, obecnie zrewidować. mienią­ Indianie b o w i e m n i e t y l k o n i e przestają być i czuć się I n d i a n a m i , n i e zapominają s w e g o p o ­ chodzenia, w i przynależności rasowej i plemiennej oraz kulturowej tradycji, o s t a t n i c h dziesięcioleciach c o r a z b a r d z i e j w z m a c n i a j ą w ł a s n ą świadomość kulturową, c z y l i — j a k t o określa S t e i n e r M ł o d z i e ż indiańska już z p e r s p e k t y w y — własną „indiańskość" lecz rasową (indianness). s w y c h n o w y c h k o n t a k t ó w ze społeczeństwem i kulturą białych A m e r y k a n ó w n a n o w o o d k r y w a d a w n ą indiańską kulturę i d o k o ­ n u j e j e j głębokiej a f i r m a c j i . N a s p o t k a n i a c h w k l u b a c h i s t o w a r z y s z e n i a c h młodzież indiańska u c z y się z a p o m n i a n y c h już indiańskich j ę z y k ó w , d a w n y c h pieśni i t a ń c ó w plemiennych. W t e n sposób w z m a c n i a własną świadomość r a s o w ą i plemienną. D l a I n d i a n u r o d z o n y c h i w y c h o w a n y c h w r e z e r w a t a c h z d o b y c i e wykształcenia b y ł o r ó w ­ noznaczne z przebyciem drogi „między dwoma światami" — światem k u l t u r y m i e n n e j i m i e j s k i e j k u l t u r y Białych. S t e i n e r p r z e d s t a w i a l o s y k i l k u indiańskich, j e d n a k r e p o r t a ż o w o - i d e o l o g i c z n y są p o w i e r z c h o w n e W i ograniczają ple­ intelektualistów c h a r a k t e r książki s p r a w i ł , że o p i s y się d o b a n a l n y c h i dość o g ó l n i k o w y c h ukształtowaniu się światopoglądu t y c h m ł o d y c h I n d i a n o d e g r a ł y w a ż n ą doświadczenia I I w o j n y ś w i a t o w e j . I n d i a n i e , którzy z p o b o r u l u b o c h o t n i c z o gnęli się d o a r m i i a m e r y k a ń s k i e j , zetknęli się b l i s k o ze ś w i a t e m te stwierdzeń. Białych. rolę zacią­ Jednak s t o s u n e k d o n i c h białych k o l e g ó w z k o s z a r n i e b y ł ż y c z l i w y . Poznając kulturę i i n ­ s t y t u c j e społeczne b i a ł e g o człowieka, p o z n a l i też j e g o w a d y — wyniosłość, chełpli- �200 RECENZJE wość, m a t e r i a l i z m i nieszczerość. Po zakończeniu działań wojennych powracający d o r e z e r w a t ó w I n d i a n i e n i e z n a j d o w a l i d l a s i e b i e zajęcia. K r y z y s e k o n o m i c z n y , po I I wojnie szczególnie światowej objął tradycyjne d o t k l i w y d l a t y c h młodych indiańskie Indian. społeczności Świadomość który rezerwatów, tożsamości z był kulturą i społecznością indiańską w z m o c n i ł a się u n i c h w t o k u złych doświadczeń w społe­ czeństwie amerykańskim. Steiner j e d n a k n i e rozwiązuje ważnego p r o b l e m u — czy t a wykształcona i r a d y k a l n a w poglądach m ł o d z i e ż indiańska j e s t k u l t u r o w o indiańska, czy też — j a k w p e w n y m m i e j s c u a u t o r pisze — n i e należy d o żadnej z k u l t u r , a n i indiańskiej, a n i a m e r y k a ń s k i e j , c z y w r e s z c i e j e s t o n a •— j a k m ó w i o n g d z i e i n d z i e j — k u l t u r o w o h y b r y d a l n a łącząc w s w y m z a c h o w a n i u i w świadomości e l e m e n t y no indiańskie, j a k i amerykańskie. W y d a j e bardziej zarów­ się, że t a o s t a t n i a i n t e r p r e t a c j a j e s t słuszna. T a k w i ę c C l i d e W a r r i o r , j e d e n z założycieli N a r o d o w e j naj­ Rady I n ­ diańskiej M ł o d z i e ż y , a b s o l w e n t a n t r o p o l o g i i n a u n i w e r s y t e c i e w C h i c a g o , m ó w i o s o ­ b i e , że j e s t „ A c a d e m i e A b o r i g i n " , n a t o m i a s t i n n i I n d i a n i e n a z y w a j ą lem (imię w i e l k i e g o wojennego wodza Siouxów z X I X w.) go S i t t i n g B u l - ze s t o p n i e m uniwersy­ teckim. T a indiańska m ł o d z i e ż w i s t o c i e b a r d z o n i e w i e l e indiańskich e l e m e n t ó w kultu­ r o w y c h zachowała w c o d z i e n n y m życiu, j a k w s k a z u j ą z e b r a n e p r z e z S t e i n e r a riały. W a r t o ś c i typowe l u b uważane przez samych I n d i a n za t y p o w e mate­ dla kultury indiańskiej są c e n t r a l n e d l a i d e o l o g i i R e d P o w e r . Ś w i a t o p o g l ą d t e n j e d n a k wytwo­ r z y ł się n i e j a k o p r o s t a k o n t y n u a c j a t r a d y c j i , l e c z j a k o r e z u l t a t k o n f r o n t a c j i k u l t u r y plemiennej z kulturą angloamerykańską; treści indiańskie pojawiają się w nim w t ó r n i e już j a k o w y n i k ś w i a d o m e j a k c e p t a c j i . G d y w u n i w e r s y t e c k i m k l u b i e i n d i a ń ­ s k i m m ł o d z i indiańscy s t u d e n c i tańczą w i e c z o r a m i d a w n e tańce w o j e n n e d o w e , t o n i e z n a c z y , że p r z e z t o s a m o stają się w k r a c z a j ą c y m i l u b obrzę­ n a ścieżkę wojenną w o j o w n i k a m i czasów w o d z a J o s e p h a , B l a c k H a w k a c z y T e c u m s e h a . T a n i e c t e n w i c h nowoczesnym życiu pełni zupełnie i n n e f u n k c j e — a k c e n t u j e i s y m b o l i z u j e jedynie i c h solidarność z p e w n ą grupą i tradycją t e j g r u p y . Afirmacja krytyką własnej t r a d y c j i z w i ą z a n a j e s t w społeczeństwa i kultury ideologii Red Power z białych A m e r y k a n ó w . kształconych I n d i a n S t e i n e r n a z y w a Światopogląd druzgocącą młodych j a k można w n i o s k o w a ć z n i e z b y t p r e c y z y j n y c h r o z w a ż a ń a u t o r a — świadomość turowej wy­ „ n o w o c z e s n y m t r y b a l i z m e m " . Składa się nań odrębności, chęć z a c h o w a n i a pewnych wartości tradycyjnego — kul­ plemiennego życia o r a z dążenie d o p o l i t y c z n e j jedności i e m a n c y p a c j i w s z y s t k i c h I n d i a n . Ideolo­ g i a t a o p e r u j e p r z e c i w s t a w i e n i e m : p l e m i e n n a k u l t u r a indiańska v e r s u s k u l t u r a bia­ łego człowieka. I n d i a n i e idealizują w ł a s n e społeczeństwo, j e g o historię i kulturę, a b y je przeciwstawić złej z gruntu historii, kulturze i społecznej s t r u k t u r z e Białych. A t a k u j ą p r z e d e w s z y s t k i m s y s t e m wartości Białych. S y s t e m p r a c y w f a b r y k a c h amerykańskich j e s t z d a n i e m I n d i a n n i e l u d z k i — o d ­ b i e r a sens życiu, które j e s t najwyższą wartością. I n d i a n i e przyznają wartość w i e l u t e c h n i c z n y m osiągnięciom c y w i l i z a c j i b i a ł e g o c z ł o w i e k a , lecz pragną z n i c h stać n i e odrzucając tworzyć gospodarstwa go właściciela t r a d y c y j n y c h wierzeń i obyczajów indiańskich. Próbują r o l n e l u b m a ł e zakłady p r z e m y s ł o w e , g d z i e m i e j s c e zajmuje plemię, a r y g o r y pracy — swobodna korzy­ więc prywatne­ twórczość. I n d i a n o m n i e podobają się też m i a s t a B i a ł y c h ; są ciasne, duszne, z i m n e i n i e l u d z k i e . I n d i a ń ­ s k i e s i l n e p o c z u c i e w i ę z i z przyrodą o r a z i n d y w i d u a l i z m I n d i a n i n a s p r a w i a , ż e ż y c i e w m i a s t a c h I n d i a n o m n i e o d p o w i a d a . I n d i a n i e n i e chcą d l a t e g o t ó w d o p o d m i e j s k i c h slumsów, o d życia p l e m i e n n e g o właśnie o f e r u j e nazywają przejść z rezerwa­ d o życia m i e j s k i e j b i e d o t y , a t o i m społeczeństwo a m e r y k a ń s k i e i B i u r o d o S p r a w „ c e m e n t o w ą p r e r i ą " ; czują się w n i m o b c o i n i e s w o j o . Indian. Miasto M i m o to w m i a - �201 RECENZJE Stach m i e s z k a o b e c n i e około 200 t y s . I n d i a n . C h i c a g o m a n a przykład całą indiańską dzielnicę mieszczącą się m i ę d z y Białych. I n d i a n i e są z m u s z e n i w mieście, g d y ż w rezerwatach, gettem Puertorikańczyków a luksusową dużym s t o p n i u d o m i e s z k a n i a w g d z i e chętnie b y p o z o s t a l i , dzielnicą znienawidzonym nie m a dla nich miejsc p r a c y . D l a t e g o też młodzi r e w o l u c y j n i p r z y w ó d c y indiańscy głoszą konieczność s t w o ­ r z e n i a w r a m a c h p l e m i e n n y c h o r g a n i z a c j i t a k i c h g o s p o d a r s t w , przedsiębiorstw, które dałyby z a t r u d n i e n i e I n d i a n o m w rezerwacie. O b i e k t e m a t a k ó w ze s t r o n y I n d i a n j e s t s y s t e m dobroczynności c h a r a k t e r y s t y c z n y d l a społeczeństwa amerykańskiego. O d b i e r a o n „ l u d z k i e l e m e n t " c z ł o w i e k o w i . Dobroczynnością taką zajmują pomocy udzielanej się i n s t y t u c j e , a n i e p o p r o s t u l u d z i e . T e m u jest p r z e c i w s t a w i a n a d a w n a pomoc w z a j e m n a w r a m a c h p l e m i o n indiańskich, którą z a p e w n i a ł a s i e r o c i e , o s o b i e s t a r e j l u b c h o r e j u c z e s t n i c t w o w j a k i e j k o l w i e k r o ­ d z i n i e , która p o p r o s t u p r z y j m o w a ł a j ą d o s i e b i e . I n d i a n i e n i e identyfikują się z tradycją, m i t e m i historią społeczeństwa kańskiego. N i e patrzą z dumą n a historię S t a n ó w Z j e d n o c z o n y c h przeszłość. W i e l k i c h i p o w s z e c h n i e t y c z n y c h traktują z goryczą, że w y z w o l i ł murzyńskich w i e l k i e obszary i c h p l e m i e n n e j I n d i a n i e s u r o w o krytykują sowanie szanowanych często j a k o w ł a s n y c h w r o g ó w . amerykańskich Na przykład n i e w o l n i k ó w , lecz amery­ j a k o n a bohaterską przywódców o Lincolnie zarazem odebrał poli­ mówią Indianom ziemi. m a t e r i a l i z m Białych i p r z e c i w s t a w i a j ą życiem, p i ę k n e m i d r u g i m c z ł o w i e k i e m , c h a r a k t e r y s t y c z n e k u l t u r y I n d i a n . B o g a c t w u m a t e r i a l n e m u Białych przeciwstawiają m u zaintere­ dla plemiennej bogactwo tradycji, k u l t u r y i r e l i g i i indiańskiej. Innym ważnym punktem krytyki białych A m e r y k a n ó w społeczeństwa amerykańskiego d o I n d i a n . Z a g r a b i l i o n i indiańskie z i e m i e , noskórych w s k r a j n e ubóstwo. Z g o d n i e jest stosunek zepchnęli czerwo- z p r z y t o c z o n y m i przez Steinera d a n y m i sta­ t y s t y c z n y m i , średni dochód r o d z i n y indiańskiej j e s t pięciokrotnie niższy o d średniego d o c h o d u r o d z i n y białej w S t a n a c h Z j e d n o c z o n y c h . A m e r y k a ń s k ą administrację oskar­ żają o n i e p r z e c i w d z i a ł a n i e s k r a j n e j nędzy panującej w indiańskich r e z e r w a t a c h , z ł e ­ m u s t a n o w i h i g i e n y i w i e l k i e j śmiertelności w ś r ó d n i e m o w l ą t i dorosłych. B i a l i h i p o k r y t y c z n i e głoszą, ż e w a l c z ą o p o p r a w ę w a r u n k ó w I n d i a n , t y m c z a s e m a n i dochody I n d i a n n i e podnoszą się, a n i s t a n i c h zdrowotności n i e u l e g a p o p r a w i e . Indiańscy i d e o l o g o w i e R e d P o w e r w traktowania I n d i a n p r z e z Białych. W piają biurokrację u r z ę d ó w , w y z y s k historii obecnym ekonomiczny przykładów złego społeczeństwie a m e r y k a ń s k i m znajdują wiele potę­ i p a t e r n a l i z m , który b i a l i Amery­ k a n i e objawiają w s t o s u n k u do I n d i a n i i n n y c h ludów k o l o r o w y c h . W i d e o l o g i i r u c h u R e d P o w e r z a u w a ż a m y p e w n e w s p ó l n e c e c h y z ideologią B l a c k P o w e r , a m i a n o w i c i e oskarżenie białych A m e r y k a n ó w o k o l o n i a l i z m o r a z a k c e n t s i l ­ nej solidarności Azji, Afryki Indian z innymi l u d a m i k o l o r o w y m i n a całym świecie — l u d a m i i A m e r y k i Ł a c i ń s k i e j w a l c z ą c y m i o niepodległość l u b z m a g a j ą c y m i się z u c i s k i e m n e o k o l o n i a l i z m u i i m p e r i a l i z m u . Podobieństwo ruchów R e d i B l a c k P o w e r w y r a ż a się też w k r y t y c e społeczeństwa i k u l t u r y amerykańskiej . X I X - w i e c z n y 2 pa­ t e r n a l i z m ( p a t e r n a l i z m t o m n i e j drastycznie brzmiący s y n o n i m k o l o n i a l i z m u według ideologii młodych I n d i a n ) B y w a ł y też w e r s j e opieki ze strony opierał się n a t r a k t o w a n i u I n d i a n j a k d z i k i e p a t e r n a l i z m u uznające I n d i a n za d z i e c i potrzebujące Białych. K o l o n i a l i z m współczesny przejawia się w zwierzęta. ojcowskiej decydowaniu o l o s a c h I n d i a n bez i c h z g o d y , a n a w e t bez i c h w i e d z y . I n d i a n w i ą ż e z l u d a m i P e r u , W i e t n a m u c z y K e n i i t e n s a m t y p odczuć i przeżyć, g d y ż są t o l u d y p l e m i e n n e w 2 Por. K o w a l e w s k i , op. cit. prze- �202 RECENZJE c i w i e ń s t w i e d o społeczeństwa a m e r y k a ń s k i e g o i d o społeczeństwa B i a ł y c h w Wojna w Korei i Wietnamie wzbudza ogóle. głęboką k r y t y k ę i niechęć ze s t r o n y indiań­ s k i c h intelektualistów. I n d i a n i e p r z e w i d u j ą m o ż l i w o ś ć n a p r a w y społeczeństwa l u d z i Białych. Otóż ł e c z e ń s t w o białych A m e r y k a n ó w m u s i się w i e l e i c h s y s t e m wartości. R o l a nauczyć o d I n d i a n — m u s i spo­ przejąć b u r z y c i e l i o b e c n e g o porządku społecznego i b u d o w y n o ­ w e g o d l a t e g o p r z y p a d a I n d i a n o m , p o n i e w a ż o n i n a j w i ę c e j u c i e r p i e l i o d Białych. Z p l e ­ m i e n n e j k u l t u r y indiańskiej m o ż e się w przyszłości — j a k przypuszczają najbardziej r a d y k a l n i p r z y w ó d c y — w y ł o n i ć n o w y s y s t e m w a r t o ś c i społeczeństwa Białych. Jest t o m o ż l i w e t y l k o w ó w c z a s , g d y I n d i a n i e pozostaną I n d i a n a m i i uchronią o d u p a d k u w a r ­ tości społeczeństwa p l e m i e n n e g o . N a l e ż y w i ę c dążyć d o z a c h o w a n i a Indiańskiej kul­ tury. M i ę d z y I n d i a n a m i i b i a ł y m i A m e r y k a n a m i t o c z y się w a l k a , g ł ó w n i e n a płaszczyź­ nie k u l t u r o w e j . Ideologowie R e d P o w e r głoszą, że B i a l i zmierzają d o n i a " I n d i a n na przykład poprzez „ucywilizowa­ z n o s z e n i e r e z e r w a t ó w stanowiących ostoję indiań­ s k i e j k u l t u r y i r a s o w e j świadomości. Chcąc zachować własną tożsamość I n d i a n i e m u ­ szą t e m u p r z e c i w d z i a ł a ć . O b r o n a w ł a s n e j szczyzna odwiecznej „indiańskości" t o j e d n a k n i e j e d y n a pła­ w a l k i , j a k a się t o c z y m i ę d z y r a s a m i . J e j sens i c e l e n i e z m i e n i ł y się o d s t u l e c i , choć z m i a n i e uległy m e t o d y . Młodzi indiańscy przywódcy zachęcają mniej odważnych współplemieńców s w o b o d n e g o w y r a ż a n i a s w y c h myśli. T w i e r d z ą , że społeczności indiańskiej obecnie b e z k o m p r o m i s o w y c h l e a d e r ó w , k t ó r z y n i e będą p o d o b n i d o d a w n y c h w y c h wodzów wyznaczanych p l e m i o n o m p r z e z administrację S t a n ó w których p o g a r d l i w i e nazywają „Wujami Tomahawkami" (Oncle do potrzeba ugodo­ Zjednoczonych, Tomahawks — in­ diański o d p o w i e d n i k murzyńskiego W u j a T o m a ) . W r e z e r w a t a c h i s t o t n i e w z r a s t a n a ­ p i ę c i e w ciągu o s t a t n i c h l a t . I n d i a n i e o d m a w i a j ą p o d p o r z ą d k o w a n i a się p r a w u f e d e ­ r a l n e m u l u b s t a n o w e m u , g d y g w a ł c i o n o d a w n e p l e m i e n n e zasady. D o m a g a j ą się też rzeczywistego umożliwienia i m k o r z y s t a n i a z uprawnień wynikających podpisywanych p r z e z poszczególne p l e m i o n a z w ł a d z a m i z traktatów Stanów Z j e d n o c z o n y c h t r a k t a t ó w , które n i e straciły d o dziś ważności p r a w n e j . D o m a g a j ą się m i ę d z y — innymi z a g w a r a n t o w a n i a i m p r a w a do polowań, p o ł o w ó w i z b i e r a n i a d z i k i c h płodów n a t e ­ r e n a c h p l e m i e n n y c h . W a l k a o t e p r a w a stała się o s t a t n i o szczególnie w a ż n a rając w a l o r u s y m b o l u . S t e i n e r p o ś w i ę c a t e m u t e m a t o w i w i e l e nabie­ miejsca. S y m b o l e m w o j o w n i c z y c h nastrojów p r o t e s t u w ś r ó d I n d i a n C h e r o k e e z Oklahomy stało się n i e l e g a l n e p o l o w a n i e n a dziką z w i e r z y n ę . R o z p o c z ę ł a się t a a k c j a w r a z s p r a w ą J o h n a C h e w i e , który b y ł oskarżony o z a b i c i e j e l e n i a w P r z e d sądem C h e w i e o ś w i a d c z y ł , że j e s t C h e r o k e e s w y c h p r z o d k ó w bez z e z w o l e n i a wa domaga swych i ma prawo władz U S A . Podobnie polować n a ziemi' j a k Cherokee, plemię C h i p p e ­ się p r a w d o p o l o w a n i a n a d z i k i e p t a c t w o i z b i e r a n i a d z i k i e g o terenach plemiennych. Chcą, ze okresie o c h r o n n y m . j a k ich przodkowie, robić to bez ryżu n a mówienia „ O k a y " p r z e z w ł a d z e amerykańskie. I n d i a n i e z n a d r z e k i K o l u m b i i , których podsta­ w ą g o s p o d a r k i b y ł o d a w n i e j r y b o ł ó w s t w o , rozpoczęli n i e d a w n o akcję p r o t e s t a c y j n y c h p o ł o w ó w n a z y w a n ą p r z e z S t e i n e r a „ F i s h - I n s " . I n d i a n i e pragną sprzeciwić się d ą ż e ­ n i o m rządu, który i m odebrał p r a w o p o ł o w ó w dając j e p r z e d s i ę b i o r s t w o m r y b a c k i m białych A m e r y k a n ó w . Grupy indiańskich łodzi w y p ł y w a ł y n a r z e k ę i s i e c i p o z o s t a w a ł y t a m okupując całe ł o w i s k o , m i m o protestów p o l i c j i . zarzuciwszy Aresztowania i sądowe w y r o k i n i e przerwały t e j w a l k i . I n d i a n i e n a b r a l i o d w a g i i obecnie n i e oba­ wiają się w y r a ż a ć s w y c h długo u k r y w a n y c h myśli. A k c j e protestacyjnych i p o ł o w ó w spełniają różne f u n k c j e . Są, z d a n i e m S t e i n e r a , p r z e j a w e m polowań ucieczki I n d i a n o d d z i s i e j s z e g o świata z a c h o d n i e j c y w i l i z a c j i — ucieczką n i e w „ n i c o ś ć " ( n o t h i n g n e s s ) , �203 RECENZJE lecz w „indiańskość" trybalizmu (indianness). Te akcje i rodzącego protestacyjne się n a c j o n a l i z m u p l e m i e n n e g o , są też s y m b o l e m który przybiera nowego formę ar­ chaiczną. R a d y k a l n i indiańscy p r z y w ó d c y zaznaczają, że n a r a z i e działają g d y w y c z e r p i ą się środki l e g a l n e , n i e zawahają pokojowo, się p r z e d z a s t o s o w a n i e m N i e bez p o w o d u tę grupę m ł o d y c h p r z y w ó d c ó w n a z y w a się c z a s e m m i a n e m nych Muzułmanów; jednego z nich Finisa S m i t h a nazywa lecz przemocy. Czerwo­ się C z e r w o n y m Malcol­ m e m X , a innego, M e l a T h o m a — M a o Tse T h o m e m . Indianie Cherokee W y n i k a to z wysokiego są w z o r e m postępowania politycznego dla innych plemion. r o z w o j u społeczno-politycznego t e g o p l e m i e n i a , k t ó r e zostało o k r e ś l o n e jeszcze w X I X w . p r z e z Białych j a k o j e d e n z P i ę c i u C y w i l i z o w a n y c h rodów. Cherokee Mają traktują s i e b i e o n i koncepcję s t w o r z e n i a jako jeden z narodów w własnego autonomicznego Stanach Na­ Zjednoczonych. państwa składającego z m a ł y c h społeczności indiańskich o u s t r o j u r e p u b l i k i — p a ń s t w a żyjącego w się poko­ j o w y c h s t o s u n k a c h ze S t a n a m i Z j e d n o c z o n y m i , l e c z o d n i c h niezależnego. Ustrój spo­ ł e c z n y t e j r e p u b l i k i opierałby się n a w s p ó l n e j własności z i e m i , w ł a s n y m s z k o l n i c t w i e w języku Cherokee i przemyśle stanowiącym t y l k o dodatek do r o l n i c t w a i polo­ wania. Silne ambicje p o l i t y c z n e przejawiają r ó w n i e ż I r o k e z i , którzy w y s ł a l i nawet do F i d e l a C a s t r o delegację z prośbą o p o p a r c i e i c h w n i o s k u o przyjęcie Sześciu P l e m i o n I r o k e z k i c h do Organizacji Narodów Zjednoczonych. kładów b u d z i wątpliwości M i m o tych sugestywnych używanie przez Steinera pojęcia przy­ nacjonalizmu na okre­ ślenie o p i s a n y c h p o w y ż e j z j a w i s k i w o d n i e s i e n i u d o świadomości p l e m i e n n e j i dą­ żeń e m a n c y p a c y j n y c h bądź t o ogółu I n d i a n bez w z g l ę d u n a p l e m i e n n ą przynależność, bądź t o poszczególnych p l e m i o n . N i e p r e c y z u j e poszczególne p l e m i o n a , czy też Indian w o n , czy za n a r o d y ogóle. O ile w (nations) odniesieniu do uznaje plemion Cherokee i Irokezów używanie t e r m i n u „naród" i „świadomość n a r o d o w a " m a uzasadnienie, o tyle zjawisko solidarności panindiańskiej pewne n i e m o ż e być t a k i m ter­ m i n e m określane. S t a n o w i s k o m ł o d y c h indiańskich p r z y w ó d c ó w r u c h u R e d P o w e r j e s t pełne w e ­ w n ę t r z n y c h sprzeczności. K r y t y k u j ą c społeczeństwo białych A m e r y k a n ó w zdają sobie z a r a z e m sprawę, że muszą w n i m uczestniczyć, jeśli chcą osiągnąć p e w n e s w o j e cele. D l a t e g o też w y k s z t a ł c e n i p r z y w ó d c y r u c h u R e d P o w e r w a l c z ą o t o , a b y w s z y s c y I n ­ d i a n i e k o r z y s t a l i z przysługującego i m o d 1924 r o k u p r a w a głosu. ( W y j ą t e k Arizona i Nowy zainteresować stanowi M e k s y k , g d z i e p r a w o t o u z y s k a l i d o p i e r o w 1948 r o k u . ) N i e ł a t w o j e s t I n d i a n życiem p o l i t y c z n y m Stanów Zjednoczonych, ponieważ w in­ diańskiej społeczności głęboko j e s t z a k o r z e n i o n e p o c z u c i e bezsilności w s p r a w a c h p o ­ l i t y k i . I n d i a n i e muszą w i ę c zrozumieć, że g ł o s o w a n i e n a k a n d y d a t a indiańskiego l u b takiego, n a którego I n d i a n i e mogą liczyć w może mieć poważne znaczenie p r z e p r o w a d z a n i u własnych postulatów, d l a i c h przyszłych losów. A b y głosy I n d i a n m o g ł y się w p o l i t y c e liczyć, muszą o n i s t w o r z y ć w ł a s n e s t r o n n i c t w o — j e d n o m y ś l n i e głosować n a t y c h s a m y c h k a n d y d a t ó w . W t y m c e l u należy się zjednoczyć p o c z ą t k o w o n a g r u n ­ c i e p l e m i o n , następnie w r a m a c h poszczególnych stanów, a p o t e m w całych S t a n a c h Zjednoczonych. T a k i m i s ł o w a m i w y r a z i ł p o d s t a w y indiańskiej solidarności P a u l B e r - nal, jeden z przywódców Rady W s z y s t k i c h Pueblo: „Czy I n d i a n i n jest b r z y d k i , n i e ­ piśmienny i b i e d n y , c z y I n d i a n i n j e s t d o b r z e u b r a n y i w y k s z t a ł c o n y w c o l l e g e ' u , o n w a s z y m [ I n d i a n — E N ] p r z y j a c i e l e m . Biały c z ł o w i e k n i e j e s t w a s z y m jest przyjacielem. J e s t w a s z y m p r z y j a c i e l e m t y l k o w t e d y , g d y czegoś o d w a s chce. M y ś l a ł e m w i ę c o t y m , co I n d i a n i n m o ż e zrobić, ż e b y s i e b i e ocalić. T e r a z z d e c y d o w a ł e m : p l e m i o n a s k i e muszą się z j e d n o c z y ć " (s. 244). indiań­ �204 RECENZJE Działalność m ł o d z i e ż y indiańskiej d o p r o w a d z i ł a d o t e g o w r e z e r w a t a c h Navahów r że w l a t a c h 6 0 - t y c h b l i s k o 90°/o I n d i a n b r a ł o c z y n n y udział w w y b o r a c h , p o d c z a s g d y dawniej głosowało zaledwie 6°/o. W y n a j ę t y m i specjalnie samochodami dostarczano i n f o r m a c j e o w y b o r a c h , k a n d y d a t a c h i p o l i t y c z n y c h c e l a c h działania r o d z i n o m , k t ó r e oddaliły się w góry n a l e t n i e p a s t w i s k a . D o w s z y s t k i c h u p r a w n i o n y c h d o głosowania d o t a r l i indiańscy a g i t a t o r z y . Ruch jedności przybiera formy panamerykańskie. W r o k u 1963 została wśród I n d i a n rozesłana d e k l a r a c j a następującej treści: „ D o w o d z ó w i d u c h o w y c h p r z y w ó d ­ c ó w I n d i a n k o n t y n e n t ó w Północnej i P o ł u d n i o w e j A m e r y k i ! Jest t o dzień, g d y W i e l k i D u c h w z y w a w s z y s t k i c h l u d z i . Jest t o dzień, g d y w s z y s c y nasi wielcy wodzowie wy­ p o w i a d a j ą się. J e s t t o dzień, g d y w s z y s t k i e d a w n e indiańskie p r o r o c t w a zostaną speł­ n i o n e . J e s t t o dzień, g d y w s z y s t k i e p l e m i o n a zjednoczą się i będą j e d n y m n a r o d e m . Jest t o dzień, g d y n o w y naród z o s t a n i e s t w o r z o n y p r z e z m o c W i e l k i e g o t o dzień w i e l k i e j s p r a w i e d l i w o ś c i " D u c h a . Jest (s. 46). Czasy o b e c n e I n d i a n i e uważają za okres szczególnie w a ż n y w życiu społeczności indiańskich; j e s t t o o k r e s , g d y t r z e b a w y k a z a ć aktywność, obecnej jeśli czerwonoskórzy mają p r z e t r w a ć w a l k i p o l i t y c z n e j m o g ą być ś w i t e m n o w e j może i w d z i e j a c h całej A m e r y k i . W nowej biologicznie epoki w i kulturowo. Efekty dziejach I n d i a n , a być nadchodzącej epoce n i k t z B i a ł y c h n i e n a z w i e już I n d i a n i n a o b r a ź l i w y m s ł o w e m „ I n j u n " l u b p o g a r d l i w y m „Wódz". P r z y w ó d c y R e d P o w e r dążą d o u z y s k a n i a a k c e p t a c j i s w e g o r u c h u p r z e z pokolenie k o n s e r w a t y w n y c h przywódców poparcie swej przyjrzeniu w a l k i przez lewicowe się n o w e j indiańskiej koła w ideologii hasła i oskarżenia k u l t u r y amerykańskiej chów l e w i c o w y c h indiańskich, a z d r u g i e j i studenckich w Stanach Zjednoczonych. stwierdzamy, USA. Steiner Przy w j e d n a k n i e zadaje ideologii lewicowej sobie białej ważnegomłodzieży szej i d e o l o g i i n a drugą. Jeśli m a m i e j s c e t e n d r u g i p r z y p a d e k — co w y d a j e prawdopodobne — to pojawia się p y t a n i e , n a j a k i c h niej d l a młodzieżowych r u ­ znalazły się w i d e o l o g i i R e d P o w e r niezależnie, c z y też są w y n i k i e m w p ł y w u dziej na bliższym że p o b r z m i e w a j ą charakterystyczne przecież p y t a n i a , c z y t e m ł o d z i e ż o w e e l e m e n t y starsze s t r o n y liczą płaszczyznach pierw­ się b a r ­ zachodzą społeczne i d o k t r y n a l n e k o n t a k t y m i ę d z y p r z e d s t a w i c i e l a m i l e w i c o w e g o r u c h u mło­ dzieży białej i r u c h u R e d P o w e r . K s i ą ż k a S t e i n e r a w p r o w a d z a c z y t e l n i k a w p r o b l e m y interesujące i n i e z n a n e , w y ­ m a g a j e d n a k dużego k r y t y c y z m u i d y s t a n s u . A u t o r w y b r a ł b o w i e m p o s t a w ę ideologa, a n i e badacza. Ewa LANGUAGE special reference v e r s i t y Press Pomimo Nowicka USE A N D S O C I A L C H A N G E . Problems of m u l t i l i g u a l i s m t o E a s t e r n A f r i c a , E d . W . H . W h i t l e y , L o n d o n 1971, O x f o r d with Uni­ że w t y t u l e w i d n i e j e zastrzeżenie, iż w p r a c y u w z g l ę d n i o n o szczególnie p r o b l e m a t y k ę A f r y k i W s c h o d n i e j , książka t a z a i n t e r e s u j e n i e w ą t p l i w i e każdego, k t o z a j m u j e się z j a w i s k a m i społeczno-kulturalnymi całego k o n t y n e n t u afrykańskiego. J ę ­ zyk odgrywa dziś przecież podstawową rolę w procesach przemian kulturowych i d z i e l e k o n s o l i d a c j i p o l i t y c z n e j k a ż d e g o państwa afrykańskiego. N i c d z i w n e g o t o , iż p l o n I X M i ę d z y n a r o d o w e g o S e m i n a r i u m A f r y k a n i s t y c z n e g o , w ce, g r u d n i u 1968 r . n a u n i w e r s y t e c i e w D a r es S a l a a m , z a w a r t y w o m a w i a n e j daje wgląd w cały zespół n a d e r a k t u a l n y c h spraw, ważnych prze­ j a k i e odbyło się książ­ dla zrozumienia �205 RECENZJE s k o m p l i k o w a n y c h p r o c e s ó w k u l t u r o w y c h A f r y k i współczesnej, a poniekąd także i i n ­ n y c h obszarów T r z e c i e g o Świata. Language use and social zostało w y d a n e n a z l e c e n i e I n t e r n a t i o n a l A f r i c a n change I n s t i t u t e i książkę o p a t r z y ł o b s z e r n y m w p r o w a d z e n i e m ley oraz dyrektor instytutu, D a r y l l Forde. teoretyczne, r e d a k t o r całości, W . H . W h i t ­ pierwszej części m a m y prace ogólne, n a które złożyło się sześć r o z d z i a ł ó w . Dotyczą o n e s t o s u n k u j ę z y k ó w r o ­ d z i m y c h do języka pozostawionego w Świata W przez kolonizatorów spuściźnie n i e p o d l e g ł y m p a ń s t w o m europejskich, problemów wiązania Trzeciego określonego języka z określonego t y p e m wykształcenia i s t a t u s u społecznego, a t a k ż e r o z m a i t y c h z a g a d ­ nień p s y c h o l o g i i w i e l o j ę z y c z n y c h Z u w a g i na b r a k miejsca poruszanych społeczeństw. niepodobna omówić p r z e z a u t o r ó w części t e o r e t y c z n e j . s z c z e g ó ł o w o całokształtu Warto przecież j e d n a k spraw zasygnalizo­ w a ć p o t e n c j a l n e m u c z y t e l n i k o w i p o l s k i e m u c i e k a w ą systematykę t y p ó w p o l i t y k i zykowej, uprawianej p r z e z r z ą d y państw T r z e c i e g o Świata, j a k ą p o d a j e Fishman z nowojorskiego przez siebie А , В państwowy Yeshiva Joshua U n i v e r s i t y . Kreśli o n t r z y t y p y p o l i t y k i , ję­ A. nazwane i C. T y p A r e p r e z e n t u j e k r a j e , które ś w i a d o m i e w y b r a ł y j a k o j ę z y k mowę Europejczyków, a więc praktycznie r z e c z biorąc angielszczyznę l u b francuszczyznę, b y uniknąć konieczności w y b o r u pośród r o d z i m e j m o z a i k i l i n g w i ­ stycznej i ominąć państw t y p u A niebezpieczeństwa antagonizmów n a ogół zresztą n i e z n a j d o w a l i w odrębnionej spośród i n n y c h g r u p y j ę z y k o w e j ugruntowane tradycje historycznej z y k a ogólnonarodowego. T y p В międzyszczepowych. Politycy s w o i c h k r a j a c h jakiejś s i l n i e w y ­ i k u l t u r o w e j , posiadającej dostatecznie przeszłości, desygnującej tę grupę n a zalążek j ę ­ z kolei reprezentuje r z y ł y s o b i e własny, r o d z i m y d i a l e k t t y p u lingua k r a j e , które a l b o s z y b k o stwo­ j a k t o nastąpiło w Indonezji czy n a F i l i p i n a c h , a l b o też d y s p o n o w a ł y rodzimą, przedkolonialną tradycją językową, franca, k u l t u r o w ą i polityczną. T a m z j ę z y k a k o l o n i z a t o r ó w r e z y g n u j e języka rodzimego, mającego szansę p r z y pewnej się s z y b k o n a rzecz ostrożności n a u z y s k a n i e popular­ ności w c a ł y m społeczeństwie, m i m o j e g o różnorodności e t n i c z n e j . T a n z a n i a opowiadające szczyzny się za językiem językiem hausa w suahili, Nigerii a l e także i zwolennicy czy francuskiego językiem w wolof m o g ą podpadać p o d tę w ł a ś n i e kategorię. W r e s z c i e t y p С t o p a ń s t w a p a r o m a r o d z i m y m i t r a d y c j a m i j ę z y k o w o - k u l t u r o w y m i , które w i Kenia zastąpienia obawie angiel­ Senegalu, dysponujące przed wojną d o m o w ą n i e m o g ą z d e c y d o w a ć się n a d a n i e p i e r w s z e ń s t w a k t ó r e m u k o l w i e k z w i e l ­ k i c h j ę z y k ó w r o d z i m y c h . T e muszą f a k t y c z n i e n a d a l w a d m i n i s t r a c j i używać języka d a w n y c h najeźdźców e u r o p e j s k i c h j a k o m o w y n a j b a r d z i e j n e u t r a l n e j . Autor na rozważań daje adaptacji rodzimych popierania wszechnie rodzimego n a m ponadto wgląd w języków języka w do nowoczesnej jego postaci całokształt trudności cywilizacji. Rysuje klasycznej, w jakiej polegających n a m dylemat n i e jest on po­ używany przez masy, lecz k u l t y w o w a n y przez wąskie e l i t y tubylcze, l u b decydowania się n a u d z i e l e n i e p o p a r c i a j ę z y k o w i p o t o c z n e m u , p e ł n e m u o b c y c h ciałości, l e c z ż y w e m u , co m a k a p i t a l n e z n a c z e n i e d l a a k c j i u p o w s z e c h n i a n i a Równie ciekawa i może n a w e t d l a t y c h , którzy interesują się nale­ oświaty. poszczególnymi r e g i o n a m i A f r y k i , o w i e l e b a r d z i e j w a r t o ś c i o w a j e s t d r u g a część książki. Z a w i e r a o n a b o w i e m w y n i k i szczegółowych badań e m p i r y c z n y c h , z a w a r t y c h w t r z y n a s t u k o l e j n y c h rozdziałach. I t a k w g r u p i e zagadnień poświęconej s k u t k o m określonej p o l i t y k i języ­ k o w e j , j a k ą p r o w a d z i l i k o l o n i z a t o r z y , a następnie rządy p a ń s t w niepodległych znaj­ dujemy problematykę językową w życiu w Tanzanii nowoczesnej k u l t u r y narodowej s u n k u t r a d y c y j n y c h społeczności skiego. współczesnej Ugandy, kwestię w o p a r c i u o j ę z y k suahili muzułmańskich A f r y k i Czarnej tworzenia i sprawę sto­ d o języka angiel­ �206 RECENZJE W g r u p i e zagadnień dotyczących p o l i t y k i o ś w i a t o w e j m a m y rozważania poświę­ c o n e s k u t k o m społecznym i j ę z y k o w y m określonego w y b o r u ś r o d k ó w m a s o w e g o p r z e ­ kazu, nierównomiernego przyswajania s o b i e treści oświatowych przez poszczególne g r u p y społeczne, e t n i c z n e , j ę z y k o w e , a także p r z y k ł a d y u ż y w a n i a określonych języ­ k ó w p r z e z e l i t a r n e s f e r y współczesnego K a m e r u n u . Skomplikowane go języka i poprzednio omawiają wzmiankowane rozdziały poświęcone zagadnienie językowi w tamtejszych audycjach radiowych, rozwojowi w j ę z y k u luganda modernizacji somalijskiemu, j ę z y k a wolof, i trudnej kwestii terminologii, omawianej obcym rodzime­ używanemu zapożyczeniom n a przykładzie E t i o p i i . N i e z a l e ż n i e o d s y t u a c j i j ę z y k o w o - k u l t u r o w e j , j a k a p a n u j e w ś r ó d rzesz afrykań­ s k i e g o chłopstwa, m i a s t a C z a r n e g o K o n t y n e n t u t w o r z ą n i e j e d n o k r o t n i e własne, s p e ­ c j a l n e środowisko, g o d n e dociekań odrębnych. I d l a t e g o właśnie m i e j s k i e m u w i s k u j ę z y k o w e m u p o ś w i ę c o n o rozdział n a t e m a t n o w e g o , r o z w i j a j ą c e g o mieścia A k r y , M a d i n a , a d a l e j wyboru języka w Kampala s t u d i u m Azjatów i wielojęzycznemu żyjących w Nairobi, miastu A f r y k i środo­ się przed­ problemowi Tropikalnej — Lu- bumbashi. Całość książki zamyka rozdział poświęcony rozważaniom i w i e l o k u l t u r o w y m i społecznościami A f r y k i d z i s i e j s z e j , nad wielojęzycznymi pióra z n a n e g o uczonego-afry- kanisty Aidana Southalla. Omawiana p u b l i k a c j a — będąca d z i e ł e m w i e l u autorów — s t a n o w i j e d n a k dość z w a r t ą całość i p o z w a l a na zapoznanie się z j ę z y k i e m b a d a n y m o d s t r o n y j e g o łecznej i k u l t u r o w e j r o l i , a n i e o d s t r o n y l e k s y k a l n e j i g r a m a t y c z n e j , które z r o z d z i a ł ó w sowań zawierają językoznawców. pochodzenia rozważania w Szereg problemów znacznym s t o p n i u dotyczące przedstawionych zostało spo­ m i m o iż n i e ­ zaintere­ przez uczonych afrykańskiego, co już s a m o w s o b i e s t a n o w i e l e m e n t b a r d z o interesują­ c y i w a r t o ś c i o w y . T a k n p . rozdział pióra A l e g o A . M a z r u i z M a k a r e r e University C o l l e g e w K a m p a l a n a t e m a t s t o s u n k u i s l a m u afrykańskiego d o a n g i e l s z c z y z n y rza o b i e k t y w i z m e m wy i spokojnym prowadzeniem dawał niejednokrotnie p o w o d y z a r ó w n o świata e u r o p e j s k i e g o , w y k ł a d u , m i m o iż ó w t e m a t do nacjonalistycznej co i a f r o - a r a b s k i e g o . egzaltacji Nadzwyczaj przedstawicielom ciekawie jest s o w a n a p r z e z a u t o r a r o l a b r y t y j s k i c h w ł a d z k o l o n i a l n y c h w e wcześniejszych oraz nie rola misjonarzy posiadające Konfrontacja nigdy chrześcijańskich, w y d o b y w a j ą c y c h własnej arabszczyzny l i t e r a t u r y pisanej z angielszczyzną, n a powierzchnię dialekty islamu z afrykańskie narzecza. nieufność i postawy sklasyfikować i opatrzyć j e d n o z n a c z n y m i niepodobna pierwotne, chrześcijańswem, które w u c z o n e g o afrykańskiego obronne to zjawiska, zbyt pospiesznie ocenami. P o d o b n i e j a k n i e można dokonywać z b y t pospiesznych ocen wydarzeń politycz­ n y c h zachodzących w T r z e c i m Ś w i e c i e , t a k i w o c e n a c h p o l i t y k i j ę z y k o w e j , n a dominację pejskiego w t e g o czy i n n e g o obserwatora narzecza w danym kraju, ostrożność ze w s z e c h m i a r w s k a z a n a . P a ń s t w a A f r y k i c z y A z j i państw n a r o d o w y c h X I X - w i e c z n e j powstały tworzeniu się Europy. Stąd o b s e r w o w a ć r o l ę j ę z y k a w z uwzględnieniem decyzji jest d l a euro­ o d m i e n n y c h w a r u n k a c h h i s t o r y c z n y c h o d t y c h , j a k i e towarzyszyły musimy zary­ okresach i muzułmanów względem w p ł y w ó w m o d e r n i z a c y j n y c h oczach ude­ drażli­ t w o r z e n i u się n o w y c h odpowiedniej perspektywy narodów A f r y k i i historycznej, a l e też i Azji etno­ g r a f i c z n e j . T a k i e m u w ł a ś n i e s p o j r z e n i u sprzyjają p r a c e , w których o b c y n a m p r z e c i e ż świat s t a j e się n a m bliższy p o d w a r u n k i e m u ś w i a d o m i e n i a sobie k u l t u r o w e g o tansu. Leszek Dzięgiel dys­ �207 RECENZJE JOHN С. D E W I L D E , V o l . I : The Africa, Przytłaczająca i zawodami Experiences with Synthesis; V o l . I I : The większość mieszkańców Agricultural Case Development Czarnej in Tropical B a l t i m o r e , M a r y l a n d 1967 Studies, Afryki trudni się rolnictwem b l i s k o z n i m z w i ą z a n y m i . M i m o w y s i ł k ó w , j a k i e czynią r z ą d y młodych państw afrykańskich, b y u p r z e m y s ł o w i ć a d m i n i s t r o w a n e p r z e z s i e b i e k r a j e , n i e m a m y podstaw d o przypuszczeń, by owa z gruntu rolnicza struktura zawodowa społe­ czeństw afrykańskich uległa w ciągu najbliższych l a t r a d y k a l n y m z m i a n o m . O d r o l ­ nictwa zatem, od jego stopnia modernizacji i adaptacji d o narastających potrzeb ludności A f r y k i zależy i będzie zależało w najbliższych l a t a c h w i e l e . N i e p o p e ł n i m y chyba błędu ryzykując rokim kontekście twierdzenie, kulturowym i iż r o l n i c t w o n o w o c z e s n e , pojęte w społecznym stać się może kluczem bardzo do sze­ rozwoju i a w a n s u Czarnego K o n t y n e n t u . Niezależnie o d problemów technicznych, j a k i m m u s i sprostać r o l n i c t w o n a t e r e n a c h A f r y k i , c o r a z częściej przedmiotem studiów nauko­ w y c h s t a j e się s a m r o l n i k afrykański i zespół z j a w i s k społeczno-kulturowych, w j a ­ k i m żyje. D o ś w i a d c z e n i a b o w i e m nicznie przenoszone n a obcy zdawały egzamin o s t a t n i c h co n a j m n i e j 25 l a t wykazują, iż mecha­ postępowania, jakie n i e r a z n a w e t z n a k o m i c i e w środowisku l u d z k i m E u r o p y czy Ame­ r y k i Północnej, t u t a j k u l t u r o w o grunt A f r y k i modele zawodzą, niosąc r o z c z a r o w a n i e p r e k u r s o r o m postępu cywiliza­ c y j n e g o i w z b u d z a j ą c nieufność A f r y k a n i n a . W r o k u 1960 A d a m C u r i e pisał, iż „ s p o ­ ł e c z e ń s t w o m o ż e zaakceptować l u b odrzucić z m i a n ę społeczną i gospodarczą l u b m o ż e u l e c z n i s z c z e n i u p r z e z tę z m i a n ę s k u t k i e m w ł a ś c i w o ś c i , j a k i e drzemią w j e g o zwyczajowym, w s t r u k t u r z e pokrewieństwa, w sankcjach, obowiązkach i prawie powinno­ ściach, w p r a w a c h i s t a t u s i e społecznym, a także w p o s t a w a c h r o d z i c ó w w o b e c d z i e ­ ci. Ale jeżeli zrozumiemy czeństw r o z w o j u stosowanego narzucony te sprawy, wówczas d o s y t u a c j i życia. C i e r p i e n i a jako można będzie uniknąć niebezpie­ i z d o ł a m y s o b i e u ś w i a d o m i ć m o ż l i w o ś c i pełniejszego, b a r d z i e j teoretyczny plan przynosi pomyślności bez tylko taki rozwój, który powiązania go do­ został z realiami spo­ łecznymi" . 1 Dziś z a t e m coraz częściej przedmiotem badań t e r e n o w y c h w krajach trzeciego świata stają się s k u t k i z m i a n y k u l t u r o w e j , jaką przyniosły n a poszczególnych o b s z a ­ rach zamieszkującym j e t u b y l c o m nie t y l k o zwykłe, z europejską cywilizacją, l e c z także z a m i e r z o n a nasilające się s t a l e z góry, r e a l i z o w a n a t o r ó w , p o t e m zaś p r z e z rządy r o d z i m e , p o l i t y k a r o z w o j u i m o d e r n i z a c j i m y s ł o w y c h , p r ó b zakładania g o s p o d a r s t w od t r a d y c y j n y c h f o r m etnografów i usiłujących towarowej, n a rozległą skalę p e w n y c h roślin rolno-hodowlanych opartych na b y t o w a n i a zasadzie — socjologów koloniza­ społeczności chłopskich. E f e k t y s z e r o k i c h n i e r a z p l a n ó w o ż y w i e n i a r o l n i c z e j p r o d u k c j i p r o j e k t y w i e l k i c h nawodnień, w p r o w a d z a n i a kontakty przez dociec wszystko przyczyn to staje prze­ odmiennej się m a t e r i a ł e m d l a t a k niestety wciąż licznych niepowodzeń człowieka n a t y m p o l u . T a k i n i e w ą t p l i w i e p r z y ś w i e c a ł c e l r ó w n i e ż i e k i p i e b a d a w c z e j J o h n a C. d e W i l d e , złożonej z A m e r y k a n ó w i F r a n c u z ó w , ekonomistów, ekspertów o d r o l n i c t w a t r o p i k a l ­ nego i antropologów społecznych, posiadających w k r a j a c h t r o p i k a l n y c h . De W i l d e przez p e w i e n International Bank przeprowadzono for Reconstruction za sobą w i e l o l e t n i czas b y ł s z e f e m r a d y and Development, badania. Plon i c h przedstawiono staż badawczy ekonomicznej pod auspicjami w omawianej t u pracy którego zbiorowej, A . C u r i e , Tradition, Development and Planning, "Sociological Review", N e w Series, V o l . 8 : 1960, N o 2, D e c e m b e r , o także p o r . J o h n С. d e W i l d e e t a l . , Experiences with Agricultural Development in Tropical Africa, V o l . 1, The Synthesis, B a l t i m o r e 1967, s. 47, g d z i e ó w f r a g m e n t artykułu A . C u r i e j e s t z a c y t o w a n y . 1 �208 RECENZJE p r z y c z y m w a r t o dodać, iż J . C. de W i l d e j e s t p o n a d t o a u t o r e m i n n e j , w y d a n e j w r o ­ ku 1966 p r a c y n a p o d o b n y t e m a t , l e c z traktującej o innych krajach afrykańskich. P r z e d s t a w i a n e t u t a j d w u t o m o w e dzieło p o s i a d a dość t y p o w y d l a t e g o t y p u o p r a ­ c o w a ń a n g l o s a s k i c h układ, w którym pierwsza część z a w i e r a rodzaj syntetycznego, z w i ę z ł e g o p o d s u m o w a n i a w y n i k ó w badań, n a t o m i a s t w d r u g i e j p r z e d s t a w i o n o mentację tego p o d s u m o w a n i a , szczegółowy opis terenowych case studies. doku­ Ułatwia t o c z y t e l n i k o w i k o r z y s t a n i e z całości. E k i p a u c z o n y c h w y b r a ł a s o b i e za t e r e n badań t a k i e o b s z a r y A f r y k i t r o p i k a l n e j , które dostarczyłyby n a j w i ę k s z e j blemów. Najwięcej ciu rozmaitych punktach tego kraju, zamieszkałych e t n i c z n i e i k u l t u r o w o społeczności. W i w Ugandzie, a po j e d n y m w oraz w T a n z a n i i . Szczególną wielkich, różnorodności p r o ­ u w a g i p o ś w i ę c o n o K e n i i , zbierając o b s e r w a c j e organizowanych Mali przez przebadano terenowe różniące się d w a obszary, zwrócono nakładem znacznych na ekonomiczne środków i Słoniowej społeczne przedsięwzięć i n a w o d n i e n i o w y c h w T a n z a n i i i M a l i , a także n a e f e k t y w n o ś ć pię­ siebie podobnie j a k Górnej Wolcie, Czadzie i Wybrzeżu Kości uwagę w od skutki osadniczych (lub jej brak) pracy afrykańskiej służby r o l n e j , działającej pośród n a d e r t r a d y c y j n i e gospodarujących n a ­ d a l chłopów wyniki Czarnego K o n t y n e n t u . Niestety w badań p r z e p r o w a d z o n y c h na obszarach omawianej Ugandy, książce n i e znalazły lecz i t a k bogaty się materiał d o s t a r c z a interesujących szczegółów z życia współczesnego chłopstwa C z a r n e j Afryki. A u t o r z y b o w i e m p u n k t p o p u n k c i e starają się przedstawić sposób, w j a k i t r a d y c y j n a kultura afrykańska reaguje na inspiracje personelu agrotechnicznego, p r z e z n i e g o a k c j e , n a bodźce e k o n o m i c z n e , s t o s o w a n e rzenia nowej hierarchii ich dobro wypada dążeń i w a r t o ś c i w rozwijane umysłowości r o l n i c t w a A f r y k i t r o p i k a l n e j , n i e deprecjonują t r a d y c y j n e j , afrykańskiej kultury i z drugiej stwo­ chłopa afrykańskiego. zauważyć, iż n i e usiłują o n i n i k o g o obarczać w y ł ą c z n ą dzialnością za z a c o f a n i e nie na p r z e z rządy i n a p r ó b y strony widzą Na odpowie­ zbyt realne pochop­ trudności, p r z e d k t ó r y m i s t a j e n i e l i c z n a , k i e p s k o wyposażona służba r o l n a C z a r n e g o K o n t y n e n ­ t u . Uznając swoiste racje jednej i d r u g i e j s t r o n y a u t o r z y orientują społeczności chłopskie A f r y k i t r o p i k a l n e j są n i e j a k o s k a z a n e stylu życia, p o n i e w a ż zmusza je do tego wynikłe p r z e l u d n i e n i e , postępujące w y n i s z c z e n i e z rozwoju eksploatowanej się przecież, iż n a modernizację medycyny i swego higieny w p r y m i t y w n y sposób p r z y ­ r o d y i — przede w s z y s t k i m — w z r o s t a m b i c j i życiowych A f r y k a n i n a . A u t o r z y starają się zrozumieć n a j c h a r a k t e r y s t y c z n i e j s z e c e c h y afrykańskiego rol­ n i c t w a chłopskiego n a południe o d S a h a r y , w y n i k a j ą c e z t a k i c h chociażby f a k t ó w , j a k z n i k o m e możliwości, których d o s t a r c z a p r y m i t y w n e j g o s p o d a r c e t r o p i k a l n e środowi­ s k o n a t u r a l n e , p r z y p o z o r a c h b u j n e j obfitości, czy posiadająca s e t k i l a t t r a d y c j i ptacja plemion afrykańskich wiodąca do kostnienia w do takich polegającym na uporczywej uprawie wobec b r a k u pod względem najprostszych nawet roślin na fenomenie żywieniowych, handlowej narzędzi się lęku infrastruktury, przed swoje prastarej tradycji ludów p i e r w s z y m r z ę d z i e r o z w i ą z a n y , j e ż e l i chłop afrykański Autorzy wracają przedstawiając przyczyny do rzekomo niego zacofanie i technik rolniczych, a wreszcie T e n p r o b l e m , posiadający korzenie w istnieją­ rezygnacją dyskutują o d d z i e l e n i u u p r a w y roślin o d c h o w u z w i e r z ą t cywilizacyjnie. nierów- kulturowym, o tradycyjnym dla A f r y k i m u s i być w ada­ naturalnych, do u p r a w y s k r a w k a c h ziemi, p r z y a b s o l u t n y c h p u s t k o w i a c h . Zatrzymują z samowystarczalności warunków ciągu o s t a t n i c h l a t kilkudziesięciu osiąga k a t a s t r o ­ f a l n e w r ę c z r o z m i a r y n a najłatwiejszych opodal trudnych p e w n y c h s t e r e o t y p a c h postępowania. Śledzą d a l e j nomierność o s a d n i c t w a , k t ó r e w cych właśnie zresztą wyłącznie i w dalszych prestiżowego piszą domowych. afrykańskich, ma awansować partiach trzymania książki, olbrzymich s t a d b y d ł a w A f r y c e , dając u z a s a d n i e n i e t e g o z j a w i s k a także i e k o n o m i c z n e j natury. �209 RECENZJE W ogóle dużo m i e j s c a p o ś w i ę c o n o m o t y w a c j o m chłopa afrykańskiego, j e g o sobowi reagowania na oferowane spo­ m u p e r s p e k t y w y z m i a n y s t y l u życia. J e d e n z r o z ­ d z i a ł ó w s z c z e g ó ł o w o t r a k t u j e n p . o z a k o r z e n i o n e j w ś r ó d r o l n i k ó w afrykańskich ności d o tego, b y i c h g o s p o d a r s t w a tu powody owego zjawiska i n f r a s t r u k t u r z e gospodarczej były samowystarczalne tkwiące n i e t y l k o w żywnościowo. n a d a l nierozwiniętej dąż­ Widzimy dostatecznie C z a r n e j A f r y k i , b r a k u dróg, p u n k t ó w h a n d l o w y c h , m a ­ g a z y n ó w i o r g a n i z a c j i w y m i a n y t o w a r ó w , l e c z także w s w o i s t e j k u l t u r z e społeczności chłopskich. Autorzy afrykańskich rodzaje wskazują na specyficzny dualizm ekonomiczny r o d z i n poligamicznych, gdzie rozgraniczone tradycyjnych są ściśle n i e t y l k o pewne p r a c przynależnych m ę ż c z y z n o m i k o b i e t o m , a l e także i p o m i ę d z y płcie p o ­ d z i e l o n o udział w z y s k a c h , j a k i e o w e p r a c e przynoszą. D e W i l d e t w i e r d z i , iż k o b i e t a afrykańska zgodnie z obyczajem musi wyżywić swoje d z i e c i i męża, a z a t e m dba p r z e d e w s z y s t k i m o u p r a w i a n e p r z e z s i e b i e rośliny ż y w i e n i o w e , szczególnie, iż n a d ­ w y ż k i i c h m o ż e spieniężać n a t a r g u . N a t o m i a s t mężczyzna, d o n i e d a w n a w z a s a d z i e rolnictwem takich się n i e zajmujący, j a k bawełna czy teraz kawa, własne p o t r z e b y , z a k u p n o w e j l u k s u s o w y c h przedmiotów zaczyna źródło dostrzegać w dopływu gotówki, uprawach którą towarowych, może zużywać na żony, w y p r a w i a n i e u c z t d l a sąsiadów l u b n a b y w a n i e osobistego użytku. N a t y m t l e , z d a n i e m a u t o r ó w książki, m o ż e n a w e t dochodzić d o spięć m i ę d z y k o b i e t a m i a m ę ż c z y z n a m i w r o d z i n a c h a f r y ­ kańskich, czego d o w o d e m mają być p e w n e w y d a r z e n i a w N i g e r i i czy T a n z a n i i . K w e ­ s t i a t a w y m a g a ł a b y z a p e w n e szerszego o m ó w i e n i a i n i e j e s t t u t a j n a s z y m c e l e m w i j a n i e t e g o t e m a t u . Chodziło r a c z e j o p r z y k ł a d c i e k a w y c h p r o b l e m ó w jakie omawiana praca przedstawia. A syfikacji u p r a w y i pogodzenia j e s t i c h niemało. O t o n p . z a g a d n i e n i a jej z odwiecznym r y t m e m robót roz­ kulturowych, polowych inten­ rodziny chłopskiej, której sytuację d o d a t k o w o k o m p l i k u j e o d p ł y w m ł o d y c h m ę ż c z y z n d o p r a c sezonowych w przemyśle w y d o b y w c z y m . Albo sprawa wprowadzania nowoczesnych narzędzi i m a s z y n r o l n i c z y c h , które — s t o s o w a n e w y r y w k o w o •—• p o w o d u j ą n p . z j a ­ wisko zaorywania nie potrafi z b y t w i e l k i c h o b s z a r ó w pól, których następnie r o d z i n a n a czas oczyścić z pieniącego się c h w a s t u . P r z y się c i ą g n i k ó w •— i n n a sprawa czy w ł a ś c i w i e używanych czym i w fakt pełni chłopska pojawienia wykorzystywa­ n y c h — d o k o n u j e r e w o l u c j i w mentalności A f r y k a n i n a , k t ó r e m u u ż y w a n i e t y c h m a ­ szyn zaczyna imponować. Spośród w i e l u i n n y c h zagadnień, t a k i c h j a k r e a g o w a n i e taż r o l n y , u d z i e l a n i e m u k r e d y t u , dzielczości kowania wiejskiej, wymieńmy czy p r ó b y niezwykle interesujący z i e m i . T r a d y c y j n a własność z i e m i w cały p o d z i e l o n y A f r y k a n i n a na instruk­ wprowadzania Afryce, rozmaitego typu p r o b l e m własności polegająca spół­ i użyt­ n a t y m , iż areał j e s t m i ę d z y poszczególne r o d y , których c z ł o n k o w i e w s z y s c y są j e g o u ż y t k o w n i k a m i — p r z e ż y w a dziś k r y z y s . Z d r u g i e j s t r o n y t y p własności i n d y w i d u a l ­ n e j , t a k c h a r a k t e r y s t y c z n y n p . d l a chłopstwa e u r o p e j s k i e g o , dopiero się wykształca. A u t o r z y dają l i c z n e p r z y k ł a d y różnych f o r m m o d e r n i z a c j i d a w n y c h s t r u k t u r agrar­ n y c h z K e n i i , Rodezji, M a l a w i , a także z K o n g a , Rwandy, Afryki Zachodniej. spółdzielniach i Piszą sukcesu t y c h Afryce o spółdzielni, które zdają chłopskich egzamin. Burundi próbują Dowodzą, iż oraz z uchwycić częstokroć m o d e r n i z a c j a u d a j e się t a m , g d z i e j e j p r e k u r s o r z y zdołali d o n i e j przyczyny w Czarnej przekonać t r a d y c y j n e , l o k a l n e w s p ó l n o t y r o d o w e . Z d r u g i e j j e d n a k s t r o n y próbują a u t o r z y s k l a ­ syfikować decydują pod względem społecznym tych .rolników się p r z e ł a m a ć opór k o n s e r w a t y w n e j afrykańskich, społeczności k i e d y n a w e t izolację w z g l ę d e m g r u p y , zawiść, p o m a w i a n i e o c z a r y i t p . 11 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X V I I / 1 którzy pierwsi l o k a l n e j , ryzykując nie­ �210 RECENZJE Ogólnie rzecz Wilde'a przeczyta biorąc wydaje się, iż książkę wydaną p o d redakcją J . C. z z a i n t e r e s o w a n i e m każdy, k t o i n t e r e s u j e się p r o c e s e m de przemian g o s p o d a r c z y c h i k u l t u r o w y c h l u d ó w A f r y k i współczesnej. Leszek S Y L V I A LEITH-ROSS, African women. A study Dzięgiel New York, of the Ibo of Nigeria, W a s h i n g t o n 1965, ss. 366 Praca tu w S y l v i i L e i t h - R o s s , e f e k t j e j o s o b i s t y c h doświadczeń z k i l k u l e t n i e g o p o b y ­ Afryce, kobiet, stanowi bardzo ilustruje interesujące i c h ekonomiczną studium aktywność, a codziennego także życia przedstawia nigeryjskich społeczną i p o z y c j ę m a t e k , żon i w d ó w . Oryginalność książki w y p ł y w a z f a k t u , że w g „ p r a k t y c z n i e w s z y s t k i e i n f o r m a c j e u z y s k a n e są o d k o b i e t i że z w y c z a j e , liczności i w y d a r z e n i a o p i s a n e są z k o b i e c e g o informacje pochodziły prawa, oko­ p u n k t u widzenia". Dotychczas p r a w i e w y ł ą c z n i e o d m ę ż c z y z n , co sprzyjało p r a w d z i w e g o n i e j e d n o k r o t n i e obrazu badanego rolę autorki bowiem powstaniu nie­ społeczeństwa. A u t o r k a — n i e będąca z a w o d o w y m a n t r o p o l o g i e m — z r a c j i s p r a w o w a n y c h w d e ­ partamencie szkolnictwa Nigerii funkcji ze s p o ł e c z e ń s t w e m afrykańskim, d o b r z e miała możność j e j c h a r a k t e r y z u j e się dużą dozą s y m p a t i i d l a b a d a n e j Sylvia Leith-Ross korzystała bezpośredniego znała o p i s y w a n y z pomocy przez obcowania siebie k r a j , a praca zbiorowości. tłumaczek, a większość czasu w p r o w i n c j i O w e r r i , czego w y n i k i e m j e s t s z c z e g ó ł o w y o p i s c o d z i e n n e g o spędziła życia k o b i e t z obszaru Nneato i N g u r u . Przeprowadziła ona j e d n a k porównawcze b a d a n i a w stach O w e r r i i P o r t H a r c o u r t , gdzie z j a w i s k a przeobrażeń społecznych mia­ zachodziły w y r a ź n i e j i s z y b c i e j . I n f o r m a c j e pochodzą z końca l a t 3 0 - t y c h n a s z e g o s t u l e c i a , j e d ­ nakże s z e r e g o p i s y w a n y c h f a k t ó w — zwłaszcza jeżeli r o z p a t r u j e m y t r a d y c j e r o w e — n i e zatraciło d o t e j p o r y s w e j kultu­ aktualności. P r a c ę w y d a n o w 1965 r o k u . P i e r w s z ą przedstawioną społecznością j e s t zbiorowość N n e a t o zajmująca się p r a ­ w i e w y ł ą c z n i e r o l n i c t w e m . W s i e A k a b o , U b a h a i E z i a m a p o w i ą z a n e ze sobą pokrewieństwa, odizolowane b y ł y o d świata z e w n ę t r z n e g o i n i e m i a ł y p r a w i e s i e c i dróg, a komunikację w y ł ą c z n i e pieszą. P o d z i a ł p r a c y w o m a w i a n e j spójnią żadnej społeczności, a c z k o l w i e k w t e o r i i ścisły, różny b y ł w p r a k t y c e . W i e l e czynności stanowiących t a b u d l a k o b i e t ( n p . p r a c e b u d o w l a n e ) , już w wać. Wyraźniejszy o p i s y w a n y c h czasach n i e c o podział o b s e r w o w a ć m o ż n a b y ł o w mogły one w y k o n y ­ r o l n i c t w i e , gdzie męż­ czyźni z a j m o w a l i się t r a d y c y j n i e p r z y g o t o w a n i e m z i e m i p o d u p r a w ę , a u p r a w a należała d o k o b i e t . N a d w y ż k i w roślin ż y w i e n i o w y c h , g o s p o d a r s t w i e , m o g ł y być s p r z e d a w a n e , kobiet i ich dzieci . 1 nych towarów chętnych między Maty położonymi n a użytek obok malowane, to produkt jedynego siebie wspomnia­ także m a t y w y p l a t a n e z długich, wąskich liści, te, c z a s a m i roli zużytkowane się d u ż y m udziałem k o b i e t , które prócz w y ż e j sprzedawały nabywców. n i e zostały a dochód z n i c h p r z e z n a c z o n y Handel lokalny, prowadzony w s i a m i , charakteryzował które mające kobiecego rzemiosła s p o t y k a n e g o n a t y m obszarze. B a r d z o interesujące u w a g i dotyczące f u n k c j i k o b i e t w h a n d l u płodami r o l n y m i i artykułami ż y w n o ś c i o w y m i w muzułmańskiej o s a d z i e B a t a g a r a w a w północnej N i ­ g e r i i z n a j d u j e m y w p r a c y P o l l y H i l l , Hidden trade in Hausaland, „Man", vol. 4 : 1969 n r 3. 1 �211 RECENZJE Ciekawe autorka w informacje dalszej dotyczące poszczególnych części p r a c y . O m a w i a cyklów obrzędy życia k o b i e t przedstawia związane z n a r o d z i n a m i m a ł ż e ń s t w e m , w d o w i e ń s t w e m i t p . ; szczególnie interesujące w y d a j ą się być dziecka, zwyczaje z w i ą z a n e z założeniem r o d z i n y . T r u d n o j e s t ustalić, o d k t ó r e g o m o m e n t u u z n a j e d z i e w c z y n ę za zamężną — o d c h w i l i w s p ó l n e g o z a m i e s z k a n i a , żeństwa, s t w i e r d z e n i a brzemienności l u b u r o d z e n i a d z i e c k a , c z y też w r e s z c i e witego wypłacenia wałach. Dziecko o k u p u za żonę. Jest t o p r o c e s urodzone po zawarciu r o d z i c o m żony. N a w e t w całko­ o t r u d n y c h do u c h w y c e n i a i n t e r ­ umowy niezależnie o d f a k t u , c z y j e s t j e g o r z e c z y w i s t y m się skonsumowania mał­ małżeńskiej ojcem należy do mężczyzny i c z y d o k o n a n o całej opłaty w y p a d k u r o z p a d u małżeństwa, k i e d y k o b i e t a p o w r a c a do r o d z i n n e g o d o m u , n i e m a p r a w a zabrać ze sobą d z i e c i . 2 Należy podkreślić, że kobiety d o m u , męża i dzieci. Prócz I b o miały h a n d l u , który s w e własne, zapewniał niepodległe życie, i m ekonomiczną obok niezależność i k o n c e n t r o w a ł się g ł ó w n i e n a l o k a l n y m t a r g u , b ę d ą c y m w p e w n y m sensie c e n t r u m życia w i o s e k i szansą w y k a z a n i a m o ż l i w o ś c i k o b i e t „ i c h k l u b e m i i c h t e a t r e m , g a ­ zetą i pocztą", k o b i e t y m o g ł y spełniać w a ż n ą w społeczności funkcję dibia duchów, wróżbiarz, dziedziczna Trzeba lekarz). Z zasady przysługująca mężczyźnie, i w w y p a d k u b r a k u m ę s k i e g o p o t o m k a dibia D i b i a n i e były p r z e z z w y k ł y c h mężczyzn. W w żaden sposób w y ś w i ę c a n e i mogły była córkę. stopnia być wta­ poślubione N n e a t o s p o t y k a n o także k o b i e t y „ w y w o ł u j ą c e a t a j e m n i c y t e g o m i s t e r i u m żadna d z i e w c z y n a ta mógł wtajemniczyć zaznaczyć j e d n a k , że k o b i e t a n i e mogła osiągnąć n a j w y ż s z e g o jemniczenia. (mediator funkcja deszcz", n i e mogła powierzyć mężczyźnie, n i e była też d o n i e j d o p u s z c z a n a osoba z d a l s z e j l i n i i p o k r e w i e ń s t w a . Wpływy zewnętrzne samowystarczalna, śniejsze n a omawianą społeczność b y ł y z n i k o m e . oparta na tradycyjnych metodach prowadzenia europejskie sprzęty występowały stosunkowo rzadko. Gospodarka była prac, a nowocze­ Emigracja, zarówno s e z o n o w a , j a k i stała, w i ę k s z y c h g r u p ludności n i e była w ó w c z a s z n a n a . I n d y w i d u a l ­ nie mężczyźni s z u k a l i p r a c y w p o b l i s k i c h m i a s t a c h ( E n u g u , A b a , O n i t s h a , P o r t H a r c o u r t ) , lecz l i c z b a i c h n i e była d u ż a . Brakowało też możliwości 3 zarobkowania e u r o p e j s k i c h p l a n t a c j a c h . S z k o l n i c t w o n i e było rozwinięte, a u t o r k a w s p o m i n a nie o m i s y j n e j szkole p r o w a d z o n e j d l a d z i e w c z ą t pożądane b y ł y b y przez Metodystów. Według ogólnej o p i n i i k o b i e t , raczej spodarstwa domowego i wychowania gramu na jedy­ szkoły w y u c z a j ą c e dobrego prowadzenia d z i e c i , aniżeli uczące w e d ł u g n o r m a l n e g o go­ pro­ szkolnego. Drugą studiowaną przez autorkę społecznością jest rolniczo-handlowa ludność N g u r u . T e n n a j b a r d z i e j zagęszczony o b s z a r p r o w i n c j i O w e r r i (384 os. n a k m ) o b r a ­ 2 z o w a ł już i n n y s t a n k u l t u r y . P r z e l u d n i e n i e k r a j u p o w o d o w a ł o , że s t o s o w a n o prak­ t y c z n i e ciągłą u p r a w ę z i e m i , t y l k o n i e w i e l k i p r o c e n t leżał odłogiem. D r o g i b y ł y s t o ­ s u n k o w o liczne i dobrze utrzymane. Podobnie j a k w Nneato obserwujemy t u d w a r o ­ dzaje nym h a n d l u , p r z y c z y m ważniejszą okręgiem w i e j s k i m . (Olej r o l ę spełniała sprzedaż p r o d u k t ó w p o z a i ziarno palmy olejowej). Na miejscowych lokal­ jarmar- P o d o b n i e n i e c o s y t u a c j a kształtuje się w i n n y m n i g e r y j s k i m p l e m i e n i u — Y o r u b a . P o c e r e m o n i i zaślubin i d o k o n a n i u opłaty za żonę mężczyzna u z y s k u j e p r a w o d o p r a c y żony, wyłączności stosunków s e k s u a l n y c h i d z i e c i p r z e z nią n a r o d z o n y c h . W w y p a d k u r o z w o d u m o ż e zażądać o d k o b i e t y d a l s z e j o p i e k i n a d dziećmi, które p o ­ zostają j e g o własnością. P r a c a P. C. L l o y d a Agnatic and Cognatic Descent among the Yoruba, „ M a n " , v o l . 1 : 1966 n r 4. W r e z u l t a c i e p r z e l u d n i e n i a w późniejszym o k r e s i e ludność I b o m i g r o w a ł a d o p r z e m y s ł o w y c h o ś r o d k ó w m i e j s k i c h N i g e r i i . I t a k I b o s t a n o w i l i b l i s k o c z w a r t ą część ludności L a g o s . I n f o r m u j e o t y m p r a c a w y d a n a p r z e z G . M . C a r t e r National Unity and Regionalism in Eight African States, I t h a k a , N e w Y o r k 1966, s. 28. 2 3 �212 RECENZJE k a c h p o j a w i a ł y się już w ó w c z a s w y r o b y e u r o p e j s k i e , n a c z y n i a i narzędzia s p o t y k a n o także w i n d y w i d u a l n y c h z a g r o d a c h . Ludność o m a w i a n e g o t e r e n u t r u d n a była w n a ­ w i ą z a n i u k o n t a k t ó w , nieufność o k a z y w a ł y zwłaszcza k o b i e t y . B y ć może, iż przyczy­ niała się d o t e g o pamięć słynnego b u n t u w A b a (1929), który n i e w ą t p l i w i e pozosta­ w i ł t r w a ł e ślady w p s y c h i c e k o b i e t . W i e l e z n i c h pochodziło w ł a ś n i e z obszaru. Opisywane zwyczaje związane z z a w a r c i e m omawianego z w i ą z k u małżeńskiego podobne są d o o m a w i a n y c h p o p r z e d n i o , lecz moralność była w p e w n y m sensie b a r d z i e j wiązła l u b raczej o p i n i a p u b l i c z n a , która ją w y z n a c z a , nieco luźniejsza. roz­ Powstaje p r o b l e m , czy i w j a k i m s t o p n i u k o n t a k t ze ś w i a t e m z e w n ę t r z n y m , u m o ż l i w i o n y p o ­ przez ożywiony h a n d e l , w p ł y w a ł n a kształtowanie się p o s t a w i p o t r z e b miejscowej ludności. O d p o w i e d ź n i e j e s t łatwa. W z a s a d z i e stwierdzić należy, że z m i a n y takie zauważono wśród pokolenia. swoje jedynie młodszego Kobiety „uświadomienie" p r z e j a w i a ł y w n i e z a d o w o l e n i u z d o t y c h c z a s o w y c h w a r u n k ó w życia, l e c z odnosiło się t o t y l k o d o k w e s t i i m a t e r i a l n y c h , a n i e k o r e s p o n d o w a ł o ze w z r o s t e m p o t r z e b kultu­ rowych. Następnie p o z n a j e m y w m i a s t o O w e r r i , które s t a n o w i d o b r y p r z y k ł a d stadium przemian, bardziej zaawansowanej niż omawiane społeczności poprzednio, chociaż k o r z e n i a m i t k w i ą c e jeszcze m o c n o w przeszłości. M i a s t o , którego liczebność p r z e k r a ­ czała w o m a w i a n y c h czasach 2 t y s . mieszkańców, z a s i e d l o n e b y ł o p r z e z ludność rol­ niczą, zajmującą się u b o c z n i e h a n d l e m . Z interesującej n a s społeczności k o b i e t 97°/o 4 z a j m o w a ł o się r o l n i c t w e m i h a n d l e m , pozostała ilość posiadała w y ż s z y nieco status społeczny — c o m o g ł o łączyć się z w y ż s z y m p o z i o m e m w y k s z t a ł c e n i a . B y ł y t o żony 5 nauczycieli, ukończyły urzędników państwowych, szkołę. M i a s t o tworzyło zbiorowości I b o . P o d z i e l o n e czy wreszcie aglomerację miejscowe bardziej dziewczęta zwartą b y ł o n a pięć części, z a m i e s z k a n e niż przez które szereg innych wielkie rodziny (posiadające w s p ó l n e g o p r z o d k a ) . Ciekawe niami, spostrzeżenia dotyczą j a k zawarcie nego p o g r z e b u związku (stosowana w obrzędów związanych z t a k ważnymi małżeńskiego, n a r o d z i n y d z i e c k a , w y p a d k u śmierci osoby wydarze­ ceremonia znacznej — podwój­ była wyrazem szczególnego s z a c u n k u i u z n a n i a , j a k i m d a r z y l i ją p o t o m n i ; n a s t ę p o w a ł o t o n a ogół k i l k a l a t p o śmierci, a obrządek t e n dotyczyć m ó g ł także k o b i e t ) . Szerzej n i e c o z a j m u j e się p r a c a p r o b l e m e m małżeństwa, p o r ó w n u j ą c wciąż „zwyczajowe" ze spotykanym coraz częściej małżeństwem popularne chrześcijańskim. O b s e r w o w a ć t u m o ż n a p e w n ą sprzeczność m i ę d z y etyką chrześciańską a n i e m obowiązków i przywilejów przez afrykańskich poślubionej w e d ł u g reguł kościoła posiadają wierają również stwo zwyczajowe, małżeństwo zwyczajowe. chrześcijan, którzy pojmowa­ prócz żony n a ogół stałe k o n k u b i n y , bądź też z a ­ W i e l u Afrykańczyków preferuje małżeń­ które u m o ż l i w i a r o z w ó d w w y p a d k u b r a k u d z i e c i . A f r y k a n i e j e s t jeszcze p r z y g o t o w a n a do p r a k t y c z n i e nierozerwalnego Według m i e j s c o w y c h obyczajów małżeństwa k o b i e t a n i e o d p o w i e d n i o przez chrześcijańskiego. współmałżonka trak­ t o w a n a miała p r a w o opuścić g o i żądać p o m o c y l u b i n t e r w e n c j i s t a r s z y c h c z ł o n k ó w rodu . Powodem 6 nieporozumień małżeńskich b y w a ł o n a ogół niespełnianie w sposób L i c z b a m i e s z k a ń c ó w przekroczyła o b e c n i e 20 t y s . ( w g Oxford Regional Econo­ mic Atlas, Africa, O x f o r d 1965). B a r d z i e j w s p ó ł c z e s n e d a n e dotyczące m i a s t a i p r o ­ w i n c j i O w e r r i z n a j d u j e m y w p r a c y W . B . M o r g a n a , J . C. P u g h a, West Africa, Lon­ d o n 1969, s. 43, 44, 316, 322. C i e k a w y m z j a w i s k i e m o p i s a n y m p r z e z autorkę j e s t t z w . „ t r a i n i n g h o m e " , z a ­ ł o ż o n y w 1906 r . p r z e z T o w a r z y s t w o M i s y j n e . Szkoła t a p r z e z n a c z o n a w y ł ą c z n i e d l a dziewcząt, prócz umiejętności c z y t a n i a i p i s a n i a uczyła z a s a d d o b r e g o p r o w a d z e n i a g o s p o d a r s t w a d o m o w e g o . B y ł a o n a w y s o k o c e n i o n a p r z e z m i e j s c o w ą ludność. P o d o b n y z w y c z a j i n g e r o w a n i a w s p r a w y r o d z i n y — w sensie p o z y t y w n y m — 4 5 6 �213 RECENZJE należyty w z a j e m n y c h powinności i o d m i e n n y p o g l ą d n a k w e s t i ę r o l i i p o z y c j i małżonka w r o d z i n i e . I t a k w y s t ę p o w a n i e t z w . „odpłatności m a ł ż e ń s k i e j " współ­ powoduje, iż k o b i e t a m o ż e być uważana za „ w ł a s n o ś ć " , j a k i t o w s z y s t k o , co o n a d o m a ł ż e ń s t w a w n o s i . Z d r u g i e j s t r o n y k o b i e t y sądzą, iż t o , co w n i o s ł y o n e w p o s a g u , p o z o s t a j e n a ­ d a l i c h własnością. W e d ł u g ogólnie s p o t y k a n e j m o w e g o w i n n y zajmować o p i n i i k o b i e t y prócz p r o w a d z e n i a gospodarstwa się także r o l n i c t w e m i h a n d l e m , przyczyniając do­ się w t e n sposób d o p o w i ę k s z e n i a d o c h o d ó w r o d z i n y . S a m e k o b i e t y , czynią t o zresztą chętnie, pragnąc p e w n e j Ostatnią z niezależności m a t e r i a l n e j . przedstawionych n a m społeczności jest czysto miejska zbiorowość w P o r t H a r c o u r t , s t o l i c y p r o w i n c j i O w e r r i , licząca w o m a w i a n y m o k r e s i e około 20 t y s . mieszkańców . Heterogeniczna ludność c h a r a k t e r y z o w a ł a 7 się już w ó w c z a s p r z e w a g ą liczebną mężczyzn, którzy n a p ł y w a l i t u z odległych t e r e n ó w w wyraźną poszukiwa­ n i u p r a c y . W i e l e k o b i e t m i e j s k i c h posiadało o b o k g r a n i c m i a s t a działki, n a których m o g ł y u p r a w i a ć p e w n e rośliny ż y w i e n i o w e , n a t o m i a s t większość k o b i e t mieszkających t u okresowo wyjeżdżała d o s w y c h r o d z i n n y c h miejscowości p r z y n a j m n i e j do r o k u d l a d o p i l n o w a n i a sadzenia d w a razy i z b i e r a n i a u p r a w i a n y c h płodów. Podział pracy był już w y r a ź n i e określony; k o b i e t y z a j m o w a ł y się s p r a w a m i d o m u , h a n d l e m i e w e n tulną pracą n a r o l i , p o d c z a s g d y m ę ż c z y ź n i t r a k t o w a n e było raczej j a k o przejściowe przyjmowali miejsce pracę z a r o b k o w ą . Miasto pobytu, ludzie przybywali t u dla z a r o b k u , n i e myśląc o o s i e d l e n i u się n a stałe. Jeśli b u d o w a l i d o m y , t o t y l k o d l a z a ­ bezpieczenia dochodów i powiększenia i c h poprzez w y n a j m o w a n i e ambicji budowane były w Każda z przybywających czy Onitsha; Port s t r o n a c h r o d z i n n y c h , n a oczach pokoi. „Domy i c h zazdrosnych krewnych. r o d z i n przenosiła w ł a s n e z w y c z a j e z O w e r r i , A b a , O k i g w i H a r c o u r t n i e istniał j a k o j e d n o s t k a k u l t u r o w a . B y ł o t o p r z e z które l u d z i e p r z e c h o d z i l i , niosąc s w ó j w ł a s n y , d u c h o w y oczywistą, że w e j ś c i e w nowe, odmienne sobą p e w n e n i e u c h r o n n e z m i a n y w środowisko w psychice wyrwanych W w y p a d k u k o b i e t m o g ł o t o m i e ć następstwa n e g a t y w n e , miejsce, b a g a ż " . Jest konsekwencji z rodzimego sprawą pociągało kręgu za osób. zwłaszcza jeśli r o z p a t r u j e ­ m y s p r a w y moralności. S y t u a c j a m a t e r i a l n a k o b i e t o m a w i a n e j społeczności n i e z a w ­ sze była d o b r a . P r z y k ł a d o b s e r w o w a n y c h w mieście k o b i e t czerpiących i n t r a t n e z y s k i z p r o s t y t u c j i nakłaniał i d z i e w c z ę t a I b o d o nierządu, p r z y c z y m p r o c e d e r wały, j a k w i e l e ten trakto­ i n n y c h z a w o d ó w . N a i c h u s p r a w i e d l i w i e n i e należy dodać, że m o ż l i ­ wości j a k i e g o k o l w i e k p r z y g o t o w a n i a szkoły, p r o w a d z o n e z a w o d o w e g o były d l a k o b i e t z n i k o m e . Istniejące n a ogół p r z e z t o w a r z y s t w a m i s y j n e , m i a ł y c h a r a k t e r ogólnokształ­ cący. C i e k a w o s t k ą j e s t działalność j e d n e j z n i e l i c z n y c h w o w y m czasie w N i g e r i i p r y ­ w a t n e j k o e d u k a c y j n e j szkoły w y ż s z e j , która kształciła 16 d z i e w c z ą t i o k o ł o 90 c h ł o p ­ ców. Szkoła owa stanowiła jednak wyjątek i n i e mogła rozwiązać omawianego problemu. Recenzowana p r a c a daje interesujący d z i e j postępowych, a w p e w n y m obraz jednego z najliczniejszych, sensie n a j b a r d z i e j prymitywnych plemion najbar­ nigeryj- skich. Jako grupa o ubogim stosunkowo dziedzictwie k u l t u r o w y m przy b r a k u zinsty­ tucjonalizowanej szybkiej religii Ibo wykazywali zdolność adaptacji do nowych w a r u n k ó w i ł a t w o u l e g a l i w e s t e r n i z a c j i . O d g r y w a l i o n i znaczną r o l ę w o k r e s i e kolo- o b s e r w u j e m y w ś r ó d p l e m i e n i a Y o r u b a , g d z i e s p r a w y s p o r n e m o g ą b y ć n a życzenia z a i n t e r e s o w a n y c h s t r o n rozstrzygane przez p r z e d s t a w i c i e l i starszej generacji. P r o b l e m p o r u s z a p r a c a A . S o u t h a l l a [ r e d . ] , Social Change in Modern Africa, O x f o r d 1969, r o z d z . : „ F a m i l y l i f e a m o n g t h e Y o r u b a i n L a g o s , N i g e r i a " , s. 315. P o r t H a r c o u r t liczył w l a t a c h 6 0 - t y c h już 72 t y s . m i e s z k a ń c ó w , j e s t t o d r u g i со do wielkości p o r t N i g e r i i . D a n e z p r a c y L . R a t a j s k i e g o , Afryka, W a r s z a w a 1966. 7 �214 RECENZJE n i a l i z m u a n g i e l s k i e g o , a p o u z y s k a n i u p r z e z N i g e r i ę niepodległości, dzięki i n t e l i g e n c j i , s p r y t o w i i e n e r g i i objęli także w i e l e ważniejszych właśnie tej g r u p y p l e m i e n n e j w y d a j e się być szczególnie g o d n e u w a g i . s t a n o w i s k . Dlatego 8 też Anna E S T E R B O S E R U P , Woman's role in economic studium Partyka L o n d o n 1970, G e o r g e development, A l l e n a n d U n w i n L t d , ss. 283 W d o b i e m o d e r n i z a c j i g o s p o d a r c z e j zachodzącej w większości współczesnych s p o ­ łeczności k r a j ó w procesach i n d u s t r i a l i z a c j i i łączącej się z t y m m i g r a c j i w i e ś — m i a s t o , zmieniają t z w . T r z e c i e g o Świata, w się p r a w a i funkcje kobiet, zmienia się także i c h a k t y w n o ś ć z a w o d o w a . W s z y s t k i e te zagadnienia w p r a c y E s t e r B o s e r u p , duńskiego n a u k o w c a w pełni u d o k u m e n t o w a n e s t u d i u m socjologiczno-ekonomiczne tycznie nie badanego aspektu ekonomicznego mianach zacofanych znajdują i konsultanta przy odzwierciedlenie ONZ, nigdy stanowiącej dotąd systema­ r o z w o j u , j a k i m jest r o l a kobiet w prze­ gospodarczo krajów. P u n k t e m wyjściowym rozważań Ester Boserup jest przedstawienie sytuacji w p r y ­ mitywnych społecznościach w i e j s k i c h , istniejących t a m systemów gospodarki działu p r a c y . W n a j p r o s t s z y m p o d z i a l e m ó w i ć m o ż e m y o m ę s k i m i żeńskim g o s p o d a r k i r o l n e j . O g ó l n i e p r z y j m u j e m y , iż p i e r w s z y j a c h A z j i , p o d c z a s g d y w A f r y c e par excellence s p o t y k a n y jest głównie w gospodarki kobiecej używany i stosowano występowały kra­ w y s t ę p u j e żeński s y s t e m p r a c y w n i c t w i e . Podział t a k i wyrastał z r o d z a j u prowadzonej Wzory i po­ systemie 1 głównie w w danym kraju regionach, g d z i e pług u p r a w ę przemienną, p r a c a w p o l u w y k o n y w a n a rol­ gospodarki. nie był była wyłącz­ n i e p r z e z k o b i e t y , p r z y c z y m udział m ę ż c z y z n ograniczał się g ł ó w n i e d o k a r c z u n k u . 2 Odmiennie watną przedstawia własność ziemi się s y t u a c j a w i stosunkowo k r a j a c h azjatyckich, gdzie z n a j d u j e m y liczną klasę b e z r o l n e j wiejskiej pry­ społeczności. Występuje t u możliwość k o r z y s t a n i a z p r a c y n a j e m n e j , a głównie s t o s o w a n y m narzę­ d z i e m j e s t pług. P o d z i a ł p r a c y w p ł y w a n a o d p o w i e d n i e kształtowanie się stosunków w e w n ą t r z s p o łecznych, a szczególnie s p o t y k a n y c h generalizację, m o ż e m y systemów małżeńskich. I t a k , stosując stwierdzić, iż istnieją d w a g ł ó w n e t y p y k o b i e t y w nościach w i e j s k i c h , w zależności o d o c e n i e n i a j e j r o l i j a k o p r a c o w n i k a . W pewną społecz­ regionach gospodarki wędrownej, gdzie praca w p o l u w y k o n y w a n a jest przede w s z y s t k i m przez k o b i e t y , mają o n e w i ę k s z ą osobistą wolność, a także p e w n ą ekonomiczną niezależność. W t a k i c h społeczeństwach w y s t ę p u j e szeroki zasięg p o l i g a m i i , p o n i e w a ż posiadanie k i l k u żon łączy się z m o ż l i w o ś c i ą u p r a w i a n i a w i ę k s z e j ilości z i e m i i s t w a r z a lepszą P r o b l e m t e n o m a w i a p r a c a K . E 11 i o 1 1 a, An African School, A record of Experience, C a m b r i d g e 1970, s. 205, a także c y t o w a n a już National Unity and Re­ gionalism in Eight African States, s. 28, 545. R o l ę k o b i e t w życiu społecznym i g o s p o d a r c z y m społeczności p i e r w o t n y c h o m a ­ w i a p r a c a D . P a u 1 m e, [ r e d . ] , Women of Tropical Africa, Berkeley and Los Angeles 1963. Zmianę t r a d y c y j n e j gospodarki w w y n i k u m o d e r n i z a c j i r o l n i c t w a : w p r o w a d z e ­ n i a pługa, o b s e r w u j e m y n a p r z y k ł a d z i e k e n i j s k i e g o p l e m i e n i a L u o , g d z i e k o b i e t y z a j ­ m o w a ł y się p r y m i t y w n y m r o l n i c t w e m , l e c z z c h w i l ą z a s t o s o w a n i a pługa u p r a w ą z i e m i zaczęli z a j m o w a ć się t a k ż e mężczyźni. P r o b l e m t e n p o r u s z a p r a c a A . W a 1 i g ó r s k i e g o , Społeczność afrykańska w procesie przemian 1890-1949 г., S t u d i u m w s c h o d n i o a f r y k a ń s k i e g o p l e m i e n i a L u o , W a r s z a w a 1969. 8 1 2 �215 RECENZJE p o z y c j ę społeczną. K o b i e t a j e s t t u c e n i o n a i d l a p o z y s k a n i a żony m ę ż c z y ź n i n o k r o t n i e składają w y s o k i e opłaty j e j r o d z i n i e . M a ł ż e ń s t w o p o l i g a m i c z n e niejed­ występuje w i ę c w A f r y c e n a południe o d S a h a r y , a t a k ż e w części o b s z a r ó w p o ł u d n i o w e j Azji, w s z ę d z i e t a m , g d z i e z n a j d u j e m y d o s t a t e k z i e m i nadający się d o w y k o r z y s t a n i a w d ł u g o o d ł o g o w y m s y s t e m i e . W s z ę d z i e , g d z i e s p o t y k a m y konieczność i n t e n s y w n e g o wyko­ r z y s t a n i a n i e w i e l k i e g o o b s z a r u z i e m i , s t o s u j e się gospodarkę p ł u g o w ą i k o b i e t a j e s t n i e w i e l e l u b w o g ó l e n i e a n g a ż o w a n a w pracę n a r o l i , j e s t o n a c a ł k o w i c i e u z a l e ż n i o ­ n a o d s w e g o m ę ż a l u b o j c a , a t y l k o z n i k o m a część m a ł ż e ń s t w j e s t p o l i g a m i c z n a . S y ­ tuacja taka dominuje w Niewybaczalnym r e g i o n a c h h i n d u s k i e j , chińskiej, a także a r a b s k i e j błędem Europejczyków c t w a o m a w i a n y c h krajów jest zapoznanie posiadających kultury. w p ł y w n a rozwój rolni­ l u b n i e u z n a w a n i e istniejących t r a d y c j i p o ­ działu p r a c y w społecznościach t u b y l c z y c h . Z d a r z a ł o się, iż w k r a j a c h , g d z i e g ł ó w n a rola gospodarcza nowoczesnych p r z y p a d a ł a k o b i e c i e , s t a w i a n o j e d n a k n a mężczyzn, których uczono m e t o d g o s p o d a r k i r o l n e j , p o d c z a s g d y k o b i e t y , będące g ł ó w n y m i u ż y t ­ k o w n i k a m i z i e m i , k o n t y n u o w a ł y użycie t r a d y c y j n y c h m e t o d u p r a w y . P r z y b y c i e E u ­ ropejczyków pogarszało pozycję kobiet, zachodnia administracja bowiem cedowała n i e j e d n o k r o t n i e p r a w a i własność k o b i e t n a i c h m ę ż ó w , c o d o p r o w a d z i ł o n a w e t do k r w a w y c h r o z r u c h ó w ( r e w o l t a w A b a , 1929 r.) . s I n n y p r o b l e m s t a n o w i s e z o n o w a p r a c a k o b i e t z p l e m i o n o n i s k i m s t a t u s i e społecznym w gospodarstwach bogatszych n a terenach, gdzie nie m a t r a d y c j i gospodarki cej. P r z y p a d k i t a k i e z n a j d u j e m y kobie­ w I n d i a c h , g d z i e o k o ł o 40°/o p r a c o w n i k ó w r o l n y c h s t a n o w i ą k o b i e t y pracujące n a j e m n i e . Interesujące j e s t p r z y t o c z o n e p r z e z autorkę rozróżnienie s p o t y k a n y c h w świecie typów zaangażowania k o b i e t w prace w r o d z i n n y m g o s p o d a r s t w i e : — k o b i e t a B l i s k i e g o W s c h o d u n i e pracująca (nie posiada także wolności osobistej), — w k r a j a c h A m e r y k i Łacińskiej k o b i e t a z a j m u j e się g ł ó w n i e g o s p o d a r s t w e m domo­ w y m w z n i k o m y m t y l k o s t o p n i u uczestnicząc w p r a c a c h r o l n i c z y c h , — w regionach południowo-wschodniej m a s p o r y udział w pracy w Azji gospodarstwie k o b i e t a jest aktywnym pracownikiem, rodzinnym, przyjmuje także p r a c e n a ­ jemne, — w r e s z c i e k o b i e t a afrykańska, która n i e j e s t u t r z y m y w a n a p r z e z męża, l e c z sama t r o s z c z y się o s i e b i e i rodzinę, przyjmując k a ż d y t y p zajęcia. O c z y w i ś c i e j a k każda g e n e r a l i z a c j a i ta przedstawia t y l k o ogólny s c h e m a t i n a poszczególnych t e r e n a c h m o g ą w y s t ę p o w a ć z n a c z n e o d c h y l e n i a . A f r y k a ń s k a 4 m a n p . s t o s u n k o w o m a ł y udział w p r o d u k c j i cash, crop, kobieta g ł ó w n i e d l a t e g o , że w p l a n t a ­ c j a c h z a t r u d n i a n i są mężczyźni, l e c z t a k ż e i d l a t e g o , że w e w ł a s n y m gospodarstwie są o n i r ó w n i e ż a k t y w n i p r z y u p r a w i e p ł o d ó w n a s p r z e d a ż . N a s u w a się p y t a n i e , j a k 5 wyglądać będzie s y t u a c j a k o b i e t w miarę modernizacji rolnictwa, powstaje także W y d a r z e n i a t e podkreślające n i e z w y k ł ą zdolność organizacyjną k o b i e t w w a l c e o i c h p r a w a o p i s u j e p r a c a S. L e i t h - R o s s , African Women, A study of the Ibo of Nigeria, W a s h i n g t o n 1965, s. 22-39. Interesujący j e s t c y t o w a n y p r z e z autorkę p r z y k ł a d n i g e r y j s k i e g o p l e m i e n i a Y o r u b a , g d z i e k o b i e t y w y k o n y w a ł y t y l k o 7 % p r a c y n a r o l i . W y k a z y w a ł y się o n e n a t o ­ m i a s t a k t y w n y m udziałem w h a n d l u . Jednakże i t o n i e j e s t regułą. D u ż e f a r m y k a k a o posiadają k o b i e t y w p o ł u d ­ n i o w e j G h a n i e . Są o n e z w y k l e m n i e j s z e j e d n a k o d p r o w a d z o n y c h p r z e z m ę ż c z y z n , którzy korzystają z p r a c o w n i k ó w n a j e m n y c h ; p o n a d t o k o b i e t y z o b l i g o w a n e są z w y ­ k l e d o u p r a w y roślin ż y w i e n i o w y c h . P r o b l e m o m ó w i o n y w p r a c y z b i o r o w e j D . В i eb u y c k , [ r e d . ] , African Agrarian Systems, O x f o r d 1966, a także w p r a c y P. H i l l , Studies in Rural Capitalism in West Africa, C a m b r i d g e 1970. 3 4 5 �216 RECENZJE problem odpowiedniego ich przygotowania d o spełnianego z a w o d u , jeśli mają kon­ t y n u o w a ć s w ą pracę. N i e z a w s z e j e d n a k k o b i e t y pozostają n a w s i , c o r a z częściej s p o t y k a m y j e w w o d a c h m i e j s k i c h . R o l ę i pozycję k o b i e t w mieście p r z e d s t a w i a za­ Ester Boserup w I I części s w e j p r a c y . M i a s t a k r a j ó w r o z w i j a j ą c y c h się t o t w o r y s t o s u n k o w o m ł o d e , w y ­ rastające dookoła p o r t ó w , w z d ł u ż l i n i i k o l e j o w y c h l u b g ł ó w n y c h dróg, k t ó r y m i prze­ biegały s z l a k i h a n d l o w e . J a k o c e n t r a k o l o n i a l n e j a d m i n i s t r a c j i pełniły też o n e r o l ę h a n d l o w y c h i usługowych p l a c ó w e k n a t e r e n i e o s a d n i c t w a e u r o p e j s k i e g o . lekcji przy przyjmowaniu przez Europejczyków ludzi do pracy Zasady se­ odzwierciedlone są w y r a ź n i e p r z e z proporcję płci m i e s z k a ń c ó w m i a s t . S p o t y k a m y n i e j e d n o k r o t n i e m i a s t a t z w . „ m ę s k i e " , zwłaszcza w niektórych k r a j a c h A f r y k i . S k r a j n y m p r z y k ł a d e m t a k i e j p o l i t y k i są m i a s t a A f r y k i P o ł u d n i o w e j i R o d e z j i , a w i ę c okręgi przemysłu k o p a l n i a ­ nego. N i s k i e z a r o b k i afrykańskich p r a c o w n i k ó w n i e p o z w a l a ł y i m n a u t r z y m y w a n i e r o d z i n , które pozostawały n a w s i . P o d o b n a s y t u a c j a w y s t ę p u j e w k r a j a c h A z j i i 1ак n p . w I n d i a c h p r z e w a g a m ę ż c z y z n w niektórych m i a s t a c h sięga n a w e t 2 5 % . K o n t r a ­ s t e m są s k u p i s k a m i e j s k i e A m e r y k i Łacińskiej w których, w r e z u l t a c i e ciągłych p r o ­ cesów m i g r a c j i p r z e w a ż a j ą k o b i e t y , p o d c z a s g d y rta o b s z a r a c h rolniczych pozostają mężczyźni. Zastanawiając się n a d rolą k o b i e t w m i a s t a c h w y j ś ć m u s i m y z i c h wkładu r o z w o j u h a n d l u . T r a d y c j e udziału k o b i e t w t e j d z i e d z i n i e g o s p o d a r k i różne są w maitych okręgach. Stanowią one połowę handlarzy w wielu krajach A f r y k i (Ghana l u b nawet większość w ś r ó d — 80%), N i g e r i a do roz­ tradycyjnych Wsch. — 50%) , natomiast 6 z a l e d w i e niecały j e d e n p r o c e n t z a j m u j e się h a n d l e m w większości k r a j ó w a r a b s k i c h , gdzie możliwość z a t r u d n i e n i a k o b i e t w h a n d l u i rzemiośle j e s t n i e d o przyjęcia, o n e mniejszością n a w e t w ś r ó d k l i e n t ó w , p o n i e w a ż z a k u p a m i j e d z e n i a , a n a w e t k o b i e c y c h zajmują się mężczyźni. W p o ł u d n i o w e j i w s c h o d n i e j Azji znajdujemy g i o n y , g d z i e p r o c e n t o w y udział m ę ż c z y z n i k o b i e t w h a n d l u j e s t p r a w i e r ó w n y 50%i), j e d n a k ż e już n a o b s z a r a c h z a m i e s z k a n y c h p r z e z ludność p o c h o d z e n i a (Singapur, T a i w a n ) udział k o b i e t n i e p r z e k r a c z a przed­ głównym z a w o d e m k o b i e t , które s a m e zabiegają o u t r z y m a n i e s i e b i e i r o d z i n y , p o n i e w a ż siadają czesnym nie­ i n n e g o źródła d o c h o d u , z w a ż y w s z y f a k t , iż n i e p o ­ o n e n a ogół ż a d n e g o z a w o d u sektorze re­ (około chińskiego 15 p r o c e n t , p o d c z a s g d y w r e w o l u c y j n y c h C h i n a c h osiągał z a l e d w i e 7%). H a n d e l , prócz r o l n i c t w a j e s t w i e l e jest możliwości znalezienia są ubrań ani przygotowania h a n d l u z a t r u d n i a n i są j e d n a k z w y k l e do i n n e j pracy. W nowo­ mężczyźni, n a w e t n a o b s z a ­ r a c h , g d z i e k o b i e t y d o m i n o w a ł y w h a n d l u t r a d y c y j n y m . W skrócie s t w i e r d z i ć należy, że r o l a k o b i e t w n o w o c z e s n y m hinduskiej i chińskiej, h a n d l u w r o z w i j a j ą c y c h się k r a j a c h k u l t u r y a r a b s k i e j , a także w atlantyckich krajach Ameryki Łacińskiej, gdzie m o c n y b y ł w p ł y w k u l t u r y hiszpańskiej, n i e j e s t duża, p o n i e w a ż i s t n i e j e t u g ł ę b o k o zakorzeniony k u l t u r o w y sprzeciw w o b e c udziału k o b i e t w handlu. Natomiast tam, g d z i e k o b i e t y spełniają t r a d y c y j n i e p o w a ż n i e j s z e f u n k c j e w t e j d z i e d z i n i e z n a j d u j e m y w i ę k s z ą ilość z a t r u d n i o n y c h w h a n d l u k o b i e t ( n p . w gospodarki, południowo-wschod­ n i e j A z j i ) , lecz b a r d z o często p r o c e n t i c h j e s t n i e w y s o k i p r z e z ogólnie n i s k i poziom wykształcenia, a t a k ż e tendencję d o d a w a n i a p r i o r y t e t u m ę ż c z y z n o m w r e k r u t a c j i d o wszelkich nowoczesnych Rola kobiet w zawodów. „męskich" miastach ogranicza się g ł ó w n i e d o u s ł u g . 7 Występuje R o l ę k o b i e t H a u s a w h a n d l u n a t e r e n i e północnej N i g e r i i p o r u s z a p r a c a H i l l , op. cit, s. 147. U d z i a ł k o b i e t w d o c h o d a c h r o d z i n y p o p r z e z h a n d e l artykułami ż y w n o ś c i o w y m i ( n p . p r z y g o t o w y w a n i e i s p r z e d a w a n i e p o r c j i j e d z e n i a g o t o w y c h d o spożycia) i p o 6 7 �217 RECENZJE t u społecznie s z k o d l i w e z j a w i s k o p r o s t y t u c j i , k t ó r e m u s p r z y j a s t o s u n k o w o mała ilość k o b i e t w o w y c h m i a s t a c h . W k r a j a c h A m e r y k i Łacińskiej duża część k o b i e t z a t r u d ­ n i o n a j e s t j a k o służba d o m o w a i azjatyckich sektorem (60°/o), p o d c z a s g d y w k r a j a c h a r a b s k i c h , afrykańskich t y m zajmują się mężczyźni. Zaznacza się j e d n a k wyraźnie t e n d e n c j a w z r o s t u s e k t o r u usług d o m o w y c h w r a z z e k o n o m i c z n y m r o z w o j e m k r a j u , p r z y c z y m z a w o d y t e stają się c o r a z w y ł ą c z n i e j miast p y t a n i e , dlaczego t a k mało k o b i e t z n a j d u j e m y i d l a c z e g o większość p r z e d s i ę b i o r c ó w p r e f e r u j e „żeńskie". N a s u w a danego się n a t o ­ wśród pracowników przemysłu mężczyzn, m i m o iż w i e l e z j ą c y c h się k r a j ó w s t o s u j e z a s a d y różnych płac d l a osób o d m i e n n y c h płci rozwija­ wykonują­ c y c h t e s a m e p r a c e . Otóż k o b i e t a k o r z y s t a z p e w n y c h p r z y w i l e j ó w , t a k i c h j a k o g r a ­ niczenia pracy w nocy czy p r a c y p o d ziemią w kopalnictwie, wreszcie przysługuje j e j określona ilość płatnych z w o l n i e ń z tytułu o p i e k i n a d dziećmi i u r l o p ó w rzyńskich — częstszych w k r a j a c h o n i s k i m s t o p n i u r o z w o j u . Jest rzeczą rystyczną, iż s a m e k o b i e t y preferują p r a c ę w s e k t o r z e macie­ charakte­ h a n d l u czy też c h a ł u p n i c t w o , co u m o ż l i w i a i m dowolność c z a s u p r a c y , a w i ę c w y w i ą z y w a n i e się p r z y p r a c y dowej także i z o b o w i ą z k ó w Przyczyn w znikomej stosunkowo roli zawo­ domowych. kobiet w nowoczesnym n i s k i m s t o p n i u wykształcenia p r z e m y ś l e szukać należy także dziewcząt. P r z y k ł a d o w o można iż w I n d i a c h i k r a j a c h a r a b s k i c h , g d z i e udział u c z n i ó w i u c z e n n i c w podać, grupie w i e k u 15-19 l a t m a się j a k 4 : 1 , już w g r u p i e 20-24 l a t kształtuje się w s t o s u n k u 1 0 : 1 . W p ł y ­ wa na to w pewnym stopniu niski wiek zakładania r o d z i n y . T r a d y c j e w kształceniu d z i e w c z ą t rzadkością są także w A f r y c e , g d z i e p r z e z długie l a t a szkoły m i s y j n e dziły i n n y p r o f i l n a u c z a n i a d l a dziewcząt, ucząc j e p r z e d e w s z y s t k i m p r a k t y c z n y c h . Obecnie 8 łudniowej A f r y k i w sposób użytkują prowa­ przedmiotów zaszły t u i s t o t n e z m i a n y i n p . w ś r ó d studentów B a n t u z P o ­ 1960 r o k u 40°/o s t a n o w i ł y dziewczęta. P o w s t a j e p y t a n i e , w swe wykształcenie k o b i e t y . Z rozważań Ester Boserup jaki w y n i k a , iż stanowią o n e z n i k o m y p r o c e n t p r a c o w n i k ó w a d m i n i s t r a c j i w y ż s z e g o s t o p n i a n i e t y l k o w k r a j a c h rozwijających się, l e c z także i w w y s o k o 1 2 % ) . W większości k r a j ó w z a c o f a n y c h zindustrializowanych (ZSRR g o s p o d a r c z o з/ l u b n a w e t w i ę c e j — pracujących 3 z a w o d o w o k o b i e t t o n a u c z y c i e l k i , p o n i e w a ż z a w ó d t e n w y k o n y w a ć mogą k o b i e t y t a k ­ że i t a m , g d z i e są o n e t r a d y c y j n i e o d i z o l o w a n e szość w pozostałych Afryce, t o pielęgniarki i służba j e d n a k zaznaczyć należy, iż w d i a c h , p i e l ę g n i a r s t w e m zajmują o d życia społecznego, n a t o m i a s t w i ę k ­ medyczna. pewnych Proporcje takie spotykamy społecznościach A z j i , n p . w I n ­ się t y l k o k o b i e t y z s e k t niższych. Z r o z w o j e m eko­ n o m i c z n y m w z r a s t a l i c z b a k o b i e t w y k o n u j ą c y c h p r a c e b i u r o w e . W niepodległych k r a ­ jach afrykańskich położonych n a południe o d S a h a r y szybki stopień afrykanizacji W połączeniu z b r a k i e m w y ż e j w y k s z t a ł c o n y c h osób o b u płci d a j e k o b i e t o m s k i m unikalną sposobność wejścia do zawodów poprzednio prawie afrykań­ zmonopolizowa­ n y c h p r z e z mężczyzn. Ostatnia w część pracy poświęcona o s t a t n i c h l a t a c h przybierających jest n a sile w procesom wiejsko-miejskiej słabo r o z w i n i ę t y c h j a c h , a także t o w a r z y s z ą c y c h t e m u z j a w i s k społecznych. N i e z a w s z e są o n e ne, bowiem obserwować można rozbicie rodzin wskutek migracji gospodarczo samotnego kra­ pozytyw­ przebywania ś r e d n i c t w o w h a n d l u r y b a m i w s p o m i n a też p r a c a J . S. L a F o n t a i n e , City Politics, A study of Leopoldville, 1962-1963, C a m b r i d g e 1970, s. 56. Opis takiego właśnie „training-home" d l a dziewcząt z n a j d u j e m y w pracy Leith-Ross, op. cit., s. 189 n . N a t o m i a s t interesujący p r o b l e m w p r o w a d z a n i a szkolenia z a w o d o w e g o k o b i e t w A f r y c e w s c h o d n i e j (krótkoterminowe k u r s y szkole­ n i a r o l n i c z e g o w K e n i i ) — z j a w i s k o ciągle jeszcze w A f r y c e n i e t y p o w e — w s p o m i n a p r a c a J . C. de W i l d e , Experiences with Agricultural Development in Tropical Af­ rica, v o l . 1, s. 190, B a l t i m o r e 1967. 8 �218 RECENZJE m ę ż c z y z n w m i a s t a c h , narastającą w t y c h w a r u n k a c h prostytucję, a co za t y m i d z i e b r a k s z a c u n k u w ogóle d l a k o b i e t m i e j s k i c h pracujących s a m o d z i e l n i e . Te problemy społeczne n i e m o g ą j e d n a k p o w s t r z y m a ć p r o c e s ó w m i g r a c j i , k t ó r e są e l e m e n t e m odłącznym ekonomicznego r o z w o j u każdego k r a j u . Z m i a n y w y w o ł a n e się d o zupełnie o d m i e n n e g o społeczność pierwotna środowiska są t y m w i ę k s z e , i m b a r d z i e j p r y m i t y w n a j e s t i procesy przystosowania zachodzą wówczas wolniej, p r o w a d z i ć n a w e t d o zupełnego w y a l i e n o w a n i a j e d n o s t k i . Z m i e n i a się cała rodziny, bowiem jej członkowie wykonują n i e t y l k o odmienną mogą egzystencja pracę, l e c z także zmieniają sposób życia. W y s t ę p u j e konieczność płacenia za k w a t e r y m i e j s k i e za m i e j s c e p o d n a m i o t ) , b r a k możliwości w y k o n y w a n i a s z e r e g u czynności dodatkowe źródło p o ż y w i e n i a , utrzymywanie ścisłych k o n t a k t ó w i t p . R a d y k a l n i e z m i e n i a się a k t y w n o ś ć k o b i e t , g d y cała r o d z i n a żyje w (nawet odgrywa­ j ą c y c h p o w a ż n ą r o l ę w życiu społeczności w i e j s k i e j , t a k i c h j a k p o l o w a n i e wiące nie­ przeniesieniem — stano­ rodzinnych mieście, p o ­ n i e w a ż większość czynności w y k o n y w a n y c h p r z e z n i e d l a p o d n i e s i e n i a s t a n d a r d u ż y ­ c i a całej r o d z i n y n i e m o ż l i w a j e s t d o w y k o n y w a n i a w d a r s t w o d o m o w e n i e j e s t już s a m o w y s t a r c z a l n e w a r u n k a c h miejskich. Gospo­ i s z e r e g dóbr t r z e b a zdobyć za p i e ­ niądze. W s k u t e k s i l n e g o obciążenia budżetu r o d z i n y k o b i e t y z m u s z o n e w a n i a pieniędzy drogą p r a c y z a r o b k o w e j . są d o zdoby­ R ó ż n e są m o ż l i w o ś c i a k l i m a t y z a c j i d o ż y ­ c i a w n o w y c h w a r u n k a c h k o b i e t pochodzących ze społeczności o o d m i e n n y c h t r a d y ­ c j a c h . Stąd w wować procesach możemy generalizuje modernizacji pewne wzory gospodarczej krajów aktywności zawodowej Trzeciego Świata k o b i e t , które Ester obser­ Boserup w t e n sposób: — w k r a j a c h k u l t u r y a r a b s k i e j , g d z i e w i e j s k i e k o b i e t y z a a n g a ż o w a n e są p r z e d e w s z y s t k i m i p r a w i e w y ł ą c z n i e w p r a c e d o m o w e obcując z ścisłym k r ę g i e m rodziny, t y l k o z n i k o m a i c h ilość (około 5°/o) j e s t a k t y w n a z a w o d o w o w m i e ś c i e ; — w k r a j a c h A m e r y k i Łacińskiej, w której p o d w p ł y w e m k u l t u r y n i e było t r a d y c y j n e g o oporu do samodzielnej pracy europejskiej k o b i e t poza r o d z i n n y m d a r s t w e m , a d z i e w c z ę t a w y s y ł a n o chętnie d o m i a s t , b y pracując w b o g a t y c h j a k o służące zarabiały n a w ł a s n e u t r z y m a n i e , z n a j d u j e m y stosunkowo gospo­ domach wysoki (25- 33°/o) udział k o b i e t w p r a c y z a w o d o w e j w m i e ś c i e ; — w południowo-wschodniej Azji, gdzie wysoka jest aktywność kobiet, które pracują w r o l n i c t w i e , z n a j d u j e t o o d p o w i e d n i k także i w dużym u d z i a l e k o b i e t w z a ­ wodach miejskich (30-40%i). Warto t u wspomnieć o Indonezji, gdzie 2 5 % kobiet m i e j s k i c h p r a c u j e z a w o d o w o . Jest t o z j a w i s k o , j a k i e g o n i e s p o t y k a m y w i n n y c h k r a ­ j a c h muzułmańskich ; 9 — k r a j e afrykańskie cechują się n a t o m i a s t w y s o k ą aktywnością kobiet w c a c h r o l n i c z y c h , a t a k ż e w w i e j s k i m h a n d l u n a m a ł ą skalę (zwłaszcza obszar Zachodniej). Wbrew liczba pracuje t e m u , czego zawodowo w można b y się spodziewać, mieście. P r z y c z y n ą stosunkowo mała i c h tego jest b r a k k w a l i f i k a c j i i kształcenia, co u t r u d n i a m o ż l i w o ś ć z n a l e z i e n i a pracy w nowoczesnym mysłu n a w e t I s t n i e j e t u także t r a d y c y j n a kobietom w Afryce Zachodniej. pra­ Afryki sektorze wy­ prze­ niechęć m ę ż c z y z n d o p r a c y i c h żon i córek p o d w ł a d z ą o b c e g o mężczyzny. P r o c e s y a d a p t a c j i do w życia w mieście t r u d n i e j s z e są w k r a j a c h , gdzie kobiety p r a c y n a r o l i , a m n i e j mają sposobności z n a l e z i e n i a skich, podczas g d y m i g r a c j a jest m n i e j s z y m problemem są b a r d z i e j zajęcia w aktywne warunkach miej­ t a m , gdzie przeniesione do m i a s t a k o b i e t y m o g ą k o m p e n s o w a ć s w ó j m a ł y udział w n a t u r z e d o d o c h o d ó w r o d z i n y w i ę k s z y m udziałem w z a r o b k a c h pieniężnych n a m i e j s k i c h b a z a r a c h c z y w sektorze C e n n e i n f o r m a c j e dotyczące aktywności z a w o d o w e j k o b i e t w k r a j a c h p o ł u d n i o ­ w e j i p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j A z j i z n a j d u j e m y w p r a c y G . M y r d a l a, A s í a n D r a ­ m a . An Inquiry into the Poverty of Nations, H a r m o n d s w o r t h 1968, s. 494, 1731 n . 9 �219 RECENZJE u s ł u g o w y m n o w o c z e s n e g o m i a s t a . Spełnia t o szczególną rolę w ków niewykwalifikowanych, zarobki kobiet bowiem różnią się o d p e n s j i i c h m ę ż ó w . Z a s a d n i c z e w rodzinach pracowni­ takich wypadkach niewiele różnice uposażenia o b s e r w u j e m y dopiero wśród pracowników w y k w a l i f i k o w a n y c h . Dalej a u t o r k a porusza p r o b l e m bezrobocia, a także n i e r a c j o n a l n e g o wykorzysta­ n i a zdolności p r o d u k c y j n e j m ł o d y c h l u d z i . S t a w i a o n a p o s t u l a t s t w a r z a n i a odpowied­ n i c h w a r u n k ó w p r a c y i zachęcania d o p o z o s t a w a n i a w r o l n i c t w i e , p o d c z a s g d y s z e r e g s t a n o w i s k w z a w o d a c h m i e j s k i c h m o ż e być z p o ż y t k i e m o b s a d z o n y c h kobiety. A więc i w t y c h krajach obserwujemy micznie zjawisko masowej już n i e b e z p i e c z n e przez miejskie społecznie i e k o n o ­ i n i e r a c j o n a l n e j z p u n k t u w i d z e n i a i n t e r e s u państwa m i ­ g r a c j i w i e ś — m i a s t o . A b y z r e a l i z o w a ć taką strategię r o z w o j u t r z e b a s t w o r z y ć k o ­ b i e t o m możliwości rierą j e s t o b e c n i e zatrudnienia w l e c z także b r a k w ł a ś c i w y c h przygotowaniem, nowoczesnym sektorze nie t y l k o tradycyjne odizolowanie kwalifikacji. Trzeba przemysłu, d o czego b a ­ k o b i e t w w i e l u społecznościach, więc zająć się o d p o w i e d n i m i c h a w i ę c r o z w i ą z a ć p r o b l e m s z k o l n i c t w a , zwłaszcza z a w o d o w e g o , co umożliwi zatrudnienie kobiet w z m o d e r n i z o w a n y m p r z e m y ś l e . W y r a ź n a jeszcze r ó ż ­ n i c a k w a l i f i k a c j i dziewcząt i chłopców z n a j d u j e s w o j e o d z w i e r c i e d l e n i e w s t o p n i u i c h a k t y w n o ś c i z a w o d o w e j w mieście. N a l e ż y z w r ó c i ć u w a g ę n a f a k t , iż w a ż n y m c z y n n i k i e m j e s t t u n i e t y l k o f o r m a l n e przygotowanie do wykonywanego s u n k u d o p r a c y , która w y m a g a pejczyków zawodu, l e c z także w p o j e n i e regularności i u w a g i , obcej odpowiedniego mentalności. J e s t rzeczą oczywistą, że l u d z i e n a w y k l i d o ciężkiej n a r o l i r o k o w a ć m o g ą nadzieję szybszego z a a k c e p t o w a n i a sto­ ludziom innej od Euro­ pracy r e g u l a r n e g o zajęcia, a p o ­ n i e w a ż w A f r y c e w ł a ś n i e k o b i e t y pracują ciężej, spodziewać się należy, iż m o g ą być wydatniejsze w przemyśle, n a w e t m i m o braku zawodowego R o l a k o b i e t w społecznym i g o s p o d a r c z y m przygotowania. r o z w o j u krajów Trzeciego Świata p o ­ chłania d o t y c h c z a s z b y t m a ł o u w a g i b a d a c z y k u l t u r i społeczności k r a j ó w rozwijają­ c y c h się. P r z e r y s o w u j ą c r o l ę m ę ż c z y z n p o m i j a n o często w k ł a d k o b i e t w r o z w ó j n y c h społeczeństw. N a l e ż y podkreślić, iż o m ó w i e n i e i u z n a n i e z n a c z e n i a zbędne jest d l a u z y s k a n i a pełnego o b r a z u s t u d i o w a n y c h społeczności i f u n k c j o n o w a n i a i c h systemów gospodarczych. bada­ kobiet nie­ tradycyjnych P r a c a E s t e r B o s e r u p , która k o r z y s t a z szeregu d a n y c h e m i r y c z n y c h u z y s k a n y c h przez w i e l u badaczy, s t a n o w i cenny wkład d o e t n o g r a f i i i s o c j o l o g i i , będąc r z a d k i m d o k u m e n t e m podkreślającym z n a c z e n i e biet w ko­ e k o n o m i c z n y m i społecznym r o z w o j u społeczności dziś dążących d o a w a n s u cywilizacyjnego. Ten szeroki temat nie przebadany dotąd s z c z e g ó ł o w o w s k a l i ś w i a ­ t o w e j , jest s t o s u n k o w o mało z n a n y w polskiej l i t e r a t u r z e specjalistycznej. Już w i ę c choćby z t e g o p o w o d u w y d a j e się, iż p r a c a B o s e r u p zasługuje n a u w a g ę t a k p o l s k i e g o etnografa, j a k i socjologa. Anna AFRICA Slave Trade, REMEMBERED, Narratives praca zbiorowa p o d redakcją by West Africans from the Partyka Era of the P h i l i p a D. C u r t i n a , T h e U n i v e r s i t y of W i s c o n s i n Press, M a d i s o n , M i l w a u k e e , L o n d o n 1968, ss. 363. „Atlantycki h a n d e l n i e w o l n i k a m i stworzył jedną z największych międzykonty- n e n t a l n y c h m i g r a c j i w h i s t o r i i świata, p r z e w y ż s z o n ą j e d y n i e p r z e z e u r o p e j s k i zarobkowy ( d o U S A w X I X w . ) " » . „ O b e c n i e o k o ł o Vs osób afrykańskiego R o l ę h a n d l u n i e w o l n i k a m i w p r o c e s a c h m i g r a c j i , a także z a g a d n i e n i a s o w a n i a d o n o w e g o środowiska o m a w i a p r a c a J . A . J a c k s o n a , [ r e d . ] , S o c i o l o g i c a l S t u d i e s 2, C a m b r i d g e 1969. 1 exodus pochodzenia przysto­ Migration, �220 RECENZJE żyje p o z a t e r e n e m A f r y k i " , w a r t o w i ę c zająć się k o l e j a m i życia k i l k u z n i c h , k t ó ­ 2 rych w wspomnienia dochowały się szczęśliwie do naszych czasów. Przeprowadzane o s t a t n i c h 20 l a t a c h i n t e n s y w n e b a d a n i a h i s t o r i i A f r y k i w y k o r z y s t u j ą w y c h celów w s z e l k i e jest między innymi omawiana s t w o r z y ł y zbiór różny w rycznej. Niemniej ze z punktu widzenia dla nauko­ d o k u m e n t y s p i s a n e , a także o s o b i s t e n a r r a c j e , czego w y n i k i e m praca. Dalece różniące się okoliczności kompozycji f o r m i e p r e z e n t a c j i , jakości l i t e r a c k i e j i dokładności h i s t o ­ względu na Afrykanów fakt, iż przedstawia on s t a n o w i wartość n i e z w y k l e handel niewolnikami, cenną. K s i ą ż k a posiada obszerną n a u k o w ą p o d b u d o w ę opracowaną p r z e z P h i l i p a D . C u r t i n a (cz. I i I I I ) o r a z Ivora Wilksa (cz. I I ) , a s y l w e t k a k a ż d e g o z i n f o r m a t o r ó w przedstawiona jest przez n a u k o w c ó w dających p e w i e n h i s t o r y c z n y s z k i c o p i s y w a n y c h w y d a r z e ń . N i e u n i k n i o n e niejasności informacji autobiograficznych opatrzone są o d p o w i e d n i m komentarzem. Z n a j d u j e m y t u w i ę c oprócz w y m i e n i o n y c h p o p r z e d n i o o m ó w i e n i a G . J . J o n e s a z u n i ­ w e r s y t e t u w C a m b r i d g e , M a r g a r e t P r i e s t l e y , posiadającej za sobą działalność z a w o d o ­ w ą n a t e r e n i e G h a n y , H . F . C. S m i t h a , D . M . L a s t a i G a m b o G u b i o z u n i w e r s y t e t u A h m a d u B e l l o , Р. С. L l o y d a z B i r m i n g h a m i w r e s z c i e J . F . A d e A j a y i z u n i w e r s y t e ­ t u w I b a d a n i e . P r a c a z a w i e r a s z e r e g i l u s t r a c j i i 16 m a p e k o p r a c o w a n y c h w k a r t o g r a ­ ficznym l a b o r a t o r i u m uniwersytetu Wisconsin. Antologia i omawia przytacza obszar sprawozdania Zachodniej tubylców Afryki zawarty żyjących między w XVIII Senegalem i a źródło h i s t o r y c z n e n a r r a c j e w i n n y być o c e n i o n e z p u n k t u w i d z e n i a XIX wieku Nigerią. Jako okoliczności i c h s p i s a n i a , g d y ż n i e j e d n o k r o t n i e są p r z y p o m n i e n i e m dzieciństwa o d t w a r z a n y m p o w i e ­ l u dziesiątkach l a t . N a l e ż y także z w r ó c i ć u w a g ę , że większość z n i c h p o d a n a W języku zachodnioeuropejskim Afrykanów, w a tylko dwie rodzimym zachodniej przez notatki języku. N a t o m i a s t Europejczyków informacyjne trzech korzystających pochodzą byłych od Afrykanów niewolników, którzy piszących przejęli k u l t u r y i osiągnęli w n o w y c h w a r u n k a c h niebagatelną pozycję przedstawiało swe w s p o m n i e n i a w języku została z informacji a n g i e l s k i m , przygotowując wzory społeczną je dla euro­ pejskiego odbiorcy, co decydować mogło o n i e zawsze o b i e k t y w n y m o c e n i a n i u faktów. Brak i m prostolinijności najbardziej i introspektywnej autobiografii — jaka byłaby dla nas interesująca. P r ó c z h i s t o r y c z n y c h w a l o r ó w z a w a r t y c h i n f o r m a c j i o m a w i a n y zbiór przedstawia inną w a r t o ś ć — u k a z u j e przeżycia i p o s t a w y n i e w o l n i k ó w , o d t w a r z a h a n d e l żywym t o w a r e m w i d z i a n y p r z e z A f r y k a ń c z y k ó w żyjących w X V I I I i X I X w i e k u . Część p i e r ­ wsza pracy dotyczy galem szerokiego obszaru A f r y k i a doliną N i g r u , i o b e j m u j e wieku. W o m a w i a n y m okresie poprzedzającym istniało s t o s u n k o w o równe c a m i ; równowaga ta w Z a c h o d n i e j , zawartego między Sene­ częściowo zazębiające się d e k a d y połowy powstanie pseudonaukowego p a r t n e r s t w o między afrykańskimi poważnym stopniu zachwiana i XVIII rasizmu europejskimi została w kup­ X I X wieku, kiedy t o e u r o p e j s k a siła m i l i t a r n a d o m i n o w a ć poczęła n a afrykańskim w y b r z e ż u . W owym czasie p e w n a ilość A f r y k a n ó w p r z y b y ł a d o E u r o p y j a k o w o l n i l u d z i e , l e c z z n a k o m i ­ ta i c h większość Oceanem. Należy w opuściła jednak kraj, b y przez zaznaczyć, E u r o p i e , niż osiadłych w iż lata pędzić los niewolników było wówczas długie więcej wolnych t r o p i k a l n e j A f r y c e Europejczyków; za Afrykanów źródła i c h n a p ł y w u sklasyfikować m o ż e m y następująco: Africa Remembered..., s. 3. W a r t o w t y m m i e j s c u p r z y p o m n i e ć , że d o d n i a d z i s i e j s z e g o n a t e r e n i e G u j a n y żyją m u r z y ń s k i e społeczności w i e j s k i e d o złudzenia p r z y p o m i n a j ą c e p i e r w o t n ą kulturą o b r a z , j a k i w i d z i m y w głębi dżungli G w i n e i . Są t o p o t o m k o w i e u c i e k i n i e r ó w z p l a n t a c j i . T o c i e k a w e społeczno-kulturowe z j a w i s k o o p i s u j e p r a c a J . H u r a u l t , Africains de Guyane. La vie matérielle et Vart des Noirs Refugies de Guyane, P a r i s 1970. 2 �221 RECENZJE a) największa g r u p a p r z y b y ł a p o p r z e z I n d i e Z a c h o d n i e , pejskimi zwykle ze s w y m i euro­ właścicielami; b ) i n n i p r z y b y l i j a k o c z ł o n k o w i e załóg statków afrykańskich i w i e l u z n i c h p o ­ zostało, znajdując także g r u p y handlowej. Po rodzimych d r o g ę d o najniższej protegowanych okresie k l a s y z a c h o d n i e g o społeczeństwa; afrykańskich edukacji we kupców, d l a zdobycia Francji, Holandii czy napływały potrzebnej Anglii wiedzy wracali o n i do krajów; c) t r z e c i a — n a j m n i e j s z a g r u p a , t o A f r y k a n i e , którzy o d g r y w a l i r o l ę w s t o s u n k a c h m i ę d z y A f r y k ą a Europą. W dyplomatyczną X V i X V I w i e k u spotykano i c h na d w o r a c h E u r o p y p o ł u d n i o w e j , później p o j a w i a ć się zaczęli i n a północy. Pierwszą z p r z e d s t a w i o n y c h w zbiorze postaci jest A y u b a S u l e i m a n D i a l l o z B o n d u , z n a n y też j a k o J o b b e n S o l o m o n . B y ł o n s y n e m m u z u ł m a ń s k i e g o kapłana F u l b e ; uwięziony przez wrogów w czasie h a n d l o w e j w y s ł a n y został d o M a r y l a n d u . P r z y p a d k o w y t e m , który uznał w wyprawy do G a m b i i jako n i m nieprzeciętną indywidualność, p o z w o l i ł m u n a 3 cję w A n g l i i . P r z e d s t a w i o n y na angielskim dworze, w r o c i e do A f r y k i , wiązano z t y m b o w i e m niewolnik kontakt z Anglikiem Thomasem Bluet- emancypa­ uzyskał S u l e i m a n p o m o c w po­ nadzieję p o m y ś l n i e j s z e g o n a w i ą z a n i a sto­ sunków h a n d l o w y c h z j e g o r o d z i m y m k r a j e m . J a k potwierdzają t o i n f o r m a c j e Fran­ cisa swych Moora , Ayuba 4 był rzeczywiście ogólnie znany i szanowany wśród współplemieńców. S u l e i m a n , określany p r z e z współczesnych j a k o j e d n o s t k a n i e z w y k l e darzona wyśmienitą pamięcią, p r z e k a z a ł c i e k a w e informacje zdolna i ob­ dotyczące Senegambii z p o c z ą t k ó w X V I I I w i e k u . D z i e l i ł o n społeczność n a d w i e w y r a ź n e w a r s t w y , z k t ó ­ r y c h biedniejsza zajmowała się z d o b y w a n i e m sobami bardzo p r y m i t y w n y m i . „Lepszy" rodzaj Znajdujemy w t u opis z w y c z a j o w y c h pożywienia i przyrządzaniem go l u d z i poświęcał czas g ł ó w n i e obrzędów związanych z ważnymi życiu społeczności p l e m i e n n e j , t a k i c h j a k z a w a r c i e tradycje, urodzenie dziecka, praktyki inicjacji, wydarzeniami małżeństwa i związane z t y m ceremonie pogrzebowe, rozwody i t p . I n f o r m a c j e A y u b y S u l e j m a n a n i e odbiegają w z a s a d z i e o d ogólnych opisów j ó w mahometańskich. Skądinąd w i e m y , iż p o d k o n i e c X V I I I w i e k u ludność nego r e g i o n u n i e miała j e d n o l i t e j r e l i g i i , a w k r a c z a j ą c y znany obyczaj zakrywania przez obycza­ omawia­ i s l a m c e c h o w a ł się t u sze­ r e g i e m p o l i t e i s t y c z n y c h naleciałości. N i e znalazło t o j e d n a k o d z w i e r c i e d l e n i a w o z d a n i u Sulejmana; n i e m n i e j podaje spo­ nauce. w spra­ o n o szereg interesujących f a k t ó w , j a k n p . n i e ­ zamężne kobiety twarzy przed własnym mężem p r z e z o k r e s p i e r w s z y c h t r z e c h l a t p o ślubie. D r u g i m z p r z e d s t a w i o n y c h Afrykanów jest O l a u d a h E q u i a n o z nigeryjskiego mienia I b o . Cytowane 5 fragmenty wspomnień w y d r u k o w a n y c h w 1789 r. w ple­ Londy­ n i e j a k o a u t o b i o g r a f i a E q u i a n o są z b y t zbliżone d o s t a n d a r d u l i t e r a c k i e g o t e g o o k r e s u , T h o m a s B l u e t t spisał w s p o m n i e n i a S u l e i m a n a uzupełniając j e w ł a s n y m i o b s e r ­ w a c j a m i . P r z y t o c z o n e w o m a w i a n e j p r a c y f r a g m e n t y są w y j ą t k i e m w i ę k s z e j całości w y d a n e j w 1734 r. p t . Some Memoirs of the Life of Job, the Son of Solomon the High Priest of Boonda in Africa; Who mas a Slave about two Years in Maryland; and afterwards being brought to England, was set free, and sent to his native Land in the Year 1734. F. Moore, Travels into the Inland Parts of Africa, d z i e n n i k i w y d a n e w 1738 г. L u d z i e p l e m i e n i a I b o i I b i b i o b y l i szczególnie c e n i e n i j a k o p r a c o w n i c y p l a n ­ t a c j i I n d i i Z a c h o d n i c h . M i ę d z y r o k i e m 1680 a 1786 około 130 t y s . n i e w o l n i k ó w w y ­ wieziono z tego t e r e n u , a p o d koniec X V I I I w i e k u i m p o r t o w a n o z krajów A f r y k i do A m e r y k i o k o ł o 70 t y s . n i e w o l n i k ó w r o c z n i e . Z a g a d n i e n i a t e o m a w i a p r a c a W . B . M o r g a n a i J . G . P u g h ' a , West Africa, L o n d y n 1969 (rozdział 9), a także J . D . F a g e, A History of West Africa, An introductory survey, C a m b r i d g e 1969, g d z i e n a s t r o n a c h 83-88 z n a j d u j e m y d a n e l i c z b o w e dotyczące w y w o z u n i e w o l n i k ó w z r o z ­ b i c i e m n a poszczególne państwa ( X V I I I w . ) . 3 4 5 �222 RECENZJE b y r z e c z y w i ś c i e m o g ł y być s a m o d z i e l n y m j e g o dziełem. E q u i a n o utracił w o l n o ś ć j a k o k i l k u n a s t o l e t n i chłopiec, z k o l e j n y m i w ł a ś c i c i e l a m i p r z e b y w a ł n a B a r b a d o s , w ginii ( U S A ) i A n g l i i ; udało m u się w y k u p i ć z n i e w o l n i c t w a za p i e n i ą d z e Wir­ uzyskane z w ł a s n e g o d r o b n e g o h a n d l u p r o w a d z o n e g o n a s z k u n e r z e właściciela. P o w r ó c i ł wów­ czas Wiele d o A n g l i i , g d z i e stał się członkiem pracującej nższej klasy średniej. p o d r ó ż o w a ł , b y ł a k t y w n i e z w i ą z a n y z b r y t y j s k i m a n t y - n i e w o l n i c z y m r u c h e m społecz­ nym. Prawdopodobnie we wschodniej mych pochodził o n z północnego r e g i o n u I k a - I b o , o b e c n i e położonego części p r o w i n c j i B e n i n . N a r r a t o r kreśli o b r a z stron, opowiada o wierzeniach religijnych, daje pozycji i roli kobiety. Wiele z przytaczanych twierdzenie prawdzie, i w czasach co z a p e w n e należy przypisać P h i l i p Q u a q u e , żyjący w X V I I I w i e k u w C a p e Coast misyjnego, jako kapłan d l a uzupełnienia kościoła wykształcenia. anglikańskiego. z w i e l u punktów w i d z e n i a : religijnego, przykładem w z a j e m n e g o rodzi­ na temat i n i e zawsze f a k t o w i , że a u t o r w zbyt wieku powiedzieć. afrykańskiego Do rodzinnego Okoliczności wierne młodym (Złote W y b r z e ż e ) , n i g d y był n i e w o l n i k i e m , a do E u r o p y zawędrował j a k o podopieczny już z szczegóły przez E q u i a n o i n f o r m a c j i znajduje p o ­ o b e c n y c h , są o n e j e d n a k c h a o t y c z n e opuścił s w ó j k r a j r o d z i n n y , b y m ó g ł o n i m r z e c z y w i ś c i e w i e l e rzystwa społeczności ciekawe jego kraju życia me towa­ powrócił interesujące są społecznego i k u l t u r o w e g o . Jest o n t y p o w y m oddziaływania kultury europejskiej i afrykańskiej i b i a p r o c e s w e s t e r n i z a c j i przybierający n a s i l e w 2 p o ł o w i e X V I I I w i e k u . W e czesnej G h a n i e j e s t z n a n y j a k o j e d e n z p i e r w s z y c h m i s j o n a r z y r o d z i m e g o uosa­ współ­ pochodze­ n i a , a także j a k o j e d e n z p i o n i e r ó w r o z w o j u s z k o l n i c t w a . Ź r ó d ł e m p r z e k a z a n y c h p r z e z Q u a q u e i n f o r m a c j i są l i s t y p i s a n e w j ę z y k u a n g i e l s k i m : m i m o n i e w ą t p l i w y c h uchybień s t y l i s t y c z n y c h przedstawiają k a w i e obraz życia X V I I I - w i e c z n e j A f r y k i w i d z i a n y oczyma na pograniczu d w u k u l t u r . K i l k u l e t n i p o b y t w one realistycznie Afrykańczyka, A n g l i i , gdzie Quaque c e n i a kapłańskie, n i e w ą t p l i w i e w p ł y n ą ł n a k u l t u r o w e w y a l i e n o w a n i e łeczności. D o d a t k o w y m , l e c z o n i e m a ł y m z n a c z e n i u i cie­ stojącego uzyskał ś w i ę ­ z rodzimej spo­ c z y n n i k i e m b y ł f a k t poślubienia A n g i e l k i , z którą p r z y b y ł n a afrykańskie w y b r z e ż e . Niezrealizowanym marzeniem Philipa Quaque pozostało zbudowanie Coast szkoły; p r z y c z y n i ł się o n j e d n a k d o e w o l u c j i s z k o l n i c t w a n a Z ł o t y m kształcąc grupę (nieliczną, n i g d y b o w i e m Program w Cape Wybrzeżu n i e przekroczyła l i c z b y 16) d z i e c i - m u l a t ó w . n a u c z a n i a o b e j m o w a ł religię, c z y t a n i e , p i s a n i e i a r y t m e t y k ę . J e g o u c z n i o ­ w i e i i c h p o t o m n i , szczególnie F a n t i (z k t ó r e g o t o p l e m i e n i a s a m Q. p o c h o d z i ł ) , b y l i wybitnymi j e d n o s t k a m i , tworząc zalążek wykształconej k l a s y urzędników, nauczy­ cieli i prawników. Z biegiem czasu m i ę d z y Q u a q u e a j e g o r o d z i m ą społecznością w y r a s t a ł a przepaść; współpracując z Europejczykami przestał b i e g l e w ł a d a ć jednak ojczystym języ­ k i e m , polegał n a usługach t ł u m a c z y ; k r y t y k o w a ł t a k ż e o s t r o p o l i t e i z m j a k o b a ł w o ­ chwalczą i fałszywą religię, a przyjmując zwyczaje europejskiego indywidualizmu uchylał się o d o b o w i ą z k ó w w s t o s u n k u d o r o d z i m e j g r u p y . Z d r u g i e j s t r o n y — zwła­ szcza p o d k o n i e c życia, B i a l i z a r z u c i l i m u z b y t ścisłe z w i ą z k i z A f r y k a n a m i . N i e można m u j e d n a k o d m ó w i ć zasług, j a k i e p o c z y n i ł n a afrykańskim w ś r ó d s o b i e współczesnych. J e g o l i s t y , prócz s p r a w przedstawiają ściśle r e l i g i j n y c h i wybrzeżu osobistych, s p o r e z a a n g a ż o w a n i e społeczne i troskę o k u l t u r o w y r o z w ó j pokolenia. D o w i a d u j e m y młodego się też z n i c h o s y t u a c j i społeczno-politycznej k r a j u , l i z a c j i p l e m i o n A s h a n t i i F a n t i i i c h k u l t u r o w y c h różnicach, które u s t a w i c z n i e rywa­ gro­ ziły p o w a ż n i e j s z y m i z a m i e s z k a m i . L i s t y t e w y d a j ą sę być szczególnie interesujące n i e t y l e j a k o m a t e r i a ł f a k t o g r a f i c z n y , lecz d l a u k a z a n i a w ł a s n e j s y l w e t k i a u t o r a , o b r a z u ­ jącej w sposób d r a s t y c z n y p r o c e s a l i e n a c j i k u l t u r o w e j w y b i t n e j j e d n o s t k i t e g o o k r e s u . �223 RECENZJE Druga część terenów b i e g u pracy zawiera materiały r z e k i N i g e r , a szczególnie dotyczące mało znanych o w i a n e g o tajemnicą t o r z y u r o d z e n i p o d k o n i e c X V I I I w i e k u opisują w y d a r z e n i a współczesnym Timbuktu. pierwszego Informa­ trzydziesto­ l e c i a w i e k u X I X , dając p e w n e ź r ó d ł o d l a h i s t o r i i t e g o r e g i o n u , a c z k o l w i e k n i e są informacje obszerne. N a r r a c j a S a l i h a B i l a l i j e s t interesująca p r z e z s p o j r z e n i e , j a k i e r z u c a n a społecz­ ność k r ó l e s t w a M a s s i n a imamatu. Z (różniącej się j ę z y k o w o k o l o n i i F u l b e ) j e g o krótkich w s p o m n i e ń w n i e w o l i w Ameryce) czerpiemy kultach sukcesywnie ortodoksyjnego (przekazanych przed utworzeniem po czterdziestoletnim pobycie i n f o r m a c j e o współplemieńcach i p o l i t e i s t y c z n y c h cieszący się opinią m a h o m e t a n i n a , o p t y m i s t y c z n i e k a ż e n a m w i e r z y ć , iż w o w y m wypieranych przez m a h o m e t a n i z m . B i l a l i , czasie kapłani u c z y l i w s z y s t k i e d z i e c i j e g o k r a j u pisać i czytać p o a r a b s k u . Z n a j d u j e m y t u także i uwagi Songhai dotyczące współżyły gospodarki Massiny, z nomadycznymi gdzie pasterzami rolnicze ludy bydła — Fulbe, Bambara Fulbe, rybakami Bozo, k u p c a m i S o n i n k e i D y u l a o r a z kosmopolityczną grupą ulamá, d l a której n a u k a b y ł a drogą życia. P r ó c z t e g o d a j e o p i s m i a s t a T i m b u k t u , z k t ó r y m w s p ó ł m i e s z k a ń c y Bilali utrzymywali kontakty handlowe. Z s a m e g o T i m b u k t u pochodził A b ü B a k r A l Siddíq, k t ó r e g o r o d z i n a należąca d o j e d n e j z g r u p S h u r f a z a c h o d n i e g o S u d a n u zgłaszała pretensję p o c h o d z e n i a k a . Kształcony jaśnianiu Warto o d młodych l a t w K o r a n u " zdobył o n podczas w s p o m n i e ć , iż d a l s z a centrum nauczania powszechnie J e n n e gdzie był „instruowany w jego t a k daleko licznych edukacja n a południu podróży odbywała pewną się w na granicy do Proro­ czytaniu i ob­ wiedzę handlową. Bouna, istnienie Ashanti n i e jest tego bowiem znane. Bardziej może zajmujące od w s p o m n i e ń l a t młodości w A f r y c e poświęconych sprawom osobistym i rodzinnym są w i a d o m o ś c i u z y s k a n e o d A b ü B a k r a w l i s t a c h w y s y ł a n y c h z J a m a j k i . Są o n e w a ż n e , p o n i e w a ż n i e w i e l e w i e m y o afrykańskiej spo­ łeczności muzułmańskiej żyjącej w N o w y m Ś w i e c i e , w r e z u l t a c i e h a n d l u n i e w o l n i k a ­ m i . W a r t o z w r ó c i ć u w a g ę n a p r z e n i k a n i e i n f o r m a c j i dotyczących w y d a r z e ń społecz­ n o - p o l i t y c z n y c h A f r y k i tego okresu. Między muzułmanami n a J a m a j c e i afrykańskim wybrzeżu istniał n i e w ą t p l i w i e jakiś r o d z a j k o m u n i k a c j i pozwalający na przekazy­ w a n i e w i a d o m o ś c i o zachodzących w y d a r z e n i a c h , l e c z źródła i kanały i c h p r z e n i k a n i a n i e są dokładnie Jedynym nazwiskiem zbadane. nie-Afrykaninem Wargee, urodzony przedstawionym z końcem X V I I I w omawianej wieku w pracy jest człowiek K i s l i a r , późniejszej pro­ w i n c j i Astrachań n a d M o r z e m K a s p i j s k i m . B y ł o n T a t a r e m , n a j p r a w d o p o d o b n i e j m u ­ zułmaninem, u w i ę z i o n y m i s p r z e d a n y m d o n i e w o l i p o d c z a s w o j n y (1787-1792). U d a ł o m u się j e d n a k odzyskać wolność ziemnego poprzez Saharę do T i m b u k t u , i wyruszył a następnie Z a t o k i turecko-rosyjskiej znad Morza Gwinejskiej. Śród­ W Cape Coast W a r g e e skontaktował się z A n g l i k a m i ; n i e znając i c h j ę z y k a udzielał i n f o r m a ­ c j i w n a r z e c z u H a u s a (którego s a m nauczył się w p ó ź n y m w i e k u ) , co następnie prze­ kładano n a F a n t i i t o d o p i e r o przetłumaczono n a a n g i e l s k i . Biorąc p o d u w a g ę nie­ ścisłości, które powstały n i e w ą t p l i w i e p r z y p o d w ó j n y m tłumaczeniu, m u s i m y przyznać, iż i n f o r m a c j e bardziej uzyskane jednak o d t e g o w ł a ś n i e c z ł o w i e k a są o b s z e r n i e j s z e i interesujące. P r ó c z o p i s u b u d o w n i c t w a w poznawanych naj­ miastach, i c h śro­ d o w i s k a g e o g r a f i c z n e g o , z n a j d u j e m y t u relację o w y g l ą d z i e T i m b u k t u , d o m ó w , w n ę t r z m i e s z k a l n y c h , o r a z n a t e m a t życia c o d z i e n n e g o m i e s z k a ń c ó w . Trzecia obecnej część Nigerii niedoli i w zbioru przedstawia i żyjących większości w czterech narratorów X I X w i e k u . Wszyscy dzięki a n t y n i e w o l n i c z e j pochodzących oni zakosztowali k a m p a n i i angielskiej z terenu niewolniczej wkrótce odzy- �224 RECENZJE s k a l i w o l n o ś ć i rozpoczęli w S i e r r a L e o n e n o w e , o d m i e n n e życie, w z a c h o d n i m p o d w z g l ę d e m k u l t u r o w y m o s a d n i c t w i e . W s p o m n i e n i a i c h łączą r e f l e k s j e o s o b i s t e j z o p i s e m ogólnych w y d a r z e ń i unaoczniają natury n a m los tysięcy i n n y c h l u d z i z t e j ge­ neracji. Omawiany t e r e n charakteryzował rywalizującego nicami e t n i c z n y m i , lecz swój w p ł y w . 6 się o d X I V w i e k u s i l n y m w p ł y w e m i s l a m u , z p o l i t e i s t y c z n y m i k u l t a m i . Rozmaitość r e l i g i i z w i ą z a n a była z z Tubylcza czasu stare wierzenia traciły coraz ludność p o k o n a n a została p r z e z p r z y b y s z ó w w k a r b y scentralizowanej w a r s t w ę , której biegiem politycznej kontroli sprawowanej potomkowie dotąd zajmują róż­ wyraźniej Fulbe i ujęta p r z e z tę arystokratyczną dominującą społeczną wykształconym chłopcem pozycję w pół­ nocnej Nigerii. Ali Eisami Gazirmabe z B o r n u był muzułmańskim, g d y w w i e k u 12 l a t został n i e w o l n i k i e m . W y w o ż o n y s t a t k i e m p o z a O c e a n został w r a z ze s w y m i w s p ó ł t o w a r z y s z a m i w y z w o l o n y r a Leone. T a m nowo w y z w o l e n i przez Brytyjczyków i przewieziony rzyńskich o s a d n i k ó w z A m e r y k i , wcześniej o s w o b o d z o n y c h w a l i wsie nictwo specjalnie (urzędnik w do Sier­ n i e w o l n i c y „przydzielani" b y l i do gospodarstw m u ­ towarzyszy, i zamieszki­ t y m c e l u z a ł o ż o n e . K a ż d a w i e ś miała e u r o p e j s k i e kierow­ 7 administracyjny, nauczyciel czy też misjonarz). W o k r e s i e n o w i o s a d n i c y s u b s y d i o w a n i b y l i p r z e z rząd, l e c z o c z e k i w a n o początkowym od nich samo­ dzielności t a k dalece, j a k b y l i d o t e g o z d o l n i . A l i E i s a m i zamieszkał w w i o s c e Bath- u r s t . M n i e j z d o l n y l u b m n i e j chętny w p r z e c i w i e ń s t w i e d o w i e l u w s p ó ł k r a j o w c ó w n i e a k c e p t o w a ł s z y b k o k u l t u r y z a c h o d n i e j . Stał się t y l k o z n a z w y chrześcijaninem i d o końca życia n i e posiadł umiejętności p i s a n i a w j ę z y k u a n g i e l s k i m . Z i n f o r m a c j i j e g o korzystać możemy dzięki n i e m i e c k i e m u lingwiście S. W . K o e l l e , który rozmawiał z przeszło 6 0 - l e t n i m już A l i E i s a m i w p o ł o w i e X I X w i e k u . J e g o m e t o d a badawcza opierała się n a f o n e t y c z n y m z a p i s y w a n i u j ę z y k a K a n u r i ; w t e n sposób p o w s t a ł około 800-stronicowy m a n u s k r y p t zawierający opowiadania, bajki i fragmenty historii a także o s o b i s t e n a r r a c j e , j a k p r z e d s t a w i o n a n a m p r z e z A l i E i s a m i . W a r t o ś ć owego s p r a w o z d a n i a p o l e g a n i e t y l e n a c i e k a w e j i n f o r m a c j i dotyczącej h i s t o r y c z n y c h w y d a ­ rzeń, i l e n a t y m , iż j e s t t o r z a d k i d o k u m e n t ukazujący oddziaływanie gwałtownych z m i a n społecznych n a życie człowieka. Z e w s p o m n i e ń E i s a m i w y ł a n i a się o b r a z r o d z i n y i r o d z i m e j społeczności, p o z n a j e m y która zdziesiątkowała k r a j , w o j n y stało p r z e z wojowników I l o r i n ) , wreszcie Fulbe nękające ją klęski ż y w i o ł o w e r e l i g i j n e l a t 1808-1818, w miasto Bornu, rewolta których z n i s z c z o n e Oyó i jego (epidemia, utworzenie zo­ emiratu osobiste przeżycia n a r r a t o r a . O s i f e k u n d e z p l e m i e n i a I j e b u spędził j a k o n i e w o l n i k p r a w i e 20 l a t w B r a z y l i i . Wraz ze swym właścicielem z M a r i e A r m a n d Pascal r z y s t w a Etnologicznego przebywał następnie we Francji, d'Avezac-Macaya, viceprzewodniczacym i członkiem t o w a r z y s t w g e o g r a f i c z n y c h gdzie zetknął paryskiego i zrzeszeń się Towa­ zaintere­ s o w a n y c h A f r y k ą i W s c h o d e m . D ' A v e z a c w s w y m o p r a c o w a n i u p r z e d s t a w i ł historię Osifekunde i j e g o r o d z i n y , a także dał pełny e t n o g r a f i c z n y reportaż dotyczący m i e n i u I j e b u . Z a w i e r a o n szereg n i e z n a n y c h dotąd E u r o p e j c z y k o m ple­ informacji. Ry­ sem c h a r a k t e r y s t y c z n y m pracy d'Avezaca z Osifekunde jest o g r o m uzyskanych etnoZ j a w i s k o u n i f i k a c j i k u l t u r o w e j n a r z u c a n e j z r ó ż n i c o w a n y m społecznościom C z a r ­ n e j A f r y k i p r z e z i s l a m , szczególnie w A f r y c e Z a c h o d n i e j , p r z e d s t a w i o n e zostało w pracach J . S p e n c e r T r i m i n g h a m a : A History of Islam in West Africa, O x f o r d 1970, i The Influence of Islam upon Africa, Longmans, L o n d o n 1968. W r o k u 1822 k o l o n i a t a liczyła 15 t y s . l u d z i , p r z y c z y m s a m o F r e e t o w n z a ­ m i e s z k i w a ł o 5643 osoby. D a n e l i c z b o w e dotyczące p o w r o t u n i e w o l n i k ó w d o k r a j ó w A f r y k i z n a j d u j e m y w p r a c y West Africa, r o z d z . „Changes i n p o p u l a t i o n " (s. 429 — p a t r z p r z y p i s 5). 6 7 �225 RECENZJE graficznych szczegółów, będący unikatem w prezentowanym zbiorze. Żadne p r z e d n i o o m a w i a n y c h sprawozdań n i e miało t a k o d p o w i e d n i e g o naukowego towania. 1841 r . Paryskie zorientowaną Towarzystwo Etnograficzne listę d e z y d e r a t ó w a d'Avezac j a k o pierwszy w formie opracowało w kwestionariusza zastosował t e n z e s t a w d o badań z po­ przygo­ „zawodowo terenowych", pytań, co p r a w d a n i e w terenie, lecz p r z y u z y s k i w a n i u o d O s i f e k u n d e i n f o r m a c j i . Jednakże O s i f e k u n d e j a k o i n f o r m a ­ t o r budzić m o ż e p e w n e był dostatecznie życia s w e j zastrzeżenia. M a j ą c dwanaście l a t w dorosły, b y przedstawiać prawidłowo chwili utraty imponderabilia wolności codziennego społeczności, l e c z z pewnością n i e b y ł p o l i t y c z n i e ś w i a d o m y m członkiem t e j g r u p y l o k a l n e j . B y ł w i ę c n i e z b y t m i a r o d a j n y m źródłem, zresztą r o z m o w y w a ł y się w tzw. ,,pidgin Portuguese", Opracowanie ponieważ Osifekunde d ' A v e z a c a j e s t krótką monografią, są w i a d o m o ś c i a m i z n a u k o w y c h źródeł. Kraj nosi o m a w i a n e opracowanie — rozpoczyna informacje i ludzie odby­ za słabo znał f r a n c u s k i . Osifekunde — Ijebu taki uzupełniane bowiem tytuł się w s t ę p e m w y m i e n i a j ą c y m źródła i n f o r ­ m a c j i i z a w i e r a następujących p o s o b i e sześć c e l o w o u p o r z ą d k o w a n y c h części. O m a ­ w i a topografię, środowisko p r z y r o d n i c z e kraju, ludność i j e j c e c h y a także charakterystykę moralną i psychiczną, c y k l życia i o b y c z a j e . obszerny o p i s k u l t u r y m a t e r i a l n e j , rzemiosła i h a n d l u , pisze t u a l n y m k r a j u , o m a w i a wymagający specjalnej w i a d o m o ś c i dotyczące r e l i g i i i m i e j s c o w y c h nii. Ostatnia względem część opracowania u s t r o j o w y m był omawia rodzajem dawczą i wykonawczą, wreszcie antropologiczne, Dalej następuje t a k ż e o życiu i n t e l e k ­ uwagi kalendarz. Dalej znajdujemy kultów oraz związanych z t y m ceremo­ organizację umiarkowanej polityczną kraju, który m o n a r c h i i , z władzą pod ustawo­ działające w t e j społeczności p r a w o ( c y w i l n e i k a r ­ ne) o r a z strukturę w o j s k o w ą . Przedostatnim informatorem omawianego zbioru jest Samuel Ajayi Crowther z n i g e r y j s k i e g o p l e m i e n i a O y o •— n i e z m o r d o w a n y podróżnik i u c z o n y , który zakładał kościoły (był b i s k u p e m a n g l i k a ń s k i m ) , posiadał n i e m a ł e zasługi l i n g w i s t y c z n e (przed­ stawił j ę z y k y o r u b a w f o r m i e p i s a n e j ) i p r z y c z y n i ł się d o r o z w o j u s z k o l n i c t w a a f r y ­ kańskiego. P r e z e n t o w a n y i zawiera obserwacje w pracy tekst jest o r y g i n a l n y m m a n u s k r y p t e m C r o w t h e r a w y d a r z e ń upadającego państwa O y o z l a t 2 0 - t y c h X I X w i e k u , o których w s p o m i n a ł już A l i E i s a m i . Z n a j d u j e m y d z y p l e m i e n n y c h , które ogarnęły k r a j i przyczyniły t u obraz tragicznych w o j e n się d o j e g o u p a d k u . mię- Poznajemy los u w i ę z i o n y c h w w y n i k u w a l k l u d z i , których najbliżsi zginęli, a cały świat w i ą ż ą ­ cych społeczność t r a d y c j i został zniszczony. Antologia kończy się wspomnieniami J o s e p h a W r i g h t a , które także p r z e t r w a ł y d o n a s z y c h czasów w f o r m i e m a n u s k r y p t u , w o l n e o d k o r e k t e u r o p e j s k i c h przyjaciół. W r i g h t należał do plemienia Egba Alake, jednej z trzech głównych podgrup E g b a . B y ł y t o l u d y zamieszkujące t e r e n y leśne, położone n a północ o d z i e m i I j e b u . M i a s t a t e g o k r a j u t o niezależne m a ł e c e n t r a , których mieszkańcy p r a c o w a l i w rze­ miośle, z a j m o w a l i lata Egba i stosowali uprawę przenośną. K r y z y s o w e p r z y p a d ł y n a początek X I X w i e k u i b y ł y w y n i k i e m w o j e n 1825). W y d a r z e n i a w się p o l o w a n i a m i t e g o o k r e s u znajdują odzwierciedlenie w O w u (z l a t 1818- opracowaniu Wrighta, k t ó r y m prócz i n f o r m a c j i opisujących samą w o j n ę i j e g o w ł a s n y l o s j a k o n i e w o l ­ nika znajdujemy Ojciec pewne ciekawe dane dotyczące r e l i g i i i o b y c z a j ó w ludności Egba. n a r r a t o r a spełniał funkcję członka R a d y , która o d g r y w a ł a w społeczności l o ­ k a l n e j r o l ę sądu, r a d y m i a s t a , a n a w e t k o l e g i u m w y b o r c z e g o , l i g i j n y m będąc z r z e s z e n i e m o r a z służyła c e l o m r e ­ k u l t u bóstwa O r o . Zastanawiając się n a d w a r t o ś c i ą informacyjną p r a c y Africa Remembered należy stwierdzić, że w t y c h a u t o b i o g r a f i c z n y c h w s p o m n i e n i a c h p r z e w i j a się szereg w z m i a ­ n e k dotyczących w y d a r z e ń społeczno-politycznych A f r y k i 15 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X V I I / 1 X V I I I i X I X w i e k u . Jest �226 RECENZJE j e d n a k sprawą oczywistą, iż żaden z i n f o r m a t o r ó w n i e rozumiał całości zachodzących w y d a r z e ń , l e c z p r z e d s t a w i a ł j e p o p r z e z p r y z m a t o s o b i s t y c h przeżyć. Praca dorzuca pewne f a k t y do historii A f r y k i Zachodniej, lecz główna j e j w a r ­ tość p o l e g a n a t y m , iż n a p r z y k ł a d z i e k i l k u w s p o m n i e ń o b s e r w u j e m y uczucia i p o ­ s t a w y w i e l u i n n y c h n i e w o l n i k ó w , których przeżycia n i e zostały z a n o t o w a n e . Pozna­ j e m y h a n d e l żywym t o w a r e m w i d z i a n y oczyma samych niewolników . 8 Anna SAMUEL MARTI, Alt-Amerika. Musik der S e r i a : M u s i k g e s c h i c h t e i n B i l d e r n . B a n d 2 : Musik Indianer in Partyka prakolumbischer Zeit. L e i p z i g 1970, ss. 194, des Altertums, f o t . 160. S a m u e l M a r t i — m u z y k o l o g i a m e r y k a n i s t a — jest j e d n y m z n a j w y b i t n i e j s z y c h znawców m u z y k i I n d i a n Meksyku. W kilkadziesiąt artykułów i książek indiańskich instrumentów ciągu przeszło 20 l a t p r a c y n a u k o w e j na t e n temat. Posiada muzycznych, a ponadto jest kustoszem logicznych Museo Nacional w Mexico City. Dotychczas napisał znaczną k o l e k c j ę zbiorów zainteresowania własną muzyko­ jego s k u p i a ­ ły się w y ł ą c z n i e n a m u z y c e I n d i a n A m e r y k i Ś r o d k o w e j . O s t a t n i a książka S. M a r t i — — Alt-Amerika 1 obejmuje swym zasięgiem całą A m e r y k ę przedkolumbijską i p r z e z t o j e s t p e w n y m w y j ą t k i e m w j e g o d o r o b k u n a u ­ k o w y m . W e w s t ę p i e M a r t i d a j e krótki z a r y s p r o b l e m ó w , p r z e d k t ó r y m i stoją cze m u z y k i p r z e d k o l u m b i j s k i e j . A n a l i z u j e ficzne kolejno (freski, kodeksy, r y s u n k i na naczyniach) źródła archeologiczne, bada­ ikonogra­ o r a z k r o n i k i z czasów p o d b o j u . Z a ­ m i e s z c z a r ó w n i e ż z konieczności krótką charakterystykę w a ż n i e j s z y c h k u l t u r archeo­ l o g i c z n y c h r o z w i j a j ą c y c h się w A m e r y c e p r z e d k o l u m b i j s k i e j . Zasadniczą treść książki stanowią obszerne opisy zdjęć instrumentów muzycz­ n y c h . P o d w z g l ę d e m i l u s t r a c y j n y m książka t a s t o i n a w y s o k i m p o z i o m i e , dając p r a ­ w i e k o m p l e t n y przegląd instrumentów m u z y c z n y c h u ż y w a n y c h p r z e z I n d i a n . P e w n ą ciekawostką są zdjęcia r e n t g e n o w s k i e w y k o n a n e d l a k i l k u Pozwalają instrumentów. o n e n a u j a w n i e n i e w e w n ę t r z n e j b u d o w y i n s t r u m e n t u bez j e g o n i a . N i e k t ó r e z t y c h zdjęć dały w y ś m i e n i t e wyniki pozwalając, jak w uszkodze­ przypadku p r z e d k l a s y c z n e g o f i g u r a l n e g o g w i z d k a z M e k s y k u , s p r a w d z i ć j e g o swoistą w e w n ę t r z n ą b u d o w ę . R ó w n i e zaskakujące r e z u l t a t y u z y s k u j e się p r z y zastosowaniu zdjęć rent­ g e n o w s k i c h d o badań p r z e d k o l u m b i j s k i c h naczyń g w i z d a j ą c y c h . S t w i e r d z o n o , że b u ­ dowa wewnętrzna tychczas w Peru problem (data C 1 4 t y c h naczyń j e s t i c h genezy — prawie n i e został 375 p.n.e.) i w identyczna wyjaśniony. Monte Albán w w całej Najstarsze Meksyku Ameryce. okazy J a k do­ znaleziono (datowanie C 1 4 na 500 p.n.e.). J a k k o l w i e k z założenia książka o b e j m u j e całą A m e r y k ę , t o w rzeczywistości p o ­ n a d p o ł o w ę objętości z a j m u j e M e k s y k i A m e r y k a Ś r o d k o w a . N a pozostałych s t r o n a c h Społeczne s k u t k i n i e w o l n i c t w a jeszcze o b e c n i e o b s e r w o w a ć m o ż n a w A f r y c e , g d z i e p r z y c z y n i a się o n o d o p r z e d z i a ł ó w k l a s o w y c h •— s. 44 i 45 p r a c y C. M e i 11 a s s o u X , Urbanization of an African Community. Voluntary Association in Bama­ ko, W a s h i n g t o n 1968, a także D . P a u l m e [ r e d . ] , Women of Tropical Africa, Cali­ f o r n i a 1963, s. 137. J e s t t o już d r u g a książka z s e r i i M u s i k g e s c h i c h t e i n B i l d e r n dotycząca A m e r y ­ k i . P i e r w s z ą była w y d a n a w 1967 r. P. C o l l a e r , Amerika. Eskimo und indianische Bevólkerung, B a n d 1 : Musikethnologie, Leipzig. 8 1 �227 RECENZJE mieści się A m e r y k a Północna z a p e w n e z zainteresowań i Południowa. Uprzywilejowanie Meksyku wynika autora, nie usprawiedliwia to jednak bardzo p o t r a k t o w a n i a pozostałego o b s z a r u A m e r y k i . B o g a t y pobieżnego materiał a r c h e o l o g i c z n y , zwła­ szcza z P e r u , został w y k o r z y s t a n y w m i n i m a l n y m s t o p n i u i o p i s y i n s t r u m e n t ó w m u ­ z y c z n y c h właściwie n i e wykraczają p o z a klasyczną publikację Izikowitza . 2 T a k i e d o b r a n i e materiału jest p o w a ż n y m b r a k i e m , gdyż n i e daje pełnego o b r a z u m u z y k i przedkolumbijskiej. Nie umniejsza to jednak walorów informacyjnych i po­ znawczych t e j książki, którą t r u d n o j e d n a k uznać za osiągnięcie w d o r o b k u n a u k o ­ w y m Samuela Marti. Romana Mańkowska, Andrzej Krzanowski P O L E S J E ( L i n g w i s t i k a , a r c h e o l o g i a , t o p o n i m i k a ) , M o s k w a 1968, s. 3 0 1 , n i b . 1, m a p k i , w y k r e s y . P r a c a z b i o r o w a p o d redakcją W . W . M a r t y n o w a i N . I . Tołstoja. Radziecka A k a d e m i a N a u k w M o s k w i e , I n s t y t u t Słowianoznawstwa I n s t y t u t Słowianoznawstwa Radzieckiej A k a d e m i i N a u k podjął w t y w ę z e s p o ł o w e g o o p r a c o w a n i a słownika d i a l e k t ó w P o l e s i a . W częto p i e r w s z e rozpo­ zespołowe b a d a n i a n a terenie Polesia. K i e r o w n i c t w o e k s p e d y c j i N . I . Tołstoj. W e w s p ó ł p r a c y w z i ę l i także udział j ę z y k o z n a w c y rza i Mozyrza. W 5 ekspedycji, o k r e s i e o d 1962 d o 1965 r . j ę z y k o z n a w c y prowadząc badania w 1968 r . e k s p e d y c j a w i a n e niżej Polesie. z Mińska, radzieccy przeszło 40 p u n k t a c h w Białoruskiej S R R . P l a n badań b y ł b a r d z o W 1962 r . i n i c j a ­ t y m też r o k u objął Żytomie­ zorganizowali okręgu Brześć i Homel bogaty. t a w y d a ł a Leksykę Polesia 1 i w t y m samym roku N a t o m z ł o ż y ł o się 12 a r t y k u ł ó w z z a k r e s u a r c h e o l o g i i , i j ę z y k o z n a w s t w a . M i m o iż n a ł a m a c h p r a c y w y p o w i a d a j ą oma­ historii się g ł ó w n i e l i n g w i ś c i , t o operują o n i o l b r z y m i m m a t e r i a ł e m e t n o g r a f i c z n y m , który j e s t i m p o m o c n y w wielu wypadkach. Polesie o b e j m u j e obszerne t e r y t o r i u m (117 t y s . k m ) , r ó w n e 2 czesnej Bułgarii, i d o dziś j e s t m a ł o z b a d a n e pod względem obszarowi językowym. f i c z n i e g r a n i c e P o l e s i a określić można następująco: n a w s c h o d z i e zamyka je z y n a i D n i e p r , o d południa p ł a s k o w y ż wołyńsko-podolski, zachodnią granicę średni B u g , a n a północy l i n i a B r z e ś ć - K o b r y ń - S ł u c k . T e r e n y narodowości białoruskiej K. Moszyński , podobnie 2 cały się k u temu i ukraińskiej. O d Polesia K. Pietkiewicz . 3 obszarowi jako swą pracę ludność naukową wielu uczonych praojczyźnie Bere- wytycza te zamieszkuje zaczynał Zainteresowania domniemanej współ­ Geogra­ 4 zwra­ Indoeuropejczyków, a także S ł o w i a n . W 1927 r . białoruska e k s p e d y c j a n a u k o w a przeprowadziła b a d a n i a etnograficzne n a M o z y r s z c z y ź n i e ( w ś r o d k o w y m z a k o l u P r y p e c i ) . W czasie w o j n y p r z e p a d ł y 5 materiały i n n y c h p r z e d w o j e n n y c h e k s p e d y c j i — H o m e l s k i e j Pińskiej i B a r a n o w i c k i e j cenne (1935), B o b r u j s k i e j (1938), (1940). K . G. I z i k o w i t z , Musical and other Sound-Instruments of the South-Ameri­ can Indians, G o t e b o r g 1935. Leksika Polesja (Materiały dla dialektnogo słowarja), M o s k w a 1968. Rec. A . B e d n a r c z u k , „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t . 1 4 : 1970 z. 1, s. 293-296. К . M o s z y ń s k i , Polesie Wschodnie, W a r s z a w a 1928. K. P i e t k i e w i c z , Polesie Rzeczyckie, K r a k ó w 1929. K . B u g a , M . V a s m e r , К . Jażdżewski, V . K i p a r s k y , J . Rostafiński, H . Ułaszyn i inni. M . J. L e b i e d i e w , Ziliszcze i chziajstwńennyje postrojki biełoruskoj SSR, M i ń s k 1929. 2 1 2 3 4 5 �228 RECENZJE A k t u a l n i e u c z e n i r a d z i e c c y pracują n a d h i s t o r y c z n o - e t n o g r a f i c z n y m a t l a s e m B i a ­ łorusi, n i n i e j s z e zaś p u b l i k a c j e p o w s t a ł y z badań p o r ó w n a w c z y c h Przegląd p u b l i k a c j i r e n k i , Polesie i jego rozpoczniemy miejsce od archeologicznych w procesie etnogenezy n a d słownikiem. wywodów Słowian materiałów (s. 18-46). archeologicznych W archeologicznym aspekcie Polesia d o n i e d a w n a było słabo z n a n e i k r y ł o n i e ­ mało tajników i zagadek. N i e d o s t a t e k materiałów archeologicznych u c z o n y m powód bardzo J. W. Kucha- w świetle d o przypuszczeń, że błotniste d o r z e c z a P r y p e c i słabo z a s i e d l o n e w p r a w i e k a c h . Polemizując dawał niektórym n i e były l u b były z najwybitniejszymi znawcami z a g a d n i e n i a i n d o e u r o p e j s k i e g o i prasłowiańskiego K u c h a r e n k o w y w o d z i s w ó j w ł a s n y , o r y g i n a l n y pogląd. C h a r a k t e r y z u j e o n następujące p o s o b i e k o l e j n o f a l e o s a d n i c z e n a P o l e s i u . Z n a m i e n n e j e s t , że k u l t u r a P o l e s i a wieków naszej e r y n i e kształtowała o d p o c z ą t k ó w n e o l i t u aż d o p i e r w s z y c h się j e d n o l i c i e . Z a s a d n i c z a linia podziału prze­ biegała p o ł u d n i k o w o rozbijając P o l e s i e n a część zachodnią i wschodnią, a opierała się n a l i n i i r z e k : Jasiołda, H o r y ń , P r y p e ć . L i n i ę t e g o podziału stwierdzają dialektolodzy d o dziś. G r a n i c a t a długo była linią B a ł t ó w i Słowian, dopóki c i o s t a t n i w całości n i e zasiedlili Polesia. Z końcem I t y s . p.n.e. stało się o n o słowiańskie etnicznie, lecz niezupełnie j e d n o l i t e p o d w z g l ę d e m j ę z y k o w y m . Powróćmy do faktów archeologicznych. Dla epoki kamiennej brak na z n a l e z i s k aż d o e p o k i brązu i w c z e s n e g o żelaza. Stąd sądzili a r c h e o l o d z y , było bardzo słabo z a s i e d l o n e aż d o p i e r w s z y c h osadnictwu w a r u n k i fizjograficzne, wydajność g l e b y . siedlili Polesie w wieków naszej Polesiu że P o l e s i e ery. N i e sprzyjały k l i m a t , błota i r o z l e w i s k a , częste w y l e w y i niska U t w i e r d z a ł o t o u c z o n y c h w p r z e k o n a n i u , że d o p i e r o S ł o w i a n i e z a ­ rezultacie ekspansji k u l t u r y łużyckiej hipotezę o długich p r z e r w a c h w z a s i e d l e n i u P o l e s i a . z zachodu. A u t o r odrzuca W a r u n k i naturalne, konstatuje a u t o r , n i e b y ł y t u złe, a w niektórych m i e j s c a c h n a w e t z n a c z n i e l e p s z e n i ż g d z i e i n ­ dziej. Najdawniejsze leolitu natomiast d o k u m e n t y z archeologii Polesia istnieje mało przekazów. odnoszą się d o m e z o l i t u , z p a ­ Mezolityczne osadnictwo Polesia roz­ p r z e s t r z e n i a się n a p r z y b r z e ż n y c h p i a s z c z y s t y c h w y d m a c h r z e k i j e z i o r . W e d ł u g geo­ l o g ó w l u d z i e c i zniknęli w o k r e s i e b o r e a l n y m (8-7 t y s . l a t p.n.e.). W z w i ą z k u j e d n a k z o c i e p l a n i e m się k l i m a t u p o l e s k i e d i u n y zaczynają się p o k r y w a ć leśną N a tychże d i u n a c h a r c h e o l o d z y świderską i tardenuaską. roślinnością. znajdują narzędzia k r z e m i e n n e , łącząc j e z k u l t u r a m i Mezolityczne stanowiska Polesia z pokrewnymi i m sta­ n o w i s k a m i sąsiedniej Białorusi i L i t w y mają z w i ą z e k z t z w . p ó ź n y m p a l e o l i t e m p o l ­ skiego Mazowsza. Zasiedlenie Polesia w mezolicie (ekspansja k u l t u r y c e r a m i k i grzebykowej, r z u c o n e n a obszarze całego P o l e s i a . przedłużało się t a k ż e w neolicie I V - I I t y s . p.n.e.); o d k r y t o s t a n o w i s k a Z typologicznego punktu widzenia k u l t u r y z t e r e n ó w P o l e s i a , Białorusi i w s c h o d n i c h w y b r z e ż y B a ł t y k u łączą się w ną całość k u l t u r y j a m o w o - g r z e b y k o w e j lesistego pasma E u r o p y i A z j i , uważanej prafińską. N a początku e p o k i brązu n a t e r y t o r i u m P o l e s i a pojawia roz­ o d m i a n y tej jed­ za się k u l t u r a p o ­ m o r s k a z n a d d o l n e j W i s ł y j a k o j e j p e w n a o d m i a n a . K u l t u r y t e n a P o l e s i u łączy się ze S ł o w i a n a m i . N a południu zaś, n a g r a n i c y z W o ł y n i e m , r o z w i j a się b l i s k a k u l t u r z e łużyckiej kultura — kultura miłogradzka, wysocka. We a na samym wschodniej części P o l e s i a północno-wschodnim natomiast rozwija krańcu P o l e s i a , się pokrewna j e j k u l t u r a c e r a m i k i s z t r y c h o w a n e j . K u l t u r y t e łączy się z B a ł t a m i . D l a z a c h o d n i e j części P o l e s i a n i e m a ł e z n a c z e n i e miała w ę d r ó w k a p l e m i o n gocko- - g e p i d z k i c h w I I - I V w . n.e. Z V i p o ł o w y V I w . b r a k j a k i c h k o l w i e k ś w i a d e c t w z a ­ siedlenia Polesia, tylko w północno-wschodniej ślady B a ł t ó w w p o s t a c i m o g i ł k u r h a n o w y c h . jego części zauważa się wyraźnie �RECENZJE 229 W p o ł o w i e V I w . n a południe o d Jasiołdy i P r y p e c i zaczynają się p o j a w i a ć nie­ l i c z n e ślady słowiańskie w p o s t a c i k u l t u r y „ t y p u p r a s k i e g o " . K u l t u r a t a c h a r a k t e r y ­ z u j e się niedużymi o b w a r o w a n y m i g r o d z i s k a m i ( c e n t r a p l e m i e n n e i r e l i g i j n e ) i k u r ­ h a n o w y m i g r o b a m i , n i e k i e d y w zespołach 2-8 k u r h a n ó w . K u l t u r a „ t y p u posuwająca i się wschodnią od południowego część P o l e s i a wschodu, pod względem zaczyna etnicznym. W kształtuje się p l e m i ę D u l ę b ó w , w e w s c h o d n i e j S ł o w i a n i e n i e przekraczają jeszcze l i n i i powoli praskiego", unifikować zachodniej zaś p l e m i ę D r e w l a n . W Prypeć-Jasiołda, poza zachodnią części którą Polesia VI-VIII w. przemieszkują p l e m i o n a Bałtów. W V I I I - X w . w e w s c h o d n i c h r e j o n a c h Polesia o g ó l n y o b r a z k u l t u r y z m i e n i a się, l e c z n i e t a k d y n a m i c z n i e , j a k n a z a c h o d z i e . W końcu X w . c i e k a w y m z j a w i s k i e m j e s t g r ó d T u r ó w , leżący n a s z l a k u h a n d l o w y m z n a d B a ł t y k u n a Ruś K i j o w s k ą . N a s z l a k u tym, idącym wzdłuż Prypeci, znaleziono duży skład drachm samanidzkich. Tymże s z l a k i e m szedł n a J a d ź w i n g ó w W ł o d z i m i e r z , a później Jarosław n a M a z o w s z e . G r ó d T u r ó w b y ł stolicą o d d z i e l n e g o księstwa i w a ż n y m c e n t r u m r e l i g i j n y m , w s p o m n i a n y m w l a t o p i s a c h pocz. X I w . W y k o p a l i s k a w T u r o w i e w y k r y ł y r e s z t k i ś w i ą t y n i z X I I w . p o b u d o w a n e j z k a m i e n i a , u w a ż a n e j za n a j s t a r s z y z a b y t e k chrześcijaństwa n a P o l e s i u . S p o t y k a się t u t a k ż e w i e l e p r z e d m i o t ó w i m p o r t o w e g o pochodzenia wschodniego: b i ­ z a n t y j s k i e g o , s y r y j s k i e g o i średnioazjatyckiego z X I - X I I w . L a t o p i s y z X I w . w y m i e ­ niają także i n n e g r o d y później — Polesia, a niedługo w Pińsku n a p o t k a n o w i e l e j a k Brześć Zareczesk, Mozyrz i (Berest'), Nebel. Pińsk, W Turyjsk, miejscu Czartoryjsk, dawnego grodziska n a w a r s t w i e ń k u l t u r o w y c h o d X I w . poczynając, w t y m m a j o l i k o w e płytki i ułamki g l i n i a n y c h naczyń ze s t a r o r u s k i m i n a p i s a m i . U l i c e g r o d u wykładane były świątyni oraz d r e w n i a n y m i b i e r w i o n a m i . Tamże groby skrzyniowe wokół niej. odkryto N a terenie szczątki dawnego dwunawowej grodu znaleziono w i e l e p r z e d m i o t ó w z m e t a l u , z kości i d r e w n a . W g r o b a c h z a c h o w a ł y się r e s z t k i t k a ­ n i n , m i ę d z y i n n y m i także w s c h o d n i e g o pochodzenia. W czasach t y c h P o l e s i e łączyło się z t e r e n a m i p o l s k i m i s z l a k i e m r z e c z n y m P r y p e ć - B u g o r a z z W o ł y n i e m i Podolem s z l a k i e m słucko-wołyńskim. P o t e j ogólnej e t n o g e n e t y c z n e j części w p r o w a d z a j ą c e j następują r o z p r a w y szcze­ g ó ł o w e , a w i ę c d w a artykuły o c h a r a k t e r z e d i a l e k t o l o g i c z n y m , ściśle s p e c j a l i s t y c z n y m i materiałowym: M . N. Lekomcewoj lektów w (s. 47-66), o r a z poleskich gwarach ukraińskich i S. M . T o ł s t o j , Fonologiczny T. W. Nazarewa, prawobrzeżnego Polesia Niektóre komentarz do osobliwości (s. 67-100). N a bliższą zaś u w a g ę e t n o g r a f a zasługuje r o z p r a w a W . A . N i k o n o w a , Dwie osadnicze w toponimii micznych nazw Polesia miejscowych (s. 193-205). A u t o r z w r a c a białoruskiego -inci (-ince). (-iče), f o r m a n t e m j e s t -iči, typów -oviti Polesia występują l u b -ovci (-oviče) fale patronidwie (-ovce), L i n i a rozgraniczenia przyrostków w n a z w a c h p a t r o n i m i c z n y c h przebiega półkoliście L w ó w — R ó w n e - Ż y t o m i e r z — K i j ó w . dwu u w a g ę , że w ś r ó d i ukraińskiego g r u p y n a z w u t w o r z o n y c h p r z e z f o r m a n t -ići dia­ wokalizmu nazw -oviči, Na północ a n a południe o d n i e j -ovci, od tej l i n i i powszechnym Ten stan rozmieszczenia -inci. p a t r o n i m i c z n y c h nasuwa przypuszczenie o odmienności słowiań­ s k i e g o o s a d n i c t w a t y c h d w u areałów. A u t o r łączy p i e r w s z ą grupę z n a r o d e m b i a ł o ­ r u s k i m , a drugą z ukraińskim. Z j a w i s k o t o łączy B i a ł o r u s i n ó w z p r z y l e g ł y m i n a m i p o l s k i m i , p r z y r o s t e k zaś -ovci, najskimi. Rozbicie patronimii -inci na dwie zbliża U k r a i ń c ó w grupy, stwierdza tere­ ze S ł o w i a n a m i n a d d u - a u t o r , nastąpiło wcześniej niż w X V w . T . A . M a r u s e n k o zestawił Materiały latywów do słownika (s. 206-255). Badając z a g a d n i e n i e ukraińskich geograficznych ape- nazw geograficznych pochodzenia ukraiń­ s k i e g o n a t e r e n i e U k r a i n y i Białorusi a u t o r oparł się n a o b s z e r n e j l i t e r a t u r z e , której �230 RECENZJE i n d e k s sporządził n a początku artykułu. O b e j m u j e o n a 56 p o z y c j i bibliograficznych, a w t y m t a k ż e w y k o r z y s t u j e literaturę a u t o r ó w p o l s k i c h . N a s t ę p n i e d a j e k a z miejscowości, w których p r z e p r o w a d z o n o badania ankietowe. autor w y ­ Obejmowały one 20 o k r ę g ó w U k r a i n y i Białorusi, n a j w i ę c e j zaś badań d o k o n a n o w okręgu K i r o w g r a d . Autor zestawia gwarowe odmiany nazw n a określenie całej, m o ż l i w i e j a k najdo­ kładniej z e b r a n e j t o p o n i m i i , a w i ę c n a z w y gór, w z n i e s i e ń górskich, z b o c z y i przełęczy górskich, r z e k , j e z i o r , b a g i e n i mokradeł, w y b r z e ż y r z e k , j e z i o r , n a z w y potoków, łę­ g ó w , d o l i n , l a s ó w i pól, n a z w y g ł a z ó w , k a m i e n i , j a r ó w , p i e c z a r , z a g a j n i k ó w i zarośli. W w y n i k u z a p i s y w a n i a t y c h n a z w p o w s t a ł s p o r y słowniczek z a w i e r a j ą c y p o n a d 1000 nazw topograficznych uszeregowanych alfabetycznie. L . T . W y g o n n a j a p r z e d s t a w i ł a pracę Z systematyki na Polesiu Semantycznie użytków rolnych hory. t e r m i n y t e oznaczają p o l a u p r a w n e i nieużytki. W ś r ó d „ p ó l " w y r ó ż n i a się z k o l e i staropólice (od d a w n a u p r a w i a n y kawałek ziemi) u p r a w i a n y kawałek ziemi). Nieużytki położona j e s t w ś r ó d l a s u , n a z y w a pribier nazewnictwa (s. 118-125). Z i e m i a w e d ł u g u p r a w n a P o l e s i u d z i e l i się n a poíja i (przylegająca n a z y w a się niwą, miarów nazywa się ją protiereb, d o l a s u ) . Staropolica się borem l u b lanem. (od n i e d a w n a Jeśli nowina wybranka, lesie, n a t o m i a s t s t a r o p o l i c a dużych r o z ­ Poza w y m i e n i o n y m i wyżej n a całym (kawałek zaoranej z i e m i ) , żleb Polesiu (kawałek z i e m i zaoranej i zduchowina (to s a m o ) o r a z gospodarce Polesia słownika zajmowało poleskich naczelne (s. 162-174). rybaków miejsce. N a oznaczenie o d ­ m i a n i g a t u n k ó w r y b z a n o t o w a n o o k o ł o ©0 t e r m i n ó w . Zasób t e n n i e w y c z e r p u j e cze l e k s y k i , j a k a k r y j e się w gwarach. Według znawców w wodach jesz­ Polesia żyje o k . 40 g a t u n k ó w r y b . N a o z n a c z e n i e narzędzi r y b a c k i c h i i c h części s k ł a d o w y c h brał a u t o r o k . 50 w y r a z ó w . N a r z ę d z i a t e m o ż n a podzielić n a t r z y z a s a d n i c z e k o l c o w a t e i h a c z y k o w a t e , w i ę c i e r z e i s i e c i o r a z narzędzia W. L. Wierenin i A. A. K r i w i c k i j rzy je­ zapust ziemi). A . A . K r i w i c k i j p r z e d s t a w i ł artykuł Ze Rybołówstwo w i nowiny l u b pasza. niedużych r o z m i a r ó w , położona w (nieduży leśny k a w a ł e k z i e m i ) (nieobrobiony kawałek się zloh jeśli leży k o ł o l a s u — a położona n i e w lesie rezeczką, z n a n e są l e k s e m y zahon sienią), polanka zaś n a z y w a ze­ grupy: uderzeniowe. p r z e d s t a w i l i Leksykę horodzieńskich garnca­ (s. 175-192). A u t o r z y charakteryzują ośrodek g a r n c a r s k i H o r o d n a , położony 40 k m n a p o ł u d n i o w y w s c h ó d o d Pińska. O s i a d l i t u t a j o d p o k o l e ń g a r n c a r z e zaopatrywali w s i e i m i a s t e c z k a w s w o j e w y r o b y w p r o m i e n i u d o 200 k m . I c h k o n k u r e n t a m i b y l i d o p i e r o g a r n c a r z e ze w s i K r i w i c a w r e j . d u b r o w s k i m n a U k r a i n i e , a także garncarze ze w s i S i n i a w k a w r e j . K l e c k i m n i e d a l e k o o d B a r a n o w i c z i g a r n c a r z e z P r u ż a n k o ł o Brześcia. P r z e d w o j n ą 10-tego k a ż d e g o miesiąca o d b y w a ł y się w H o r o d n e j Ośrodek t e n p r o d u k o w a ł także cegły. H o r o d n a o t o c z o n a jarmarki. zewsząd l a s a m i i m a ł o m a u p r a w n y c h pól, toteż ludność trudniła się p o w s z e c h n i e bagnami obróbką g l i n y , a l a ­ t e m z b i e r a n i e m p ł o d ó w leśnych. W o k r e s i e p r z e d w o j e n n y m , a także p o w o j n i e , m ę ż ­ czyźni w y j e ż d ż a l i i n a roboty sezonowe w głąb R o s j i , n a U k r a i n ę , a t a k ż e n a S y b i r d o K a z a c h s t a n u . Dzięki t y m w y j a z d o m w z r ó s ł ogólny p o z i o m e k o n o m i c z n o - k u l t u - r a l n y okolicy i miasteczka. W o s t a t n i c h 15 l a t a c h g a r n c a r s t w o w Horodnej n a s k u t e k k o n k u r e n c j i w y r o b ó w f a b r y c z n y c h . P o o m ó w i e n i u ośrodka w upada garncarskiego H o r o d n e j a u t o r z y badają s ł o w n i c t w o z w i ą z a n e z k o l e j n y m i e t a p a m i obróbki g l i n y i f o r m o w a n i a naczyń, a w i ę c s ł o w n i c t w o dotyczące r o d z a j ó w g l i n y , p r o c e s u j e j w y ­ r a b i a n i a , f o r m o w a n i a naczyń, suszenia, w y p a l a n i a i g l a z u r o w a n i a o r a z p r z e g l ą d r o ­ d z a j ó w i g a t u n k ó w naczyń. N a końcu p r a c y a u t o r z y jeszcze r a z zestawiają n i e t e r m i n o l o g i ę z w i ą z a n ą z g a r n c a r s t w e m : z a p i s a l i p o n a d 100 s ł ó w s a d n i c z y c h ) , n i e licząc w y r a z ó w p o c h o d n y c h . alfabetycz­ (terminów za­ �231 RECENZJE W. A. Moskowicz lorów z a m i e s z c z a artykuł p t . Z poleskiej na porównawczym kolorów: czerwony, tle terminologii oznaczania (s. 126-161). A u t o r w y z n a c z a słowiańskim ko­ 7 głównych żółty, z i e l o n y , s i n y , biały, c z a r n y i s z a r y . K a ż d y z n i c h m a t r z y m o d y f i k a c j e — j a s n y , średniojasny i c i e m n y . O g ó l n o s ł o w i a ń s k i m l e k s e m a m i są n a z w y n a o z n a c z e n i e białego, c z a r n e g o , żółtego i z i e l o n e g o . N a j b a r d z i e j zaś zróżnicowane n a z w y w y s t ę p u j ą n a określenie k o l o r u szarego, n i e b i e s k i e g o , p o p i e l a t e g o , i ich odmian. Ciekawym z jego zagadnieniem maścią. I m i o n a k r ó w , w o ł ó w -bałkańskie, j a k n p . n a z w y pistra, jest i bala, owiec mają plava, Polesia Nadprypeckiego na przykładzie często n a z w i ą z a n i a związku karpacko- rużana. A . S. Sokołowskaja przedstawiła r o z p r a w ę Próba tów czerwonego t e r m i n o l o g i a i m i o n bydła w nazw charakterystyki odzieży bliskości i obuwia dialek­ (s. 101-117). A u ­ t o r k a w y k a z u j e metodą statystyczną ilość p o d o b i e ń s t w i różnic zachodzących w s ł o w ­ n i c t w i e odzieży i o b u w i a P o l e s i a środkowego. B a d a n i a s w o j e koncentruje na obsza­ r z e ś r o d k o w e g o d o r z e c z a P r y p e c i , n a g r a n i c y Białorusi i U k r a i n y . D o c h o d z i o n a d o w n i o s k u , że s f e r a najbliższych zbieżności w n a z e w n i c t w i e o b u w i a i odzieży się w z a c h o d n i e j części b a d a n e g o żin. Z a c h o d n i e d i a l e k t y P o l e s i a o b s z a r u między miejscowościami Nadprypeckiego, znajduje Oriechowo-Odri- stwierdza a u t o r k a , wykazują nato­ m i a s t największe z r ó ż n i c o w a n i e w e w n ę t r z n e o r a z odrębną specyfikę w s t o s u n k u d o pozostałych d i a l e k t ó w Polesia. Przegląd artykułów z a m y k a rozprawa o charakterze historyczno-literackim po­ święcona T a t a r o m l i t e w s k o - b i a ł o r u s k i m A . K . A n t o n o w i c z a , ruskich tekstów XV-XIX w. pisanych Krótki przegląd biało­ (s. 256-299). T e k s t y białoruskie p i ­ po arabsku s a n e a l f a b e t e m a r a b s k i m są z w i ą z a n e z T a t a r a m i o s i e d l o n y m i n a L i t w i e i Białorusi w XIV-XV w . , ż y j ą c y m i w niektórych o k o l i c a c h d o dziś. T a t a r z y o s i a d l i t u t a j z c z a ­ s e m z a t r a c i l i s w ó j j ę z y k i zaczęli posługiwać się j ę z y k i e m białoruskim l u b p o l s k i m . Z a czasów p a n o w a n i a Z y g m u n t a A u g u s t a , o c z y m pisze nieznany autor tatarskiego p o c h o d z e n i a w X V I I I w . , ogólna m a s a ludności t a t a r s k i e j n a L i t w i e i Białorusi była niepiśmienna i n i e rozumiała a n i l i t u r g i c z n e g o j ę z y k a a r a b s k i e g o , a n i też s w e g o j ę ­ z y k a . W t y m czasie posługują się o n i p o w s z e c h n i e j ę z y k i e m białoruskim i n a w e t i c h l i t e r a t u r a r e l i g i j n a p i s a n a j e s t w t y m j ę z y k u ( b r z m i e n i e białoruskie, a p i s o w n i a a r a b ­ ska). A u t o r analizuje teksty tatarskie z X V - X I X w . Są t o t e k s t y r e l i g i j n e i świeckie. K s i ę g i r e l i g i j n e z a w i e r a j ą dziesięcioro p r z y k a z a ń bożych, m o d l i t w y , o p i s y obrzędu p o ­ grzebowego, legendy częściej legendy o życiu i śmierci rycerskie. Legendy Mahometa. Świeckie t e k s t y zawierają i baśnie T a t a r ó w litewskich, stwierdza naj­ autor, s p i s a n e zostały w b r z m i e n i u białoruskim n i e później niż w X V I - X V I I w . , a w niejszych wiekach kilkujęzyczne, są o n e t y l k o p r z e p i s y w a n e . np. arabsko-tureckie oraz r u s k i tekstów s p i s a n y c h a l f a b e t e m Niekiedy t e k s t y t e mają polsko-białoruskie. Język póź­ brzmienie polski i biało­ a r a b s k i m b l i s k i j e s t ówcześnie u ż y w a n y m gwa­ r o m . Z n a l a z ł y w n i c h o d b i c i e osobliwości d i a l e k t ó w białoruskich. Ambitne aspektów założenia kultury uczonych Polesia — radzieckich urzeczywistniły — się kompleksowego w pełni — w badania pracy różnych zbiorowej Polesie. Alicja G. A . S I E R G I E J E W A , Arczyńcy, Bednarczuk M o s k w a 1967, s. 190. K a u k a z ze s w y m i o b r z e ż a m i s t a n o w i k o l e b k ę i siedzibę w y j ą t k o w o dużej l i c z b y m a ł y c h n a r o d ó w i narodowości. N a j w i ę c e j , b o o k o ł o 25, s k u p i a się i c h w niespełna p ó ł t o r a m i l i o n o w y m D a g e s t a n i e . W t y m z b i o r o w i s k u różnojęzycznych u g r u p o w a ń e t ­ n i c z n y c h , a l e w y z n a j ą c y c h p r z e z k i l k a s t u l e c i jedną religię — i s l a m , p r a w i e n a j - �232 RECENZJE mniejszą l i c z e b n i e , samodzielną społeczność stanowią A r c z y ń c y . P r z e ś l e d z e n i e tej społeczności życia oraz j e j współczesnego gospodarczego i warunków bytu, położenia, ze szczególnym dostarcza niezmiernie charakterystycznego o b r a z u p r z e m i a n społeczno-kulturowych, k t ó r y m ulegają m a ł e społeczności w Związku R a d z i e c k i m , państwie realizującym wielostronnego rozwoju Książka ustrój socjalistyczny etniczne w warunkach gospodarczego. Sergiejewej s t a n o w i pierwszą s t o r i i , współczesnemu b y t o w i , g o s p o d a r c e samodzielną oraz publikację poświęconą h i ­ k u l t u r z e tego maleńkiego, n a r o d u . O p a r t a j e s t n a materiałach t e r e n o w y c h z e b r a n y c h p r z e z pedycję badawczą w losów uwzględnieniem górskiego etnograficzną l a t a c h 1959-1963, d a n y c h a r c h i w a l n y c h i u r z ę d o w y c h eks­ oraz p u b l i k a c j a c h p o ś w i ę c o n y c h l u d o m K a u k a z u i D a g e s t a n u , z których n i e l i c z n e na dotyczą A r c z y ń c ó w . P i e r w s z e p u b l i k o w a n e w i a d o m o ś c i o t y m l u d z i e pochodzą d o p i e r o z 1 p o ­ łowy X I X w. Na pocz. XX w . zainteresował się n i m w y b i t n y b a d a c z Kaukazu, A . M . D i r r , który napisał j e d y n ą dotąd pracę o j ę z y k u arczyńskim, a n i e c o a n t r o p o l o g F. Świderski Następnie d o p i e r o w ekspedycji dostarczył w a ż n y c h 1945 r . d o t a r l i dagestańskiej ZSRR. Podobna do A r c z i zorganizowanej ekspedycja danych etnograficznych o n o w i badacze, przez Instytut przeprowadziła obszerniejsze później Arczyńcach. działający w ramach Etnografii Akademii Nauk badania w Arczi w latach 1959-1963. Siedzibą A r c z y ń c ó w jest od wieków bezleśna d o l i n a r z e k i Chatař m a ł y c h d o p ł y w ó w , obfitująca w p a s t w i s k a sprzyjające i paru h o d o w l i bydła i owiec. d l a i c h leżą n a wysokości 1800-2100 m . n . p . m . ; g ł ó w n e , noszące n a z w ę A r c z i o r a z 7 m n i e j s z y c h chutorów odległych o d A r c z i o 1-5 k m . N a t e j m a ł e j jej Osie­ (Arsza) przestrzeni m i e s z k a n i e c o p o n a d 700 osób, p r a w i e w y ł ą c z n i e A r c z y ń c ó w (1960 г . ) . L i c z e b n o ś ć A r ­ czyńców poza o b r ę b e m i c h małej ojczyzny oblicza się n a o k o ł o 200 osób, a łączna i c h l i c z b a sięga n a j w y ż e j 900 osób. S t a n o w i ą o n i p r a w d o p o d o b n i e n a ś w i e c i e narodowość n a t y m s z c z e b l u r o z w o j u . Sąsiadami A r c z y ń c ó w są liczebniejsze o d n i c h , choć r ó w n i e ż A w a r c y , na wschodzie b a r d z o małe n a r o d y ; n a północnym Łakcy, a poza więc najmniejszą znacznie zachodzie g r z b i e t e m K a u k a z u R u t u l c y , należący d o l e z - gińskiej g r u p y n a r o d ó w D a g e s t a n u . Jeszcze d o n i e d a w n a łączyły A r c z i z sąsiednimi t e r e n a m i t y l k o d r o g i nadające się d o j u c z n e g o t r a n s p o r t u i d o p i e r o w 1960 r. dostępna d l a samochodów d r o g a połączyła o s i e d l a A r c z y ń c ó w z c e n t r u m i c h r e j o n u , C u r i b e m ( o d l . 31 k m ) . Arczyńcy posiadają własny język należący do g r u p y języków kaukaskich, nie z r o z u m i a ł y d l a ż a d n e g o z i c h sąsiadów. W e w ł a s n y m j ę z y k u n a z y w a j ą s z i s z t t i b ) , a swą siedzibę n a z y w a j ą A r s z a . W e d ł u g p r z e k a z y w a n e j się o n i A r - wśród n i c h tradycji są o n i częścią l i c z n e g o niegdyś n a r o d u , a p r z o d k o w i e i c h m i e l i p r z y w ę d r o w a ć z I r a n u . Współczesna n a u k a r a d z i e c k a uważa jednak Arczyńców za e l e m e n t rdzenny, k a s k i , o c z y m świadczy pokrewieństwo i c h języka z językami lezgińskimi w s t a n i e , a także d a n e e t n o g r a f i c z n e i a n t r o p o l o g i c z n e . M o ż l i w e że p r z y w ę d r o w a l i o n i niegdyś d o s w e j o b e c n e j s i e d z i b y z p o ł u d n i o w e j s t r o n y K a u k a z u . W e d ł u g zachowanej t r a d y c j i p r z o d k o w i e A r c z y ń c ó w w y z n a w a l i niegdyś chrześcijaństwo, a później dopie­ r o p r z y j ę l i i s l a m , p o d o b n i e j a k i c h sąsiedzi. Stało się t o p r a w d o p o d o b n i e w średniowiecza. W kau­ Dage­ okresie 1959 r. o d k r y t o w A r c z i grób, p r a w d o p o d o b n i e średniowieczny, n a k t ó r e g o p ł y c i e z n a j d o w a ł o się w y o b r a ż e n i e k r z y ż a i z n a k s o l a r n y . Pierwszą wanu z Szir- ( A z e r b e j d ż a n ) , a następne d a n e , z X V I I i X V I I I w . , m ó w i ą o płaceniu wzmiankę o Arczyńcach podaje późnośredniowieczna kronika przez m i e s z k a ń c ó w o s i e d l a A r c z i d a n i n y w p o s t a c i o w i e c i zboża d l a w ł a d c ó w k a z i k u m u c h s k i c h . D o l a t sześćdziesątych X I X w . należeli A r c z y ń c y d o z w i ą z k u a w a r c k i c h w s p ó l ­ n o t w i e j s k i c h leżących w d o l i n i e r z e k i Chatař i płacili w s p o m n i a n e w y ż e j daniny. �233 RECENZJE Rosjanie d o t a r l i d o A r c z i w r o k u 1843 w czasie w o j n y z p r z y w ó d c ą D a g e s t a n u S z a - milem. W życiu społecznym A r c z y ń c ó w dużą r o l ę o d g r y w a ł a wspólnota g r o m a d z k a , która w ł a d a ł a zwłaszcza p a s t w i s k a m i i ź r ó d ł a m i w o d y . Z i e m i a o r n a , łąki kośne o r a z rzęta g o s p o d a r s k i e w zwie­ stanowiły własność p r y w a t n ą poszczególnych r o d z i n . D o m i n o w a ł a X I X w . więź t e r y t o r i a l n a z przeżytkami 20 r o d ó w (tuchumów), więzi rodowej. Istniało w ó w c z a s około d o p o ł o w y X X w . ilość i c h w z r o s ł a d o o k o ł o 50. N i e k t ó r e z n i c h z a c h o w y w a ł y swą tradycję p r z e z w i e l e pokoleń. Zgromadzenie wiejskie (dżamaat), złożone d a w n i e j z ogółu m ę ż c z y z n , a p o r o k u 1868 t y l k o z g ł ó w r o d z i n , w y b i e r a ł o s w e g o s t a r s z e g o (begauła), i 7-9 s ę d z i ó w (kartów). (czauszów) czyli duchownego Zgromadzenie 2-4 j e g o p o m o c n i k ó w oceniało także kandydaturę sędziego w s i . R o z s t r z y g a ł o o n o w s z y s t k i e kadiego, ważne sprawy społecz­ ności arczyńskiej, m . i n . c o r o c z n e g o podziału p a s t w i s k , n a p r a w y m o s t ó w i dróg, r o z ­ poczęcia i p r z e b i e g u p r a c p o l o w y c h , t e r m i n u w y p ę d u bydła n a p a s t w i s k a i t p . N a j ­ ważniejszy stawowa głos j e d n a k m i e l i cieszący się a u t o r y t e t e m l u d z i e s t a r s i i b o g a t s i . zasada społecznego w ł a d a n i a ziemią b y ł a r ó w n o ś c i o w a : działki p a s t w i s k p r z y d z i e l a n e b y ł y drogą l o s o w a n i a poszczególnym r o d z i n o m leżnie o d w i e l k o ś c i t y c h r o d z i n i s t a n u i c h p o s i a d a n i a . W Pod­ równowartościowe nieza­ okresie k a p i t a l i s t y c z n y m p o j a w i ł o się w y r a ź n i e j s z e z r ó ż n i c o w a n i e w s t a n i e p o s i a d a n i a różnych r o d z i n a r c z y ń s k i c h , j e d n a k n a z n a c z n i e mniejszą skalę, niż w i n n y c h k r a i n a c h D a g e s t a n u . P o j a w i ł y się różne f o r m y d z i e r ż a w i e n i a z i e m i . W ł a ś c i c i e l e w i ę k s z y c h s t a d d z i e r ż a w i l i (za zgodą dżamaatu) p a s t w i s k a n a t e r e n i e A r c z i , a także n a t e r e n a c h łachckich i a w a r c k i c h . Z p o c z ą t k i e m X X w . s y t u a c j a w i e l u r o d z i n arczyńskich była t r u d n a , d l a t e g o mężczyzn emigrowało w celach z a r o b k o w y c h sporo do Azerbejdżanu, p o d o b n i e j a k i póź­ niej, po rewolucji. Od 1926 r . zaczęto w p r o w a d z a ć w Przeciw czynny A r c z i r e f o r m y , podjęte w tzw. reformie ziemno-wodnej wystąpili opór. D o p r o w a d z i ł o t o d o w y s i e d l e n i a całym Dagestanie. b o g a t s i A r c z y ń c y , stawiając części z n i c h . Spadło w nawet t y m czasie z n a c z n i e p o g ł o w i e bydła i o w i e c . W l a t a c h 3 0 - t y c h z m i e n i o n y został z a s a d n i c z o gospodarki pasterskiej Arczyńców. Dotychczas system t r z y m a l i o n i zimą s w e o w c e i b y d ł o w pobliżu chutorów l u b w s t a j n i a c h . K o ł c h o z arczyński, założony w 1935 г., otrzymał t e r a z p a s t w i s k a d l a w y p a s u z i m o w e g o n a odległych n i z i n a c h , część zaś l e t n i c h p a ­ s t w i s k arczyńskich przeszła w u ż y t k o w a n i e A w a r c ó w . A r c z y ń c y m u s i e l i w i ę c przejść d o n i e p r a k t y k o w a n e j p r z e z n i c h dotąd f o r m y t r a n s h u m a n c j i w paster­ gospodarce s k i e j , a r ó w n o c z e ś n i e d o stałego o s i e d l e n i a się n a c h u t o r a c h . O d 1939 r . kołchoz objął całość p a s t w i s k , część z i e m i u p r a w n e j i większość z w i e r z ą t należących d o A r c z y ń c ó w . Reforma administracyjna ogromnie zróżnicowanego narodowościowo Dagestanu, d o k o n a n a w 1929г., p r z y d z i e l i ł a A r c z i d o r e j o n u czarodyńskiego, który objął g ł ó w n i e ludność awarcką. W s p r a w a c h u r z ę d o w y c h zaczął o b o w i ą z y w a ć j ę z y k a w a r c k i j e d e n z ośmiu p o d s t a w o w y c h j ę z y k ó w D a g e s t a n u . R e j o n słabiej z a l u d n i o n y c h i wyposażonych steczkiem łączyła siedzibę w tego r e j o n u dobra cywilizacyjne. 40-kilometrowa droga Z najbliższym juczna. g ł ó w n i e p a s t e r s k a , była w z n a c z n y m s t o p n i u s a m o w y s t a r c z a l n a . W użytku p i e r w s z ą drogę k o ł o w ą o r a z połączenie t e l e f o n i c z n e . chał d o A r c z i p i e r w s z y jako czarodyński należał d o n a j ­ mia­ Gospodarka, 1934 r . o d d a n o d o W 26 l a t później zaje­ samochód, a p o następnych 4 l a t a c h o t w a r t o t u pocztę. W gospodarce Arczyńców główne miejsce zajmowała zawsze h o d o w l a o p a r t a n a o b s z e r n y c h i d o b r y c h p a s t w i s k a c h górskich. W e d ł u g s p i s u z 1917 r . (i zaniżonych z a ­ p e w n e d a n y c h ) 223 g o s p o d a r s t w a posiadały 4927 o w i e c i kóz, 568 s z t u k bydła, 59 k o n i i 25 osłów. P r z e d k o l e k t y w i z a c j ą , a w i ę c w l a t a c h d w u d z i e s t y c h , m i e l i A r c z y ń c y posiadać, w e d ł u g i c h w ł a s n y c h o p o w i a d a ń , d o 30 t y s . o w i e c znajdujących się p r z e - �234 RECENZJE w a ż n i e w rękach b o g a t s z y c h gospodarzy. P r z y niektórych b o g a t y c h h o d o w c a c h p i a ł o się k i l k u l u b k i l k u n a s t u b i e d n i e j s z y c h dla organizowania A r c z y ń c y w y k a z y w a l i duże d o ś w i a d c z e n i e w g o s p o d a r c e względnie racjonalnie. Towarzyszyły j e j bogate wspólnego hodowlanej zwyczaje sku­ wypasu. i p r o w a d z i l i ją i obrzędy pasterskie, któ­ r e później, o d l a t t r z y d z i e s t y c h , zostały z a n i e c h a n e , z a p e w n e m . i n . w s k u t e k z a k a z ó w . Uroczyste wypędzenie o w i e c n a l e t n i e p a s t w i s k a urządzono p o r a z o s t a t n i w latach trzydziestych. R o l n i c t w o , znane Arczyńcom o d d a w n a , miało d l a n i c h zawsze uboczne znacze­ n i e , a j e g o p ł o d y w y s t a r c z a ł y t y l k o n a 6-7 miesięcy. Z i e m i u p r a w n e j b y ł o c e n i o n o ją w y s o k o . Z a działkę o p o w i e r z c h n i o k . 30 m 2 niewiele, płacono 4 o w c e i 2 b a r a n y . N i e l i c z n i A r c z y ń c y t r z y m a l i pszczoły w u l a c h słomiano-glinianych. P o l o w a n o na tury i d z i k i e b a r a n y górskie. Obecnie arczyński kołchoz p o s i a d a p o n a d 7100 h a l e t n i c h p a s t w i s k i wygonów, 4740 h a p a s t w i s k z i m o w y c h , 43 h a z i e m i o r n e j w s p ó l n e j i 70 h a w działkach grodowych. Posiada też p r o s t s z e m a s z y n y nadające się d o p r a c y w przyza­ górach ( n p . k o ­ s i a r k i ) o r a z , o d k i l k u l a t , 7 c i ę ż a r o w y c h samochodów. P o n a d 80°/o d o c h o d u uzyskuje kołchoz z h o d o w l i o w i e c , których p o s i a d a k i l k a tysięcy s z t u k p ó ł - c i e n k o - r u n n e j , d a g e stańskiej r a s y ; zastąpiły one hodowane dawniej w Arczi w i ę k s z ą część r o k u arczyńskie o w c e i i c h p a s t e r z e W północno-wschodniej owce gruborunne. Przez przebywają daleko poza Arczi, części D a g e s t a n u , g d z i e m o g ą paść się p r z e z całą zimę. D o 1958 r . z u ż y w a n o n a przepęd o w i e c w jedną t y l k o stronę aż półtora miesiąca, obecnie d o 15 d n i , p o n i e w a ż w i ę k s z ą część d r o g i s t a d a p r z e b y w a j ą p o c i ą g i e m . Rzemiosła i p r z e m y s ł d o m o w y odgrywały d a w n i e j b a r d z o ważną rolę u A r c z y ń ­ c ó w , p r o w a d z ą c y c h g ł ó w n i e gospodarkę naturalną. W y r a b i a n o g r u b e s u k n a n a odzież, grube tkaniny w rodzaju derek oraz proste, w i e l o b a r w n e , pasiaste kilimy, swoiste d l a A r c z y ń c ó w . R o b i o n o w i e r z c h n i e o k r y c i a i c z a p k i męskie ze skór o w c z y c h . Pomimo n i e d o s t a t k u d r e w n a ( k u p o w a n o j e u A w a r c ó w ) s z t u k a jego a r t y s t y c z n e j obróbki sta­ ła u A r c z y ń c ó w o d d a w n a b a r d z o w y s o k o i ładne, d r e w n i a n e w y r o b y b y ł y i drogie. Ornament zgeometryzowany arczyński motyw charakteryzuje się dużą solarny, różne m o t y w y geometryczne, krzyża. B y l i t u także s z e w c y , k a m i e n i a r z e i p o b i e l a c z e zamówienie. Obecnie lat znaczenie rzemiosła j e s t w archaicznością. cenione Częsty zdarza się jest motyw naczyń, którzy p r a c o w a l i n a Arczi mniejsze, ale nadal ważne. Podstawowy r y n e k w y m i a n y h a n d l o w e j d l a A r c z y ń c ó w z n a j d o w a ł się d o początku 30-tych X X w. w miejscowości K u m u c h , dokąd p r z y b y w a l i mieszkańcy (pra­ w i e t y l k o m ę ż c z y ź n i ) z całego n i e m a l górskiego D a g e s t a n u . A r c z y ń c y s p r z e d a w a l i t a m o w c e , w e ł n ę , masło, b r y n d z ę zapałki, t k a n i n y , drobni kupcy awarccy za z a r o b k i e m i skóry, a k u p o w a l i p o t r z e b n e żelazo, broń, n a c z y n i a . O d czasu d o czasu i m zboże, sól, naftę, przybywali Arczi do i łakccy. O d X I X w . niektórzy m ę ż c z y ź n i u d a w a l i się zimą do Azerbejdżanu. S t o s u n k o w o l i c z n e k o n t a k t y z sąsiadami p o z n a w a n i u i c h języków. O d l a t trzydziestych weszli Arczyńcy w sprzyjały najbliższe stycz­ ności z A w a r c a m i , a n o w e styczności n a w i ą z a l i n a t y c h t e r e n a c h , g d z i e zimą wypa­ sają o w c e . K u l t u r a m a t e r i a l n a A r c z y ń c ó w oznaczała się z d a w n a s z e r e g i e m s w o i s t y c h c e c h , a l e dominują w niej elementy wspólne różnym l u d o m Dagestanu. p r z e z w i ę k s z ą część r o k u n a c h u t o r a c h , a l a t e m w rym i górskim l u d o m D a g e s t a n u , w i ą z a ł o się z r o c z n y m r o l n i c z y c h . Członkowie jednego r o d u mieszkali w t y l k o mała, d o l n a część g ł ó w n e g o o s i e d l a Zamieszkiwanie głównym osiedlu, znane c y k l e m zajęć t y m samym jest zamieszkana g d y ż pozostałe r o d z i n y mieszkają s t a l e w 7 c h u t o r a c h . W d y n k ó w n i e zaszły dotąd b a r d z i e j i s t o t n e z m i a n y . W przez niektó­ hodowlanych chutorze. Obecnie około 50 r o d z i n , zasobie i c h a r a k t e r z e b u ­ Arczi stawiano dawniej domy �235 RECENZJE p a r t e r o w e l u b p i ę t r o w e , n a t o m i a s t n a c h u t o r a c h 1 - i 2-piętrowe. W d o l n e j i c h części trzymano bydło, w najwyższym środkowej owce (w złą p o g o d ę l u b c h o r e ) , piętrze. O d schyłku X I X w . zaczęli b o g a t s i mieszkano wznosić domy zaś n a z krytymi b a l k o n a m i . N o w e d o m y , g ł ó w n i e p i ę t r o w e , j a k d a w n i e j o płaskich d a c h a c h , mają p o 2-3 i z b y n a piętrze, a n a p a r t e r z e pomieszczenie d l a zwierząt. W z n o s i się j e z t r a ­ d y c y j n y c h m a t e r i a ł ó w : k a m i e n i a , d r z e w a i g l i n y . B u d u j e r o d z i n a z pomocą k r e w n y c h i sąsiadów. A ż d o początku X X w . d o t r w a ł y o t w a r t e p a l e n i s k a , zastąpione później k o m i n k a m i , i d o d a t k o w o ż e l a z n y m i p i e c y k a m i . Z a opał służy s u s z o n y n a w ó z b y d l ę c y i c h r u s t . Z pocz. X X w . p o j a w i a ć się zaczęło szkło w o k n a c h . Z m i a n i e uległa f u n k c j a t z w . i z b y p a r a d n e j , która zaczęła służyć c e l o m m i e s z k a l n y m . O b e c n i e w arczyńskich d o m a c h s k r o m n e m e b l e t y p u pojawiają się miejskiego. O d z i e ż A r c z y ń c ó w w y r ó ż n i a ł a się n i e k t ó r y m i szczegółami o d odzieży i c h sąsiadów, szczególnie w u b i o r z e k o b i e c y m . Z w r a c a w n i e j u w a g ę świąteczna n a r z u t k a n o s z o n a przez kobiety, z w a n a czuchaj, przypominająca i charakterystyczny dla Arczynek naszą góralską cuchę. B a r d z o ubiór g ł o w y stanowiła czuchta. b i a n y był s r e b r e m i l i c z n y m i m o n e t a m i , podobnie Arczynki zachowują swój tradycyjny dłużej d o m i a s t . N i e k t ó r e e l e m e n t y wają stosowane zaszły w i ę k s z e j a k w całym Dagestanie. ubiór, a zmieniają dawnej na odzieży, n a co dzień już z a n i e c h a n e , by­ a charakterystyczne jest rozpowszechnienie r e w o l u c j i elementów nawiązujących do u b i o r u w o j s k o w e g o , skowym Z kroju, Obecnie go t y l k o wyjeżdżając p r z y szczególnych o k a z j a c h , n p . n a z n a k żałoby. W m ę s k i m zmiany, rubaszek, szerokich skórzanych pasów. k i e r p c ó w . A r c z y ń c y dbają o s c h l u d n y w y g l ą d . O b e c n i e najstarszych. ubiorze się o d czasów j a k bluz, spodni o w o j ­ Przyjęły e l e m e n t ó w t r a d y c y j n y c h z a c h o w a ł y się b u r k i o w c z e , p a p a c h y noszą bród a n i w ą s ó w , z w y j ą t k i e m dawny Strój k o b i e t o z d a ­ się też płaszcze. i b u t y podobne Odzież dziewcząt, p o d o b n i e o d z i e ż k o b i e t , j e s t b a r d z i e j t r a d y c y j n a o d odzieży chłopięcej. N i e k t ó r e e l e m e n t y r u dziewcząt, zwłaszcza zaś czuchta, są n e g a t y w n i e do m ę ż c z y ź n i n i e golą g ł ó w , n i e oceniane jak ubio­ przez nauczycieli, dla­ t e g o zaczynają zanikać. P o ż y w i e n i e A r c z y ń c ó w składało się g ł ó w n i e z p r o d u k t ó w mącznych i m l e c z n y c h , m i ę s o j a d a l i g ł ó w n i e w święta i częściej zimą. O b e c n i e u r o z m a i c o n e , m . i n . p r z e z niektóre o w o c e i w a r z y w a , pożywienie t o jest cukier, ale nadal bardziej tradycyjne. N i e m a s p e c j a l n y c h p o t r a w o b r z ę d o w y c h . Z a c h o w a ł o się w i e l e t r a d y c y j n y c h naczyń, d r e w n i a n y c h i g l i n i a n y c h , u ż y w a n y c h o b o k naczyń metalowych. Z m i a n y w życiu r o d z i n n y m A r c z y ń c ó w u w a ż a a u t o r k a za m n i e j w p o r ó w n a n i u ze z m i a n a m i w i c h k u l t u r z e m a t e r i a l n e j i d u c h o w e j zaawansowane na skutek t r w a ­ n i a d a w n y c h o b y c z a j ó w i r e l i g i i mahometańskiej. Z m i a n o m n a l e p s z e uległo p o ł o ż e ­ nie kobiety, niektóre zasady wychowywania dzieci, s t o s u n k i między a t a k ż e niektóre n o r m y regulujące życie małżeńskie. Osłabły w i ę z i Rodziny Arczyńców cechuje n i s k a liczebność, n i e t y p o w a dla pokoleniami, rodowe. mahometańskiego D a g e s t a n u . W e d ł u g d a n y c h z 1960 r . n a j w i ę c e j b y ł o w A r c z i r o d z i n 2 - o s o b o w y c h następnie 3 - o s o b o w y c h (62), które r a z e m n i e licząc 57 osób s a m o t n y c h stanowiły p r a w i e (zaliczonych 66°/o ogółu r o d z i n p r z e z autorkę d o ogólnej p o d n i e s i o n e j w t e n sposób d o 247). W 38 r o d z i n a c h 2-, 3-, i 4 - o s o b o w y c h liczby (63), (190), rodzin, głowami i c h b y ł y k o b i e t y . K o b i e t y s t a n o w i ł y też znaczną większość (86°/o) w ś r ó d s a m o t n y c h ; b y ł y t o p r z e w a ż n i e w d o w y . K i l k a n a ś c i e r o d z i n składało się z 3 pokoleń. Postępuje t e n d e n ­ c j a d o s z y b k i e g o u s a m o d z i e l n i a n i a się m ł o d y c h małżeństw. P r z y porównaniu t y c h liczb z d a n y m i z r o k u 1917 u d e r z a bardzo duży liczebności r o d z i n w ciągu t y c h 43 l a t o r a z ogólny s p a d e k l i c z b y m i e s z k a ń c ó w spadek Arczi o b l i s k o 2 2 % . L i c z b a osób s a m o t n y c h w z r o s ł a 7 - k r o t n i e , ilość zaś r o d z i n z k o b i e t a m i w charakterze głów zwiększyła się aż 13 r a z y . W 1917 r . n a j w i ę c e j było rodzin �236 RECENZJE 4-osobowych — 64, t j . 34,5°/o, r o d z i n zaś o d 5 d o 8 osób — 68, t j . 2,5 r a z a w i ę c e j niż w 1960 r . R o d z i n y 3 - p o k o l e n i o w e stanowiły 13,6°/o w o b e c 6,6 /о w 1960 r . O g ó l n a l i c z b a я r o d z i n (bez osób s a m o t n y c h j a k o s a m o d z i e l n y c h nie licząc k i l k u n a s t u rodzin napływowych, jednostek) głównie spadła o 23, t j . o 10,8iVo, Awarców. W 1960 r . wypada w A r c z i 2,7 osób n a 1 d o m w o b e c 4,0 przeciętnie w D a g e s t a n i e , p o d c z a s g d y w 1886 r . b y ł o i c h 3,9 w o b e c 4,6 w Dagestanie. N a spadek l i c z b y ludności w p ł y n ą ł p r z e d e w s z y s t k i m f a k t , że w i e l u A r c z y ń c ó w musiało opuścić swoją t o c z o n e d a n e wskazują zapewne ojczyznę. Przy­ n a osłabienie arczyńskiej społeczności i duże z m i a n y w organizacji r o d z i n n e j . Jego p r z y c z y n a tkwiła m . i n . w zasadniczej reorganizacji jej życia g o s p o d a r c z e g o , a częściowo w i ą z a ł a się z t r u d n y m o k r e s e m w o j e n n y m . N i e k t ó r e z m i a ­ n y są n i e u c h r o n n y m w y n i k i e m osłabienia d a w n y c h n o r m życia r o d z i n n e g o , wających i z i s l a m u . Społeczność arczyńska w y k a z u j e siłę atrakcyjną, s k o r o niektórzy e m i g r a n c i w r a c a j ą jednak wypły­ n a d a l dużą żywotność po latach do swego ojczystego k r a i k u . W y c h o d ź s t w o j e s t o b e c n i e małe, w i ą ż e się g ł ó w n i e z nauką części m ł o d z i e ż y w szkołach średnich, a n a w e t wyższych. Z a c h o w u j e s t a r s z y c h i doświadczonych, zwłaszcza m ę ż c z y z n . W t r w a duża solidarność i zasada w z a j e m n e j Przy zawieraniu małżeństw się n a d a l duży a u t o r y t e t l u d z i r o d z i n a c h i między krewnymi pomocy. kierowali się A r c z y ń c y zwłaszcza d o l a t 3 0 - t y c h . Dziś z a s a d a t a n i e c o zawsze osłabła i w zasadą endogamii, kołchozie A r c z i j e s t 10 o b c y c h k o b i e t — żon A r c z y ń c ó w , i 3 o b c y c h m ę ż c z y z n żonatych z A r c z y n k a m i . Z a ­ warto dotąd t y l k o 2 małżeństwa z przedstawicielami narodów niemuzułmańskich. Częste są n a d a l m a ł ż e ń s t w a m i ę d z y b l i s k i m i k r e w n y m i ( k u z y n a m i ) rodzie. Regułą było d a w n i e j bardzo wczesne zawieranie i w t y m samym małżeństw, żeniono już 12-, 1 4 - l e t n i e d z i e c i , u w a ż a n e j e d n a k za dorosłe. P o d ł o ż e t e g o z w y c z a j u było głównie e k o ­ n o m i c z n e : każda n o w a r o d z i n a miała p r a w o d o nadziału z i e m i . D z i e w c z y n a musiała wnieść s p o r e w i a n o . Z a s a d y l e w i r a t u i s o r o r a t u s t o s o w a n o u A r c z y ń c ó w r z a d k o . D e ­ cydująca którzy dawniej pobierają wola rodziców się z reguły ustąpiła wkrótce swobodnemu p o osiągnięciu raczej wyborowi pełnoletności. młodych, Utrzymał swą w a ż n ą rolę z w y c z a j s w a t ó w i zaręczyn. Dość dokładnie o p i s a n y p r z e z autorkę obrzęd w e s e l n y w i ą ż e się n a d a l z reguły z religijną ceremonią zaślubin. W e s e l e t r w a ł o daw­ n i e j d o t y g o d n i a , o b e c n i e 2-3 d n i , z a w s z e bez m u z y k i i tańców. R o z w o d y n i e należały i n i e należą w Arczi d o rzadkości. I n i c j a t o r e m p r a w n y m r o z w o d u m o ż e być t y l k o m ą ż w e d ł u g zasad mahometańskich (szíriatti) i z a s a d a t a jeszcze n a d a l się u t r z y m u ­ j e . R o d z i c e , t a k m a t k a , j a k i ojciec, d z i e c i , które w y c h o w u j e się w wykazywali z a w s z e dużo t r o s k i i u c z u c i a d l a duchu poszanowania i posłuszeństwa d l a s t a r s z y c h i w c z e s n e g o w d r a ż a n i a d o p r a c y . P r z y u r o d z e n i u się d z i e c k a i pielęgnacji c i a u t r z y m u j e się jeszcze większość d a w n y c h , trądycyjnych Najmniej zmian można się dopatrzeć w obrzędach niemowlę­ zabiegów. pogrzebowych Arczyńców. Dokonują się o n e w e d ł u g zasad muzułmańskich, a l e z e l e m e n t a m i w i e r z e ń i z w y c z a ­ j ó w jeszcze przedmuzułmańskich. O p ł a k i w a n i e z m a r ł e g o p r z e z k o b i e t y n i e j e s t już n a ogół t a k d e m o n s t r a c y j n e , j a k dawniej, ale t r w a bez zmian zachowywanie żałoby p r z e z w s z y s t k i c h c z ł o n k ó w społeczności w ciągu 5-6 d n i , p r z e z w s z y s t k i c h zaś k r e w ­ n y c h 40 d n i , m a n i f e s t o w a n e m . i n . przez noszenie starej n a zewnątrz. Niektóre odzieży wdowy ciemnego k o l o r u , a także f u t r z a n y c h s z u b włosem zachowują p r z e z szereg l a t . R o d z i n a urządza n a j m n i e j 3 - k r o t n i e w s p o m i n k i z m a r ł e g o żałobę połączone ze stypą. S t a r c y urządzają p o d o b n e p r z y j ę c i a - o b r z ę d y n a w e t za s w e g o życia. W życiu rodzinno-społecznym A r c z y ń c ó w z a c h o w a ł o się jeszcze s p o r o n y c h zasad, p r z e s t r z e g a n y c h w i e k u . Przyczyniają przez l u d z i starych, a nawet liczne kobiety w się o n e d o u t r z y m a n i a k o b i e t i d z i e w c z ą t w społeczno-towarzyskiego, a także d o o b a r c z a n i a izolacji i c h nadmierną pracą. W tradycyj­ średnim o d życia rodzinach �237 RECENZJE przestrzega się n a ogół r e l i g i j n y c h świąt i p o s t ó w p o m i m o d ł u g o t r w a ł e g o już ł y w a n i a a g i t a c j i a n t y r e l i g i j n e j , zwłaszcza ze s t r o n y szkoły. D a w n i e j oddzia­ meczety (było i c h w A r c z i 4 i 2 w c h u t o r a c h ) s t a n o w i ł y g ł ó w n e ośrodki życia społecznego mężczyzn. Arczyńcy w zetknęli się z n a u c z a n i e m w szkole świeckiej dopiero po rewolucji, 1930 r . Istniała t u z d a w n a , j a k w większości w s i dagestańskich, maleńka szkółka przy meczecie z a r a b s k i m językiem nauczania. W umiało czytać i pisać. K i l k u A r c z y ń c ó w 1926 r . t y l k o o k o ł o 30 m ę ż c z y z n osiągnęło niegdyś, w X V I I I i X I X w . sto­ s u n k o w o dużą w i e d z ę , a j e d e n z n i c h z n a n y b y ł s z e r o k o w D a g e s t a n i e . Jego w n u k , ż y j ą c y n a p r z e ł o m i e X I X i X X w . , znał d o b r z e k i l k a j ę z y k ó w k a u k a s k i c h o r a z a r a b s k i i r o s y j s k i i pomagał w b a d a n i a c h r o s y j s k i e m u językoznawcy D i r r o w i . W w A r c z i n i e umiał p o r o s y j s k u . W 1926 r . n i k t 1930 r . u r u c h o m i o n o w A r c z i szkołę z a w a r c k i m j ę z y k i e m n a u c z a n i a , g d z i e 12 c h ł o p c ó w zaczęło się uczyć c z y t a n i a i rachunków. W p a ­ rę l a t później czytania szkołę, w objęto n a u c z a n i e m i p i s a n i a (po a w a r c k u ) wszystkie której o d k l a s y t r z e c i e j nauką jęz. a w a r c k i e g o . dzieci. Równolegle w ś r ó d dorosłych O b e c n i e prowadzi Szkoła o d g r y w a się naukę w prowadzono posiada Arczi naukę 8-klasową jęz. r o s y j s k i m z uboczną dużą rolę w p r o p a g o w a n i u s t y c z n y c h zasad życia, w u p o w s z e c h n i a n i u j ę z y k a r o s y j s k i e g o nowych, i t p . Sporo socjali­ arczyńskich c h ł o p c ó w osiągnęło w y k s z t a ł c e n i e średnie, a n a w e t w y ż s z e . P r z e d k i l k u l a t y zaczęły naukę w średnich szkołach medycznych i pedagogicznych pierwsze 4 dziewczęta z Arczi. Poważny problem w wiedniego rozwoju oświaty w ś r ó d A r c z y ń c ó w języka. W ł a s n y i c h język, z n a n y stanowił w y b ó r dący t y l k o j ę z y k i e m m ó w i o n y m , n i e n a d a w a ł się d o n a u k i s z k o l n e j . więc język a w a r c k i , bardziej wowy Spośród 546 p r z e b a d a n y c h syjski Wprowadzono r o z w i n i ę t y , o d 1965 r . zaś j ę z y k r o s y j s k i j a k o o d 3 k l a s y . Społeczność odpo­ właściwie s a m y m t y l k o Arczyńcom, bę­ arczyńska jest w wysokim osób 8 8 % znało j ę z y k a w a r c k i stopniu podsta­ wielojęzyczna. (95% mężczyzn), 3 6 % r o ­ ( n a j w i ę c e j m ł o d y c h i m ę ż c z y z n ) , 2 7 , 8 % j ę z y k łachcki ( p r z e w a ż n i e s t a r s i ) . N i e ­ którzy znają też i n n e j ę z y k i dagestańskie, a także azerbejdżański (33) i a r a b s k i (7). D z i e c i w s z k o l e m ó w i ą m i ę d z y sobą t y l k o p o arczyńsku. T a k ż e w r o d z i n a c h miesza­ n y c h c o d z i e n n y m j ę z y k i e m j e s t arczyński. Zdumiewające m o ż e się w y d a ć , że p r z y swej endogamii i posiadaniu własnego j ę z y k a n i e w y t w o r z y l i A r c z y ń c y s w e g o o d r ę b n e g o f o l k l o r u . Ś p i e w a j ą pieśni w języ­ k a c h s w y c h sąsiadów, a w a r c k i e i łachckie, a także azerbejdżańskie i r o s y j s k i e , tańczą lezginkę. P o d o b n y b r a k w ł a s n e g o f o l k l o r u w y s t ę p u j e w ś r ó d niektórych i n n y c h , m a ­ łych n a r o d ó w k a u k a s k i c h . A u t o r k a n i e w s p o m n i a ł a niestety o istnieniu lub braku arczyńskich opowieści, l e g e n d , przysłów, a także m e l o d i i , choć w s p o m i n a o odległych, tradycyjnych przekazach. Bardzo niewiele też napisała o życiu t o w a r z y s k i m i są­ siedzkim. Z m i a n y , j a k i e się dokonują w s f e r z e j ę z y k a o r a z różnych d z i e d z i n kultury Ar­ czyńców, są z g o d n e z o g ó l n y m n u r t e m p r z e m i a n , j a k i m o b e c n i e podlegają m a ł e n a ­ r o d y D a g e s t a n u i w ogóle Z w i ą z k u R a d z i e c k i e g o . D o k o n u j e się zbliżenie Arczyńców d o sąsiedniego, w i ę k s z e g o n a r o d u , j a k i m są d l a n i c h A w a r c y , o r a z z e s p a l a n i e dzięki j ę z y k o w i r o s y j s k i e m u w j e d e n naród dagestański. Z d a n i e m a u t o r k i , zdają s o b i e c o r a z bardziej s p r a w ę z przynależności n i e t y l k o d o s w e j małej e t n i c z n e j , a l e i d o n a r o d u dagestańskiego. W s p i s i e p o w s z e c h n y m się i c h Arczyńcy grupy z 1959 r . A r c z y ń c y określili się o f i c j a l n i e j a k o A w a r c y , a l e m o ż l i w e j e s t , że w przyszłości określą się o n i j a k o Dagestańczycy. Przedstawiony p r z e z G . A . S e r g i e j e w ą o b r a z losów i życia A r c z y ń c ó w że u t r z y m y w a l i się o n i aż d o l a t 2 0 - t y c h n a s z e g o w i e k u w n a r o d ó w i o d z m i a n dokonujących się w izolacji wskazuje, o d sąsiednich świecie, n a k t ó r e g o dość b l i s k i c h peryfe- �238 RECENZJE r i a c h przyszło i m żyć. R e p r e z e n t o w a l i przy t y m stosunkowo wysoki poziom rozwoju g o s p o d a r c z e g o , p r o w a d z ą c r o z w i n i ę t ą h o d o w l ę o w i e c i bydła o r a z s k r o m n e r o l n i c t w o , na miarę wysokogórskich możliwości. P o z i o m i c h całej k u l t u r y do drugiej połowy X I X w . n i e odbiegał i s t o t n i e o d p o z i o m u życia i k u l t u r y n a s z y c h górali, k t ó r z y p r z e ­ cież należeli d o n a r o d u z n a c z n i e b a r d z i e j r o z w i n i ę t e g o niż sąsiedzi A r c z y ń c ó w . Z a ­ leżni o d s w y c h s i l n i e j s z y c h sąsiadów n i e p o d l e g a l i przecież A r c z y ń c y bezpośrednio u c i s k o w i f e u d a l n e m u , b y l i społecznością l u d z i w o l n y c h , rządzących się s w o i m i p r a ­ wami, choć opartymi o nakazy wspólnej Wpływy gospodarki drobnotowarowej i s t o t n i e n a ż y c i e arczyńskiej wielu narodom religii mahometańskiej. o r a z w y c h o d ź s t w o za z a r o b k a m i n i e w p ł y n ę ł y społeczności. D o p i e r o r a d y k a l n e przekształcenie n i z a c j i arczyńskiej g o s p o d a r k i p r z e z założenie kołchozu, w p r o w a d z e n i e s z k o l n i c t w a , a także objęcie m ę ż c z y z n o b o w i ą z k i e m p o w s z e c h n e j orga­ powszechnego służby wojskowej zetknęło A r c z y ń c ó w bezpośrednio ze ś w i a t e m zupełnie i n n y m niż i c h w ł a s n y ogra­ n i c z o n y d o p o d o b n y c h i m sąsiadów. K o n f r o n t a c j a t a , t r w a j ą c a już b l i s k o 50 l a t , n i e d o p r o w a d z i ł a d o załamania się arczyńskiego o b y c z a j u się d o r a d z i e c k i e g o i s t y l u życia. Przystosowanie s y s t e m u gospodarczego i powszechnego s y s t e m u oświaty n i e n a ­ ruszyło j e d n a k i s t o t n i e p o d s t a w i n o r m określających w e w n ę t r z n e ż y c i e Zanikły n a j b a r d z i e j n i e r a c j o n a l n e zasady, uprzedzenia Arczyńców. i przesądy, m . i n . d o t y c z ą c e s y t u a c j i k o b i e t . A r c z y ń c y p o z o s t a l i sobą, z a c h o w a l i s w ó j s t y l życia i język, uczą się n a w e t o s i a d l i u n i c h p r z e d s t a w i c i e l e którego i n n y c h narodów. Z o p i s u a u t o r k i wy­ łania się społeczność z w a r t a , s o l i d a r n a , p r z y w i ą z a n a d o s w e g o s y s t e m u wartości a l e przyjmująca już i rozumiejąca k o r z y s t n e d l a n i e j z d o b y c z e c y w i l i z a c y j n e i u s t r o j o w e . Społeczność t a znalazła już s w e m i e j s c e w w i e l k i m społeczeństwie r a d z i e c k i m . M o ż ­ n a sądzić, że w a r u n k i e k o l o g i c z n e , w których n a d a l żyją A r c z y ń c y , o r a z i c h o b e c n y t y p g o s p o d a r k i , który s t a n o w i w g r u n c i e r z e c z y kontynuację i c h d a w n e j gospodarki, będą sprzyjać u t r z y m y w a n i u się j ę z y k o w e j i k u l t u r o w e j odrębności A r c z y ń c ó w j e s z ­ cze p r z e z długi czas. M a ł e społeczności e t n i c z n e mają t e r a z w Z w i ą z k u duże szanse n a u t r z y m a n i e s w e j kulturę całego społeczeństwa radzieckiego. Edward LEW ABRAMOWICZ od matierinskogo roda Radzieckim s p e c y f i k i i odrębności k u l t u r o w e j , która w z b o g a c a FAJNBERG, к sosiedskoj Obszczestwiennyj obszczinie, stroj eskimosow Pietraszek i aleutow, M o s k w a 1964, ss. 257, r y c . 24, m a p 4. P r o b l e m a t y k a u s t r o j u społecznego E s k i m o s ó w o r a z b l i s k i c h i m k u l t u r o w o A l e u ­ tow o d l a t absorbuje uwagę w i e l u badaczy. O m a w i a n a praca s t a n o w i r e z u l t a t w i e ­ l o l e t n i c h studiów a u t o r a n a d t y m z a g a d n i e n i e m i j e s t najnowszą pozycją z t e g o z a k r e s u w b i b l i o g r a f i i r a d z i e c k i e j . D o b r a znajomość l i t e r a t u r y t e m a t u ułatwiła L . A . F a j n b e r g o w i bibliograficzną dokumentację t e k s t u , p r z y c z y m n i e j a k o d o d a t k o w y m , 1 L . A . F a j n b e r g , К woprosu o rodowom stroje u eskimosow, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , n r 2 : 1955 ( r e c e n z j a А . К o j d e с к a, „ L u d " , t . 4 4 : 1959); t e n ż e , К woprosu o rodowom stroje Aleutow, „ K r a t k i e S o o b s z c z e n i j a Instituía E t n o g r a f i i " , t. 2 3 : 1955; t e n ż e , Sowriemiennoje położenie eskimosow (1940-1960) i problema ich buduszczego w trudach etnografów SSZA i Kanady, [ w : ] Sowriemiennaja amierykanskaja etnografija, M o s k w a 1963; t e n ż e , Wkład amierykanskich Eskimosow w oswojeni je Arktiki, [ w : ] Kultura indie jcew wkład koriennogo nasielenija Amieriki w mirowoju kulturu, p o d r e d . A . W . J e f i m o w a i I . A . Z o ł o t a r i e w s k i e j , M o s k w a 1963 ( r e c e n z j a : W . D y n o w s k i , „Etnografia P o l s k a " , t . 8: 1964, s. 363-369). 1 �239 RECENZJE zewnętrznym d o w o d e m potwierdzającym w y k o r z y s t a n i e olbrzymiej ilości m a t e r i a ł ó w j e s t w y k a z b i b l i o g r a f i i z a w i e r a j ą c y 334 p o z y c j e obejmujące p r a c e z X I X i X X s t u l e ­ cia. Książka z a w i e r a wiele i n f o r m a c j i o k o n t a k t a c h Eskimosów z Europejczykami, i c h h i s t o r i i e t n i c z n e j , k u l t u r z e m a t e r i a l n e j , społecznej i d u c h o w e j , w a ż n y c h n i e t y l k o d l a e t n o g r a f a , l e c z także d l a a r c h e o l o g a i historyka kultury. K r ó t k i „ W s t ę p " (s. 3-8) r o z p o c z y n a się charakterystyką dotychczasowych poglą­ d ó w n a t e m a t u s t r o j u r o d o w e g o Eskimosów. P o d k r e ś l o n o w n i m , iż k w e s t i ą budzącą szereg kontrowersji jest zagadnienie eskimoskiego rodu matriarchalnego. t e o r i i t z w . k r ę g ó w k u l t u r o w y c h , W . S c h m i d t o r a z F. G r a e b n e r do tych grup etnicznych, d l a których typowa była wielka zaliczają Twórcy Eskimosów rodzina patriarchalna. M i m o t o przyznają j e d n a k , że k u l t u r a e s k i m o s k a p r z e p o j o n a jest szeregiem tów n i e wyjaśniają. cechujących szeregu ustrój opracowań m a t r i a r c h a l n y , których poświęconych pochodzenia kulturze eskimoskiej, K. elemen­ Autor B i r k e t - S m i t h sądzi, społeczności t e j obce ongiś b y ł o pojęcie r o d u , a p o d o b n y p o g l ą d r e p r e z e n t o w a n y także w problemu pracach kanadyjskiego J . Madernera etnografa dowodzącego, że D. Jennesa i austriackiego podstawową jednostką że jest badacza tego społeczną była u Eskimosów r o d z i n a . D o d r u g i e j g r u p y u c z o n y c h , odrzucających p o w y ż s z e p o g l ą d y i stojących n a s t a ­ n o w i s k u występowania u Eskimosów rosyjski Azji badacz uznający, ludów że jeszcze p o d k o n i e c j e d n a k z grona t y c h badaczy na podstawie zachowanych r o d u m a t r i a r c h a l n e g o , należą: W . północno-wschodniej, W. X I X s t u l e c i a istniały Bogoraz tutaj oraz rody n i e zrekonstruował eskimoskiego Thalbitzer, E. W . Nelson totemiczne. Nikt rodu matriarchalnego w ś r ó d t e j społeczności l i c z n y c h p r z e ż y t k ó w k u l t u r o w y c h . T r u d t e n podjął a u t o r r e c e n z o w a n e j p r a c y składającej się — n i e licząc w s t ę p u i z a ­ kończenia — z sześciu r o z d z i a ł ó w . P i e r w s z y z n i c h , z a t y t u ł o w a n y „ I z e t n i c z e s k o j eskimosskogo naroda" (s. 9-34), z a w i e r a glądów n a t e m a t etnogenezy i praojczyzny poteza o m i g r a c y j n y m pochodzeniu leńskich myśliwych o mongolskiej zachodniej praojczyźnie — — K. Rasmussen 2 go o d p o t o m k ó w m a d i H. Bandi , 3 H . C o l l i n s , c h a r a k t e r y s t y k a poglądów hipoteza reprezentowa­ 4 n y c h p r z e z t z w . autochtonistów stojących n a g r u n c i e p ó ł n o c n o - w s c h o d n i o tzn. beringomorskiej praojczyzny po­ Eskimosów. Znalazła się w i ę c w n i m h i ­ tego n a r o d u wywodząca Europy istorii omówienie w s z y s t k i c h dotychczasowych azjatyckiej, Eskimosów — J . G i d d i n g s , M . L e w i n , oraz 5 6 uzna­ w a n e p r z e z a u t o r a s t a n o w i s k o , j a k o b y p o ł u d n i o w o - z a c h o d n i a A l a s k a była praojczyzną k u l t u r y eskimoskiej, o czym i inni zwolennicy t e g o poglądu. W d a l s z y c h p a r t i a c h rozdziału o p r a c o w a n e g o n a p o d s t a w i e pisali Ch. Czard , K. B i r k e t - S m i t h nielicznych jeszcze źródeł a r c h e o l o g i c z n y c h 7 zajmuje się a u t o r p r o b l e m e m 8 rozwoju kultury eski­ m o s k i e j o r a z j e j k o n t a k t a m i z kulturą sąsiednich p o p u l a c j i . K . R a s m u s s e n , Eskimos and stone age peoples, [ w : ] Proc. of the 5th Pacific Congr. Canada 1933, v . I V , T o r o n t o 1934, s. 2767-2772. H . B a n d i , Die Frage eines Zusammenhanges zwischen dem Magdalenien und der Eskimokultur, „Jahrbuch d e r S c h w e i z e r i s c h e n G e s e l l s c h a f t für Urgeschichte", Z u r i c h 1950, s. 75-92. H. C o l l i n s , Radiocarbon dating in the Arctic, „American A n t i q u i t y " , v o l . 13: 1953, n r 3, s. 199; t e n ż e , A r c t i c A r e a , M e x i c o 1954. J . G i d d i n g s , The archaeology of Bering strait, „Current Antropology", v o l . 1 : 1960 n r 2, s. 130. M . L e w i n , Etníczeskaja antropológica i problemy etnogeneza narodów Dalnego Wostoka, M o s k w a 1958, s. 212-218, 238-248. С h . C z a r d , The western roots of Eskimo culture, „Actas del X X X I I I C o n ­ gres I n t e r , de A m e r i c a n " , v o l . 1 1 : 1959; t e n ż e , Proischożdienie chozjajstwa morskich ochotników siewiernoj czasti Tichogo Okieana, „ S o w i e t s k a j a E t n o g r a f i j a " , n r 5: 1935. K . B i r k e t - S m i t h , The Eskimos, L o n d o n 1959. 2 Science 3 4 5 6 7 8 �RECENZJE Zasygnalizowane powyżej etnograficzne r o z w a ż a n i a zamykają p r o b l e m a t y k ę roz­ działu I o r a z poprzedzają o m ó w i e n i e k o n t a k t ó w Eskimosów z p r z y b y s z a m i z odległej E u r o p y , k t ó r y m p o ś w i ę c o n y j e s t rozdział I I z a t y t u ł o w a n y „ I z i s t o r i i k o n t a k t ó w Eski­ m o s o w z E w r o p e j c a m i — X I naczało X X w . " (s. 35-86). R o z d z i a ł t e n przyciąga c z y ­ telnika mało z n a n y m i f a k t a m i z zakresu omawianych w n i m zagadnień. Faktem t a k i m j e s t n p . s t w i e r d z e n i e , iż w początkach d r u g i e g o tysiąclecia n a s z e j e r y o s i e d l i l i się n a w y b r z e ż a c h G r e n l a n d i i p r z y b y s z e wijające Z w i ę z ł o ś ć ujęcia z a w a r t e j czowych z o d l e g ł e j I s l a n d i i , którzy założyli t a m r o z ­ się p r z e z następne s t u l e c i a d w i e k o l o n i e — E s t e r b j u g d e n i w rozdziale p r o b l e m a t y k i rozwiązana Westerbjugden. została drogą rze­ i b a r d z o s k o n d e n s o w a n y c h opisów, a p o n a d t o z r e z y g n o w a n o w n i m z p r e ­ z e n t a c j i t r a s podróży poszczególnych żeglarzy, w y p r a w i ekspedycji, które w i o n o n a m a p a c h włączonych do t e k s t u . Wiadomości o o d k r y c i a c h przedsta­ geograficznych 9 d o k o n a n y c h n a o b s z a r a c h z a m i e s z k i w a n y c h p r z e z E s k i m o s ó w połączono w rozdziale z informacją o w p ł y w i e t y c h odkryć n a kulturę eskimoską, która p r z e z s t u l e c i a stała na n i s k i m stopniu rozwoju. Jeśli i d z i e o kulturę materialną, t o pobieżnie p r z e d s t a w i o n o zatytułowanym „Kratkij mosow" oczerk (s. 87-110). R o z d z i a ł rasselenija, chozjajstwa rozpoczyna ją w rozdziale I I I i materialnoj kultury się charakterystyką rozsiedlenia Eski­ Aleutow, k t ó r z y w l i c z b i e 4000 t y s . osób mieszkają n a w y s p a c h a l e u c k i c h należących d o S t a ­ nów Zjednoczonych wchodzących Cieśniny w A m e r y k i Północnej skład Beringa, przy północno-zachodniej ZSRR. czym o r a z 400 osób n a W y s p a c h Eskimosi natomiast 60-ciotysięczna rozsiedleni populacja Komandorskich są p o o b u s t r o n a c h zamieszkuje na obszarach A m e r y k i o r a z G r e n l a n d i i , a o k o ł o 1100 osób r o z s i e d l o n y c h n a północno-wschodnich rubieżach P ó ł w y s p u Opis gospodarki eskimoskiej rozpoczyna jest Czukockiego. się charakterystyką p o l o w a n i a n a s s a k i morskie, łowiectwa lądowego i rybołówstwa. W d a l s z y c h p a r t i a c h książki p o ś w i ę c o n y c h t r a d y c y j n e j k u l t u r z e m a t e r i a l n e j o m ó ­ w i o n e zostały: b u d o w n i c t w o , odzież, p o ż y w i e n i e i s z t u k a . W s z y s t k o w f o r m i e bardzo skrótowej, z zaznaczeniem n a j i s t o t n i e j s z y c h s p r a w z tego zakresu. Dużo m a t e r i a ł u p o z n a w c z e g o d l a r o z p a t r y w a n e j rozdział I V „ P r o i z w o d s t w i e n n y e o t n o s z e n i j a i formy w książce p r o b l e m a t y k i w n o s i sobstwiennosti w eskimoskom o b s z c z e s t w i e " (s. 111-141). T u t a j r o z p a t r u j e a u t o r w p ł y w w a r u n k ó w k l i m a t y c z n y c h n a charakter osadnictwa eskimoskiego, formy gospodarki kolektywnej i indywidualnej, o m a w i a j a r m a r k i , n i e w o l n i c t w o o r a z potlatch działu z n a j d u j e się m a t e r i a ł d o w o d o w y i j e g o ewolucję. W w i e l u p a r t i a c h r o z ­ n a t o , że k u l t u r a Eskimosów r z a d k o s p o t y k a n y p r z y k ł a d d o s t o s o w a n i a się c z ł o w i e k a d o w a r u n k ó w reprezentuje występujących w s t r e f i e a r k t y c z n e j . W a ż n ą r o l ę w kształtowaniu k o n s o l i d a c j i społecznej właściwej E s k i m o s o m odegrały w p e w n y m s t o p n i u w a r u n k i k l i m a t y c z n e . W t y m s u r o w y m śro­ d o w i s k u a r k t y c z n y m t w o r z y ł y się p r z e z w i e k i n o r m y postępowania społecznego n a ­ c e c h o w a n e d a l e k o i d ą c y m a l t r u i z m e m . G o s p o d a r k a e s k i m o s k a polegała n a w s p ó l n o c i e posiadającej określone n o r m y z w y c z a j o w e , które n i e u w s z y s t k i c h g r u p t e r y t o r i a l n y c h były jednakowe. wszystkie Z a własność osobistą uważano jeszcze pod koniec p r a w i e sprzęty d o m o w e i g o s p o d a r c z e g o użytku — harpuny, kajaki, n a r t y i t p . Własność osobista znaczona była XIX stulecia sanie, k a r p i e , odzież, tamgami , 10 podobnie T y t u ł y m a p : 1. K a r t a e k s p e d i c i j końca X V I naczała X V I I I w . w r e j o n r a s s i e l e n i j a E s k i m o s o w ; 2 . K a r t a e k s p e d i c i j 1763-1867 g g . ; 3. K a r t a o t k r i t i j końca X I X naczała X X w . ; 4. K a r t a o s w o i e n i j a S i e w i e r a w 40-e g o d y X X w . T a m g i — z n a k i własnościowe z w a n e w naszej l i t e r a t u r z e p o d nazwą g m e r k ó w . O s t a t n i o ukazała się książka poświęcona t a m g o m l u d ó w S y b e r i i . J . B . S i m c z e n к o, Tamgi narodów Sibiři XVII wieka, M o s k w a 1965. 9 1 0 �241 RECENZJE jak u i n n y c h ludów strefy arktycznej oraz mieszkających poza j e j zasięgiem. Za własność osobistą u w a ż a n o także u większości E s k i m o s ó w p e w n e o d c i n k i r z e k , w k t ó ­ r y c h u p r a w i a n o r y b o ł ó w s t w o . P o d k r e ś l i ć t u t a j należy, że — z d a n i e m D . J e n n e s s a — t e r e n y m y ś l i w s k i e i r y b a c k i e s t a n o w i ł y własność poszczególnych g r u p l o k a l n y c h . P o ­ glądowi t e m u przeczy o p i n i a K . B i r k e t - S m i t h a , uważającego dla całej społeczności eskimoskiej. Oczywiście w różnych tereny te za okresach wspólne historycznych, a także w różnych społecznościach l o k a l n y c h s p r a w y t e w y g l ą d a ł y o d m i e n n i e . i c h p r z e d s t a w i ł a u t o r n a k a r t k a c h książki, opierając się n a b o g a t y m Obraz materiale za­ c z e r p n i ę t y m z s z e r e g u p u b l i k a c j i . W y n i k a z n i c h , że z a s a d y w s p ó l n e j własności u l e ­ gały p r z e z w i e k i w i e l u m o d y f i k a c j o m , od centrów np. w cywilizacyjnych, w i e l u rejonach według ustalonych stare stąd też w normy rejonach społeczne zdobycz z polowań u p r a w i a n y c h w norm. Myśliwy otrzymywał oddalonych zachowały zazwyczaj się najbardziej najdłużej. Tak dzielona była pojedynkę stosunkowo małą część s w o j e j z d o b y c z y , resztę n a t o m i a s t d z i e l o n o m i ę d z y pozostałych m y ś l i w y c h o r a z c z ł o n ­ k ó w o s a d y n i e biorących udziału w p o l o w a n i u z p o w o d u gospodarczych. choroby l u b p i l n y c h prac N i e są t o o c z y w i ś c i e w s z y s t k i e f a k t y z z a k r e s u t e j p r o b l e m a t y k i , k t ó ­ r e u w z g l ę d n i o n o w tekście p r a c y . P o d k r e ś l i ć j e d n a k należy, że z treści j e j w y n i k a , iż s t o s u n k i własności w społeczeństwie e s k i m o s k i m z a c h o w a ł y c h a r a k t e r r o d o w y do początków X X stulecia. Ciekawy zespół zagadnień p r z e d s t a w i a t e g o traktującej L . A . F a j n b e r g w części rozdziału c z w a r ­ o jarmarkach i niewolnictwie. Miejsca targowe znajdowały się z a ­ z w y c z a j n a p o g r a n i c z u d w ó c h różnych g r u p e s k i m o s k i c h , a h a n d e l o d b y w a ł się drogą w y m i a n y . M i a r ą wartości b y ł y skóry w y d e r l u b b o b r ó w . U niektórych g r u p l o k a l n y c h jarmarki nabrały z c z a s e m f o r m świąt, p o d c z a s których o d b y w a ł y dzaju ceremonie obrzędowe z towarzyszeniem się r ó ż n e g o r o ­ tańców. P o n a d t o E s k i m o s i z w y b r z e ż y Ameryki Północnej u t r z y m y w a l i k o n t a k t y h a n d l o w e z p l e m i o n a m i indiańskimi t e g o obszaru, a z często też ze swymi współplemieńcami północno-wschodniego cypla Azji. Jednym ongiś potlatch z ciekawszych 1 1 przejawów życia społecznego E s k i m o s ó w i A l e u t o w był n a w i ą z u j ą c y p e w n y m i e l e m e n t a m i d o ceremoniału p o t l a c z o w e g o w ł a ­ ś c i w e g o I n d i a n o m P ó ł n o c n o - Z a c h o d n i e g o W y b r z e ż a A m e r y k i P ó ł n o c n e j , których sie­ d z i b y ciągnęły się w ą s k i m p a s m e m Ya- przybrzeżnym na obszarach m i ę d z y zatoką k u t a t n a p o ł u d n i o w e j A l a s c e a ujściem r z e k i K o l u m b i i . E s k i m o s i A l a s k i pierwszą zdobycz młodego myśliwego l u b pierwszą zdobycz w nowym w i e c k i m j a k n a j w i ę k s z e j ilości l u d z i . P o d o b n i e c z y n i l i i c h p o b r a t y m c y rozdawali sezonie ło­ z olbrzymich o b s z a r ó w A m e r y k i P ó ł n o c n e j i G r e n l a n d i i . P o n a d t o p r a k t y k o w a n o szereg i n n y c h f o r m p o t l a c z o w y c h , które t o w a r z y s z y ł y c e r e m o n i o m z w i ą z a n y m ze śmiercią, n a s t a n i e m cie­ płej p o r y r o k u , n i e r a z u r o d z i n o m i i n n y m . P o d c z a s t y c h o f i c j a l n y c h uroczystości o b ­ darowywano przybyszów darami, z których najcenniejsze otrzymywali najbogatsi goście z i n n y c h g r u p p l e m i e n n y c h . Anonsując p o w y ż s z ą p r o b l e m a t y k ę składającą n a uroczystości p o t l a c z o w e w a r t o zaznaczyć, że r e c e n z o w a n a książka z a w i e r a innych ciekawych Najistotniejszy się szereg u w a g , które w z b o g a c a j ą dotychczasową w i e d z ę z t e g o z a k r e s u . m a t e r i a ł dotyczący p r o b l e m a t y k i r o z p a t r y w a n e j r a rozdział piąty z a t y t u ł o w a n y „ R o d o - p l e m i e n n a j a o r g a n i z a c i j a w książce z a w i e ­ Eskimosow i Aleutow i j e j r a z ł o ż e n i e " (s. 142-213), w k t ó r y m p o d d a n o a n a l i z i e strukturę p l e m i e n n o - r o d o w ą poświęcając siedzkiej sporo miejsca i i n n y m przejawom przeżytkom ustroju rodowego, instytucji wspólnoty są­ życia społecznego. N a t e m a t t e g o obrzędu w k u l t u r z e I n d i a n pisała w p o l s k i e j l i t e r a t u r z e K . M a ł k o w s k a , w a r t y k u l e p t . Potlach. Jego rola w kulturze Indian północno-za­ chodniego wybrzeża Kanady, „Etnografia P o l s k a " , t . 10: 1966, s. 339-375. 1 1 16 — E t n o g r a f i a P o l s k a , XVII/1 �242 RECENZJE Pisząc o p o d z i a l e ogólną informację z posiadała nich s u f i k s u -miut. plemiennym w na temat nazwę tę p r o b l e m a t y k ę w p r o w a d z a nazewnictwa pochodzącą poszczególnych od zamieszkiwanego Z c h w i l ą p r z e s i e d l e n i a się w L. A. Fajnberg g r u p Eskimosów. terytorium z Każda dodatkiem i n n y r e j o n następowała z m i a n a nazwy. Skład g r u p y n i e b y ł n i g d y stały z p o w o d u ciągłego p r z e s i e d l a n i a się poszczególnych rodzin. Ponadto dzielili siebie według cytowanej niezależnie w od nazw książce i n f o r m a c j i L . A . Z a g o s k i n a osiedli i rejonów także e t n o n i m y pochodzenia p r z y d o m k o w e g o k t ó r e zmusiły słabszych sąsiadów XX stulecia zachowane oraz p e w n e urobionego od nazw do zmiany przezwiska rodowe zamieszkania". „tubylcy gdyż spotykano grup plemiennych, Jeszcze w l u b plemienne, elementy k u l t u r o w e , j a k n p . obyczaj poprzedniego rozsiedlenia, początkach wspólnota t e r y t o r i a l n a zemsty r o d o w e j , były pozostałością podziału n a o d d z i e l n e g r u p y p l e m i e n n e , które d o X V I I I s t u l e c i a s t a n o ­ w i ł y z w a r t e zespoły społeczno-organizacyjne. Ś w i a d c z y o t y m m . i n . z w y c z a j wysyła­ n i a p o s ł a ń c ó w d o zaprzyjaźnionych g r u p p l e m i e n n y c h z prośbą o w z i ę c i e p r z e z n i c h udziału w w y p r a w a c h w o j e n n y c h l u b z a p r a s z a n i e żymu, d o p r a c y p r z y s t a w i a n i u t z w . ka- t j . d o m u d l a mężczyzn. D o m y te, k t ó r e należało łączyć z m a t r i a r c h a t e m , s t a ­ nowiły miejsce powały Wewnątrz chłopc3 gromadzenia one wśród spano, każymu się m ę ż c z y z n w c h w i l a c h w o l n y c h o d p o l o w a ń . W y s t ę ­ Eskimosów Alaski i Zatoki Hudsona organizowano do połowy narady, pracowano. p o ukończeniu 5 l a t o t r z y m y w a l i p r a w o z a j m o w a n i a r Na XIX wyspie miejsca stulecia. Nuniwak w d o m u dla mężczyzn. T u t a j s ę d z i w i s t a r c y p r z e k a z y w a l i i m t r a d y c j e p l e m i e n n e , z a p o z n a w a l i zwyczajami i obyczajami do zajmowanego krewieństwa grupy. Wewnątrz o b o w i ą z y w a ł ścisły r y g o r w m i e j s c a . M i e s z k a ń c y każymu rozmieszczali i s t a n o w i s k a społecznego. K o b i e t y ze odniesieniu się w e d ł u g s t o p n i a p o ­ zobowiązane b y ł y dostarczać poży­ w i e n i a m ę ż c z y z n o m z g r o m a d z o n y m w t a k i m d o m u , a p r z e z dłuższy o k r e s m o g ł y p r z e ­ b y w a ć w j e g o w n ę t r z u t y l k o p o d c z a s d n i świątecznych. Dla problematyki rozpatrywanej przez L. A . Fajnberga istotne jest zachowanie u E s k i m o s ó w A l a s k i i n s t y t u c j i seniorów, która s t a n o w i d a l e k i e r e m i n i s c e n c j e tury rodowej. P r a k t y k o w a n y t u jest do dzisiaj zwyczaj struk­ posiedzeń starców, p o d c z a s których z a ł a t w i a się w a ż n i e j s z e s p r a w y . W ś r ó d E s k i m o s ó w L a b r a d o r u d e c y z j e , j a k i e zapadną na takim istnienie wśród s p o t k a n i u , mają c h a r a k t e r obowiązujący. po l i n i i a przedmioty wspólne wyspy były nosili na c o d z i e n n e g o użytku i broń o z d a b i a n o z w i e r z ą t . Często n a grobach mieszkańcy totemowej są w e d ł u g na w ś r ó d których w y m i e n i a o n w i l k a , sokoła, w r o n ę — w s z y s t k i e d z i e d z i c z o n e grupy rodowej dowodem totemy, Członkowie organizacji Ponadto E. W . N e l s o n a męskiej. Eskimosów sobie części danego zwierzęcia, stylizowanymi postaciami tych umieszczano wyobrażenia totemów, a według M . L a n t i s a , Nuniwak czcili nie tylko dla rodziny, „zwierzęta-pomocników", ale d l a w s z y s t k i c h zwane które inogo, spokrewnionych ze sobą osób. N a z a c h o d n i c h o b s z a r a c h A l a s k i s p o w i n o w a c e n i ze sobą c z ł o n k o w i e j e d n e j py z a j m o w a l i wspólne koczowisko. Mieszkaniec przeciwstawiany w zwany j e s t g r e n l a n d z k i e u-jo-ruk „dziecko s i o s t r y " . O d p o w i e d n i k i e m gru­ a-um-ta, był c z ł o w i e k o w i „ m o j e g o k l a n u " , k t ó r e g o u w a ż a n o za u-jo-huk, tłumaczeniu d o s ł o w n y m z n a c z y u-jo-huk obcego k o c z o w i s k a , co alaskańskiego u ż y w a n e n a określenie r o d u , n a czele którego stał p r a w d o p o d o b n i e w u j ze s t r o n y m a t k i . W W i obrębie wszystkich grup eskimoskich występowała poliandria i poligamia. k u l t u r z e i c h z a c h o w a ł y się jeszcze d o p o c z ą t k ó w X I X s t u l e c i a szczątki l e w i r a t u s o r o r a t u . W n o s i ć z t e g o można, że n a e t a p i e o r g a n i z a c j i r o d o w e j poligamia i po­ l i a n d r i a r e a l i z o w a ł y się w f o r m i e ożenku m ę ż c z y z n y z grupą sióstr, k o b i e t y n a t o m i a s t w f o r m i e m a ł ż e ń s t w a z grupą b r a c i męża. M ł o d s i b r a c i a z o b o w i ą z a n i b y l i się o żony s t a r s z y c h , p o d c z a s g d y p r z e b y w a l i o n i dłuższy czas p o z a troszczyć domem. Grupy �243 RECENZJE ludności e s k i m o s k i e j lecia uznawały z wybrzeży Oceanu Spokojnego prawo żonatych jeszcze w początkach X X b r a c i d o sióstr, j a k też p r a w o grupy stu­ kuzynek g r u p y k u z y n ó w . Są t o z a p e w n e o d l e g ł e t r a d y c j e w y w o d z ą c e się ze z w y c z a j ó w , do jakie o b o w i ą z y w a ł y w p r a w i e r o d o w y m . Z a n a l i z y źródeł w i a d o m o także, że u w s z y s t k i c h E s k i m o s ó w p r a k t y k o w a n a była d a w n i e j w y m i a n a żon. Z w y c z a j ten powszechny w ś r ó d t z w . „ t o w a r z y s z y pieśni", t j . stałych p a r t n e r ó w , którzy p o d c z a s świąt tych samych rodzaju bębnów i w z a j e m n i e pytania zadawane w u d z i e l a l i sobie śpiewem o d p o w i e d z i t r a k c i e obrzędowych był używali n a różnego uroczystości. M ę ż c z y ź n i ci mieli określone o b o w i ą z k i w o b e c s i e b i e , w skład których w c h o d z i ł a r ó w n i e ż w y m i a n a żon. Jeśli w trakcie w y m i a n y żon p r z y c h o d z i ł o n a świat d z i e c k o , o b a j mężowie uważali się w r ó w n y m s t o p n i u za j e g o o j c ó w . D z i e c k o mieszkało z a z w y c z a j w d o m u j e d n e g o z nich, powszechnie ojcowie Prawdziwa progu j e d n a k u w a ż a n o j e za d z i e d z i c a określali się m i a n e m „ p r z y r o d n i c h obu. W t y m przypadku otchłań niesłychanie t r u d n y c h d o r o z w i k ł a n i a k w e s t i i o t w i e r a się n a szczegółowej odpowiednich analizy ustroju rodowego. źródeł z t e g o z a k r e s u Wynika do wszystkich to zarówno g r u p ludności z faktu Równie ważnym powodem j e s t duże z r ó ż n i c o w a n i e w j e m y w ś r ó d r o z s i e d l o n y c h n a różnych o b s z a r a c h materiału ź r ó d ł o w e g o d o c h o d z i t y m zakresie, pochodzą. jakie rejestru­ g r u p e s k i m o s k i c h . W świetle a n a l i ­ L. A. Fajnberg w s z y s t k i c h Eskimosów występowała braku eskimoskiej, j a k też r ó ż n e g o przedziału c z a s o w e g o , z k t ó r e g o istniejące s k r o m n e m a t e r i a ł y zy obaj kuzynów". d o o g ó l n e g o w n i o s k u , że ongiś w i e l k a r o d z i n a składająca wśród się z r o d z i c ó w i d z i e c i , z k t ó r y m i m i e s z k a l i dorośli s y n o w i e ze s w o i m i ż o n a m i l u b córki z m ę ż a m i o r a z i c h d z i e c i . Często także d o t e j r o d z i n y w c h o d z i l i b r a c i a i s i o s t r y w r a z z dziećmi. Z r o d o w y m u s t r o j e m łączy się rozróżnianie p r z e z E s k i m o s ó w o j c o w s k i e j i macierzy­ stej l i n i i r o d o w e j , a także b r a t a i s i o s t r y . Podobne nagromadzenie się w tej partii cenione Jest szeregu faktów z dziedziny były wśród tej g r u p y etnicznej to według wśród A l e u t o w k u l t u r y społecznej książki, która t r a k t u j e o A l e u t a c h . W y n i k a M . O. K o s w i e n a na wychowanie znajduje szczególnie m a ł ż e ń s t w a z córką w u j a ze s t r o n y najbardziej reprezentatywny rodu matriarchalnego. Ponadto nie dziewczynek z n i c h , że w zwyczaju dowód było tutaj p o d opiekę b a b k i ze s t r o n y m a t k i , matki. na istnienie przekazywa­ chłopcy nato­ m i a s t p r z e b y w a l i p o d opieką b r a t a s w e j m a t k i . Ż y w o t n a była jeszcze w X V I I I leciu zasada a w u n k u l a t u , t j . zespołu zwyczajów oraz wpływów, stu­ wynikających ze s p e c y f i c z n y c h w i ę z ó w p o k r e w i e ń s t w a łączących w u j ó w ze s w y m i siostrzeńcami. M a ł ­ żeństwa b y ł y g r u p o w e , a m ę ż c z y z n a m ó g ł m i e ć parę żon. Ż o n y t e mieszkały jednak r a z e m . Młodsi b r a c i a męża m i e l i p r a w o d o j e g o żon, p o d o b n i e j a k żonaty mężczyzna posiadał p r a w o d o sióstr s w o j e j żony. W s u m i e s t r u k t u r a społeczna A l e u t o w w c h w i ­ l i zetknięcia się z nią b a d a c z y i podróżników pochodzenia reg cech r o d u m a t r i a r c h a l n e g o , chociaż czyć t u t a j już w cały zespół d o w o d ó w , j a k i e z g r o m a d z o n o książce. S t w i e r d z i ć j e d n a k należy, że z a w a r t o potwierdzających triarchalnej w europejskiego szczątkowej na ten temat w w n i e j wystarczający rozwój przyto­ recenzowanej katalog przekształcenie się u o b u g r u p e t n i c z n y c h r o d o w e j ród p a t r i a r c h a l n y , k t ó r e g o d a l s z y nosiła sze­ formie. Trudno faktów struktury ma- zahamowany został przez r o z p a d u s t r o j u r o d o w e g o w ogóle. N i e mniejszą z zakresu w pracy kultury u w a g ę aniżeli s p r a w o m duchowej, zagadnieniem wała b o w i e m które stoją społecznym p o ś w i ę c i ł a u t o r w logicznym rodu matriarchalnego. W związku wierzeniach z zagadnieniom rozpatrywanym Eskimosów występo­ duża ilość różnych bóstw r o d z a j u żeńskiego. B ó s t w e m n a c z e l n y m w ł a d c z y n i m o r z a Sedna, n a określenie której w y s t ę p o w a ł y jeszcze i n n e n a z w y była w ro­ d z a j u : „ m a t k a m o r z a " , „ona t a m w d o l e " , „stara k o b i e t a " . W y o b r a ż a n o j ą s o b i e j a k o �244 RECENZJE starą k o b i e t ę mieszkającą w głębinach m o r s k i c h , która o p i e k o w a ł a się światem zwierząt. O n a „decydowała" o połowach r y b i ssaków podwodnym morskich. Mężem S e d n y w e d ł u g s t a r y c h l e g e n d b y ł p i e s l u b mężczyzna, k t ó r e g o r o l a w j e j „ k r ó l e s t w i e " była b a r d z o s k r o m n a . O n a b o w i e m d e c y d o w a ł a o w s z y s t k i m . W g r u p i e b ó s t w s k i c h o d p o w i e d n i k i e m S e d n y była „ g o s p o d y n i l a s ó w " c z c z o n a wybrzeży Oceanu Spokojnego l u b „matka ności e s k i m o s k i e j rozsiedlonej w Zatoce Karibu", której ziem­ przez Eskimosów kult Hudsona. Ponadto znad istniał w ś r ó d bóstwami lud­ rodzaju żeń­ s k i e g o była P i n g a — d u c h z i e m i , i C h i l a —• d u c h p o w i e t r z a . Istniały także u E s k i ­ mosów k o b i e t y szamanki, a w swych ojcach. Z wnosić niektórych r e j o n a c h funkcję zaprezentowanych w pracy należy, że w okresie m a t r i a r c h a t u , podobnie t u materiałów katalog żeńskich oraz bóstw tę d z i e d z i c z y ł y one po i n n y c h znajdujących eskimoskich j a k z m a t r i a r c h a t u wywodzić powstał należy się jeszcze przeświad­ c z e n i e Eskimosów, że pochodzą o n i o d jakiejś m i t y c z n e j k o b i e t y . O b r a z t w o r z e n i a się n o w y c h w z o r c ó w k u l t u r o w y c h o r a z przeobrażeń w k u l t u r z e e s k i m o s k i e j , j a k i e zaistniały w X X s t u l e c i u , p r z e d s t a w i o n y j e s t w szóstym książki zatytułowanym otnoszenija gines „Kapitalisticzeskoje u zarubieżnych e s k i m o s o w " oswojenie Siewiera i (s. 214-243). P r o b l e m a t y k a ta stanowi mar­ zagadnień, które są g ł ó w n y m t r z o n e m t r e ś c i o w y m książki. O m a w i a ją dość pobieżnie rysując o b r a z m e c h a n i z m u o d d z i a ł y w a n i a k o l o n i z a c y j n e g o . w p ł y w e m nastąpił u p a d e k t r a d y c y j n y c h n o r m z w y c z a j o w y c h , stemy wartości. Dokonał się w społeczności eskimoskiej rozdziale obszczestwiennyje autor Pod jego z r o d z i ł y się n o w e proces sy­ „detrybalizacji". W a k t u a l n e j s y t u a c j i w obrębie k u l t u r y e s k i m o s k i e j A m e r y k i P ó ł n o c n e j , G r e n l a n d i i i A l a s k i o b s e r w u j e się i n t e n s y w n e t e m p o przeobrażeń, które z k a t a l o g u p i e r w o t n y c h wierzeń i obyczajów r u g u j e szereg j e g o e l e m e n t ó w składowych. Jest t o p r o c e s nie­ u n i k n i o n y w każdej społeczności, która z e t k n i e się z w y ż s z ą cywilizacją. M o d e l kul­ tury m a t e r i a l n e j Eskimosów, u f o r m o w a n y matycznych, zachowa jednak pewne w niezmiernie trudnych warunkach k l i ­ cechy swej dawności. D o d z i s i a j b o w i e m każda z w y p r a w n a u k o w y c h pracujących n a A l a s c e czy G r e n l a n d i i k o r z y s t a z doświadczeń o d w i e c z n y c h j e j mieszkańców, a t r a d y c y j n y t u t a j zaprzęg p s i j e s t n i e d o zastąpienia. Przez długie jeszcze l a t a p e w n e elementy z katalogu kultury będą o s o b l i w y s k a n s e n n a t y c h o b s z a r a c h , „ k t ó r y m i w s z y s c y Całość o m ó w i o n e j Eskimosów tworzyć wzgardzili". w książce p r o b l e m a t y k i u s t r o j u społecznego A l e u t ó w i m o s ó w z a m y k a „ Z a k o ń c z e n i e " (s. 244-245), w k t ó r y m c z y t a m y Eski­ że: 1. P r a o j c z y z n ę E s k i m o s ó w t w o r z ą p o ł u d n i o w o - z a c h o d n i e t e r y t o r i a A l a s k i . 2. Z a n i m nastąpił podział ludności południowo-zachodnich terenów Alaski na d w i e g r u p y e t n i c z n e •— A l e u t ó w i E s k i m o s ó w — ustrój społeczny t e j p o p u l a c j i c h a ­ r a k t e r y z o w a ł się w y s t ę p o w a n i e m r o d u m a t r i a r c h a l n e g o . 3. W ś r ó d A l e u t ó w , n a k r ó t k o p r z e d z e t k n i ę c i e m się z R o s j a n a m i , nastąpił przekształcania się r o d u m a t r i a r c h a l n e g o w patriarchalny. W rezultacie proces kolonizacji nastąpiło z a h a m o w a n i e r o z w o j u s t r u k t u r y p a t r i a r c h a l n e j i p o w o l n y r o z p a d w s p ó l n o t y rodowej. 4. U E s k i m o s ó w s t r e f y b e r i n g o m o r s k i e j w początkach X I X s t u l e c i a , a m o ż e n i e c o wcześniej, zakończył się proces przekształcania rodu matriarchalnego w patriar­ chalny. 5. T r u d n e w a r u n k i k l i m a t y c z n e n a t e r e n i e północnej K a n a d y i G r e n l a n d i i u n i e ­ możliwiały zdobywanie pożywienia d l a dużych z e s p o ł ó w osadniczych, stąd też w y ­ stępujące n a t y m t e r e n i e s i e d l i s k a E s k i m o s k i e b y ł y s t o s u n k o w o n i e l i c z n e . Rozloko­ w a n i e poszczególnych r o d ó w w w i e l k i e j odległości o d s i e b i e w p ł y w a ł o n a osłabienie w i ę z i r o d z i n n e j , stąd często r o d y dzieliły się n a m n i e j s z e być p o w o d e m p o w o l n e g o g r u p y . W a r u n k i te miały r o z p a d u o r g a n i z a c j i r o d o w e j . Z a n a l i z y źródeł b o w i e m w y - �245 RECENZJE n i k a , że w m i a n ; p o s u w a n i a się n a w s c h ó d zanikają w kulturze eskimoskiej cechy m a t r i a r c h a t u , przeżytki m a ł ż e ń s t w a w ś r ó d k r e w n y c h , t o t e m i z m i matrilokalność. 6. R o z p a d r o d u m a t r i a r c h a l n e g o nastąpił p o d w p ł y w e m k o n t a k t ó w z ludami. W miejsce świadczonej sobie w z a j e m n i e pomocy sąsiednimi wewnątrzrodowej nastąpił r o z w ó j p o m o c y sąsiedzkiej. J e j z n a c z e n i e w t r u d n y c h w a r u n k a c h b y t o w a n i a j e s t b o ­ w i e m znamienne, społeczności 7. W stąd też d e t e r m i n o w a ł a ona wszelkie przekształcenia s t r u k t u r o w e eskimoskiej. wieku X X Aleuci i E s k i m o s i wciągnięci zostali w orbitę oddziaływania u s t r o j u k a p i t a l i s t y c z n e g o , który z d e t e r m i n o w a ł s z y b s z y z a n i k s t a r y c h n o r m s t r u k t u r y społecznej. P r a c a L . A . F a j n b e r g a w n o s i w i e l e c e n n e g o materiału d o pogłębienia naszej w i e ­ d z y o r o z p a t r y w a n y m w n i e j z a g a d n i e n i u , a także s z e r e g o r y g i n a l n y c h i n t e r p r e t a c j i dotyczących przejawów t y l k o pobieżnym życia społecznego E s k i m o s ó w omówieniem problemów i Aleutów. rozpatrywanych w Recenzja książce ta jest charakteryzu­ jącej się s z e r o k i m w a c h l a r z e m zagadnień z w i ą z a n y c h z t y m t e m a t e m . Antoni LUDMIŁA WASILEWNA Moskwa-Leningrad Coraz częściej CHOMICZ, Nieńcy, Kuczyński istoriko-etnograficzeskie oczerki, 1966, ss. 326, r y c . 3 1 , t a b l . X I I I , m a p a 1 ukazują się ostatnio monografie etnograficzne p o m e t n i c z n y m Z w i ą z k u R a d z i e c k i e g o *, o p r a c o w y w a n e grafii A k a d e m i i N a u k ZSRR. K i e r o w n i c t w o poświęcone gru­ z inicjatywy Instytutu Etno­ I n s t y t u t u s t a r a się p r z y b l i ż y ć czytelni­ k o m kulturę t y c h l u d ó w , której o b r a z z d r u g i e j p o ł o w y X I X s t u l e c i a można jeszcze odtworzyć n a podstawie t r a d y c j i , l i t e r a t u r y , materiałów a r c h i w a l n y c h i eksponatów muzealnych. R e c e n z o w a n a p r a c a powstała p r z e d e w s z y s t k i m n a p o d s t a w i e madzonych wśród Nieńców p o d c z a s badań prowadzonych przez 1949, 1953, 1958, 1962 i 1964. N i e z a l e ż n i e o d t e g o w y k o r z y s t a n o raturę, a także z b i o r y Etnograficznego Muzeum Antropologii i Etnografii A N materiałów autorkę w w zgro­ latach n i e j bogatą ZSRR oraz lite­ Muzeum Narodów ZSRR. D o t y c h c z a s ukazały s i ę : W . G . Ł а г к i n , Oroczi, istoriko-etnograficzeskij oczerk s sieriediny XIV w. do naszich dniej, M o s k w a 1964 ( r e c e n z j a : A . K u c z y ń ­ s k i , „Etnografia P o l s k a " , t . 1 2 : 1968, s. 562-566); I . S. W d o w i n , Oczerki istorii i etnografii Czukczej, M o s k w a - L e n i n g r a d 1965 ( r e c e n z j a : A . K u c z y ń s k i , „ L u d " , t. 5 1 : 1968, s. 332-335); R. F . T a r o i e w a , Matierialnaja kultura Kariel (Karielskaja ASSR). Etnograf iczeskij oczerk, M o s k w a - L e n i n g r a d 1965; A . S m o l j a k , U l c z i c h o zjajstwo kultura i byt w proszłom i nastojaszczom, M o s k w a 1966; E . A . A l e k s i e e n k o , Kiety istoriko-etnograficzeskie oczerki, L e n i n g r a d 1967; W . K . G a r d a n ó w , Obszczestwiennyj stroj adygskich narodów, M o s k w a 1967; В. А . К o ł o i e w , Osietiny (Istoriko-etnograficzeskoje issledowanie), M o s k w a 1967; G . A . S i e r g i e w a, Arczincy, M o s k w a 1967; Cz. M . T a k s a m i , Niwchi (Sowriemiennoje chozjajstwo kultura i byt), L e n i n g r a d 1967 ( r e c e n z j a : A . K u c z y ń s k i , „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t . 1 3 : 1969 z. 1, s. 300-305); Tatary sriedniego Powtólża i Priuralja, praca zbiorowa p o d r e d . N . I . W o r o b i e w a i G . M . C h i s a m u t d n i k o w a , M o s k w a 1967; L . Р. P o t a p o w , Etniczeskij sostaw i proischożdienie Altajciew. Istoriko-etnograficzeskij oczerk, L e n i n g r a d 1969; G . M . W a s i l e w i c z , Ewienki. Istoriko-etnograficzeskie oczerki (XVIII-naczalo XX w.), L e n i n g r a d 1969; B . O. D o ł g i c h , Oczerki po etniczeskoj istorii Neńcew i Eńcew, M o s k w a 1970; Obszczestwiennyj stroj u narodów siewiernoj Sibiři XVII-naczalo XX w., r e d . I . S. G u r w i c z i B . O. Dołgich, M o s k w a 1970; E. M . Z a ł к u n d , Obszczestwiennyj stroj Bur jat w XVUI-pierwoj polowinie XIX w,. M o s k w a 1970. 1 �246 RECENZJE Nieńcy — l u d znany w literaturze polskiej obecnie n a rozległych obszarach p o d nazwą Samojedów , mieszkają 2 t u n d r y i l a s o - t u n d r y , rozciągających się o d b i a ł o - m o r s k i c h w y b r z e ż y p ó ł w y s p u K a n i n , aż p o s k r a j p ó ł w y s p u T a j m y r i ujście C h a t a n g i . Według s p i s u z 1959 r . liczebność i c h wynosiła 23 t y s . osób, k t ó r y c h gospodarka c h a r a k t e r y z o w a ł a się h o d o w l ą r e n i f e r ó w , m y ś l i s t w e m i r y b o ł ó w s t w e m . K s i ą ż k a składa się — n i e licząc w s t ę p u i zakończenia — z d w ó c h części, z k t ó ­ r y c h p i e r w s z a , z a t y t u ł o w a n a Chozjajstwo, skoj Socjalisticzeskoj nienieckiej w dowla niki okresie kultura i byt nieńcew Oktjabr- rządów caratu. Omówiono w niej takie zagadnienia, kultury jak ho­ r e n i f e r ó w , m y ś l i s t w o m o r s k i e i l ą d o w e , r y b o ł ó w s t w o , narzędzia p r a c y , w y t w ó r c z e , t r a n s p o r t i komunikację, odzież, b u d o w n i c t w o , p o ż y w i e n i e , społeczny, s z t u k a l u d o w a , l i t e r a t u r a i r e l i g i a . K a ż d y pod wieloma zu do Wielikoj (s. 42-223), poświęcona j e s t c h a r a k t e r y s t y c e Rewoljucji, z tematów r o z p a t r u j e a u t o r k a a s p e k t a m i ; s t a r a się p r z e d e w s z y s t k i m o p r z e d s t a w i e n i e omawianego zagadnienia, szuka związków tech­ ustrój i przyczyn pełnego o b r a ­ przeobrażeń k u l t u r o w y c h o r a z śledzi z m i a n y w a r u n k ó w b y t o w a n i a N i e ń c ó w p o w s t a ł e n a s k u t e k e k s p a n s j i kul­ t u r y r o s y j s k i c h osadników. D r u g a część p r a c y , z a t y t u ł o w a n a Razwitje w sowietskoj period chozjajstwa, (s. 224-318), poświęcona jest kultury procesowi i byta nieńcew kształtowania się k o ­ l e k t y w n e j g o s p o d a r k i o r a z przeobrażeniom, j a k i e dokonały się w k u l t u r z e m a t e r i a l ­ n e j , społecznej i d u c h o w e j p o z w y c i ę s t w i e r e w o l u c j i s o c j a l i s t y c z n e j w Rosji. Przechodząc d o szczegółowego omówienia p r o b l e m a t y k i z a w a r t e j w p r a c y , mnieć należy, że w e badań n a d kulturą „Wstępie" Nieńców. (s. 3-14) p r z e d s t a w i o n y Autorka w z m i a n k a o Nieńcach pochodzi podaje tutaj z k r o n i k i Nestora wspo­ został d o t y c h c z a s o w y między innymi, że stan pierwsza — koniec X I stulecia, d r u g a n a ­ t o m i a s t z a w a r t a jest w s p r a w o z d a n i u z podróży J a n a z P i a n o C a r p i n i e g o — m n i c h a włoskiego, w poselstwie Wrocławiu Benedykt k t ó r e g o brał udział z a k o n n i k k l a s z t o r u franciszkanów Polak. Zdumiewający j e s t j e d n a k f a k t , że w we t y m stosunkowo s z c z e g ó ł o w y m z e s t a w i e n i u z a w i e r a j ą c y m r o s y j s k i e i i n n e źródła m ó w i ą c e o Nieńcach pominęła Syberię, XVIII a u t o r k a materiał L. Sienickiego , 4 kartograficzny , 3 który stulecia do dalekiego jako jeniec a także relację rosyjski dotarł polskiego w zesłańca pierwszej J a k u c k a n a d Leną. P o o m ó w i e n i u m a t e r i a ł ó w na połowie źródło­ w y c h p r z e d s t a w i o n o w p r a c y pobieżną charakterystykę szczegółowszych p r a c i a r t y ­ k u ł ó w poświęconych N i e ń c o m . T a k ż e i t u t a j pominęła a u t o r k a s k r o m n y wprawdzie, ale interesujący w k ł a d P o l a k ó w w p o z n a n i e k u l t u r y t e g o l u d u . N i e w y k o r z y s t a ł a o n a między i n n y m i materiałów z a w a r t y c h w o p r a c o w a n i u B. R e i c h m a n a , 5 stanowiących N a z w a S a m o j e d z i , S a m o j e d j e s t o d b i c i e m panujących jeszcze w X I X s t u l e c i u o p i n i i , że N i e ń c y w w y p a d k u głodu z j a d a l i się w z a j e m n i e . P o g l ą d t e n j e s t f a ł s z y w y , gdyż k a n i b a l i z m obcy był całkowicie t e j g r u p i e etnicznej. E t n o n i m Samojed wywo­ d z i się o d j ę z y k o w e g o t e r m i n u — s a m o d y j s k a g r u p a j ę z y k o w a , w c h o d z ą c e j w skład r o d z i n y j ę z y k ó w u r a l s k i c h . Z u w a g i n a t o , że n a z w a S a m o j e d z i była d w u z n a c z n a i i n t e r p r e t o w a n a fałszywie, p o R e w o l u c j i Październikowej n a d a n o o f i c j a l n i e t e j n a ­ r o d o w o ś c i j e j własną n a z w ę N i e ń c y , w y w o d z ą c ą się o d w y r a z u „ n e n e c " — „ c z ł o ­ w i e k " , „nenecja" — „ludzie". A t ł a s gieograficzeskich otkritij w Sibiři i siewierozapadnoj Amerikie XVIIXVIII w., p o d r e d . A . W . J e f i m o w a , M o s k w a 1964 ( r e c e n z j a : A . K u c z y ń s k i , „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t . 1 3 : 1969 z. 1, s. 305-309). L . S i e n i c k i , Dokument osobliwego miłosierdzia boskiego..., W i l n o 1754. O c e ­ n a m a t e r i a ł ó w e t n o g r a f i c z n y c h z a w a r t y c h n a k a r t a c h Dokumentu d o k o n a n a została w a r t y k u l e : A . K u c z y ń s k i , Etnograficzny obraz Syberii w świetle osiemnasto­ wiecznej relacji Ludwika Sienickiego, „Etnografia P o l s k a " , t . 1 4 : 1970 z. 1, s. 75-102. B . R e i c h m a n , Samojedzi. Studium etnologiczne, „ W s z e c h ś w i a t " , n r 13, 20-21, 28, 31-32, 34, 36-38 z 1882 r o k u . 2 8 4 5 �247 RECENZJE rezultat odbytej zaledwie p r z e z n i e g o podróży n a S y b e r i ę w dotycząca M a r i i dziła b a d a n i a t e r e n o w e końcu X I X s t u l e c i a . W z m i a n k a A n t o n i n y C z a p l i c k i e j , która w e l a t a c h 1914-1915 n a Syberii jako uczestniczka w y p r a w y uniwersytety filadelfijski i oxfordzki, nie satysfakcjonuje prowa­ finansowanej badacza wkładu przez Polaków w p o z n a n i e k u l t u r y l u d ó w mieszkających n a w s c h ó d o d U r a l u . Kończąc rozważania wstępne prezentuje riały a r c h i w a l n e , z b i o r y m u z e a l n e oraz badań t e r e n o w y c h . W części t e j p o d a j e stykę j ę z y k a n i e n i e c k i e g o autorka wykorzystane przebieg i wyniki w pracy prowadzonych także i n f o r m a c j e d e m o g r a f i c z n e , oraz wyjaśnia mate­ przez nią charaktery­ kwestie związane z e t n o n i m e m „Samojed", etnogenezą N i e ń c ó w i i c h praojczyzną. S a m a a u t o r k a o p o w i a d a się p o s t r o n i e b a d a ­ czy w y w o d z ą c y c h t e n l u d z rozległych p r z e s t r z e n i G ó r Sajańskich, skąd n a wane obecnie obszary Najciekawsza przywędrować o n miał w dla etnografa jest pierwszym wspomniana już tysiącleciu poprzednio leżących n a wschód o d U r a l u . P o d a n e t u w i a d o m o ś c i są s t r e s z c z e n i e m dzieje osadnictwa rosyjskiego obszarów licznej p r o b l e m a t y k i przesunięty w S y b e r i i , k t ó r e g o początki d a t o w a n e część prezentuje krótka h i s t o r i a p o z n a n i a p r z e z R o s j ę t u r y p r z e d m i o t u , a g ł ó w n y ciężar p r z e d s t a w i o n e j ery. pierwsza p r a c y . A u t o r k a wydzieliła w n i e j k i l k a g r u p t e m a t y c z n y c h , które k o l e j n o i analizuje. Przegląd t e n rozpoczyna zajmo­ naszej litera­ jest na są n a k o ń c o w e l a t a X V s t u l e c i a . W część tę w p l e c i o n e zostały i n f o r m a c j e o ciężkim położeniu N i e ń ­ c ó w w epoce r z ą d ó w c a r a t u . D o w i a d u j e m y się z n i c h , że s a m o w o l a skich, wysokie epidemiczne podatki, handel alkoholem i urzędników car­ zawleczone przez kolonistów choroby i i n n e zakaźne d o p r o w a d z i ł y l u d t e n do s k r a j n e j d e p o p u l a c j i . Dopiero s y t u a c j a p o l i t y c z n o - e k o n o m i c z n a , która w y t w o r z y ł a się p o z w y c i ę s t w i e W i e l k i e j wolucji Październikowej, stworzyła Nieńcom dogodne warunki fizycznego i Re­ gospo­ darczego r o z w o j u . Dosyć s z e r o k o ców polegającą przedstawiła L . W . C h o m i c z na hodowli Poświęcony tej problematyce reniferów, przedrewolucyjną ekstensywnym rozdział I I r o z p o c z y n a i Nień­ rybołówstwie. się o m ó w i e n i e m h o d o w l i f e r ó w , która o d d r u g i e j p o ł o w y X V I I I d o p o c z ą t k ó w X X s t u l e c i a się następującymi gospodarkę myślistwie reni­ charakteryzowała cechami: 1. Dużą rozpiętością w w i e l k o ś c i s t a d , w a h a j ą c ą się w g r a n i c a c h o d 10-20 s z t u k d o 2000-3000 s z t u k . Średnia w i e l k o ś ć s t a d a w y n o s i ł a 200-300 s z t u k . 2. U ż y w a n i e m p s ó w p r z y w y p a s i e s t a d . 3. W p r z ę g a n i e m r e n i f e r ó w przężonych w 4. N i e d o j e n i e m (z wyjątkiem Autorka d o sań. O k r ą ż a n i e m s t a d p r z y użyciu r e n i f e r ó w za­ sanie. samek Nieńców podaje renów oraz leśnych b r a k i e m zamkniętych rozsiedlonych szczegółowo przebieg na pomieszczeń południowym wypasu, znakowanie d l a stad wschodzie). stad, kastrowanie o r a z ubój z w i e r z ą t . D a j e r ó w n i e ż o p i s akcesoriów p a s t e r s k i c h , n p . a r k a n u d o c h w y ­ t a n i a r e n i f e r ó w , kreśli sposób spędzania r o z p r o s z o n e g o ności łączących się z w y p a s e m nienieccy hodowcy reniferów jętność d o k o n y w a n i a s z e r e g u spowodowanej częstymi s t a d a i szereg i n n y c h i hodowlą. Z części t e j d o w i a d u j e m y p o s i a d a l i duży zasób w i e d z y weterynaryjnej i umie­ z a b i e g ó w l e c z n i c z y c h , co p r z y dużej śmiertelności epizootiami miało poważny wpływ czyn­ się także, że na utrzymanie stad zdro­ wotności z w i e r z ą t . M a r i a A n t o n i n a C z a p l i c k a (1886-1921) p r o w a d z ą c b a d a n i a e t n o g r a f i c z n e n a t e ­ r e n i e S y b e r i i interesowała się p r z e d e w s z y s t k i m z a g a d n i e n i e m w s p ó l n o t y k u l t u r o ­ w e j l u d ó w turańskich, a p o n a d t o z a j m o w a ł a się etnografią N i e ń c ó w i E w e n k ó w . P r a c e w t e j d z i e d z i n i e przyniosły j e j u z n a n i e n a u k i ś w i a t o w e j i nagrodę M u r i c h sona przyznaną p r z e z R o y a l G e o g r a p h i c a l S o c i e t y w r o k u 1920. 6 �248 RECENZJE Niemałą rolę w dla zdobycia wych gospodarce Nieńców odgrywało łowiectwo u p r a w i a n e n i e t y l k o pożywienia, n a odzież, h a n d e l lecz przede w s z y s t k i m w celu pozyskania i podatki. Autorka wymienia skór g a t u n k i zwierząt, futerko­ n a które najczęściej p o l o w a n o , p o d a j e krótką charakterystykę narzędzi i sposobów ł o w i e c k i c h . Przegląd t e n rozpoczyna strzały, p o l o w a n o podczas opisem polowania z renem-wabiem , przepraw przez przeprawach wodnych zwierzęta w momencie rzeki. był l e k k i na renifery, n a które zastawiano g ł ó w n i e j e d n a k z a pomocą o b ł a w y i 7 Podstawową bronią używaną oszczep o w ą s k i m , c i e n k i m wychodzenia z rzeki przy samo­ zabijania polowaniu na ostrzu. Zabijano n a brzeg. Uzupełnieniem tych nim łowów b y ł y s t o s o w a n e n a szeroką skalę t z w . z a g r o d y ł o w i e c k i e , d o których zapędzano r e n i ­ fery. P r z y wąskich w y j ś c i a c h z t y c h zagród s t a l i m y ś l i w i i strzałami z ł u k ó w l u b o s z c z e p a m i z a b i j a l i przechodzące p r z e z n i e z w i e r z ę t a . Oprócz polowania pieśce, l i s y , na renifery, niedźwiedzie, sobole, które było wilki, podstawowym, polowano rosomaki gronostaje. wydry, i z n a c z e n i e posiadało r ó w n i e ż ł o w i e c t w o p t a k ó w , a p r z e d e w s z y s t k i m bijano w Katalog nienieckich l ą d o w y m n i e był b a r d z o narzędzi i gęsi, k t ó r e z a ­ urządzeń łowieckich używanych w myślistwie zależności o d g a t u n k u z w i e r z ą t i w i ę k s z y c h , p o s ł u g i w a n o się także ł a m i i s a m o t r z a s k a m i , które p o d o b n i e lądo­ Nieńców. zróżnicowany. W r ó ż n e g o r o d z a j u paści — m n i e j s z y c h na Poważne dużych ilościach. O g ó l n i e s t w i e r d z i ć należy, że ł o w i e c t w o z w i e r z ą t w y c h s t a n o w i ł o w a ż n ą gałąź g o s p o d a r k i wem także używano samostrza­ j a k broń p a l n a upowszechniły się p o d w p ł y ­ k o l o n i z a c j i r o s y j s k i e j . L u k był j e d n a k g ł ó w n ą bronią m y ś l i w s k ą N i e ń c ó w , k t ó ­ r z y z n a l i r ó ż n o r o d n e g r o t y d o strzał: o r o z w i d l o n y m wykonane Wzdłuż Tajmyr, białomorskich wybrzeży od półwyspu g d z i e w a r u n k i n a t u r a l n e są n i e c o gospodarka rozsiedlonej było łowiectwo ssaków rybackich oraz od aż po skraj półwyspu wewnątrzkontynentalnych, t a m ludności musiała przyjąć i n n e f o r m y . R o z w i n i ę t e morskich — fok, wielorybów t a k ż e p r z e z ludność rozsiedloną w narzędzi Kanin, odmienne łych delfinów. Dużą r o l ę n a t y c h o b s z a r a c h wiane o s t r z u , trójgraniaste o r a z tępe, z d r z e w a , r o g u , kości l u b żelaza. łowieckich grenlandzkich, morsów, tutaj bia­ odgrywało również rybołówstwo, u p r a ­ sąsiedztwie r z e k i j e z i o r . używanych przy polowaniu Z ważniejszych n a ssaki morskie w y m i e n i o n o w p r a c y h a r p u n y , n i e w o d y , w i e r s z e i w ę d k i . Istniały t u r ó w n i e ż s p o s o b y m a s o w e g o p o ł o w u r y b za pomocą różnego r o d z a j u j a z ó w i k o c ó w . W rozdziale I I I części p i e r w s z e j przedstawiła a u t o r k a narzędzia p r a c y o r a z t e c h ­ n i k i w y t w ó r c z e , podkreślając, że gros Nieńcy s a m i z d r e w n a , rowany wykonywali rozwój tej wytwórczości wzo­ b y ł n a k u l t u r z e p r z y b y s z ó w — o s a d n i k ó w r o s y j s k i c h . O d z i e ż s z y t o ze skór używając i g i e ł z kości i r e n i f e r o w y c h czyniach p r z e d m i o t ó w c o d z i e n n e g o użytku kości l u b skór, a późniejszy za pomocą ogniowym, rozgrzanych jelit jako nici, gotowano w drewnianych na­ k a m i e n i , p o s ł u g i w a n o się p r y m i t y w n y m t a r z a g o s p o d a r c z e g o łączono p r z y użyciu r z e m i e n i l u b d r e w n i a n y c h k o ł k ó w metalowych świdrem a w i e l e części składowych przenośnych szałasów, sań, siodeł i t p . i n w e n ­ zamiast gwoździ. P o l o w a n i e z r e n e m - w a b i e m bvło stosowane powszechnie wśród w i e l u ludów S y b e r i i . P i e r w s z y ze sposobów t a k i e g o p o l o w a n i a p o l e g a ł n a t y m , że m y ś l i w y p o ­ siadając s p e c j a l n i e t r e s o w a n e g o r e n i f e r a puszczał go p r z e d sobą n a długim s z n u ­ rze. K r y j ą c się za n i m i kierując j e g o r u c h a m i z a pomocą s z n u r a , m y ś l i w y p o d ­ k r a d a ł się d o s t a d a d z i k i c h r e n i f e r ó w n a odległość strzału. D r u g i sposób polegał n a t y m , że s p e c j a l n i e t r e s o w a n e m u r e n i f e r o w i u w i ą z y w a n o d o r o g ó w r z e m i e n n e p ę t l e i p u s z c z a n o g o d o s t a d a d z i k i c h r e n ó w , które przepędzając g o ze s w e g o g r o n a r o z ­ p o c z y n a ł y z n i m w a l k ę . W ó w c z a s d z i k i r e n i f e r w p l ą t y w a ł się w r z e m i e n n e p ę t l e r o g ó w s w e g o p r z e c i w n i k a i stawał się ł a t w ą zdobyczą m y ś l i w e g o . 7 �249 RECENZJE Obraz kultury m a t e r i a l n e j byłby n i e k o m p l e t n y , g d y b y p o r t i komunikację. T e m a t y k ę tę r o z p o c z y n a rakteryzując uprzęży jego oraz zaprzęgu u a Nieńców, (do 15 k m n a g o d z i n ę ) , w i e k Nieńców następnie szereg i n n y c h i n f o r m a c j i z 10 l a t ) , układ u genezę reniferów zaprzęg w w zaprzęgu psy, którym pominięto w a u t o r k a o d zaprzęgu w podaje tego zakresu szczegółowy — szybkość zwierząt używanych i t p . Oprócz posługują n i m trans­ renifery w się w y ł ą c z n i e renifery pewne sań, reniferowego d o zaprzęgu zaprzęgu cha­ opis (od 3 d o występuje grupy lokalne zajmujące się m y ś l i s t w e m m o r s k i m l u b l ą d o w y m . S z c z e g ó ł o w ą charakterystykę zaprzęgu poprzedziła a u t o r k a informacją z z a k r e s u j e g o g e n e z y opowiadając stronie go tych autorów, którzy wywodzą z kręgu kultury Chantów i tego się p o Mansów. Z a p r z ę g t e n c h a r a k t e r y z u j e się w a c h l a r z o w y m ułożeniem p s ó w o r a z szleją w kształ­ cie obroży, s a n i e p o d o b n e są d o sań u ż y w a n y c h w i c h r o z m i a r y są m n i e j s z e . P r z y j e ź d z i e n a b l i s k i e odległości w p r z ę g a n o d o sań 6-8 zaprzęgu r e n i f e r o w y m , jedynie psów, p r z y d a l s z y c h 10-12. Z a p r z ę g złożony z 6 psów m o ż e uciągnąć ciężar d o 250 k g . Z leży i n n y c h zagadnień p r z e d s t a w i o n y c h w t r a n s p o r t i komunikację g r u p , które r o z s i e d l o n e wodną t e j części p r a c y odgrywającą znaczną jeszcze n a ­ u tych lokalnych sąsiedztwie r z e k . Znane b y ł y N i e ń c o m d w a r o d z a j e łodzi — dłubane czółna i w i ę k s z e o d n i c h łódki z desek. Te ostatnie były n a wybrzeżach m o r s k i c h i w wymienić rolę upowszechniły z m i e r n i e ważną rolę w się p o d w p ł y w e m odgrywały u Nieńców skóry p o k r y t e j narty. Powszechnie używano sierścią. S p o r a d y c z n i e łoledzi, p o s ł u g i w a n o się n a r t a m i o s z e r o k i e j sumie rosyjskiej. Ponadto, nie­ i n w e n t a r z u urządzeń służących d o c e l ó w k o m u n i k a c y j n y c h kawałkiem rą. W kolonizacji form o biegach podklejonych n a t o m i a s t , zwłaszcza podczas go­ płaszczyźnie b i e g o w e j n i e p o k r y t e j s k ó ­ t r a n s p o r t i k o m u n i k a c j a dostosowane były w sposób znakomity m i e j s c o w y c h warunków k l i m a t y c z n y c h . Częściowo przetrwały one do c h w i l i a n a r t y o b i e g a c h p o k r y t y c h skórą jeszcze współcześnie konkurują do obecnej, z wszelkimi no­ w y m i formami. K o l e j n ą pozycją tematyczną p i e r w s z e j części książki s t a n o w i o m ó w i e n i e b u d o w n i ­ ctwa nienieckiego liście żerdzi charakteryzującego w s p a r t y c h u góry się szałasem u t w o r z o n y m z u s t a w i o n y c h k o - o drewnianą obręcz dwujnogu strukcję o p o r o w ą szałasu p o k r y t e g o płatami skóry r e n i f e r o w e j stanowiącego (w zimie) jętnie s p r e p a r o w a n y m i i powiązanymi kawałkami k o r y b r z o z o w e j (w lecie). ku były wnętrza przygotowane znajdowało miejsca się o g n i s k o , wokół do spania. W górnej d y m n y . Szałas t a k i stanowił z a z w y c z a j W p e w n y m kontekście r z e c z o w y m tyczącym zabezpieczenia zróżnicowana odzież wykonywano z zamszu względem k r o j u Ponadto się p r z e d części pokrycia pomieszczenie znajdował dla jednej reniferowego, dwoma Pośrod­ odpowiednio się otwór rodziny. z p r z e d s t a w i o n y m powyżej zagadnieniem surowymi warunkami klimatycznymi n i e n i e c k a , dzieląca między t y m i którego u s y t u o w a n e kon­ lub umie­ się n a letnią zimową oraz natomiast rodzajami odzieży zimową. ze skór do­ pozostaje Odzież letnią futrzanych. Pod n i e b y ł o i s t o t n y c h różnic. z a r ó w n o zimą, j a k i l a t e m składała się o n a u m ę ż c z y z n z f u t r z a n e g o f a n d r a z k a p t u r e m , skórzanych s p o d n i i b u t ó w , a n i e r a z c z a p k i . K o b i e t y r a ł y się zimą w długie f u t r z a n e płaszcze d w o j a k i e g o r o d z a j u . P i e r w s z y ska­ zaś u b i e ­ z n i c h wcięty b y ł w t a l i i , a z a m i a s t kołnierza posiadał futrzaną l a m ó w k ę , d r u g i n a t o m i a s t t w o r z y ł luźny płaszcz o n i s k o w s z y t y c h przyszywano rękawach. W n a stałe r ę k a w i c e . P r z e p a s y w a n o obu rodzajach j e skórzanymi płaszczy d o rękawów p a s a m i , których za­ pięcie t w o r z y ł a n i e r a z m e t a l o w a k l a m r a . J e d e n jeszcze i s t o t n y b a r d z o szczegół różnił pierwszy rodzaj okrycia o d drugiego. Chodzi m i a n o w i c i e o liczne zdobienia, p o k r y t y b y ł płaszcz o k r o j u w c i ę t y m w n a płaszcz k a w a ł k i k o l o r o w e g o t a l i i . N a z d o b i e n i a t e składały się którymi naszyte s u k n a , z a m s z u l u b k a w a ł k i f u t r a . Dół płaszcza o b - �250 RECENZJE szyty był wokół d w o m a futrzanymi pasami oddzielonymi kolorową wstawką zam­ szu l u b sukna. Na k a r t a c h książki z n a j d u j e odzieży. K r e ś l i a u t o r k a w y g l ą d się p o n a d t o w i e l e odzieży i n n y c h szczegółów dzaje k r o j u , o m a w i a formę czapek, rejestruje najmniejsze d z y odzieżą letnią a z i m o w ą . W rodzaje więcej nieraz daje jest bardzo odzieży p r z e d s t a w i o n o s u n k o w y c h , zwłaszcza jeśli i d z i e o k r ó j . W rysunek schematyczny różnice zachodzące s u m i e dział t e n o p r a c o w a n y w o , s z k o d a t y l k o , że n i e w s z y s t k i e dotyczących dziecięcej, c h a r a k t e r y z u j e poszczególne r o ­ na tablicach r y ­ t y m wypadku bowiem aniżeli z a g m a t w a n y mię­ szczegóło­ najskromniejszy szczegółowy opis. N a zakończenie w a r t o jeszcze dodać, że z c h w i l ą u p o w s z e c h n i e n i a w ś r ó d N i e ń c ó w s u k n a sprzedawanego przez kupców r o s y j s k i c h o d początków X I X stulecia, bardzo odzież l e t n i a s z y t a była z t e g o materiału, a o b e c n i e o b o k t r a d y c y j n e j f o r m y w y s t ę p u j e z n o r m a l i z o w a n a odzież p o c h o d z e n i a Ostatnim zagadnieniem autorka dokładnie szereg s p r a w p o ż y w i e n i a , informując fabrycznego. z zakresu k u l t u r y materialnej o m a w i a n y m w części książki j e s t p o ż y w i e n i e . P o d o b n i e jak w łączących często ubiorów poprzednich się z tą problematyką. n a s a m y m wstępie o jego podziale n a d t o c h a r a k t e r y z u j e szereg p o t r a w , p r z e d s t a w i a pierwszej p a r t i a c h przedstawiła Kreśli rodzaje n a mięsne i r y b n e . sposób i c h przyrządzania, Po­ opisuje sprzęt k u c h e n n y o r a z n a p o j e i n a r k o t y k i . W s u m i e całość p r o b l e m a t y k i p r z e d s t a w i o ­ nej w dziale faktów zajmującym się kulturą materialną z a w i e r a kulturowych typowych zarówno formy tradycyjne, dla inwentarza j a k również w z o r ó w będący r e z u l t a t e m o s a d n i c t w a Problematykę k u l t u r y społecznej wyraźny nienieckiego. mechanizm obraz Autorka katalogu przedstawiła upowszechniania się nowych rosyjskiego. rozpoczyna r o d o w e j , odnośnie d o której p i e r w s z e a u t o r k a od omówienia organizacji w i a d o m o ś c i pochodzą ze źródeł z końca XVII i p o c z ą t k ó w X V I I I s t u l e c i a . Już w ó w c z a s s t r u k t u r a r o d o w a N i e ń c ó w z n a j d o w a ł a się w do stanie początkowego rozpadu, niemniej jednak na podstawie zachowanych początków X X s t u l e c i a w i e l u p r z e ż y t k ó w m o ż n a ustalić p o d s t a w o w e zgromadzonych materiałów się egzogamią, małżeństwem źródłowych w y n i k a , że ród nieniecki patrylokalnym, posiadaniem j e j cechy. rodowych łowisk rybac­ k i c h i r e w i r ó w ł o w i e c k i c h o r a z s z e r o k o r o z w i n i ę t ą pomocą w e w n ą t r z r o d u . n i e prowadząc rozważania n a t e m a t o r g a n i z a c j i r o d o w e j Następ­ a u t o r k a z a t r z y m u j e się n a d k w e s t i ą w o j e n , w y k o r z y s t u j ą c p r z y t y m materiały f o l k l o r y s t y c z n e , a w d a l s z e j rozpatruje padania rozsiedlenie poszczególnych się n i e n i e c k i e j Jeszcze d o czasu społeczności Rewolucji rodów rodowej Październikowej oraz Ze charakteryzował podaje zakończył ich nazwy. się stosunkowo d a w n i tzw. naczelnicy części Proces roz­ niedawno. rodów pełnili s w e f u n k c j e , będąc b a r d z o często n a usługach a d m i n i s t r a c j i c a r s k i e j . N a c z e l n i k miał w i ę c za z a d a n i e dbanie o t e r m i n o w e wpłaty p o d a t k u t z w . jasaku, a taki ponadto s p r a w o w a ł funkcję s ę d z i e g o ł a g o d z ą c e g o s p o r y i w a ś n i e w e w n ą t r z r o d o w e . W sumie j e d n a k j e g o p i e r w o t n y z a k r e s w ł a d z y został z n a c z n i e u s z c z u p l o n y p o p r z e z w t a r g n i ę ­ cie d o społeczności n i e n i e c k i e j s z e r e g u n o w y c h z j a w i s k społecznych i j a k i e niosła za sobą k o l o n i z a c j a rosyjska rozwijająca gospodarczych, się n a S y b e r i i . Z j a w i s k a s p o w o d o w a ł y szereg s o c j a l n y c h i e k o n o m i c z n y c h r e f o r m , k t ó r e w l e n i u rozpoczęto r e a l i z o w a ć z korzyścią d l a N i e ń c ó w p o sformułowaniu zasad n o w s k i e j p o l i t y k i narodowościowej w Związku Pozostawiając n a u b o c z u kwestię s t r u k t u r y z d a n i a c h zasygnalizować te szczególnym n a s i ­ leni­ Radzieckim. r o d u nienieckiego p r o b l e m a t y k ę łączącą się z z a w i e r a n i e m wypada w małżeństw paru i ży­ c i e m r o d z i n n y m . S p r a w y t e znalazły b a r d z o w i e l e m i e j s c a w o m a w i a n e j p r a c y . K r e ­ śli w i ę c a u t o r k a zagadnienie zapłaty za żonę, r e g u l o w a n e j z w i e r z ą t f u t e r k o w y c h , a b a r d z o często — zwłaszcza w reniferami i skórami okresie późniejszym — także �251 RECENZJE rublami, suknem i w y r o b a m i z metalu. Ponadto posagu, ubiorze w e s e l n y m skiego. W i e l e miejsca wzmiankuje o lewiracie, swataniu, i obrzędach t o w a r z y s z ą c y c h z a w i e r a n i u z w i ą z k u poświęca także c h a r a k t e r y s t y c e życia r o d z i n n e g o i małżeń­ wychowa­ n i u d z i e c i . Są t o n a j g ł ó w n i e j s z e k w e s t i e z a w a r t e w t e j części p r a c y , k t ó r y c h t a c j a b a r d z i e j szczegółowa zajęłaby z b y t w i e l e Rozpatrywanie dowej problematyki kultury duchowej i folkloru. W cych w nienieckiej skoncentrowała twórczości, a n a a n a l i z i e m o t y w ó w z d o b n i c z y c h sztuce rzeźbę figuralną w ctwo rozpoczęła a u t o r k a o d s z t u k i l u ­ o d n i e s i e n i u do tego pierwszego zagadnienia głównie n i e n a procesie ludowej, drzewie, która odzieży. Jeśli i d z i e o r z e ź b ę w a najczęściej w y k o n y w a n o obejmowała: inkrustację w drzewie drzewie, antropomorficzne prezen­ miejsca. rzeźbę w kości się występują­ i drzewie, za pomocą o ł o w i u o r a z zdobni­ t o posiadała o n a c h a r a k t e r k u l t o w y , i zoomorficzne f i g u r k i różnych dobrych i złych duchów. Dosyć b o g a t e b y ł o u N i e ń c ó w z d o b n i c t w o odzieży — zwłaszcza ż e ń ­ skiej. Poszczególne rodzaje o r n a m e n t u posiadały określone n a z w y zająca", „sobol bez g ł o w y " , „ r o g i r e n i f e r a " , „ g a ł ą z k a b r z o z y " , „ślady niedźwiedzia", „czerwone rogi" i inne. Pod w rodzaju: „uszy „sobol o j e d n y m o k u " , techniki wykonania o r n a m e n t y t e b y ł y m o z a i k ą złożoną z r ó ż n o k o l o r o w y c h p a s k ó w skóry — najczęściej c z e r w o n y c h , z i e l o n y c h i żółtych — o r a z f a r b o w a n e j Odnośnie d o f o l k l o r u A . W . C h o m i c z czasów o b e c n y c h z a c h o w a ł o się w i e l e względem sierści. stwierdza, że w ś r ó d N i e ń c ó w elementów tego r o d z a j u bardzo powszechne w i c h l i t e r a t u r z e l u d o w e j były d w a rodzaje haterach i pieśni o smutku. Zazwyczaj bohaterami pieśni jeszcze d o twórczości. Dawniej pieśni: pieśni o b o ­ pierwszego rodzaju p a s t e r z e r e n i f e r ó w i m y ś l i w i toczący w a l k ę o b e z p i e c z e ń s t w o s t a d a , k o b i e t i o je prawa. W eposach tych przedstawieni są o n i j a k o mściciele za k r z y w d ę i n n y c h współplemieńców, j a k o d z i e l n i k a w a l e r o w i e j a k o obrońcy p r a w do w do ziemi rzadkości, a znają swych poszukujący żony w odległych s t r o n a c h , ojców. Tego j e t y l k o sędziwi są swo­ starcy rodzaju eposy należą mieszkający w osadach już dzisiaj położonych głębi t a j g i . Częściej n a t o m i a s t spotkać się można jeszcze o b e c n i e z b a j k a m i , z a ­ gadkami i l i r y c z n y m i pieśniami improwizowanymi kreślić też należy, że chociaż chętnie p r z y j m u j ą w n e j c y w i l i z a c j i , t o j e d n a k z dużą troską pielęgnują zując z p o k o l e n i a na pokolenie zależności dzisiaj od sytuacji. swą literaturę ludową, poszczególne j e j r o d z a j e . przeka­ N i e zawsze j e d n a k się t o w pełni, s t w a r z a t o j e d n a k d o g o d n e w a r u n k i d o z a r e j e s t r o w a n i a udaje tych utworów p r z e z f o l k l o r y s t ó w , co j e s t r ó w n o z n a c z n e z i c h p r z e t r w a n i e m . N a p o d s t a w i e właśnie zapisów f o l k l o r y s t y c z n y c h o p r a c o w u j e Pod­ Nieńcy zdobycze współczes­ się d l a szkół n i e n i e c k i c h i takich zespołów pieśni i tańca szereg u t w o r ó w . Rozważania z zakresu k u l t u r y prezentując zagadnienie k l i w i e opracowane duchowej zamyka animizmu, szamanizm kompendium wiedzy a u t o r k a omówieniem wierzeń i obrzędy p o g r z e b o w e . Jest t o bada­ n i a c h w ł a s n y c h l e c z n a b o g a t e j l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u , w której w y k o r z y s t a n o mate­ wych wiekach żone (od X V I I - X X oparte wni­ nie tylko na riały z różnych okresów h i s t o r y c z n y c h z tego zakresu w i e k u ) . Właśnie w t e g o przedziału c z a s o w e g o p i e r w o t n e w i e r z e n i a wpływami prawosławia, które w latach późniejszych t r a d y c y j n y c h e l e m e n t ó w z b o g a t e g o ongiś k a t a l o g u k u l t u r y Druga w sowietskij radzieckiego część książki pieriod nosi tytuł Razwitie władztwa wśród Nieńców epizodów z tego zakresu. Poświęcony i koopieratiwnoje w tej problematyce s t r o i t i e l s t w o " (s. 224-233) i rozdział czeskoje s t r o i t i e l s t w o u nieńcew posle o b r a z o w a n i a kultury niej wydobywając b y ł y jeszcze wyeliminowało nieska­ szereg duchowej. chozjajstwa, (s. 224-318). P r z e d s t a w i o n o początko­ kwestię na i światło rozdział I byta nieńcew kształtowania dzienne się szereg p t . „Sowietskoje I I zatytułowany „Socjalisti- nacjonalnych okrugow" (s. 2 3 4 - �252 RECENZJE 250) stanowią tę część p r a c y , która d l a e t n o g r a f a n i e p r z e d s t a w i a w i ę k s z e g o z n a c z e ­ nia. Rozdziały te t o j a k o b y wstęp do dalszej giej części p r a c y . P r z e d s t a w i o n o dzieckiej na obszarach w p r o b l e m a t y k i zaprezentowanej n i c h kształtowanie się n o w e j rozsiedlenia Nieńców, powstawanie w dru­ administracji r a ­ kolektywnych d a r s t w h o d o w l i r e n i f e r ó w , spółdzielni m y ś l i w s k i c h i r y b a c k i c h . W s z y s t k o gospo­ to wpły­ nęło w z n a c z n y m s t o p n i u n a z m i a n ę t r a d y c y j n e g o m o d e l u g o s p o d a r k i i k u l t u r y nieckiej. Przede w s z y s t k i m n i e m a l wszyscy wypasem s t a d zajmują drewnianymi chatami się o b e c n i e zrębowymi, szamańskie, a l e c z e n i e m zajmują Nieńcy pasterze. przeszli Tradycyjne zaniknęły się l e k a r z e prawie odwieczne miejscowych z ambulatoriów. P o n a d t o z d r o w o t n ą niosą N i e ń c o m w ę d r o w n e g r u p y s a n i t a r n e , podróżujące zostały praktyki — rzadkich dużą pomoc wzdłuż rzek n a m o t o r o w y c h łodziach l u b docierające w głąb t a j g i za pomocą ś m i g ł o w c ó w . O kich tych sprawach znajdujemy macje w rozdziale dokładne —• często n a w e t I I I zatytułowanym „ N o w o i e w stwa. Otrasli chozjajstwa, pojawiwszesja Podobnie się w i e l e spowodowanych R e w o l u c j i Październikowej. Dotyczy wierania związków aż za b a r d z o wszyst­ — tradicjonnych otrasljach infor­ chozjaj- z a g o d y s o w i e t s k o j w ł a s t i " (s. 251-278). j a k w k u l t u r z e m a t e r i a l n e j , również i w zmienności nie­ życia, zastąpione czumy zupełnie pracujący w w p r a w d z i e — szpitalach i personel medyczny n a osiadły t r y b nowymi życiu społecznym w a r u n k a m i życia, obserwuje jakie zaszły po t o zwłaszcza stosunków r o d z i n n y c h i f o r m z a ­ małżeńskich. Szczególnie t e o s t a t n i e uległy t a k w i e l k i m mody­ f i k a c j o m , że o b e c n i e b a r d z o t r u d n o j e s t o b s e r w o w a ć t r a d y c j o n a l i z m w t y m z a k r e s i e . Tylko gdzieś w Autorce normy głębi t a j g i żyją recenzowanej książki życia r o d z i n n e g o , jeszcze s t a r e e l e m e n t y udało się w latach kulturowe z tej dziedziny. 1953-1962 spotkać e g z o g a m i c z n e s t a r y obrzęd s w a t a n i a i p o r w a n i a p a n n y m ł o d e j . Z dnia n a dzień j e d n a k , j a k w y n i k a z treści książki, z w y c z a j e t e i obrzędy zanikają coraz intensywniej. Składa tylko mimochodem zaprezentowane rozwojowi Kończąc się n a t o szereg p r z y c z y n natury końcowych socjologicznej, p a r t i a c h książki, które poświęconych kultury. podkreślić należy, dzy o k u l t u r z e n i e n i e c k i e j w i zostały w drugiej połowy że książka przedziale w i e k u X X . Ponadto reprezentuje czasowym jest solidne sięgającym o n a jeszcze jedną kompendium wie­ końca X V I I stulecia monografią etnogra­ ficzną poświęconą l u d o m S y b e r i i , których c o r a z w i ę c e j u k a z u j e się w Związku Ra­ d z i e c k i m . Słuszna w i ę c j e s t i n i c j a t y w a w y d a w a n i a t e g o t y p u opracowań, które u k a ­ zując w s p ó ł c z e s n e o b l i c z e k u l t u r o w e g r u p e t n i c z n y c h S y b e r i i , prezentują t a k ż e dawne r y s y , opierając jego się n a interesujących materiałach a r c h i w a l n y c h , t r u d n o n i e ­ r a z dostępnych d l a z a g r a n i c z n y c h b a d a c z y zajmujących się etnografią Syberii. r o d z a j u p u b l i k a c j e są b o w i e m , z a r ó w n o p o d w z g l ę d e m m a t e r i a ł o w y m , j a k i Tego meto­ d o l o g i c z n y m , c e n n y m w k ł a d e m d o p o z n a n i a k u l t u r s y b e r y j s k i c h i należałoby w y r a z i ć życzenie, a b y r y c h ł o ukazały się dalsze. Antoni R Y S Z A R D K U K I E R , Kaszubi bytomscy. n i a 1968, ss. 4 6 1 , i l u s t r . 161, 2 m a p y Zarys monografii Kuczyński etnograficznej *, Gdy­ B y t o w o — miasto w kaszubskiej tradycji ludowej stawiane na trzecim miejscu, p o Gdańsku i Słupsku. U r o c z y k r a j o b r a z t e g o p o w i a t u , p e ł n e g o t a j e m n i c z y c h jezior, gór i lasów, z w i ą z a n y c h odbija z nimi baśni i l e g e n d , krasnoludków i smętków, * Nadesłane d o R e d a k c j i „ E t n o g r a f i i P o l s k i e j " u w a g i m g r a L e o n a M ł y ń s k i e g o dotyczące w y d a n e j p r z e d k i l k u l a t y p r a c y d r u k u j e m y — p o p e w n y c h skrótach — j a k o głos h i s t o r y k a t e r e n u K a s z u b ó w b y t o w s k i c h , pochodzącego z t e g o t e r e n u , a w i ę c �253 RECENZJE się r z e w n y m sentymentem we wcale bogatej l i t e r a t u r z e zajmującej się t y m r e j o ­ nem \ Wzmianki szowskiego o Kaszubach Lustracji bytowskich znajdujemy województwa pomorskiego z r. 1765 . I n w e n t a r z e s t a r o s t w a b y t o w s k i e g o z już w wydanej przez 1565, p o d o b n i e r. w S. H o ­ lustracji i lęborskiego z X V I I i X V I I I w . w y ­ 2 d a n e p r z e z G . L a b u d ę przedstawiają n a m kulturę materialną b y t o w i a n . K a s z u b s k i m Długoszem j e s t późniejszy Ogier pisze w swym o d niego Dzienniku o d w a w i e k i Tomasz Kantzow. podróży do z pierwszej Polski 0 d u m n e j postawie l u d u tego r e j o n u . W i e k X I X przynosi pierwsze styczne tego p o w i a t u . R o s j a n i n A l e k s a n d e r głównie Słowińców, sąsiadów k r e w n y c h rejonów. P r a o j c e m nowa, powstaniec w swych é jich z Wiosny dając Karol XVII swymi obraz badaniami obu tych po­ działacz kaszubską. n a skalę europejską, Prace jego Kilkę słów posługujący wó się Kaszebach i i n n e dały i m p u l s j e g o następcom d o d a l s z e g o p i s a r s t w a . E t n o g r a f i c z n i e przedstawia Kaszubszczyzna rejonów. Badania części. I tak Izydora jedną całość, z i publikacje na temat Gułgowskiego Von małymi całości einem odchyleniami można poszczególnych t u odnieść unbekannten Volk d o każdej in kaszubskiej. Kaszubi, prac . s kultura Dodać t u t r z e b a ludowa i język w o w e źródło — „ Z r z e s z K a s z e b s k a " , j a k n p . j e g o Zarys oraz wiele, w i e l e jeszcze c z a s o p i s m a , jak dawny doro­ etnografii i n n y c h bardzo „Gryf" jej Deutschland n i e o d n o s i się t y l k o d o j e g o W d z y d z , n i e d a l e k i c h zresztą o d B y t o w a . B o g a t y b e k s t a n o w i d o dziś kopalnię d l a następnych b a d a c z y , nych w. badania specjali­ l i t e r a t u r y kaszubskiej i kaszubologii jest F l o r i a n CeyLudów, publikacjach mową zemi Hilferding obejmuje b y t o w i a n , p e r analogiam Francuz połowy i — cen­ podsta­ także prasę t e g o r e j o n u z j e j d o d a t k a m i regio­ nalnymi. Dużo n o w e g o materiału na ten temat wniosły publikacje ostatniego 25-lecia. W a r t o ś ć n a u k o w a n i e z a w s z e i d z i e w p a r z e z i c h ilością. Najobszerniejszym i n a j b a r d z i e j w s z e c h s t r o n n y m dziełem o p o w i e c i e bytowskim 1 sąsiednich j e g o p a r a f i a c h j e s t o m a w i a n a książka R. K u k i e r a . P r a c a o b e j m u j e 5 c z ę ­ ści: środowisko g e o g r a f i c z n e i r o z w ó j historyczny, k u l t u r a materialna, kultura łeczna, k u l t u r a d u c h o w a , współczesne p r z e m i a n y . Całość p o d z i e l o n a spo­ j e s t n a 74 r o z ­ działy i podrozdziały, z których każdy s t a n o w i o s o b n y p r o b l e m . T o t e ż w i e l k i e u z n a ­ n i e należy się a u t o r o w i , że zebrał się d o w y k o n a n i a t a k o g r o m n e j pracy. Uzupeł- z w i ą z a n e g o z n i m e m o c j o n a l n i e . U w a g i t e dotyczą p r z e d e w s z y s t k i m d o b o r u i a n a ­ l i z y źródeł c y t o w a n y c h d l a o d t w o r z e n i a przeszłości t e g o t e r e n u . W p r o w a d z a j ą też p e w n e uściślenia w dokumentację współczesnej ( i ginącej w o s t a t n i c h dziesięciole­ c i a c h ) k u l t u r y w s i t y c h terenów, zebraną w p r a c y określonej p r z e z r e c e n z e n t a j a k o „najobszerniejsze i n a j b a r d z i e j w s z e c h s t r o n n e dzieło o p o w . b y t o w s k i m i sąsiednich jego p a r a f i a c h " . S ą d z i m y , że u w a g i i uzupełnienia r e c e n z e n t a m o g ą być p r z y d a t n e z a r ó w n o d l a c z y t e l n i k ó w p r a c y , j a k i j e j a u t o r a . D r u k u j e m y j e j a k o w y r a z naszej w s p ó l n e j t r o s k i 0 rzetelność i w ł a ś c i w y odbiór p r a c e t n o g r a f i c z n y c h . Das blaue L a n d c h e n (modry k r a i k ) m a w i a l i w B e r l i n i e o ziemi b y t o w s k i e j 1 lęborskiej. A G A D W a r s z a w a , A S . K . dział X L V I n r 36 b , p . 134. Szczególnie dużą wartość p o s i a d a o p a r t a n a a r c h i w a c h Geschichte der Lande Lauenburg und Buetow, R. С r a m e r a, K r ó l e w i e c 1858; G . В r o n i s с h , H . T e i c h m u e l l e r , W . O h 1 e, Der Kreis Buetou.\ Ein Heimatbuch, S z c z e c i n 1939; V . S t o j e n t i n , Aus Pommerns Herzogstagen; W . K e l l e r Volkssagen aus Stadt und Kreis Buetow in Pommern, B y t o m 1920; A . J . P a r c z e w s k i , Szczątki kaszubskie w proivincjí pomorskiej. Szkic historyczno-etnograficzny, P o z n a ń 1896; J . K a r n o w s k i , Ścinanie kani, i i n n e ; A . M a j k o w s k i , Remus; śpiewy kaszubskiego t r u b a d u r a L . H e y k e g o , w i e l u , w i e l u i n n y c h , których p r a c e , c z a s e m t y l k o p r z y c z y n k o w e , z a w i e ­ rają n i e m a ł o materiału e t n o g r a f i c z n e g o . 1 2 3 �254: RECENZJE niają książkę o b s z e r n y , n i e s t e t y n i e k o m p l e t n y i d e k s r z e c z o w y , w y k a z n a z w i s k i n a z w geograficznych, ilustracje, mapy. M e t o d ę p r a c y o b r a ł a u t o r historyczną (s. 13), w b a d a n i a c h s w y c h sięga w ubiegłe s t u l e c i a , aż w średniowiecze, z a d a n i e s w o j e w i d z i m . i n . „[...] w p o g l ą d ó w niektórych h i s t o r y k ó w w Materiał do swej w y c h informatorów Pominięte Das Grosse k w e s t i i pochodzenia p r a c y czerpał z l i t e r a t u r y naukowej wstecz uściśleniu ludności t e j z i e m i " oraz z opowiadań (s. 56). anonimo­ miejscowych. zostały Zinsbuch źródła Des archiwalne: Deutschen z akt Zakonu Ritterordens Krzyżackiego, wydanej 1414-1438, chociażby już d r u k i e m , a r c h i w a w ł o c ł a w s k i e j i chełmińskiej kapituły b i s k u p i e j , a r c h i w a p a r a f i a l n e , t a k b o ­ gate w detale, prowadzona sądowe, a d m i n i s t r a c y j n e i t p . Pominięta została statystyka p o p a r a f i a c h n a zarządzenia b i s k u p a chełmińskiego w r o k r o c z n i e o d n a w i a n a . Dzięki s w e m u „dusz", 1838 r . i szczegółowemu układowi z a w i e r a odtąd ona bogaty gromadzone przez, materiał e t n o g r a f i c z n y . P o m i n i ę t o a k t a s z k o l n e . Podstawą autora w źródłową latach Ważnym źródłem pracy 1961-1965, w są z b i o r y zostają materiały oparciu obiektów o etnograficzne, zestaw kwestionariusza etnograficznych, znajdujące etnograficznego. się w muzeach p o m o r s k i c h i w N R D . P o k a ź n ą k o l e k c j ę t y c h o b i e k t ó w zebrał a u t o r s a m i p r z e k a z a ł je Wydziałowi Kultury PRN w F. L o r e n t z u , w y z y s k a n o Bytowie. Wykorzystana materiały kartograficzne została także spuścizna i dokumentacje po zabytków. N i e został p o d a n y z e s t a w k w e s t i o n a r i u s z a a n i respondentów. Jak w y n i k a z treści książki, a u t o r często korzystał z i n f o r m a c j i mieszkańców w s i , które badał. N a końcu, w części „ Ź r ó d ł a , m a t e r i a ł y i l i t e r a t u r a " , należało podać wykaz i m i e n n y informatorów, i c h miejsca zamieszkania, ich wiek, ewentualnie za­ wód. Mała przestrzeń badanego obszaru, wielka ilość źródeł, na której się oparł a u t o r , o r a z i c h różnorodny c h a r a k t e r — w s z y s t k o t o m o g ł o być z a p o w i e d z i ą , ze o t r z y ­ m a m y dzieło d o b r z e u d o k u m e n t o w a n e i s o l i d n i e o p r a c o w a n e , o dużej w a d z e n a u k o ­ w e j . T a k j e d n a k nie jest. Już n a p i e r w s z e j s t r o n i e Wstępu istnienie Księstwa Pomorskiego Podobnie w piątym akapicie słowo z h i s t o r i i E u r o p y , stawiając w n a ss. 168, 216. N a s t r o n i e d r u g i e j z j a w i a j ą „nadal" wykreśla jego miejsce się ś r e d n i o w i e c z n e Prusy. związkowe państwa n i e m i e c k i e , n a t r z e c i e j e r e g u j e a u t o r n o w ą parafię, mirachowską, której n i e m a i może n i g d y n i e było, powiększa gowidlińską o wieś B o r e k , k o s z t e m skiej. W Tam t e n sposób p r z e i n a c z o n a też n i e m a „ e n k l a w y " została h i s t o r i a p o w s t a n i a p a r a f i i w sulęczyń- t y m rejonie. kaszubskiej Borek, bo w i o s k a t a jest n i e więcej i nie m n i e j k a s z u b s k a , j a k otaczające ją ze w s z e c h s t r o n czysto k a s z u b s k i e w s i e sąsiednie. Tak można b y cytować przez 360 s t r o n t e k s t u . N i e s t a r c z y t u na to miejsca, t r z e b a się ograniczyć d o w y r y w k ó w . Inwestycje bytowskiej wiatów irygacyjne mają wpływ dokonywane w na poziom (s. 31). Z a m o ż n i e j s z a celu odwodnienia (s. 30) „ G l e b y n a z i e m i p r o d u k c j i roślinnej", inaczej s z l a c h t a spadła gleby innych po­ d o rzędu w o l n y c h c h ł o p ó w , a prawo l e n n e pociągało za sobą utratę majątku, t w i e r d z i a u t o r (s. 36) i odsyłaczem powo­ łuje się n a G. L a b u d ę . W s z y s t k o adresem to nieprawda i pod wskazanym przez odsyłacz G. L a b u d a t e g o n i e p o w i e d z i a ł i p o w i e d z i e ć n i g d y n i e m ó g ł , w p r o s t c i w n i e , z a z n a c z a w y r a ź n i e , że p r a w o w y m a r c i u lenne prze­ pociągało za sobą utratę majątku osób u p r a w n i o n y c h d o d z i e d z i c z e n i a , a możniejszej szlachcie p o maluje wspaniałą p e r s p e k t y w ę . Opacznie 1918 przedstawione (s. 45). W b r e w zostały r o l e działaczy twierdzeniom Kukiera polskich na t y m terenie w n i e miała kolegiata kamieńska roku nigdy �255 RECENZJE j u r y s d y k c j i n a d p r o b o s z c z a m i p o w . b y t o w s k i e g o , t y m m n i e j w 1821г., g d y ż w 1810 r . została p r z e z k r ó l a p r u s k i e g o s k a s o w a n a dzielnej egzystencji gospodarczej", (s. 63). Istniały o s a d y ale samodzielnie „niezdolne do m i m o t o żyły i żyją samo­ do dziś (s. 105). T r ó j p o l ó w k i n i e z a r z u c o n o t a m , g d z i e s t o s o w a n o c z t e r o p o l ó w k ę (s. 106). Już w średniowieczu u p r a w i a n o t u żyto, t a k a u t o r , a n a s i a r c h e o l o d z y t u t a j aż półtora tysiąca l a t w c z e ś n i e j (s. 104). P o o k o p o w y c h p o l e stwierdzili zaorano je i pozo­ s t a w i o n o n a r o k o d ł o g i e m [sic] (s. 107). T u c h o m i e b i e r z e s w ą n a z w ę o d T u c h o m s k i c h , Rekowo od Rekowskich bytowscy nikiem" n i e używali itd., inni przed [sic], a w y d a n a przeciwnego naukowcy I wojną twierdzą światową odwrotnie nawozów (s. 54). „ K a s z u b i chemicznych, poza d r u k i e m niemiecka statystyka kolejowa (s. 109). F. L o r e n t z w swym Zarysie etnografii p i s z e : „ P ł o d o z m i a n b y ł następujący: z i e m n i a k i , c z t e r y razy podaje obor­ coś w r ę c z n a s. 15 kaszubskiej z rzędu ż y t o i t a t a r k a " n a o w e czasy n o r m a l n a g o s p o d a r k a . R. K u k i e r : „obsadzano r o l e c z t e r y r a z y z rzędu z i e m n i a k a m i , a następnie w y s i e w a n o żyto n a p r z e m i a n z bukwitą" brukwi p o u p o w s z e c h n i e n i u u p r a w y z i e m n i a k ó w , a S. upowszechnia Hoszowski w swojej autor dopiero Lustracji województwa już przeszło d w a w i e k i w c z e ś n i e j . N a d t o , (s. 109). U p r a w ę stwierdza uprawę pomorskiego j a k b y chciał a u t o r zaliczać brukwi brukiew do roślin m o t y l k o w y c h (s. 116). Skasowanie „wywarły d a n i n bydlęcych i w p r o w a d z e n i e znaczny wpływ n a hodowlę zwierząt jaśnił j e d n a k a u t o r , c z e m u oczynszowania, i skasowanie przeprowadzone X I X (s. 122). W a g ę t u c z o n e j w c z y n s z ó w z b o ż o w y c h i pieniężnych w XVIII d a n i n y bydlęcej i X I X wieku". Nie i wprowadzenie w i e k u X I I , zadziałały d o p i e r o w gęsi p o d a j e w wy­ zamian wiekach a u t o r n a 8-10 k g (s. 162), j e d n a k XVIII stada t u c z o n y c h t a k gęsi pędzi się 50-100 k m aż d o Słupska i K o s z a l i n a , g d y w i a d o m o , że t a k a gęś p o 100 m m a r s z u już j e s t t r u p e m (s. 122). „ W w i e l u w s i a c h n a czas z i m y ograniczano bardzo stan pogłowia zwierzęcego do p o n a d trzeciej w t e n sposób g o s p o d a r z (s. 123). K r o w o m R e k o w a po trzech latach doszedłby części". Postępując do stanu zero swego bydła n a u l t i m o 1907 r. zdjęto d r e w n i a n e k l o c k i , g d y p o z a t y m wiszą o n e n a k a r k a c h n i e s f o r n y c h k r ó w n a d a l n a c a ł y m ś w i e c i e (s. 126). Początki pszczelnictwa sięgają r a z średniowiecza, r a z z a r a n i a działalności wieczej. „ C i e k a w y w t y m w z g l ę d z i e j e s t z n a n y [sic] X V I I I - w i e c z n y wydany w czasach przechowywano Bogusława X" —• który umarł w czło­ polowania 1523 r . (s. 145). M l e k a p r z y p i e c u , a l e w m o ż l i w i e najchłodniejszym 4 zakaz nie m i e j s c u (s. 155). Z a - W X I X w . k u c h n i a g b u r s k a n i e miała p a l e n i s k a . Z n a j d o w a ł o się o n o w e w n ę ­ ce, o której K u k i e r pisze j a k o p r z e c h o w a l n i m l e k a , t o j e s t w m i e s z k a l n e j i z b i e . T a m się g o t o w a ł o s t r a w ę d l a l u d z i i i n w e n t a r z a . P o p i ó ł w y b i e r a n o o d s t r o n y k u c h n i . G ł ę ­ bokość w n ę k i w y n o s i ł a o k . 80 c m , szerokość o k . 1 m (podaję z p a m i ę c i ) . D w i e „ f e j e r k i " t r z e c i a w ścianie, g d z i e p a l o n o , b y f a b r y k o w a ć d y m d l a w ę d z a r n i n a p i e r ­ w s z y m piętrze. P a l e n i s k o g ł ó w n e połączone b y ł o z p i e c e m k a f l o w y m , który w t e n sposób b y ł z a w s z e l e k k o ciepły i n a ł a w c e p r z y n i m ogrzać się m o g ł y i osuszyć zziębnięte d z i e c i a k i . Z i m ą opalało się t e n p i e c z j e g o w ł a s n e g o p a l e n i s k a , p o d ławką. M i ę d z y p i e c e m a m u r e m w n ę k i - k o m i n a b y ł z a w s z e ciepły „ m u r e k " o szerokości m n i e j w i ę c e j s t o p y , u l u b i o n e m i e j s c e k o t a , suszono też n a n i m z m o k n i ę t e s k a r p e t y , rękawice i t p . G d y narastał w c z w a r t y m k w a r t a l e X I X w . d o b r o b y t , przystąpiono m . i n . d o g e n e r a l n e g o upiększania mieszkań. P a l e n i s k o p r z e n i e s i o n o d o k u c h n i , w n ę k ę a l b o z a m u r o w a n o , a l b o pozostawiając ją u ż y t k o w a n o d o i n n y c h c e l ó w gospodarczych. N i g d y n i e mogła o n a stać się p r z e c h o w a l n i ą m l e k a , była b o w i e m o g r z e w a n a p r z e z p a l e n i s k o z k u c h n i i z pieca. D l a p r o d u k o w a n y c h m a s o w o tuczników b u d o w a n o osobną kuchnię w c h l e w n i . D r u g i k o m i n , p o przeciwległej s t r o n i e k o r y t a r z a prowadzącego z sieni do k u c h n i , połączony był z p i e c e m w i e l k i e j i z b y p o d r u g i e j s t r o n i e s i e n i . N a d a c h u sterczały więc d w a k o m i n y . Wszystko budowano bardzo funkcjonalnie. 4 �258 RECENZJE K O N R A D W Y P Y C H , W cieniu fe. Siadami Jana Stanisława Wroclaw Kubarego, 1969, s. 180, r y c . 86, m a p 7 Popularyzacja dotychczasowego k u l t u r pozaeuropejskich dorobku etnografii stanowi w i e l k i margines w n e j . U k a z a ł o się w p r a w d z i e polskiej w zakresie naszej l i t e r a t u r z e badań specjalistycz­ d o t e j p o r y nieco p r a c poświęconych podróżom Polaków p o lądach i m o r z a c h świata, w s u m i e j e d n a k p r o b l e m a t y k a t a czeka n a d a l n a p i ó r o h i s t o r y k a e t n o g r a f i i . Najpełniej j a k do tej pory sprawy t e o m ó w i o n e zostały w o d ­ n i e s i e n i u d o S y b e r i i . S y b e r i a j e d n a k s t a n o w i o d d z i e l n y rozdział w p o l s k i e j n a u c e t u łaczej, g d y ż w i e l u n a s z y c h rodaków rozpoczynając walkę z c a r a t e m zesłanych stało za U r a l . W i e l u j e d n a k b y ł o t a k i c h , którzy d o b r o w o l n i e w i c h l e b a , w w y n i k u s p l o t u h i s t o r y c z n y c h w y d a r z e ń l u b z różnych p o b u d e k opuściło nadwiślańską ziemię, a b y z d a l a o d o j c z y z n y zo­ poszukiwaniu pracy osobistych prowadzić ożywioną działal­ ność naukową. Jedną z t a k i c h p o s t a c i j e s t J a n S. K u b a r y , który z „ p r z y c z y n o s o b i s t y c h " ruszył w świat i p r z e z s z e r e g l a t w ę d r o w a ł p o w y s p a c h „w cieniu f e " . Wiele w 1 n i e wyjaśnionych Pacyfiku spędzając życiu t e g o b o h a t e r a b y ł o sprzeczności i d o c h w i l i tajemnic, m i m o że a u t o r książki o n i m z g r o m a d z i ł obecnej interesujący materiał z t e g o z a k r e s u . P r o w a d z ą c s t u d i a p o r ó w n a w c z e n a d d o r o b k i e m J . S. K u b a r e g o wy­ życie naukowym g ł ó w n ą u w a g ę s k u p i a a u t o r n a zmiennościach, j a k i e zaszły o d c z a ­ sów, k i e d y r o d a k nasz r o z w i j a ł działalność d l a d o b r a l u d ó w p i e r w o t n y c h nych na wyspach Pacyfiku. Zainteresowania rozsiedlo­ t e s p o w o d o w a ł y , że n i e mając m o ż l i w o ­ ści u d a n i a się d o M i k r o n e z j i n a w i ą z a ł K . W y p y c h k o n t a k t y z u c z o n y m i , którzy p r o ­ w a d z i l i l u b obecnie prowadzą J. S. K u b a r e g o . podobnie Część j a k informacje badania uzyskanych tą n a obszarach drogą objętych materiałów z muzeów etnologicznych w ongiś eksploracjami wykorzystano w książce, Lipsku, Berlinie i Hamburgu. P o n a d t o u w z g l ę d n i o n o w n i e j także m a t e r i a ł y a r c h i w a l n e znajdujące się w archiwum Polskiego Towarzystwa kuły r o z s y p a n e Ludoznawczego w e Wrocławiu w w i e l u czasopismach, Mikronezji. Wszystko oraz zbiorach liczne a także p r a c e traktujące o p o l s k i m arty­ badaczu t o w sposób i s t o t n y w z b o g a c a naszą w i e d z ę o w k ł a d z i e Pola­ k ó w w b a d a n i a k u l t u r i l u d ó w świata. N i e licząc wstępu i zakończenia, r e c e n z o w a n a książka składa się z 9 r o z d z i a ł ó w , których treść p r o w a d z i n a s p r z e z c i e n i e i b l a s k i życia j e j b o h a t e r a . A b y ł o i c h w i e l e . Zwłaszcza c i e n i e j e g o życiorysu przysłaniają w j a k i e posiada o n w zakresie wkładu do wiedzy mórz południowych. D o b r z e wstępie przedstawił zasługi, się stało, że a u t o r m o n o g r a f i i o J . S. K u b a r y m już bez k o m e n t a r z a ściuje s a m c z y t e l n i k . A dużym s t o p n i u rzeczywiste o l u d a c h mieszkających n a w y s p a c h znajdujemy jego sylwetkę. N i e c h więc czyny jego we warto­ t u t a j w i a d o m o ś c i o t y m , że w życiu t e g o c z ł o ­ w i e k a była w a l k a w oddziałach p a r t y z a n c k i c h i u c z e s t n i c t w o w p o w s t a n i u s t y c z n i o ­ w y m , b y ł y także i hańbiące c z y n y , p e w n e zapomnieć „ z d r a j c y " która po raz pierwszy w ó w c z a s znajdując n o s t a l g i a i w y t ę ż o n a p r a c a , która p o z w a l a ł a z a ­ chociaż n a c h w i l ę o w i e l k i e j wystąpiła po upadku powstania się n a e m i g r a c j i w skazie w jego życiorysie, To właśnie Dreźnie, zgłosił się s i e d e m n a s t o l e t n i Kubary do poselstwa carskiej Rosji i w z a m i a n za pozwolenie styczniowego. na powrót do rodzinnej War­ s z a w y z d e k l a r o w a ł się zostać t a j n y m a g e n t e m p o l i c j i c a r s k i e j d o s p r a w p o l i t y c z n y c h , dostając d o w y p e ł n i e n i a c o r a z t o n o w e z a d a n i a . P o rozpoczęciu studiów n a Wydziale F e — p i e n i ą d z e z w y s p y J a p w kształcie k a m i e n n y c h kół, z o t w o r e m w środku. P r z e z J . S. K u b a r e g o pieniądze t e n a z y w a n e b y ł y „ P a l a n " , późniejsi n a t o m i a s t b a ­ dacze j a k i współcześni określają j e n a z w ą „ f e " l u b „ f a " . 1 �259 RECENZJE Medycznym Warszawskiej Szkoły Głównej pracuje nadal d l a p o l i c j i , aż wreszcie d e c y d u j e się n a ucieczkę z k r a j u w m a r c u 1868 г., p r z e r y w a j ą c hańbiącą działalność. T y l e faktów o w r o g i e j działalności J . K u b a r e g o z g r o m a d z i ł a u t o r książki, stawiając j e p o d r o z w a g ę c z y t e l n i k ó w , n i c z e g o n i e sugerując w t y m w z g l ę d z i e . Dalsze losy J . S. K u b a r e g o przed udaniem się n a w y s p y łączą się z pracą z a r o b k o w ą w Berlinie, potem w rywczo w jednak Londynie. Związany z posiadaczem d o m u handlowego i k u p c e m , zajmującym najdłużej z Hamburgiem „Jan C e z a r G o d e f f r o y się d o s t a r c z a n i e m mórz południowych Altonie pod Hamburgiem, a do­ eksponatów nawiązał i Syn", bogatym etnograficznych kontakt bankierem i przyrodni­ c z y c h m u z e u m e u r o p e j s k i m . Znajomość t a rozpoczęła działalność n a s z e g o r o d a k a n a p o l u e t n o g r a f i i , który 1 m a j a 1869 r . w y r u s z y ł n a pokładzie „ W a n d r a h m " , d o a r c h i ­ p e l a g u S a m o a , rozpoczynając tą podróżą 3 0 - l e t n i o k r e s w ę d r ó w e k . T r u d n o t u t a j cjonować przebieg t y c h w ę d r ó w e k , z w i e l u źródeł d o w i a d u j e m y szlaki przez prowadziły wyspy Samoa, Hawajskie, Tonga, M a r s h a l l a , G i l b e r t a , A d m i r a l i c j i , Karolińskich i Cooka. Nowej I r l a n d i i , badał w y b r z e ż a Nowej Gwinei, rela­ się j e d n a k , ż e i c h Fidżi, archipelag wysp P r z e b y w a ł także K u b a r y n a „ z a b ł ą d z i ł " d o J a p o n i i i dotarł do w i e l u i n n y c h r e j o n ó w naszego g l o b u . P o n a d t o n a półmetku s w y c h e g z o t y c z n y c h p o d ­ róży dotarł do Polski, gdzie n a I I Zjeździe Lekarzy i Przyrodników we Lwowie (21 V I I 1875) w y g ł o s i ł „ S p r a w o z d a n i e ze z d o b y c z y n a u k o w y c h , osiągniętych p o d c z a s kilkuletnich podróży do A u s t r a l i i " . Potem b u r g a , g d z i e podpisał n o w y szlak jego poprowadził dalej k o n t r a k t z firmą Godeffroya szył n a S a m o a . Z e z m i e n n y m i w do Ham­ l u t y m 1876 r . w y r u ­ szczęściem p r o w a d z i ł s w o j e e k s p l o r a c j e etnograficzne. I m b a r d z i e j otaczał g o s z a c u n e k t u b y l c ó w , t y m częściej o d w r a c a l i się o d n i e g o r e p r e ­ zentanci k o l o n i a l i z m u europejskiego, z krajowcami". etnograficznymi Niełatwo którzy m u było w i gromadzeniem nie mogli m u w y b a c z y ć „bratania takich warunkach kolekcji zajmować etnograficznych. O się się badaniami i l e n i e załamał się w ó w c z a s n a d u c h u , t o t y l k o dzięki w i e l k i e m u przeświadczeniu, że p r a c a j e g o w z b o ­ gaca w sposób i s t o t n y naukę aspektów książce życia ukazuje tubylców. bogactwo w a ż n y m i szczegółami warstwa materiałów, n a u k i . O n t o był p i e r w s z y m puaskich. Cenna europejską Właśnie etnograficzna które dzięki Europejczykiem, jest również jego r o z p r a w a w której napisał, że „ R o z p r a w y serwacji autorytety ujęciu podobnych aus Volks- zajmują w pewnym — A. Kramer, s e n s i e książkę lecz także wartościującą którą und Menschenkunde, w etnologicznej literaturze w y ­ za b a d a c z a m i , pra­ którzy u z n a w a n i A. Bastian i inni. Dzięki jak i są takiemu n i e t y l k o popularyzującą je zarówno n a p o l u etnografii, badania geografii, językoznawstwa i o r n i t o l o g i i . C z y n i t o a u t o r w w i e l u p a r t i a c h książki, w której p r z y j ą ł poszczególnych dla d e t a l i , podczas s t a r a n n y c h i długotrwałych o b ­ a także prezentującą j e g o d o k o n a n i a w z a k r e s i e stawienia ocalono poświęcona r e l i g i i P a l a u c z y k ó w , opinii zacytowanych na polu etnologii otrzymaliśmy Kubarego, J . S. K u b a r e m u wielu omawianej n a n i w i e szczególnie o w o c n e j d l a t e g o r o d z a j u s t u d i ó w " . W i e l e j e s t w cy K . W y p y c h a za Kubarego dzięki o p a n o w a n i u w który dostarczył o p i s ó w pieniędzy p a - A . B a s t i a n w ł ą c z y ł d o s w e j p u b l i k a c j i p t . Allerlei jątkowe miejsce, dotyczącymi zawarta e t a p ó w tułaczego s z l a k u zasadę c h r o n o l o g i c z n e g o badań naszego przed­ rodaka. W i e l e j e s t w t e j interesującej książce s m u t n y c h s t r o n , k t ó r e z a w i e r a j ą informa­ cje o t y m , j a k t o w r o g o ś ć l u d z i była n i e r a z barierą d o osiągnięcia jeszcze w i ę k s z y c h wyników eksploracji naukowych prowadzonych p r z e z J . S. K u b a r e g o . gość t a targała n i e r a z wewnętrznym życiem badacza. Zwłaszcza były c i ą g ł y m p a s m e m utrapień i n i e p o w o d z e ń , które z ł a m a ł y 9 p a ź d z i e r n i k a 1896 r . z n a l e z i o n o go m a r t w e g o swego syna B e r t r a m a na w y s p i e Ponape. Ponadto ostatnie wro­ jego l a t a go ostatecznie. w miejscu, gdzie pochował p r z e d Dnia laty �260 RECENZJE K o ń c z ą c podkreślić należy, że książka K . W y p y c h a w b u d z i szereg refleksji, n i e j w a r t o ś c i o w e g o materiału, n i e b r a k też j e d n a k one p r z e d e w s z y s t k i m d o w a r s z a w s k i e g o wiele s m u t n y c h k a r t . Odnoszą o k r e s u życia J . S. K u b a r e g o , przysłaniać będą c i e n i e m j e g o zasługi n a u k o w e . S m u t n e są l o s y które człowieka n i e m o ­ g ą c e g o sprostać p r z e c i w i e ń s t w o m , j a k i e stanęły n a p r z e s z k o d z i e d o d a l s z y c h i opracowania zgromadzonych się zawsze badań materiałów. I w r e s z c i e o s t a t n i a u w a g a — książka t a j e s t d o b r y m p r z y k ł a d e m ładnie w y d a n e j p r a c y , a l i c z n y m a t e r i a ł i l u s t r a c y j n y o ż y w i a j e j treść. Antoni SPICHLERZE -Bierkowicach, A. Tybura, Folder OPOLSZCZYZNY, PSP Kraków F. K r e s m e r , nakładem 1967. T e k s t y : Muzeum W s i Opolskiej E. G i l . F o t o g r a f i e : archiwum. Opracowanie Kuczyński graficzne: w Opolu- S. B r o n i c z , E. G i l , Z . Jasińska, s. n l b . 24 „ S p i c h l e r z e O p o l s z c z y z n y " j e s t dobrą ilustracją starań, j a k i e o d początku i s t n i e n i a M u z e u m W s i O p o l s k i e j w k ł a d a w popularyzację s w e j działalności i z a p e w ­ nienia s o b i e należytej r a n g i w grupie muzeów wstających w P o l s c e . O f i c j a l n e g o skansenowskich, coraz o t w a r c i a t e j placówki d o k o n a n o w liczniej po­ 1970 r o k u , d a ­ jąc t y m s a m y m w y r a z p a m i ę c i i hołdu d l a O p o l a n , k t ó r z y p r z e z w i e k i , m i m o woli, zachowali polskie obyczaje i tradycje. Obecnie tutaj s t a r e m ł y n y i s p i c h r z e , stodoły i w i a t r a k i , kościółki i z a j a z d y o r a z całe z a g r o d y skie. Z ogólnej liczby 70 t e g o r o d z a j u zrekonstruowanych budowli inwentaryzacji zbiorów, g d y ż z a t r u d n i o n y t u zespół p r a c o w n i k ó w rolę p o p u l a r y z a c j i , t a k b a r d z o należy, że z d o b y t e wielone, w t y m zakresie a w ś r ó d następnych zagadnieniom z zakresu Występująca umiejętnościach istotnej w na jej terenie pracy doświadczenie zostanie folderów kultury terenowej znajdą się i także Sądzić zatem jeszcze w i e l o k r o t n i e p o ­ poświęcone duchowej drewniana architektura wiejska technicznych wiejskich budowniczych się gromadzenia docenia etnografa. egzemplarze m a t e r i a l n e j , społecznej chłop­ eksponuje spośród n i c h 19, a t r u d zajęć c o d z i e n n y c h n i e i d z i e j e d y n i e w k i e r u n k u i nie­ zdołano już z g r o m a d z i ć innym Opolszczyzny. ś w i a d c z y o dużych i w y s o k i m kunszcie polskiej ciesiołki, którą u p r a w i a ł y t u t a j r o d z i n y Młyńskich, Cieślów, M i k s ó w , K a b a t ó w , S n o p ­ ków, Koniecznych, Kokotów wymienione w folderze. Pisząc o tym zagadnieniu podkreślono t a k ż e i s t o t n y p r o b l e m świadczący, że b a d a c z e n i e m i e c c y o nym wysoki n a s t a w i e n i u s t a r a l i się p o d w a ż y ć oczywisty fakt, j a k i m był szowinistycz­ poziom p o l s k i e j ciesiołki n a t y m t e r e n i e Śląska, a w z n o s z e n i e d r e w n i a n y c h k o ś c i o ł ó w przy­ pisywali przez oni kolonistom autora, gdyż przez ten znamienny niemieckim. Sprawa długie l a t a w ł a d z t w a t a słusznie niemieckiego szczegół z z a k r e s u k u l t u r y materialnej ności p o l s k i e j , który w p r a c a c h w i e l u s z o w i n i s t y c z n i e została na ziemi wydobyta śląskiej zatarł się osiadłej t u o d w i e k ó w lud­ n a s t a w i o n y c h etnografów nie­ w y m i e n i ć należy ogólne sfor­ mieckich celowo pomijano. Z i n n y c h zagadnień z a p r e z e n t o w a n y c h w folderze mułowania n a t e m a t k o n s t r u k c j i występujących n a Opolszczyźnie zabytków d r e w n i a ­ n e j a r c h i t e k t u r y l u d o w e j , w której d o m i n o w a ł a t z w . „ z r ę b ó w k a " z w i ą z a n i e m n a obłap, jaskółczy o g o n się t u t a j nych i nakładkę. W konstrukcja ryglowa, gliną l u b cegłą. a ludność m i e j s c o w a p o ł o w i e w i e k u X I X zaczęła składająca J e j znajomość belek upowszechniać się z d r e w n i a n y c h k r a t o w n i c , w y p e ł n i o ­ n a t e n t e r e n przynieśli koloniści niemieccy, odnosiła się d o n i e j niechętnie, n a z y w a j ą c b u d y n k i w z n o s z o n e w t e j technice „fryderycjońskimi l e p i o n k a m i " . �261 RECENZJE Pisząc o m a t e r i a l e i t e c h n i c e w y k o n a n i a dotyczących t e g o r o d z a j u a r c h i t e k t u r y t r u d n o j e s t zgodzić się z j e d n y m szczegółem p o d a n y m p r z e z a u t o r a . C h o d z i w i c i e o materiał d o k r y c i a d a c h u , gdyż s t w i e r d z e n i e s ł o m ą " n i e j e s t ścisłe. W c z y c e za m a t e r i a ł wielu bowiem do p o k r y c i a dachów dachy roli, ale u w a g a nie tyle słoma, c o t r z c i n a , zwana t u obiektów a r c h i t e k t u r y d r e w n i a ­ p o k r y t e p i e r w o t n i e trzciną, słomą. F a k t t e n p o m i n i ę t y w miano­ przeważnie r e j o n a c h p o w . Racibórz, P r u d n i k i G ł u b ­ służyła p r z e z ludność „ p a ł k ą " . W i ę k s z o ś ć z istniejących n e j posiadała „dachy p o s z y w a n o którą dopiero później zastąpiono tekście f o l d e r u n i e u m n i e j s z a j e g o p o p u l a r y z a t o r s k i e j t a p o w i n n a być w przyszłości u w z g l ę d n i o n a w ewentualnej nowej jego edycji. Najwięcej miejsca poświęcono w części t e k s t o w e j folderu spichlerzom, kreśląc i c h d a w n ą funkcję, która w i ą z a ł a się z tradycyjną kulturą l u d o w ą osiadłej t u l u d ­ ności p o l s k i e j . D o w i a d u j e m y terenie Opolszczyzny, rakterystyczny element części w o j e w ó d z t w a spichrze polepione się o dużej różnorodności s p i c h r z y występujących na k t ó r e w w i e l u j e j r e j o n a c h t w o r z y ł y jeszcze d o n i e d a w n a c h a ­ zagrody. opolskiego Zwłaszcza w południowej i rozsiadły południowo-wschodniej się gęsto, z b u d o w a n e gliną. I c h z r ę b o w a k o n s t r u k c j a n a d a j e z sosnowych belek i m cech m a s y w n y c h b u ­ d o w l i , które b a r d z o często podkreślone zostają p r z e z ciężkie d r z w i o k u t e blachą i ż e ­ laznymi sztabami. K o ń c z ą c , należy jeszcze dotknąć układu g r a f i c z n e g o żym w y c z u c i e m p r o b l e m a t y k i . Szkoda folderu, opracowanego j e d n a k , że z a w a r t y w n i m materiał c y j n y n i e został n a j l e p i e j d o b r a n y p o d w z g l ę d e m t y p o l o g i c z n y m i Istnieje b o w i e m wania, czy choćby Rozumice, w terenie wiele spichrze w i n n y c h obiektów o bardzo występujące we wsiach: p o w . Racibórz, w z g l ę d n i e Głubczyce. Jeszcze j e d n a zasadnicza parę s p i c h r z y uwaga reprezentacyjnym. dobrym Krzanowice, stanie Borucin, P o d s u m o w u j ą c s t w i e r d z i ć t r z e b a , że f o l d e r t e n r o z s z e r z a etnografów i architektów, a b y zajęli n a terenie się t y m z a g a d n i e n i e m p o w o ł a n e d o życia M u z e u m W s i O p o l s k i e j i jest nieco publikacji. zakres naszej sygnałem d l a dokładniej, gółowego opracowania. Byłoby b o w i e m bardzo szkoda, g d y b y t r a d y c y j n e j k u l t u r y chłopskiej O p o l s z c z y z n y , gdyż z g r u p u j e n a s w y m o b s z a r z e t y l k o część t y c h obiektów, r e s z t a n a t o m i a s t p o w i n n a doczekać się należnego i m b a r d z i e j n i o w o - w s c h o d n i c h rejonów legł zniszczony tego poszczególnych znacznie Opolszczyzny pow. opracowaniach t y p ó w s p i c h r z y , jeśli już n i e w s z y s t k i c h , t o t y c h , które e k s p o n u j e się w o s p i c h r z a c h występujących zacho­ Bolesław, ze w s i P i l s z c z , w n a przyszłość. W r o d z a j u p o w i n n a z n a j d o w a ć się m a p a przedstawiająca r o z m i e s z c z e n i e wiedzy zdu­ ilustra­ ten znamienny szcze­ akcent a zwłaszcza j e j p o ł u d n i o w y c h i p o ł u d ­ z ę b e m czasu n i e d o c z e k a w s z y się pełnej inwentaryzacji architektonicznej. Antoni Kuczyński M U Z E U M W S I O P O L S K I E J , t e k s t E. K u r e k . F o t o g r a f i e : M . K u r e k , F. ser. O p r a c o w a n i e g r a f i c z n e : K . F. B u n s c h , K r a k ó w 1969, s. n l b . 12 Skromny w katalog poświęcony omówieniu działalności O p o l u - B i e r k o w i c a c h u k a z u j e c z y t e l n i k o w i dzieje Muzeum Wsi Krem- Opolskiej t e j placówki oraz cele i zamie­ r z e n i a . W krótkich słowach nakreślono m o t y w y , j a k i m i k i e r o w a n o się p o w o ł u j ą c życia o p o l s k i p a r k e t n o g r a f i c z n y oraz zaprezentowano dotychczasowy do trud, którego r e z u l t a t e m j e s t i n w e n t a r y z a c j a przeszło 700 o b i e k t ó w a r c h i t e k t u r y w i e j s k i e j rozpro­ s z o n y c h p o całej z i e m i o p o l s k i e j . W i c h składzie są b u d y n k i m i e s z k a l n e gospodarcze i p r z e m y s ł o w e . Część z n i c h p r z e n i e s i o n a została n a t e r e n s k a n s e n u , r e s z t a pozosta- �262 RECENZJE je w t e r e n i e czekając n a r o z b i ó r k ę p r z e z muzealną grupę cieśli. P r a c e t e n i e s t a ­ nowią b y n a j m n i e j j e d y n e j ry ludowej. Obok niej f o r m y działalności m u z e a l n e j prowadzi izb mieszkalnych, gromadzi graficzne się b a d a n i a dotyczące się dokumentację fotograficzną, zawierające socjologiczno-etnograficzny wych. Ponadto na odcinku ochrony terenowe zgromadzono wiele opis kultu­ w y s t r o j u wnętrz opracowuje karty określonych f a k t ó w etno­ kulturo­ z a b y t k ó w s z t u k i l u d o w e j , sprzętu i narzędzi rol­ n i c z y c h . Są w i ę c z a b e z p i e c z o n e w m u z e u m u n i k a l n e u l e k ł o d o w e , d r e w n i a n e k a p l i c z ­ k i przydrożne, d z w o n y g r o m a d z k i e , świątki, l a m p y i t p . Z katalogu dowiadujemy się p o n a d t o torskiej n a tematy etnograficzne o działalności oświatowej u m w y g ł a s z a j ą w i ę c p o g a d a n k i — g ł ó w n i e d l a ludności w i e j s k i e j t u r y l u d o w e j , organizują i popularyza­ z w i ą z a n e ze Śląskiem O p o l s k i m . P r a c o w n i c y małe w y s t a w y muze­ — z zakresu kul­ o ś w i a t o w e , p r z e z n a c z o n e g ł ó w n i e d l a szkół i świetlic w i e j s k i c h . K o ń c z ą c o m a w i a n i e p r o b l e m a t y k i z a w a r t e j w i n f o r m a t o r z e podkreślić t r z e b a , jesienią w dy 1970 r o k u odbyło się długo oczekiwane O p o l u - B i e r k o w i c a c h , placówki powołanej w Narodowej. feratów, Oczywiście, j a k p r z y a p o zakończeniu S e s j i ziemi opolskiej. rych t y l k o część Obecnie Pokazano więc znajdzie takich Naukowej Muzeum Wsi odbyła w wygłoszono się interesująca zabytki i m miejsce bywa, parku wycieczka z Kamieńca, p o w . Olesno, pow. Kluczbork, karczmę z po któ­ spotykamy z 1798 r o k u , s p i c h l e r z k o p u l a s t y z G ł o ­ g ó w k a , p o w . P r u d n i k , s p i c h l e r z d w o r s k i z G r u d y n i , p o w . K o ź l e , olejarnię z Nowej, z etnograficznym. m u z e u m p o s i a d a szereg interesujących obiektów, w ś r ó d których dom mieszkalny Ra­ szereg r e ­ architektury ludowej, opolskim że Opolskiej 1961 r o k u decyzją W o j e w ó d z k i e j okazjach uczestnikom należne otwarcie Karmonek, p o w . Olesno, oraz wiele Bogacicy innych. W g r u p i e z r e k o n s t r u o w a n y c h z a b y t k ó w znajdują się s p i c h r z e d w o r s k i e z X V I I I stu­ l e c i a , pochodzące ze Sławięcic i G r u d y n i p o w . K o ź l e , a także d w a s p i c h r z e gospo­ darcze z X I X w i e k u . O d b u d o w a n o Reszta również XVIII-wieczną zagrodę oleską. c z e k a n a rekonstrukcję, a całość e k s p o z y c j i m a być g o t o w a w 1980 r o k u . się z g r o m a d z e n i e około 80 o b i e k t ó w b u d o w n i c t w a m i e s z k a l n e g o , Przewiduje gospodarczego i sa­ k r a l n e g o , które r o z m i e s z c z o n e zostaną n a p l a n i e g e o g r a f i c z n e g o układu O p o l s z c z y z n y . W planie jest zorganizowanie o d p o w i e d n i c h r a m p i p o m o s t ó w w i d o k o w y c h , z których m o ż n a b ę d z i e oglądać całość s k a n s e n u . P o n a d t o p l a n u j e się b o w i e m s p r o w a d z e n i e oryginalnej zadbano także o aspekt t u r y s t y c z n y ^ k a r c z m y ze w s i P r z e w ó z , w p o w . k o ­ z i e l s k i m , w której u b r a n y w r e g i o n a l n e s t r o j e p e r s o n e l b ę d z i e p o d a w a ł p o t r a w y s k i e . I s t n i e j e w p l a n i e r o z b u d o w y s k a n s e n u i w i e l e i n n y c h interesujących które czekają n a realizację. D o t y c h c z a s o w e organizatorskim i w zespół m ł o d y c h niej ambitny p a r k etnograficzny naukowo-badawczym stał się w z o r e m doświadczenia t e j p l a c ó w k i w pozwalają etnografów dołoży przypuszczać, wszelkich że ślą­ propozycji, zakresie zgromadzony starań, a b y opolski d o naśladowania. Antoni Kuczyński W I A T R A K I I M Ł Y N Y W O D N E O P O L S Z C Z Y Z N Y , nakładem M u z e u m W s i O p o l ­ s k i e j w O p o l u - B i e r k o w i c a c h , K r a k ó w 1969. T e k s t i r y s u n k i : M a c i e j K u r e k . F o t o ­ g r a f i e : a r c h i w u m , M . K u r e k , F. K r e m s e r . O p r a c o w a n i e graficzne: Z. Jasińska s. n l b . 24 W y d a n i e tego f o l d e r u rozszerza problematykę p o p u l a r y z a c j i e t n o g r a f i i . T e m a t y k a będąca p r z e d m i o t e m o p r a c o w a n i a j e s t t y m b a r d z i e j i s t o t n a , że w c h w i l i o b e c n e j jesteśmy ś w i a d k a m i z a m i e r a n i a j e d n e g o ze s t a r s z y c h p r z e m y s ł ó w l u d o w y c h , który ongiś b o g a t o r e p r e z e n t o w a n y był n a t e r e n i e z i e m i o p o l s k i e j . J e g o t w ó r c a m i b y ł y �263 RECENZJE r o d z i n y m a j s t r ó w śląskich, których n a z w i s k a spotkać można w s t a r y c h d o k u m e n t a c h , często też n a s a m y c h o b i e k t a c h , g d z i e u t r w a l o n e zostały n a długie l a t a w y c i ę t e d ł u ­ t e m wznoszących j e cieśli. Z d o k u m e n t ó w t y c h d o w i a d u j e m y n a r z y i właścicieli w i a t r a k ó w , które w dzimej w t y m zakresie. Także się o n a z w i s k a c h j a s n y sposób d o w o d z ą nazewnictwo poszczególnych długiej mły­ tradycji r o ­ elementów konstruk­ c y j n y c h m ł y n ó w i w i a t r a k ó w j e s t w p r z e w a ż a j ą c e j części p o l s k i e . R ó w n i e z w i ę ź l e przekazał a u t o r o b r a z ściowego t y c h obiektów, podając, dawniej n a Opolszczyźnie, w współczesnego że n a j w i ę k s z e pow. Strzelce stanu technicznego skupiska wiatraków i Opole. i ilo­ występowały Skrótowo p o t r a k t o w a n o także prezentację poszczególnych r o d z a j ó w w i a t r a k ó w , j a k i e b y ł y n a t y m t e r e n i e . O m ó w i o ­ no więc t z w . „koźlaki", „palfraki" je cechy konstrukcyjne. Podobny i holendry", podając najistotniejsze zespół zagadnień o m ó w i ł a u t o r w różnicujące odniesieniu m ł y n ó w w o d n y c h . Jest t u w i ę c m o w a o i c h k o n s t r u k c j i i z a s a d z i e działania. n i e c o u w a g p o ś w i ę c o n o społecznej r a n d z e m ł y n a r z y , którzy w środowisku do Ponadto wiejskim należeli d o g r u p y n a j b a r d z i e j z a m o ż n y c h i u p r z y w i l e j o w a n y c h m i e s z k a ń c ó w w s i . Odnośnie d o m ł y n ó w w o d n y c h a u t o r p o d a j e , że należą o n e d o n a j s t a r s z y c h u r z ą ­ dzeń, które w Wschodu starożytności dzięki Rzymianom przeniesione d o E u r o p y . Z t e r e n u Śląska n i e p o s i a d a m y się m ł y n ó w ; jedyna skromna wzmianka z tego zakresu X I I - X I V charakteryzują się n a t y m o b s z a r z e r o z w o j e m wijająca wzrost się w latach późniejszych młynów i wiatraków. W uprawa roli zostały z Bliskiego wielu informacji o pojawieniu pochodzi z 1149 r. W i e k i młynarstwa wodnego, a roz­ wpłynęła dodatnio na ilościowy d r u g i e j p o ł o w i e X V I I I w . Śląsk O p o l s k i l i c z y ł 809 m ł y n ó w w o d n y c h i 85 w i a t r a k ó w . Uzupełniając wydaje zasygnalizowany zaledwie przez się, że z korzyścią d l a t e m a t y k i z a w a r t e j nie jego czytelników o p i e r w s z y c h ziem polskich. Wiadomo w i a t r u , posiada w przekazach autora ten problem w folderze byłoby historyczny, poinformowa­ traktujących o w i a t r a k a c h n a t e r e n i e b o w i e m s p e c j a l i s t o m , że w i a t r a k , c z y l i m ł y n napędzany siłą P o l s c e około 700-letnią historię. P i e r w s z e w z m i a n k i odnotowują i s t n i e n i e t e g o r o d z a j u urządzeń d o m i e l e n i a zboża w początkach I V s t u l e c i a n a K u ­ jawach typ i w Wielkopolsce. W okresie konstrukcyjny wiatraka — t y m pojawia t z w . „koźlak". się n a t y c h z i e m i a c h Najogólniej najstarszy charakteryzował się o n t y m , że zdolność o b r a c a n i a się posiadała cała bryła b u d y n k u . T a zasada k o n s t r u k ­ cyjna ułatwiała młynarzowi wiewu wiatru. W ziem usytuowanie polskich n a okres od X V holenderskiego, o b i e k t u j e g o skrzydłami w kierunku się u n a s w i a t r a k typu t z w . „ h o l e n d e r " , k t ó r e g o cechą szczególną była r u c h o m a n a s a d a do X V I I I stulecia, p o j a w i a bry­ ły, „ c z a p a " . N a t e r e n i e O p o l s z c z y z n y t e n r o d z a j wiatraków występował w n y m n a s i l e n i u w k o ń c o w y c h l a t a c h X V I I I i X I X s t u l e c i u . J e g o ściany z k a m i e n i a l u b cegły n a p o d s t a w i e ni t y p — w i a t r a k rolkowy, zwany k i e m " —• s t a n o w i połączenie c e c h bardzo starą sztukę budowy, szczegól­ wykonywano koła, z l e k k i m z w ę ż e n i e m ścian k u górze. O s t a t ­ „ p a l t r o k i e m " , n a Śląsku O p o l s k i m „koźlaka" i „holendra". N a terenie z a c h o w a ł y się d o n a s z y c h d n i w s z y s t k i e t r z y r o d z a j e raz po­ o k r e s i e r o z w o j u t e j gałęzi m ł y n a r s t w a , p r z y p a d a j ą c e g o n a t e r e n i e świadczącą zaś „palfra- Opolszczyzny w i a t r a k ó w , reprezentujące n i e ­ o wysokim kunszcie śląskich cieśli. W s u m i e j e d n a k r o k za r o k i e m u b y w a t y c h o b i e k t ó w reprezentujących t a k c h a r a k t e ­ rystyczne dla opolskiego pejzażu liczby wiatraków spowodowany W roku 1954 m ł y n a r s t w o przemysłu f a b r y c z n e g o . sługujących kalnych drewniane. skreślono z l i s t y rzemiosł i n a zmianę rzemieślniczym. P o n a d t o trudności w T e n gwałtowny dużym s t o p n i u w z g l ę d a m i Status t e n wpłynął warsztatom spowodowały budownictwo został w przekwalifikowano stawek dodatkowe nabyciu drewna, spadek ekonomicznymi. do t z w . podatkowych przy­ zarządzenia w ł a d z l o ­ potrzebnego do r e m o n t u mły- �264 RECENZJE nów i wiatraków. Wszystko obiektów występujących t o s p r a w i ł o , że w c h w i l i o b e c n e j n a Opolszczyźnie n i e jest żaden z t e g o r o d z a j u czynny, a większość znajduje się w r u i n i e . K o ń c z ą c podkreślić t r z e b a , że w m i e j s c e rycznych, w a u t o r postawił p r z e d folderze sobą problematyki. M a m y i młyny z t e r e n u Opolszczyzny. t y c h o b i e k t ó w ukazującymi w terenie. W y d a j e więc w p r a c y zagadnień h i s t o ­ ilustracyjnego n i m szereg zdjęć przeglądu omawianej ukazujących wiatraki Zdjęcia t e uzupełniono s c h e m a t y c z n y m i p r z e k r o j a m i dość przystępnej f o r m i e z a s a d y j e d n a k , że o m a w i a n e o p r a c o w a n i e obiektów w pominiętych w zadanie i c h działania. Szkoda n i e z a w i e r a m a p y ukazującej r o z m i e s z c z e n i e się także, że c e l o w y m z a d a n i e m tych b y ł o b y n a przyszłość p o d a n i e p e ł n e g o w y k a z u miejscowości, w których o b i e k t y t e z a c h o w a ł y się d o c h w i l i obecnej. P u b l i k a c j a t a przeznaczona wszystkim jest b o w i e m n i e d l a specjalistów, l e c z d l a n i e p r o f e s j o n a l n y c h miłośników k u l t u r y przede ludowej. Wielu z nich rzystałoby z a p e w n e z t a k i e g o w y k a z u miejscowości i organizując p l a n s w y c h stycznych wycieczek sko­ tury­ dotarłoby d o t y c h o b i e k t ó w . Przypuszczać należy, że i o n i d o ­ ł ą c z y l i b y się d o l i s t y osób starających się o n a d a n i e t y m o b i e k t o m w t ó r n e j funkcji. Część z n i c h p r z e n i e s i o n a z o s t a n i e d o skansenów. T e zaś, k t ó r e pozostaną w terenie, m o g ą pełnić r o l ę o b i e k t ó w t u r y s t y c z n y c h , i z b m u z e a l n y c h l u b jakąś inną. P o m y s ł ó w w t e j s p r a w i e j e s t przecież w i e l e , p o n a d t o istnieją w z o r c e z a g r a n i c z n e Holandii i Szwecji, z których także w a r t o skorzystać. B y ł o b y rzyścią d l a turystów, e t n o g r a f i i , a p r z e d e we wszystkim dla samych A n i s i m o w gioznawcza, A r k a d i u s z , Wierzenia ludów z ko­ obiektów. Antoni KSIĄŻKI Francji, to na pewno Kuczyński NADESŁANE północy, K i W , Warszawa 1971, S e r i a R e l i ­ s. 327. K s i ą ż k a j e s t w y b o r e m z t r z e c h różnych p r a c A n i s i m o w a ; w p o l s k i m p r z e k ł a d z i e f r a g m e n t y t e są z a t y t u ł o w a n e : Bajka nocy, Religia Ewenków. i mit, Wyobrażenia kosmologiczne Już s a m w y b ó r j e s t dość p r o b l e m a t y c z n y ludów i wydaje z a m i a s t t e g o należało w całości przetłumaczyć j e d n ą z p r a c — n p . Religia N a j w i ę k s z ą zaletą p r e z e n t o w a n e j pochodzący z wypraw zresztą w Bogoraza, sporej książki j e s t z a w a r t y w n i e j m a t e r i a ł części z wcześniejszych Szternberga i t d . Najbardziej publikacji, interesujący pół­ się, że Ewenków. etnograficzny, takich wydaje jak się relacje rozdział 0 r e l i g i i E w e n k ó w , n a j b a r d z i e j zaś p r o b l e m a t y c z n y i p r z y p a d k o w y rozdział p t . 1 mit, n i e c i e k a w y , n i e j a s n y , z a d z i w i a j ą c y płytkością i s c h e m a t y z m e m Bajka wnioskowania. D o książki d o d a n y j e s t w y k a z p r a c A n i s i m o w a , b r a k zaś s p i s u treści; t r u d n o b o w i e m za t a k o w y u w a ż a ć p o d a n i e tytułu i s t r o n poszczególnych t r z e c h części, bez zamie­ szczenia jednocześnie s p i s u r o z d z i a ł ó w w c h o d z ą c y c h w i c h skład. L. B a r t n i c k i Andrzej i M a n t e l - N i e ć k o W r o c ł a w 1971, ss. 589, f o t . , m a p y . J o a n n a , Historia Etiopii, M. Ossolineum, P i e r w s z e w ś w i e c i e t a k dokładne o m ó w i e n i e h i s t o r i i E t i o p i i , będące w y n i k i e m u d a n e j współpracy h i s t o r y k a i orientalisty-językoznawcy. O b e j m u j e okres o d l e g e n ­ d a r n y c h n i e m a l p o c z ą t k ó w E t i o p i i i założenia państwa a k s u m s k i e g o — p o dzień d z i - �265 RECENZJE siejszy. Praca k o n c e n t r u j e się z a s a d n i c z o w s z a k ż e zostały u w z g l ę d n i o n e d z i e j e nicowanie językowe i etniczne n a dziejach politycznych kraju, społeczne, h i s t o r i a k u l t u r y , państwa, warunkujące szeroko j a k również niejednokrotnie zróż­ ważniejsze momenty historii Etiopii. M . A. B a r t n i c k i A n d r z e j , Konflikty kolonialne Wiedza 1869-1939, Powszechna, K. Warsza­ w a 1971, ss. 411, r y c . 27, m a p 6. Chronologiczno-problemowe m a t u poprzez dowej ujęcie r z a d k o p o r u s z a n e g o w t a k pełnej f o r m i e t e ­ u k a z a n i e u w a r u n k o w a ń społeczno-gospodarczych p o l i t y k i tego okresu, zwraca uwagę na k i e r u n k i procesu międzynaro­ historycznego krajów A f r y k i i A m e r y k i Łacińskiej. A n a l i z a k u l t u r y ludów k o l o n i a l n y c h z a w a r t a w Azji, książce tłumaczy i c h d a l s z y r o z w ó j k u l t u r o w y — w r a m a c h k o l o n i i , a p r z e z t o p r o c e s turacji, a także potrzebę s t o s o w a n i a t z w . applied p r z e z metropolię, zwłaszcza Wielką akul- Brytanię, anthropology. M. A. B r a u d e l Praca Fernand, Historia Czytelnik, Warszawa i trwanie, j e s t z b i o r e m w y b r a n y c h tekstów z różnych K. 1971, s. 356. dzieł j e d n e g o z najgłośniej­ s z y c h f r a n c u s k i c h historyków, będącego jednocześnie członkiem z a g r a n i c z n y m PAN o r a z d o k t o r e m h o n o r i s causa U n i w e r s y t e t u W a r s z a w s k i e g o . prze­ Książka p r e z e n t u j e gląd myśli i z a r a z e m przeobrażeń, j a k i e zaszły u s a m e g o B r a u d e l a w ciągu 17 l a t — w o k r e s i e o d i n a u g u r a c y j n e g o w y k ł a d u w C o l l e g e de F r a n c e z 1950 r o k u , p t . „ O d n o w a h i s t o r i i " , aż d o z a m y k a j ą c e g o w y b ó r w y k ł a d u w y g ł o s z o n e g o w na Uniwersytecie Warszawskim należy tłumaczyć bardziej zwartej zestaw wybranych artykułów, n i e stanowią całości. O s n o w ę książki, i z a r a z e m wią trzy rozprawy: kwietniu 1967 r o k u , — „Historia i b a d a n i e teraźniejszości". T y m c h y b a one b o w i e m jakiejś j e j część najcenniejszą, stano­ „ H i s t o r i a i n a u k i społeczne: długie t r w a n i e " , „ H i s t o r i a i socjo­ l o g i a " o r a z „ P r o b l e m y h i s t o r i i c y w i l i z a c j i " . P o n a d t o w p r a c y znajdują się jeszcze d w i e mniejsze r o z p r a w k i oraz zbiór sześciu a r t y k u ł ó w będących p o l e m i k ą bądź prezen­ tacją p r a c i n n y c h a u t o r ó w ; n a j w i ę c e j u w a g i B r a u d e l p o ś w i ę c i ł t u t a j p o s t a c i G e o r g e sa G u r w i t c h a . D o t e j części — w y b o r u t y c h sześciu a r t y k u ł ó w — można m i e ć naj­ w i ę k s z e zastrzeżenia. Dotyczą o n e b o w i e m p r a c w dużej części c z y t e l n i k o w i p o l s k i e ­ mu n i e z n a n y c h , z a t e m poza tłumaczenia i z a m i e s z c z e n i a poznaniem s a m y c h przemyśleń B r a u d e l a , r e z u l t a t i c h w z b i o r z e j e s t c h y b a n i e w i e l k i ; t y m b a r d z i e j że t r u d n o m i e ć w m i a r ę o b i e k t y w n y pogląd n a p o d s t a w i e tylko jednostronnej r e l a c j i , a bez znajomości oryginału t y c h p r a c . W a r t o j e d n a k ż e zapoznać się z p r e z e n t o w a n ą t u t a j książką — Historia i trwanie, w ł a ś n i e d l a o w y c h t r z e c h g ł ó w n y c h rozdziałów. T y m b a r d z i e j że szereg p o r u s z o n y c h zagadnień j e s t b a r d z o bliskich nie tylko przedmiotowi etnografii, ale t y m wątpli­ w o ś c i o m i m e t o d o l o g i c z n y m p r o b l e m o m , które w czasach o s t a t n i c h etnografię nurtu­ j ą — z a k r e s o w i p r z e d m i o t u , r e l a c j o m e t n o g r a f i i d o i n n y c h n a u k , głębokości prowa­ d z o n y c h analiz i t d . — wynikających z p r z e m i a n , j a k i e w okresie p o w o j e n n y m nały się w naukach humanistycznych. A u t o r rozpoczyna ności p r z e m i a n w h i s t o r i i i w pić, a b y o b e c n y ogóle w od uzasadnienia h u m a n i s t y c e , p r z e m i a n , k t ó r e muszą k r y z y s rozładować: „Nauki o człowieku przeżywają ogólny doko­ koniecz­ nastą­ kryzys: �266 RECENZJE uginają nowej się p o d ciężarem w ł a s n e g o wiedzy [...] pozostają h u m a n i z m u , który postępu, chociażby już jeszcze w e w ł a d a n i u z a c o f a n e j n i e m o ż e już służyć i m za w ł a ś c i w ą z racji nagromadzenia i podstępnej ramę", „Nasza koncepcji epoka z b y t b o g a t a w k a t a s t r o f y , r e w o l u c j e , zaskakujące sceny, n i e s p o d z i a n k i [...] s y m b o l e społeczne l u b p r a w i e w s z y s t k i e — byliśmy W wczoraj dalszej bez w i ę k s z e j części a w ś r ó d n i c h i t a k i e , za które d y s k u s j i umrzeć — Braudel zastanawia pozbawione zostały się, j a k i e są m o ż l i w o ś c i jest wszystkie gotowi treści". wyjścia z tego i m p a s u i j a k i e środki h i s t o r i a p o w i n n a przedsięwziąć, a b y stać się nauką n o w o c z e s ­ ną, a w k a ż d y m r a z i e nadążającą z a z m i a n a m i zachodzącymi n a świecie. J a k o j e ­ d e n ze ś r o d k ó w — i t o dosyć w a ż n y — w i o d ą c y d o t e g o c e l u , a u t o r p r o p o n u j e w p r o ­ w a d z e n i e pojęcia czasu długiego i p r o w a d z e n i a a n a l i z h i s t o r y c z n y c h w s z e c h s t r o n n y c h , sięgających d a l e k o w głąb i rozpatrujących n i e t y l k o s a m f a k t , a l e i j e g o kowania (przeciwwaga c z a s u krótkiego, p r z e w a ż a j ą c e g o d o t y c h c z a s w uwarun­ badaniach h i ­ s t o r y c z n y c h ) . J a k o w z o r y n a u k g o d n y c h naśladowania w nadążaniu za p r z e m i a n a m i i w w y p r a c o w y w a n i u n o w y c h m e t o d a u t o r p o d a j e socjologię i etnologię, p r z e d s t a w i a też p r o p o z y c j e n a t u r y szerszej, dotyczące w o g ó l e n a u k h u m a n i s t y c z n y c h : „ p r a g n ą ł ­ b y m , a b y n a u k i społeczne przestały, n a r a z i e , t a k w i e l e jemnych granicach, o t y m , czym jest i c z y m dyskutować o s w y c h wza­ n i e j e s t n a u k a społeczna, c z y m jest i c z y m n i e j e s t s t r u k t u r a [...] N i e c h b y s p r ó b o w a ł y r a c z e j , j e ż e l i t o m o ż l i w e , nakreślić poprzez nasze b a d a n i a w s p ó l n e linie, które b a d a n i o m , a także t e m a t y , które p o z w o l i ł y b y szych wysiłków badawczych. Osobiście nadałyby kierunek naszym wspólnym n a m osiągnąć p i e r w s z ą zbieżność n a ­ za l i n i e takie uważałbym: matematyzację, redukcję d o p r z e s t r z e n i , długie t r w a n i e [...]". L. C o n r a d Praca Jack, Człowiek, omawia rasa, zagadnienia kultura, P W N , Warszawa antropologii fizycznej M. 1971, ss. 368, r y c . i f o t . i kulturowej, wykorzystując materiał k u l t u r o w y l u d ó w całego świata. O p r a c o w a n i e s t a r a się dowieść r z e c z y w e t ­ n o l o g i i d o w i e d z i o n e , że n i e m a r a s a n i k u l t u r w y ż s z y c h czy niższych, że r o z w ó j kul­ t u r o w y całej ludzkości, j a k i poszczególnych społeczności, u w a r u n k o w a n y j e s t wie­ loma w najrozmaitszymi czynnikami. Warto sposób u p o r z ą d k o w a n y b o g a c t w o materiału dotychczasowe wszakże poglądy podkreślić, że książka Zdzisław PWN, Warszawa zawiera faktograficznego. ML. C z a r n e c k i podaje na t e n temat, wreszcie J . , Filozoficzny rodowód marksistowskiej A. K. teorii religii, 1971, s. 352. W r o z w a ż a n i a c h n a d religią m o ż n a a l b o zastanawiać się n a d j e j istotą, z p o z y c j i osoby w i e r z ą c e j , a l b o też r o z p a t r y w a ć r e l i g i ę w k a t e g o r i i t a k i c h s a m y c h z j a w i s k łecznych, j a k n p . i n s t y t u c j a W prezentowanej r o d z i n y . A u t o r oczywiście stoi n a tej d r u g i e j spo­ pozycji. p r a c y p r z e d s t a w i o n e są w p r a w d z i e n i e w s z y s t k i e — z r o b i e n i e t a ­ k i e g o z e s t a w i e n i a b y ł o b y pracą i o g r o m n i e u c i ą ż l i w ą i c h y b a n i e z b y t c e l o w ą — za t o w a ż n i e j s z e t e o r i e z w i ą z a n e z r o z w a ż a n i a m i n a d z j a w i s k i e m r e l i g i i , ale prowadzo­ n y m i z p o z y c j i n i e i d e a l i s t y c z n y c h , n a u k o w y c h . A u t o r o w i n i e i d z i e o t o , b y dociekać, które z t y c h t e o r i i i w j a k i m zakresie wywarły w p ł y w n a kształtowanie poglądów M a r k s a czy E n g e l s a odnośnie d o i s t o t y r e l i g i i , a l e o p r z e d s t a w i e n i e n i e j a k o g e n e z y marksistowskiej teorii religii, ukazanie religioznawczo-filozoficznych podstaw, w o p a r c i u o które m o g ł y powstać przemyślenia M a r k s a e z y E n g e l s a . A b y m o g ł y zo- �267 RECENZJE stać s t w o r z o n e dzieła stanowiące tę podstawę, musiały zaistnieć o d p o w i e d n i e ki, odpowiednie układy e k o n o m i c z n o - k u l t u r o w e . T a k i m i m o m e n t a m i warun­ przełomowymi b y ł y п р . : w A n g l i i t w o r z e n i e się społeczeństwa k a p i t a l i s t y c z n e g o , a w e F r a n c j i prze­ miany Czarneckiego okres O d r o d z e n i a z a j m u j e b a r d z o dużo m i e j s c a . P r a c a składa się z d w ó c h części: w pierw­ związane z Wielką Rewolucją; stąd i w rozważaniach szej o m ó w i o n e zostały p r z e d m a r k s i s t o w s k i e , n o w o ż y t n e t e o r i e , a w m a r k s i s t o w s k i e j t e o r i i r e l i g i i . Część p i e r w s z a podzielona święcony o m ó w i e n i u t e o r i i r e l i g i i a n g i e l s k i e g o Tomasz Hobbes, drugiej początki j e s t n a t r z y d z i a ł y : 1) p o ­ Oświecenia — Herbert z Cherbury, D a w i d H u m e ; 2) o m ó w i e n i e t e o r i i r e l i g i i w e F r a n c j i p r z e d lucją burżuazyjną — i d e o w e źródła t e o r i i r e l i g i i O ś w i e c e n i a f r a n c u s k i e g o , próby historycznego pojmowania r e l i g i i ; 3) teorie m i e c k i e j — f i l o z o f i a r e l i g i i Oświecenia niemieckiego, religii klasycznej Fichte, Hegel, rewo­ pierwsze filozofii nie­ młodoheglowska k r y t y k a r e l i g i i , F e u e r b a c h . Część d r u g a poświęcona j e s t o m ó w i e n i u p o g l ą d ó w i s t o ­ sunku i do religii Marksa i Engelsa oraz krytycznej interpretacji religii, jej istoty roli. L. M. C z e r n o w a G., Art о/ tropical Africa, p o d r e d . naukową D . Olderoggego, S o v e t s k i j Chudożnik, M o s k w a , ss. 30, i l u s t r a c j i 1 9 1 . P r a c a w y d a n a w języku a n g i e l s k i m i r o s y j s k i m p r e z e n t u j e krótkie k o m p e n d i u m sztuk A f r y k i „Czarnej" n a podstawie zbiorów radzieckich. U w a g ę z w r a c a opis s z t u k i (i z b i o r ó w dzieł p l a s t y c z n y c h ) z A f r y k i P o ł u d n i o w e j , d o n i e d a w n a c a ł k o w i c i e p o ­ m i j a n e j części k o n t y n e n t u w r o z w a ż a n i a c h n a t e m a t afrykańskiej s z t u k i p l e m i e n n e j . A l b u m p r z y n o s i , oprócz s t e r e o t y p o w e g o już s p o j r z e n i a n a sztukę B e n i n u , A f r y k i Z a ­ c h o d n i e j i K o n g o , r o z w a ż a n i a n a t e m a t m a ł o jeszcze z n a n e j s z t u k i p o ł u d n i o w e g o terytorium kontynentu. M . A. H r b e k I . i P e t r á č e k К., Mahomet, P W N , Warszawa K. 1971, ss. 294, f o t . 14. P r a c a d w u c z e s k i c h orientalistów p r z e d s t a w i a postać t w ó r c y I s l a m u n a t l e p a ­ nujących ówcześnie stosunków społecznych w ś w i e c i e a r a b s k i m . K s i ą ż k a n i e o g r a ­ n i c z a się j e d y n i e d o o p i s a n i a życia M a h o m e t a , l e c z operując s z e r s z y m k o n t e k s t e m h i s t o r y c z n y m p r z e d s t a w i a w a r u n k i , d l a których I s l a m został t a k s z e r o k o p r z y j ę t y ; o m a w i a też dalszą j e g o ekspansję j u ż p o śmierci t w ó r c y t e j r e l i g i i , w r e s z c i e różne j e j odłamy. C e n n a j e s t część zawierająca w y b ó r o b s z e r n y c h f r a g m e n t ó w z K o r a n u o r a z przytaczająca sądy o M a h o m e c i e i I s l a m i e — o d k r y t y c z n y c h o p r a c o w a ń p i e r w ­ s z y c h f i l o z o f ó w chrześcijańskich, aż p o o s t a t n i e p r a c e n a u k o w c ó w całego świata, często k o n t r o w e r s y j n e . M. A. F a j n b e r g nadskaja L . A . , Oczerki Arktika, Niewiele dociera więc w a r t o etniczeskoj Labrador, zwrócić Grenlandija), n a nasz uwagę omówienia n a j d a w n i e j s z y c h istorii zarubieżnowo r y n e k p r a c traktujących n a pozycję siewiera w y d . „Nauka", M o s k w a tutaj K. (.Alaska, Ka- 1971, s. 279. o E s k i m o s a c h , t y m większą sygnalizowaną. Autor rozpoczyna d z i e j ó w amerykańskich Eskimosów, z a j m u j e od się historią �268 RECENZJE zainteresowań Grenlandii nimi, przez zaczynając Normanów) od najwcześniejszych poprzez podróże prób różnych kolonizacyjnych badaczy, (np. działalność misji i t d . S p o r o u w a g i p o ś w i ę c a g e n e z i e poszczególnych g r u p Eskimosów, p o k a z a n i u dróg i c h m i g r a c j i , a także p r z e m i a n o m , j a k i e zaszły w i c h życiu w o s t a t n i c h dziesiątkach lat — autor zastanawia się n a d rolą sońskiej, działalności m i s j o n a r z y , dował przemysł wielorybniczy, i r e p e r k u s j a m i działalności nad zmianami, jakie w ekonomicznymi Kompanii Hud- życiu E s k i m o s ó w następstwami spowo­ wprowadzenia broni p a l n e j , d z i e j a m i E s k i m o s ó w w czasie o s t a t n i e j w o j n y i k o n s e k w e n c j a m i , j a k i e miała o n a d l a i c h życia. P r a c a Alaski, Kanadyjskiej podzielona j e s t n a działy o m a w i a j ą c e A r k t y k i , Labradoru, Zachodniej kolejno Eskimosów Grenlandii, Wschodniej Gren­ l a n d i i i Eskimosów p o l a r n y c h . L. M a c i e j z Miechowa, Opis Sarmacji Azjatyckiej M. wstęp H . B a ­ i Europejskiej; r y c z , z jęz. łacińskiego p r z e ł o ż y ł T . B i e ń k o w s k i , p o s ł o w i e W . V o i s e , O s s o l i n e u m , cław—Warszawa—Kraków—Gdańsk Ten renesansowy traktat, wydany w 1517 г., s t a n o w i p i e r w s z ą polską naukową, stawiając a u t o r a w r z ę d z i e c z o ł o w y c h u c z o n y c h p o l s k i e g o zarazem pierwszym w Wro­ 1972, ss. 100. ogóle z b i o r e m rzetelnych książkę Odrodzenia. informacji o Europie Jest wschodniej (a ściślej o t e r y t o r i u m , k t ó r e d z i s i a j t a k określamy, a k t ó r e w ó w c z a s d z i e l o n e było n a S a r m a c j ę A z j a t y c k ą i Europejską). A u t o r , u c z o n y jeszcze ś r e d n i o w i e c z n e g o stylu, prezentuje summę w i e d z y geograficznej, historycznej, etnograficznej o obu Sarma- c j a c h i zamieszkujących j e l u d a c h : Słowianach, T a t a r a c h , T u r k a c h i i n n y c h . D o s t a r ­ cza s p o r e j ilości s z c z e g ó ł ó w e t n o g r a f i c z n y c h o różnej wartości ź r ó d ł o w e j , dotyczących k u l t u r y materialnej, obyczaju, organizacji społecznej i p a ń s t w o w e j na m i a n o pierwszego polskiego etnografa?). w zarysie d z i e j e poszczególnych l u d ó w . J e g o d o c i e k a n i a złudnych podobieństwach etymologii, koncepcje historiozoficzne, (może zasługuje P r z e d e w s z y s t k i m usiłuje zrekonstruować są n a i w n e ; etnogenetyczne, dają n p . interpretujące p r z e b i e g jednak wgląd oparte w i rolę najazdów na ówczesne mongolskich czy dotyczące e t n o g e n e z y S ł o w i a n ( M i e c h o w i t a d o w o d z i g e n e z y a u t o c h t o n i c z n e j , p r z y ­ płacając t o w e w n ę t r z n y m i sprzecznościami). O p i s , przyjęty w entuzjastycznie w Europie doby w i e l k i c h odkryć Polsce utrwalił sprzeczne z i n t e n c j a m i a u t o r a p r z e k o n a n i e geograficznych, o sarmackim rodowo­ dzie Polaków. J . S. W. K o n d r a t ó w Aleksander, Zaginione cywilizacje, PIW, Warszawa 1971, ss. 238, zdjęć b a r w n y c h i czarno-białych 56, i l u s t r a c j i w tekście 9. Praca wprowadza w dziedzinę h i s t o r i i c y w i l i z a c j i starożytnych, starając się d o ­ ciec p o c z ą t k ó w c y w i l i z a c j i n a s z e g o g l o b u . A u t o r j e s t w s z a k ż e z w o l e n n i k i e m policen­ t r y z m u k u l t u r o w e g o , uważając, że c y w i l i z a c j e p o w s t a w a ł y r ó w n o l e g l e i zupełnie n i e ­ zależnie o d siebie, podobieństwa zaś m i ę d z y n i m i w y n i k a j ą ze w s p ó l n e g o w s z y s t k i m ludom prawa rozwoju społecznego. T e z ę tę t r a k t u j e a u t o r t a k s k r a j n i e , że f a k t y przeczące j e j s t a r a się naginać d o s w o i c h p o g l ą d ó w . I n t e r p r e t a c j a j e s t p r z e t o j e d n o s t r o n n a , acz s a m e f a k t y p r z e d s t a w i o n e nawet materiałów są w i e r n i e , p o z w a l a j ą więc c z y t e l n i k o w i n a w ł a s n ą i c h i n t e r p r e t a c j ę ; u d e r z a też i c h b o g a c t w o z e b r a n e w książce. M. A. K. �269 RECENZJE M a c h n o w i с z M . J . , Pierwobytnaja mifołogija w y d . „Nauka", L e n i n ­ i fiłosofija, g r a d 1971, s. 240. A u t o r p o ś w i ę c i ł pracę t y m m i t y c z n y m i l e g e n d a r n y m p o c z ą t k o m w i e d z y z n a n i a , które n i e zostały w y j a ś n i o n e d o c h w i l i o b e c n e j , i n a d a l intrygują i po­ uczonych. R ó ż n i p r z e d s t a w i c i e l e k i e r u n k ó w i o r i e n t a c j i w n a u c e n i e j e d n a k o w e , a często w r ę c z p r z e c i w s t a w n e prezentują z d a n i e n a t e m a t r e l a c j i m i t u d o n a u k i , myślenia mitycz­ n e g o d o m y ś l e n i a l o g i c z n e g o i f i l o z o f i i e t c ; w y s t a r c z y t u t a j przytoczyć t a k i e n a z w i ­ s k a , j a k C. J u n g , E . C a s s i r e r , M . E l i a d e , S. T o k a r i e w , A . A n i s i m o w , L . L é v y - B r u h l , С. L é v i - S t r a u s s , b y u ś w i a d o m i ć mity sobie ową wielość p o s t a w są r o z p a t r y w a n e . C i e k a w a p r a c a M a c h n o w i c z a naukowych, n a p i s a n a j e s t jednocześnie w i płaszczyzn, n a prezentując sposób interesujący. j e s t n a d w i e części: I . U p r o g u f i l o z o f i i i I I . T a j e m n i c e jakich dużą ilość Książka danych podzielona teokosmogonii. W poszczególnych części i s t n i e j e d a l s z y p o d z i a ł n a rozdziały. W obrębie części p i e r w s z e j autor z a s t a n a w i a się, c z y istniała p i e r w o t n a f i l o z o f i a , n a d t y m , co t o są m i t y , j a k i e są i c h f o r m y i c o poszczególni a u t o r z y sądzą o m i t a c h i m i t o l o g i i . Z a s t a n a w i a się n a d s t o ­ sunkiem magia — filozofia i w d a l s z y c h rozdziałach p r e z e n t u j e stan wiedzy pier­ w o t n e j — w i e d z ę kosmiczną, sztukę. W części d r u g i e j a u t o r a n a l i z u j e w i e r z e n i a i m i ­ t y z w i ą z a n e z p o w s t a n i e m ś w i a t a ; w poszczególnych rozdziałach r o z w a ż a różne i d e e znajdujące o d b i c i e w m i t a c h , j a k t o s t w o r z e n i e świata p r z e z m a ł ż e ń s t w o n i e b a i z i e ­ m i , z o g n i a , p r z e z cudotwórczą działalność d e m i u r g ó w — zwierzęta, p t a k i i ludzi. Jeśli c h o d z i o sposób w n i o s k o w a n i a i p o s t a w ę naukową, p r a c a t a w y d a j e się z n a c z n i e ciekawsza niż p r e z e n t o w a n a w y ż e j i tłumaczona n a p o l s k i książka A n i s i m o w a . L. de M a r t i n o Ernesto, Ziemia K i W , Warszawa zgryzoty, M. 1971, s. 405, S e r i a Religioznawcza. Praca t a jest — religijnego j a k napisał t o s a m a u t o r — południowych Włoch, dokładniej zaś przyczynkiem części zwanej do h i s t o r i i Apulią określanego m i a n e m t a r a n t y z m u . D e M a r t i n o , j e d e n z n a j c i e k a w s z y c h i życia zjawiska religioznaw­ c ó w włoskich, p r z e d s t a w i a książkę będącą p r z y k ł a d e m d o b r e j n a u k o w e j p r a c y , o p a r ­ t e j n a r z e t e l n y c h materiałach, g ł ę b o k o i s z e r o k o sięgającej a n a l i z i e i wielopłaszczy­ z n o w y c h b a d a n i a c h . Z a g a d n i e n i e t a r a n t y z m u stanowiło f r a g m e n t szeroko zakrojonego p l a n u b a d a w c z e g o dotyczącego w i e r z e ń l u d ó w b a s e n u M o r z a Ś r ó d z i e m n e g o , i t o z a ­ r ó w n o z j e g o północnego, j a k i p o ł u d n i o w e g o w y b r z e ż a . D e M a r t i n o zaczął o d badań t a r a n t y z m u relacją, z których j e s t w ł a ś n i e Ziemia zwoliła a u t o r o w i zrealizować -społeczno-religijne zasięgiem mie swym trwał do powstał zamysłu. prawdopodobnie obejmował przełomu całości wiele XVII i warstw XVIII w i n i e s t e t y śmierć n i e p o ­ zgryzoty; Tarantyzm okresie grup wieku. jako zjawisko wczesnego społecznych, Od tego psycho- średniowiecza, w takiej okresu c o r a z szybszy z a n i k t a r a n t y z m u , o g r a n i c z e n i e go t y l k o d o określonych — for­ datuje się najniższych i najuboższych — w a r s t w społeczności w i e j s k i e j A p u l i i , t a k że w r o k u 1959 — kiedy p r o w a d z o n e b y ł y b a d a n i a — o b e j m o w a ł b a r d z o n i e w i e l k i krąg l u d z i . Z e z j a w i s k i e m tarantyzmu związana j e s t nierozłącznie k t ó r e g o ukąszenie l e c z o n e j e s t m u z y k ą i późniejszych zjawisko symbolika jadowitego i barwami. O ile w t o w i ą z a ł o się p r a w d o p o d o b n i e z l a t r o d e k t y z m e m (stan c h o r o b o w y w y w o ł a n y dyzmem w pająka czasach — tarantuli, średniowiecza większości przypadków ukąszeniem t a r a n t u l i ) l u b z a r a c h n i - (następstwa ukąszenia p r z e z s k o r p i o n a ) , o t y l e w czasach nowszych wy­ starczał s a m s y m b o l pająka, t a k że z a b u r z e n i a p s y c h i c z n e , o d d a w a n i e się w i e l o d n i o - �270 RECENZJE wym tańcom, p i e l g r z y m k i do cudownego n i e c z n i e b y ł y następstwem f a k t y c z n e g o odegrał K o ś c i ó ł k a t o l i c k i tystycznych wianie i zabiegów się w z uroczystościami (ciekawą cechą l e t n i m „ukąszenia", k u czci krajów, w y m i e s z a n i a przy kaplicy które Šw. Pawła nieko­ u p a d k u t a r a n t y z m u sporą r o l ę p o p r z e z połączenie przypadających leczniczych okresie źródła ukąszenia. W na okres t a r a n t y z m u jest trzeba leczyć św. P a w ł a . N a s t ą p i ł o z j a w i s k o letni taran- coroczne tańcem) znane z odna­ kultem z wielu innych się w ą t k ó w przedchrześcijańskich i l u d o w y c h z chrześcijański­ m i . W t y m w y p a d k u s y m b o l t a r a n t u l i połączył się ze św. P a w ł e m stanowiąc w w i ­ z j a c h w i e l u tarantystów jedną postać św. P a w ł a - t a r a n t u l i . D e M a r t i n o sięga w s w o i c h rozważaniach d o materiałów h i s t o r y c z n y c h g r e c k i c h i i n n y c h , c z y n i p o r ó w n a n i a d o n a w i e d z a j ą c y c h średniowieczną Europę e p i d e m i i tańca, związanych padków, w z postacią protokóły tanecznych z św. W i t a , z a m i e s z c z a kolejnych zabiegach w obserwacji dokładne o p i s y dokonywanych d o m a c h tarantystów, poszczególnych podczas obserwacji z kaplicy Sw. P o n a d t o , p o n i e w a ż w e k s p e d y c j i d o A p u l i i — oprócz r e l i g i o z n a w c y rownika wyprawy, uczestniczyli psycholog, przy­ uczestniczenia lekarz-psychiatra, t r o p o l o g społeczny i t z w . o p i e k u n społeczny, książka z a w i e r a Pawła. de M a r t i n o , k i e ­ etno-muzykolog, n a końcu an­ dodatkowe rozdziały •—• r a p o r t y p r z e d s t a w i c i e l i pozostałych specjalności. Z a m i e s z c z o n e są t e s t y psychologiczne, powania według badawczego. których Ziemia prowadzono zgryzoty jest g a n i z a c j i , p r z y k ł a d e m doskonałej p r a c y , w badania, omówione przykładem dobrego zasady postę­ warsztatu i w y n i k u której p o w s t a ł o n a u k o w e or­ dzieło dotyczące o g r o m n i e interesującego, choć już z a m i e r a j ą c e g o z j a w i s k a — t a r a n t y z m u . L. Metge Joan, Praca M a o r y s i z Nowej PiW, Warszawa Zelandii, t a , której autorką j e s t n o w o z e l a n d z k a badaczka M. 1971, s. 249 + ilustr. z Uniwersytetu w Wel­ l i n g t o n , j e s t r o d z a j e m współczesnej m o n o g r a f i i , o p a r t e j n a s z e r o k i m w a c h l a r z u m a ­ teriałów terenowych, danych statystycznych i literatury. h i s t o r i i Maorysów, u k a z a n i a i c h s t r u k t u r y micznych, systemów małżeństwa, społecznej dziedziczenia, Praca rozpoczyna się i organizacji, podstaw religii etc. Następnie od ekono­ ukazane są w a ż n i e j s z e f a k t y i p r z e m i a n y w o k r e s i e 1800-1961 r . K o l e j n e rozdziały są o m ó w i e n i e m poszczególnych aspektów i d z i e d z i n współczesnego życia i k u l t u r y M a o r y s ó w — za­ czynając co­ od p y t a n i a : „ K t o jest Maorysem?", dziennego, poprzez omówienie podstaw życia p r o b l e m z i e m i i j e j użytkowania, m a ł ż e ń s t w o , rodzinę, szkołę, stowarzy­ s z e n i a aż p o o m ó w i e n i e p o l i t y k i rządu i w n i o s k i dotyczące przyszłości, a u t o r c e b o ­ wiem chodziło o t o , a b y ukazać o b l i c z e narodu maoryjskiego, i k i e r u n k i dalszego r o z w o j u . S y g n a l i z o w a n a stracjami domów, z a r ó w n o z przeszłości — postaci sławnych zdjęcia Maoryjczyków a także j e g o szanse praca posiada wkładkę z c i e k a w y m i rzeźb, w z o r ó w — jak i tatuażu, w i d o k i współczesnymi. Warto w s p o m n i e ć o interesującym w s t ę p i e d o t e j p r a c y , k t ó r e g o a u t o r e m j e s t ilu­ wiosek, ponadto Aleksander Posern-Zieliński. L. N o w i c k a E w a , Bunt i ucieczka. Zderzenie kultur i ruchy społeczne, PWN, M. War­ s z a w a 1972, s. 287. Jest t o p i e r w s z a c h y b a w P o l s c e większa p r a c a ( n i e licząc a r t y k u ł ó w ) n a o p i s o w i i a n a l i z i e religijno-społecznych poświęco­ ruchów, następstwa k o l o n i a l n y c h p o d b o - �271 RECENZJE j ó w i wyniszczającej k u l t u r y t u b y l c z e p e n e t r a c j i białego człowieka. R u c h y tego t y ­ pu, zwane w literaturze natywistycznymi, millenarystycznymi, mesjanistycznymi etc, zaobserwować można — z różnym n a s i l e n i e m i w różnym okresie — w całym p o ­ z a e u r o p e j s k i m świecie. Jednakże n a j b a r d z i e j r o z w i n ę ł y się o n e n a t e r e n i e A m e r y k i , Polinezji i Melanezji oraz (od X I X - i X X - w i e c z n y c h Afryki, przedstawiając dosyć dużą różnorodność r e l i g i i p r o t e s t u aż p o r u c h y o c h a r a k t e r z e form politycznym, w o l n o ś c i o w y m , c h a r a k t e r y s t y c z n e zwłaszcza d l a t e r e n u A f r y k i ) . T e interesujące z j a w i s k a będące w y n i k i e m z d e r z e n i a k u l t u r t u b y l c z y c h z kulturą białego człowieka i p r z e j a w e m f e r m e n t u , j a k i zaczyna po p e w n y m c z y c h społecznościach narastać, f e r m e n t u , k t ó r e g o c e l e m c i w w a g i d l a o b c e j k u l t u r y , pozostają najczęściej czasie w jest w y t w o r z e n i e poza z a i n t e r e s o w a n i a m i tubyl­ sił prze­ etnologów, socjologów czy r e l i g i o z n a w c ó w w P o l s c e . Z t y m w i ę k s z ą należy przyjąć atencją p r a ­ cę podjętą p r z e z s o c j o l o g a E. N o w i c k ą . Prezentowana t u t a j książka s t a n o w i f r a g m e n t p r a c y d o k t o r s k i e j . B u n t i u c i e c z k a rozpoczynają się o d rozdziału, w k t ó r y m a u t o r k a c z y n i p e w n e uściślenia t e r m i n o l o ­ giczne, określa, co r o z u m i e p r z e z r u c h społeczny, i następnie p r z e d s t a w i a k r y t e r i a , w e d ł u g których n a j e d n e j stron świata. D o p i e r o płaszczyźnie p o r ó w n y w a ć b ę d z i e różne r u c h y z po uczynieniu tych koniecznych p r e z e n t a c j a w y b r a n y c h ruchów. K o l e j n e zabiegów różnych następuje bliższa c z t e r y rozdziały p o ś w i ę c o n e są dokładnemu o m ó w i e n i u c z t e r e c h r u c h ó w ; d w ó c h północnoamerykańskich — Tańca D u c h ó w i p e j o t y z m u , oraz dwóch oceanicznych — melanezyjskiego r u c h u P a l i a u ' a . K s i ą ż k a zakończona „kultu c a r g o " i polinezyjskiego jest rozdziałem poświęconym t y p o l o g i i ruchów millenarystycznych. L. Rasy i narody. Sowwiemiennyje etniczeskije i rasowyje M. Jeżewodnik, t. 1, problemy. w y d . „ N a u k a " , M o s k w a 1971, s. 303. Rasy i narody wydane przez Instytut Etnografii i m . N. N. Mikłucho-Makłaja p o ś w i ę c o n e są a n a l i z i e współczesnych procesów e t n i c z n y c h zachodzących za granicą (W k r a j a c h p o z a Z S R R ) , p r o b l e m o m e t n i c z n y m , a n t r o p o l o g i i i w a l c e p r z e c i w w e m u i r a s o w e m u u c i s k o w i . O m a w i a n y t o m składa się z pięciu części, w zatytuowanej 0 „Zagadnienia charakterystyce tywizm terminu i rasizm. Część antropologii fizycznej, teorii" znajdują „etnos" i J . P. A w i e r k i j e w e j druga — „Nauka się d w a a r t y k u ł y : narodo­ pierwszej J . W. Bromleja — Neoewolucjonizm, o r a s a c h " , poświęcona jest — rela­ w zasadzie część t r z e c i a — „ P r z e c i w r a s i z m o w i i u c i s k o w i n a r o d o w e m u " , to d w a artykuły o c h a r a k t e r z e raczej polityczno-ideologicznym; część c z w a r t a no­ sząca tytuł „ P r o c e s y e t n i c z n e w e w s p ó ł c z e s n y m ś w i e c i e " , s t a n o w i zespół sześciu, n a j ­ b a r d z i e j c h y b a z całego t o m u interesujących a r t y k u ł ó w ; część piąta — 1 materiały", zawiera zbiór dokumentów dotyczących rasizmu i „Dokumenty dyskryminacyjnej p o l i t y k i Białych n a t e r e n i e A f r y k i . L. Religie wczoraj Praca i dziś (praca zbiorowa), I s k r y , W a r s z a w a j e s t krótką i popularną historią r e l i g i i ukazanie religii jako zjawisk nym, w uzależnieniu 1971, ss. 523, r y s . , f o t . świata, choć j e j założeniem historycznych, niekoniecznie w od warunków, w jakich M. żyją układzie wyznające je jest chronologicz­ społeczeństwa. �272 RECENZJE Przedstawia o n a analizę n a j w a ż n i e j s z y c h religii, t a k wymarłych, r e k o n s t r u o w a n y c h j e d y n i e p r z y b i u r k u uczonego, j a k i żywych — o d wierzeń a n i m i s t y c z n y c h , po w i e l ­ kie i zorganizowane systemy religijne. M . A. R o s e n - P r z e w o r s k a J a n i n a , Religie K i W , Warszawa Celtów, K. 1971, ss. 293, r y c . 83. P i e r w s z a próba s y n t e t y c z n e g o ujęcia religii celtyckich. Temat zasadniczy uzu­ pełniony j e s t o p i s e m m i g r a c j i C e l t ó w , i c h w p ł y w a m i k u l t u r o w y m i n a l u d y ó w c z e s ­ n e j E u r o p y i zapożyczeniami, j a k i e z k o l e i c z e r p a l i C e l t o w i e . U k a z a n a j e s t s t r u k t u r a społeczna l u d ó w c e l t y c k i c h t e g o o k r e s u , z u w z g l ę d n i e n i e m r o l i również kapłanów- - d r u i d ó w w całości życia t y c h l u d ó w . M. A. S k u r p s k i H i e r o n i m , O sztuce ludowej Warmii K. P o j e z i e r z e , O l s z t y n 1971, i Mazur, ss. 157, z r y c . Zbiór prac S k u r p s k i e g o dotyczący k u l t u r y ludowej W a r m i i i M a z u r , ze szcze­ gólnym uwzględnieniem k a f l a r s t w a m a z u r s k i e g o i warmińskiej rzeźby l u d o w e j . w i e l k a m o n o g r a f i a porządkująca d o t y c h c z a s o w e Nie­ b a d a n i a i przekazująca s k r u p u l a t n e , wręcz i n w e n t a r y z a t o r s k i e opisy znalezisk k u l t u r y l u d o w e j tego regionu. M. A. T o k a r c z y k A n d r z e j , Trzydzieści Jest t o k o l e j n a p o z y c j a niu wyznań, K i W , Warszawa 1971, s. 366. z t z w . małej s e r i i r e l i g i o z n a w c z e j , n i e r z y m s k o k a t o l i c k i c h wyznań istniejących w K. poświęcona Polsce. Ponieważ w omówie­ sumie jest i c h o k o ł o t r z y d z i e s t u , stąd i tytuł. P o s z c z e g ó l n e rozdziały książki b y ł y k o l e j n o p u ­ blikowane w bydgoskim d w u t y g o d n i k u „Fakty p r e z e n t o w a n ą t u t a j książkę. Trzydzieści stopniu wypełniająca przy sporej lukę, j a k a w polskiej i Myśli", zebranie ich razem t o książka interesująca i w wyznań literaturze religioznawczej s t o s u n k o w o ilości p r a c i p u b l i k a c j i istnieje z zakresu religioznawstwa l u b p r a w i e zupełny j e s t b r a k i n f o r m a c j i o l i c z n y c h w dało pewnym — zupełny P o l s c e kościołach czy odła­ m a c h n i e z w i ą z a n y c h z religią rzymskokatolicką. D l a t e g o książka m a szansę n a s z y b ­ kie stosunkowo wyczerpanie są z b y t g ł ę b o k i e i r a c z e j cystycznych. M i m o n a k ł a d u ; t y m w i ę k s z e , że p r o w a d z o n e kwalifikują tych pozytywów Trzydzieści książka z a w i e r a t ó w c z y n i e z b y t szczęśliwych r o z w i ą z a ń , zaczynając rozważania n i e do g a t u n k u prac wyznań szereg z a g a d k o w y c h publi­ momen­ o d poważnych wątpliwości, j a ­ k i e nasuwają się już p r z y z a s t a n a w i a n i u się n a d s a m y m d o b o r e m m a t e r i a ł ó w i ukła­ dem. Obok takich ewangelickie, na równych religii, j a k p r a w o s ł a w i e , kościoły oprócz omówienia prawach traktuje W i l k a (Stolica Boża B a r a n k o w a ) Mormonów, polskokatolickie, mariawickie, Adwentystów, t a k specyficzne zjawisko, — ujmując ją w Metodystów j a k wspólnotę itd., autor Bernarda d o d a t k u w sposób d z i e n n i k a r s k o - - e f e k c i a r s k i , bez p r ó b y zgłębienia z j a w i s k a . Z u p e ł n y m już j e d n a k nieporozumieniem w y d a j ą się c z t e r y o s t a t n i e r o z d z i a ł y ; w j e d n y m , p o d t y t u ł e m „ U p o l s k i c h b u d d y s t ó w " znajdujemy z e s t a w krótkich i n f o r m a c j i o h i s t o r i i i z a s a d a c h b u d d y z m u oraz opo- �273 RECENZJE wieść o p . W . M i s i e w i c z u , dział kolejny wiadomości „Z mieszkańcu R a d o m i a , pogranicza historycznych, religii opowieści i magii" studiującym poświęcony o cygańskich teksty palijskie; jest Cyganom przysięgach, roz­ — garści skalaniach, fałszy­ w y c h i płytkich r o z w a ż a n i a c h n a d religią cygańską. R o z d z i a ł k o l e j n y dotyczy tych, którzy p o d o k i e m M a l i n y M i c h a l s k i e j ć w i c z ą c hatha-jogę i sztukę r e l a k s u stają wyznawcami sze) (chyba hinduskiego p o d ś w i a d o m y m i , a l e dokładnie n i e w i a d o m o , etyczno-religijnego systemu „joga". się bo autor nie p i ­ I w r e s z c i e rozdział o s t a t n i — godne zamknięcie t y c h powyżej w y m i e n i o n y c h — poświęcony t e o z o f o m i o k u l t y s t o m o r a z działalności H e l e n y B ł a w a t s k i e j . M o ż n a jeszcze dodać, że a u t o r n i e przesadnie głębokich a n a l i z poszczególnych z j a w i s k , i c h p r z y c z y n ro wierzeń, historii obrazu omawianych brak jednak pogłębienia wiadomości r e l i g i i i kościołów. Trzydzieści wyznań prowadzi i f o r m y ; daje na temat t o książka interesująca, s z k o d a t y l k o , że t a k płytka. L. 18 — E t n o g r a f i a P o l s k a , XVIT/1 spo­ współczesnego M. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f9b9ac445f6d25aa34fedd3e025362cc.pdf ceff1663b00218dbad67257219d80ab0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:795 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:731 Title A name given to the resource Spostrzeżenia na temat kultury ludowej Danii / ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1, s.171-192 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalski, Marek Arpad Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t . X V I I z. 1 MAREK ARPAD KOWALSKI SPOSTRZEŻENIA N A T E M A T K U L T U R Y L U D O W E J D A N I I Niniejszy artykuł nie m a na celu przekazania pełnego obrazu k u l t u r y l u d o w e j D a n i i . Należałoby w t y m celu przeprowadzić pogłębione badania t e ­ renowe, potrzebna jest też dokładna znajomość l i t e r a t u r y . Natomiast p o ­ niższe spostrzeżenia opierają się na obserwacjach poczynionych w terenie i p o d s t a w o w y c h pozycjach z l i t e r a t u r y . Ponadto pewnej ilości materiałów dostarczyły duńskie muzealne kolekcje etnograficzne. Oczywiście, t a k i e ujęcie nie wyczerpuje całości zagadnienia. Zasygna­ lizowane są j e d y n i e te elementy duńskiej k u l t u r y l u d o w e j , które są b a r ­ dziej t y p o w e , charakterystyczne, czy wreszcie takie, które uderzają swo­ ją specyfiką. Zwrócenie szczególnej u w a g i na niektóre zagadnienia w y n i ­ k a stąd, iż w a r t o m o i m zdaniem, spojrzeć na kulturę ludową D a n i i po­ równawczo, zestawiając ją z elementami polskiej k u l t u r y l u d o w e j , w a r t o zwrócić uwagę t a k na podobieństwa, j a k i na różnice. Należy p r z y t y m pamiętać, że mówiąc o duńskiej k u l t u r z e l u d o w e j można mieć na myśli j e d y n i e to, co spotyka się w muzeach i skansenach (przynajmniej jeśli chodzi o j e j aspekt m a t e r i a l n y ) . Szybkie b o w i e m uprzemysłowienie k r a j u , r e f o r m y agrarne i oświatowe doprowadziły do u n i f i k a c j i k u l t u r o w e j k r a j u , a t r a d y c y j n a k u l t u r a w s i jest już pojęciem h i s t o r y c z n y m . Drobne wyjątki, ograniczone do n i e w i e l k i c h , i z o l o w a n y c h obszarów i p e w n y c h elementów k u l t u r y społecznej, n i e zmieniają tego obrazu. Z drugiej strony społeczeństwo duńskie określa się często m i a n e m społeczeństwa chłopskiego, co oznacza, że p r z y nielicznej w a r s t w i e szla­ checkiej k u l t u r a l u d o w a n i e t y l k o brała, lecz i dawała, a j e j ślady można odnaleźć w k u l t u r z e całego k r a j u i wszystkich w a r s t w społecznych. OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA KULTURY LUDOWEJ DANII K u l t u r a l u d o w a D a n i i jest r e z u l t a t e m położenia geograficznego tego k r a j u — pomostu między k o n t y n e n t e m europejskim a Półwyspem S k a n ­ d y n a w s k i m . W a r u n k i topograficzne D a n i i nie stwarzają przeszkód d l a k o m u n i k a c j i wewnętrznej. K r a j jest płaski, pozbawiony w y s o k i c h w z n i e - �172 MAREK ARPAD KOWALSKI sień i dużych rzek. Natomiast wszędzie n i e m a l obecne jest morze, które czyni dogodną łączność między p r o w i n c j a m i i w y s p a m i duńskimi. D a n i a jest też k r a j e m j e d n o l i t y m narodowościowo. W p r a w d z i e do 1660 r. w skład królestwa wchodziły Skania, H a l l a n d i Blekinge, obecne p r o w i n ­ cje południowoszwedzkie, a do 1814 r. N o r w e g i a była połączona unią per­ sonalną z Danią, t o j e d n a k podobieństwa w k u l t u r z e ludowej państw s k a n d y n a w s k i c h są w y n i k i e m raczej dawniejszych i c h dziejów, sięgają­ cych okresu Wikingów. Należy wspomnieć jeszcze o Niemcach zamiesz­ kujących południowe pogranicze k r a j u , u nasady Półwyspu J u t l a n d z k i e ­ go, oraz o potomkach osadników holenderskich sprowadzonych w 1520 r. na wyspę Amager, leżącą pod b o k i e m Kopenhagi. W obu t y c h przypadkach m a m y j e d n a k do czynienia z g r u p a m i n i e w i e l k i m i , nie e k s p a n s y w n y m i k u l t u r o w o , które t y l k o lokalnie mogły wywierać swój wpływ na duńskie sąsiedztwo. Różnice w k u l t u r z e regionów D a n i i zależne są przeto w głównej m i e ­ rze od warunków geograficznych. T a k na przykład mieszkańcy małych w y s p i wybrzeży, obyci z żeglugą, b y l i zarówno r o l n i k a m i , j a k i r y b a k a ­ m i czy m a r y n a r z a m i . Młodzi chłopcy często zaciągali się n a s t a t k i . Po porzuceniu zawodu m a r y n a r z a w r a c a l i do r o d z i n n y c h gospodarstw, ale i w t e d y n i e z r y w a l i k o n t a k t u z morzem. T r u d n i l i się rybołówstwem, zaś kolejność zajęć wyznaczały p o r y r o k u : po sezonie pracy n a r o l i , następo­ wał sezon połowów. Niezależnie od tego kwitł chłopski h a n d e l przybrzeż­ n y (peasant t r a d i n g ) . W y r o b y rzemieślnicze i płody rolne, przewożone łodziami i k u t r a m i , kursowały między sąsiednimi wybrzeżami i w y s p a m i . Ten charakter nosił też handel z Norwegią, Szwecją i W y s p a m i F r y z y j ­ s k i m i . Przedsiębrano i dalsze w y p r a w y — do H o l a n d i i , A n g l i i i na pół­ nocny A t l a n t y k , w pogoni za w i e l o r y b a m i . Powszechność żeglugi p r z y ­ brzeżnej tłumaczy się t y m , że morze było bardziej dogodnym t r a k t e m niż d r o g i u t r z y m a n e w złym stanie; tłumaczy się też b r a k i e m dużych, spławnych rzek, j a k wreszcie koniecznością u t r z y m y w a n i a łączności mię­ dzy dziesiątkami duńskich wysp. 1 R o l n i c t w o było dominującym zajęciem n a półwyspie J u t l a n d z k i m i n a dużych w y s p a c h (jak n p . Zelandia, Fionia, L o l l a n d , Falster, Langel a n d i inne). T a m jednak, gdzie gleby były jałowe, ustępowało ważniej­ szemu wówczas gospodarczo i wyspecjalizowanemu rzemiosłu. Ogólnie rzecz biorąc t r a d y c y j n a k u l t u r a l u d o w a D a n i i była zasadni­ czo j e d n o l i t a , z n i e w i e l k i m i t y l k o odmiennościami r e g i o n a l n y m i . Pod t y m względem, w porównaniu z Danią, Polska p r z y p o m i n a istną mozaikę. Za zróżnicowaniem r e g i o n a l n y m mogłoby przemawiać w p r a w d z i e rozbicie 1 W g określenia duńskich autorów. P. M i c h e l s e n , peaseant culture, C o p e n h a g e n 1955. H. R a s m u s s e n , Danish �KULTURA LUDOWA DANII 17.3 t e r y t o r i u m D a n i i n a w i e l e wysp, ale też istniała między n i m i doskonale rozwinięta łączność. Uderzającą cechą duńskiej k u l t u r y l u d o w e j jest j e j związek z morzem, w stopniu porównywalnym ze znanych n a m przykła­ dów j e d y n i e z Kaszubami. Dzięki t e m u k u l t u r a l u d o w a D a n i i miała cha­ r a k t e r o t w a r t y . W p ł y w y zewnętrzne i n o w i n k i k u l t u r o w e docierały n i e t y l k o za pośrednictwem w a r s t w wyższych i od g r u p sąsiednich, ale były adaptowane bezpośrednio przez poszczególne regiony w obręb t r a d y c y j ­ n y c h wartości k u l t u r o w y c h . T r a d y c y j n a k u l t u r a l u d o w a przez długi czas miała oparcie w systemie k o m u n w i e j s k i c h , które zanikły dopiero po przejściu n a gospodarkę f a r ­ merską, a więc w X I X w . A ż do tego stulecia osadnictwo miało charakter z w a r t y , wieś była s k u p i s k i e m zagród, mieszkańcy żyli w b l i s k i m sąsiedzt­ w i e . Był to więc t y p osadnictwa ciągle jeszcze dominujący w Polsce. Je­ d y n i e na B o r n h o l m i e i w części J u t l a n d i i istniało osadnictwo rozproszone, gdzie każda f a r m a stała osobno, z dala od i n n y c h , n a należącym do niej gruncie. We wsiach istniały f o r m y samorządu wewnętrznego, decydującego o t a k i c h sprawach, j a k prowadzenie wspólnych prac r o l n y c h , wypasanie zwierząt w e wspólnym stadzie, wzajemna pomoc sąsiedzka, organizowa­ nie uroczystości w i o s k o w y c h . Samorząd dyktował też w z o r y postępowa­ nia i obyczajowości w obrębie w s i . Uwagę zwraca istnienie specyficznie duńskich organizacji — w i e j s k i c h b r a c t w — w k o m p o n o w a n y c h w system samorządowy. Były to m i a n o w i c i e b r a c t w a gospodarzy, które zajmowały się s p r a w a m i ekonomicznymi. Skupiając starszych i zamożnych gospoda­ r z y one t o właśnie stanowiły organizację samorządową. Niezależnie od n i c h istniały b r a c t w a młodzieżowe: męskie i dziewczęce. Aranżowały one wspólne dla całej społeczności uroczystości, obrzędy i ceremonie. O d g r y ­ wały istotną rolę p r z y organizacji dożynek, zapustów, tłustego c z w a r t k u , nocy świętojańskiej, wreszcie p r z y t a k i c h wydarzeniach, j a k małżeństwo. Natomiast po z a w a r c i u małżeństwa i objęciu własnego gospodarstwa, chło­ piec stawał się członkiem b r a c t w a gospodarzy, dziewczyna również z r y ­ wała z młodzieżowym b r a c t w e m żeńskim i zajmowała się domem oraz gospodarstwem. D a w n i e j w każdej w s i znajdował się g r o m a d z k i d o m n a ­ leżący do bractwa, w którym g r o m a d z i l i się członkowie. Odbywały się t a m wieczornice, uroczystości, zabawy. Później, w r a z z maleniem znaczenia b r a c t w , p o d o b n y m celom służył w y n a j m o w a n y od właściciela największy zazwyczaj w e w s i dom, w którym jeden pokój przeznaczano na tańce. W lecie gromadzono się też w stodole albo po p r o s t u na podwórzu, pod gołym niebem. Pieniądze i żywność na poczęstunek zbierano urządzając korowód od zagrody do zagrody. Samorząd w i e j s k i stał się n i e e f e k t y w n y , g d y większość chłopów z w o l ­ n y c h gospodarzy stała się dzierżawcami i p o d d a n y m i K o r o n y , Kościoła �174 MAREK ARPAD KOWALSKI i p r y w a t n y c h posiadaczy ziemskich. Widać t u pewne różnice między r e ­ gionami. Bardziej uciążliwe f o r m y poddaństwa istniały na Z e l a n d i i , F a l ster i L o l l a n d , natomiast n a B o r n h o l m i e p r a w i e n i e było w i e l k i c h posia­ dłości szlacheckich. Wyspa była królewszczyzną, dominowały na niej d u ­ że gospodarstwa chłopskie t y p u farmerskiego. System dzierżawy feudalnej przywiązywał chłopów do ziemi, a po w i e l k i m kryzysie r o l n y m w 1730 r. został rozciągnięty na cały k r a j . Ża­ den chłop w w i e k u od 4 do 40 l a t nie mógł opuścić swojego miejsca u r o ­ dzenia. Zmniejszało t o chłonność k u l t u r y l u d o w e j , zawężało k o n t a k t y ze światem zewnętrznym. W miejsce dawniej rozwiniętego h a n d l u chłopskie­ go oraz specjalizacji w p r o d u k c j i r o l n e j i rzemieślniczej pojawiła się sa­ mowystarczalność gospodarcza, uzależniająca w rezultacie wieś od miast i szlachty. Jednakże feudalizm duński n i e był t a k uciążliwy, j a k w Polsce i i n n y c h k r a j a c h Europy, gdzie szlachta „posiadała" s w o i c h chłopów, spra­ wując n a d n i m i pełnię władzy. Co więcej, poddaństwo feudalne trwało w D a n i i krótko. Już w końcu X V I I I w . podjęto pierwsze r e f o r m y z m i e ­ rzające do uwłaszczenia chłopów. W 1787 г., chłopi o t r z y m a l i wszystkie p r a w a obywatelskie, a w r o k później zniesiono system feudalnej dzierża­ w y . W i e k X I X przyniósł dalsze r e f o r m y . 2 BUDOWNICTWO W t r a d y c y j n y m b u d o w n i c t w i e duńskim d o m i n u j e t z w . p r u s k i m u r , czy też według innego, a też niezbyt precyzyjnego określenia duńskie­ go — k o n s t r u k c j a półdrewniana. Szkielet stanowiła istotnie k o n s t r u k c j a drewniana, wolną przestrzeń natomiast w y l e p i a n o słomą zmieszaną z g l i ­ ną. Później j a k o materiału budowlanego zaczęto używać cegły (pocz. X I X w.), a jednocześnie pojawiła się k o n s t r u k c j a sumikowo-łątkowa. O i l e ta ostatnia występowała sporadycznie na bardziej zalesionych wyspach, to pierwsza, gdzie słoma i g l i n a zostały zastąpione cegłą, pojawiła się w południowo-zachodniej D a n i i i rozprzestrzeniła się n a cały k r a j . Widać w t y m wyraźnie wpływy niemieckie, podobnie zresztą j a k i w Polsce. Szybkie przyjęcie się w całej D a n i i pruskiego m u r u , który wyparł t z w . konstrukcję półdrewniana, było spowodowane w dużej mierze ubóstwem lasów, co zmuszało do sięgnięcia po inne materiały budowlane niż d r e w n o . D a c h y zasadniczo były dwuspadowe, j e d y n i e l o k a l n i e w północnej J u t l a n d i i naczółkowe, k r y t e słomą, trzciną i wrzosem, a n a wybrzeżu także trawą morską. Z a b u d o w a n i a tworzyły zamknięty czworokąt. Składały się z d w u l u b 2 op. Ogólny zarys cit. duńskiej k u l t u r y ludowej dają M i c h e l s e n i Rasmussen, �KULTURA LUDOWA 175 DANII większej ilości budynków — uzależnione to było od ilości zwierząt w go­ spodarstwie i , oczywiście, zamożności właścicieli. D o m mieszkalny, na ogół j e d n o t r a k t o w y , a od końca X V I I I w . — powszechniejszy, d w u t r a k t o w y , stał b o k i e m do u l i c y . Naprzeciw niego — w d r u g i m końcu podwó­ rza — u s y t u o w a n a była stajnia. W południowej J u t l a n d i i bardzo często stajnia znajdowała się p o d j e d n y m dachem z domem mieszkalnym, a czwo­ r o b o k zagrody tworzyły pozostałe b u d y n k i . Często powiększano chałupy przez d o b u d o w y w a n i e z o b u stron przybudówek o różnym przeznacze­ n i u — m i e s z k a l n y m i gospodarczym. D a w n i e j razem ze stajnią b u d o w a n o oborę, oba pomieszczenia znajdowały się pod j e d n y m dachem. Gospodar­ stwo od strony d r o g i zamknięte było stodołą. Później, g d y w południowo-zachodniej J u t l a n d i i hodowla bydła stała się i s t o t n y m zajęciem, obory poczęto sytuować naprzeciw d o m u mieszkalnego, na miejscu stajni, te zaś przesunęły się na miejsce obór. W t e d y również karmę dla bydła poczęto umieszczać w oborze, poprzednio b o w i e m przepędzano zwierzęta do sto­ doły l u b stajni d l a dania i m paszy. Podłoga w oborach w y b r u k o w a n a b y ­ ła p o l n y m i k a m i e n i a m i , w południowo-zachodniej J u t l a n d i i zaś wyłożona cegłami. Nawóz ze stajni i obory gromadzono w dole k o m p o s t o w y m u m i e ­ szczonym w pobliżu stajni l u b stodoły. P r z y stajni umieszczano spichrz na paszę — czasem było i c h k i l k a , w zależności od rodzaju paszy. J e d y ­ nie owce nie miały swojego stałego pomieszczenia — t r z y m a n o j e w staj­ n i l u b w oborze, m i m o że h o d o w l a t y c h zwierząt była bardzo rozwinięta. Stodoła dzieliła się na d w i e części — w jednej z n i c h umieszczano przewiane już ziarno, w drugiej słomę i siano. Podłoga była g l i n i a n a albo stanowiło ją po prostu klepisko. Z i a r n o z reguły umieszczano w części, która miała podłogę glinianą. W t y c h regionach k r a j u , w których dawał się odczuć b r a k g l i n y , budowano podłogę drewnianą. Chałupa mieszkalna składała się zasadniczo z trzech pomieszczeń: r e ­ prezentacyjnej i nie używanej na codzień białej izby (overstue), z izby czarnej, ośrodka życia, która była zarazem kuchnią {stue) i z k o m o r y , której przeznaczenie zmieniało się zależnie o d a k t u a l n y c h potrzeb. D o ­ piero z upowszechnieniem się k o m i n a w X V I I I w., życie w chałupie r o z ­ przestrzeniło się na wszystkie pomieszczenia . 3 Pod oknem, w czarnej izbie znajdował się długi stół. N a j e d n y m jego końcu, pod ścianą, siadał gospodarz, służba i dzieci naprzeciwko okna, n a d r u g i m końcu stołu — żona gospodarza, w pobliżu k u c h n i . W tej izbie też stało duże łoże z zasłonami, d l a gospodarzy. Dziewczęta ze służby spa­ ły w komorze, chłopcy w stajni. Reprezentacyjna izba, overstue, używana była t y l k o odświętnie. Wzdłuż ścian stały s k r z y n i e i szafy wypełnione n i e 3 O b u d o w n i c t w i e i a r c h i t e k t u r z e w k u l t u r z e l u d o w e j D a n i i pisze M . N . z o w a, Kriestjanskoje narodów zarubieżnoj żiliszcze Ewropy, zapadnoj i jużnoj M o s k w a 1967. Skandinawij, [ w : ] Kultura Moroi byt �176 MAREK ARPAD KOWALSKI używaną na codzień zastawą i u b r a n i a m i . W overstue znajdowało się też łóżko d l a osoby ewentualnie chorej. Łóżka były spotykane n a w e t w najuboższych domach. Miały one róż­ ne f o r m y . N a J u t l a n d i i tworzyły właściwie zamykaną n a d r z w i alkowę, czasem nawet podwójną, przedzieloną szafą •—• j e d n a strona przeznaczona była d l a gospodarzy, d r u g a d l a dzieci l u b służby. Mniejsze dzieci spały w s k r z y n i zawieszanej n a d łożem rodziców. N a wyspach natomiast czę­ stsze były łóżka w b u d o w a n e w ścianę, l u b w o l n o stojące, czterokolumnowe, z zasłoną . Wolno stojące pojedyncze łóżka pojawiły się na w s i do­ piero w X I X w . 4 W k u c h n i pod o k n e m stała ława, pod którą umieszczano najpotrzeb­ niejsze, podręczne narzędzia; t a m też umieszczano kurę l u b gęś w y s i a d u ­ jącą j a j k a . Zajęcie miejsca na ławie było d y k t o w a n e obyczajem — n a j ­ bliżej gospodarza siadał człowiek najstarszy, dalej młodsi, wreszcie k o ­ b i e t y i dzieci. ROLNICTWO Z a b u d o w a n i a mieszkalne i gospodarcze zgrupowane w e w s i stały na z i e m i należącej do i n d y w i d u a l n y c h właścicieli. Natomiast obszary u p r a w ­ ne stanowiły wspólną własność całej społeczności w i e j s k i e j , wspólnie też były u p r a w i a n e . Z i e m i a t a okalała wieś szerokim pasem i dzieliła się n a t r z y pola, odpowiednio do u p r a w i a n y c h na n i c h rodzajów zbóż. Jedną część przeznaczano pod jęczmień, drugą pod żyto, trzecia ugorowała d a ­ nego r o k u . Była t o więc trójpolówka. Każde z pól dzieliło się z k o l e i na znaczną ilość zagonów, w y d z i e l o n y c h pomiędzy poszczególnych chłopów według zasady, że każdy r o l n i k miał do u p r a w y tę samą ilość z i e m i t e j samej klasy. Zagony miały więc różne r o z m i a r y i tworzyły istną szachow­ nicę. Każdy miał nieco dobrej i złej ziemi, a pola do niego należące roz­ proszone były nawet i w s t u kawałkach. T e n system zmuszał wieś do wspólnej pracy. Z e b r a n i gospodarze z całej w s i p o d e j m o w a l i decyzję, k i e d y należy rozpocząć żniwa, a k i e d y orkę, od czyjego zagonu rozpocząć pracę. P r z y orce posługiwano się początkowo radłem. Narzędzie to na Ze­ l a n d i i było w użyciu jeszcze w X I X w . Później pojawiła się odkładnica, wreszcie pług koleśny, ciężki, do którego zaprzęgano d w a do sześciu k o n i . Brona, podobnie j a k i pług, była d r e w n i a n a . A l e gdy odkładnicę w y k o ­ nywał z żelaza w i o s k o w y k o w a l , to kolce b r o n y były również drewniane. O d czasu do czasu odnawiano je, a tę prostą pracę mógł wykonać każdy gospodarz. Z i a r n o siano ręką, za zasobnik służył słomiany kosz z d r e w W g k l a s y f i k a c j i podanej s z a w a 1969. 4 p r z e z Słownik terminologiczny sztuk pięknych, War­ �KULTURA LUDOWA 177 DANII n i a n y m dnem. Przy żniwach posługiwano się kosą, dawniej natomiast — sierpem. N a n i e w i e l k i c h pólkach, na w y s p i e Fano jeszcze do X X w . uży­ w a n o t y l k o sierpa. Po zżęciu zboża p r a c o w a l i wszyscy, wiążąc j e w snopy i układając w stogi. Młocka odbywała się zimą. N a g l i n i a n y m k l e p i s k u stodoły układano snopy w d w u rzędach, kłosami do siebie i młócono cepami, w których b i j a k był p r z y t w i e r d z o n y do rękojeści wiązadłem ze skóry świni l u b w ę ­ gorza, zależnie od części k r a j u . (Jeszcze jeden zatem dowód na wszech­ stronne w y k o r z y s t y w a n i e darów morza w k u l t u r z e t r a d y c y j n e j . ) Po w i a ­ n i u , które odbywało się metodą rzucania ziarna pod w i a t r , część ziarna przeznaczano n a przyszłoroczne zasiewy, część sprzedawano, część zatrzy­ m y w a n o na własny użytek. Młyny, zwłaszcza wodne, nie były w gospodarstwach rzadkością, ale zazwyczaj jeden większy młyn obsługiwał całą okolicę, t y m bardziej że chłopi m u s i e l i odstawiać ziarno do wskazanego i m przez pana młyna, szczególnie w t e d y , g d y pojawiły się w i a t r a k i . Wyparły one młyny wodne o d o m o w y m charakterze i zmonopolizowały przemiał ziarna. W i e k X I X przyniósł zasadnicze r e f o r m y agrarne. Z l i k w i d o w a n a zo­ stała k o m u n a l n a własność ziemska. Wspólne pola rozparcelowano pomię­ dzy i n d y w i d u a l n y c h gospodarzy, scalając zarazem należące do n i c h g r u n ­ t y . Zniknęło pojęcie t r a d y c y j n e j w s i , każde gospodarstwo zlokalizowane zostało na należących do niego polach, przekształcając się w farmę. N a miejsce trójpolówki w p r o w a d z o n o płodozmian, pojawiły się udoskonalone narzędzia. Dało t o podstawę do powstania gospodarki f a r m e r s k i e j , w któ­ rej d o m i n u j e specjalizacja rolna, zależnie o d warunków glebowych i k l i ­ m a t y c z n y c h regionów, nastawiona zresztą w w i e l k i e j mierze na eksport. Zmieniło się położenie chłopów. Dzierżawcy stali się właścicielami ziemi, którą u p r a w i a l i . Powstała też n o w a w a r s t w a społeczna — l u d z i n i e po­ siadających z i e m i i wynajmujących do pracy własną siłę roboczą. W y ­ w o d z i l i się o n i z d a w n y c h małorolnych gospodarzy i chałupników. Poło­ żenie i c h , przypominające w a r u n k i b y t u polskich chałupników, szybko zmieniło się. W a r s t w a t a stała się wkrótce r o b o t n i k a m i r o l n y m i . s HODOWLA Zwierzęciem używanym do pracy był koń. Jedynie w p r z y p a d k u cięż­ szych prac używano wołów, które obecnie jako zwierzęta pociągowe już zaniknęły, podobnie zresztą j a k k o n i e — w ostatnich t r z y d z i e s t u latach. Rzadko natomiast używano k o n i p o d w i e r z c h . Wyjątek s t a n o w i B o r n h o l m . N a dziedzińcach tamtejszych kościołów zachowały się zaczepy, słu5 syning Michelsen, Rasmussen, med Arbejdskraft, op. cit. K o b e n h a v n 1915. 12 — E t n o g r a f í a P o l s k a , X V I I / 1 P o r . też C. S o n n e , Landbrugets For- �178 MAREK ARPAD KOWALSKI żące do uwiązywania k o n i na czas mszy. J a k już b o w i e m powiedziano, B o r n h o l m był królewszczyzną, gdzie szlachta nie miała swoich włości. N a t o m i a s t m i e j s c o w i chłopi p r o w a d z i l i intensywną gospodarkę f a r m e r ­ ską, która w y d a t n i e przyczyniała się do i c h wzbogacenia. Dzięki t e m u i c h t r y b życia był naśladownictwem po części obyczajów w a r s t w w y ż ­ szych — stąd często w tekście podkreślane odrębności k u l t u r y regio­ nalnej tej w y s p y . Największe znaczenie gospodarcze w h o d o w l i miało bydło. E k s t e n s y w ­ ną hodowlę bydła, z przeznaczeniem n a eksport, prowadzono o d d a w n a , zwłaszcza w specjalizującej się w t y m południowej D a n i i . Istniały szlaki, którymi z J u t l a n d i i przepędzano całe stada. Była to h o d o w l a z przezna­ czeniem t a k n a mięso, j a k i na mleko. Niemałe znaczenie miała hodowla t r z o d y c h l e w n e j ; powszechna była w D a n i i h o d o w l a owiec, której główny p r o d u k t stanowiła wełna. W każ­ d y m gospodarstwie znajdowały się w a r s z t a t y t k a c k i e . H o d o w l a owiec kwitła w okręgu Tonder na J u t l a n d i i , a nadwyżki wełny sprzedawano w pozostałych regionach k r a j u , a nawet za granicą. K o z y były zwierzęciem rzadko s p o t y k a n y m , natomiast rozwinięta na bardzo szeroką skalę była hodowla d r o b i u : k u r , kaczek, gęsi, uważana za zajęcie w y b i t n i e kobiece. Sprzedawano drób do H o l a n d i i i N a d r e n i i , a ce­ lował w jego h o d o w l i okręg Ribe w południowo-zachodniej J u t l a n d i i . Bydło, owce i świnie wypasano n a wspólnych, w i o s k o w y c h p a s t w i ­ skach położonych n a zewnątrz pól u p r a w n y c h i odgrodzonych od n i c h pło­ t a m i . I n w e n t a r z z całej w i o s k i tworzył stado powierzane w i o s k o w e m u pastuchowi, któremu dodawano do pomocy dwóch l u b t r z e c h chłopców. Pastuch zaopatrzony był w k i j z nałożonymi nań żelaznymi pierścienia­ m i , którym, grzechocząc, zwoływał zwierzęta, i w bat do k i e r o w a n i a sta­ d e m ; towarzyszył m u pies. Rano sygnałem r o g u dawał znać mieszkańcom w i o s k i , iż poczyna gromadzić stado. Z p a s t w i s k powracał wieczorem, s y ­ gnalizując r o g i e m swój powrót. Zwierzęta miały n a szyjach zawiązane d r e w n i a n e kołatki l u b metalowe dzwoneczki, dające znać, g d y któreś o d ­ dalało się od stada. W t e n sposób pastuch mógł łatwo kontrolować oddane m u pod opiekę zwierzęta. Wszystkie sztuki znaczono c h a r a k t e r y s t y c z n y m i nacięciami na uszach l u b w y p a l a n y m i z n a k a m i — s y m b o l a m i przynależności do określonego właściciela, dzięki czemu każdy mógł łatwo odnaleźć w stadzie należące do niego zwierzęta. Były też — oprócz i n d y w i d u a l n y c h — z n a k i określa­ jące przynależność do w s i . W zimie i n w e n t a r z t r z y m a n o cały dzień wewnątrz przeznaczonych do tego budynków, l a t e m zwierzęta znajdowały się p o d dachem t y l k o n a noc. W zimie p r o b l e m e m była pasza, m i m o iż w s k u t e k sprzedaży części b y ­ dła i świń oraz przeznaczenia niektórych sztuk na mięso ilość zwierząt �KULTURA LUDOWA DANII 179 w gospodarstwie zimą zmniejszała się. K a r m i o n o zwierzęta z b i e r a n y m i wcześniej liśćmi jesionu (pasza powszechna n a B o r n h o l m i e ) , wrzosem, sia­ n e m i słomą pozostałą z młócki, żołędźmi. Pojono je, zależnie od p o r y r o k u , w p o l u l u b p r z y s t u d n i n a podwórzu. M i m o wcześniejszych starań o zabezpieczenie p o k a r m u , często brakowało nawet t r a w y . Większość b o ­ w i e m obecnych łąk stanowiły bagna. Zmniejszała się przeto w zimie m l e ­ czność krów, a często zdarzało się, że niejedna sztuka padała z głodu. R e f o r m y rolne objęły i hodowlę. I t u z l i k w i d o w a n o wspólne p a s t w i ­ ska, rozpoczęto zakrojoną n a szeroką skalę meliorację gruntów. P o p r a ­ wiło t o znacznie w a r u n k i paszowe, a h o d o w l a stała się jedną z eksporto­ w y c h specjalizacji D a n i i . RYBOŁÓWSTWO Chłopi duńscy, zwłaszcza mieszkańcy wybrzeży, łączyli często zajęcia rolnicze z rybołówstwem. Rodzaj pracy wyznaczały p o r y r o k u . Małorolni gospodarze i chałupnicy l a t e m uzupełniali swoje dochody połowami w ę ­ gorzy i i n n y c h r y b . Było to rybołówstwo na małą skalę, rzeczne albo przybrzeżne — używano ościeni i n i e w i e l k i c h , p r o s t y c h sieci. Często rybołówstwo stawało się zasadniczym zajęciem. Wówczas d o ­ glądanie gospodarstwa było obowiązkiem żony i dzieci. Pomagały też one p r z y połowach, wyciągając sieci n a brzeg. Tego rodzaju gospodarka r y b n a rozwinęła się w zachodniej J u t l a n d i i , gdzie piaszczyste gleby i karłowate gospodarstwa nie mogły w pełni zaspokoić potrzeb tamtejszych mieszkań­ ców. Tam, gdzie rybołówstwo stanowiło zajęcie równorzędne z r o l n i c t w e m , w okresie połowów r y b a c y w r a z z p o m o c n i k a m i opuszczali wieś i w z n o s i l i p r y m i t y w n e , sezonowe chaty w pobliżu łowisk. Szczególnie powszechne były jesienne połowy na śledzie i węgorze, gdy te ostatnie spływały z wód wewnętrznych do morza. Potencjalne k o n f l i k t y regulowane były p r a w e m do brzegu, którego określone o d c i n k i należały do położonych n a d morzem l u b r z e k a m i w s i . Rybacy z jednej w s i t w o r z y l i spółki połowowe, oparte n a zasadach spół­ dzielczych, w pełni porównywalne z kaszubskimi maszoperiami. N i e w y ­ klucza się zresztą, że organizacja maszoperii przywędrowała n a Pomorze właśnie z D a n i i . 6 N a t e m a t m a s z o p e r i i piszą m . i n . Z . В a t o r o w i с z, Zespołowe rybolówistwc n a polskim wybrzeżu, P r a c e i M a t e r i a ł y E t n o g r a f i c z n e , t . V I I I - I X , Ł ó d ź - L u b l i n 1951: J . K u c h a r s k a , Gospodarcze i społeczne podstawy maszoperii kaszubskich, tamże' F. L o r e n t z , A . F i s c h e r , T . L e h r - S p ł a w i ń s k i , Kaszubi — kultura ludowe i iązyk, T o r u ń 1934. P o r . też W . B l a n k ę , Die Seefischerei Nordwest-Europas, Ham­ b u r g 1956. 0 �180 MAREK ARPAD KOWALSKI Węgorze łowiono w jazach, plecionych z prętów i drewna, zastawia­ n y c h n a rzekach. Do połowu śledzi używano sieci s t a w i a n y c h — stosowa­ no je szczególnie w fiordach, a zwłaszcza w bardzo r y b n y m L i m f j o r d w północnej J u t l a n d i i . W w o d a c h wewnętrznych i fiordach łowiono j e ­ sienią śledzie sieciami ciągnionymi. N a wybrzeżu natomiast r y b a c y nocą wypływali w morze, zagarniając ławice w e włókę l u b sieć t z w . k u r t y ­ nową . N a płyciznach południowo-zachodniej D a n i i używano nadal zresz­ tą stosowanej metody pod nazwą vadehavet, wykorzystując odpływy m o ­ rza. N a brzegu w y k o p y w a n o głęboki dół, odgrodzony od s t r o n y morza plecionką z gałęzi. W czasie odpływu morza r y b y pozostawały w dole i należało j e t y l k o wyjąć. 7 Industrializacja k r a j u i specjalizacja zajęć sprawiły, iż zniknęła w a r ­ s t w a rolników-rybaków. Rybołówstwo mogło przejść z fazy połowów przybrzeżnych na szersze wody, uniezależniając się od k r u c h y c h łódek w y s t a w i o n y c h na fale i p o d m u c h y w i a t r u . Umożliwiło to duńskim r y b a ­ k o m ekspansje nie t y l k o n a łowiska bałtyckie, ale również na Morze Pół­ nocne i A t l a n t y k . Jednocześnie w i e l u chałupników żyjących t y l k o z poło­ w ó w n a małą skalę stało się pełnomorskimi r y b a k a m i . Swoistą formę połowów stanowiły polowania n a f o k i i w i e l o r y b y . Te pierwsze dosyć często pojawiały się d a w n i e j n a Bałtyku. Do połowu f o k używano właściwie p r y m i t y w n y c h metod, t a k i c h j a k pułapki w f o r m i e s t a w i a n y c h sieci, w które wplątywały się f o k i , l u b żelazne h a k i w b i j a n e w piasek w miejscach, gdzie gromadziły się zwierzęta. Wędrując do w o ­ dy, nadziewały się one na h a k i . Tłuczono też po p r o s t u f o k i pałkami. Tę metodę pamiętają jeszcze starsi r y b a c y z wysepek położonych w cieśninie Kattegat. F o k i dostarczały w i e l u produktów potrzebnych w gospodar­ stwie. Z tłuszczu w y t a p i a n o oliwę do lamp, do konserwowania płaszczy i długich, sięgających za k o l a n a r y b a c k i c h butów, ze skóry szyto zimowe płaszcze, w y k o n y w a n o wreszcie najróżniejsze drobiazgi, j a k n p . taba­ kierki. Zdarzały się przybrzeżne polowania na w i e l o r y b y , z rzadka i na d e l ­ f i n y . I c h tłuszcz w y t a p i a n o na olej, mięso jedzono. Połów dzielony był zgodnie z t r a d y c y j n y m i zasadami, które każdemu r y b a k o w i określały jego część, nadto pewną część oddawano miejscowe­ m u posesjonatowi oraz duszpasterzowi. RZEMIOSŁO Dzisiejsza specjalizacja zajęć, g d y każda f a r m a zaopatruje się w p o ­ trzebne j e j p r z e d m i o t y w mieście, t y p o w a jest d l a epoki przemysłowej. N i m j e d n a k do tego doszło, gospodarstwa miały charakter samowystar' Michelsen, Rasmussen, o p . cit. �KULTURA LUDOWA 181 DANII czalny, a chłop i jego rodzina b y l i nie t y l k o r o l n i k a m i i r y b a k a m i , lecz także rzemieślnikami. Dotyczy to zwłaszcza p r o s t y c h narzędzi i sprzętów, które każdy potrafił wykonać na własny użytek. Proste sprzęty d r e w n i a ­ ne w y k o n y w a n o zwykłym nożem, ze słomy pleciono zasobniki na ziarno i mąkę, k o b i e t y tkały wełnę. Istniała wszakże pewna specjalizacja, p r z y t r u d n i e j s z y c h bądź m n i e j p o p u l a r n y c h w y r o b a c h , j e d n a k i ona zamykała się zasadniczo w obrębie wąskiej stosunkowo społeczności l o k a l n e j . Stopnie specjalizacji były różne. W regionach, gdzie ziemia była jało­ w a — rozwijało się rzemiosło. Podobne zjawisko występowało w latach głodu, k r y z y s u . Rzemiosło stanowiło wówczas dodatkowe, a nierzadko Rye. 1. M o d e l o w a n i e kolanach. n a c z y n i a n a desce t r z y m a n e j n a Przedstawiona t u czarna ceramika chodniej Jutlandii byla w y t w o r e m z kobiecym za­ �182 MAREK ARPAD KOWALSKI wręcz niebagatelne źródło dochodu. D l a w i e l u uboższych chłopów, nie mogących wyżyć z ziemi, rzemiosło stawało się p o d s t a w o w y m źródłem u t r z y m a n i a . Człowiek t a k i stawał się często specjalistą c e n i o n y m w e w s i , a n a w e t w szerszej okolicy. Często rzemieślnik ów zupełnie tracił k o n t a k t z ziemią i całkowicie poświęcał się swojej profesji. Z j a w i s k o to nieobce było i w Polsce; podobnie j a k w D a n i i , rodzaj zajęć wyznaczony był przez bogactwo i n d y w i d u a l n e g o człowieka i w a r u n k i przyrodnicze regionu. Z d r u g i e j s t r o n y n i e zawsze można przeprowadzić wyraźny podział między wyspecjalizowaną produkcją rzemieślniczą, a tą przeznaczoną na użytek domowy. T a k n a przykład k o w a l był n i e m a l w i o s k o w y m urzędni­ k i e m , pracującym za regularną opłatą — nie od sztuki, lecz, b y t a k rzec, pozostawał p r a c o w n i k i e m e t a t o w y m . Niezależnie od tego pełnił funkcje, lekarza i weterynarza. Chociaż każdy chłop z pomocą r o d z i n y i sąsiadów potrafił wznieść chałupę, t o j e d n a k cieśle i stolarze b y l i zatrudniani, j a k o eksperci do w y k o n y w a n i a bardziej specjalistycznych prac, j a k n p . łącze­ nie belek, oraz spełniali funkcję technicznych doradców całości b u d o w y . G a r n c a r s t w o było zajęciem bardzo rozwiniętym. Słynęła czarna ce­ r a m i k a z J u t l a n d i i , p r z y czym w a r t o zwrócić uwagę, że zajęcie t o należa­ ło do kobiet, tajemnice p r o d u k c j i przechodziły z m a t k i na córkę. Czarna ceramika — o d p o w i e d n i k naszych siwaków — rozwinęła się początkowo w zachodniej J u t l a n d i i , później rozpowszechniła się na całym Półwyspie. Mężczyzna pomagał t y l k o w w y p a l a n i u naczyń, natomiast całość p r o ­ d u k c j i pozostawała w rękach kobiecych. Koło garncarskie, m i m o iż znane w D a n i i od X I I w., nie było używane przez w i e j s k i c h rzemieślników. Uży­ w a l i go j e d y n i e zawodowi, cechowi garncarze miejscy. C i sporadycznie t y l k o t r u d n i l i się czarną ceramiką, przeważnie b o w i e m w y p a l a l i naczynia na czerwono i p o k r y w a l i glazurą. T a k więc wiejscy garncarze m o d e l o w a l i glinę na desce t r z y m a n e j n a kolanach. Czarny k o l o r naczyń o t r z y m y w a n o dzięki w y p a l a n i u i c h w szczelnie zamkniętym piecu, do którego nie dochodził tlen, a dzięki t e m u n i e następowało u t l e n i a n i e zawierających żelazo składników g l i n y . Dopiero od początku X I X w . w y r o b y fabryczne, k r a j o w e i zagraniczne (angielskie k a m i o n k i , a później naczynia metalowe) zaczęły wypierać w y ­ r o b y wiejskiego, tradycyjnego garncarstwa. D r e w n o było surowcem rzemieślniczym stosowanym w każdym gospo­ darstwie. W y k o n y w a n o z niego narzędzia drobne i części większych. A l e i t u , j a k w p r z y p a d k u garncarstwa, istniały lokalne ośrodki rzemieślni­ cze. T a k więc d r e w n i a n e chodaki, łyżki, naczynia i koła do wozów p r o ­ d u k o w a n o w e wschodniej J u t l a n d i i , n a g r a n i c y z j e j środkową, bezleśną częścią. W o z y natomiast w lesistych rejonach okręgu Silkeborg w zachod­ niej J u t l a n d i i . P r o d u k t y te rozprowadzano z k o l e i po całym k r a j u . N i e zawsze jeden rodzaj rzemiosła mógł zapewnić u t r z y m a n i e , łączono �KULTURA LUDOWA DANII 183 więc w j e d n y m ręku rozmaite specjalizacje, pozostając zasadniczo p r z y t y m s a m y m surowcu. T a k więc kołodziej mógł być zarazem cieślą, cieśla zajmował się też w y p a l a n i e m cegieł czy m a l a r s t w e m . Interesujące n a t o ­ miast, że specjalistą od k r y c i a dachu słomą nie mógł być n i k t i n n y , t y l k o fachowiec zajmujący się tą właśnie dziedziną. O ile b o w i e m każdy chłop sam potrafił naprawić dach w razie potrzeby, to do w y k o n a n i a nowego dachu sprowadzano już dekarza. Rzemiosło łączyło się w D a n i i ze sztuką, która wyrażała się w ozdob­ n y m meblarstwie, w zdobieniu ornamentem r y t y m przedmiotów użytku R y c . 2. B o g a t o o r n a m e n t o w a n e krzesło z 1795 r. p o ­ chodzące z północnej Z e l a n d i i — w y r ó b w i e j s k i c h r z e m i e ś l n i k ó w z tego r e g i o n u D a n i i �184 MAREK ARPAD KOWALSKI codziennego, t a k i c h j a k łyżki, maglownice i t d . M e b l a r s t w o zasadniczo b y ­ ło do siebie zbliżone stylowo w całej D a n i i , różniło się n i e w i e l k i m i t y l k o o d m i a n a m i l o k a l n y m i . Prawdopodobnie dlatego, iż za wzór służyły t u meble mieszczańskie i dworskie, które bardziej albo m n i e j zręcznie k o ­ piowano. S t y l m e b l i l u d o w y c h był przeto uzależniony do zręczności sto­ larza i od upodobań estetycznych miejscowego szlachcica. Bogatą o r n a ­ mentykę i rzeźbienie m e b l i przyniósł zasadniczo renesans. T a k więc płytę stołu często p o k r y w a n o płasko rzeźbionym ornamentem, starannie mode­ l o w a n o nogi, t a k stołu, j a k i i n n y c h sprzętów — krzeseł, łóżek, szaf. M a ­ lowanie m e b l i przyszło późno, w r a z z przyjęciem się k o m i n a na w s i , g d y d y m snujący się po izbie nie zasłaniał w i d o k u a n i nie niszczył p o w i e r z c h ­ n i d r e w n i a n y c h sprzętów. I znów, t a k j a k w w i e l u i n n y c h dziedzinach k u l ­ t u r y l u d o w e j , t a k i w meblarstwie, nowoczesne sprzęty pojawiły się p o ­ czątkowo w południowej części k r a j u , skąd dopiero rozprzestrzeniły się na resztę D a n i i . P l e c i o n k a r s t w e m z a j m o w a l i się ludzie starsi, niezdolni już do efek­ t y w n e j pracy w r o l n i c t w i e czy w y s p e c j a l i z o w a n y m rzemiośle. W y r a b i a n o kosze z łoziny, kosze n a ziarno i mąkę pleciono ze słomy. Splatano z niej długi warkocz i przeciągano przez specjalne pierścienie, d l a lepszego skrę­ cenia. Następnie spiralnie, poczynając o d dna, pleciono kosz. Konstrukcję, dla wzmocnienia przeplatano łoziną. Z rozszczepionych gałęzi krzewów owocowych w y k o n y w a n o l i n y i sznury. T k a c t w o należało do ważniejszych zajęć. Wełnę i l e n t k a n o p r a k t y c z ­ nie w każdym domu. Służba, nie posiadająca własnych owiec, często o t r z y ­ mywała część zapłaty w f o r m i e surowej wełny czy już utkanego płótna. Nadwyżki p r o d u k c y j n e sukna sprzedawano w miastach, na targach. Sta­ nowiło ono wreszcie część w i a n a wychodzącej za mąż dziewczyny. T k a ­ c t w e m zajmowały się kobiety. N i e j e d n o k r o t n i e gromadziły się one w j e d ­ nej izbie razem przędąc — była to jednocześnie okazja do zabawy i do spotkania towarzyskiego. Chociaż t k a c t w o było zasadniczo d o m o w y m za­ jęciem, to z biegiem czasu przekształciło się w wyspecjalizowane rzemio­ sło t y p u zawodowego. W miarę r o z w o j u p r o d u k c j i t k a c k i e j p o j a w i l i się wiejscy k r a w c y . Od początku X I X w . k r a w i e c t w o , zaraz po t k a c t w i e , sta­ ło się najpowszechniejszym zawodem w w i e j s k i m rzemiośle profesjonal­ n y m . Można w tej dziedzinie wyodrębnić pewne lokalne ośrodki. K o r o n ­ k a r s t w o rozwinęło się w południowo-zachodniej D a n i i , wokół miasta Т 0 П der; mieszkańcy okręgu H a m m e r u m w środkowej J u t l a n d i i specjalizowali się w pończosznictwie. Pozostałe gałęzie t k a c t w a i k r a w i e c t w a były p o ­ pularne w całym k r a j u . Zawodowe rzemiosło nie było j e d n a k n a w s i duńskiej zbyt liczne. Wła­ dze b o w i e m długi czas utrzymywały m o n o p o l miast n a w y r o b y rzemie­ ślnicze. Poza m i a s t a m i m o g l i pracować kowale, cieśle, stolarze, bednarze, �KULTURA LUDOWA DANII 185 ceglarze, garncarze, kołodzieje, murarze, kuśnierze, tkacze, k r a w c y i szew­ cy. Pozostałe zawody były zarezerwowane d l a członków cechów m i e j s k i c h . P r a w a te upadły w X I X w., g d y z l i k w i d o w a n o w miastach system cecho­ w y . Przyczyniło się t o n a krótko do znacznego ożywienia rzemiosła na w s i , ale dalsze z m i a n y zachodzące w D a n i i przekształciły wkrótce r z e m i o ­ sło w przemysł. STRÓJ Stroje ludowe w D a n i i , to stroje z X I X w . One to odróżniały spekta­ k u l a r n i e wieś od miasta i różnicowały w sposób widoczny, acz właściwie powierzchowny, poszczególne regiony k r a j u . Niewiele zachowało się prze­ kazów z czasów dawniejszych, nic n i e w i a d o m o w l i t e r a t u r z e duńskiej 0 początkach s t r o j u l u d o w e g o . Wiadomo t y l k o , że rozwinął się w X V I I I w . Farbować zaś poczęto stroje w X I X w., j e d y n i e r y b a c z k i z północno-wschodniej Z e l a n d i i i z Fane pozostały p r z y czarnych. Przypuszcza się, że zasadniczo duńskie stroje ludowe pochodzą od. ubiorów mieszczańskich i szlacheckich okresu renesansu i b a r o k u . Istotnie, charakter całości i wygląd szczegółów zdaje się potwierdzać to p r z y p u ­ szczenie. Strój kobiecy składał się z czepka (kornetu), chusty na szyję, serdaka bez rękawów, ze s t a n i k i e m ściśle dopasowanym do ciała. Pod serdakiem noszono bluzkę robioną na drutach, z rękawami. N a długą spódnicę zakła­ dano na co dzień f a r t u c h w y k o n a n y z pospolitego, lichego raczej m a t e ­ riału. Strój męski składał się z robionego na d r u t a c h czepka, długiego do k o l a n k a f t a n a z szerokimi rękawami. Często noszono zamiast k a f t a n a krótką kurtkę, a pod nią kamizelkę bez rękawów, wreszcie koszulę. Spo­ dnie noszono krótkie, do k o l a n , na nogach długie skarpety. O b u w i e co­ dzienne jednakowe było dla mężczyzn i kobiet — drewniane chodaki, ale p r z y dobrej pogodzie i od święta zakładano skórzane b u t y ze s r e b r n y m i sprzączkami. 8 Pochodzenie s t r o j u ludowego od u b i o r u w a r s t w wyższych jest, według duńskich autorów, p o t w i e r d z e n i e m t e o r i i , że k u l t u r a l u d o w a powoduje „pogarszanie się dóbr k u l t u r o w y c h , jest naśladownictwem k u l t u r y klas w y ż s z y c h " . Stroje przechodziły do k u l t u r y ludowej drogą obserwacji 1 naśladownictwa. Różnice regionalne wyrażające się w n i c h polegają m . i n . na t y m , że na niektórych obszarach p r z y j m o w a n o pewne wzory, n a i n ­ n y c h — nie. Decydowały t u całkowicie s u b i e k t y w n e względy. Najbliższe 9 8 Tamże. 9 Tamże. �186 MAREK Rye. 3. Strój XIX w . Dostrzec męski ARPAD KOWALSKI wieśniaka z Zelandii, można r ó w n i e ż f r a g m e n t powego d l a czarnej izby, tzw. z połowy wnętrza t y ­ stue miasto z t a r g i e m stawało się dla chłopów atrakcją kulturalną i w z o r ­ cem — tworzyły się przeto lokalne t y p y strojów. Większe przy t y m zróżnicowanie można dostrzec w u b i o r a c h kobie­ cych, k o b i e t y b o w i e m były bardziej odizolowane od świata zewnętrznego niż mężczyźni. O ile w u b i o r a c h męskich można dostrzec tendencję do pewnej u n i f i k a c j i pod wpływem w z a j e m n y c h kontaktów i szybszego p r z y j m o w a n i a n o w i n e k , o t y l e k o b i e t y stanowiły element bardziej trądy- �KULTURA LUDOWA DANII 187 c y j n y , k o n s e r w a t y w n y . W y r o b y m a n u f a k t u r o w e długo nie mogły trafić na wieś, a to dzięki rozwiniętemu t k a c t w u d o m o w e m u i n a t u r a l n e m u k o n ­ s e r w a t y z m o w i chłopskiej k u l t u r y . Ów k o n s e r w a t y z m rządził l u d z k i m za­ chowaniem się i postępowaniem w określonych sytuacjach. Dotyczyło to także strojów noszonych zgodnie z tradycją i przeznaczonych na k o n k r e t ­ ne okazje, a przechodzących z m a t k i na córkę. W w i e l u momentach przytoczony t u wywód może być zakwestionowa­ ny, n i e podejmuję j e d n a k z n i m p o l e m i k i , staram się b o w i e m przekazać w t y m względzie j e d y n i e poglądy duńskich badaczy. Godzi się jeszcze zauważyć, że istniały stroje codzienne i stroje świą­ teczne, przeznaczone n a specjalne okazje, T a k n p . uzupełnieniem s t r o j u niedzielnego była b a r w n a chusta zakładana przez k o b i e t y n a szyję, w rę­ k u zaś trzymały niewielką chusteczkę, w którą owijały śpiewnik udając się do kościoła. Dopełnieniem były małe srebrne kadzielniczki, z którymi udawano się do świątyni. Dziewczęta niezamężne nie przybierały n i c z y m głowy, dopiero ślub, który zmieniał i c h status społeczny, powodował pewne z m ia ny w ubiorze. Zakładano m i a n o w i c i e pannie młodej czepek, z którym j a k o kobieta za­ mężna nie rozstawała się już do śmierci. Obyczaj oczepin, podobnie j a k w Polsce, był j e d n y m z k u l m i n a c y j n y c h punktów wesela i odgrywał i s t o t ­ ną rolę w obrzędowości w s i duńskiej. Wyróżniał się strój rybaków i m a r y n a r z y . Rybacy t w o r z y l i pod pew­ n y m i względami odrębną społeczność, łatwo rozpoznawalną po o d m i e n ­ n y m s t r o j u . Żeglarze nosili więc długie spodnie, podczas g d y zasadniczym elementem męskiego s t r o j u ludowego były spodnie sięgające do k o l a n . N a k r y c i e m głowy były k a p t u r y podobne do m a r y n a r s k i c h . Jednocześnie w regionach położonych na wybrzeżach te elementy s t r o j u zawodowego łączyły się ze s t r o j e m l u d o w y m , który w ogólnych zarysach był znany w całej D a n i i . Strój t e n zaniknął w X I X w., początkowo wśród mężczyzn, później wśród kobiet. T y l k o na bardziej izolowanych, małych wyspach n i e k i e d y starsze k o b i e t y używają jeszcze fragmentów d a w n y c h strojów ludowych. OBYCZAJE I OBRZĘDY Obrzędy w obrębie k u l t u r y t r a d y c y j n e j pełniły doniosłą integracyjną funkcję — łączyły społeczność, przypominały o wspólnych interesach. W y ­ różnić można d w a rodzaje obrzędów: doroczne, uzależnione od kalenda­ rza, a duński r o k obrzędowy był n i e m n i e j bogaty niż polski oraz obrzędy związane ze szczególnymi w y d a r z e n i a m i ludzkiego życia. Pierwsze były wspólne dla całej w s i ; obchodzone przez całą społeczność łączyły wszyst- �188 MAREK ARPAD KOWALSKI k i c h mieszkańców. D r u g i e miały charakter r o d z i n n y , czasem z uczestni­ c t w e m najbliższej g r u p y sąsiadów. Obrzędy doroczne w znacznej mierze wiązały się z kalendarzem k o ­ ścielnym. Były t o święta o rodowodzie czysto chrześcijańskim, j a k i takie, które wywodziły się z okresu przedchrześcijańskiego, a zostały adaptowa­ ne przez Kościół, który w t e n sposób utrwalał swoje wpływy. Najważniejsze w r o k u obrzędowym było Boże Narodzenie. P r z y g o t o ­ w a n i a zaczynały się już jesienią, g d y b i t o zwierzynę i szykowano mięso na to święto. Warzono też specjalne p i w o dosładzane m i o d e m i c u k r e m z jęczmienia. Krótko przed Bożym Narodzeniem pieczono jasny chleb żyt­ n i oraz ciasta w f o r m i e zwierząt, które przechowywano do wiosny, k i e d y to przed pierwszą orką r o l n i k i koń zjadali je. Ten zabieg magiczny miał zapewnić obfite plony. K u l m i n a c y j n y m m o m e n t e m świąt była w i g i l i a ob­ chodzona szczególnie uroczyście. Kolacja składała się z kaszy i r y b , n i m j e d n a k przystąpiono do wieczerzy, gospodarz zjadał j a k o pierwszy t r z y łyżki kaszy. Pierwszą, b y w nadchodzącym r o k u obrodziło żyto, drugą — za owies, trzecią — za jęczmień. Świętom towarzyszył szereg obrzędów i zabiegów magicznych, n p . w y c z y t y w a n o z n a k i wróżące przyszłość. T a k więc w ogrodzie o k r y w a n o słomą drzewa owocowe i potrząsano n i m i , b y dźwigały dużo owoców w przyszłym r o k u . N a stole w i g i l i j n y m stały d w i e świece — przed gospodarzem i jego żoną. Czyja świeca pierwsza się w y ­ paliła, t e n miał pierwszy umrzeć. W y s y p y w a n o też nieco jedzenia szczu­ r o m i myszom, bo gdzie jest i c h dużo, t a m jest obfitość jedzenia. I t e n zabieg miał przynieść bogactwo. Ponadto w kącie izby odsypywano nieco kaszy i chleba d l a goblinów — d o m o w y c h duchów r o d z i n n y c h . Obecność goblinów miała zapewnić szczęście i powodzenie gospodarstwu i d o m o w i . Wierzono też, że prezenty świąteczne przynoszą trolle, d u c h y opiekuńcze człowieka. Zarówno gobliny, j a k i iroZZe są elementem f o l k l o r u s k a n d y ­ nawskiego z czasów przedchrześcijańskich. Po w i g i l i i , w ciągu d w u d n i Bożego Narodzenia odbywały się zabawy młodzieżowe ze śpiewami, tańcami i pochodami masek. Uroczystości t r w a ­ ły do Nowego R o k u , który bywał w i t a n y hałaśliwie, strzelaniną, b i c i e m o d r z w i g l i n i a n y c h garnków, t a k że często zdarzało się, iż gospodarz z n a j ­ dował następnego dnia swój wóz na dachu albo konstatował, że k o m i n jest zatkany gliną l u b smołą. Istniał też zwyczaj „Dwunastej N o c y " , licząc od w i g i l i i . Dzień t e n przypadał na 6 stycznia. Cały okres dzielący jedno święto od drugiego był porą wróżb. T a k więc codziennie, poczynając od w i g i l i i , gospodarz zazna­ c z a ! w i z b i e n a sosrębie rodzaj pogody w d a n y m d n i u , co miało wróżyć, j a k a będzie pogoda w ciągu następnych d w u n a s t u miesięcy. N a Z e l a n d i i istniał zwyczaj, że g d y wszyscy jeszcze siedzieli p r z y kolacji, gospodarz wdrapywał się na dach i wykrzykiwał donośnym głosem i m i o n a trzech �KULTURA LUDOWA 189 DANII mędrców: Kacper — M e l c h i o r — Baltazar. T a k daleko, j a k słychać było jego głos, miało być zażegnane niebezpieczeństwo pożaru w ciągu całego roku. „Dwunastej N o c y " t z w . ludzie z gwiazd chodzili po w s i . Było to za­ zwyczaj trzech młodycE chłopców p r z y b r a n y c h w białe szaty i stożkowate kapelusze zwieńczone k o r o n a m i — s y m b o l i z o w a l i trzech króli niosąc na drągu papierową gwiazdę, w e wnętrzu której paliła się świeca. Zaglądali oni do każdego gospodarstwa śpiewając o trzech królach w Betlejem i o Herodzie, a występ kończyli życzeniami szczęścia i bogactwa d l a d o m u . Gospodarze wywdzięczali się i m poczęstunkiem, jadłem i pieniędzmi. Czę­ sto ubodzy chłopi p i e l g r z y m o w a l i w t e n sposób po okolicy, zbierając jał­ mużnę. Zwyczaj ten, j a k się wydaje, p r z y p o m i n a nieco nasze chodzenie z szopką. Następny dzień po „Dwunastej N o c y " był poświęcony duńskiemu świę­ t e m u , księciu K n u d o w i . Obrządek t e n t a k silnie przyjął się w D a n i i , że istnieje nawet powiedzenie mówiące, że „Święty K n u d w y r z u c a Boże Narodzenie". Tłusty Czwartek był okazją do zabawy przed długim okresem postu. Obchodzenie tego d n i a miało w D a n i i bardzo żywe tradycje. Dekorowano i z b y brzeziną, młodzież sporządzała sobie m a s k i . Korowód t a k i krążył po całej w s i ze śpiewem i tańcami. Dzień kończył się obrzędem „bicia k o t a w baryłce". Chodzono m i a n o w i c i e z niewielką beczką, okładając ją k i j a ­ m i . Zwyczaj ten, którego genezę t r u d n o wytłumaczyć, jest reminiscencją d a w n y c h rytuałów m a g i i płodności i bogactwa. Ze w s i przeniósł się szyb­ ko do miast, gdzie był obchodzony równie żywiołowo i powszechnie, j a k n a w s i . Obecnie p o d t r z y m y w a n y jest t y l k o wśród młodzieży szkolnej, z i n ­ n y c h zaś d a w n y c h elementów tłustego c z w a r t k u zachowała się t y l k o t r a ­ dycja w y p i e k u pączków i faworków. Wielkanoc jest natomiast pozbawiona otoczki jakiejś bardziej rozbudo­ wanej obrzędowości. Ceremonie zanikły o d 1536 г., g d y D a n i a zerwała z katolicyzmem, przechodząc n a l u t e r a n i z m . Utrzymał się j e d y n i e zwyczaj święcenia w kościele jadła: ziarna, j a j e k i kiełbasy. W a r t o przy t y m za­ uważyć, że podobnie j a k w Polsce, istniał w D a n i i obyczaj m a l o w a n i a j a ­ jek. Sposobów było wiele — były więc kraszanki, pisanki, i t d . 1 0 Dzień 1 maja był uroczystością p o w i t a n i a nadchodzącego lata. Rozpa­ lano na wzgórzach ogniska i tańczono wokół nich. Członkowie młodzie­ żowego bractwa, każdy z zieloną gałęzią w ręku, t w o r z y l i korowód o d w i e ­ dzający gospodarstwo po gospodarstwie. Zatrzymując się przed każdymi d r z w i a m i , odśpiewywano piosenkę witającą lato i życzącą gospodarzom szczęścia i d o b r o b y t u , na zakończenie zaś zdobiono d r z w i p r z y n i e s i o n y m i 1 0 K . U l d a 11, Les oeufs für Volkskunde, de paques t . L I V , B a s e l 1958. au Danemark, [ w : ] Schweitzerisches Archiv �190 MAREK ARPAD KOWALSKI z i e l o n y m i gałęziami. N a głównym placu w i o s k o w y m sadzono m a j o w e drzewko zdobione gałęźmi i k w i a t a m i . Mężczyźni zaś d e k o r o w a l i konie w y k o n a n y m i przez k o b i e t y wieńcami, urządzając galopady od w s i do w s i . Szczególne znaczenie magiczne miała noc świętojańska. Przed zacho­ dem słońca ściągano gałęzie n a polach i t a m układano w stogi. Chodziło 0 to, b y zboże rosło t a k wysokie, j a k w y s o k i był stóg. Wieczorem rozpala­ no ogniska, p r z y których gromadziła się cała n i e m a l społeczność w i o s k i . Ogień odpędzał od w s i złe duchy, a d y m przynosił płodność t y m polom, nad które dotarł. Przeto ogniska rozpalano w k i l k u p u n k t a c h w s i , b y każ­ d y mógł mieć zapewnione bogactwo. Ogniska zresztą pojawiały się p r z y w i e l u obrzędach i okazjach. T a k więc w południowo-wschodniej D a n i i i na wyspie R01T10 rozpalano o g n i ­ ska na świętego P i o t r a (22 I I ) — przed w y r u s z e n i e m rybaków na morze. Również Zielone Świątki n i e obywały się bez ognisk. Wracając do nocy świętojańskiej — po zachodzie słońca zbierano zioła, wierzono, że właściwości lecznicze gromadzą się w n i c h w szczególnie dużym natężeniu właśnie w tę noc. Z k o l e i wieczorem rosa leczyła oczy, a noc wzmagała siłę magiczną iwiętych źródeł, czczonych jeszcze w p o ­ gańskich czasach. Jeszcze w początkach obecnego stulecia ludzie groma­ d z i l i się wokół świętych źródeł, p i l i z n i c h wodę, o b m y w a l i się nią. Wreszcie zwyczaje żniwne. Starano się, b y żniwa n a w s z y s t k i c h polach ukończyć jednocześnie. C i b o w i e m , którzy opóźniali się, r y z y k o w a l i , że zostaną okrzyknięci „żniwnymi p a r o b k a m i " — wyśmiewanymi za l e n i ­ stwo, opieszałość w pracy bądź niezręczność. W t a k i c h przypadkach spo­ rządzano sporą kukłę trzymającą w ręku żartobliwe l u b pełne d r w i n p i ­ smo, w którym wyliczone były p r z y w a r y opóźnionych w żniwach r o l n i ­ ków. Kukłę tę ustawiano na p o l u niefortunnego gospodarza. Po ukończe­ n i u zasadniczych żniw pozostawiano w p o l u k i l k a nieściętych łodyg, m a ­ jących zapewnić w przyszłym r o k u w i e l k i urodzaj. O s t a t n i snop zebrany z pola był specjalnie w i e l k i i ciężki. Czasem nawet wkładano w e ń do środ­ k a kamień, zapewniając sobie to, iż następne zbiory będą t a k w i e l k i e 1 ciężkie, j a k ów snop. N a t y m j e d n a k nie kończyły się magiczne rytuały żniwne. Snop ten, specjalnie p r z y b r a n y i dekorowany, ładowano na ostat­ n i zjeżdżający z pola wóz, b a r w n i e p r z y b r a n y i u m a j o n y . Snop był zna­ k i e m dla całej w s i , iż żniwa są zakończone. Żona gospodarza, po wjeź­ dzie ostatniego w o z u z pola ze zbiorami, w sposób uroczysty zamykała bramę obejścia. N a podwórzu g r o m a d z i l i się wszyscy mieszkańcy — go­ spodarze, dzieci, służba, spędzano też cały i n w e n t a r z . Symbolizowało to nagromadzenie bogactw w domu, które wystarczą dla każdego. Istniało też wierzenie, że dziewczyna, która wiązała ostatni snopek, w ciągu r o k u w y j d z i e za mąż. Sezon żniw zamykał się „żniwami d o m o w y m i " — w y s t a ­ wną ucztą, w której uczestniczyli wszyscy mieszkańcy w s i . �KULTURA LUDOWA DANII 191 Obrzędy rodzinne wiązały się z poszczególnymi fazami życia czło­ wieka. Chrzest stawał się jednocześnie włączeniem do społeczności. Nadawano przeto dzieciom i m i o n a dziadków l u b k r e w n y c h , b y zapewnić nieustanną więź rodzinną. Wierzono też, że wybór odpowiedniego i m i e n i a zapewnia określoną przyszłość. Po ceremonii kościelnej, w chałupie ochrzczonego dziecka odbywał się festyn, n a który spraszano k r e w n y c h i najbliższych sąsiadów. Zaproszenie odbywało się poprzez przekazywanie wyróżnionym ozdobnej, ornamentowanej laski. T e n rodzaj „listów" znany był i n a w s i polskiej. Następną fazą było przejście od dzieciństwa do młodości. Dziecko s t a ­ wało się od tej p o r y członkiem młodzieżowego bractwa, otrzymując zbiór p r a w i obowiązków. W i d o m y m znakiem tego przejścia była k o n f i r m a c j a . Obyczaj t e n n i e niósł ze sobą większych uroczystości, ale o d tej p o r y młodzi ludzie zakładali już strój dorosłych. Największym w y d a r z e n i e m był ślub. Młodzi o t r z y m y w a l i własne g o ­ spodarstwo, przestając być odtąd k o m p a n a m i w młodzieżowych b r a c t w a c h . Do czasu zawarcia małżeństwa dziewczyna nosiła długie włosy. W przed­ dzień ślubu ścinano j e j warkocz i zakładano czepek mężatki. Szaty w e s e l ­ ne były nader strojne, a panna młoda zakładała na głowę specjalny k o r ­ net w kształcie k o r o n y , w y k o n a n y z c y n y l u b nawet posrebrzany. Często taką koronę wypożyczano z kościoła od żony pastora, do której obowiąz­ ków należało też strojenie p a n n y młodej. Ostatnia wreszcie ceremonia życiowa wiązała się ze śmiercią człowie­ ka. Uwagę zwracają t u niektóre specyficzne zwyczaje — t a k więc, gdy zmarła kobieta brzemienna, wkładano j e j do g r o b u nożyczki, igły, n i c i i u b r a n k o dziecięce — rzeczy potrzebne dziecku, b y zmarła nie musiała wracać i prosić o nie. Trumnę, wyprowadzając ją do kościoła, wynoszono przez okno l u b specjalne d r z w i , b y śmierć nie wróciła do domu. M i m o b o w i e m f a t a l i s t y cznego oczekiwania na nią, społeczność w i e j s k a jako zbiorowość broniła się przed śmiercią. * Obecnie większość obrzędów, obyczajów i p r a k t y k magicznych już nie istnieje. Te które zachowały się, przetrwały w zmienionej f o r m i e i pozba­ w i o n e zostały swojego pierwotnego znaczenia, sprowadzając się zasadni­ czo do f u n k c j i zabawowych. Co więcej, adaptowane przez miasto, nie są już elementem k u l t u r y l u d o w e j , a stały się składnikiem k u l t u r y narodo­ w e j . Najbardziej t r a d y c y j n y charakter m a Boże Narodzenie, które s t w o ­ rzyło sobie solidną tradycję, koncentrującą się wokół udekorowanej i i l u ­ m i n o w a n e j jodły, wokół której tańczono i p r z y której wręczano sobie p r e - �192 MAREK ARPAD KOWALSKI zenty. Nota bene zwyczaj takiego obchodzenia Bożego Narodzenia p r z y ­ szedł do D a n i i z Niemiec, początkowo do miast i rozprzestrzenił się na w s i , a w końcu X I X w . w całym k r a j u . WIES DUŃSKA DZISIAJ Dzisiejsza wieś duńska p r z y p o m i n a raczej krajobraz przemysłowy. D o ­ minują t u zdecydowanie gospodarstwa farmerskie. Za b u d ow a nia r o z p r o ­ szone stoją n a skomasowanych g r u n t a c h . Obszar f a r m w a h a się od 20 do 100 hektarów j a k o najbardziej opłacalnych. Specjalizacja r o l n a bądź h o ­ d o w l a n a wyznaczana jest w a r u n k a m i g l e b o w y m i i k l i m a t y c z n y m i poszcze­ gólnych regionów. T a k więc w y s p y południowe Falster, L o l l a n d i m n i e j ­ sze, specjalizują się w u p r a w i e buraków c u k r o w y c h , F i o n i a i Zelandia — to obszary u p r a w y pszenicy, J u t l a n d i a i pozostałe w y s p y — to inne ga­ t u n k i zbóż i z i e m n i a k i . Podobnie rzecz się m a z gospodarką hodowlaną. Istnieje rejonizacja w h o d o w l i bydła, t r z o d y chlewnej, owiec. Każda f a r ­ m a posiada możliwość pełnego korzystania z maszyn r o l n i c z y c h , są k o n ­ sultanci r o l n i , doradzający f a r m e r o w i odpowiednie działania, zapewniona jest możliwość dostarczania sztucznych nawozów w potrzebnej ilości i p o ­ trzebnego rodzaju. Ponadto wieś duńska, p r a k t y c z n i e rzecz biorąc, w ca­ łości jest uspółdzielczona. P r z y czym i t u istnieje ścisła specjalizacja. Są więc spółdzielnie mleczarskie, hodowlane, mięsne, drobiarskie, spółdziel­ nie maszynowe, spółdzielnie zajmujące się dostawą pasz i nawozów. Odpowiednio, w regionach wybrzeża istnieją spółdzielnie rybackie, w y ­ posażone w nowoczesny sprzęt i k u t r y , działające na t y c h samych zasa­ dach, co spółdzielnie rolne i hodowlane. Industrializacja w s i duńskiej doprowadziła w s z y b k i m czasie do za­ n i k u t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w e j , której j e d y n i e pewne elementy prze­ trwały w pamięci starszego pokolenia, bądź zachowały się p r z y życiu, w szczątkowej wszakże f o r m i e . Wieś została z u n i f i k o w a n a , co było ułat­ w i o n e małymi różnicami w k u l t u r z e poszczególnych regionów. Ważniej­ sze j e d n a k to, że obecnie k u l t u r a w s i nie różni się od k u l t u r y miast. W y ­ tworzyła się w s t o p n i u chyba rzadko gdziekolwiek s p o t y k a n y m k u l t u r a ogólnonarodowa, obejmująca cały k r a j i identyczna n i e m a l w każdym regionie. Siady t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w e j odnaleźć można właściwie t y l k o w muzeach. I t u w a r t o zwrócić uwagę na f a k t , że t a t r a d y c j a jest nader ż y w o eksponowana i p r z y p o m i n a n a społeczeństwu. Świadczyć o t y m m o ­ gą chociażby p r o g r a m y szkolne, obejmujące nauczanie o k u l t u r z e l u d o w e j oraz częste w y c i e c z k i do muzeów i skansenów. K u l t u r a l u d o w a w D a n i i jest b o w i e m t r a k t o w a n a jako pełnoprawna część k u l t u r y ogólnonarodowej. P r z y p o m i n a o dziejach k r a j u i o podłożu, z którego wyrosło współczesne społeczeństwo. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c2cdb37a45625f0385d4efdcd8c8118b.pdf 3efe0ceb0d9364ba76c5c8ae7f42693e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:794 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:730 Title A name given to the resource Rozwój i morfologia religii społeczeństwa rodowo-plemiennego. Kontrowersyjne założenia teorii S. A. Tokariewa / ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1, s.141-170 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Część A v. . • ,;- R - T Y .• A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI II K - U -Ł Y „Etnografia P o l s k a " , t . X V I I z. 1 . ROZWÓJ I M O R F O L O G I A R E L I G I I SPOŁECZEŃSTWA RODOWO-PLEMIENNEGO. - K O N T R O W E R S Y J N E Z A Ł O Ż E N I A T E O R I I S. A . T O K A R I E W A P r o b l e m a t y k a genezy, r o z w o j u i e w o l u c j i wczesnych, t j . najstarszych, f p r m r e l i g i i u a k t u a l n i a .się co p e w i e n czas z nową siłą. Ta manifestacja znaczenia i ważności, umożliwia j e j k o l e j n y powrót do kręgu k o n t r o w e r ­ s y j n y c h polemik, zakreślonych g r a n i c a m i zainteresowań antropologów i socjologów,-psychologów i'religioznawców. Zagadnienia te, tworząc f a k ­ tycznie trzon- p r a w i e każdej historycznie l u b ewolucyjnie zorientowanej t e o r i i religii,.stały się osią, wokół której narósł p r a w d z i w y gąszcz hipotez i sprzecznych poglądów, w e r b a l n y c h schematów i e f e k t o w n y c h porównań. Każda ze szkół badawczych wnosiła swój o b i e k t y w n y wkład w pogłębia­ n i e znajomości tej p r o b l e m a t y k i ; każda z n i c h równocześnie zaciemniała r o z p a t r y w a n y przez siebie przedmiot, ukazując go przez p r y z m a t s w y c h własnych, t e o r e t y c z n y c h założeń oraz z w y k l e apriorycznie zdogmatyzow a n y c h koncepcji. H i s t o r i a kształtowania;się poglądów na sprawę p i e r w o c i n r e l i g i i i j e j f o r m najwcześniejszych stała się w rezultacie odbiciem ideologicznych i teoretycznych sporów, prowadzonych n a wyższej płaszczyźnie abstrakcji, t j . n a poziomie rozważań k u l t u r o l o g i c z n y c h i filozoficzno-antroplogiczn y c h . Sytuacja tego rodzaju zmusza-więc do p o w r o t u do materiałów źró­ dłowych, ale już wstępna i c h analiza skłania także do koniecznego, k r y ­ tycznego przeglądu dotychczasowych ustaleń teoretycznych. N i e m a b o ­ w i e m innego sposobu n a to, b y ustrzec się przed „odkryciami" dawno już „odkrytymi" i błędami poprzednich pokoleń. Tą właśnie drogą dotrzeć można do sformułowań i konstatacji wartościowych, o r y g i n a l n y c h a więc nadających się do dalszego rozwinięcia. Procedura w e r y f i k a c j i pozwala z k o l e i odrzucić wszystkie te opinie, które w p r z e k o n a n i u badacza w y n i ­ kają ze s p e k u l a t y w n y c h dociekań, są spuścizną fałszywego r o z u m o w a n i a ; nie; stanowią zatem i n t e r s u b i e k t y w n e j i n t e r p r e t a c j i . Łatwość tego t y p u postępowania jest niestety t y l k o pozorna. �142 ALEKSANDER P0SERN-ZIEL1ŃSK1 Najpoważniejszym b o w i e m problemem w p r z y p a d k u podejmowania t e ­ m a t u oscylującego między ubogą bazą empiryczną a szerokim p o l e m spek u l a t y w n y c h dociekań jest k w e s t i a ustalenia właściwych mierników w e r y ­ f i k a c j i . Chodzi t u z w y k l e o wybór takiego zespołu kryteriów, p r z y które­ go pomocy można b y z powodzeniem skonstruować swego rodzaju sito, umożliwiające przesianie teoretycznych osiągnięć m i n i o n y c h okresów, i w efekcie wyodrębnienie cennych ustaleń a odrzucenie m i s t y f i k a c j i . Przekonanie o i s t n i e n i u całkowicie doskonałego i n s t r u m e n t a r i u m w e r y f i ­ k a c j i jest j e d n a k złudzeniem. Należałoby przedtem uporać się z co n a j ­ m n i e j d w i e m a przeszkodami broniącymi dostępu do „krainy pewników i prawd absolutnych". Jedną z n i c h jest w z m i a n k o w a n y już s u b i e k t y w i z m przekonania bada­ cza, wynikający z jego p r o w e n i e n c j i metodologicznej i d y s c y p l i n a r n e j . Drugą s t a n o w i zbyt duży margines d l a swobodnych, n i c z y m n i e skrępo­ w a n y c h dociekań, porządkujących w określone konfiguracje szczupły m a ­ teriał e m p i r y c z n y . W t e n sposób ograniczeni, ustosunkowując się w k o n ­ sekwencji do zastanej spuścizny teoretycznej, p r z e j m u j e m y bezwiednie obok poglądów słusznych, stanowiących p r a w d y względne, i takie, które nie posiadają swego głębszego uzasadnienia. N a t a k i e j właśnie rzec moż­ na „niezbornej" płaszczyźnie wznosi się z w y k l e nową konstrukcję faktów uporządkowanych w g przyjętych założeń metodologicznych, która w efek­ cie odzwierciedli końcowy p r o d u k t naszych n a u k o w y c h dociekań, t j . teo­ rię o określonym zasięgu. Świadomość tego procesu poznania naukowego umożliwia właściwe zajęcie odpowiedniej postawy wobec analizowanych i poddawanych k r y ­ tyce koncepcji, dając równocześnie okazję do stwierdzenia stopnia o r y g i ­ nalności k o n k r e t n e j hipotezy. Z drugiej s t r o n y pozwala widzieć każdą n o ­ wą koncepcję j a k o kolejne, mocniejsze l u b słabsze ogniwo w łańcuchu t e o r i i zmierzających do w y k r y c i a o b i e k t y w n e j i s t o t y badanego przedmio­ t u , w naszym p r z y p a d k u — p i e r w o t n y c h f o r m r e l i g i i . Refleksja taka jest t y m bardziej pożyteczna wówczas, k i e d y nowatorska interpretacja a u t o­ ra prezentowana jest n a planie totalnej opozycji w stosunku do d o t y c h ­ czasowych ustaleń. Postawa t a k a wzbudza z w y k l e nieufność i skłania r a ­ czej do tego t y p u k r y t y k i , która b y umożliwiła określenie właściwego miejsca k r y t y k o w a n e j t e o r i i w d z i e j o w y m r o z w o j u n a u k i i dałaby ocenę j e j o d k r y w c z y c h treści. MISTYFIKACJA ANALOGII ETNOGRAFICZNYCH S p e k u l a t y w n y charakter dociekań historycznych i e w o l u c y j n y c h n a d genezą i fazami r o z w o j u wczesnych f o r m r e l i g i i w y n i k a przede w s z y s t k i m z c h a r a k t e r u bazy źródłowej jaką dysponują religioznawcy. Nikły stopień �ROZWÓJ I M O R F O L O G I A 143 RELIGH właściwie z i n t e r p r e t o w a n y c h zabytków materialnej spuścizny epok p r a h i ­ storycznych, świadczących o i r r a c j o n a l n y c h przekonaniach ówczesnych społeczeństw, jest podstawową barierą uniemożliwiającą rekonstrukcję i zrozumienie r e l i g i j n y c h wyobrażeń l u d z i p a l e o l i t u czy n e o l i t u . W p r a w d z i e ilość w y k r y w a n y c h obiektów i zabytków przypuszczalnie wiążących się z wierzeniami, k u l t e m czy obrzędowością systematycznie rośnie, jednakże t e n k w a n t y t a t y w n y c z y n n i k nie m a zasadniczo większe­ go wpływu na to, b y w gruncie rzeczy nadal szczupłe materialne pozosta­ łości najdawniejszych k u l t u r odsłoniły przed n a m i swą właściwą treść. Ukazują się n a m t y l k o pewne mgliste kształty, pozbawione s w y c h u l o t ­ n y c h treści, tworzących niegdyś w r a z ze z m i s t y f i k o w a n y m obrazem świa­ ta formę p i e r w o t n e j świadomości społecznej. Dociekania na temat s t r u k ­ t u r y , r o l i i znaczenia tej świadomości wieść zatem muszą od analizy do­ stępnego współcześnie materialnego wyposażenia tychże k u l t u r , k u s t u ­ d i o m nad z r e k o n s t r u o w a n y m poziomem sił wytwórczych. Ustalone f a k t y i prawidłowości umożliwiają dopiero wnioskowanie o stopniu r o z w o j u spo­ łecznego i charakterze stosunków społecznych, determinujących przecież w ostatniej instancji funkcje p i e r w o t n y c h wierzeń. Droga zatem od n a u ­ k o w o opracowanego z a b y t k u archeologicznego do jego i n t e r p r e t a c j i r e l i ­ gioznawczej jest w p r a w d z i e możliwa, ale nastręcza badaczowi niemało trudności, przynosząc w rezultacie n i e z b y t efektowne w n i o s k i o dość ogól­ n i k o w y m charakterze. Natomiast próby uszczegółowienia i skonkretyzo­ w a n i a analizy stwarzają ogromne niebezpieczeństwo popadnięcia w sidła spekulacji, wynikających z wnioskowań o p a r t y c h na a r b i t r a l n i e w y b r a ­ n y c h analogiach i skłonnościach człowieka współczesnego do „obdarzania" poczynań l u d z i p i e r w o t n y c h naszymi m o t y w a c j a m i p s y c h o l o g i c z n y m i . Przede w s z y s t k i m zwrócono się k u analogiom etnograficznym, t r a k t u ­ jąc j e j a k o przesłanki, umożliwiające w n i o s k o w a n i e ex post o etapach spo­ łecznego r o z w o j u i następstwach f o r m p i e r w o t n y c h wierzeń . Od e w o l u cjonistycznych prób wyłącznego posługiwania się materiałem etnograficz­ n y m w r e k o n s t r u k c j i etapów pierwotnego społeczeństwa, aż do n a w y k u sięgania t y l k o w p e w n y c h przypadkach do tychże analogii — wiodła d a ­ leka droga, którą przez dziesięciolecia k r o c z y l i przedstawiciele szeregu szkół i kierunków religioznawczych, archeologicznych, etnograficznych i antropologicznych. B r a k miejsca nie pozwala i c h t u t a j wymienić. S t w i e r 1 2 Z e szczególnie dużą mocą z j a w i s k o t o u j a w n i ł o się w z w i ą z k u z interpretacją o b i e k t ó w s z t u k i społeczeństw p a l e o l i t y c z n y c h ; p o r . p r z e g l ą d niektórych k o n c e p c j i u E. N o w i c k i e j , Społeczny aspekt sztuki ludów prehistorycznych, „Studia S o c j o l o g i c z n o - P o l i t y c z n e " , t . 1 8 : 1965, s. 97-113. 1 Z nowszych prac n a t e n temat por. I . S e l l n o w , disierung der Urgeschichte. Ein Beitrag auf Grundlage B e r l i n 1961. 2 Grundprinzipien ethnographischen einer PerioMaterials, �144 ALEKSANDER POSERN-ZIELTŇSKI dzić j e d y n i e wypada, że stosunek t y c h badaczy do t z w . k u l t u r p r y m i t y w ­ n y c h określał równocześnie w sposób jednoznaczny ewentualną p r z y d a t ­ ność stosowania analogii l u b też bezzasadność tej metody w próbach r e ­ k o n s t r u k c j i d a w n y c h dziejów l u d z k i e j k u l t u r y . Ujmując to zagadnienie w sposób generalny wydaje się, że n a ogół przeważyło stanowisko negujące stawianie na jednej płaszczyźnie społe­ czeństw „prehistorycznych" i współczesnych ludów „opóźnionych w roz­ w o j u " . Te ostatnie, choć pod względem poziomu sił wytwórczych stoją na p o d o b n y m etapie społeczno-ekonomicznego r o z w o j u , co l u d y dawno wymarłe, różnią się wszakże od społeczeństw paleo- czy neolitycznych prze­ biegiem swej h i s t o r i i . M i m o że nie została ona u t r w a l o n a z n a k a m i pisma, to j e d n a k odcisnęła swe piętno na k u l t u r o w y m kodzie każdej etnicznej grupy. Przyjęcie tego rodzaju stanowiska nie oznacza b y n a j m n i e j deprecjacji wszelkiego ewolucyjno-historycznego podejścia i negacji zasadności w n i o ­ skowań w oparciu o dane etnograficzne. Jest t y l k o w y r a z e m sceptycyzmu, w stosunku do przedwczesnych uogólnień. Należy sobie b o w i e m zdać spra­ w ę z tego, iż chcąc posunąć naprzód badania n a d źródłami p i e r w o t n y c h r e l i g i i należy uprzednio wypracować odpowiednie metody stosowania ana­ l o g i i etnograficznych. Dotychczas k w e s t i a t a nie znalazła zadowalającego rozwiązania, w szczególności w odniesieniu do i n t e r p r e t a c j i zjawisk ze sfery społecznej i ideologicznej . Z metodologicznego p u n k t u w i d z e n i a bezzasadne są b o w i e m poczynania polegające n a d ob ie ra niu sobie potrzeb­ n y c h d a n y c h z nieskończenie obfitego w o r k a etnograficznych faktów, j e ­ d y n i e na zasadach p r z y p a d k u , s u b i e k t y w n e j dowolności oraz chęci zna­ lezienia p o z y t y w n y c h potwierdzeń n a apriorycznie sformułowane tezy. Prowadzi to, j a k już podkreślałem, do s k r z y w i e n i a obrazu badanych zja­ wisk, których interpretacja oparta jest na f a k t a c h nie podlegających w e ­ ryfikacji. 3 3 wiło We współczesnej się zagadnienie Podobieństwo i Azji, polskiej literaturze etnograficznej stosowania elementów kultu metody „analogii"; niedźwiedzia u ludów tylko marginesowo por. np. B. północnych „Etnografia P o l s k a " , t . 9 : 1965; t e n ż e , Zagadnienie gicznej Australii, na podstawie materiałów etnograficznych. obszarów analizie obrządków ludności kultury t e n ż e , Obrządek pogrzebowych; łużyckiej w Polsce, pogrzebowy k ó w 1969, cz. I . W y r a z e m archeolo­ społeczno-kultowe Malinowski w swych pracach poświęconych pogrzebowy „Przegląd Archeologiczny", ludności kultury pomorskiej, szczególnego s c e p t y c y z m u w y p o w i a d a n i a się n a t e m a t y r e l i g i o z n a w c z e ludności ludów archeologii p o r . T . M a l i n o w s k i , Obrządek kultury t. 14: 1962, s. 5-135; Wrocław-Warszawa-Kra- tegoż a u t o r a , c o d o m o ż l i w o ś c i w oparciu o analogie etnograficzne, m o ­ że być j e g o p o l e m i k a z n i e m i e c k i m b a d a c z e m pogrzebowego Ameryki rekonstrukcji „Etnografia P o l s k a " , t . 1 1 : 1967, s. 334-335. N a g r u n c i e p o l s k i e j p r o b l e m t e n podjął o s t a t n i o m . i n . Т . obrządku Układy poja­ K o h u t n i c k i , R. G r e n z e m , p o r . t e n ż e , W łużyckiej P o s n a n l e n s e s " , t . 2 0 : 1969 ( w y d . 1970), s. 317. w Polsce, „Fontes spraioie Archeologia �ROZWÓJ I M O R F O L O G I A 145 RELIGII W w i e l u przypadkach analogie etnograficzne ukazują wyłącznie w i e ­ l o ś ć a l t e r n a t y w n y c h rozwiązań badanego p r o b l e m u i jego złożoność. Wśród nich, być może, znajduje się także w a r i a n t właściwy. Odpowiedź j e d n a k na p y t a n i e — „który"? — g d y b y można j e j było udzielić, stałaby się k l u c z e m do zakamarków p i e r w o c i n k u l t u r y . N a razie jednak ostatecz­ n y wybór i n t e r p r e t a c j i oprzeć należy na analizie materiałów, tworzących t r z o n źródłowy p r z e d m i o t u dociekań, a więc na f a k t a c h archeologicznych. W p r z e c i w n y m w y p a d k u grozi n a m — j a k pisze A . L e r o i - G o u r h a n •— to, iż będziemy n p . spoglądać „na w i z e r u n k i paleolityczne o k i e m typowego człowieka Zachodu, patrzącego przez szkła lekko p r z y d y m i o n e w A u s t r a ­ l i i " , który to k o n t y n e n t jest nadal d l a w i e l u badaczy n i e w y c z e r p a n y m r e z e r w u a r e m k u l t u r o w y c h elementów „wyjaśniających" najstarsze etapy r o z w o j u wierzeń . 4 5 Dlatego wydaje się, iż sprawą kluczową jest w y p r a c o w a n i e — odpo­ w i e d n i e j d l a celów religioznawstwa ogólnego i porównawczej h i s t o r i i r e ­ l i g i i — metodologii i m e t o d y k i w y k o r z y s t y w a n i a materiału etnograficz­ nego, a przede w s z y s t k i m t z w . analogii. Bez tego t r u d n o będzie b o w i e m n a d a l zajmować się w sposób n o w a t o r s k i i autentycznie płodny p r o b l e ­ m e m istoty r e l i g i i , j e j różnorodnych f o r m społecznej manifestacji w o k r e ­ sie początków l u d z k i e j k u l t u r y i społeczeństwa rodowo-plemiennego. Oceniając stopień zaawansowania badań religioznawczych n a d trzema p o d s t a w o w y m i fazami r o z w o j u r e l i g i i : j e j n a r o d z i n a m i i wczesnym eta­ pem kształtowania się, okresem pełnego r o z k w i t u , a w końcu u p a d k u , roz­ padu na r u d y m e n t a r n e części i powolnego i c h zaniku, rzucają się od r a z u w oczy znaczne dysproporcje w n a u k o w y m poznaniu t y c h k o l e j n y c h sta­ diów. Jeśli dział ostatni n i e należy do rozwiniętych — to głównie dlatego, że specjalizacja t a dopiero niedawno zyskała sobie większe zainteresowa­ nie . Ponadto procesy, które bada, t a k ie j a k : laicyzacja, i n d y f e r e n t y z m r e l i g i j n y , rozpad społecznych podstaw r e l i g i i i t p . , zachodzą współcześnie na naszych oczach i wymagają z tej r a c j i zastosowania t r u d n y c h acz p r e ­ c y z y j n y c h i subtelnych metod z arsenału socjologii i psychologii społecz­ nej. Odmiennie natomiast kształtuje się sytuacja w zakresie studiów n a d p i e r w o c i n a m i religijnego k u l t u i jego dalszymi przekształceniami w r a ­ mach społeczeństw określanych m i a n e m „prymitywnych". T u t a j o g r o m 6 4 A. L e r o i - G o u r h a n , Religie prehistoryczne, Warszawa 1966, s. 1 2 1 . K w e s t i ę tę w sposób interesujący c h a r a k t e r y z u j e A . L a m i n g , Skarby w gro­ cie Lascaux, W a r s z a w a 1968, s. 143-156; w p o l s k i e j l i t e r a t u r z e a r c h e o l o g i c z n e j pracą będącą p o części realizacją t a k i e g o założenia j e s t W . A n t o n i e w i c z , Historia sztuki najdawniejszych społeczeństw, W a r s z a w a 1957, cz. I . 5 T . M a r g u l , O etapach wygasania R. 1 4 : 1970 n r 2(76), s. 107-114. 6 1С — E t n o g r a f i a P o l s k a , X V I I / 1 religii, „Euhemer. P r z e g l ą d Religioznawczy", �146 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI na ilość p u b l i k a c j i przytłacza każdego badacza nie t y l k o s o l i d n y m baga­ żem faktów etnograficznych, ale i s p o r y m zasobem najrozmaitszych t e o r i i , koncepcji, schematów, d e f i n i c j i i t p . Ten właśnie czynnik, a m i a n o w i c i e obfitość, n i e k i e d y nawzajem się wykluczających stwierdzeń teoretycznych, jest prawdopodobnie w p e w ­ n y c h przypadkach nawet hamulcem dalszego postępu w badaniach s y n ­ tetyzujących. Jakże często b o w i e m odciąga o n od empirycznego m a t e r i a ­ łu, wtłaczając nasz umysł w gąszcz rozważań „abstrakcyjnych", operują­ cych f a k t e m społecznym ( r e l i g i j n y m ) z dość dużą, nieskrępowaną d o w o l ­ nością. W y z w o l e n i e się spod przemożnego wpływu tego rodzaju spekulat y w n y c h ustaleń n i e jest rzeczą prostą, a gołosłowne deklaracje s y t u a c j i tej uzdrowić nie mogą. W konsekwencji t a k i stan rzeczy stwarza pewne opory i ograniczenia dla dalszej swobody poszukiwań, w o l n e j od sztucz­ n y c h schematów i przedwczesnych, k o t u r n o w y c h uogólnień. Pomyślne przezwyciężenie t y c h trudności umożliwia j e d n a k zawsze, zgodnie z p o ­ s t u l o w a n y m nomologicznym charakterem religioznawstwa, dostęp do generalizacji, a poprzez nie dojście do antropologicznych ogólności wyższe­ go rzędu. RUDYMENTY EWOLUCJONIZMU Zasygnalizowane wyżej w y b r a n e p r o b l e m y i kwestie do i n t e r d y s c y ­ p l i n a r n e j d y s k u s j i wynikają m . i n . z l e k t u r y szeregu prac r e l i g i o z n a w ­ czych, które w okresie p o w o j e n n y m ukazały się na naszym r y n k u w y ­ d a w n i c z y m . Społeczne i polityczne funkcje, j a k i e przyjęło n a siebie p o l ­ skie środowisko religioznawcze, stworzyły potrzebę r o z w o j u działalności oświatowo-propagandowej, a w ślad za t y m i w a r u n k i do j e j r e a l i z a c j i . W ramach tej pożytecznej a k c j i ukazało się szereg prac p o p u l a r n o n a u k o ­ w y c h , traktujących w sposób przystępny choć nie zawsze w pełni zgodny z a k t u a l n y m stanem badań, o r e l i g i a c h p i e r w o t n y c h . N a niepokojąco n i ­ ski poziom niektórych polskich opracowań, dotyczących r e l i g i i społe­ czeństw „zapóźnionych w r o z w o j u " , t a k i c h j a k autochtoniczni mieszkań­ cy A u s t r a l i i , Oceanii i o b u A m e r y k , zwracałem już uwagę p r z y i n n y c h 7 8 7 P o r . M . N . [ o w а с z у к ] , Religioznawstwo ligioznawstwa polskie, „Euhemer. marksistowskiego, Przegląd [ w : ] Mala encyklopedia R e l i g i o z n a w c z y " , R. re­ 14-, 1970 n r 3-4(77-78), s. 190-196; t a m r ó w n i e ż d a l s z a b i b l i o g r a f i a n a t e n t e m a t . 8 P r z y k ł a d o w o w s k a z a ć m o ż n a : S. К u m a t , Niech 1963; S. B r a t k o w s k i , Bogowie Religia, Warszawa 1964; S. K o w a l s k i , t e n ż e , W poszukiwaniu Siadami 1965. pierwotnych naszej początków wierzeń, planety, Spór wierzeń Warszawa o religię religijnych, bogowie, Warszawa 1966; H . Swienko, się staną Warszawa pierwotną, Warszawa 1983; E. P o t k o w s k i , Warszawa 1961; L. Mity, 1966; Pełka, Warszawa �ROZWÓJ I M O R F O L O G I A 147 RELIGII o k a z j a c h . Niedomogi te na szczęście równoważą oryginalne studia k l a ­ syków światowego religioznawstwa, z którymi czytelnik p o l s k i zapoznać się może głównie dzięki przekładom, p u b l i k o w a n y m w zasłużonej serii „ R " w y d a w n i c t w a Książka i Wiedza. 9 Tą drogą n i e t r u d n o dotrzeć do k o n t r o w e r s y j n y c h ustaleń, w y s u w a n y c h przez przedstawicieli fenomenologizmu na gruncie religioznawczym i teo­ retyków sacrum oraz klasyków psychoanalizy ; bardziej znane stały się także koncepcje „morfologii świętości" ; wzrosła również możliwość oceny prób łączenia croceańskiego h i s t o r y z m u z p o s t u l a t a m i szkoły feno­ menologicznej . Niniejsze rozważania nie są j e d n a k poświęcone poglądom reprezentan­ tów t y c h kierunków, choć część zamieszczonych t u u w a g odnieść można także i do n i c h . Jednakże odpowiednie k r y t y c z n e przeglądy, omówienia i recenzje znajdzie c z y t e l n i k z łatwością na łamach fachowych organów r e l i g i o z n a w c z y c h . Natomiast p r z e d m i o t e m k r y t y c z n y c h dociekań i r e ­ f l e k s j i uczyniłem t u religioznawcze koncepcje S. A . Tokariewa, wyłożone przez niego przede w s z y s t k i m w pracy Pierwotne formy religii i ich roz­ wój . P u b l i k a c j a t a koncentrując się właśnie na problematyce zasygna­ lizowanej na wstępie zawiera również wszystkie te zalety i w a d y , o j a ­ k i c h pisałem już uprzednio. 10 11 12 13 u 15 Drugą podstawową pracą religioznawczą tegoż autora, stanowiącą w y ­ kładnię jego teoretycznych przemyśleń, jest w y d a n y po raz pierwszy w 1964 r. zarys dziejów r e l i g i i zatytułowany Religia w historii ludów świata . S t a n o w i cna obszerny, systematyczny przegląd k o n k r e t n o - h i 16 A. P o s e r n - Z i e l i ń s k i , 9 red. t e n ż e , (Rec.) Zarys szerzone 1 0 1 1 logia dziejów i poprawione Praca zbiorowa Warszawa Elementy Z. F r e u d , Człowiek, irracjonalne Wybór religia, kultura, Warszawa pism, M . E 1 i a d e, Traktat R. P e t t a z z o n i , 1 4 I n f o r m a c j i t y c h szukać należy p r z e d e o historii religii, Wszechwiedza syków" p u b l i k o w a n y c h w 1 3 Warszawa świata, formy Religija Nowe, bóstwa roz­ i ich stosunek do Psycho­ W a r s z a w a 1967. w s z y s t k i m w e wstępach d o p r a c s e r i i „ R " , a także w dziale „kla­ religioznawców na Religioznawczego „Euhemer. Przegląd Reli­ Sylwetki wydawanym przez Zespół P A N . P o r . także T . M a r g u 1, Sto W a r s z a w a 1964. S. A . T о к a r i e w , Pierwotne ' Tenże, pod W a r s z a w a 1966. I n s t y t u t u Filozofii i Socjologii o religiach komitetu..., 1967; C. G . J u n g , o r a z w półroczniku „Studia R e l i g i o z n a w c z e " o r y g . w y d . Rannie ir w pojęciu bogów, łamach o r g a n u P o l s k i e g o T o w a r z y s t w a Religioznawstwa zbiorowa 1970. 1 3 lat nauki pod red. Praca t . 1 2 : 1968, s. 537-540; 1968, „ L u d " , t . 5 3 : 1969, s. 361-366. 1 2 gioznawczy" religii. W a r s z a w a 1968. racjonalnych, a religia. dziejów 1964, „Etnografia P o l s k a " , religii. wydanie, R. O t t o , Świętość. elementów' (Rec.) Zarys Warszawa Z. Poniatowskiego, religii w istorii formy religii narodów i ich rozwój, Warszawa 1969, t y t . M o s k w a 1934. i ich razwitie, mira, n i o n e , r o z s z e r z o n e i p o p r a w i o n e : M o s k w a 1965. Moskwa 1964; w y d . d r u g i e zmie­ �148 POSERN-ZIELrÑSKE ALEKSANDER storycznych r e l i g i i , począwszy od okresu p a l e o l i t u a skończywszy na d o ­ bie współczesnej. S y l w e t k i naukowej samego autora nie m a potrzeby t u szerzej przed­ stawiać, gdyż r y s biograficzny został o p u b l i k o w a n y w p o l s k i m przekładzie jego pracy . Wystarczy nadmienić, iż postać tę, nieodłącznie związaną z historią ostatnich 50 l a t radzieckiej etnografii i religioznawstwa, należy już dziś zaliczyć do grona klasyków i współtwórców radzieckiej „historii r e l i g i i i a t e i z m u " . Obecnie b o w i e m coraz śmielej i a k t y w n i e j daje znać 0 sobie młode pokolenie naukowców, które, przejmując w p r a w d z i e doro­ bek s w y c h mistrzów, twórczo i nowatorsko stara się go rozwijać, poddając również surowej n i e k i e d y k r y t y c e prace poprzedniej g e n e r a c j i . A zatem w a r t o t u podkreślić, iż poglądy S. A. T o k a r i e w a na genezę 1 rozwój „wczesnych" f o r m r e l i g i i , pomijając t u pewne p r y n c y p i a w y ­ nikające z założeń metodologicznych, nie są reprezentatywne dla całego radzieckiego środowiska religioznawczego. Stanowią one wyłącznie prze­ j a w w i e l o l e t n i c h zainteresowań tego doświadczonego k o m p a r a t y s t y , h i ­ storyka religii i kultury. 17 18 19 2 0 T o k a r i e w wprowadzając czytelnika w n u r t s k o m p l i k o w a n y c h proble­ mów związanych z r e l i g i a m i społeczeństw, które reprezentują stosunko­ w o n i s k i poziom r o z w o j u środków p r o d u k c j i , szereguje o b f i t y materiał e m p i r y c z n y w g wyodrębnionego przez siebie klucza. K l u c z ten, nazwany „morfologiczną klasyfikacją r e l i g i i " , stanowi zasadę, w g której dokonać można nowego podziału materiału religioznawczo-etnograficznego, nie H . S w i e n к o, Siergiej 1 7 [w:] T o k a r i e w , wicz К Tokariew. A. Pierwotne 70-letiju Tokariew: formy so dnja Genetyczno-historyczne ujęcie s. 7 - 1 6 ; a r t . r e d . , Siergiej religii..., „Sowietskaja rożdenija, religii, Aleksandro­ Etnografia", 1969 n r 6, s. 145-146. 1 8 Określenie t o w n a u c e r a d z i e c k i e j jęciu r e l i g i o z n a w s t w a oraz o zagadnienie dyscypliny poszerzonemu ateografii. odpowiada m n i e j więcej t r a d y c y j n e m u p o ­ o problematykę h i s t o r i i k r y t y k i r e l i g i i i a t e i z m u Praktycznym m o ż e być m . i n . z e s t a w haseł w wyrazem Kratkij zakresu zainteresowań nauczno-ateisticzeskij tej slowar, M o s k w a 1969. M P o r . zbiór a r t y k u ł ó w z a t y t u ł o w a n y : 50 lat 1967. Materiały z konferencji z okazji religioznawstwa 50 r o c z n i c y Wielkiej radzieckiego „Euhemer. P r z e g l ą d R e l i g i o z n a w c z y " , R. 1 1 : 1967 n r Październikowej, 2» W y d a w c a i tłumacz polskiej edycji pracy Tokariewa, Tokariew w wielokrotnie w i e l u artykułach, a także w o m a w i a n e j t u książce bezzasadność „religie i nieprzydatność terminu Rewolucji 6(61). Pierwotne dopuścili się n i e z g o d n e g o z i n t e n c j a m i a u t o r a przekładu tytułu religii..., formy publikacji. (s. 25), podkreślał pierwotne" o d p o w i a d a ł b y w y ł ą c z n i e w i e r z e n i o m ludności e p o k i k a m i e n n e j . D l a t e g o też nował świadomie w t o miejsce formy i n n e określenie: „ r e l i g i e p l e m i e n n e " r e l i g i i " . N i e j e s t t o zresztą błąd j e d y n y 1917- Socjalistycznej tego r o d z a j u ; — który zapropo­ oraz „wczesne na kartach polskiego w y d a n i a s p o t y k a m y r ó w n i e ż „bohatera k u l t u r y " , z a m i a s t b o h a t e r a k u l t u r o w e g o , o r a z „szamaństwo", zamiast szamanizmu. �ROZWÓJ I M O R F O L O G I A 149 RELIGII tracąc z pola w i d z e n i a c z y n n i k a historycznego, ewolucyjnego i genetycz­ nego. K o n s t r u k c j a tego systemu taksonomicznego zbudowana jest w opar­ c i u o t r z y podstawowe kategorie, a m i a n o w i c i e : pojęcie f o r m y r e l i g i i , elementu r e l i g i i i etapu r o z w o j u r e l i g i i . W a r t o t u nieco dokładniej zapo­ znać się z oceną, charakterystyką i miejscem t y c h sposobów osądu i p o ­ strzegania zjawisk r e l i g i j n y c h . Religioznawcy radzieccy, prowadząc badania n a d dziejami wierzeń, zmuszeni b y l i wprowadzić nową periodyzację r e l i g i i zgodną z zasadami m a t e r i a l i z m u historycznego. Chodziło o to, b y w t a k wyznaczonych r a ­ mach skoncentrować się na najbardziej i s t o t n y c h problemach, j a k spo­ łeczny aspekt i źródła r e l i g i i oraz j e j związek z bazą ekonomiczną, o k r e ­ ślającą kształt społeczno-ustrojowy danej f o r m a c j i . W pierwszej fazie t y c h badań dominowały zdecydowanie wpływy periodyzacji e w o l u c j o n i stycznej, którą przyswojono sobie przede w s z y s t k i m za pośrednictwem pracy F. Engelsa opartej na słynnym dziele L. H . M o r g a n a . Okres t e n w dziejach religioznawstwa radzieckiego określa się nawet z tej r a c j i t r a f n y m m i a n e m „materialistycznej w e r s j i e w o l u c j o n i z m u " . Były to porewolucyjne lata 20-30-te X X w., a więc właśnie te, w których T o k a r i e w stawiał swe pierwsze k r o k i n a u k o w e n a gruncie e t n o g r a f i i i r e l i g i o ­ znawstwa. 2 1 22 Szukając teoretycznych podstaw pod budowane na nowo radzieckie religioznawstwo sięgano głównie do prac naukowców i teoretyków z o k r e ­ su D r u g i e j Międzynarodówki, będących także wyraźnie pod wpływem ewolucjonistycznego k i e r u n k u , j a k i wówczas panował w a n t r o p o l o g i i e u ­ ropejskiej . To spotkanie m a t e r i a l i z m u historycznego z ewolucjonizmem „miało aspekty p o z y t y w n e — przyczyniło się do r o z w o j u zainteresowań porównawczą historią r e l i g i i i w konsekwencji do r o z w o j u r e l i g i o z n a w ­ stwa marksistowskiego, [ale] i negatywne — doprowadziło b o w i e m do »ewolucjonizacji« marksistowskiej t e o r i i i h i s t o r i i r e l i g i i " , przeciwko której obecnie zwraca się przede w s z y s t k i m ostrze krytyków. 23 24 2 1 C h o d z i o c z y w i ś c i e o dzieło F. E n g e l s a , watnej i państwa. W związku z badaniami Pochodzenie Lewisa H. rodziny, Morgana, własności pry­ Warszawa 1948, n a p i s a n e w c h a r a k t e r z e k o m e n t a r z a d o p r a c y L . H . M o r g a n a , Społeczeństwo wotne, czyli M. N . [ o w a c z y k ] , religioznawstwa 2 1 kolei ludzkiego postępu od dzikości przez barbarzyństwo Religioznawstwo marksistowskiego, 2 4 do marksistowskie, [ w : ] Mała Zresztą w p ł y w e w o l u c j o n i z m u w i d o c z n y Dooktjabrskij M. N . [ o w a c z y k ] , religioznawstwa pieriod, b y ł także w y r a ź n i e już w etnografii russkoj M o s k w a 1966, s. 357-358. Ewolucjonizm marksistowskiego, encyklopedia s. 188. r o s y j s k i e j począwszy o d l a t 7 0 - t y c h X I X w . P o r . S. A . T о к a r i e w , Istoria etnografii. pier­ W a r s z a w a 1887. cywilizacji, 2 2 badania s. 62. w religioznawstwie, [ w : ] Mała encyklopedia �150 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI Spuściznę tego przezwyciężanego okresu „ewolucjonizacji" widać w y ­ raźnie w pracach T o k a r i e w a . Częste operowanie pojęciami zaczerpnięty­ m i ze schematów e w o l u c y j n y c h i dopasowywanie do k o l e j n y c h „stopni dzikości i barbarzyństwa" poszczególnych f o r m r e l i g i i doprowadza n a w e t n i e k i e d y do sprzeczności między deklaratywną historyczną postawą b a ­ dawczą a r z e c z y w i s t y m ahistoryzmem m e t o d y ewolucyjno-porównawczej. Oczywiście nie twierdzę a n i przez chwilę, iżby T o k a r i e w miał być ewolucjonistą czy kryptoewolucjonistą. Jego poglądy niewiele mają wspólne­ go z XIX-wieczną historiozofią ewolucjonistyczną, nie uwzględniającą d i a l e k t y k i w t e o r i i r o z w o j u społecznego i nie dostrzegającą wyraziście społecznych uwarunkowań zjawisk r e l i g i j n y c h . Są one t y l k o w p e w n y c h swych fragmentach r u d y m e n t e m tego okresu r o z w o j u radzieckiego r e l i ­ gioznawstwa, które — zafascynowane możliwością dalszego twórcze­ go przetwarzania myśli ewolucjonistycznej — utraciło swą dynamikę i da­ ło się zepchnąć n a manowce schematyzmu. PERIODYZACJA I WZGLĘDNA AUTONOMIA RELIGII Periodyzacja dziejów r e l i g i i nie doczekała się — j a k dotychczas — gruntownego opracowania. M i m o l i c z n y c h studiów w t y m względzie p r o ­ b l e m wciąż jest a k t u a l n y i w y m a g a dalszych rzetelnych badań. Zasada r e d u k c j o n i z m u , sprowadzająca w ostatecznej instancji i s t o t ę każdej r e ­ l i g i i do sfery życia społecznego, którego jest t y l k o z m i s t y f i k o w a n y m o d ­ biciem, zwróciła uwagę religioznawców na konieczność adaptacji przyję­ t y c h już przez historyków ustaleń. Zapożyczono zatem od n i c h cezury roz­ graniczające epoki historyczne w akceptowanych m a k r o p e r i o d y z a c y j n y c h schematach uwzględniających przede w s z y s t k i m c z y n n i k społeczno-ekonomiczny, klasowy . W t e n sposób periodyzacja r e l i g i i została sprowa­ dzona w gruncie rzeczy do systemu periodyzacji h i s t o r i i społecznej, za­ miast być t y l k o j e j specyficznym w a r i a n t e m i uszczegółowieniem. W r e ­ zultacie względna korelacja między d z i e j o w y m i etapami r e l i g i i a społeczn o - e k o n o m i c z n y m i f o r m a c j a m i zastąpiona została sztywną koherencją . 25 26 Zbliżony p u n k t w i d z e n i a zastosowany został p r a k t y c z n i e m . i n . w p r a ­ cy T o k a r i e w a o r e l i g i i w h i s t o r i i ludów świata, w charakterze k o n s t y t u - 2 3 O p e r i o d y z a c j i d z i e j ó w p i e r w o t n e g o społeczeństwa w e t n o g r a f i i r a d z i e c k i e j p o r . J. L u t y ń s k i , Ewolucjonizm w etnologii anglosaskiej a etnografia radziecka, bódź 1956, s. 301-336. 2 i P o r . n p . A . F. A n i s i m o w , Etapy -Leningrad 1967, w razwitija piermobytnoj której a u t o r c h a r a k t e r y z u j e k o l e j n o Moskwa- religii, religię o k r e s u formowania się ludzkości, r e l i g i ę społeczeństwa w c z e s n o r o d o w e g o , e p o k i r o z w o j u r o d u macierzy­ stego, społeczeństwa p a t r i a r c h a l n o - r o d o w e g o , o m a w i a j ą c n a końcu w i e r z e n i a dla ustroju wojennej demokracji. typowe �ROZWÓJ I M O R F O L O G I A 151 RELIGII t y w n e g o elementu układu j e j treści . Przyjęty t a m podział posiada cha­ r a k t e r b i n a r n y i zarazem dychotomiczny. D w a przystające względem sie­ bie okresy społecznej k r e a c j i sacrum rozdzielają opozycyjne względem n i c h fazy areligijnego społeczeństwa przeszłości i przyszłości. 27 Okres pierwszy to religie społeczeństwa przedklasowego i epoki p r z e j ­ ściowej, wiodącej k u społeczeństwu klasowemu, d l a której c h a r a k t e r y ­ s t y c z n y m z j a w i s k i e m staje się rozpad t r a d y c y j n y c h s t r u k t u r społecznych, związanych z u s t r o j e m r o d o w y m . Do tego pierwotnego etapu r o z w o j u wierzeń r e l i g i j n y c h w p r o w a d z a nas t z w . epoka p r z e d r e l i g i j n a , h i p o t e ­ tyczna k o n s t r u k c j a myślowa, k r y t y k o w a n a niejednokrotnie za swój roz­ b r a t z empirią i r e a l i a m i h i s t o r y c z n y m i . Natomiast podokresem z a m y k a ­ jącym t e n rozdział dziejów r e l i g i i jest t z w . era kultów p l e m i e n n y c h . 28 D r u g i okres r o z w o j u r e l i g i i odpowiada p o j a w i e n i u się n o w y c h stosun­ ków społecznych i jest nierozłącznie związany z formacją społeczeństwa podzielonego na antagonistyczne klasy. W ramach tego okresu wyróżnia się z w y k l e t r z y stadia. S t a d i u m początkowe obejmuje etap n a r o d z i n i roz­ w o j u t z w . r e l i g i i narodowo-państwowych, stanowiących ideologiczną n a d ­ budowę kształtujących się systemów etniczno-politycznych, a równocze­ śnie nie wykraczających jeszcze poza r a m y tego systemu. Jego k o n t y n u a ­ cję t w o r z y s t a d i u m r e l i g i i u n i w e r s a l i s t y c z n y c h o programie d o k t r y n a l n y m możliwym do akceptacji bez względu na przynależność narodową, pań­ stwową i rasową. Krótko mówiąc, chodzi t u o t z w . religie światowe. N a ­ stępstwem tego apogeum myśli irracjonalnej jest s t a d i u m schyłkowe, zwiastujące nową postreligijną fazę dziejów ludzkości. W aspekcie t o t a l ­ n y m jest to więc również hipotetyczna w i z j a futurologiczna. Spełni się ona poprzez całkowity rozkład społeczeństwa klasowego, co łączyć się bę­ dzie z u p a d k i e m społecznych źródeł k u l t u i z a n i k i e m stymulatorów r e l i ­ gijności. W konsekwencji więc s t o p n i o w y rozpad r e l i g i i i j e j m a t e r i a l ­ n y c h podstaw stanie się bezpośrednią przyczyną j e j ostatecznego u n i c e ­ stwienia, co jest nieodłącznym losem każdego zjawiska społecznego . 29 Zaprezentowana wyżej periodyzacja stanowi, rzecz oczywista, t y l k o p e w i e n r a m o w y schemat. Jest o n j a k b y kośćcem p o z b a w i o n y m t k a n k i . Dopiero zapełniając wolną przestrzeń n o w y m i f a k t a m i o p a r t y m i na g r u n ­ t o w n e j analizie empirycznego materiału religioznawczego, uda się z l i k w i ­ dować oczywiste uproszczenia, wynikające ze z b y t ogólnikowej, a więc i mało przydatnej, periodyzacji. Pozwoli to także na dokładniejsze o k r e ­ ślenie stopnia uzależnienia z m i a n w formach, treściach i f u n k c j a c h świa­ domości „religijnej" od r o z w o j u społeczeństwa. Tokariew, Rieligija w istorii Por. n p . W . F. Z y b k o w i e c , Por. J . A . L e w a d a , Społeczna narodów mira, Dorieligioznaja natura religii, s. 3-8. epocha, M o s k w a 1959. Warszawa 1968, s. 203-232. �152 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI W a r t o więc zwrócić uwagę na d w a aspekty t y c h korelatów. Jeśli p r z y j m i e m y , iż p o d s t a w o w y m źródłem r e l i g i i , c z y n n i k i e m religiotwórczym i religiopetryfikującym jest c z y n n i k społeczny, w y p a d a się zasta­ nowić, w j a k i sposób t e n element funkcjonował w okresie społeczeństwa przedklasowego oraz j a k i miał on wpływ w następnej fazie r o z w o j u . W ramach społecznych źródeł r e l i g i i wyróżnia się przeważnie d w i e p o d ­ stawowe relacje. Pierwszą stanowi określony poziomem sił wytwórczych stosunek człowieka do otaczającej go p r z y r o d y ; drugą — postawa jednost­ k i względem społeczeństwa, w którym żyje i poprzez które, artykułując swą ludzką naturę, daje w y r a z swej religijności. Otóż zwykło się zakładać, iż pierwszy czynnik, n a z w i j m y go t u u m o w ­ nie n a t u r у s t y c z n y m — wyrażający słabość i zależność człowieka od zniewalającej go potęgi p r z y r o d y — posiadał dominujące znaczenie w przedklasowym okresie r o z w o j u r e l i g i i społeczeństwa r o d o w o - p l e m i e n nego. Nierówna w a l k a o b y t i nicość własnych sił w stosunku do otacza­ jącego środowiska przekształcała je w świadomości społecznej w t r a n s ­ cendentny i opozycyjny względem człowieka i społeczeństwa żywioł, n a którego a m b i w a l e n t n y charakter — raz p r z y c h y l n y , a raz w r o g i l u d z k i e ­ m u działaniu — można wywrzeć pożądany wpływ drogą specjalnych za­ biegów i p r a k t y k . 3 0 Jednakże, w myśl ustaleń „starszej generacji" radzieckich religioznaw­ ców, t e n aspekt n a t u r y s t y c z n y poczyna stopniowo tracić swe znaczenie w miarę r o z w o j u sił wytwórczych i f o r m o w a n i a się społeczeństwa k l a ­ sowego. N a czoło natomiast w y s u w a się c z y n n i k zależności od a k t u a l n y c h stosunków społeczno-ekonomicznych, w ramach których alienacja ekono­ miczna t w o r z y podstawę dla alienacji r e l i g i j n e j . Religia staje się wówczas z jednej s t r o n y narzędziem u c i s k u klasowego, pełniąc petryfikujące f u n k ­ cje względem ideologii ustroju, z drugiej zaś — wplątuje człowieka w z m i s t y f i k o w a n y świat irracjonalnego d e t e r m i n i z m u . 31 Te słuszne generalia nie wyczerpują j e d n a k bogactwa problemów i ca­ łej złożoności fenomenu r e l i g i i . Stanowiąc b o w i e m t y l k o historyczny w y ­ k w i t l u d z k i e j świadomości, jest on z j a w i s k i e m społeczno-kulturowym, w p r a w d z i e r e d u k o w a l n y m do f o r m m i s t y f i k a c j i treści pozareligijnych, ale zachowującym jednak względną samodzielność . A u t o n o m i a ta wyraża 32 3 a A d a p t o w a ł e m t u t e r m i n oznaczający teoretyczną tendencję polegającą n a s z u ­ k a n i u źródeł w i e r z e ń w ubóstwieniu p r z e z c z ł o w i e k a sił i t w o r ó w p r z y r o d y : i ożywionej, ziemskiej religii we francuskim 3 1 Oświeceniu, Natury rieligii, teoria probliemy pro- M o s k w a 1967, s. 9-122. Podobne stanowisko reprezentuje r a d z i e c k i badacz kształtowania mości A . S p i r k i n , który p r z e c i w s t a w i ł się j e d n o s t r o n n y m u p r o s z c z e n i o m riewa martwej styczna „Studia R e l i g i o z n a w c z e " , t . 2 : 1970 n r 3, s. 30. T о к a r i e w , op. ciť., s. 26-28; A . D . S u с h o w , Filosofskie ischożdenija 3:! i kosmicznej. Por. np. M . S k r z y p e k , o b r a k u „niezależnej historii r e l i g i i " . Stwierdził on mianowicie się ś w i a d o ­ tezy Toka- także, „że �ROZWÓJ I M O R F O L O G I A 153 RELIGII się przede w s z y s t k i m w t y m , iż religia, stając się sama względnie izolo­ w a n y m systemem, t w o r z y jeden z bloków składających się na szerszą strukturę k u l t u r y . W j e j ramach p r z y j m u j e ona charakter zmiennej, rea­ gującej na wszelkie zachodzące innowacje. W sobie t y l k o właściwy spo­ sób wpływa także a k t y w n i e na „równorzędne" b l o k i czy elementy, a więc i na całokształt s t r u k t u r y , określającej t y p stosunków społecznych i cha­ r a k t e r systemu k u l t u r o w e g o . 33 Tego rodzaju t r a k t o w a n i e r e l i g i i n i e zyskało sobie jeszcze szerszego p r a w a obywatelstwa. W y m a g a ono b o w i e m ogromnej ostrożności, w y n i ­ kającej z niebezpieczeństwa dwojakiego rodzaju. Z jednej s t r o n y chodzi głównie o uniknięcie w u l g a r y z a c j i zagadnienia związanego z w y k l e z ne­ gacją względnej a u t o n o m i i sfery r e l i g i j n e j . W konsekwencji grozi t o płyt­ k i m d e t e r m i n i z m e m ekonomiczno-geograficznym i praktycznie uniemożli­ w i a interpretację zjawisk r e l i g i j n y c h w kategoriach religioznawczych. Z drugiej zaś — prowadzić może do zagubienia k o n t e k s t u społecznego, do absolutyzacji względnej a u t o n o m i i , a więc w rezultacie do wniosków a n ­ t y redukcjonistycznych, sprzecznych zresztą z holistyczną dyrektywą a n ­ tropologiczną, traktującą kulturę jako zintegrowaną f u n k c j o n a l n o - s t r u k turalną całość wzorów zachowań i wytworów człowieka historycznie u w a ­ runkowanego. Pojmując zatem religię jako względnie autonomiczny system m u s i m y stwierdzić, iż t e n właśnie c z y n n i k zakłóca porządek periodyzacji, nie p o ­ zwalając wyraziście i jednoznacznie wyodrębnić i s t o t n y c h cech r e l i g i i społeczeństwa klasowego od atrybutów wierzeń okresu przedklasowego. Będzie więc można mówić w t y m względzie raczej o p e w n y c h tendencjach dominujących, aniżeli o aksjomatach. W p i e r w s z y m rzędzie należałoby ustalić, jaką rolę w społeczeństwie r o d o w o - p l e m i e n n y m należy przypisać aspektowi naturystycznemu, oraz w j a k i e j mierze decydujący był c z y n n i k sensu stricto społeczny, t j . w y n i ­ kający nie t y l e z uzależnienia człowieka od p r z y r o d y , ile z jego miejsca w sieci uwikłań w ramach s t r u k t u r y społecznego systemu. Dalsze w y s u ­ wanie na p l a n pierwszy aspektu naturystycznego związanego w sensie o b i e k t y w n y m z n i s k i m poziomem ówczesnej technologii, a w znaczeniu s u b i e k t y w n y m z l u d z k i m i n i e p o k o j a m i i obawami o własną egzystencję, p r a w d ą j e s t r ó w n i e ż t o , że g d y już w i e r z e n i a rają o n e p e w n e j r e l i g i j n e powstały [ t o w ó w c z a s ] w z g l ę d n e j s a m o d z i e l n o ś c i " ; A . S p i r k i n , Pochodzenie W a r s z a w a 1966, s. 304. C e l n y m p r z y k ł a d e m o b r a z u j ą c y m f u n k c j o n o w a n i e n e j s a m o d z i e l n o ś c i " m o ż e być a l e g o r i a użyta p r z e z M . B l o c h a nabie­ świadomości, tej „względ­ w celu ilustracji zja­ w i s k a społecznego u w a r u n k o w a n i a r e l i g i i : „ D ą b w y r a s t a z żołędzia. A l e żołędź sta­ j e się i p o z o s t a j e d ę b e m t y l k o w t e d y , g d y n a p o t k a sprzyjające w e ; t e zaś n i e należą d o e m b r i o l o g i i " . M . B l o c h , dzie historyka, 3 1 Pochwała warunki historii, środowisko­ czyli o zawo­ W a r s z a w a 1962, s. 57. C. L é v i - S t r a u s s, Antropologia strukturalna, Warszawa 1970, s. 408-410. �154 ALEKSANDER POSERN-ZIELlNSKI jest w świetle ustaleń T o k a r i e w a nie do przyjęcia. Badacz t e n b o w i e m w y p r o w a d z a najważniejsze, wyodrębnione przez siebe wczesne f o r m y r e ­ l i g i i , n p . z idei pokrewieństwa społeczności l u d z k i e j ze światem n a t u r y , stanowiącej fantastyczne odzwierciedlenie świadomości organizacji rodo­ w e j . Dalej zaś sięga do t a k i c h społecznych źródeł r e l i g i i , j a k element wrogości międzyplemiennej, zasada podziału pracy w g płci i klas w i e k u , i n s t y n k t społecznego przywiązania, idea solidarności rodowej, znaczenie a u t o r y t e t u starszyzny plemiennej i t d . Słowem T o k a r i e w zdetronizował koncepcję wyznaczającą aspektowi n a t u r y s t y c z n e m u decydującą rolę w f o r m o w a n i u się wierzeń w okresie r o z w o j u społeczeństwa „pierwotne­ go". N i e sprecyzował j e d n a k ostatecznie r o l i , jaką przypisać należy t e m u bezwzględnie ważnemu c z y n n i k o w i dopełniającemu. P r o b l e m t e n k o m p l i k u j e się jeszcze bardziej na płaszczyźnie społe­ czeństw klasowych. U w y p u k l a n i e ideologicznej r o l i r e l i g i i — jako syste­ m u całkowicie funkcjonalnego względem aktualnego układu w a r s t w i klas — jest również uproszczeniem. Samo społeczeństwo klasowe ze swej i s t o t y nie jest jednorodne. Społeczna heterogeniczność tego społe­ czeństwa, oparta na antagonistycznych interesach i zróżnicowanych t y ­ pach stosunków własności do środków p r o d u k c j i , determinuje heteroge­ niczność r e l i g i i jego członków. Dlatego też t r u d n o mówić o jednej m o n o ­ litycznej r e l i g i i określonego społeczeństwa klasowego, chyba że m a się na myśli wyłącznie t e n system r e l i g i j n y , który, sankcjonowany przez k l a ­ sę panującą, t w o r z y n u r t ortodoksyjny. Takie stanowisko n i e wydaje się j e d n a k słuszne. M u s i m y także dostrzec specyfikę r e l i g i i t y c h w a r s t w i klas, które znalazły się na dole stra t y f ikacyjnej d r a b i n y społecznej. M a m t u na myśli głównie warstwę chłopską i miejsko-plebejską. W t y m środowisku zdogmatyzowana r e l i g i a oficjalna stanowi przecież t y l k o formalną otoczkę, pod którą w rzeczywistości kryją się często o d ­ mienne treści, tworzące mutacje n u r t u ortodoksyjnego. W tej ludowej w e r s j i r e l i g i i , obciążonej lokalną spuścizną kulturową, zaznacza się rów­ nież dość silnie element zależności człowieka od sił p r z y r o d y , co stanowi „uboczny p r o d u k t " zaangażowania się przedstawicieli tej klasy w proces p r o d u k c j i , t j . eksploatacji naturalnego środowiska. To współwystępowanie aspektu n a t u r у stycznego z aspektem sensu stricto społecznym różni w m o i m p r z e k o n a n i u w sposób decydujący systemy religijne f u n k c j o n u ­ jące wśród l u d u , szczególnie wiejskiego, od t y c h , które obowiązują n a szczytach h i e r a r c h i i władzy. T a m b o w i e m religia nie t y l k o pełniła f u n k c j e ideologicznej n a d b u d o w y władzę tę sakralizującą, lecz także ulegała ezo­ terycznemu m i s t y c y z m o w i doprowadzającemu nierzadko do n a r o d z i n spek u l a t y w n e j f i l o z o f i i kosmologicznej. Proces w y m i a n y treści między t y m i d w o m a n u r t a m i jest stale w i ­ doczny. W jego r a m a c h zachodzi także często proces t r a n s f o r m a c j i spo- �ROZWÓJ I M O R F O L O G I A 155 RELIGII łecznych treści r e l i g i i systemu oficjalnego. Przetworzone w obrębie w a r s t w uciśnionych czynią z siły wrogiej masom, ideologię i m przychylną i niejednokrotnie wymierzoną s w y m ostrzem przeciwko klasom posiada­ jącym. Przykładem mogą być t u masowe r u c h y heretyckie, których uczestni­ cy u z b r o j e n i w ideologię rewolucyjnego mesjanizmu t w o r z y l i siłę zdolną wstrząsnąć o g r o m n y m i połaciami średniowiecznej E u r o p y . Uwzględnia­ jąc zatem t e n „rewolucyjny" aspekt t r u d n o zgodzić się z tezą Tokariewa, głoszącą, iż religia jest wyłącznie z j a w i s k i e m n e g a t y w n y m , antypostęp o w y m , stanowiąc główną siłę reakcyjną . Tego rodzaju generalizacja aksjologiczna, pozbawiona bliższych konotacji czasowo-przestrzennych, właściwych badaniom h i s t o r y c z n y m , jest obecnie nie do przyjęcia . 34 35 36 Traktując b o w i e m religię jako k o n k r e t n e zjawisko ze sfery życia spo­ łecznego i psychologicznego m u s i m y uznać je w ramach diachronicznych ograniczeń za i n t e g r a l n y i f u n k c j o n a l n y element k u l t u r o w e g o otoczenia. Natomiast uważając t a k pojętą religię za c z y n n i k „reakcyjny", bezwied­ nie s y t u u j e m y się na pozycjach ahistoryzmu, wchodząc w k o n f l i k t z a n t r o ­ pologiczną wizją jedności świata l u d z k i c h tworów. N i e chciałbym b y posą­ dzono m n i e t u o rzekome głoszenie p r o g r a m u , wynikającego z absoluty­ zowania aspektu aksjologicznego r e l i g i i , czy też o solidaryzowanie się z hasłami egzystencjalizmu religioznawczego, gdyż poglądy moje dalekie są od akceptacji tego rodzaju stanowiska. Podkreślam t y l k o bezzasadność łączenia tej wartościującej oceny „reakcyjności" z t a k i m i choćby wczes­ n y m i postaciami wierzeń, j a k n p . t o t e m i z m czy k u l t przodków. Religia nie jest złączona i m m a n e n t n i e z ludzką naturą i j e j systemem wartości, ale równocześnie jest historycznie związana z człowiekiem jako wytwór jego świadomości i k u l t u r y . Religia, funkcjonująca w ramach konkretnego systemu k u l t u r o w e g o określonej f o r m a c j i społeczno-ekonomicznej, podlega oczywiście przeobrażeniom s t y m u l o w a n y m przez zmia­ n y zachodzące w sferze p r o d u k c j i , t j . w zakresie materialnej działalności człowieka. Równocześnie działa jednak niejako autonomicznie, stając się raz bodźcem czy katalizatorem przemian k u l t u r o w y c h , i n n y m znów r a ­ zem spełniając z p u n k t u widzenia kryteriów postępu społecznego rolę hamulca. A zatem funkcjonalna rola r e l i g i i w j e d n y m okresie r o z w o j u społeczeństwa ustępuje cesze dysfunkcjonalności na i n n y m etapie jego ewolucji. 3 1 Por. Messianismus wegungen, N. С o h n , Das im Mittelalter Ringen und um sein das tausendjiihrige Fortleben in den Reich. modernen Revolutionárer totalitdren Be- a nauka, War­ B e r l i n - M i i n c h e n 1961. 3 5 Tokariew, 3 6 Zbliżone s t a n o w i s k o reprezentuje s z a w a 1963, s. 38-40. Pierwotne formy religii..., s. 70. Z. P o n i a t o w s k i , Religia �156 ALEKSANDER POSERN-ZIELlNSKI Niedostrzeganie tego ambiwalentnego c h a r a k t e r u r e l i g i i oraz h i s t o ­ rycznego u w a r u n k o w a n i a „reakcyjności" ideologii r e l i g i j n e j grozi w k o n ­ sekwencji utratą o b i e k t y w i z m u . Wiąże się to przeważnie z niedocenianiem t y c h w s z y s t k i c h społecznych i k u l t u r o w y c h zrywów, u podłoża których, obok bezwzględnie i s t o t n y c h czynników n a t u r y społeczno-ekonomicznej, znajdowały się także elementy religijnego i r r a c j o n a l i z m u . 37 FORMY I ELEMENTY RELIGII Zasadniczym p u n k t e m wyjścia teoretycznych rozważań S. A . T o k a ­ r i e w a jest pojęcie f o r m y r e l i g i i . Kategoria ta zarówno w ogólnych ustaleniach autora, j a k i w poszczególnych egzemplifikacjach nie została wystarczająco jasno sperecyzowana, t a k pod względem odniesienia do konkretnego układu historyczno-kulturowego, j a k i w stosunku do i n n y c h k o n s t y t u t y w n y c h części składowych r e l i g i i . Zamierzeniem T o k a r i e w a była chęć d e f i n i t y w n e g o zerwania z n a ­ g m i n n i e stosowanym dotąd w religioznawstwie b r a k i e m precyzji w k o n ­ s t r u o w a n i u systemów k l a s y f i k a c y j n y c h , które z reguły nie uwzględniały i s t o t n y c h różnic między k a t e g o r i a m i ogólnymi a z j a w i s k a m i i n d y w i d u a l ­ n y m i . Błąd t e n polegał na zestawieniu t a k d i a m e t r a l n i e różnych zespołów zjawisk, j a k systemy filozoficzne i w i e r z e n i a poszczególnych ludów z f o r ­ m a m i i t y p a m i r e l i g i i . Tego rodzaju postępowanie wynikało z apriorycz­ nie z w y k l e przyjmowanego założenia o konieczności k l a s y f i k a c j i faktów r e l i g i j n y c h w oparciu o treść wierzeń. W rezultacie zjawiska szczególne, jednostkowe zajmowały w t y m systemie podobne miejsce, co z j a w i s k a uniwersalne, pozbawione specyficzności i występujące w p r a w i e każdej r e l i g i i bez względu na j e j przestrzenno-historyczną lokalizację. Świadomość nieskuteczności takiego postępowania stanowi niejako podstawę tokariewowskiego rozróżniania między f o r m ą i e l e m e n ­ t e m r e l i g i i . W t y m znaczeniu badania różnorodnych f o r m r e l i g i i stano­ wią zasadniczą dziedzinę zainteresowań h i s t o r y k a r e l i g i i , w przeciwień­ stwie do p r e f e r o w a n y c h przez szkołę fenomenologiczną studiów nad ele­ m e n t a m i r e l i g i i , p o z b a w i o n y m i przez swój absolutyzm k o m p a r a t y s t y c z n y spojrzenia historycznego. Historyczna f o r m a r e l i g i i jest d l a T o k a r i e w a pewną autonomiczną strukturą, funkcjonującą w ramach konkretnego społeczeństwa, ale t y p o ­ wą d l a określonej f o r m a c j i społecznego r o z w o j u . P o d s t a w o w y m i składni8 7 P r z e d e w s z y s t k i m c h o d z i t u o należytą ocenę z w i ą z k ó w zachodzących religią a t r a d y c j o n a l i z m e m siłą ukazują n a m swoją określanych oraz religią naturę w a rewolucją. O b a t e a s p e k t y r u c h a c h społeczno-politycznych ze między szczególną trzeciego świata, także m i a n e m m e s j a n i z m u , m i l l e n a r y z m u czy p r o f e t y z m u . P o r . W . Mühlmann, Messianismes revolutionnaíres du tiers monde, P a r i s 1968. E. �ROZWÓJ I M O R F O L O G I A RELIGII 157 k a m i t a k i e j autonomicznej s t r u k t u r y są przede w s z y s t k i m : 1) społeczna strona tej części wierzeń, ukazująca się spod z m i s t y f i k o w a n e j , i r r a c j o n a l ­ nej otoczki, stanowiąca równocześnie c z y n n i k sankcji r e l i g i j n e j i s a k r a l i ­ zacji p e w n y c h s t r o n życia zbiorowego; 2) charakterystyczny kompleks wierzeń oderwany od i n n y c h równorzędnych kompleksów, związanych już z odrębnymi społecznymi aspektami rzeczywistości; 3) zespół związa­ n y c h z t y m kompleksem czynności obrzędowych i k u l t o w y c h ; 4) określo­ na orientacja umysłowa . W i n n y m miejscu zagadnienie to przedstawio­ ne zostało znacznie lakoniczniej . Do głównych kryteriów wyodrębnia­ n i a f o r m y r e l i g i i w g tego sformułowania należą: 1) wspólny charakter t y c h wierzeń, pod czym najprawdopodobniej k r y j e się aspekt pewnej j e d ­ norodności wyróżnianego k o m p l e k s u zarówno pod względem treści, j a k i f o r m y ; 2) wspólne źródło, będące t y m c z y n n i k i e m genetyczno-społeczn y m , w którym tkwią realne podstawy wykształcenia się t a k i e j a n i e i n ­ nej f o r m y r e l i g i i , wynikające z warunków społecznych oraz z w z a j e m n y c h stosunków między człowiekiem a przyrodą. 38 39 Próba zdefiniowania k a t e g o r i i f o r m y przez negację jest u T o k a r i e w a również zrozumiała, a wypracowane w t e n sposób ustalenie może być akceptowane. Głosi ono b o w i e m , iż formą r e l i g i i nie są wszystkie te ele­ m e n t y danej klasy zjawisk, które występują powszechnie w znanych n a m religiach, przybierając dodatkowo w „różnych w a r u n k a c h całkowicie o d ­ m i e n n y charakter i sens" . Stwierdzenie to precyzuje w p r a w d z i e z g r u b ­ sza, czym f o r m a r e l i g i i nie jest, pozostawia n a m j e d n a k nadal duży m a r ­ gines dowolności na spekulacje wokół istotnych, k o n s t y t u t y w n y c h cech tejże f o r m y , o czym przekonać się można czytając uważnie pracę T o k a ­ riewa. 40 Poddając k o n f r o n t a c j i teoretyczne założenia z i c h praktyczną realiza­ cją zmuszeni jesteśmy zadać sobie d w a kluczowe p y t a n i a : czym w isto­ cie rzeczy jest f o r m a r e l i g i i i j a k i jest stosunek f o r m y r e l i g i i do ele­ m e n t u r e l i g i i . W k w e s t i i pierwszej niezbędne jest ustalenie — i to w spo­ sób bardziej rygorystyczny, aniżeli czyni to T o k a r i e w — r e l a c j i i odpo­ wiadających i m zakresów między formą r e l i g i i a t y p e m r e l i g i i , konkretną historyczną religią oraz pewną wiodącą tendencją, t y l k o z grubsza o k r e ­ ślającą kształt danego systemu religijnego. Nieprecyzyjne słownictwo, w którym pojęcia ważne d l a zrozumienia kryteriów wyodrębniania f o r m (takie j a k religia, k u l t , wierzenia, obrzędy) używane są raz synonimicznie, a raz w s t y l u semantycznie różnicującym, zaciemnia jeszcze bardziej teoretyczną warstwę rozważań. Generalnie 3 8 39 40 T o k a r i e w , op. cit., s. 42. Ibidem, s. 1 1 1 . Ibidem, s. 278. �158 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI rzecz biorąc w y d a j e się, że w niektórych w y p a d k a c h autor nie dostrzegł istotnej różnicy między f o r m ą r e l i g i i , rozumianą jako pewien zespół czy kompleks wierzeń o wspólnym źródle i charakterze wewnątrz go organizującym, a specyficzną formą zewnętrznej m a n i f e s t a c j i k o n ­ k r e t n y c h , h i s t o r y c z n y c h postaci r e l i g i i . Respektując t a k i właśnie p u n k t w i d z e n i a można b y do pierwszej k a t e g o r i i zaklasyfikować n p . k u l t p r z o d ­ ków, wodzów czy bóstw plemiennych, zaliczając do drugiej różnorodne „kulty grzebalne", p r a k t y k i znachorskie, czarownictwo i t z w . obrzędy erotyczne. W t y m r o z u m i e n i u n p . czarownictwo l u b znachorstwo nie stanowiło­ b y odrębnej, autonomicznej f o r m y r e l i g i i , lecz byłoby w y r a z e m p e w n y c h p r a k t y k i sposobów zachowań, wynikających z w i a r y w skuteczność rea­ lizacji „doktrynalnych" założeń określonego k o m p l e k s u wierzeń. Podo­ bnej i n t e r p r e t a c j i poddać można t z w . k u l t y erotyczne. N a w e t sam T o k a ­ r i e w , j a k się wydaje, nie jest w pełni przekonany o słuszności łączenia w jedną formę t a k różnorodnych pod względem k u l t u r o w y m i historycz­ n y m z j a w i s k . Decydujące okazały się j e d n a k k r y t e r i a k l a s y f i k a c j i , w myśl których spełnione zostały d w a podstawowe w a r u n k i konieczne do uznania kultów erotycznych za formę r e l i g i i . Łączy te w i e r z e n i a po p i e r ­ wsze — i c h wspólny charakter, wynikający ze znaczenia przypisywanego m a g i i erotycznej, oraz po drugie — i c h wspólne źródło, tkwiące w i r r a c j o ­ nalnej r e f l e k s j i nad życiem płciowym człowieka. Tego rodzaju schema­ tyczne, a zarazem bardzo dowolne rozumowanie w k w e s t i i k l a s y f i k a c j i p i e r w o t n y c h f o r m r e l i g i i powoduje niepostrzeżenie oddalanie się od za­ łożonych w y t y c z n y c h p r z y równoczesnym zbliżaniu się do poddawanych k r y t y c e wzorów analizy fenomenologicznej. Stosując b o w i e m t e n sam t o k w y w o d u z powodzeniem uznać można za f o r m y r e l i g i i t a k ie zjawiska, j a k n p . k u l t słońca, księżyca l u b i n n y c h ciał a s t r a l n y c h i t e l l u r у cznych. Wszystkie te wierzenia również spełniają podstawowe w a r u n k i k w a l i f i ­ kujące je do r a n g i f o r m y r e l i g i i . Wyrastają one przecież ze wspólnej bazy, jaką jest z m i s t y f i k o w a n y stosunek człowieka do p r z y r o d y , ucieleśniają­ cej nadnaturalne, transcendentalne b y t y . Posiadają także wspólną j e d n o ­ czącą je cechę, a m i a n o w i c i e określony t y p r e f l e k s j i m i t y c z n e j , preferują­ cej wybór tego samego — w różnych religiach — o b i e k t u k u l t u i ześrodk o w a n i u wokół niego całego zespołu n o r m i obrzędów. 41 Stwierdzić zatem można, iż zestaw kryteriów proponowanych przez T o k a r i e w a nie zdaje w praktyce w pełni egzaminu, raz sprawdzając się w p o z y t y w n y m sensie, t o znów prowadząc nieoczekiwanie na manowce metody k o n k r e t n o - h i s t o r y c z n e j . N a marginesie w a r t o zauważyć, że w a r ­ tość k r y t e r i u m wspólnego pochodzenia została znacznie przeceniona. T o 4 1 Ibidem, s. 140. �ROZWÓJ I M O R F O L O G I A 159 RELIGII k a r i e w b o w i e m nie uwzględnia w swej i n t e r p r e t a c j i możliwości dyspersywnego r o z w o j u , prowadzącego do wykształcenia się różnych f o r m r e l i g i i na p o d o b n y m podłożu, l u b niezależnego skrystalizowania się f o r m zbież­ n y c h w w a r u n k a c h całkowicie niejednorodnych. C z y n n i k t e n p o w i n i e n być uwzględniony w przyszłych badaniach teoretycznych. Następną sprawą, nad którą w a r t o się zastanowić, jest k w e s t i a sto­ s u n k u f o r m y r e l i g i i do elementu r e l i g i i . Według T o k a r i e w a f o r m a może stać się elementem w w y n i k u swego historycznego r o z w o j u i oddziaływań procesów k o n t a m i n a c j i oraz s y n k r e t y z a c j i wierzeń, i w tej postaci f u n k ­ cjonować w charakterze przeżytku. Natomiast proces o d w r o t n y , polega­ jący n a przejściu elementu do stanu f o r m y jest niemożliwy . W tej i n ­ t e r p r e t a c j i t k w i istota rozróżnienia o b u t y c h k a t e g o r i i . Konsekwencją tego r o z u m o w a n i a jest n p . t r a k t o w a n i e m a g i i , a n i m i z m u czy fetyszyzmu j a k o u n i w e r s a l n y c h zjawisk łączących się swobodnie z różnorodnymi w i e ­ rzeniami, począwszy od prostych, „wczesnych" f o r m r e l i g i i , t a k i c h j a k n p . szamanizm czy nagualizm, a kończąc na złożonych religiach n a r o d o w y c h i światowych. 42 Zastosowanie tego podziału wydaje się na pierwszy r z u t oka dość proste i skuteczne, ale już wstępna analiza k l a s y f i k a c j i materiału e m p i ­ rycznego wskazuje, iż w praktyce badawczej oddzielenie f o r m y od ele­ m e n t u nie zawsze staje się możliwe. W niektórych b o w i e m przypadkach zaciera się realna różnica między elementem a formą. Niejeden kompleks wierzeń oznaczony t y m o s t a t n i m określeniem, j a k n p . czarownictwo l u b znachorstwo, współwy stepu je w w i e l u k o n k r e t n y c h systemach r e l i g i j n y c h . Przez sam f a k t uczestnictwa w bardziej złożonej s t r u k t u r z e „forma" ta niekoniecznie n a b y w a p r a w a przeżytku, za to staje się trwałym e l e ­ m e n t e m wierzeń określonego systemu religijnego. Wyodrębnianie różnorakich f o r m r e l i g i i z gąszczu materiału e m p i ­ rycznego, j a k i m dysponuje etnografia religioznawcza, stwarza zawsze po­ ważne niebezpieczeństwo, polegające na t y m , że p r z y słusznym łączeniu p e w n y c h faktów w heurystycznie uzasadnione z b i o r y dokonuje się rów­ nocześnie czynności wręcz o d w r o t n e j , rozdzielając w sposób sztuczny zja­ w i s k a w gruncie rzeczy jednorodne. Stąd też w analizowanych przez T o ­ k a r i e w a f o r m a c h znajdujemy takie, które są n i m i istotnie, obok i n n y c h , które poddane w e r y f i k a c j i ukazują sztuczność jednoczącej je k o n s t r u k c j i . Do t y c h ostatnich zdają się należeć k u l t y łowieckie, k u l t y wczesnoplemienne, czyli inicjacyjne, czarownictwo, znachorstwo, tajne związki i ob­ rzędy erotyczne. Okazuje się także, iż w dużej mierze apriorycznie wyodrębnione f o r m y na j e d n y c h terenach przybierają nawet pewną postać „klasyczną", n a i n 42 Ibidem, s. 45. �160 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI n y c h zaś występują t y l k o w okruchach przeżytków, jako dziedzictwo prze­ szłości . „Klasyczne postacie" poszczególnych f o r m to nic innego j a k pewne wyidealizowane wzorce, abstrakcyjne k o n s t r u k t y , złożone z odpo­ w i e d n i o dobranych i z i n t e r p r e t o w a n y c h faktów jednostkowych, służące p o m i a r o w i prawidłowości zbieżnego l u b podobnego zjawiska na i n n y c h obszarach. Poszukując zatem idealnie nieskażonej późniejszymi nalecia­ łościami „klasycznej postaci" k o n k r e t n e j f o r m y r e l i g i i , niejako automa­ tycznie zmuszeni jesteśmy do w y r o k o w a n i a o uniwersalności zjawiska t o t e m i z m u czy szamanizmu, które niegdyś powszechne, zachowały się j e ­ dynie najlepiej n a „klasycznych" terenach i c h występowania. I dalej, pewne w y k r y w a n e s y m p t o m y czy przesłanki pozornie l u b fragmentarycz­ n i e zbieżne z „klasycznymi" w z o r a m i f o r m i n t e r p r e t u j e m y z w y k l e w k a ­ tegoriach k u l t u r a u s t r a l i j s k i c h (totemizm) czy syberyjskich (szamanizm). Materiały z t y c h dwóch obszarów dominują zresztą zdecydowanie w całej pracy Tokariewa. Ogranicza to zasadność wyodrębniania t a k i e j czy innej f o r m y r e l i g i i głównie do t y c h właśnie regionów k u l t u r o w y c h i pozbawia te f o r m y znamion uniwersalności. 43 W p r a w d z i e o powszechności t o t e m i z m u świadczyć mają występujące w w i e l u k u l t u r a c h m i t y o zoomorficznych herosach k u l t u r o w y c h , demo­ nach i bóstwach, a także pewne f o r m y przeżytkowe w religiach p o l i t e i s t y c z n y c h , przesłanki te j e d n a k miast utwierdzać nas o słuszności tej tezy wzbudzają w jeszcze większej mierze sceptycyzm. Przykładem choć­ b y t o k a r i e w o w s k a interpretacja szczególnego miejsca k o l i b r a i upierzone­ go węża w symbolice r e l i g i j n e j Azteków i Majów, sprowadzająca t o zja­ w i s k o do rudymentarnego t o t e m i z m u . Wnioskowanie tego rodzaju po­ siada charakter s p e k u l a t y w n y , ze względu b o w i e m na m r o k pokrywający dzieje p r e k o l u m b i j s k i e j A m e r y k i ustalenia te nie mogą zostać poddane w e r y f i k a c j i . Można mieć również zastrzeżenia co do poprawności zasto­ sowanej t u „metody a n a l o g i i " . 44 4 5 Przytaczam t e n przykład po to, b y wskazać, iż tego rodzaju r e k o n ­ s t r u k c j a r e t r o s p e k t y w n a , polegająca na przechodzeniu od w y r w a n y c h z k o n t e k s t u cząstek do h i p o t e t y c z n y c h f o r m , p r o w a d z i na manowce. F o r ­ ma r e l i g i i n i e jest „bytem" s a m y m w sobie, j e d n o r o d n y m . Składa się ona, j a k ukazał t o Tokariew, z najrozmaitszych cech, t a k i c h j a k treść, kształt, s y m b o l i k a i t r a d y c y j n a orientacja umysłowa. O j e j istocie świadczy prze­ de w s z y s t k i m społeczna rola f o r m y , j e j funkcje, jakie pełni, zaspokajając 4 3 4 4 I b i d e m , s. 199. Omawiając problem totemizmu Tokariew c e p c j e C. L é v i - S t r a u s s a Warszawa jona, świadomie p o m i j a m i l c z e n i e m w y ł o ż o n ą p r z e z tegoż a u t o r a w p r a c a c h : Myśl 1969; t e n ż e , Totemizm, Warszawa 1968, stwierdzając, s p r a w a w y m a g a j ą c a odrębnego p o t r a k t o w a n i a . P o r . T o k a r i e w , 45 Ibidem, s. 75, 78, 330. kon­ nieoswoiż jest op. c t t . , s. 355. to �ROZWÓJ I M O R F O L O G I A 161 RELIGII w sposób i l u z o r y c z n y pewne potrzeby ludzkie. F o r m a taka jest więc zbio­ r e m najrozmaitszych składników wspólnych także i i n n y m f o r m o m r e l i ­ g i i . Ulegając r o z p a d o w i w w y n i k u swego niedopasowania do społecznych warunków egzystencji i w y p i e r a n a przez i n n y t y p wierzeń t r a c i ona swój niezależny b y t . Niektóre j e j części składowe zostają wówczas włączone do n o w y c h zespołów, a t y l k o nieliczne p i e r w i a s t k i zachowując piętno macierzystej f o r m y zasługują n a miano przeżytków. D a w n a s t r u k t u r a zo­ staje zastąpiona przez nową. Przetworzone i dopasowane do nowego sy­ stemu świadectwa dawnej f o r m y przybierają teraz o d m i e n n y charakter, niwelujący często ostatnie ślady i c h p r a w d z i w e j genealogii. Z tej właśnie r a c j i wznoszenie k o n s t r u k c j i wokół jakiegoś „przeżytkowego" elementu na podstawie wątpliwej wartości retrospekcji może, ale b y n a j m n i e j n i e m u s i , prowadzić w k i e r u n k u tej właściwej, j e d y n e j , ściśle określonej f o r ­ m y r e l i g i i . Liczba a l t e r n a t y w n y c h rozwiązań jest b o w i e m n a pewno znaczna. Pamiętając o t y m ograniczeniu można n p . wykryć u podstaw indiańskiej s y m b o l i k i (posługującej się wężem i k o l i b r e m ) t a k ie f o r m y r e ­ ligijne, j a k nagualizm, k u l t y łowieckie czy n a w e t k u l t przodków. I n t e r ­ pretacja t a k a nie w y k l u c z a jednak i o d m i e n n y c h rozwiązań, których prze­ cież można szukać poza sferą mezoamerykańskich r e l i g i i „pierwotnych" . 46 INSTRUMENTY KLASYFIKACJI Kategoria f o r m y r e l i g i i wyłaniająca się z „klasycznych postaci" a u ­ s t r a l i j s k i c h i syberyjskich wierzeń oraz z przeżytkowych refleksów d a w ­ n y c h epok, znajdowanych w złożonych systemach p o l i - i monoteistycz­ nych, s t a n o w i u T o k a r i e w a podstawę k l a s y f i k a c j i p i e r w o t n y c h f o r m r e l i ­ g i i . K l a s y f i k a c j a ta, a właściwie t y p o l o g i a , zawiera 15 p o d s t a w o w y c h f o r m r e l i g i i uszeregowanych w t e n sposób, b y kolejność i c h p o j a w i a n i a się zsynchronizowana była z grubsza z okresami periodyzacji p i e r w o t ­ nego, przedklasowego społeczeństwa. T o k a r i e w zdaje sobie j e d n a k spra­ wę, iż t a odpowiedniość nie jest prosta i bezpośrednia. W najogólniejszym aspekcie dotyczy ona b o w i e m t y l k o okresu n a r o d z i n określonej f o r m y , nie obejmując natomiast s w y m zasięgiem całego przebiegu j e j ontogenezy. 47 Jednakże w niektórych miejscach autor popada w sprzeczność zawar­ tą między interpretacją społecznych źródeł r e l i g i i a u n i w e r s a l n y m i k o r e - 4 6 L é v i - S t r a u s s , Antropologia 4 5 T y p o l o g i a t y m b o w i e m różni się o d k l a s y f i k a c j i , iż systematyzując i w y r ó ż n i a ­ strukturalna, s. 58. jąc w obrębie określonego z b i o r u poszczególne t y p y , n i e m u s i być u k ł a d e m a n i r o z ­ ł ą c z n y m a n i też w y c z e r p u j ą c y m . nienia humanistyki, Warszawa 11 — E t n o g r a f i a P o l s k a . X V I I / 1 Por. np. T. P a w ł o w s k i , 1969, s. 46-48. Metodologiczne zagad­ �162 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI l a t a m i , wiążącymi formację społeczną z formą r e l i g i i . Jeśli b o w i e m n p . nagualizm w y w o d z i się rzeczywiście z procesów i n d y w i d u a l i z a c j i w i e ­ rzeń, wyodrębniania się małej rodziny, rozpadu r o d u i r o z w o j u i n d y w i ­ d u a l n y c h f o r m p r a c y , to dlaczego — należy zadać sobie p y t a n i e — występował on najsilniej w p l e m i e n n y c h społecznościach indiańskich A m e ­ r y k i Północnej, i to właśnie w t y c h grupach etnicznych, które przez „kla­ s y c z n y c h " ewolucjonistów t r a k t o w a n e były jako t y p o w e przykłady spo­ łeczeństw rodowych. I dalej — dlaczego nagualizm nie objawił się z j e ­ szcze bardziej zdwojoną mocą t a m , gdzie istniały k u t e m u znacznie k o ­ rzystniejsze w a r u n k i społeczne, t j . t a m , gdzie f o r m y i n d y w i d u a l i z a c j i wierzeń i rozwój i n d y w i d u a l n y c h f o r m pracy były znacznie bardziej w y ­ kształcone niż n a P r e r i a c h i Równinach. Odpowiedź na te p y t a n i a t k w i , j a k się zdaje, przede w s z y s t k i m w k u l t u r o w e j specyfice tego regionu, w jego społecznej h i s t o r i i i w etosie żyjących t a m grup. A zatem, czy i s t o ­ t n i e posiadamy wystarczające podstawy do t r a k t o w a n i a n a g u a l i z m u j a k o uniwersalnej f o r m y r e l i g i i , spełniającej swe społeczne funkcje w okresie rozpadu u s t r o j u rodowo-plemiennego? A może należy uznać, że w n i o s k i tego rodzaju są przedwczesne. N i e upoważniają one b o w i e m do niczego innego ponad stwierdzenie, że nagualizm s t a n o w i charakterystyczny d l a r e l i g i i I n d i a n A m e r y k i Północnej kompleks wierzeń. 4 8 Podobne niekonsekwencje s p o t y k a m y i w i n n y c h k o n t e k s t a c h . T o ­ k a r i e w , prezentując n p . t z w . k u l t bóstwa plemiennego, łączy oczywiście tę formę r e l i g i i z u s t r o j e m p l e m i e n n y m , a w zasadzie z jego schyłkową fazą. Okazuje się jednak, że Czarna A f r y k a , choć w okresie s w y c h p i e r w ­ szych kontaktów z Europą posiadała n i e z w y k l e silnie rozwinięty ustrój plemienny, zawierający przesłanki rodzącego się „feudalizmu murzyń­ skiego", n i e była jednak objęta k u l t e m tego rodzaju bóstwa. W p r a w d z i e autor stara się wyjaśnić tę sprzeczność sugestitą, iż k u l t boga plemienne­ go związany był i m m a n e n t n i e z l u d a m i z d o b y w c z y m i i w o j o w n i c z y m i . A r g u m e n t tego rodzaju nie jest jednak przekonujący. Osłabia on b o w i e m zasadność t r a k t o w a n i a fazy występowania k u l t u boga plemiennego j a k o uniwersalnego okresu przejściowego w r o z w o j u wierzeń, łączącego epokę społeczeństwa przedklasowego z epoką społeczeństwa klasowego oraz p r o ­ wadzącego do wykształcenia się p o l i t e i z m u i monoteizmu. 49 50 4 8 Tokariew, 4 0 Totemizm dzikości" (Ibidem, łowiecki op. cit., s. 282. j a k o „ z j a w i s k o złożone"' p o j a w i ł się n a „ ś r e d n i m i w y ż s z y m s t o p n i u s. 216), n a t o m i a s t „najbardziej (s. 215) ukształtował wspólnoty p i e r w o t n e j " 50 Ibidem, s. 329. dopiero (s. 217). J a k z a t e m i n t e r p r e t a c j i , t o , że „ z j a w i s k o ne"? się w prymitywna forma religii" — „warunkach zaczątkowego wyjaśnić w r a m a c h złożone" poprzedzało f o r m y kult rozkładu „ewolucjonistycznej" „najbardziej prymityw­ �ROZWÓJ I M O R F O L O G I A 163 RELIGII T o k a r i e w wyłącznie marginesowo potraktował p r o b l e m współwystęp o w a n i a „wczesnych" f o r m r e l i g i i , r e a l n y c h stosunków zachodzących mię­ dzy n i m i oraz kwestię zasad łączenia się t y c h f o r m w k o n k r e t n e systemy, zespoły czy zbiory wierzeń. Sprawą nieodzowną jest j e d n a k wyjaśnienie, w j a k i sposób i na j a k i e j drodze dochodzi do funkcjonalnej koegzystencji f o r m pochodzących z najwcześniejszego etapu r o z w o j u wierzeń — t a k i c h j a k n p . k u l t y grzebalne i erotyczne — z t y m i , które stanowią świade­ ctwo rozpadu wspólnoty rodowej i plemiennej ( k u l t boga plemiennego, k u l t y agrarne). Poszczególne f o r m y nie tworzą przecież izolowanych ca­ łości, lecz zespalają się w k o m p l e k s y wierzeń k o n k r e t n y c h i historycz­ n y c h i t y l k o w tej postaci poddawane były e m p i r y c z n e m u oglądowi. Z w y ­ k l e t a k b y w a , że i m wyższy stopień r o z w o j u społeczeństwa i r e l i g i i , t y m bardziej złożony okazuje się system wierzeń, w którym f o r m y i elementy, przeżytki i nowo powstałe treści przenikając i uzupełniając się nawzajem tworzą charakterystyczne dla określonej epoki i regionu konfiguracje. Dopiero i c h kompleksowa analiza umożliwia wydobycie w s z y s t k i c h i s t o t ­ n y c h cech i k o n s t y t u t y w n y c h treści danej r e l i g i i . Wówczas to stają się przydatne kategorie f o r m y ; przede w s z y s t k i m w t r a k c i e systematyzacji materiału, sprowadzanego w celach h e u r y s t y c z n y c h do jednostek niższe­ go rzędu, a także w dalszych dociekaniach t y p u ewolucyjno-historycznego. Wyodrębnione w t y p o l o g i i T o k a r i e w a f o r m y p i e r w o t n y c h wierzeń n i e wyczerpują pełnego bogactwa duchowego życia naszych przodków. Jedne z t y m f o r m posiadają znaczenie uniwersalne, drugie są w zasadzie skład­ n i k a m i p r a w i e każdej r e l i g i i , a jeszcze inne stanowią hipostazę p e w n y c h specyficznych, l o k a l n y c h cech r e l i g i i „pierwotnych". W sumie t r u d n o więc mówić o równoważności logicznej poszczególnych f o r m , których usytuowanie na niejednolitej płaszczyźnie uogólnienia tłumaczyć można b r a k i e m ścisłych i r y g o r y s t y c z n y c h kryteriów wyróżniania modeli „wczes­ n y c h " wierzeń. T o k a r i e w przystępując do k l a s y f i k a c j i „pierwotnych" f o r m r e l i g i i usta­ lił pięciopunktowy p r o g r a m d y r e k t y w . Wśród n i c h znajdujemy słuszny wymóg historyczności k l a s y f i k a c j i , która uwzględniać w i n n a dynamikę zmieniających się f o r m oraz postulat r e d u k c j o n i z m u w r a z z zasadą t r a k ­ t o w a n i a każdej r e l i g i i j a k o zjawiska społecznego . D w a jednakże następ­ ne p u n k t y wzbudzać muszą nasze zastrzeżenia, zarówno co do samego i c h sformułowania, j a k i zasadności przenoszenia t y c h wskazań na g r u n t p r a k ­ tyki. 51 Cóż b o w i e m oznacza enigmatyczne zalecenie, iż klasyfikacja „winna być dokonana na podstawie i s t o t n y c h cech r e l i g i i " . Wyjaśnienie 5 2 51 Ibidem, s. 38-39. 52 Ibidem, s. 38. �164 ALEKSANDER POSERN-ZIELlNSKI tej kluczowej k w e s t i i jest b o w i e m niezadowalające i , co gorsza, nawet mylące. Odpowiedź sugeruje b o w i e m , iż „podstawowymi cechami k l a s y ­ f i k a c y j n y m i w i n n y być te, które są bardziej widoczne i łatwiej dostępne o b i e k t y w n e j o b s e r w a c j i i analizie" . Pomijając dyskusyjne zagadnienie „obiektywnej obserwacji" na g r u n ­ cie n a u k społecznych o słabo wykształconych i n s t r u m e n t a c h badawczych, zauważyć należy, iż poprzez stosowanie powyższych d y r e k t y w łatwo moż­ na popaść w niezamierzony schematyzm. W y n i k a on przede w s z y s t k i m ze z b y t dużej dowolności i n t e r p r e t a c y j n e j , s u b i e k t y w i z m u i zasady a r b i t r a l ­ nego, a raczej i n s t y n k t o w n e g o określania h i e r a r c h i i „istotnych" i „mniej i s t o t n y c h " cech. 53 Oczywiście tego rodzaju p r o g r a m postępowania taksonomicznego może nas także doprowadzić w p e w n y c h przypadkach do p o z y t y w n y c h r e z u l t a ­ tów. A l e zadajmy sobie p y t a n i e : czy zawsze to, co pozornie oczywiste i bardziej „widoczne" oraz „łatwiej dostępne", t j . poddające się bezpo­ średniemu oglądowi, t w o r z y f a k t y c z n y rdzeń jakiegoś zjawiska, stanowiąc o jego istocie? Czyżby „widoczność" i „dostępność" nie były u w a r u n k o ­ wane metodologiczną proweniencją i określoną predyspozycją badacza, jego wnikliwością i pasją naukową, a więc w sumie jego subiektywną postawą względem p r z e d m i o t u dociekań? Historyczne u w a r u n k o w a n i a t y c h przymiotów, będących w rzeczywistości w y r a z e m stosunków łączą­ cych p o d m i o t z p r z e d m i o t e m badań, nie ulegają wątpliwości. Inaczej nie mogłoby być m o w y o reinterpretacjach starych, pozornie już wyeksploa­ t o w a n y c h źródeł, a operacji tej dokonuje przecież każde nowe pokolenie specjalistów. T a k więc „widoczność" i „dostępność" obserwacji nie jest t y l k o sprawą s u b i e k t y w n e j p r e d y l e k c j i badacza. Są one również funkcją poziomu r o z w o j u instrumentów poznania naukowego oraz stopnia u m i e ­ jętności i c h właściwego w y k o r z y s t a n i a . I m doskonalsza jest t a aparatura, t y m łatwiej można się wedrzeć w głąb opornego t w o r z y w a . I wówczas, zerwawszy z jego p o z o r n y m i p r z y m i o t a m i postrzeganymi niejako na ze­ wnątrz, dotrzeć można na innej już płaszczyźnie do cech być może b a r ­ dziej istotnych, niemniej do niedawna s k r y t y c h pod warstwą aktualnie zdewaluowanych znamion bezpośrednio „widocznych" i łatwo „dostęp­ nych". Zaprezentowane przez T o k a r i e w a „wczesne" f o r m y r e l i g i i wyodręb­ nione zostały, w myśl koncepcji autora, na podstawie cech łatwo postrzegalnych. Oczywiście znamiona te są w każdym p r z y p a d k u odmienne; n i e zawsze też tworzą one faktyczną oś, wokół której mają koncentrować się wierzenia zasługujące na miano autonomicznej f o r m y r e l i g i i . Cechy te dzielą niejako wyróżnione f o r m y r e l i g i i na d w a podstawowe zespoły. 53 Ibidem. �ROZWÓJ I M O R F O L O G I A RELIGII 165 Pierwszy obejmuje te f o r m y , które, uwypuklając aspekt k u l t o w o - i n stytucjonalny, przypisują decydujące znaczenie społecznej stronie f u n k ­ cjonowania organizatorów życia religijnego, t j . osobników obdarzonych często właściwościami c h a r y z m a t y c z n y m i . Pojawienie się więc na arenie dziejów znachorów, czarowników, szamanów, wodzów i t a j n y c h stowa­ rzyszeń z i c h przywódcami było — w myśl k l a s y f i k a c j i T o k a r i e w a — nieodłącznie związane n i e t y l k o z k o n k r e t n y m etapem społecznego roz­ w o j u , ale także ze ściśle określoną formą r e l i g i i i fazą r o z w o j u k u l t u , przyporządkowaną każdej z t y c h r o d o w o - p l e m i e n n y c h i n s t y t u c j i . D r u g i zespół t y c h f o r m w r a z z odpowiadającym m u z b i o r e m cech k o n ­ s t y t u t y w n y c h związany jest z potrzebą zapewnienia o p i e k i sił n a d p r z y ­ rodzonych i sankcji r e l i g i j n e j l u d z k i e j egzystencji w j e j działalności go­ spodarczej i p r o k r e a t y w n e j . K u l t y erotyczne, obrzędy i n i c j a c j i i k u l t y grzebalne odpowiadają zasadniczo najważniejszym m o m e n t o m ludzkiego życia osobniczego i społecznego. Stanowią one właściwie nie t y l e a u t o n o ­ miczną formę r e l i g i i , co pewne uniwersalne t y p y obrzędów, określane p o d o b n y m i założeniami mistyczno-magicznymi, wywodzącymi się z róż­ n o r o d n y c h systemów r e l i g i j n y c h . Środki magiczne i w i a r a w i c h realną skuteczność znalazły się także u podłoża t y c h kultów, których zadaniem jest zapewnienie powodzenia poczynaniom myśliwego i r o l n i k a , całego r o d u i k o n k r e t n e j j e d n o s t k i . Cel, j a k i e m u służyły te i r r a c j o n a l n e p r a k ­ t y k i związane z materialną stroną życia plemienia i r o d u , stał się w y z n a ­ c z n i k i e m zarówno pod względem genetycznym, j a k i m o r f o l o g i c z n y m , o d ­ dzielającym poszczególne f o r m y o d siebie: k u l t y łowieckie od kultów agrarnych, a k u l t y przodków od n a g u a l i z m u i czci oddawanej o p i e k u n o m macierzysto-rodowym. W y p a d a nadmienić t u także, iż T o k a r i e w starał się n i e j e d n o k r o t n i e zaprezentować własną sugestię n a temat genetycznych powiązań j e d n y c h f o r m r e l i g i i z d r u g i m i . Jednakże ów wątek zainteresowań p r z e w i j a się przez pracę T o k a r i e w a bardzo nieregularnie. Można b y sądzić, iż k i e r o ­ wała n i m obawa przed zarzutem k o n s t r u o w a n i a jeszcze jednej f i k c y j n e j d r a b i n y genealogicznej p i e r w o t n y c h f o r m r e l i g i i . F a k t t e n świadczy j e d ­ nak o chęci ukazania nie t y l k o społecznych źródeł oraz uwarunkowań poszczególnych f o r m , ale i i c h w z a j e m n y c h h i s t o r y c z n y c h związków ideo­ w y c h i treściowych. S 4 I t a k n p . k u l t ł o w i e c k i łączy T o k a r i e w z t o t e m i z m e m ; k u l t p r z o d k ó w p a t r i a r c h a l n o - r o d o w y c h w y w o d z i z t o t e m i z m u , k u l t u grzebalnego i k u l t u opiekunów m a cierzysto-rodowych; „archetypów" nagualizmu szuka w i n d y w i d u a l n y m totemizmie i w c z e s n o p l e m i e n n y c h k u l t a c h i n i c j a c j i , a źródeł k u l t u w o d z ó w d o p a t r u j e się w t a j ­ n y c h związkach — z a r o d k o w e j f o r m i e władzy państwowej. 5 4 �166 ALEKSANDER POSERN-ZIELlNSKE ROLA EMOCJI I INSTYNKTÓW Szczegółowe rozważania autora dotyczące poszczególnych egzemplifik a c j i p i e r w o t n y c h f o r m r e l i g i i są bardzo interesujące; n i e sposób i c h j e d n a k t u pokrótce omówić. Szereg z a w a r t y c h t a m sformułowań dostar­ cza niejednej r e f l e k s j i i i n s p i r a c j i do dalszych studiów. Inne bardziej k o n t r o w e r s y j n e stwierdzenia zmuszają do k r y t y c z n e j p o l e m i k i , a t y m s a m y m również spełniają swój cel nadrzędny, stanowiąc niejako zaczyn pobudzający do wysiłku intelektualnego zarówno zwolenników j a k i opo­ zycjonistów koncepcji Tokariewa. Wśród k o l e j n y c h c h a r a k t e r y s t y k „wczesnych" f o r m r e l i g i i n a uwagę ze s t r o n y archeologów i etnografów zasługuje f r a g m e n t poświęcony t z w . k u l t o m grzebalnym. Z a w i e r a on b o w i e m n i e z w y k l e interesujący schemat dyferencjacji f o r m pochówków w y p r o w a d z o n y c h ze źródeł pozareligijnych, a m i a n o w i c i e z i n s t y n k t u przywiązania do zmarłego oraz p r z y r o ­ dzonego i n s t y n k t u schludności . Jeśli przyjąć, iż te pozareligijne bodźce legły u podstaw p i e r w o t n e j obrzędowości pochówkowej, to j e d n a k t r u d ­ no t y m c z y n n i k o m przypisywać decydującą rolę w następnych fazach roz­ w o j u l u d z k i e j świadomości. N i e można oczywiście negować psychicznej wartości i n s t y n k t o w n y c h uczuć. Należy j e d n a k pamiętać, iż zamiast obja­ wiać się n a drodze całkowicie spontanicznej, manifestują one z w y k l e swą obecność poprzez k u l t u r o w e wzorce; ubrane są w płaszcz r e l i g i j n y c h i d e i ; łączą się z wiarą w możliwość dalszej egzystencji po biologicznej śmierci. 55 Wydaje się, że T o k a r i e w u j m u j e to zagadnienie wyłącznie j e d n o s t r o n ­ nie, doszukując się wszędzie czystych emocji „nie u w a r u n k o w a n y c h przez żadne określone idee" . Stworzona tą drogą swoista teoria emocjonalne­ go kształtowania się k u l t u absolutyzuje w sposób oczywisty t y l k o j e ­ den z aspektów o wiele bardziej złożonego p r o b l e m u . P r z e j a w y nagro­ madzonych emocji u t r w a l o n e zostały przez tradycję — j a k sądzi Toka­ r i e w — ale i t r a d y c j a ta, poprzez świadomość j e d n o s t k i zaangażowanej a k t y w n i e w obrzęd, oddziaływała z biegiem czasu na sferę emocjonalną. Rezultatem tego procesu, przytłaczającego nawet często nasze n a t u r a l n e zachowania i stany psychiczne, było wykształcenie się w określonych spo5e 5 7 55 Ibidem, s. 155. 56 Ibidem, s. 160. Z n a m i e n n y m f a k t e m j e s t r ó w n i e ż t o , że T o k a r i e w n i e wyjaśnia d l a c z e g o u A u s t r a l i j c z y k ó w w y s t ę p u j e o g r o m n e z r ó ż n i c o w a n i e f o r m p o c h ó w k ó w , choć w samych obrzędach p o g r z e b o w y c h zauważyć się d a j e „najwyraźniej" szczególnie s i l n y ładunek z a c h o w a ń i n s t y n k t o w n y c h s. 156. 5 : N a t e m a t r o l i e m o c j i w f o r m o w a n i u się i r o z w o j u p i e r w o t n y c h w i e r z e ń w y ­ powiadał Duchownaja się r ó w n i e ż żizń szeroko pierwobytnogo inny religioznawca obszczestwa, radziecki A. Moskwa-Leningrad F. A n i s i m o w, 1966, s. 101-124. �ROZWÓJ I M O R F O L O G I A 167 RELIGII łecznościach i k u l t u r a c h i m t y l k o właściwych wzorów okazywania s w y c h uczuciowych przeżyć. N i e można więc o b s e r w o w a n y c h objawów l u d z k i e j rozpaczy po stracie kogoś bliskiego, t a k i c h j a k płacz, smutek, k r z y k , śpiew, ekstaza, samookaleczenia i t p . , z b y t pochopnie interpretować w k a ­ tegoriach wyłącznie n a t u r a l n y c h emocji, gdyż w szeregu wypadków rów­ nież i one określone są naszym k u l t u r o w y m kodem. Konsekwencją ahistorycznej w gruncie rzeczy t e o r i i emocjonalnego kształtowania się k u l t u grzebalnego jest uznanie współczesnych świeckich obrzędów pogrzebowych oraz laickiego k u l t u w y b i t n y c h postaci za w y ­ raz „szacunku dla zmarłego" i n a w r o t u do p i e r w o c i n tej f o r m y r e l i g i i . W myśl tej koncepcji nie można natomiast t y c h rytuałów uważać za r e l i k t zjawisk r e l i g i j n y c h . Źródeł współczesnej p r a k t y k i grzebalnej •— pisze T o ­ k a r i e w — n i e sposób zatem szukać w r e l i g i j n e j ideologii, gdyż w rzeczy­ wistości tkwią one w społecznej naturze człowieka . Sprowadzając zaprezentowaną wyżej tezę do stwierdzenia, iż zwycza­ je pogrzebowe, dając pewne estetyczne r a m y l a i c k i e m u rytuałowi, zaspo­ kajają emocjonalne przeżycia i nawiązują do niektórych społecznych i n ­ stynktów, t r u d n o nie dostrzec również i historycznego aspektu kształto­ w a n i a się tej f o r m y uczuć i zachowań. Oczywiście, nie można uważać obrzędu świeckiego za przeżytek zjawisk r e l i g i j n y c h . Poddany b o w i e m desakralizacji f u n k c j o n u j e o n nadal, zaspokajając w pełni w swej nowej postaci potrzeby społeczne i emocjonalne. Tą drogą świecki obrzęd staje się c z y n n i k i e m i n t e g r a c j i społecznej, elementem przekazu doświadczenia społecznego oraz afirmacją a r e l i g i j n y c h treści h u m a n i s t y c z n y c h . S8 Czyżby j e d n a k akceptacja t y c h ustaleń zmuszała nas do i g n o r o w a n i a realnego związku historycznego i morfologicznego rytuału ze sfery „prof a n u m " z jego s a k r a l n y m p r o t o t y p e m ? Obie t e f o r m y poza więzami n a t u ­ r y genetycznej łączą także stosunki k o n k u r e n c j i , wynikające z f a k t u i c h współwystępowania n a jednej płaszczyźnie rzeczywistości społeczno-kult u r o w e j . Pomijanie w i e l o w i e k o w e j t r a d y c j i , z której bezpośrednio w y w o ­ dzą się obrzędy świeckie, n a rzecz u w y p u k l a n i a r o l i instynktów, czyli praźródeł l u b prabodźców rodem z „epoki p r z e d r e l i g i j n e j " , zdaje się być także dużym uproszczeniem. Laicyzacja obrzędowości jest procesem n a ­ t u r a l n y m i chyba n i e m a większej potrzeby uzasadniania celowości k u l ­ t y w o w a n i a t y c h świeckich f o r m , wyłącznie w kategoriach psychologicz­ nych, p o z a k u l t u r o w y c h . Sam f a k t desakralizacji rytuału i m p l i k u j e historyczny związek obrzę­ dów świeckich i r e l i g i j n y c h , które łączy także wspólna f u n k c j a zaspoka­ j a n i a podobnych potrzeb emocjonalnych. Natomiast o istotnej różnicy między t y m i f o r m a m i rytuałów decydują przecież idee i treści, z j a k i m i 5 8 T o k a r i e w , op. cit., s. 189-190. �168 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI są one związane, oraz i c h f u n k c j e społeczne. Tymczasem f o r m y obrzędów, i c h scenariusze, a n a w e t s y m b o l i k a w o b u t y c h kompleksach, choć pozor­ nie zróżnicowana, wykazują znaczny stopień podobieństwa morfologicz­ nego. Kończąc te obszerne refleksje powstałe w trakcie studiów n a d teo­ rią „pierwotnej r e l i g i i " w y p a d a zauważyć, iż zastosowana t u f o r m a k r y ­ t y czno-polemiczna jest w y r a z e m znaczenia, j a k i e autor niniejszych roz­ ważań przywiązuje do koncepcji S. A . Tokariewa. Szeroka dyskusja n a d w s z y s t k i m i j e j elementami p r z y c z y n i się przecież do znacznego uściśle­ n i a i w e r y f i k a c j i poszczególnych sądów. Świadczyć będzie także o i n s p i ­ rującej r o l i o r y g i n a l n y c h rozwiązań teoretycznych T o k a r i e w a . Wzbogacenie się radzieckiego religioznawstwa o d w a w i e l k i e k o m p a ratystyczne dzieła, z których pierwsze Religia w historii ludów świata posiada charakter przeglądu k o n k r e t n o - h i s t o r y c z n y c h m o n o g r a f i i poszcze­ gólnych r e l i g i i , a drugie Pierwotne formy religii i ich rozwój ześrodkowane jest na problemach taksonomicznych i ewolucyjno-genetycznych, stworzyło realne podstawy pod dalsze, coraz bardziej interesujące bada­ nia, zarówno n a d p i e r w o c i n a m i r e l i g i i i pełnią j e j r o z w o j u , j a k i n a d okresem schyłkowym wierzeń, t j . i c h aspektem tanatologicznym. W y p a d a sobie j e d n a k życzyć, a są już k u t e m u wystarczające prze­ słanki widoczne w pracach badaczy młodego pokolenia, b y radzieccy r e l i ­ gioznawcy i etnografowie nie k i e r o w a l i się zasadą, iż ogólne założenia t e o r i i r e l i g i i „przesądzają już samo p y t a n i e i odbierają badaniom e m p i ­ r y c z n y m charakter poszukiwawczy n a rzecz i l u s t r a c y j n e g o " . Oczywiście „rozwiązanie nie m u s i być przez to niewłaściwe, t y l k o sposób jego p r o p o ­ nowania, o w a n u t a apodyktyczności i normatywności p o w i n n a ustąpić sformułowaniom roboczohipotetycznym" . S9 Aleksander Posern-Zieliński DEVELOPMENT A N D MORPHOLOGY OF RELIGION OF C L A N - T R I B A L SOCIETIES. C O N T R O V E R S I A L A S S U M P T I O N S O F S. A . T O K A R E V ' S T H E O R Y S u m m a r y The a u t h o r begins h i s polemics w i t h c r i t i c a l r e m a r k s o n t h e v a l i d i t y of „ethnographical analogies" wards hasty i n studies o n „primitive" religions. W e s h o u l d be sceptical t o ­ generalizations a n d speculative s t o r e o f t h e r e l e v a n t f a c t s is i n f i n i t e l y 5 0 T . M a r g u 1, Porównawcza Przegląd Religioznawczy", historia t r a p p i n g s of such a n approach. rich and our contemporary religii w Związku R. 1 1 : 1967 n r 6(61), s. 25. The anthropocentric Radzieckim, „Euhemer. �ROZWÓJ I M O R F O L O G I A tendency allows to ascribe psychological for any 169 RELIGII motivations to the endeavours a r b i t r a r y analogies. What such analogies of primitive men actually reveal, the m u l t i t u d e of a l t e r n a t i v e solutions, b a r r i n g t h e w a y t o the proper S. A . Tokariev's theory of the „early" forms of r e l i g i o n has is only one. been based e t h n o g r a p h i c a l m a t e r i a l s , m a i n l y A u s t r a l i a n a n d S y b e r i a n . T h i s f a c t h a s set a on limit u p o n t h e u n i v e r s a l v a l i d i t y of h i s p r o p o s i t i o n s c o n c e r n i n g p e r i o d i s a t i o n a n d m o r p h o ­ logy of r e l i g i o n . Besides, Tokariev's t h e o r y bears the b u r d e n of t h e schematic p r o a c h , b e i n g t h e i n h e r i t a g e of t h e „ e v o l u t i o n i s t " p e r i o d i n M a r x i s t h i s t o r y of gion, by n o w rejected. I n s t e a d of b e i n g a d e t a i l e d d e v e l o p m e n t h i s t o r y , t h e a p p l i e d s c h e m e of As a result, the relative ing of t h e p e r i o d i s a t i o n s y s t e m of t h e s o c i a l r e l i g i o u s h i s t o r y has been correlation religion a n d the large socio-economic between ap­ reli­ between the reduced phases of to that the system. development t h e t w o . H o w e v e r , r e l i g i o n can indeed be r e d u c e d t o m y t h o l o g i e s extra-religious contents, of p a t t e r n s has been replaced b y a s t i f f coherence b u t i t constitutes an autonomous, embody­ relatively isolated s y s t e m , i n t e g r a t e d as s u c h w i t h t h e o t h e r p a r t s o f c u l t u r e . Labelling r e l i g i o n as t o t a l l y „ r e a c t i o n a r y " a l s o F o r r e l i g i o n m a y be r e a c t i o n a r y or not, d e p e n d i n g leads us t o ahistoric g i o n o r o n i t s f u n c t i o n s i n t h e d e f i n i t e phases of i t s d e v e l o p m e n t social positions. o n t h e h i s t o r i c a l r o l e of a systems. Discussing t h e concepts of an „element" and a „form" p o i n t s t o t h e e s s e n t i a l s h o r t c o m i n g s of t h e m o r p h o l o g i c a l of religion the classification of a n d t y p e of a r e l i g i o n , a c o n c r e t e vailing i n a system a f o r m of are b y no means religion conceived always as an w i t h a c o m m o n o r i g i n a n d c h a r a c t e r , a n d f o r m as a s p e c i f i c t i o n of r e l i g i o u s f o r m s as p r o p o s e d seeking vable" for by Tokariev "significant" properties phenomena. For of drawn. a g g r e g a t e of beliefs m a n i f e s t a t i o n of reveals the fallacy religions i t is a w e l l k n o w n f a c t i n "visible" that what pre­ precisely c r e t e r e l i g i o n s , is also b l u r r e d . A n a n a l y s i s of t h e b a s i c d i r e c t i v e s of t h e of element historical religion, and the general tendency of religious beliefs, distinction between author religions b y T o k a r i e v . T h e d e n o t a t i o n s a n d t h e i r i n t e r r e l a t i o n s of s u c h t e r m s as f o r m , The reli­ w i t h i n the definite of t h e and "easily is d i r e c t l y con­ classifica­ method obser­ observable, n e e d n o t b e t h e a l w a y s a c t u a l c o r e of w h a t is s t u d i e d . T h i s is t h e s o u r c e of several s i m p l i f i c a t i o n s a n d i n c o m p a t i b l e c o n c l u s i o n s i n i n t e r p r e t a t i o n s of e m p i r i c a l m a t e r i a l s . I n t h e f i n a l p a r t of t h e p a p e r t h e a u t h o r discusses g r o w t h of the b u r i a l cult a n d its c o n t e m p o r a r y of t h e l a y b u r i a l c e l e b r a t i o n s the emotional theory of implications related to an the analysis and their relation w i t h the historical religion rituals. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7dba46b318209a17cf59b19be20e98ef.pdf 030bef3dea5be9c3d79713069075ffeb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:925 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:850 Title A name given to the resource O interpretacji systemów pokrewieństwa typu Crow-Omaha / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1, s.109-132 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szynkiewicz, Sławoj Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X X I I z. 1 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ O INTERPRETACJI SYSTEMÓW TYPU POKREWIEŃSTWA CROW-OMAHA P o k r e w i e ń s t w o n i e n a l e ż y d o t e m a t ó w często w y s t ę p u j ą c y c h w lek­ t u r z e polskiego etnografa profesjonalisty a n i studenta. Dlatego też p r z e d ­ kładany t u u w a d z e specjalistyczny, c z y t e l n i k a t e k s t , j a k k o l w i e k w y d a ć się m o ż e zawiera wicie stosunkowo w jącym między systemem bowiem intencji a u t o r a wartość dobitną p r e z e n t a c j ę t e z y struktażowy wprost ogólniejszą, o s i l n y m związku przykład które bywają wspomnianej miano­ występu­ p o k r e w i e ń s t w a i o r g a n i z a c j ą społeczną. t a k i c h systemów pokrewieństwa, wąsko Dotyczy u w a ż a n e za i n ­ zależności, a jednocześnie wywołują pewne kontrowersje interpretacyjne. N a l e ż y p r z y t y m pamiętać, ż e j e s t t o j e d e n z l i c z n i e j nych w reprezentowa­ świecie t y p ó w t e r m i n o l o g i i pokrewieństwa. W p r a w d z i e się o p i n i ę , i ż n i e i s t n i e j e o n w ogóle, l e c z n a s z y m zdaniem spotyka dodaje to t y l k o atrakcyjności t e m a t o w i . B e z p o ś r e d n i ą p r z y c z y n ą t a k i e j o p i n i i m o ż e być f a k t , że wyodrębnienie t y p ó w C r o w d o c k a nastąpiło n a n i e c o s z t u c z n e j n i c h zastosowano i Omaha w klasyfikacji M u r - zasadzie, p o n i e w a ż w y j ą t k o w o wobec k r y t e r i a n i e s p ó j n e z p r z y j ę t ą zasadą k l a s y f i k a c j i . G d y ­ b y n i e t e n zabieg, s y s t e m y Crow-Omaha z n a l a z ł y b y się w t y p a c h opiso­ w y m i i r o k e s k i m *. terminologicznych pokre­ wieństwa. Istnieją w z a s a d z i e d w i e t a k i e k l a s y f i k a c j e w k i l k u w a r i a n t a c h . Przypomnijmy Pierw­ 1 sza przyjęła t u pokrótce klasyfikacje z a zasadę układ terminów w systemów generacji wstępnej (dla rodziców i i c h rodzeństwa). T a k i c h a r a k t e r miała p r o p o z y c j a M o r g a n a . O b e c n i e niej ny stosuje — się klasyfikację brak zróżnicowania (z wyjątkiem gana; stwem, wiada 2) typ Lowiego, która terminologicznego jest czwórdzielna: jednakże — występuje rodzeństwo 1) typ generacyj­ między r o d z i c a m i i i c h rodzeństwem zróżnicowania w e d ł u g płci), o d p o w i a d a t y p o w i liniowy ego najpowszech- malajskiemu u Mor­ zróżnicowanie między r o d z i c a m i a i c h rodzeń­ obojga rodziców stanowi kategorię wspólną; odpo­ t y p o w i a r y j s k i e m u ( o p i s o w e m u ) u M o r g a n a , z w a n y także a n g i e l s k i m ; 3) typ bijurkacyjno-łączny linię ojcowską — w odróżnieniu od dwu od m a c i e r z y s t e j , l e c z n i e w y d z i e l a poprzednich rozdziela i c h rodzeństwa (np. wspólny t e r m i n d l a ojca i s t r y j a obok oddzielnego Odpowiada typowi wyraźnie odrębnie k a t e g o r i i rodziców o d turano-ganowańskiemu u M o r g a n a ; 4) typ dla wuja). bifurkacyjno-boczny �110 SŁAWOJ Kłopoty natury SZYNKIEWICZ taksonomicznej nie powinny przemawiać przeciwko t y p o w i C r o w - O m a h a . Jest o n b o w i e m t a k ważnym i c i e k a w y m porządkowania więzi społecznych, że ustąpić p r z e d sposobem n i m musi logiczna z a s a d a k l a s y f i k a c j i , a l b o t e ż n a l e ż y uznać, ż e s a m a z a s a d a n i e j e s t w ł a ś ­ ciwa. Odstępstwo o d ogólnych, przyjętych syfikacji systemy w przypadku Crow-Omaha przez M u r d o c k a kryteriów spowodowane zostało te znane były i badane wcześniej, a i c h specyficzne cechy woływały zainteresowanie teoretyków zanim jeszcze iż wy­ zorientowano j a k l i c z n i e i s z e r o k o są o n e w ś w i e c i e r e p r e z e n t o w a n e . się, T a k więc, m i m o i ż u z n a n i e i c h s p e c y f i k i i pełniejsza c h a r a k t e r y s t y k a s y s t e m u w kla­ faktem, nastąpiła latach trzydziestych , t o ich indywidualne przypadki interpretowane 2 b y ł y już przez M o r g a n a . Systemy C r o w o r a z O m a h a m o g ą b y ć u z n a n e za d w i e o d m i a n y n e g o t y p u , p o n i e w a ż są w z g l ę d e m s i e b i e opiera się na tych samych zasadach symetryczne, i c h zaś strukturalnych. jed­ budowa Specyfikę tych s y s t e m ó w m o ż n a p r z e d s t a w i ć w u p r o s z c z e n i u następująco: Crow — racją swoich d z i e c i sióstr o j c a ego są z r ó w n a n e t e r m i n o l o g i c z n i e z g e n e ­ matek, zaś ( w l u b ) d z i e c i b r a c i m a t k i ego pewnych p r z y p a d k a c h można powiedzieć: z r ó w n a n e są ze s w y m i o d p o w i e d n i k a m i n i ż ­ s z y c h g e n e r a c j i ( n p . d z i e ć m i b r a t a ego). Omaha — d z i e c i sióstr o j c a są z r ó w n a n e t e r m i n o l o g i c z n i e ze odpowiednikami niższych generacji, zaś ( l u b ) d z i e c i swymi braci m a t k i zrów­ n a n e są z g e n e r a c j ą s w o i c h o j c ó w . W istocie w y m i e n i o n e wyżej równania t e r m i n o l o g i c z n e nicji Murdocka) sięgają dalej niż powiedziano, (według mianowicie defi­ obejmują d a l s z e g e n e r a c j e — w y ż s z e i niższe, a t a k ż e następne l i n i e b o c z n e . O g r a ­ niczenie definicji w y n i k a t y l k o stąd, że klasyfikacja Murdocka doty­ czyła j e d y n i e k u z y n ó w ego i n i e i n t e r e s o w a ł a się p o k o l e n i a m i d a l s z y m i . I n n y m i słowy można powiedzieć, że w s y s t e m a c h C r o w i O m a h a k u z y n i — rozróżnia zarówno obie l i n i e , j a k też o d d z i e l n i e t r a k t u j e rodziców i i c h rodzeń­ s t w o (np. ojciec, s t r y j , w u j ) . M o r g a n n i e wyodrębnił tego t y p u . D o niego należy d a w n a p o l s k a t e r m i n o l o g i a pokrewieństwa. Drugą klasyfikację przedstawił M u r d o c k . B i e r z e o n a z a podstawę pokrewień­ stwo w p o k o l e n i u ego. P o d o b n i e j a k p o p r z e d n i a , o p i e r a się o n a również n a w z a ­ j e m n y c h r e l a c j a c h terminów między k r e w n y m i l i n i i prostej ( w d a n y m w y p a d k u rodzeństwo ego) oraz bocznej ( k u z y n i ) . C z t e r y j e j t y p y odpowiadają logicznie t y p o m L o w i e g o : 1) hawajski — b r a k zróżnicowania; 2) eskimoski — zróżnicowanie między rodzeństwem i k u z y n a m i , c i ostatni występują j a k o k a t e g o r i a wspólna; 3) irokezki — wspólnota t e r m i n o l o g i c z n a między rodzeństwem i k u z y n a m i r ó w n o ­ ległymi; 4) sudański (opisowy) — rodzeństwo i każda z d w u k l a s kuzynów mają odrębne t e r m i n y . P o n a d t o M u r d o c k wyróżnił t y p y Crow i Omaha n a podstawie terminów obejmujących k r e w n y c h różnych pokoleń (nie zaś w t y m s a m y m p o k o ­ l e n i u ego). T y p y C r o w i O m a h a n i e mają odpowiedników u L o w i e g o . 2 S p i e r, 1925, s. 72-73. �O I N T E R P R E T A C J I SYSTEMÓW przeciwlegli wchodzą w n i e są 3 oznaczani zakres szerszych podziały generacyjne. terminy 111 POKREWIEŃSTWA i m t y l k o właściwymi t e r m i n a m i , lecz kategorii terminologicznych lekceważących N i e k t ó r z y u j m u j ą t o w t e n sposób, ż e n i e istnieją odnoszące się d o k u z y n ó w p r z e c i w l e g ł y c h , c o j e d n a k stanowi 4 n i e w ł a ś c i w ą ocenę. Obszerny materiał etnograficzny potwierdził wację D u r k h e i m a podtrzymaną przez dające typowi Crow najczęściej nearnych, występują n a t o m i a s t odpowiadające też c h a r a k t e r y s t y c z n e pująco: członkowie cechy grupy 5 Omaha bardzo że dawną systemy obser­ odpowia­ w społeczeństwach matryli- w patry linearnych. Dlatego t y c h systemów można sformułować pochodzeniowej tego z rodziców, który n i e p r z e k a z u j e niowej) Lowiego , nielinearnego p o t o m s t w u swojej nastę­ rodzica linii (tzn. pochodze­ są z r ó w n a n i t e r m i n o l o g i c z n i e ze sobą n i e z a l e ż n i e o d p o k o l e n i a , różnicując się e w e n t u a l n i e t y l k o w e d ł u g k r y t e r i u m płci. P o n a d t o potom­ k o w i e n i e l i n e a r n y c h c z ł o n k ó w g r u p y ego ( t z n . n i e b ę d ą c y c z ł o n k a m i t e j g r u p y ) są z r ó w n a n i ze sobą n i e z a l e ż n i e o d p o k o l e n i a , d o j a k i e g o należą i c h rodzice. Poniższy d i a g r a m i l u s t r u j e przedstawioną definicję p e t r y l i n e a r n y m (czyli dla systemu Omaha); p r z y c z y m a) grupa oJ pochodzeniowa potomkowie rodzica nielinearnych w społeczeństwie d l a społeczeństw nielinearnego członków grupy ego K u z y n a m i przeciwległymi n a z y w a się. potomstwo pochodzące od b r a t a i s i o ­ stry, równoległymi zaś potomstwo d w u sióstr l u b d w o j g a b r a c i . K o n k r e t n i e , k u z y ­ n a m i przeciwległymi ego są d z i e c i sióstr ojca oraz b r a c i m a t k i . 3 4 Np. К r i u к o w, 1972, s. 40. 5 Lowie, 1917, s. 151. �112 SŁAWOJ z systemem SZYNKIEWICZ C r o w można b y narysować i d e n t y c z n y d i a g r a m zamieniając j e d y n i e o z n a c z e n i a s y m b o l ó w płci. Z a r ó w n o p r z e d s t a w i o n a d e f i n i c j a , j a k też j e j o b r a z g r a f i c z n y się d o m o d e l u i d e a l n e g o , wystarczającym, powiednią n i e zawsze spotykanego b y zaliczyć terminologię d o s y s t e m u O m a h a ( l u b z o d ­ modyfikacją — Crow), jest wystąpienie g i c z n y c h (wspólnych terminów z b i o r o w y c h ) wyznaczonych stępującego powyższej gramie. równań dla jednej g r u b ą linią ciągłą. L i n i a p r z e r y w a n a rozszerzenia stosowalności terminów d e f i n i c j i , n i e j e d n o k r o t n i e dalej Dodajmy, że L o u n s b u r y 6 + 2 w o b e c ego) terminolo­ z klas k r e w n y c h dotyczy zgodnie z często cztery rodzaje wy­ założeniami jeszcze niż p o k a z a n o wydziela O m a h a zależnie o d tego, czy i j a k k r e w n i m a t k i w (czyli odnoszą w terenie. K r y t e r i u m w dia­ terminologii generacji wstępnej j e d n o c z ą się t e r m i n o l o g i c z n i e z p o z o s t a ł y m i . Włączenie l u b pominięcie m a t k i w zakresie terminologicznym przed­ s t a w i o n y m w części „ a " d i a g r a m u j e s t n i e i s t o t n e z p u n k t u w i d z e n i a d e ­ f i n i c j i s y s t e m u O m a h a i zależy wyłącznie o d t y p u t e r m i n o l o g i c z n e g o , jakiego w d a n y m systemie zalicza się g e n e r a c j ę rodziców (czyli się d o k l a s y f i k a c j i L o w i e g o , n i e zaś M u r d o c k a ) . M a t k a z a t e m m o ż e terminologicznie też od niej zrównana wyróżniona p a d k u wystąpi w nych kobiet czenie krewniaczej W my generacji brzmi być ze s w ą siostrą ( t y p b i f u r k a c y j n o - ł ą c z n y ) l u b (typ bifurkacyjno-boczny). W pierwszym d a n y m s y s t e m i e cała k l a s a b l i ż s z y c h i d a l s z y c h różnych potocznie do odnosi określanych „matka", t e r m i n e m , którego dokładniejsze zaś „krewna wy­ krew­ tłuma­ z grupy założenie, iż syste­ matki". l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u s p o t y k a się najczęściej Crow-Omaha przypuszczalnie współwystępują z typem bifurkacyjno-łącznym, w y n i k a z t e g o , ż e t a k się m a r z e c z z n a j l e p i e j co pozna­ n y m i e g z e m p l i f i k a c j a m i z t e r e n u A m e r y k i Północnej. T y m c z a s e m ogólno­ światowa próba e t n o g r a f i c z n a jedynie 7 daje podstawę d o t w i e r d z e n i a , iż połowa systemów t y p u O m a h a jednoznacznie cyjno-łącznym, reszta zaś z r ó ż n y m i koreluje z typem wersjami typu bifurka­ bifurkacyjno-bocz- nego . 8 6 Lounsbury, 7 Murdock, 1964, s. 359-377. 1957. M ó w i ę t u o różnych w e r s j a c h , ponieważ w rachubę wchodzą także pośrednie rozwiązania t e r m i n o l o g i c z n e , j a k n p . stosowanie d l a S i M a i i n n y c h k o b i e t g r u p y m a t k i określenia przekładalnego j a k o „mniejsza/druga m a t k a " , które j a k k o l w i e k pochodne od „matki" stanowią t e r m i n odrębny. W e d ł u g próby M u r d o c k a podobne rozwiązania występują w 12 n a ogólną liczbę 43 społeczeństw z a l i c z a n y c h do t y p u Omaha. 8 W n o t o w a n i u związków pokrewieństwa posługuję się skrótami, w których każdy stopień r e p r e z e n t o w a n y j e s t p r z e z d w u l i t e r o w y s y m b o l stanowiący początek odpowiedniego w y r a z u ( n a z w y ) w pełnym b r z m i e n i u . Sposób o d c z y t y w a n i a skrótu: od r e l a c j i d e f i n i o w a n e j do r e l a c j i będącej najbliższym k r e w n y m ego. N p . CóSiMa = córka s i o s t r y m a t k i ego. �O I N T E R P R E T A C J I SYSTEMÓW 113 POKREWIEŃSTWA Tego r o d z a j u korelacja jest o c z y w i s t y m r e z u l t a t e m stwierdzonej żej p r a w i d ł o w o ś c i , iż t y p C r o w - O m a h a czeństwach o u n i l i n e a r n y m przekazie do pogodzenia występuje najczęściej w wy­ społe­ p o k r e w i e ń s t w a , t e n zaś b y ł b y n i e z systemami generacyjnym l u b l i n i o w y m , które n i e za­ c h o w u j ą k a t e g o r y z a c j i k r e w n y c h n a l i n i ę o j c o w s k ą i macierzystą. F a k t , iż s y s t e m y Crow-Omaha idą w parze wyłącznie z systemami bifurka- c y j n y m i , c z y n i p r a w d o p o d o b n y m , że t e z n i c h , które o d n a j d u j e m y w łeczeństwach o b i l a t e r a l n y m , c z y l i p o d w ó j n y m p r z e k a z i e rozwinęły ogólnej się t a k ż e n a p o d ł o ż u u n i l i n e a r n y m . D o t y c z y liczby Murdocka 79 s p o ł e c z e ń s t w z t e r m i n o l o g i ą 1957). P o n a d dług s t a n u w spo­ pokrewieństwa, to prawie 2 0 % Crow-Omaha (wg próby 80°/o spośród' n i c h z a c h o w a ł o unilinearność okresie, z którego pochodziły materiały pewne ludy terenowe. we­ Wiele z nich (np. Mongołowie, t u r e c k i e ) przeszło w t y m czasie zmianę od unilinearnego do bilateralnego sposobu liczenia pokrewień­ stwa. F a k t , iż u t r a t a linearności n i e m u s i p r o w a d z i ć d o r e z y g n a c j i z s y s t e ­ mu terminologicznego typu Crow-Omaha jest dość symptomatyczny. U w a ż a s i ę n a ogół, ż e s y s t e m y t e są b a r d z o k o n s e r w a t y w n e , n a d o w ó d czego przytacza przejścia do się trwanie patryHnii . Z 9 terminologii Crow drugiej w strony Crow-Omaha współwystępujące tych z systemami i r o k e s k i m i , co może nasuwać nawet spotykamy samych zespołach świetle twierdzeń o Crow-Omaha iż t e o s t a t n i e rozwijać kiedy z i r o k e s k i c h . Jest t o o t y l e p r a w d o p o d o b n e , jedynie tacji drugorzędnych do potrzeby niż t a , d o której wprowadzeniu nemu przyjąć, dla tego ostatniego całościowego wyróżniania należy Byłaby ego. wyspecjalizowanej rozłożeniu akcentów w cech, systemy o genetycz­ konserwatywności się m o g ą że w y m a g a polegającej zmiana irokeskiej nie­ zmiany na grup krewniaczych t o zatem wersji warunkach kulturowych przypuszczenie n y c h związkach między n i m i . W należałoby w często adap­ innych polegająca odpowiadającej sposobie różnicowania pokoleń. Nie na in­ wy­ k l u c z a m y w p r a w d z i e m o ż l i w o ś c i o d w r o t n e g o p r o c e s u — przejścia d o t y ­ p u irokeskiego po z a n i k u C r o w - O m a h a — byłby to j e d n a k w uzasadnio­ nych w a r u n k a c h dokładny o d p o w i e d n i k poprzedniego, c z y l i proces de­ spee] a l i z a c j i , n i e zaś r e g r e s u . N a s z y m c e l e m j e s t j e d y n i e p o d k r e ś l e n i e t e ­ go, iż t y p C r o w - O m a h a s t a n o w i f o r m ę s z c z e g ó l n i e w y e l a b o r o w a n ą w s t o ­ sunku do najbliższego m u pod względem konstrukcji typu irokeskiego. T o s a m o m o ż n a też p o w i e d z i e ć o t y p i e o p i s o w y m w e d ł u g k l a s y f i k a c j i M u r ­ docka j a k o równorzędnym p u n k c i e wyjściowym dla Crow-Omaha w sy­ s t e m a c h b i f u r k a c y j n o - b o c z n y c h . N i e z a m i e r z a m y zatem proponować p r z y ­ j ę c i a t e z y , iż i s t n i e j e w y ł ą c z n i e d r o g a r o z w o j o w a o d i r o k e s k i e g o d o C r o w O m a h a . W y m i e n i l i ś m y ją, p o n i e w a ż d a j e się o n a odnieść d o dużej l i c z e b - » Eyde, Postal, 1961, s. 756. 8 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I , z. 1 �114 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ n i e g r u p y p l e m i o n Siuksów, z której zresztą w y w o d z ą się pierwowzory o p i s y w a n e g o p r z e z n a s t y p u o r a z j e g o n a z w a własna. Z d a n y c h , j a k i e p o s i a d a m y o S i u k s a c h , w y n i k a że występują u n i c h 10 obok siebie systemy t y p u Crow, O m a h a oraz irokeskiego odpowiadające n i e m a l dokładnie o d r ę b n y m s p o s o b o m p r z e k a z u p o c h o d z e n i a — matryli- nearnemu, patrylinearnemu i bilateralnemu. Siuksowie, m i m o wewnętrzne­ go zróżnicowania, m o g ą b y ć t r a k t o w a n i j a k o całość k u l t u r o w a . F a k t , iż i c h b i l a t e r a l n a część (zwłaszcza p l e m i o n D a k o t a ) r e p r e z e n t u j e każe d o p a t r y w a ć się g e n e t y c z n y c h związków między t y p irokeski, typami i widzieć w n i c h w s z y s t k i c h k o m p l e m e n t a r n y zespół. M u s i e l i b y ś m y p r z y t y m o d r z u ­ cić h i p o t e z ę M a t t h e w s a , iż p r o t o s y s t e m S i u k s ó w p o k r y w a ł się z s y s t e m e m O m a h a . Jest t o t a k samo mało p r a w d o p o d o b n e , j a k wynikający z niej w n i o s e k , ż e s y s t e m O m a h a przekształca się w s y s t e m C r o w , co s t a n o w i ­ łoby zmianę b a r d z i e j n a w e t rewolucyjną patrylinearnej w niż p r z e k s z t a ł c e n i e matrylinearną ( n a co w przeciwnie, z zestawień dowodów). W p r o s t organizacji p r z y p a d k u Siuksów Matthewsa nie m a wynikałoby, że ó w p r o t o s y s t e m miał konstrukcję o cechach i r o k e s k i c h . T o co powiedziano o związku t y p ó w C r o w - O m a h a z bifurkacyjnymi k a ż e przypuszczać, i ż t e p i e r w s z e s t a n o w i ą specyficzną o d m i a n ę o s t a t n i c h i r e z u l t a t d o s t o s o w a n i a się i c h d o p e w n y c h s z c z e g ó l n y c h w a r u n k ó w , k t ó ­ r y c h j e d n a k n i e p o t r a f i o n o dotąd p r z e k o n u j ą c o określić. N i e m n i e j d o m n i e ­ m a n i e , iż t y p C r o w - O m a h a bifurkacyjnej jest udoskonalonym, s p e c j a l n y m w a r i a n t e m t e r m i n o l o g i i pokrewieństwa, sprawiło, że p o t r a k t o w a n o go j a k o w a ż n y t e o r e t y c z n i e p r z e d m i o t badań m o g ą c y rzucić ś w i a t ł o n a n a ­ t u r ę s p o ł e c z n y c h u w a r u n k o w a ń t e r m i n o l o g i i . T y m b a r d z i e j , że w y s t ę p u ­ j e o n n i e m a r g i n a l n i e , lecz r e p r e z e n t o w a n y jest w znacznej proporcji ok. 1 5 % społeczeństw l u d z k i c h n a c a ł y m n i e m a l świecie z w y j ą t k i e m E u r o p y i Bliskiego Wschodu ( w g próby M u r d o c k a 1957). D l a t e g o t e ż literatura poświęcona m u j e s t s t o s u n k o w o obszerna i o d p o w i e d n i o l i c z n e hipotezy zmierzające do wyjaśnienia f u n k c j i l u b g e n e z y t e g o t y p u . Cechą c h a r a k t e r y s t y c z n ą t e j l i t e r a t u r y j e s t t o , i ż o p e r u j e o n a w o l ­ brzymiej większości wypadków Północnoamerykańskich materiałem odnoszącym się l u b n i e k t ó r y c h l u d ó w afrykańskich, do Indian przy czym materiał t e n d o t y c z y systemów C r o w - O m a h a należących — według terminologii w pokoleniu wstępnym — Te systemy, k t ó r e korelują należycie opracowane, do typu cech bifurkacyjno-łącznego. z t y p e m b i f u r k a c y j n o - b o c z n y m , n i e zostały c o w i ą ż e się z i c h p ó ź n i e j s z y m wprowadzeniem w o b i e g n a u k o w y ( w i s t o c i e , p r o c e s t e n d o p i e r o się z a c z y n a ) . D o t y c z y t o także systemów O m a h a występujących w A z j i Środkowej. P r z e d n i e w i e ­ l u jeszcze l a t y O l d e r o g g e stemy pokrewieństwa 1 1 napisał: „ n i e u l e g a w ą t p l i w o ś c i , że l i c z n e s y ­ ludów A z j i Środkowej mają cechy bliskie syste­ m o m t y p u O m a h a , n a c o d o t e j p o r y n i e z w r a c a n o u w a g i i co w 10 11 Matthews, 1999, s. 254 n. O l d e r o g g e , 1958, s. 10. litera- �O INTERPRETACJI SYSTEMÓW t u r z e j e s z c z e n i e zostało o d n o t o w a n e " . 115 POKREWIEŃSTWA O l d e r o g g e m i a ł rację generalnie r z e c z biorąc, chociaż m y l i ł się sądząc, ż e n i k t p r z e d n i m n i e z w r ó c i ł u w a g i n a i n d y w i d u a l n e w y p a d k i występowania s y s t e m u O m a h a n a t y m obsza­ rze. P o p r z e d z i l i go b o w i e m Aberle (1953) 1 2 , V r e e l a n d (1954) o r a z M u r - d o c k (1957). J e d n a k ż e r ó w n i e ż o n s a m n i e z a z n a j o m i ł się bliżej z systemami rozwiązań właści­ w y c h I n d i a n o m , umieszczając g o w k a t e g o r i i b i f u r k a c y j n o - ł ą c z n e j i przy­ i błędnie definiował t y p Omaha według tymi pisując m u j a k o p r a w i d ł o w o ś ć p r z y p a d k o w o w y s t ę p u j ą c e k r y t e r i u m r ó ż ­ n i c o w a n i a t e r m i n o l o g i i w g płci m ó w i ą c e g o . 1 3 Amerocentryczne podejście j e s t w p r a w d z i e b a r d z i e j u s p r a w i e d l i w i o n e u b a d a c z y a m e r y k a ń s k i c h , j e d n a k w sposób o c z y w i s t y o g r a n i c z a o n o u ż y ­ teczność f o r m u ł o w a n y c h przez n i c h wniosków. D o t y c z y d a r o w e g o osiągnięcia f o r m a l n e j składnikowej) — t o także s z t a n ­ analizy pokrewieństwa (według metody p r a c y Lounsbury'ego, który wychodząc z p e w n y c h za­ łożeń a k s j o m a t y c z n y c h d e d u k c y j n i e s f o r m u ł o w a ł m o d e l r o z k ł a d u n ó w pokrewieństwa w termi­ systemach Crow-Omaha. O d n o s i się o n w s z a k ż e d o t e j i c h części j e d y n i e , k t ó r a w s p ó ł w y s t ę p u j e z typem bifurkacyjno- łącznym. L o u n s u b r y w tych s a m y c h k a t e g o r i a c h próbuje wyjaśnić od­ m i e n n y , b i f u r k a c y j n o - b o c z n y p r z y k ł a d I n d i a n F o x traktując g o j a k o w y ­ j ą t e k . J e d y n ą znaną n a m p r ó b ą w y j ś c i a p o z a a m e r o c e n t r y c z n ą k o n w e n ­ u cję interpretacyjną p r z e z uwzględnienie o d m i e n n e g o materiału a z j a t y c k i e ­ go przedstawił R o m n e y odrębnego miejsca 1 5 proponując w y d z i e l e n i e w ś r ó d s y s t e m ó w O m a h a d l a rozwiązań n i e z g o d n y c h z w a r i a n t e m indiańskim. D o t y c z y ł y o n e w s z a k ż e i n n y c h c e c h n i ż pełna b i f u r k a c y j n o ś ć t e r m i n o l o g i i . Oparcie n a m a t e r i a l e amerykańskim obciążyło także wczesne próby i n t e r p r e t a c j i systemów C r o w - O m a h a , które polegały n a w y w o d z e n i u i c h ze s z c z e g ó l n y c h , m a r g i n a l n y c h f o r m d o b o r u m a ł ż e ń s k i e g o . Z n a c z n e wodzenie stemów po­ z d o b y ł a h i p o t e z a upatrująca p r z y c z y n ę w y k s z t a ł c e n i a t y c h s y ­ w jakoby zalecanym wtórnie małżeństwie z córką b r a t a żony ( d l a O m a h a ) l u b z żoną b r a t a m a t k i ( d l a C r o w ) . S f o r m u ł o w a ł j ą j e s z c z e w 1897 r . K o h l e r , p o t e m podjął R i v e r s i następnie p o d t r z y m a l i w 1916 r . Gifford i w 1917 r . B . S e l i g m a n ( p r z y t a c z a m z a R a d c l i f f e - B r o w n e m P ó ź n i e j b r o n i ł j e j jeszcze A g i n s k y — zdyskredytowany różnych 12 ich 17 . Przebrzmiały i — pomysł powracał jeszcze m a r g i n e s o w o a n a l i z materiału f a k t o g r a f i c z n e g o , Wprawdzie 1 8 Aberle środkowoazjatyckie wydawałoby pisał o Kałmukach pochodzenie i fakt, w A z j i bliskie i m grupy ojrackie. 18 Olderogge, 14 Lounsbury, 1960, s. 27. 15 R o m n e y, 1965, s. 140-141. 1964, s. 364-365. 16 R a d c l i f f e - B r o w n , 17 Aginsky, 1952, s. 55-56. 18 Np. F a r o n , 1961, s. 11 n. 1935, s. 450-451. po kałmuckiej oczywiste migracji ). się okazji o s t a t n i o zaś s p r ó b o w a ł europejskich, jednak że przy 1 6 go były pozostały �116 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ o ż y w i ć n a n o w o L u c i c h (1969). H i p o t e z a t a k a m o ż l i w a j e s t ( w k a t e g o r i a c h l o g i c z n y c h , n i e zaś m e t o d o l o g i c z n y c h ) bifurkacyjno-łącznych, m a t k i ego w których — t y l k o w o d n i e s i e n i u d o systemów jeśli j e s t t o t y p O m a h a — krewne noszą w s p ó l n y z nią t e r m i n , c z y l i m o g ą b y ć t r a k t o w a n e j a k o „ m a t k a " . P o d o b n e r ó w n a n i e z a c h o d z i p r z y C r o w d l a o j c a i j e g o męskich k r e w n y c h . W p i e r w s z y m w y p a d k u CóBrMa n a z y w a n a jest „matką", rze­ k o m o d l a t e g o , że m o ż e stać się żoną o j c a . W d r u g i m , n a z y w a się „ o j c e m " siostrzeńca swego rzeczywistego ojca antycypując s w e j m a t k i z t y m siostrzeńcem. R o z u m o w a n i e niejako małżeństwo t e g o t y p u zostało słusznie o d r z u c o n e n a p o d s t a w i e założenia, ż e d r u g o r z ę d n e , t e o r e t y c z n i e lecz n i e k o n i e c z n i e (jakkolwiek niekiedy) zdarzające j e s t w s t a n i e kształtować k a t e g o r i i pokrewieństwa 1 9 możliwe, się m a ł ż e ń s t w o n i e . Radcliffe-Brown do­ daje, że logicznie równie u p r a w n i o n e byłoby o d w r o t n e t w i e r d z e n i e wy­ wodzące formę małżeństwa o d f o r m y t e r m i n o l o g i c z n e j . D o powyższej a r g u m e n t a c j i m o ż n a dorzucić, ż e — j a k w y n i k a z d i a ­ g r a m u 1 — l i c z b a osób m o g ą c y c h a s p i r o w a ć d o s t a t u s u m a t k i ( l u b o j c a , p o p r z e t r a n s p o n o w a n i u d i a g r a m u n a s y s t e m C r o w ) j e s t większa niż p r z e ­ w i d u j e hipoteza tworzona najprawdopodobniej n a podstawie fragmenta­ r y c z n e g o m a t e r i a ł u . P o w o d u j e t o konieczność t a k i e g o j e j p r z e f o r m u ł o w a n i a , i ż z o s t a n i e o n a p o z b a w i o n a z n a c z e n i a . S p r o w a d z i się b o w i e m d o t e z y , iż „ w p o n o w n y m m a ł ż e ń s t w i e c z ł o w i e k p r a w d o p o d o b n i e p o ł ą c z y się z o s o ­ bą należącą d o g r u p y , z k t ó r e j w y w o d z i ł się j e g o p i e r w s z y c z y l i s y t u a c j i często s p o t y k a n e j u l u d ó w o u n i l i n e a r n y m małżonek", pokrewieństwie n i e z a l e ż n i e o d t y p u s t o s o w a n e j t e r m i n o l o g i i . K o n k u r e n c y j n ą hipotezą m o ­ g ł o b y b y ć m a ł ż e ń s t w o g r u p o w e , j e d n a k ż e n i e w y d a j e się p r a w d o p o d o b n e , b y p r z y d z i s i e j s z y m s t a n i e w i e d z y k t o k o l w i e k j e j bronił. F a k t , iż t e r m i n y z b i o r o w e obejmujące kuzynów przeciwległych włą­ czają w t e r m i n o l o g i i t y p u C r o w - O m a h a n i e t y l k o p o t e n c j a l n y c h k a n d y ­ d a t ó w d o m a ł ż e ń s t w a ( g ł ó w n i e d z i ę k i t e m u , i ż przekraczają g r a n i c e p o k o ­ leń), s k i e r o w a ł p o s z u k i w a n i a w ł a ś c i w e j i n t e r p r e t a c j i t y p u n a i n n e d r o g i . Tak więc Crow-Omaha wysunięta należy została tłumaczyć hipoteza , 2 0 że identyfikacją osobliwości t e r m i n o l o g i i osobników płci linearnej ( t z n . przekazującej l i n i ę p o c h o d z e n i o w ą ) z r o d z i c e m l i n e a r n y m , o s o b n i k ó w zaś płci n i e l i n e a r n e j z n i e l i n e a r n y m r o d z e ń s t w e m t e g o ż r o d z i c a . Znaczy to, że w s y s t e m a c h O m a h a mężczyzna n a z y w a D z S i O j t a k samo j a k j e g o ojciec (czyli DzSi), zaś k o b i e t a n a z y w a t ę samą r e l a c j ę j a k s i o s t r a o j c a (czyli Dz). W systemach C r o w mężczyzna n a z y w a D z B r M a , t a k samo j a k b r a t m a t k i ( c z y l i D z ) , k o b i e t a zaś j a k m a t k a ( c z y l i D z B r ) . I n t e r p r e t a c j a t a n i e t y l k o ogranicza swoje zainteresowanie do wyłącznie jednego z p r z e ­ c i w l e g ł y c h k u z y n ó w , l e c z t a k ż e p r a w d z i w a j e s t w o b e c t e j j e d y n i e części społeczeństw C r o w - O m a h a , które wprowadzają " M u r d o c k , -Brown, 20 rozróżnienie t e r m i n o l o g i i 1949, s. 123-124, 177; Lévi-Strauss, 1949, s. 154; 1952, s. 59. M o o r e, 1963, s. 307-308. R a d c l i f f e - �O I N T E R P R E T A C J I SYSTEMÓW 117 POKREWIEŃSTWA w e d ł u g płci o s o b y m ó w i ą c e j . J e s t t o z a t e m k o l e j n a d e m o n s t r a c j a amero- c e n t r y z m u (chociaż r ó w n i e ż n a k o n t y n e n c i e a m e r y k a ń s k i m istnieją m y C r o w - O m a h a n i e stosujące w s p o m n i a n e g o powyżej koncepcja Moore'a n i e j e s t w ł a ś c i w i e interpretacją t y p u , a j e d y n i e uogólnieniem m a r g i n e s o w e j Bardziej syste­ kryterium). Przedstawiona cechy genetyczną strukturalnej. u n i w e r s a l n y c h a r a k t e r mają wyjaśnienia wiążące omawiane s y s t e m y z organizacją g r u p k r e w n i a c z y c h . J a k o p i e r w s z y z t a k i m j e m i n t e r p r e t a c j i wystąpił L o w i e 2 1 twierdząc, że lekceważenie rodza­ generacji w s y s t e m i e C r o w i O m a h a (jeszcze w ó w c z a s n i e w y d z i e l a n y c h w odrębny t y p ) t ł u m a c z y się e g z o g a m i ą Z unilinearnej grupy krewniaczej. kolei E g g a n (1937) zasugerował, ż e t e r m i n o l o g i a w y o d r ę b n i a zespoły l i n e a ż o w e i w s k a z u j e n a i s t n i e n i e między n i m i więzi. Zaproponował też d l a systemów Crow-Omaha Przyjmując minologię nazwę ten „lineażowy punkt Crow-Omaha typ widzenia w rozwoju terminologii White 2 2 pokrewieństwa". spróbował ewolucyjnym i umieścić uznał, że w i a się o n a w r a z z w y k s z t a ł c e n i e m się r o d ó w , jeśli t o w a r z y s z y da u n i l i n e a r n e g o pochodzenia. M u r d o c k mej neoewolucjonistycznej 2 3 i m zasa­ podjął myśl W h i t e ' a w t e j sa­ k o n w e n c j i sugerując, O m a h a są n a j w c z e ś n i e j s z y m i ter­ poja­ że społeczeństwa typu społeczeństwami p a t r y l i n e a r n y m i i t y m sa­ m y m mają dłuższą historię działania t e j z a s a d y p o c h o d z e n i o w e j niż s p o ­ łeczeństwa p a t r y l i n e a r n e z i n n y m i s y s t e m a m i t e r m i n o l o g i c z n y m i . N a t e j p o d s t a w i e wyciągnął w n i o s e k , iż społeczeństwa t y p u O m a h a procesie dziejowym pozostałe, a w utraciły w więcej i n s t y t u c j i związanych z patrylinearnością niż t y m patrylokalne korporacyjne grupy krewniacze lineaże, „ k l a n y " w t e r m i n o l o g i i M u r d o c k a o r a z w i e l k i e r o d z i n y ) . (tzn. Wniosek t e n w p r a w d z i e p o t w i e r d z i ł n a p r ó b i e 28 s p o ł e c z e ń s t w t y p u O m a h a 2 4 , jed­ n a k z o p u b l i k o w a n e j później większej próby w y n i k a , że t y l k o w y s t ę p o w a ­ n i e lineaży u j e m n i e k o r e l u j e z t y p e m O m a h a . Oprócz lineaży d o t y c z y także r o d ó w . W naszym p r z e k o n a n i u f a k t t e n można wyjaśnić w to inny sposób, n i ż c z y n i t o M u r d o c k ; p r ó b ę t a k i e g o w y j a ś n i e n i a p r e z e n t u j e m y n a dalszych stronach. Konsekwentną interpretację wiążącą j e d n o z n a c z n i e ganizacją l i n e a ż o w ą p r z e d s t a w i ł R a d c l i f f e - B r o w n 2 5 Crow-Omaha z or­ . Występowanie zbio­ r o w y c h t e r m i n ó w w e w ł a s n y m l i n e a ż u ego t ł u m a c z y o n d z i a ł a n i e m z a s a ­ d y jedności g r u p y r o d z e ń s t w a , w lineażach zaś s p o w i n o w a c o n y c h działa­ n i e m z a s a d y jedności lineażu. T a o s t a t n i a p r z e w i d u j e , ż e c z ł o n k o w i e k o r ­ poracyjnej unilinearnej g r u p y pochodzeniowej czy krewniaczej t r a k t o w a ­ n i są p r z e z o b s e r w a t o r a z z e w n ą t r z całościowo, m i m o ż e z i c h w ł a s n e g o p u n k t u w i d z e n i a są z r ó ż n i c o w a n i . T a k w i ę c c z ł o n k o w i e g r u p y k r e w n i a - 21 Lowie, 1915, s. 238. 2 2 White, 1939, s. 569-570. 23 Murdock, 24 Tamże, 1949, s. 240-241. 25 R a d c l i f f e - B r o w n , s. 241. 1952, s. 53-57, 70-88. �118 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ czej r o d z i c a n i e l i n e a r n e g o a l b o m a ł ż o n k a znajdują się w o b e c ego w nakowej jed­ r o l i k o r p o r a c y j n e j i o z n a c z a n i są j e d n a k o w y m t e r m i n e m , m i m o że w f u n k c j o n o w a n i u s y s t e m u n a c o d z i e ń w y s t ę p o w a ć m o ż e z r ó ż n i c o w a ­ n i e ról, w z a j e m n y c h p o s t a w i zobowiązań. (Według k o n c e p c j i f u n k c j o n a - l i s t y c z n e j t e o s t a t n i e grałyby ważniejszą rolę w d e t e r m i n o w a n i u n a z e w ­ nictwa). Powyższe założenie, iż ten sam termin oznacza w t y m s a m y m lineażu, n i e z a w s z e p r e c y z y j n i e w żadnym i n n y m systemie pokrewieństwa n i e sprawdza członkostwo sprawdza się, jednakże się t a k d o b r z e , j a k w C r o w - O m a h a . N a l e ż y t u w s z a k ż e dodać, ż e zgodność t a w y s t ę p u j e j e d y n i e w ó w c z a s , g d y zasadę jedności l i n e a ż u p r z y j m u j e m y bez j e j e m p i r y c z n e g o teoretycznie weryfikowania, bowiem — jak wspomniano — m i n o l o g i i C r o w - O m a h a n i e zawsze towarzyszą zorganizowane grupy krewniacze, programowego przekonanie sowany ter­ unilinearne k t ó r y c h jedność p o w y ż s z a z a s a d a głosi. T o t e ż w o b e c niemal ahistoryzmu Radcliffe-Browna budzi zdziwienie a u t o r a , iż „ t y p t e r m i n o l o g i i O m a h a j e s t r a c j o n a l n y i d o s y s t e m ó w społecznych, w k t ó r y c h w y s t ę p u j e " ów racjonalizm i dostosowanie n i e zaś o b s e r w o w a n i e . 2 e są j e d y n i e d e d u k o w a l n e , gdyż dopa­ często d l a przeszłości, N i e m n i e j w y p a d a w dużym — może n a w e t całko­ w i t y m — s t o p n i u podzielić t a k w y r a ż o n ą o p i n i ę o w e g o a u t o r a , p o n i e w a ż przyjmujemy prawdziwość t e g o r o d z a j u w n i o s k o w a n i a , które historyczną r e k o n s t r u k c j ę g r u p k r e w n i a c z y c h n a p o d s t a w i e umożliwia występowania i n s t y t u c j i f u n k c j o n a l n i e z n i m i związanych. W r o l i j e d n e j z t a k i c h i n s t y ­ t u c j i i z a r a z e m przesłanek p o w y ż s z e g o s p o s o b u w n i o s k o w a n i a występuje także s y s t e m t e r m i n o l o g i c z n y pokrewieństwa. Hipoteza Radcliffe-Browna unika wszelkich genetycznych sugestii, s t w i e r d z a j e d y n i e strukturalną, a w i ę c f o r m a l n ą o d p o w i e d n i o ś ć l i n e a ż o w e j (lub podobnej) organizacji społeczeństwa oraz terminologii typu Crow- O m a h a . N i e m n i e j , s t w a r z a o n a w y g o d n e narzędzie d l a t y c h w s z y s t k i c h , k t ó r z y poszukują społecznych u w a r u n k o w a ń t e r m i n o l o g i i . W jest ona ogólniejsza Crow-Omaha z od zbliżonych korporacyjnymi do grupami niej hipotez t y m sensie wiążących krewniaczymi, to j e d n a k d o d a t k o w y m i w a r u n k a m i , j a k n p . względne wyprzedzenie nologiczne i n n y c h systemów u n i l i n e a r n y c h (White, typ obwarowując Murdock), chro­ czy też obowiązkowa p r a k t y k a małżeństwa z kuzynką przeciwległą (teza t a o m ó ­ w i o n a będzie n a d a l s z y m miejscu). J e d n y m z a t r a k c y j n i e j s z y c h przykła­ d ó w n i e m a l a u t o m a t y c z n e g o działania z a s a d y jedności l i n e a ż u j e s t s y t u a ­ c j a M a p u c z ó w z C h i l e , k t ó r z y j e s z c z e w początkach X X w . m i e l i t e r m i n o ­ l o g i ę t y p u i r o k e s k i e g o , l e c z w t y m w ł a ś n i e c z a s i e m i a ł y się u n i c h p o j a w i ć w i e l k i e lineaże p a t r y l i n e a r n e i j u ż w terminologię t y p u Omaha 2 1 . Gdyby połowie X X t e dane w . zanotowano potwierdziły tam się, b y ł b y to i s t o t n i e i d e a l n y w p r o s t przykład f u n k c j o n a l n e g o z g r a n i a elementów s t r u k ­ t u r y społecznej b e z o p ó ź n i e ń w c z a s i e i b e z działania d o d a t k o w y c h w a 26 T a m ż e, s. 85. 2 7 F а r o n, 1961, s. 15. �O INTERPRETACJI SYSTEMÓW 119 POKREWIEŃSTWA runków, p r z y n a j m n i e j t y c h , które h i p o t e t y c z n i e w s k a z y w a n o j a k o i s t o t n e p r z y t w o r z e n i u się s y s t e m ó w O m a h a . O d n o t u j m y jeszcze f o r m a l n ą i n t e r p r e t a c j ę s y s t e m ó w C r o w - O m a h a , k t ó ­ r a — p o d o b n i e j a k s t r u k t u r a l n a — o d ż e g n u j e się o d s p e k u l a c j i g e n e t y c z ­ części f u n k c j o n a l n y c h . J e j z w o l e n n i c y dopusz­ czają m o ż l i w o ś ć , iż o m a w i a n e s y s t e m y t e r m i n o l o g i c z n e sprzyjają n y c h , a także w znacznej lineażo- w e m u p r z e k a z o w i szeroko p o j m o w a n e g o statusu społecznego , lecz t w i e r ­ 2 8 dzą, ż e h i p o t e z a R a d c l i f f e - B r o w n a n i e t ł u m a c z y w i e l u z a s t o s o w a ń t e r m i ­ n ó w i j e s t zbędna, g d y ż p r e c y z y j n i e j s z e i wystarczające narzędzie s t a n o ­ w i f o r m a l n y o p i s , k t ó r y a u t o m a t y c z n i e o d t w a r z a całe n a z e w n i c t w o w s k u ­ t e k w y k r y c i a r e g u ł o r g a n i z u j ą c y c h d a n y s y s t e m t e r m i n o l o g i c z n y (z n i c h najważniejsza j e s t reguła r e d u k c j i , tzn. pomijania pewnych ogniw średnich), dzięki k t ó r y m powstają t e r m i n y z b i o r o w e 2 9 po­ . Jak wspominali­ śmy n a i n n y m m i e j s c u , f o r m a l n y opis L o u n s b u r y ' e g o można zastosować j e d y n i e d o części s y s t e m ó w C r o w - O m a h a , a n a w e t w ó w c z a s m o ż e o n b y ć traktowany t y l k o j a k o swoista g r a m a t y k a t e r m i n o l o g i i pokrewieństwa, c z y l i z a l e d w i e j e d e n z aspektów s y s t e m u z n a k o w e g o . Znaczne p o w o d z e n i e uzyskała ostatnio koncepcja wiążąca systemy C r o w - O m a h a z instytucją m a ł ż e ń s t w a k u z y n o w s k i e g o . N a l e ż y o n a j e d n a k d o zupełnie i n n e j k a t e g o r i i i n t e r p r e t a c y j n e j , niż w s p o m n i a n a w y ż e j , o p a r ­ t a n a m a ł ż e ń s t w i e z córką b r a t a żony. O i l e t a m t a o p e r o w a ł a pojęciem małżeństwa n i e t y p o w e g o , t o o m a w i a n a k o n c e p c j a w p r o w a d z a j a k o zasad­ niczą przesłankę zinstytucjonalizowaną praktykę zawierania małżeństw m i ę d z y g r u p a m i . C h a r a k t e r y s t y c z n e , ż e chociaż k o n c e p c j a t a b i e r z e czątek m . i n . w l é v i - s t r a u s s o w s k i e j i d e i z o r g a n i z o w a n e j skiej 30 mami , s a m Lévi-Strauss n i e wykazał większego zainteresowania Crow-Omaha. Utrzymuje on nawet 3 1 , po­ w y m i a n y małżeń­ że s y s t e m y syste­ t e n i e istnieją w postaci, w jakiej je zdefiniowano, i ogranicza je d o k i l k u przykładów w y s t ę p u j ą c y c h w A m e r y c e . J e s t zresztą w t y m p o g l ą d z i e c a ł k o w i c i e o d o ­ s o b n i o n y . Zastrzeżenia Lévi-Straussa d o d e f i n i c j i t y p u C r o w - O m a h a biorą się stąd, ż e c h c i a ł b y on w n i m widzieć połączenie zasad ograniczonej i u o g ó l n i o n e j w y m i a n y małżeńskiej ( t z n . o d b y w a j ą c e j się p o m i ę d z y ma tylko grupami partnerskimi mującym więcej takich grup 3 2 albo w ). dwo­ cyklu j e d n o k i e r u n k o w y m obej­ Tymczasem najprawdopodobniej nie w s z y s t k i e społeczeństwa C r o w - O m a h a p o t w i e r d z a ł y założenie, stąd s e p a ­ r a t y s t y c z n e podejście Lévi-Straussowi do k w e s t i i k l a s y f i k a c j i . Jednakże zabrakło cierpliwości wydaje do przeprowadzenia się, że analizy n i e - 2 8 Lounsbury, 2 9 Tamże, 1964, s. 383. 3 0 P r z e z wymianę małżeńską należy rozumieć stały związek d w u grup w s. 354. pro­ cesie d o b o r u partnerów do małżeństwa, niezależnie od tego, c z y j e s t on o b u - c z y też j e d n o s t r o n n y , to z n a c z y b e z względu n a k i e r u n e k przepływu 3 1 Lévi-Strauss, 1970, s. 126-127. 3 2 Por. L é v i - S t r a u s s , 1966, s. 18-20; 1970, s. 127. kobiet. �120 SŁAWOJ amerykańskich systemów potwierdziłaby jego Crow-Omaha, hipotezę. ogólnie, iż o m a w i a n e SZYNKIEWICZ systemy W która każdym przypuszczalnie bądź charakteryzują razie Fox jednak stwierdza 3 3 się r o z w i ą z a n i a m i n i m i p o m i ę d z y e l e m e n t a r n ą i złożoną w y m i a n ą m a ł ż e ń s k ą (co pośred­ odpowiada lévi-straussowskiemu rozróżnieniu między w y m i a n ą zamkniętą i otwartą, c z y l i p o uwzględnieniu egzogamii całkowicie swobodną). Założenia Lévi-Straussa p o t w i e r d z a w cząca p o w s t a n i a s y s t e m ó w C r o w - O m a h a ne'ów oraz E y d e i Postala. L a n e ' o w i e zawierania małżeństw wpływają znacznej części h i p o t e z a doty­ w y ł a n i a j ą c a się z p u b l i k a c j i L a w y c h o d z ą c z założenia, ż e z a s a d y 3 4 na odpowiednie formowanie się krew­ n y c h w g r u p y k r e w n i a c z e , sugerują, iż m a t r y l a t e r a l n e m a ł ż e ń s t w o k u z y ­ n ó w przeciwległych ( t z n . z CóBrMa) t w o r z y uszeregowanie k r e w n y c h n i e ­ z b ę d n e d l a r o z w o j u s y s t e m ó w C r o w w społeczeństwach m a t r y l i n e a r n y c h i O m a h a w p a t r y l i n e a r n y c h . Operując przykładem t y p u O m a h a można t o w y j a ś n i ć następująco. O b o w i ą z u j e m a ł ż e ń s t w o m ę ż c z y z n y matki. W tej sytuacji przodkowie mieli za ż o n y k o b i e t y l i n e a r n i e s p o k r e w n i o n e , nym stosunku stryjenka-bratanica. T y m samym pochodzeniowej pozostające we mężczyźni członkowie kwalifikują będą wzajem­ jednej biorą ż o n y należące d o i n n e j — s t a l e t e j s a m e j Ponieważ t a ostatnia niezmiennie towarzyszy jej z córką b r a t a egro, o n s a m i j e g o p o t o m k o w i e jako partner w linii — linii. wymianie, się d o określania w s p ó l n y m t e r m i n e m p r z e z c z ł o n k ó w l i n i i biorącej k o b i e t y ( p o r . d i a g r a m l a ) . M a ł ż e ń s t w o z córką b r a ­ t a m a t k i zakłada, ż e g r u p a biorąca k o b i e t y n i e m o ż e r e w a n ż o w a ć się t y m s a m y m , lecz oddaje swoje kobiety innej, z n o w u ustalonej grupie pocho­ d z e n i o w e j . W t e n sposób p e w n a l i c z b a g r u p o b j ę t a j e s t c y k l i c z n ą w y m i a ­ ną małżeńską ( n a z y w a n ą też uogólnioną a l b o a s y m e t r y c z n ą ) . tej trzeciej Członkowie g r u p y są w i s t o c i e p o t o m k a m i k o b i e t u r o d z o n y c h w grupie a z a t e m dzięki t e j c h a r a k t e r y s t y c e k w a l i f i k u j ą się także d o określania ego, w s p ó l n y m t e r m i n e m z p u n k t u w i d z e n i a ego i l i n i i , d o której ego należy ( p o r . d i a g r a m l b ) . Z a u w a ż m y , ż e w t y m r o z u m o w a n i u p r z y j m u j e się za punkt wyjścia zasadę jedności lineażu sformułowaną przez Radcliffe- Browna. Zatem kompozycja dzięki jednostronnemu małżeństwu k u z y n o w s k i e m u k r e w n y c h umożliwiająca Omaha. Kompozycja wprowadzenie powstaje terminologii Crow- t a j e s t j e d n a k t y l k o w a r u n k i e m k o n i e c z n y m , n i e zaś" w y s t a r c z a j ą c y m d l a t e j t e r m i n o l o g i i . N i e d z i w i w i ę c f a k t , ż e istnieją spo­ łeczeństwa z m a t r y l a t e r a l n y m małżeństwem k u z y n o w s k i m , lecz t e r m i n o ­ l o g i ą inną n i ż C r o w l u b Omaha. Niemniej wytłumaczenia wymaga w y j a ś n i o n y p r z e z a u t o r ó w k o n c e p c j i f a k t , ż e n a 74 społeczeństwa zentujące s y s t e m y Crow i O m a h a t y l k o 19 d o p u s z c z a B r M a ( w g p r ó b y M u r d o c k a 1957). M o ż n a w p r a w d z i e "Fox, 34 L a n e 1971, s. 226-227. i Lane, 1959, s. 257-258. nie repre­ małżeństwo z Có­ założyć niezależne �O INTERPRETACJI funkcjonowanie i przyjąć, dując że z układem jeśli 121 POKREWIEŃSTWA t e r m i n o l o g i i pokrewieństwa oraz instytucji małżeństwa ż e p r a k t y k i m a t r y m o n i a l n e z m i e n i a j ą się s z y b c i e j konieczności bardziej SYSTEMÓW nie równoległej t a ostatnia może w grup krewniaczych przestaje pokrewieństwa. zmiany kompozycji dalszym ciągu Działałaby praktyka zatem r z y s z ą c a całemu p r o c e s o w i pozostawać lub nieformalnych obowiązywać nadal nie w zespołów unilinearnego zasada powo­ terminów. jedności Tym zgodzie krewnych, wywodzenia lineażu o d m o m e n t u u s t a b i l i z o w a n i a się towa­ małżeństwa k u z y n o w s k i e g o i k o n t y n u o w a n a p o j e g o zaniknięciu. P o z o s t a j e j e d n a k d o wyjaśnienia fakt trudny do pogodzenia z instytucją małżeństwa kuzy­ n o w s k i e g o , a m i a n o w i c i e t o , iż z w y k l e w s y s t e m a c h O m a h a k r e w n i m a t k i objęci są e g z o g a m i ą sięgającą przynajmniej kuzynów drugiego ( 7 6 % w p r ó b i e M u r d o c k a 1957). Już w c z e ś n i e j Murdock w korelacja społeczeństwach nologią to Omaha bardzo p a t r y l i n e a r n y c h występuje oraz m a k s y m a l n y m zasięgiem istotna przeszkoda Można w p r a w d z i e utrudniająca założyć, iż z a k a z stopnia zauważył, 3 5 między zakazu kazirodztwa. przyjęcie hipotezy Jest Lane'ów. e g z o g a m i c z n y p o j a w i ł się z m o ż n a t e ż odrzucić t o p r z y p u s z c z e n i e , że termi­ czasem; a t y m s a m y m całą h i p o t e z ę , i p o ­ zostać p r z y w y j a ś n i e n i u p r o p o n o w a n y m p r z e z zasadę jedności l i n e a ż o w e j , wówczas j e d n a k n i e będzie t o wyjaśnienie Eyde się i Postal zakazu 3 6 zasugerowali koncepcję e g z o g a m i c z n e g o opartą k a z i r o d z t w a rozszerza się w pokrewieństwa, t o znaczy genetyczne. stopniowo n a założeniu kierunku wyznaczonym poczynając małżeństwa Autorzy przez kuzynką , iż mężczyzna w zakaz terminologię kolejno przez wspólny twierdzą, że s k o r o w w y n i k u z przeciwległą 3 7 o d najbliższego k r e w n e g o n a coraz dalsze s t o p n i e w r a m a c h w y z n a c z o n y c h klasyfikacyjny. wykształcającego Murdocka termin matrylateralnego systemie Crow żeni się z kobietą określaną t e r m i n e m „ c ó r k a " , w s y s t e m i e zaś O m a h a z kobietą określaną j a k o „ m a t k a " , t o o d m o m e n t u u t r w a l e n i a się t y c h terminologicznych wkracza zakaz k a z i r o d z t w a początkowo t y l k o w o b e c c z ł o n k ó w r o d z i n y , następnie w o b e c k o l e j n y c h l i n i i w grupie matki, z dalekimi krewnymi matki. wniosek, systemów obowiązujący bocznych aż d o c a ł k o w i t e g o w y e l i m i n o w a n i a m o ż l i w o ś c i Autorzy iż m a t r y l a t e r a l n e m a ł ż e ń s t w o formułują atrakcyjnie z przeciwległą ożenku brzmiący kuzynką tworzy sytuację prowadzącą d o s a m o e l i m i n a c j i . M a o n wyjaśnić, dlaczego i n s t y ­ tucja t a ujemnie koreluje z występowaniem t y p u Crow-Omaha. rozumowanie m a jeden słaby p u n k t , k t ó r y naszym zdaniem Powyższe całkowicie p o d w a ż a j e g o w a r t o ś ć wyjaśniającą w o d n i e s i e n i u d o t y p u w o g ó l e . C i ą ż y bowiem na n i m wspomniany już a m e r o c e n t r y z m . Byłoby ono logicznie spójne, g d y b y w s z y s t k i e s y s t e m y C r o w - O m a h a m i a ł y t e r m i n o l o g i ę k l a s y ­ fikacyjną przewidującą d l a CóBrMa t e r m i n „córka" ( C r o w ) l u b „ m a t k a " 35 Murdock, 3 6 E y d e 3 7 Murdock, 1949, s. 306-309. iPostal, 1961, s. 756-757, 766. 1949, s. 287. �122 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ ( O m a h a ) . T y m c z a s e m d o t y c z y t o , j a k w i e m y , j e d y n i e p o ł o w y ogólnej ilości t y c h s y s t e m ó w . W o b e c d r u g i e j p o ł o w y , należącej d o t y p u b i f u r k a c y j n o b o c z n e g o , n i e d a się zastosować z a s a d y e k s t e n s y w n e g o z a k a z u k a z i r o d z t w a rozumianego j a k wyżej. N i e oznacza t o j e d n a k , że k o n i e c z n e j e s t o d r z u c e n i e dość p r z e k o n u ­ jącej t e z y o m a ł ż e ń s t w i e k u z y n o w s k i m t o w a r z y s z ą c y m p o c z ą t k o m cjonowania eliminacji terminologii typu drogą rozszerzenia Crow-Omaha, zakazu następnie kazirodztwa, aż zaś funk­ ulegającym d o objęcia egzo- gamią g r u p y k r e w n i a c z e j m a t k i . Zakaz k a z i r o d z t w a n i e m u s i być b o w i e m traktowany jako strukturalna zasada systemu C r o w czy Omaha, wyni­ kająca z j e g o c e c h w e w n ę t r z n y c h i m e c h a n i c z n i e p r o w a d z ą c a d o usunięcia kolejnych kuzynek nium. Wydaje z zakresu p o t e n c j a l n y c h k a n d y d a t e k do czące w i e l u s p o ł e c z e ń s t w z systemem terminologicznym Omaha, zakaz k a z i r o d z t w a był j e d y n i e c z y n n i k i e m i d e o l o g i c z n y m wyłączenie matrymo- się, ż e m o g ą istnieć p r z y p a d k i (a b y ć m o ż e r e g u ł a ) d o t y ­ krewnych matki kiedy uzasadniającym z d o b o r u małżeńskiego. C z y n n i k i e m struk­ t u r a l n y m n a t o m i a s t mogłaby być potrzeba poszerzenia zakresu kontaktów i współdziałania własnej g r u p y k r e w n i a c z e j z l i c z n i e j s z y m zespołem r ó w ­ norzędnych g r u p . Potrzeba t a k a m o g ł a p o j a w i a ć się w m i a r ę p r z e k s z t a ł ­ c a n i a się s p o ł e c z e ń s t w a o o r g a n i z a c j i o p a r t e j n a k r e w n i a c z e j złożoną f o r m ę , zwłaszcza zaś g d y z m a k r o s t r u k t u r y w bardziej społecznej poczęły znikać d u ż e g r u p y k r e w n i a c z e t y p u r o d u , z a s t ę p o w a n e m n i e j s z y m i pami lineażowymi. zacji lineażowej poszczególnych W przypadku istnienia t y l k o segmentarnej potrzebę lineaży nych. Atomizacja w taką mogła zakresie uzasadniać działań stopniowa gospodarczych gru­ organi­ izolacja l u b politycz­ o r g a n i z a c j i społeczeństwa sprawiała, że stały związek m a t r y m o n i a l n y łączący daną g r u p ę z d w o m a i n n y m i n i e z a p e w n i a ł w y ­ starczająco s z e r o k i e g o k o n t a k t u ze ś w i a t e m z e w n ę t r z n y m . N a l e ż a ł o t a k i e związki matki zwielokrotnić, oraz lineaży babki egzogamia egzystencji czemu służyło po mieczu. taka Przy stawała objęcie regułą egzogamii lineaży k i l k u p o k o l e n i o w e j głębokości się środkiem zapewnienia tych społecznej d l a lineażu własnego. Małżeństwo mężczyzn j e d n e g o lineażu s t a w a ł o się ł ą c z n i k i e m z co n a j m n i e j t r z e m a i n n y m i l i n e a ż a m i — g r u p a m i pochodzeniowymi (chociaż żon ojca, nieproporcjonalnie) ego oraz biorąc syna. pod Liczba uwagę t a mogła kontrakty wzrosnąć małżeńskie i n n y c h m ę ż c z y z n l i n e a ż u ego. P o d o b n i e m a ł ż e ń s t w o k o b i e t d a n e g o l i n e a ż u oznaczało n a w i ą z a n i e w i ę z i z odpowiednio w i ę k s z ą liczbą i n n y c h grup. Wyłączanie k r e w n y c h m a t k i z g r o n a k a n d y d a t e k d o małżeństwa mogło o d b y w a ć się s t o p n i o w o d r o g ą o b e j m o w a n i a i c h p o j ę c i e m k a z i r o d z t w a . T o ostatnie funkcjonowało szerszych kontaktów. j a k o zasada ideologiczna Odwzorowywała sankcjonująca ona stosunki we własnej k r e w n i a c z e j ego, w s y s t e m a c h zaś t y p u b i f u r k a c y j n o - ł ą c z n e g o potrzebę grupie dodatkowo w y k o r z y s t y w a ł a zbieżności n o m e n k l a t u r y p o k r e w i e ń s t w a , j a k t o sugerują E y d e i P o s t a l . Z c h w i l ą objęcia z a k a z e m m a ł ż e ń s t w a c a ł e g o l i n e a ż u m a t k i �O I N T E R P R E T A C J I SYSTEMÓW pojęcie jego kazirodztwa działania centryczny, był w stawało 123 POKREWIEŃSTWA się r ó w n o w a ż n e p o j ę c i u e g z o g a m i i . bowiem wyznaczony przeciwieństwie Zasięg g r a n i c a m i lineażu, c z y l i do zmiennego, socjo- egocentrycznego zasięgu k a z i r o d z t w a k a ż d o r a z o w o o r i e n t o w a n e g o n a osobę ego. W p r a w d z i e grupa b a b k i l u b m a t k i ego j e s t takąż ze w z g l ę d u n a ego w ł a ś n i e , a l e r ó w n i e ż ze w z g l ę d u n a własną t r a d y c j ę zakazem matki. w genealogiczną. G r u p a b a b k i objęta małżeństwa także d l a ojca Grupa matki pozostawała ego ponieważ ego, — przynajmniej t a k i m s a m y m stosunku wobec generacji ż o n y ego w o b e c o j c a i p r z y p u s z c z a l n i e była była t o g r u p a jego teoretycznie dziadka (podobnie jak grupa j e g o b r a c i ) . Zasięg zakazów m a ł ­ żeńskich b y ł w i ę c w z a s a d z i e u s t a b i l i z o w a n y l u b b l i s k i s t a b i l i z a c j i w spektywie d w u sąsiednich p o k o l e ń , k t ó r a b y ł a p e r s p e k t y w ą z p u n k t u w i d z e n i a żyjących — per­ historyczną członków w i e l k i e j r o d z i n y . M o ż e m y zatem m ó w i ć o w y k s z t a ł c e n i u się e g z o g a m i c z n e g o zespołu m a t r y l a t e r a l n e g o n a d o d a t e k d o w ł a ś c i w e g o zespołu e g z o g a m i c z n e g o , j a k i m b y ł a g r u p a k r e w niacza Powyższe ego. rozumowanie dotyczy oczywiście p a t r y l i n e a r n y c h społeczeństw z s y s t e m e m O m a h a , może być j e d n a k rozciągnięte n a m a t r y l i n e a r n e społeczeństwa t y p u k s z t a ł t o w a ł o się p o j ę c i e Crow, w których według t e j samej uzupełniającej egzogamicznej grupy zasady patrylate- ralnej. Istnienie podwójnej wiek jest musimy członkiem uznać za organizacji egzogamicznej, d w u odrębnych przejaw linearnie zachwiania w której czło­ grup, społecznego. equilibrium s y t u a c j a musiała ciążyć k u r o z w i ą z a n i u p r z y w r a c a j ą c e m u nowagę. N a j p r o s t s z y m każdy egzogamicznych Taka utraconą rów­ r o z w i ą z a n i e m b y ł o b y połączenie o b u e g z o g a m i c z ­ n y c h z e s p o ł ó w dające p o c z ą t e k b i l a t e r a l i z a c j i p o k r e w i e ń s t w a . R o z w i ą z a n i e t a k i e p r z y w r a c a zasadę, ż e c z ł o w i e k m u s i b y ć c z ł o n k i e m g r u p y micznej grupy (w społeczeństwie matki p a t r y l i n e a r n y m nie mógłby czy babki) i t y m s a m y m c z ł o w i e k a g r u p a . Jednocześnie o z n a c z a legła u p o d s t a w -Omaha, formowania mianowicie uczestniczącej odrębności wymianie jedna d l a danego pokrewieństwa drugiej małżeńskiej jedności l i n e a ż o w e j w e d ł u g R a d c l i f f e - B r o w n a ) . - O m a h a pozostaje to być egzoga­ członkiem o n o k o n i e c działania z a s a d y , się s y s t e m ó w uznania partnersko w musi być typu grupy która Crow- krewniaczej z g r u p ą ego (zasada Terminologia t y p u Crow- w d a l s z y m ciągu, n i e p o t o j e d n a k , b y r ó ż n i c o w a ć n a dających i b i o r ą c y c h ż o n y , l e c z b y j e d n o c z y ć w zespół k r e w n y c h o b j ę t y c h zakazem wyrażenia zawierania jedności małżeństwa. lineaży swego r o z w o j u towarzyszą w Systemy kategoriach powołane w do procesie t e j jedności. W a r u n k i e m takiego o b r o t u rzeczy jest wszakże równoległa z m i a n a c h a r a k t e r u o w y c h lineaży (czy w też rodów), niweczeniu Crow-Omaha pokrewieństwa, mianowicie żadnym s t o p n i u generowana i c h dezintegracja, przez system która jednak nie jest terminologiczny. N i e m n i e j , m i e l i b y ś m y t u d o c z y n i e n i a z p e w n ą autonomią t e g o o s t a t ­ niego, który zachowuje właściwe sobie cechy m i m o z m i a n zachodzących �124 w SŁAWOJ systemie pokrewieństwa. S t o p n i o w e r o z d r o b n i e n i e g r u p wprowadza wymiany korekty w małżeńskiej pokrewieństwa w SZYNKIEWICZ ramach Wspomaga systemie i zasięg krewniaczych m a t r y m o n i a l n y m obejmującym zakazów egzogamicznych. zasady Terminologia u t r z y m u j e się j e d n a k j a k o r e g u ł a organizująca s t o s u n k i zmienionego też systemu tworzenie pokrewieństwa i matrymonialnego. się e g z o g a m i c z n e g o zespołu matrylateralnego, dzięki k t ó r e m u p o w s t a j ą w a r u n k i d l a b i l a t e r a l i z a c j i p o k r e w i e ń s t w a i p e ł ­ n e g o r o z p a d u g r u p k r e w n i a c z y c h , j e ś l i t a k i e j e s z c z e się z a c h o w a ł y . D o ­ p i e r o r o z w n i ę t a bilateralność m o ż e s p o w o d o w a ć nologicznego Omaha w wyniku upadek systemu termi­ s p r z e c z n e g o k i e r u n k o w o działania o b u tych instytucji. Przedstawiona h i p o t e z a t ł u m a c z y ł a b y s t o s u n k o w o w y s o k i udział łeczeństw n i e mających lineaży l u b r o d ó w w g r u p i e C r o w - O m a h a , że t e n w ł a ś n i e z zasadami koncepcję t y p grupy krewniaczej systemowymi wydaje Crow-Omaha, Radcliffe-Browna. z terminologią C r o w - O m a h a jeśli Spośród 73 się n a j l e p i e j przyjmiemy unilinearnych spo­ mimo korelować przekonującą społeczeństw ( w g p r ó b y M u r d o c k a 1957) p o n a d 3 4 % n i e w y k a z u j e w y s t ę p o w a n i a l i n e a ż y c z y r o d ó w , p o d c z a s g d y n a 175 u n i l i n e a r ­ n y c h społeczeństw z terminologią pozostałych t y p ó w jedynie 1 2 % cha­ r a k t e r y z u j e się i c h b r a k i e m . R ó ż n i c a j e s t w y s t a r c z a j ą c o duża, b y u p r a w ­ dopodobnić p r z y p u s z c z e n i e , że s y s t e m y C r o w - O m a h a dobrze dostosowują się d o d e z i n t e g r a c j i g r u p k r e w n i a c z y c h o r a z d o n i e k r e w n i a c z e j organizacji społeczeństwa, w k o ń c o w y m zaś e t a p i e t e j d e z i n t e g r a c j i , działając w s p ó l ­ n i e z z a k a z a m i m a ł ż e ń s k i m i , w p r o s t t w o r z ą sytuację niesprzyjającą u t r z y ­ m y w a n i u się o d r ę b n y c h g r u p k r e w n i a c z y c h . O w a s y t u a c j a u w i d o c z n i a się w y r a ź n i e n a e t a p i e t e g o , c o n a z w a l i ś m y p o d w ó j n ą egzogamią, k t ó r e m u t o w a r z y s z y f o r m a małżeństwa przejściowa p o m i ę d z y w y m i a n ą c y k l i c z n ą a otwartą. J e s t t o w i s t o c i e t a f o r m a , k t ó r ą Lévi-Strauss przypisał s y s t e m o m w C r o w - O m a h a , lecz dostrzegł ją części t y c h s y s t e m ó w . P r z e d s t a w i a gram. Część „a" diagramu zawiera ją w jedynie u p r o s z c z e n i u poniższy schemat cyklicznej wymiany dia­ mał­ żeńskiej p r z y j e d n o s t r o n n y m m a ł ż e ń s t w i e k u z y n ó w p r z e c i w l e g ł y c h , c z y l i sytuację Część wyjściową dla typu Crow-Omaha, wymianę według w hipotezy Lane'ów. rozwiniętych systemach czyli po wyłączeniu g r u p m a t r y l a t e r a l n y c h z d o b o r u mał­ żeńskiego. Strzałki w s k a z u j ą nowe Crow-Omaha ,,b" diagramu przedstawia k i e r u n e k przepływu — największe grupy grupowej (tzn. r o d y lub maksymalne segmenty t y c h g r u p występujące (ilość s e g m e n t ó w ograniczono krewniacze kobiet, k o l u m n y p i o ­ wyznaczające zasięg lineaże), prostokąty egzogamii reprezentują j a k o zespoły p a r t n e r s k i e w do t r z e c h t y l k o dlatego, wymianie że s t a n o w i o n a m i n i m u m modelowe). W opisie sytuacji przedstawionej przez diagram wygodnie służyć się l é v i - s t r a u s s o w s k i m p o j ę c i e m e n d o g a r n i i p r a w d z i w e j jako zakaz zawierania małżeństwa poza pewną wspólnotą jest po­ rozumianej ludzką bez �O I N T E R P R E T A C J I SYSTEMÓW 125 POKREWIEŃSTWA В а) 2 3 w z g l ę d u n a t o , j a k i e z a k a z y m o g ą istnieć w e w n ą t r z n i e j . D i a g r a m przed­ s t a w i a w ł a ś n i e taką w s p ó l n o t ę e n d o g a m i c z n ą z p u n k t u w i d z e n i a g r u p y B . Składa się o n a z t r z e c h r ó w n o r z ę d n y c h s t r u k t u r a l n i e g r u p nierównorzędną, gdyż jednokierunkową wymianą, rzędność n i e w p ł y w a w z a s a d z i e n a jakość w z a j e m n y c h nota składa się z d w u o d d z i e l n y c h t w o r z ą zespół e n d o g a m i c z n y sojuszy powiązanych chociaż t a n i e r ó w n o powiązań. Wspól­ A - B i B-C. G r u p y A i С (z p u n k t u w i d z e n i a członka g r u p y B ) , zaś В e g z o g a m i c z n y t e g o e n d o g a m i c z n o - e g z o g a m i c z n e g o układu. Całość s t a n o w i wspólnotę, m i m o iż n p . s e g m e n t a l A n i e p r a k t y k u j e w y m i a n y z s e g m e n ­ t e m a 2 B , l e c z g r u p y A c z y В są t a k s i l n i e z i n t e g r o w a n e , t u s y t u a c j a pars pro toto że występuje ( c z y l i p r a k t y c z n i e m o ż e m y m ó w i ć , iż A p r a k t y ­ kuje wymianę z B). O d m i e n n o ś ć części , , b " d i a g r a m u p o l e g a n a osłabieniu z a s a d y pars chociaż n a d a l u t r z y m u j e się ( p r z y n a j m n i e j toto, dycja wspólnoty trzech dezintegrujących przez pewien się g r u p i w o l a pro czas) jej utrzymy­ w a n i a . W y r a z e m t e j w o l i s t a j e się p o m n o ż e n i e p a r t n e r ó w w y m i a n y żeńskiej, dążenie d o objęcia tą w y m i a n ą sukcesywnie liczby segmentów g r u p y t y t u l a r n i e sojuszniczej, oczekiwać i s t o t n i e sojuszniczej postawy. jak tra­ mał­ największej a b y można było o d n i e j Wymiana małżeńska j e s t nadal j e d n o k i e r u n k o w a , chociaż p r z e b i e g a pulsująco. N a d a l trzy grupy tworzą wspólnotę endogamii „praw­ dziwej"), endogamiczno-egzogamiczną zespołem e n d o g a m i c z n y m . w (czyli zespół z t y m j e d y n i e zastrzeżeniem, ż e g r u p y A i С n i e są j u ż w całości W y o d r ę b n i a j ą się w n i c h s e g m e n t y n i e d o s t ę p n e d o b o r z e m a ł ż e ń s k i m n a przeciąg d w u p r z y n a j m n i e j pokoleń (pochodzą z n i c h m a t k i i b a b k i m ę ż c z y z n poszukujących p a r t n e r e k ) . P u l s u j ą c y rakter wymiany n i e oznacza, że biorą w niej g d y ż dobór jest d o w o l n y w r a m a c h p e w n e j Różnica formy wymiany małżeńskiej udział k l a s y liczby etapów cha­ małżeńskie, możliwości. „a" i „b" wydaje się �126 SŁAWOJ mało istotna, skoro zachowano SZYNKIEWICZ nieprzerwany cykl wymiany obejmujący z a m k n i ę t y krąg, k t ó r e g o w y c i n e k p r z e d s t a w i a d i a g r a m . R ó ż n i c a t a w y j ­ d z i e n a j a w d o p i e r o , g d y n a r u s z o n e zostaną p i o n o w e l i n i e k o l u m n s y m b o ­ lizujące zintegrowane grupy krewniacze, Brak przypisanych a t y m samym granice wspólnoty. spowoduje automatycznie przerwanie c y k l u i o t w a r t y ( u o g ó l n i o n y ) dobór małżeński, pozbawiony r a m endogamii. regulujących wystąpić może również n a etapie runku przepływu demonstruje, kobiet. lecz staje się k o b i e t z zupełnie i n n e j czyzna z grupy ona w diagram Przerwanie pełni 2b s y t u a c j i możliwa wskutek z a t r a c a się o d c z u c i e s t r o n y niż się j e d a j e . b l B , mimo wymiany cyklu , , b " przez odwrócenie ustalonego Wprawdzie s t a ł e g o p a r t n e r s t w a , dzięki c z e m u n a stałe p a r t n e r ó w endo- gamicznej że w z i ą ł żonę kie­ takiej nie odejścia od przymusu brania W s k u t e k tego n p . męż­ z grupy b l A , może oddać s w o j ą siostrę l u b córkę m ę ż c z y ź n i e n a l e ż ą c e m u d o g r u p y b 2 A l u b b n A m i a s t d o którejś z g r u p С S y t u a c j a t a k a j e s t o c z y w i ś c i e b a r d z i e j podobna wówczas, g d y symbole jących swą jedność grup А , В i С odnoszą się n i e d o krewniaczych, g r u p pozostałych p o i c h rozpadzie. lecz do zespołów prawdo­ utrzymu­ mniejszych F a k t , iż w n a s z y m p r z y k ł a d z i e opero­ w a l i ś m y w y r a ż e n i e m „mężczyzna z g r u p y N b i e r z e żonę..." m i a s t „grupa N b i e r z e żony..." j e s t z n a m i e n n y d l a w a r u n k ó w d e z i n t e g r a c j i g r u p k r e w ­ niaczych, c z y l i s y t u a c j i w d i a g r a m i e 2b. N a t o m i a s t s y t u a c j a reprezentowana z grupy A małżeńska i w w 2a, s p r o w a d z a oddaje swoje kobiety społeczeństwach grupie typu C. W Omaha t y m sensie stanowi żony wymiana formę m i ę d z y f o r m ą ograniczoną i uogólnioną, j a k t o f o r m u ł o w a ł z t y m że w y m i a n a ograniczona wcześniejsza, się d o t e g o , że g r u p a В b i e r z e pośrednią Lévi-Strauss, ( w obie s t r o n y między d w o m a grupami) p o j a w i a się w s z c z ą t k o w e j p o s t a c i i t o b y n a j m n i e j n i e j a k o f o r m a ściowa, l e c z jako r e z u l t a t zakłócenia wymiany uogólnionej. wyj­ Winniśmy w i ę c w p r o w a d z i ć uściślenie, ż e s y s t e m t e r m i n o l o g i c z n y t y p u O m a h a o d ­ powiada w zasadzie w y m i a n i e uogólnionej i p r o w a d z i w m i a r ę d o j e j c z ę ś c i o w e g o o g r a n i c z e n i a i o s t a t e c z n e g o przekształcenia w rozwoju wymianę otwartą. P r z e d s t a w i o n ą w y ż e j i n t e r p r e t a c j ę m o ż n a s p r o w a d z i ć d o następujących punktów: 1. K o m p o z y c j a z b i o r u k r e w n y c h sprzyjająca p o w s t a n i u s y s t e m ó w p o ­ krewieństwa t y p u C r o w - O m a h a wania cyklicznej wymiany wytwarza małżeńskiej się w opartej warunkach funkcjono­ na matrylateralnym małżeństwie z kuzynką przeciwległą (czyli CóBrMa) l u b j e j odpowiedni­ k a m i dalszych l i n i i bocznych. 2. W niacze takim cyklu wymiennym żonych z g r u p y typu uczestniczą u n i l i n e a r n e g r u p y t y p u r o d u l u b lineażu występujące otrzymującej Crow-Omaha operuje w zestawach ż o n ę o r a z g r u p y dającej dwoma kategoriami krew­ parzystych ją. zło­ Terminologia semantycznymi szącymi się c a ł o ś c i o w o d o c z ł o n k ó w każdej z t y c h g r u p z o s o b n a . odno­ Tego �O I N T E R P R E T A C J I SYSTEMÓW rodzaju kategoryzacja daje w y r a z 127 POKREWIEŃSTWA z a r ó w n o odrębności o b u g r u p , j a k t e ż i c h u s t a b i l i z o w a n e m u b l i s k i e m u k o n t a k t o w i . Jednocześnie gorie wyznaczają zakres endogamii ekstensywnie k s y m a l n e g r u p y , których segmenty 3. M a ł ż e ń s t w o menty większej kuzynowskie grupy szerokiej te kate­ całe m a ­ uczestniczą w w y m i a n i e p a r t n e r s k i e j . zakłada, krewniaczej że wymianą związane są ( r o d u l u b zespołu l i n e a ż y ) . p o r c j a m i ę d z y częścią a k t y w n ą w ogranicza obie obejmującej wymianie sieci kontaktów i całością o b c e j zapewniającej seg­ Dyspro­ grupy nie przepływ informacji, w s p ó ł p r a c ę i b e z p i e c z e ń s t w o o b u s z e r o k o r o z u m i a n y c h g r u p , dopóki i n t e ­ grują one swoje segmenty i n t e g r a c j i powstające niku ich rozpadu dużych p a r t n e r s k i c h segmentów grupowemu zjawiskiem silnie. Każde z zewnętrznych p r z y c z y n zapoczątkowania kontaktów wystarczająco interesowi. wyjątkowym, grup w politycznych lub w krewniaczych wymianie Dezintegracja naruszenie grup zawęża małżeńskiej i krewniaczych wy­ sieć zagraża nie lecz n a t u r a l n y m r e z u l t a t e m procesu dzenia społeczeństw p r o s t y c h d o o r g a n i z a c j i tej jest przecho­ złożonej. 4. I n t e r e s n a j m n i e j s z y c h g r u p k r e w n i a c z y c h w y s t ę p u j ą c y c h j a k o s t r o n y w partnerskiej wymianie stworzonych wszystkim szerokiej małżeńskiej p r z e z sytuację na wymaga dezintegracyjną. rozszerzeniu zakresu adaptacji do warunków Polegać o n a będzie kontaktów z innymi g r u p y p a r t n e r a , c o b ę d z i e r e a l i z o w a ć się m . i n . p r z e z ich wymianą wymiany małżeńską, partnerskiej w stosowawczy rozpoczyna rozkładu o r g a n i z a c j i a t y m samym przez odejście ramach regularnego cyklu. się n a długo stadium krewniaczej. u t r z y m u j ą c y m się equilibrium, W przed od przede segmentami objęcie dwustronnej T a k i proces przy­ zaawansowanego i s t o c i e m o ż e o n p o j a w i ć się przy j e ś l i s p o ł e c z e ń s t w o składa się z s i e c i s e g - m e n t a r n y c h lineaży, a zwłaszcza z sieci lineaży h i e r a r c h i c z n y c h , c z y l i p r z y n i e r ó w n o p r a w n o ś c i e l e m e n t ó w s k ł a d o w y c h s t r u k t u r y społecznej l u b p r z y b r a k u równorzędności 5. N o w a forma ekonomicznej. wymiany małżeńskiej funkcjonuje w warunkach istniejącej o r g a n i z a c j i k r e w n i a c z e j i p o l e g a n a o t w a r c i u dostępu d l a c e l ó w m a t r y m o n i a l n y c h do w s z y s t k i c h segmentów danego r o d u l u b m a k s y m a l ­ n e g o lineażu członkom każdego s e g m e n t u p a r t n e r s k i e j g r u p y . W t e n spo­ sób likwidacji ulega stałe partnerstwo przypisanych p o ł ą c z o n y c h p a r a m i . (Jeśli p u n k t e m w y j ś c i o w y m sobie segmentów są n i e p o d z i e l n e grupy k r e w n i a c z e , n p . r o d y bez wewnętrznych podziałów lineażowych, p a r t n e r ­ stwo w wymianie hipoteza dotyczy o d n o s i się p o c z ą t k o w o d o t y c h g r u p w całości. N a s z a t y c h g r u p , jeśli rozdrobnieniu). Regularny regularny, pulsujący, w procesie cykl wymienny zachowuje jednak w dezintegracji przekształca ulegną się w cykl one nie­ zasadzie t e n s a m k i e r u n e k , chociaż z c z a s e m m o ż e o d n i e g o odejść. 6. W y k s z t a ł c e n i e n o w e j rzenie stwa, zakazu kazirodztwa a praktycznie formy małżeństwa o d b y w a na dotychczasowych na wszystkich krewnych się p r z e z r o z s z e ­ kandydatów do małżeń­ matki oraz matki ojca. �128 SŁAWOJ Obie specyficzne SZYNKIEWICZ d l a C r o w - O m a h a kategorie pokrewieństwa {„grupa m a t ­ k i " o r a z „ g r u p a m ę ż ó w sióstr o j c a o r a z ego") przestają oznaczać zespoły otwierające zostają zakres endogamii części o g ó l n e g o układu 7. P o w y ż s z e przesunięte do egzogamicznej procesem odbywającym egzogamiczno-endogamicznego. przesunięcie się n a continuum i jest od prostego długotrwałym zakazu k a z i r o d z t w a do pełnego zintegro­ w a n i a k r e w n y c h m a t k i z własną p a t r y l i n e a r n ą grupą e g z o g a m i c z n ą (u Crow n a t o m i a s t z własną grupą matrylinearną integrują ego się k r e w n i o j c a ) . Z a n i m osiągnięta z o s t a n i e o w a pełna i n t e g r a c j a t r w a s t a n p o d w ó j n e j organizacji której egzogamicznej, mogły powstać ponieważ systemy k o n t y n u o w a n a jest Crow i Omaha, zasada, mianowicie dzięki unia u n i l i n e a r n y c h g r u p , unilinearność zaś j e s t t r u d n a d o p o g o d z e n i a dwu z bilate- ralizacją zespołu e g z o g a m i c z n e g o . 8. P o d w ó j n a organizacja egzogamiczną kładzie akcent na stosunki p o k r e w i e ń s t w a zachodzące w d w u w s t ę p n y c h p o k o l e n i a c h (ze w z g l ę d u n a potrzebę u s t a l e n i a g r u p m a t k i i babki), t y m s a m y m skracając genealogiczną również w e własnej g r u p i e p o c h o d z e n i o w e j pamięć do podobnych w y m i a r ó w . ( M o ż n a u c i e c się d o o b r a z o w e g o p o r ó w n a n i a , iż p o d o b n i e j a k zła m o n e t a w y p i e r a dobrą, t a k krótsza p a m i ę ć g e n e a l o g i c z n a po stronie n i e l i n e a r n e j — jeśli służy u s t a l a n i u z a k r e s u e g z o g a m i i — s k r a c a t r a d y c j ę genealogiczną we własnej linii pochodzeniowej). Sprzyja to traceniu spoistości w e w n ę t r z n e j t a k i c h g r u p n a r z e c z w y o d r ę b n i e n i a z n i c h z e s p o ­ łów wielkorodzinnych jako podstawowych funkcjonujących korporacyj­ n y c h g r u p k r e w n i a c z y c h . W t e j s y t u a c j i n i e istnieją j u ż ż a d n e p r z e s z k o d y s t r u k t u r a l n e , b y podwójna organizacja equlibrium kowany e g z o g a m i c z n ą znamionująca społecznego, a z a t e m p r z e j ś c i o w a , przekształciła się w brak zunifi­ zespół e g z o g a m i c z n y o p a r t y n a b i l a t e r a l n y m z e s p o l e k r e w n y c h i s t n i e j ą c y m n i e z a l e ż n i e o d t r a d y c j i g r u p k r e w n i a c z y c h (lecz t y l k o t r a d y c j i , a n i e f a k t u w s t r u k t u r z e społecznej). 9. P o n i e w a ż p o d o b n y więcej równomiernie, proces zachodzi ze w z g l ę d u n a b r a k z o r g a n i z o w a n y c h Wymiana przestaje w całym społeczeństwie prowadzi o n do obumarcia w y m i a n y być mniej małżeńskiej g r u p k r e w n i a c z y c h l u b i c h słabość. konkretnie adresowana (nawet w najogólniej­ s z y m , m a ł o p r e c y z y j n y m sensie), n i e istnieją w s k a z a n i a d o b o r u a n i g r u p a endogamiczna, a jedynie negatywny zakaz małżeństwa w r a m a c h b i l a t e ­ r a l n e g o zespołu k r e w n y c h z a k r e ś l o n e g o t e r m i n o l o g i ą p o k r e w i e ń s t w a o d n o ­ szącą się d o l i n i i o j c o w s k i e j i m a c i e r z y s t e j . S a m a t e r m i n o l o g i a , n i e r e p r e ­ zentując j u ż w i ę c e j o d r ę b n y c h g r u p k r e w n i a c z y c h , z a t r a c a w k o n s e k w e n c j i cechy właściwe s y s t e m o m Crow-Omaha. Interpretacja c y k l u rozwojowego systemów C r o w - O m a h a nie operuje pojęciem stadiów e w o l u c y j n y c h , daje j e d n a k dynamiczną propozycję i c h przekształceń wynikających z i c h cech s t r u k t u r a l n y c h . P o t w i e r d z e n i e lub konkretna dysponujemy egzemplifikacja wydają się niemożliwe, ponieważ jej nie d l a żadnego społeczeństwa t y p u C r o w l u b O m a h a d a n y m i �O I N T E R P R E T A C J I SYSTEMÓW historycznymi wydają się odpowiedniej jednak głębokości prawdopodobne, 129 POKREWIEŃSTWA czasowej. ponieważ Pewne przybliżenia rozwiązania s t r u k t u r a l n e i f o r m y s p o ł e c z n e s p o t y k a n e w t e j g r u p i e s p o ł e c z e ń s t w z g o d n e są z t e z a m i naszej i n t e r p r e t a c j i . BIBLIOGRAFIA F . D . — 1953 The Aberle A g i n s k y В. W. kinship system 1935 Mechanics — of the Kalmuk of kinship, Mongols, „American Albuquerque. Anthropologist", vol. 37 n r 3. E g g a n F . — 1937 The Cheyenne ology E y d e of North D . В., American Postal of unilateral and Arapaho tribes, system, 1961 Avunculocality P. M. — cross-cousin kinship [w:] Social anthrop­ Chicago. marriage and incest: and Crow-Omaha the development kinship systems, „Ameri­ in Mapuche society, „Journal c a n A n t h r o p o l o g i s t " , v o l . 63 n r 4. F a r o n L. C. — 1961 The Dacota-Omaha continuum of t h e R o y a l A n t h r o p o l o g i c a l I n s t i t u t e " v o l . 91. F о X R . — 1971 Kinship L a n e R., L a n e -Omaha and marriage, W. — 1972 Sistiema K r i u k o w M . 1959 On B. — kinship Londyn. rodstwa kitajcew, Moskwa. the development terminologies, of Dakota-Iroquois „Southwestern and Crow- J o u r n a l of A n t h r o p o l o g y " , v o l . 15 n r 3. Lévi-Strauss 1966 The future Institute 1949 Les С. — of kinship of Great 1970 Antropologia Britain la párente, Paryż. Anthropological for 1965, L o n d y n . account Explorations [w:] de of the Royal Warszawa. 1964 A formal F. — terminologies, élémentaires [w:] Proceedings and Ireland strukturalna, L o u n s b u r y structures studies, of the Crow in cultural and Omaha anthropology, type r e d . W. kinship H. Goode- nough, N e w Y o r k . Lowie R . — 1915 Exogamy and classificatory systems of relationship, „American A n t h r o p o l o g i s t " , v o l . 17 n r 2. L o w i e R . — 1-917 Culture L u c i c h Australian and ethnology, 1968 The P. — development aboriginal tribes of New York. of the Omaha kinship Kimberley terminologies Division, in Western three Australia, Canberra. G . H . — 1959 Proto-Siouan Matthews kinship terminology „American Anthrop­ ologist", v o l . 61 n r 2. Moore 1963 Oblique S. F . — -Omaha Murdock terminology, and asymetrical G . P . — 1949 Social Olderogge cross-cousin marriage and Crow- „American A n t h r o p o l o g i s t " , v o l . 65 n r 2. D. A . — structure, New York. 1958 N i e k o t o r y j e woprosy izuczenija sistiem rodstwa, „So- w i e t s k a j a e t n o g r a f i j a " , n r 1. 1960 Osnoum-yje czerťy razwitija R a d c l i f f e - B r o w n and function R o m n eу in primitive A. K . — terminologies, Spier L. — sistiem rodstwa, A . R . — 1952 The study society, 1965 Kalmuk „American 1925, The etnografija" systems, n r 6. Structure [w:] Glencoe. Mongol and the classification Anthropologist", distribution „Sowietskaja of kinship of kinship Special Publication systems of lineal kinship n r 5 cz. 2. in North America, Wa­ szyngton. V r e e l a n d White H . H . -— 1954 Mongol L . A. — 1939 A problem ologist", v o l . 41 n r 4. 9 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I , z. 1 community in kinship and kinship terminology, structure, New „American Haven. Anthrop­ �130 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ Sławoj S z y n k i e w i c z ON T H E INTRPRETATION OF T H E CROW OF Crow and Omaha KINSHIP systems are AND OMAHA SYSTEMS TERMINOLOGY closely related to the bifurcate types of t e r m i n o l o g y ( L o w i e ' s t a x o n o m y ) since a l l of t h e m s e e m to be or h a v e been oriented after l i n e a l descent rules. It may be suggested t h a t the t h e l a t t e r , a l t h o u g h conditions for t h e i r e m e r g i n g Yet it h a s b e e n pointed t h a t the C r o w and former outgrow h a v e not b e e n p r e c i s e l y Omaha are a from defined. sophisticated variety of the b i f u r c a t e . W h i l e s p e a k i n g i n t h e c o n t e x t of M u r d o c k ' s t a x o n o m y , the above is t r u e w h e n d e s c r i p t i v e a n d I r o q u o i s t y p e s of t e r m i n o l o g y a r e t a k e n into account. Some anthropologists dealing with the Crow and Omaha systems this r e l a t i o n a n d c o n c e n t r a t e on its f r a g m e n t , t h a t is p r o x i m i t y of t h e and the bifurcate-merging since a majority equally type. This is especially of I n d i a n s y s t e m s p r o v e numerous cases of true with overlook Crow/Omaha American writers s u c h c o r r e l a t i o n . T h e y s e e m to correspondence with the neglect bifurcate-collateral, demon­ s t r a t e d a m o n g others b y O m a h a s y s t e m s i n A s i a . Lévi-Strauss r e j e c t e d e v e n t h e i r definition as the C r o w / O m a h a t y p e . Amero-centric imprint approach to the Crow and on a n a l y s i n g a n d i n t e r p r e t a t i o n of Omaha type t h e type. T h e produced a heavy early explanations be m e t also r e c e n t l y , eg. L u c i c h 1968) suggesting s e c o n d a r y m a r r i a g e w i t h (to McBrWi or W i B r D a as condition for d e v e l o p m e n t of t h e C r o w a n d O m a h a s y s t e m s r e s p e c t i ­ v e l y , h a v e been possible only w h e n c o i n c i d e n c e of those s y s t e m s w i t h t h e b i f u r c a t e -collateral type the C r o w and was neglected. Omaha of t h e s e t e r m i n o l o g i e s bifurcate-collateral Similarly, Lounsbury's terminologies, only, a n d type. A g a i n , p e c u l i a r i t i e s is b a s e d although does not w o r k Moore's (1964) formal analysis i l l u m i n a t i n g , is t r u e for (1963) i n case of explanation correlation with of Crow of a section and the Omaha on c r i t e r i o n of s p e a k e r ' s s e x w h i c h does not a p p l y to m a n y n o n - A m e r i c a n cases. The present author adheres to the lineage i n t e r p r e t a t i o n of O m a h a t e r m i n o l o g y as p r e s e n t e d by R a d c l i f f e - B r o w n . for a genetic explanation. While the Crow and A t t h e s a m e t i m e he seeks a c c e p t i n g the t h e s i s on m a r r i a g e with MaBrDa as c r e a t i n g f a v o u r a b l e conditions for e v o l v e m e n t of C r o w a n d O m a h a terminology (the L a n e s author marriage 1959), t h e a t t e m p t s to explain why this form of a c c e p t e d b y a m i n o r i t y of C r o w a n d O m a h a societies. T h e h y p o t h e s i s of incest (Eyda and Postal 1961) is considered unsatisfactory is extended s i n c e it is b a s e d on A m e r o - c e n t r i c argument overlooking bifurcate-collateral terminology. S t i l l , t h e e x t e n s i o n of i n c e s t m a y be regarded as a u s e f u l tool to comment on e x t e n s i o n of m a r r i a g e b a r f r o m the m o t h e r to h e r k i n s w o m e n . H o w e v e r , of t h e e x t e n s i o n is not i n t h e i d e n t i t y of t e r m s for group i d e n t i t y a n d m o t i v e for of a is" of an making mother's society a n d ideological rather than a group u n m a n a g e a b l e t h e need for structural character. T h e c a n be its i n t e g r a t i o n . C l o s e d found in the structure society composed k i n s h i p groups p r e s e r v e s i n t e g r a t i o n w h i l e a p p l y i n g a r e g u l a r e x c h a n g e between whole groups. I n c r e a s i n g c o m p l e x i t y , loose origin these k i n t y p e s , b u t i n t h e i r c l a n ties, and of of large women segmentation of k i n s h i p groups c a l l for d i v e r s i t y i n m a r r i a g e a l l i a n c e s . T h e d i v e r s i t y is i n t r o d u c ­ ed by m e a n s of a b a n on m a r r y i n g m e m b e r s marriages c a n be mother's clan. alliances of a of m o t h e r ' s group, a l t h o u g h contracted i n closely related (Here a lineage concept of alternate lineages, exchange once is segments being m u l t i p l y its e x t e r n a l ties c o m p e n s a t i n g for initially of same offered). Thus diversification of society's g r o u p s t r u c t u r e . The group-oriented Crow and Omaha systems allow for adjustements to �O I N T E R P R E T A C J I SYSTEMÓW 131 POKREWIEŃSTWA composition of groups, i r r e s p e c t i v e l y of a l e v e l of r e m a i n i n g descent groups. They are such well adapted to s o c i a l change and in a way produce incentives for a change. T h i s e x p l a i n s w h y t h e i n i t i a l r a n g e of s y s t e m ' s operation — c l a n s t r u c ­ ture and cross-cousin marriage a p a r t i c u l a r stage and open — is their rare of change, t h e r e a p p e a r s marriage alliances in calculations, but i n a m u c h wider correlate. A t t h e s a m e t i m e , on p o s s i b i l i t y for c o - e x i s t e n c e of Lévi-Strauss' terminology, fitting well closed in his g r o u p of societies t h a n h e h a s too c a u t i o u s l y designated. * Translated by Sławoj Szynkiewicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c85af63c24515de4e2fd43e3a0fb90ed.pdf 067d5e5753058d6ca4f2548c0f460bfe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:421 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:382 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1959 t.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.2, s.417-438 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KONFERENCJA BADANIOM ETNOGRAFÓW NAD ŻYCIEM CZECHOSŁOWACKICH I KULTURĄ POŚWIĘCONA KLASY ROBOTNICZEJ ( S m o l e n i c e k. Bratysławy, 22—24 X 1956) ' Etnografowie terenowe badań oraz czechosłowaccy już od k i l k u l a t prowadzą s y s t e m a t y c z n e n a d życiem i kulturą są: k l a s y robotniczej. Instytut Etnografii Instytut Etnografii i Głównymi F o l k l o r y s t y k i Czechosłowackiej Słowackiej Akademii Nauk, które badania organizatorami współpracują Nauk z g r a f i c z n y m i zakładami u n i w e r s y t e c k i m i . Analogiczną działalność n a t e r e n i e rozwija Śląski I n s t y t u t B a d a w c z y (Slezsky Studijni Ustav) w tych Akademii Opawie. etno­ Śląska Studia nad kulturą robotniczą w c h w i l i obecnej koncentrują się w c z t e r e c h ośrodkach: w dze, Brnie, Bratysławie i Opawie. Wszystkie te ośrodki pracują Pra­ niezależnie od siebie Konieczność s k o o r d y n o w a n i a szeregu a k c j i badawczej z a s a d n i c z y c h problemów spowodowała zorganizowanie dotyczących przez Instytuty ogólnopaństwowej k o n f e r e n c j i nej robotniczej. p r o b l e m a t y c e 22—24 października ok. 80 naukowców 1956 r. w i gruntownego zakresu i metody Etnograficzne przedyskutowania rzeczonych obydwu e t n o g r a f i c z n e j , Konferencja c z e s k i c h i słowackich oraz poświęco­ t a odbyła S m o l e n i c a c h k. Bratysławy. Wzięło badań Akademii się w w dniach niej z a p r o s z e n i goście z Z S R R , udział Węgier i P o l s k i . Z a d a n i e m k o n f e r e n c j i była a n a l i z a d o t y c h c z a s o w y c h osiągnięć i w y t y c z e n i e dróg b a d a w c z y c h n a przyszłość. W i pierwszym dniu d o t y c h c z a s o w e konferencji w y n i k i omówiono badań słowackich. Każdy z n i c h (z wyjątkiem graficzny metody śląskiego) przedstawił d w a r e f e r a t y : etno­ i folklorystyczny. Referaty (Brno) problematykę, w s p o m n i a n y c h wyżej ośrodków c z e c h o ­ i dr wszystkim etnograficzne Bożena uzasadnić wygłosili: d r O l g a Filova wybór rozpoczęto od okręgów (Bratysława). terenu stosunkowo S k a l n i k o v a (Praga), dr K a r o l F o j t i k Każdy badawczego. z referentów Studia n i e w i e l k i c h , które nad tworzyły starał się kulturą przede robotniczą zamkniętą całość, w y k a z y w a ł y zaś problematykę n i e z b y t skomplikowaną. T a k i e zamknięte t e r y t o r i u m s t a n o w i węglowe obraziło się Zagłębie Kładneńskie, które dopiero z kraju rolniczego w ośrodek w przeciągu X I X w. przemysłowy. Było ono prze­ przedmiotem badań etnografów p r a s k i c h . P o d o b n y c h a r a k t e r p o s i a d a węglowe Zagłębie R o s i c k o Oslawańskie, położone w pobliżu B r n a . P r o w a d z i l i tutaj b a d a n i a rawscy. D l a Słowacji natomiast szeregu s t u l e c i , które n i e zamieniły pory utrzymały s w o i s t y 1 grafii typowe są się. w wsie większe charakter wiejsko-robotniczy. osady istniejące przemysłowe Etnografowie Zob. artykuł a u t o r k i Badania nad kulturą robotniczą we czechosłowackiej, w tymże tomie „Etnografii P o l s k i " . Etnografia Polska I I etnografowie rolniczo-górnicze, mo­ od i do tej słowaccy współczesnej jako etno­ 27 �KRONIKA 418 p r z e d m i o t badań w y b r a l i osadą Żakarovce w pow. g e l n i c k i m , która może uchodzić za reprezentatywną. Kolejnym zagadnieniem rozpatrywanym p r z e z referentów G ł ó w n ą podstawę źródłową tworzyły materiały terenowe. była metoda Ponadto badań. s t a r a n o się w y ­ zyskać w s z e l k i e i n n e dostępne źródła, zwłaszcza a r c h i w a l n e . T e c h n i k a p r a c y nowej tere­ w poszczególnych ośrodkach wykazywała p e w n e o d c h y l e n i a w zależności od wielkości t e r e n u badanego i liczebności e k i p y . P e w n e różnice zaznaczyły się również w sposobie opracowywania materiałów. Ujęcie m o n o g r a f i c z n e jednego b a d a c z a ( B r n o ) albo miało c h a r a k t e r zespołowy Przedmiotem badań robotników, przeważnie słową uwzględniono proces które przemian, z biegiem była przede kultura materialna we wszystkich jej podstawowych tylko w jakie wszystkim niektórych zachodziły w c z a s u przeobrażały opierało się n a p r a c y (Bratysława). W społeczna umy­ j e j a s p e k t a c h . S i l n y n a c i s k położono n a kulturze w s i pierwotnie się n a osady typowo rolniczych, przemysłowe. zwrócono n a u c h w y c e n i e s p e c y f i c z n y c h c e c h k u l t u r y robotniczej te c e c h y i działach. Kulturę Specjalną uwagę i czynników, które kształtowały. referatach omówione zostało przede w s z y s t k i m życie r o d z i n n e , mieszkanie, pożywienie, ubiór. Rozwój t y c h d z i e d z i n k u l t u r y w poszczególnych okręgach (zwła­ szcza w o b y d w u zagłębiach węglowych: Kładneńskim i Rosicko-Oslawańskim) kazał w i e l e r y s ó w wspólnych. W życiu r o d z i n n y m np. zaznaczył się w z r o s t n i a kobiet, które często pracowały palniach i hutach. Kobiety im bowiem najemnie c z y to w również zarządzały mężowie i dzieci o d d a w a l i wy­ znacze­ r o l n i c t w i e , c z y też w zazwyczaj finansami całej ko­ rodziny, znaczną część zarobków. W r o d z i n a c h robot­ n i c z y c h d z i e c i wcześniej uniezależniały się od rodziców niż w r o d z i n a c h chłopskich. Sytuacja ludzi s t a r y c h była t u lepsza, bo otrzymując emeryturę byli niezależni od s w y c h dzieci. R z a d s z e były też z a t a r g i między rodzeństwem, ponieważ k w e s t i a podziału gospodarki i spłat. Zmieniła swój charakter instytucja odpadła kumotro- s t w a . Straciła o n a s w e d a w n e znaczenie j a k o c z y n n i k wiążący poszczególne r o d z i n y na w s i . R o d z i c a m i c h r z e s t n y m i d z i e c i górników z o s t a w a l i często dozorcy l u b urzęd­ n i c y z k o p a l n i , którzy n i e u t r z y m y w a l i bliższych stosunków czymi. Stopniowo wytworzył się nowy wzór życia z rodzinami rodzinnego, robotni­ odmienny niż w środowisku chłopskim. Równocześnie okręgach badania z badaniami etnograficznymi folklorystyczne. Na prowadzone konferencji w były w Smolenicach tych samych zreferowali dr J a r o m i r J e c h (Praga), d r O l d f i c h S i r o v a t k a ( B r n o ) i d r S o n a B u r l a s o v a sława). Referenci przedstawili przebieg i wyniki dotychczasowych cjalną uwagę zwracając n a z a g a d n i e n i a metodologiczne Na podkreślenie zasługuje fakt, że w g r o m a d z e n i u nie o g r a n i c z a n o się t y l k o do f o l k l o r u robotniczego, czość i n n y c h k l a s i w a r s t w studiów, materiału folklorystycznego ale uwzględniano również robotniczego współżyją występują zało się z a z n a j o m i e n i e Referenci omówili w się z d a w n y m i porównawczo, autorzy i etapy Na starali dotychczasowych podstawie się jego r o z w o j u . Nieodzowne twór­ danym wy­ terenowymi zwłaszcza oka­ z b i o r a m i pieśni r o b o t n i c z y c h i śpiewnikami. skrócie organizację nież n a j e j niedociągnięcia. przedstawić i biblioteczne. w bowiem raźnie dopiero n a s z e r s z y m tle porównawczym. Równolegle z b a d a n i a m i p r o w a d z o n o również s t u d i a a r c h i w a l n e spe­ i t e c h n i k i badań t e r e n o w y c h . społecznych, z którymi r o b o t n i c y środowisku. C h a r a k t e r y s t y c z n e c e c h y f o l k l o r u je: (Braty­ zebranych uchwycić Duży istotne badań, wskazując materiałów, cechy n a c i s k położyli folkloru również rów­ zanalizowanych robotniczego n a analizę po­ wiązań twórczości robotników i chłopów. D r u g i dzień o b r a d wypełniły r e f e r a t y ( Z S R R ) i prof. J . G a j e k gości z a g r a n i c z n y c h . Prof. L . p. P o t a p o w (Polska) poruszyli pewne problemy ogólniejsze. Omawiając �KRONIKA różnice w n a s t a w i e n i u etnografa 419 i h i s t o r y k a do p r o b l e m a t y k i robotniczej zwrócili m. i n . uwagę n a konieczność podporządkowania e t n o g r a f i c z n y c h badań n a d kulturą robotniczą studiom nad swoistymi właściwościami etnicznymi i narodowymi. Z k o l e i d r T . Domótór przedstawiła w y n i k i badań n a d kulturą robotniczą n a W ę ­ grzech, a d r D. D o b r o w o l s k a Żywej obrad, i interesującej poświęcono — w Polsce. d y s k u s j i n a d r e f e r a t a m i , rozpoczętej już w d r u g i m trzeci a zarazem ostatni dzień k o n f e r e n c j i . szereg i s t o t n y c h problemów i wysunięto w i e l e nie silnie nad została kulturą nych, podniesiona robotniczą zwłaszcza konieczność z badaniami chłopstwa, jeszcze znaczna ściślejszego specyficznych to do cech k u l t u r y wykrycia Zadaniem n a d kulturą część danego swoistych t y c h badań w i n n o robotniczą klasy i warstw niej winny robotniczej współdziałać okręgu przemysłowego powstała być z a r a z e m u c h w y c e n i e i Gajka w wykryciu i przyczynić n a r o d o w y c h badań społecz­ profesorów P o t a p o w a w ł a ś c i w o ś c i czej, które są wspólne d l a różnych ośrodków powiązania innych klas (dr J . K r a m a r i k i in.). W nawiązaniu do w y p o w i e d z i podkreślono, że b a d a n i a dniu w postulatów n a przyszłość. Szczegól­ n a d kulturą z którego Poruszono się przez (A. Robek). tych cech kultury robotni­ przemysłowych. K i l k u dyskutantów poruszyło zagadnienie folkloru robotniczego. Wypowiedzieli się oni n a ogół za szerszą treścią tego pojęcia, zwalczając o g r a n i c z a n i e go wyłącznie do utworów, które odzwierciedlają walkę k l a s y robotniczej zują obecne osiągnięcia również uwzględnić socjalizmu. tradycyjny Badania folklor nad z burżuazją, albo folklorem chłopski, o ile jest on żywotny w i s k u r o b o t n i c z y m , i przeobrażenia, j a k i m podlega pod w p ł y w e m tego (doc. A . Melicherćik, d r M . P o h o r s k y ) . P o n a d t o między t r a d y c y j n y m f o l k l o r e m dzono interesującą analizę społecznego podłoża obydwu środo­ różnic p o ­ tym celu tych w winny środowiska omówiono z a g a d n i e n i e chłopskim a r o b o t n i c z y m . W obra­ robotniczym przeprowa­ typów folkloru (dr V . K a r b u s i c k y , d r J . P a t e r a , doc. A . Melicherćik, d r M . P o h o r s k y ) . Ważne nych zagadnienie znalazło s t o s u n k u etnografii również odbicie w dyskusji. f o l k l o r y s t y k i do i n n y c h n a u k Zarówno etnografowie, społecz­ j a k historycy podkreślili konieczność ściślejszej współpracy p r z e d s t a w i c i e l i o b y d w u t y c h d y s c y p l i n (dr O. S i r o v a t k a , L . K a r n i k o v a , dr K o f a l k a ) . s t o s u n k u etnografii do socjologii i sprawa Ożywioną polemikę w y w o ł a ł ewentualnego wskrzeszenia w problem Czecho­ słowacji u n i w e r s y t e c k i c h studiów socjologicznych (dr M . H a j e k , d r O. N a h o d i l i in.). P r z e d m i o t e m d y s k u s j i były też p e w n e z a g a d n i e n i a metodologiczne, tody porównawczej (prof. G a j e k , A . Robek), c h i w a l n y c h przez etnografa i folklorystę zagadnienie np. p r o b l e m me­ w y k o r z y s t a n i a źródeł a r ­ (dr V . Piętka, d r V . K a r b u s i c k y , K . B e - r a n e k i in.). N a u w a g ę zasługuje, że w i e l u uczestników d y s k u s j i przedstawiło w skró­ cie wyniki własnych badań nad niektórymi (dr S . K o v a c e v i c o v a , d r M . M a r k u s , J . Pa<tkova Zjazd zakończyło krótkie podsumowanie dziedzinami kultury robotniczej i in.). Dyrektora Instytutu Etnograficznego Słowackiej A k a d e m i i N a u k , prof. J a n a M j a r t a n a . Podkreślił on zarówno 5 : osiągnięcia k o n f e r e n c j i , j a k też j e j p e w n e niedociągnięcia. było uczestników zaznajomienie etnograficznych mających się z wynikami badań poszczególnych czechosłowackich i o b c y c h i p r z e d y s k u t o w a n i e istotne znaczenie ciążył n a o b r a d a c h dla dalszej pracy. Ujemnie k o n f e r e n c j i fakt, że jej k o l e k t y w w szeregu pewnym był z b y t s z e r o k i [ n i e t y l k o etnografów bezpośrednio z a i n t e r e s o w a n y c h w b a d a n i a c h \ botniczą), ważnych Dla w co utrudniało czołowych rozwoju Czechosłowacji w pewnej mierze koncentrację pozytywne Korzystnym wynikiem ośrodków problemów stopniu za­ (obejmował n a d kulturą r o - dyskusji na szczególnie klasy robotniczej problemach. etnograficznych miała badań konferencja w n a d życiem i kulturą S m o l e n i c a c h niewątpliwie znaczenie pod- �KRONIKA 420 s t a w o w e . Pozwoliła n i e t y l k o wymienić doświadczenia w s z y s t k i c h ośrodków, głębić metodykę badań, wytyczyć drogi n a przyszłość, a l e też dała potężny do r o z b u d o w y tej t a k ważnej, a z a n i e d b a n e j po­ impuls do tej pory, d z i e d z i n y studiów. D l a o b ­ c y c h uczestników k o n f e r e n c j i udział w niej miał również doniosłe znaczenie. U m o ­ żliwił zaznajomienie się z bogatym z Czechosłowacji, z o r i e n t o w a n i e też niejedną wartościową już się w podnietę ciekawym dorobkiem kolegów organizacji i metodach i bardzo ich pracy. Przyniósł naukową. Danuta ZE W ZJAZDU ANTROPOLOGÓW d n i a c h 23 i 24 l i s t o p a d a antropologii Zjazd 1956 r. z o k a z j i Dobrowolska POLSKICH 100-lecia p i e r w s z y c h wykładów w P o l s c e (były to drugie w y k ł a d y n a świecie) odbył się w Krakowie Antropologów P o l s k i c h . Zgromadził on również antropologów z a g r a n i c z n y c h , a także p r z e d s t a w i c i e l i i n n y c h p o k r e w n y c h d y s c y p l i n n a u k o w y c h , m. i n . etnografii. J u b i l e u s z t e n zbiegł się z 5 5 - l e c i e m p r a c y n a u k o w e j Antropologii na Uniwersytecie Jagiellońskim w obecnego k i e r o w n i k a T e m a t y k a referatów, b l i s k a także etnografom, dotyczyła zarówno h i s t o r i i a n t r o ­ pologii p o l s k i e j i j e j w k ł a d u do n a u k i światowej, j a k też jednego z problemów genezy dyskusyjnych w antropologii Katedry K r a k o w i e , prof. d r a K . Stołyhwy. i etnografii zarazem, podstawowych zagadnienia etno­ Słowian. Najsilniejsze związki etnografii z antropologią sięgają początków się t y c h n a u k . P i e r w s z e w y k ł a d y antropologii, wykłady etnografii, któremu był kształtowania t a k j a k nieco wcześniejsze poświęcony pierwszy referat zjazdu, prof. A. Wrzoska. Utworzona warzystwa wy­ a wcześniej r. 1850, a r c h e o l o g i c z n o - e t n o g r a f i c z n y c h w r. 1873 w K r a k o w i e K o m i s j a A n t r o p o l o g i c z n a N a u k o w e g o , a następnie c y m był M a j e r , z etnografami, Majer, Majer suwał m. i n . p r o j e k t wspólnych badań a n t r o p o i o g i c z n o - e t n o g r a f i c z n y c h , jeszcze, bo w od n i c h odbyły się w K r a k o w i e . Prowadził j e od r. 1856 Józef Akademii Umiejętności, Krakowskiego której To­ przewodniczą­ stała się pierwszą akademicką placówką łączącą antropologów tak j a k w t y m czasie też z a r c h e o l o g a m i . kształt zagadnień związanych i s t n i e n i a głównym dzący pod nazwą zamieszczającym z człowiekiem ośrodkiem skupiającym K o m i s j a t a , obejmująca i jego kulturą, była antropologicznych Krajowej" i archeologicznych był także cało­ ciągu swego m. i n . etnografów, a organ j e j „Zbiór Wiadomości do Antropologii obok w wycho­ czasopismem artykuły etno­ w K r a k o w i e w r. 1908 p i e r w s z e j k a t e d r y antropologii omó­ graficzne . 2 Historię u t w o r z o n e j wił w następnym r e f e r a c i e na uniwersytecie we L w o w i e logii polskim katedrę dla S. Ciszewskiego , 3 i ' antropologii Działalność doc. B . J a s i c k i . Wyprzedziła o n a n a k i l k a l a t pierwszą jeden i dorobek etnografii, która została utworzona w r. 1910 po którym w r. 1913 objął ją j a k o katedrę e t n o ­ z uczestników wszystkich katedr obecnego zjazdu, antropologii w prof. Polsce , 4 J . Czekanowski. zarówno czyn- P o r . Odezwa Towarzystwa Naukowego z Uniwersytetem Jagiellońskim złą­ czonego w celu archeologicznych poszukiwań wraz ze skazówką mogącą posłużyć za przewodnik w poszukiwaniach tego rodzaju, K r a k ó w 1850. C z a s o p i s m o to przekształca się w r. 1890 i w y c h o d z i j a k o „Materiały A n t r o p o l o g i c z n o - A r c h e o l o g i c z n e i E t n o g r a f i c z n e " , a od r. 1920—1925 j a k o „Prace i M a ­ teriały A n t r o p o l o g i c z n o - A r c h e o l o g i c z n e i Etnograficzne". Por. K . M o s z y ń s k i , Stanisław Ciszewski (1865—1930), „Lud Słowiański", R. 2: 1931 z. 2, s. 135. 1 2 3 �KRONIKA 421 'H ii' \\ nych, j a k i już, nie istniejących, obrazowała Miała ona też n a c e l u u k a z a n i e metod w czasie zjazdu wystawa. p r a c y i zainteresowań poszczególnych p l a - cówek,antropologicznych, a także d o r o b k u lecz n i e związanych otwarta osób działających z nią ściśle, j a k np. L . K r z y w i c k i e g o n a p o l u antropologii, czy E . L o t h a . i tych nauk j e s t szereg prac antropologów, J . T a l k o - H r y n c e w i c z a , zawierających sowań e t n o g r a f i c z n y c h pernickiego, są o utworzeniu pernickiego, rownik długoletni katedry jego p r a c e U . J . gabinetu górale dotyczące górali . On 5 n a uniwersytecie Wyrazem beskidowi, też zaintere­ podjął J . Talko-Hryncewicz, w krakowskim, pracach opierając się n a własnych b a d a n i a c h teriale S . U d z i e l i o u b i o r a c h Wiślanie, Kopernickiego antropologiczno-etnograficznego. wykładowca antropologii terenów górskich", materiał etnograficzny. I. drugiego wykładowcy n a u n i w e r s y t e c i e k r a k o w s k i m , I . K o ­ zwłaszcza przy a zwłaszcza tego t e r e n u , wyodrębnia • c z t e r y g r u p y Podhalanie i Kliszczaki. On też w uchwałę Następca Ko­ pierwszy kie­ swych terenowych dotyczących oraz n a m a ­ etnograficzne: r. 1893 pracę dotyczącą l e c z n i c t w a l u d o w e g o , która do dziś d n i a d l a etnografów duże z n a c z e n i e j a k o materiału. 7 zbiór źródłowego P r z e z dość długi czas jeszcze zaznaczały się s i l n e powiązania między a antropologią, a rozwój t y c h n a u k szedł równolegle. D o p i e r o p r z e d i c h rozeszły się, wiążąc antropologię z b i o l o g i c z n y m i , naukami. Antropologia Jednym z zagadnień zagadnienie J. a etnografię wydaje posiada etnografią 30 l a t y drogi ze społecznymi n i e utraciła j e d n a k w pełni związku z n a u k a m i społecznymi. interesującym etnogenezy Słowian. nadal Temu wspólnie antropologię problemowi poświęcony i etnografię był referat jest prof. Czekanowskiego. R e f e r e n t — j a k o z w o l e n n i k tezy w y s u w a n e j kiego, że Słowianie stanowią niemniej dawno, nawiązał do k o n c e p c j i idzie o określenie lub nawet autochtoniczną dawniej wysuwanej terytorium, C z e k a n o w s k i j a k o praojczyznę nią częścią dorzecza O d r y . od s w y c h przez n a którym już w r. 1824 p r z e z W. ludność Europy slawistę krewniaków T . Lehra-Spławińskiego , 8 wyodrębniła Słowian w s k a z u j e Surowiec- l u b że p r z y b y l i indoeuropejskich się dorzecze grupa Słowian. tu — jeśli Prof. Wisły łącznie z sąsied­ Stosując do c h a r a k t e r y s t y k i materiału antropologicznego H i s t o r i a poszczególnych k a t e d r , j a k i działalność osób związanych z a n t r o p o ­ logią są p r z e d m i o t e m s e r i i w y d a w n i c t w (100 lat antropologii polskiej) p r z y „Pracach i Materiałach A n t r o p o l o g i c z n y c h " . Część zeszytów została już ogłoszona d r u k i e m . P o r . np. I. K o p e r n i c k i , Przyczynek do etnografii ludu ruskiego na Wo­ łyniu z materiałów zebranych przez p. Zofię Rokossowską we wsi Jurkowszczyźnia pow. zawiehulskim, „Zbiór Wiadomości do A n t r o p o l o g i i K r a j o w e j " , R . 11: 1887; tenże, Wesele u górali beskidowych w okolicy Rabki, tamże, R . 12: 1888; t e m ż e , O góralach ruskich w Galicji, Zarys etnograficzny według spostrzeżenia w podróży odbytej w końcu lata 1888 r., tamże, R. 13: 1889; t e n ż e , G a d k i ludowe górali beskidowych z okolic R a b k i , tamże, R . 15: 1891; t e n ż e , Oddrzwia ozdobne w chatach górali ruskich, „Wisła", R . 4: 1890; t e n ż e , O wyobrażeniach lekarskich i przyrodniczych oraz o wierzeniach naszego ludu o świecie roślinnym i zwierzę­ cym, [w:] Pamiętnik I I zjazdu lekarzy i przyrodników polskich, L w ó w 1876; t e n ż e , Wskazówki dla robiących spostrzeżenia antropologiczne i etnologiczne w górach, „Pamiętnik T o w a r z y s t w a Tatrzańskiego", t. 3: 1878. 4 5 J. T a l k o - H r y n c e w i c z , Górale polscy jako grupa antropologiczna, [w:] Księga pamiątkowa ku czci B. Orzechowicza, L w ó w 1916; t e n ż e , Materiały do antropologii górali polskich. P r a c e K o m i s j i Antropologicznej i P r e h i s t o r i i P A U , n r 5, K r a k ó w 1934. J . T a l k o - H r y n c e w i c z , Z a r y s lecznictwa ludowego na Rusi południowej, K r a k ó w 1893, ss. 461 + L V I . T . L e h r - S p ł a w i ń s k i , O pochodzeniu i praojczyźnie Słowian, Poznań 1946, ss. 237. 6 7 S r [\ \\ W y r a ź n y m d o w o d e m związków antropologii i etnografii w początkowym o k r e s i e rozwoju ii i: �KRONIKA 422 metodą „ilościowej archaiczną, ulegli analizy", wykazuje, bliższą ludności kontynentalizacji nawarstwienie. że p i e r w o t n i neolitycznej strukturę antropologicznej, Uważa, że różnica między polega m. i n . n a t y m , iż u G e r m a n ó w Germanie antropologiczna skiego — nego, cały Europy zapewne przez Germanami a obszar praojczyzny laponoidalnego, niżu E u r o p y środkowej pansja elementu musieli się zadowolić Nie w poglądach praojczyzny na ten sam Dlatego tu zagadnienia, słowiańskiego. też W wydana obszernej dalej Pierwotnego ery roku należy opiera siedzib zasięgu występujących języka Przyjmuje Słowianie podkreślić w wszystkim na m a ­ prof. K . Moszyński, uwzględnia oparcie przede słownic­ omawiająca Pierwotny zasiąg języka pra­ uwzględnia m. i n . w n i o s k i , jakie dorzeczu prasłowiańskiego Wisły wypowiada że m n i e j więcej położone na poru­ i Dniestru, rezultacie a nie swych rozważań całkiem odmienną n a przełomie wschód ostatecznego rozstrzygnięcia kwestii pierwotnego zasięgu p r z e z Słowian p r z y c z y n i się z pewnością d y s k u s j a , j a k a r o z w i n i e czasie na skiego, Moszyńskiego skutek wymienionego wyżej i innych. Pomocne referatu, będą a Zapoczątkowaniem zowana przez Osiecznej . 1 1 współpracy antropologów różnych n a u k konferencja także również dań a r c h e o l o g i c z n y c h , dotyczących przełomu s t a r e j cymi w Moszyńskiego, ostatecznym obszary rozbieżność umiejscowienia starej od dorzeczy terenów zajętych i Dniestru. Do w eks­ przybysze- dużą co do się p r z e d e tytuł mianowicie, zamieszkiwali eks­ niż późniejsi 10 Moszyński W że dyluwial- wcześniej iż słowiańskich , 1957 p r a c a wschodowi. nordycz­ twierdzi, nastąpiła s a m y c h antropologów, tej p r a c y Czekanow- dyluwialnymi charakterystyczny drzew, ku tezę niż C z e k a n o w s k i . Wisły terenami dawnych w nosi nam nazwy występujących nowej a Odrą, j a k o o s t a t e c z n y m dowodzie, etnograf temat, n a zjeździe prof. elementów: Czekanowski prawdopodobne, zagadnienie wśród zasięgi językowe, a i n n e o tyle t y l k o , o i l e znajdują szone i jest nordycznego strefę lessową n a północnym Wisłą gdyż to Prof. elementu według iliryjskie Słowianami Przedstawiona — ukazuje Słowian. G d y prof. C z e k a n o w s k i twie. autor w uczonych, nawet w s z y s t k i m dane nasuwają między uboższymi bliżej teriale antropologicznym, pisząc zajmująca nordycznego, wchodząc Słowian, śródziemnomorskiego. p a n s j a e l e m e n t u laponoidalnego, nym obejmująca bardziej Słowianie pierwotnymi obok przeważającego środkowej, gdy spowodowanej był e l e m e n t śródziemnomorski, a u Słowian l a p o n o i d a l n y . mapa posiadali antropologiczną, się w najbliższym publikacji Czekanow- niewątpliwie rezultaty n a t y m polu etnogenetyczna odbyta miała w być grudniu C e l e m j e j było nawiązanie k o n t a k t u między d y s c y p l i n a m i się z a g a d n i e n i e m etnogenezy, przy udziale ba­ i nowej ery. również uczonych innych zorgani­ 1952 r. zajmują­ krajów słowiańskich. Poruszenie w tego zagadnienia r. 1956 j e s t o b j a w e m na omawianym Zjeździe żywszego niż dotąd zajęcia problemów, n i e od dziś interesującym Antropologów się j e d n y m nie t y l k o słowiański Polskich z najistotniejszych świat naukowy . Zofia 1 2 Szromba P o r . J . C z e k a n o w s k i , Wstęp do historii Słowian. Perspektywy antropo­ logiczne, etnograficzne, archeologiczne i językowe, w y d . I I , Poznań 1957, ss. 515 + + XX. P o r . K . M o s z y ń s k i , Badania nad pochodzeniem i pierwotną kulturą Sło­ wian, K r a k ó w 1925, ss. 140. P o r . K o n ; f e r e 7 i c j a a n t r o p o l o g i c z n a w sprawie badań etnograficznych w Osiecz­ nej w dniach 15—16 XII 1952 r., „Przegląd A n t r o p o l o g i c z n y " , R. 21: 1955 z. 1, s. 28—174. P o r . np. K . T r e i m e r, Ethnogenese der Slaven, Wiedeń 1954. 9 1 9 11 1 2 �KRONIKA 423 i MATERIAŁY ETNOGRAFICZNE W PRACACH HISTORYKÓW KULTURY ? MATERIALNEJ W dniu 6 V I 1957 r. odbyła się w W a r s z a w i e , I H K M P A N , k o n f e r e n c j a , poświęcona p r o b l e m a t y c e nych w badaniach historycznych. Sprawy uzupełniania się d w u p o k r e w n y c h n i e n i e m żywo interesującym wyraz w problematyce współpracy p r z e z Dział I I I etnograficz­ i konieczność wzajemnego sobie d y s c y p l i n , h i s t o r i i i etnografii, jest zagad­ p r z e d s t a w i c i e l i obu n a u k . Znalazło to między i n n y m i ostatnich konferencji storii K u l t u r y M a t e r i a l n e j zorganizowana przydatności źródeł organizowanych P A N . P u n k t e m wyjścia była w przez Instytut H i ­ pewnym sensie konfe­ r e n c j a metodologiczna, która odbyła się w K r a k o w i e w d n i u 23 I V 1956 r. Z a r ó w n o w referacie grafii wygłoszonym p r z e z prof. d r a K . D o b r o w o l s k i e g o Drogi polskiej, jej obecne zadania, metody i w t o k u d y s k u s j i p o r u s z o n a została s p r a w a z etnografami oraz z a g a d n i e n i e stworzenia t związki innymi z dotychczasowej nowych form rozwoju etno­ naukami^ jak! współpracy historyków tej współpracy w chwili obecnej Obecna konferencja się do przy spraw czym jednak wane. Działu I I I , posiadająca węższy z a k r e s t e m a t y c z n y , odnosiła wykorzystania Oceniono pojęcie przydatność z etnograficznych badań w XIX i X X słuszne i celowe. w. Pewne dla etnograficznych w prac zarówno historyka j a k zabytków Zorganizowanie twem w konferencji Prof. wego Baranowski wygłoszone n a k o n f e r e n c j i badaniach w n a d hodowlą zgromadzonych opisów k u l t u r y w s i p o l ­ należy uznać brak za posunięcie wśród referentów nie tylko z punktu widzenia oparciu tematu dotyczyły w y k o r z y s t a n i a ź r ó ­ (prof. B . B a r a n o w s k i ) , budownic­ odzieży (dr I . T u r n a u ) . o prowadzone przez bydła w Polsce w okresie od X V I do X V I I I opracowania sprecyzo­ uzyskanego stworzyłoby szerszą platformę do d y s k u s j i . (doc. B u r s z t a ) , historią p o l s k i e j hodowli materiału materialnych oraz w s z e l k i c h d a w n i e j s z y c h s a m y c h etnografów. Ujęcie b o w i e m tego z a g a d n i e n i a Poszczególne r e f e r a t y historycznych, nie zostało dokładnie zastrzeżenia budzić mógł j e d y n i e h i s t o r y k a , ale i etnografa, deł e t n o g r a f i c z n y c h badaniach etnograficznego terenowych, w muzeach etnograficznych skiej źródeł źródła konieczna jest siebie badania nad stanem w. stwierdził, że d l a właści­ konfrontacja archiwalnego materiału h i s t o r y c z n e g o z wiadomościami u z y s k a n y m i zarówno z d a w n i e j s z y c h p r a c f i c z n y c h , j a k i bezpośrednio z współczesnych materiałów terenowych. etnogra­ Oparcie j a k to było dotychczas, wyłącznie n a źródłach postulujących, t z n . w w y p a d k u wianego oraz tematu wykazach, na wszelkiego rodzaju nie wyczerpuje podręcznikach całkowicie weterynarii, opracowywanego tematu. się, oma­ kalendarzach Prof. Bara­ n o w s k i postuluje więc konieczność s t o s o w a n i a różnego r o d z a j u źródeł d l a i c h w z a ­ jemnej weryfikacji. Doc. B u r s z t a omawiając zagadnienie budownictwa pod t y m s a m y m kątem w i ­ d z e n i a podkreślił, że nie m a istotnej różnicy w c e l a c h b a d a w c z y c h s t o r y k a . Ogólnym i o s t a t e c z n y m z a d a n i e m jest o p r a c o w a n i e etnografa syntezy i hi­ budownictwa. Różnice występują j e d y n i e w z a k r e s i e metody i źródeł. Z a źródła h i s t o r y c z n e u z n a j e źródła p i s a n e , za etnograficzne Dr T u r n a u referując — przedmioty w y n i k i swojej pracy materialne oraz prowadziła n a wstępie analizę pojęcia „źródło etnograficzne". towanych dzaju 1 grafii wypowiedziach niektórych źródło i k o n o g r a f i c z n e Sprawozdanie Polskiej". etnografów c z y pisane, u z y s k a n e z konferencji drukowane wywiady. n a d historią p o l s k i e j określiła jako było w odzieży prze­ Opierając się n a c y ­ je jako wynik wszelkiego świadomego poprzednim, I tomie ro­ postę- „Etno­ �KRONIKA 424 powania badawczego. W żywej d y s k u s j i , j a k a rozwinęła r e f e r a t a m i , n a szczególną uwagę zasługuje A. Kutrzeba-Pojnarowej się n a d przedstawionymi wypowiedź prof. W. D y n o w s k i e g o , Prof. W. D y n o w s k i podkreślił znaczenie współpracy historyków z etnografami. Polemizował ze s t a n o w i s k i e m doc. J . B u r s z t y w z a k r e s i e metody p r a c y p r z y waniu o s t a t e c z n y c h wniosków co do h i s t o r i i b u d o w n i c t w a ludowego. opraco­ Opracowując powyższe z a g a d n i e n i e należy wyciągnąć w n i o s k i z szerszego tła europejskiego europejskiego. Wymaga to pełniejszego zainteresowania uwzględnionymi przez r e f e r e n t a p o d s t a w o w y m i sunkowania 0 się do w y s u w a n y c h materiał e t n o g r a f i c z n y — przez szerszą Doc. A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a jomość p r a c o r g a n i z o w a n y c h ze s t r o n y etnografów zrozumienia przez na niż szerszej doc. i doc. J . K l i m a s z e w s k i e j . nie- operowania — jeśli usto­ chodzi podkreśliła n a wstępie, że ze względu n a n i e z n a ­ było b a r d z o u t r u d n i o n e . dotychczas i poza­ wielu porównawczą. p r z e z Dział I I I p r z y g o t o w a n i e historyków również publikacjami etnograficznymi, nie koncepcji, skalą się Działu bazie I I I konieczności źródłowej, pełniejszej Konferencja jest obecna oparcia to zresztą wypowiedzi jest pracy dowodem historycznej konsekwencją tycznego r o z s z e r z e n i a zainteresowań h i s t o r y c z n y c h i chęcią z a s t o s o w a n i a oceny wartości źródła h i s t o r y c z n e g o do materiału p o m i j a n e g o w tema­ kryteriów pracach dawniej­ s z y c h . W r e f e r a t a c h omówione zostały od s t r o n y i c h przydatności w b a d a n i a c h h i ­ storycznych zabytki materialne i różnego typu, często amatorskie, opracowania h i s t o r i i k u l t u r y w s i p o l s k i e j X I X i X X w., objęte niesłusznie wspólną nazwą deł e t n o g r a f i c z n y c h . Omawiając zagadnienie grafami tylko doc. A . wspólnych p r a c Doc. niu Kutrzeba-Pojnarowa wsipólnych podkreśliła l e c z przejścia konieczność organizowania do p o d e j m o w a n i a w ramach nie IHKM badawczych. J . Klimaszewska znajomości powania konferencji, źró­ dalszej współpracy historyków z e t n o ­ zjawisk przedstawiła szereg etnograficznych w przykładów pracach b a d a w c z e g o w dążeniu do o d t w o r z e n i a mówiących o znacze­ h i s t o r y k a i sposobach postę­ z materiałów e t n o g r a f i c z n y c h X I X 1 X X w. niektórych elementów p r o c e s u dziejowego w c z e s n y c h okresów h i s t o r y c z n y c h . Wysunęła również konkretne propozycje współpracy., Podsumowując dyskusję doc. J . P a z d u r wyraził nadzieję, że powyższa K o n f e r e n ­ cja, która krokiem znalazła naprzód w j a k najszersze dalszej poparcie współpracy obu zainteresowanych etnografów stron, Wanda TRADYCJA PRACY E T N O G R A F I C Z N E J KÓŁ MŁODZIEŻY Oddział K r a k o w s k i Polskiego U. J . Ludomira Sawickiego Młodzieży S z k o l n e j . G d y o r g a n i z a c j a w Paprocka KRAJOZNAWCZYCH SZKOLNEJ Towarzystwa podjął będzie i historyków. Krajoznawczego r. 1919 o r g a n i z o w a n i e z inicjatywy Kół Kół objęła całą Polskę, Zarząd Główny P T K powołał do życia Komisję Kół K r a j o z n a w c z y c h Młodzieży S z k o l n e j , w której wchodzili wszyscy opiekunowie Kół. O r g a n e m Węgrzynowicza. K o m i s j a K . K . M . S . zachęcała Koła do o p r a c o w y w a n i a g w a r o z n a w s t w o i etnografia, pewnych tematów z róż­ j a k : przyroda, prehistoria, historia sztuki, i dawała w skład Kół był „Orli L o t " , wychodzący od r. 1920 j a k o miesięcznik, pod redakcją L e o p o l d a nych dziedzin k r a j o z n a w s t w a , prof. Krajoznawczych t y m celu młodzieży do ręki geografia, kwestiona­ riusze. W sław z a k r e s i e etnografii Gładysz, Jadwiga przygotowywali kwestionariusze: A d a m Klimaszewska, Anna Kutrzebianka, Fischer, Stanisław Mieczy­ Leszczycki, �KRONIKA S. Malewicz, Kazimierz Seweryn, Władysław Moszyński, 425 Eugeniusz Semkowicz, Seweryn Piasecki, Maria Udziela Sągajłło, i Kazimiera Tadeusz Zawistowicz. Początkowo K o m i s j a K . K . M . S . zwracała się do poszczególnych autorów z prośbą o podanie t e m a t u p r a c y , nie przerastającej siły młodzieży, a pożytecznej dla ba­ dań n a u k o w y c h i o ułożenie do tego t e m a t u k w e s t i o n a r i u s z a . P o k i l k u l a t a c h , gdy okazało się, że materiały dostarczane p r z e z młodzież zasługują n a zaufanie, etnografowie n a łamach „Orlego L o t u " z w r a c a l i się do K ó ł z w e z w a n i e m p r a c y p r z y z b i e r a n i u materiałów w terenie. T a k prof. K . Moszyński jąc w r. 1930 w całej P o l s c e w przeszło 100 miejscowościach przeprowadza­ badania etnograficz­ ne n a d kulturą duchową zwrócił się do młodzieży z prośbą o z b i e r a n i e n a t e m a t Wiedza Na tej drodze astronomiczna również dotyczących obrzędów Gdy we i niektóre wierzenia J . K l i m a s z e w s k a starała materiałów o ciałach się zebrać niebieskich . 1 j a k najwięcej opisów w październiku 1929 r. dorocznych. na I Kongresie zostało ludu sami do w s p ó ł ­ zorganizowane Filologów Słowiańskich w wydawnictwo wszystkich krajach słowiańskich Słownik Pradze wierzeń powstawały i zwyczajów komitety słowiańskich, redakcyjne, mające c e l u przygotować materiały do p i e r w s z e g o tomu. Miał on zawierać słowiańskie czaje i w i e r z e n i a związane z roślinami. W który zwrócił się do młodzieży z w e z w a n i e m domości o roślinach w p r a c y tej brał udział prof. A . Fischer, i k w e s t i o n a r i u s z e m do z b i e r a n i a zwyczajach i wierzeniach ludu polskiego . 2 na zwy­ wia­ Świadomość, że p r a c a e t n o g r a t i c z n a m a określony k o n k r e t n y c e l , że materiały te będą służyły k o ­ muś p r z y p r a c y n a u k o w e j oraz chęć rzetelnego s i l n y m bodźcem do p r a c y w etnograficzne cieszyły się największym p o w o d z e n i e m nie napływały n a każdy p r a w i e drukowane o p i s a n i a k u l t u r y s w y c h okolic były Kołach K r a j o z n a w c z y c h . D l a t e g o też apel. Materiały kwestionariusze i z całej P o l s k i odpowiedzi z b i e r a n e p r z e z młodzież były w „Orlim L o c i e " l u b w i n n y m czasopiśmie k r a j o z n a w c z y m , a z a ­ s a d n i c z o o d d a w a n e były a u t o r o m k w e s t i o n a r i u s z y , którzy j e w y k o r z y s t y w a l i w ich pracach graficznego naukowych. Niektóre składane na częściowo były w depozycie do M u z e u m swo­ Etno­ l u b Zakładu E t n o g r a f i i Słowian U . J . Początkowo k w e s t i o n a r i u s z e składały się t y l k o ze z b i o r u pytań, z c z a s e m j e d n a k okazała się potrzeba dodania do k w e s t i o n a r i u s z a d l a którego został ułożony, krótko informującego w z a k r e s i e danego t e m a t u oraz o sposobie, komentarza n i a n i u a n k i e t , w z n a c z n y m s t o p n i u wpłynął n a podniesienie materiałów. P o z a zresztą wstępnymi u w a g a m i , cel, wiedzy podanymi poprawnym poziomu wypeł­ nadsyłanych w kwestionariuszu, rów­ „Orlim L o c i e " krótkie artykuły z t e c h n i k i badań tere­ t y m też k i e r u n k u szkoliła się młodzież n a w a k a c y j n y c h obozach kra­ nocześnie ukazywały się w 3 stanie j a k należy go opracować. T e n sposób postępowania, szkolący do p e w n e g o s t o p n i a w nowych . W wyjaśniającego o dotychczasowym joznawczych. Były już więc u s p r a w i e d l i w i o n e cie" w u w a g i prof. F i s c h e r a , ogłoszone w 1927 r. w a r t y k u l e O współpracę młodzieży na polu „Orlim L o ­ ludoznawstwa, w któ- K . M o s z y ń s k i , Wiedza astronomiczna ludu i niektóre wierzenia o ciałach niebieskich, „Orli L o t " , t. 12: 1931, s. 14—17, 27—30; tamże, t. 14: 1933, s. 136. A . F i s c h e r , Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludu polskiego, „Orli L o t " , t. 11: 1930, s. 85—86. T y p e m k w e s t i o n a r i u s z a rozwiniętego jest n a przykład k w e s t i o n a r i u s z w s p r a ­ w i e l u d o w y c h narzędzi m u z y c z n y c h (zob. p r z y p i s 23), w s p r a w i e oświetlania m i e s z ­ kań (zob. p r z y p i s 29) i t p . Z artykułów podających wskazówki, j a k należy zbierać materiały etnograficzne, wymienić można: J . K l i m a s z e w s k a , Jak odpowiadać na kwestionariusze, „Orli L o t " , t. 12: 1931, s. 4 2 — 4 3 ; M. G ł a d y s z , Uwagi ogólne c zbieraniu odpowiedzi na kwestionariusz: „Opis kapliczek", „Orli L o t " , t. 17: 1936, s. 13—15; R . R e i n f u s s , Magia słowa, tamże, t. 17: 1936, s. 13—15. 1 2 3 �KRONIKA 426 rym autor zaznacza: „Młodzież sługuje się już od szeregu z p o l s k i c h etnografów nasza, zwłaszcza ta, która l a t b a r d z o poważnie n a polu p r z y c z y n k a m i nauce nią konieczności r z e t e l n e j , u c z c i w e j z i a k i m odDowiedziała młodzież pracy w a i a c e / o do z e b r a n i a opisów zamków d r e w n i a n y c h p r z y d r z w i a c h ukazały sie c i e k a w e który J i zasiliła Z „^irl że P o l s k a opisy 2 t y c h zamków Etnograficzne" w młodzież sporządzała Krakowie T a m C n ^ dużym polskiej, t y m zakresie, Fischera W wzv- Orlim Locie" r y s u n k i i modele a uczniowie Seminarium Na' t a k doskonałe r y s u n k i i opisy Umfej^Tcrw^uk^aTie Tkademla w na aDel nrof za­ niejeden O 4 i o zrozumieniu przez oddźwięk i zawdzięcza jej wielką część s w y c h m a t e r i a ł ó w " . z a p a l e młodzieży, pragnącej się przysłużyć d r o b n y m i świadczy ze w s i pochodzi, ludoznawczem w Pracach K o S Etnogra- f i c z n c j ** Pierwszym z etnografów, s t w e m , był S e w e r y n wywał kwestionariusze. r y n a Udzielę był Opis nym wydaniu czysław Pierwszym kapliczek". objaśnieniami Gładysz który starał się zainteresować młodzież U d z i e l a . O n to poddawał t e m a t y do o p r a c o w a n i a znacznie j a k zbierać m a t e r i a ł y . 8 kwestionariuszem Kwestionariusz ludoznawi przygoto­ przygotowanym przez Udzieli opatrzyliśmy w historyka sztuki Kazimierza Buczkowskiego', kwestionariusz rozbudował i uzupełnił Równocześnie z t y m k w e s t i o n a r i u s z e m Sewer następ­ a Mie­ wskazówkami, ukazały się w B i ­ bliotece „Orlego L o t u " d w a artykuły o k a p l i c z k a c h i krzyżach przydrożnych J a n a Wiktora i Bronisława Piłsudskiego '•>. B o g a t y plon tej a n k i e t y , d r u k o w a n y w „Orlim L o c i e " , a w większości oddany do M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o 10 częściowo w Krako­ w i e , omówił w „Orlim L o c i e " T . S e w e r y n » . Z k o l e i równocześnie z odezwą prof. W. S e m k o w i c z a w s p r a w i e geograficznych 12 zaczęły się ukazywać kwestionariusze zbierania folklorystyczne". nazw Obrzędy A . F i s c h e r , O współpracę młodzieży na polu ludoznawstwa, „Orli L o t " , 1. 8: 1927, s. 29. P o c h l e b n i e o p r a c y młodzieży w y r a ż a się też S . Bystroń. Zob. t e g o ż , B i b l i o g r a f i a etnografii p o l s k i e j , I , K r a k ó w 1929, s. 136. A . F i s c h e r , Zamki drewniane, „Orli L o t " , t. 8: 1927, s. 31—32; J . S ł a ¬ w i c z e k , Z a m k i drewniane na Śląsku Cieszyńskim, „Orli L o t " , t. 9: 1928, s. 6 0 - 6 1 ; J . Z a l e ń s k i , Z a m k i drewniane przy drzwiach koło Tuchowa, pow. Tarnów, 4 5 S . U d z i e l a , O p i s kapliczek, „Orli L o t " , t. 4: 1923, s. 148—149; t e n ż e , j w . , „Orli L o t " , t. 11: 1930, s. 16—17. ' K . B u c z k o w s k i , K a p l i c z k i i figury przydrożne, „Orli L o t " , t. 17: 1936, s. 7—9. M. G ł a d y s z , Opis kapliczek, Kwestionariusz, „Orli L o t " , t. 17: 1936, s. 9 — 1 5 . • B. P i ł s / d s k i , ^ ™ litewskie, B i b l i o t e k a '„Orlego L o t u " , n r 3, K r a k ó w 1922, s. 1—21; J . W i k t o r , Kapliczki i krzyże przydrożne jako dzieło sztuki ludo­ wej i potrzeba ich ochrony, tamże, s. 2 3 - 5 1 . » Przykładowo p o d a j e m y k i l k a opracowań: S. L a c h , Przydrożne kapliczki, „Orli L o t " , t. 7: 1926, s. 1 0 4 - 1 0 5 ; A. K u t r z e b i a n k a, Kapliczki, krzyże i figury przydrożne w Zawoi, „Orli L o t " , t. 10: 1929, s. 6 2 - 6 6 ; M . Ł a ń c u c k a , K a p l i c z k i przydrożne w Izdebniku, tamże, s. 6 6 - 6 9 ; H . Z w o 1 a k i e w i c z, Krzyże żelazne, szczytowe i ozdoby z krzyżów przydrożnych z okolic Łęcznej, tamże, s. 126—129. T . S e w e r y n , Nasz „Opis kapliczek", „Orli L o t " , t. 12: 1931, s. 106—108. W. S e m k o w i c z , O zbieraniu nazw geograficznych, „Orli L o t " , t. 5: 1924, s. 1 0 0 - 1 0 7 . »S. Malewic^, Odezwa w sprawie kwestionariusza folklorystycznego do nauczycieli ludowych, ziemian, wójtów gminnych, wiejskiego duchowieństwa, miłoś­ ników folkloru na wsiach i młodzieży, „Orli L o t " , t. 5: 1924, s. 122—126. 6 8 4 11 12 i I �• ' doroczne: ' KRONIKA Wielkanoc , sobótki , 1 4 święcenie z i e l a 15 zostały w następnym w y d a n i u 427 opracowane 1 8 n o w o o p r a c o w a n e przez nią , p r z e z K . Zawistowicz-Adamską 18 O d p o w i e d z i n a te k w e s t i o n a r i u s z e , 21 Kół K r a j o z n a w c z y c h , kowie, gdzie są stanowiące kwestionariuszami zyczne 23 K. przez J . Klimaszewską Moszyńskiego: i Baśń o mówiącej fujarce Odpowiedzi na kwestionariusz ludu polskiego 24 artystów szej 2 pozycję dorobku astronomiczna™, związku Narzędzia r i U . J . K . we wierzeniach Lwowie. gier i z a b a w n i e dała dużych r e z u l t a t ó w . Więcej zainte­ 26 ludowych 27 o współpracę p r z y mu­ pracy - \ A . F i s c h e r a Rośliny w zwyczajach Etnografii Kra­ wykorzystywane Słow­ opracowywaniu i A . K u t r z e b i a n k i n a t e m a t : C o wiemy o przeszłości na­ wsi . 28 Z niem kwestionariuszy młodzieży do k u l t u r y m a t e r i a l n e j ankieta S. Udzieli do spotkała się z dużym opracowania sposobów 2 cie" . 3 0 Trudniejszym Warszawie: okazał Inwentaryzacja jak i budownictwo kamienne 1 4 S. U d z i e l a , Wielkanoc, się kwestionariusz wsi, dotyczący Zakładu budownictwa. zainteresowa­ oświetlenia k a ń " . Sporo wartościowych materiałów z tego z a k r e s u z n a j d u j e m y w w Słowian U . J . w często , które autor wyzyskał w s w e j resowała młodzież o d e z w a T . S e w e r y n a nika i lub n a 17 się materiały nadesłane w Wiedza zostały przesłane do K a t e d r y Ankieta w sprawie S . .Udzielę, i K . Moszyńskiego ". 10 poważną zostały oddane do Zakładu E t n o g r a f i i opracowywane p r z e z studiujących etnografię. T u też znajdują z przez z n a c z n i e rozszerzone p r z e z J . Klimaszewską w Architektury Jednak miesz­ „Orlim L o ­ i były o p r a c o w y w a n e p r z e z młodzież starszą „Orli L o t " , t. 3: 1922, s. 61—63; t e n ż e , Polskiej ten s l temat . jw., t. 9: Ś. U d z i e l a , Sobótki, „Orli L o t " , t. 3: 1922, s. 90—91. S . U d z i e l a , Święcenie ziela, „Orli L o t " , t. 2: 1921, s. 8 3 - 8 4 . J . K l i m a s z e w s k a , Wielkanoc, „Orli L o t " , t. 12: 1931, s. 4 0 - 4 5 . J . K l i m a s z e w s k a , Kwestionariusz w sprawie świąt Bożego Narodzenia, d r u k oddzielny nakładem K o m i s j i K . K . M . S . ; t e j ż e , Zwyczaje wiosenne, „Orli L o t " , t. 21: 1947, s. 9 3 - 9 5 . K . Z a w i s t o w i c z, Z i e l o n e Świątki w wierzeniach i obrzędach, „Orli L o t " , t. 15: 1934, s. 67—68'; t e j ż e , Boże Ciało w wierzeniach i obrzędach ludu polskiego, „Orli L o t " , t. 16: 1935, s. 8 8 - 8 9 . 16 16 17 18 19 n a r i u s z Bożego N a r o d z e n i a p o n a d 200. O d p o w i e d z i n a k w e s t i o n a r i u s z w i e d z y a s t r o n o m i c z n e j nadeszło p o n a d 100. K . M o s z y ń s k i , Kwestionariusz w sprawie ludowych narzędzi muzycznych, „Orli L o t " , t. 13: 1932, s. 1 3 2 - 1 3 5 . W odpowiedzi nadeszło 70 opisów. K . M o s z y ń s k i , Kwestionariusz w sprawie baśni o mówiącej fujarce, „Orli L o t " , t. 13: 1932, s. 152. Nadeszło 27 odpowiedzi. K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, cz. I I , z. 1, K r a k ó w 1934; z. 2. K r a k ó w 1939. E . P i a s e c k i , Ankieta w sprawie zabaw i gier ruchowych polskich, „Orli L o t " , t. 10: 1929, s. 1 2 4 - 1 2 6 . « T . S e w e r y n , Słownik artystów ludowych, „Orli L o t " , t. 19: 1938, s. 21. A . K u t r z e b i a n k a , C o wiemy o przeszłości naszej wsi, „Orli L o t " , t. 21: 22 2 3 2 4 2 5 2 6 2 8 S. U d z i e l a , Oświetlanie mieszkań, „Orli L o t " , t. 9: 1928, s. 7 4 - 7 8 . H . M a c h , Dawne oświetlanie mieszkań w powiecie bocheńskim, „Orli L o t " , t. 10: 1929, s. 42—46; K . S a t t l e r , Jak my to świycili w downych casaćh, tamże, s. 46; M . N i z i ń s k i , Oświetlanie mieszkań w powiecie lidzkim, tamże, s. 47—51; L . W ę g r z y n o w i c z , Jak dawniej oświetlano izby wiejskie w Solit, tamże, s. 5 1 — 52; S . K a j z e r , Oświetlanie mieszkań (powiat bialski i północna część pow. żywiec­ kiego), tamże, s. 1 5 5 - 1 5 7 . Inwentaryzacja wsi. Kwestionariusz Zakładu Architektury Polskiej Politech­ niki Warszawskiej, „Orli L o t " , t. 12: 1931, s. 162—164; S. L e s z c z y c k i , Budownic­ two kamienne na ziemiach polskich. Kwestionariusz etnograficzny, „Orli L o t " , t. 14: 1933, s. 84—89. » 3 0 31 �K R O N I K A 428 Przystępniejszym k w e s t i o n a r i u s z e m , rozsyłanym p r z e z N o r d i s k a M u s e e t w S z t o k ­ h o l m i e i przetłumaczonym n a język p o l s k i , był O d n i c i drobne a n k i e t y w s p r a w i e łyżew i s a n e k z k o ś c i nie przyniosły bogatego Zainteresowanie nań odpowiedzi, O tematem nie wygasało Kół Krajoznawczych t a k się w y r a ż a zajęć prof. z chwilą zarówno naukowy na kwestionariusz w Moszyński: „Współ­ wszystkim o prymitywnych starannych opisach pierwszorzędnej odesłania Koła. b a r d z o cenię. Skłoniły mię do tego przede a n k i e t . T a k np. odpowiedzi materiał zazwyczaj d a l s z y m ciągu było p r z e d m i o t e m d z i a c h m u z y c z n y c h dały rysunkach Natomiast 2 3 4 pracę Kół K r a j o z n a w c z y c h rezultaty do tkaniny' . i w y r o b ó w z końskiego włosia plonu . danym ale w współpracy 33 i w wartości. równie Również narzę­ starannych odpowiedzi na k w e s t i o n a r i u s z o l u d o w e j w i e d z y a s t r o n o m i c z n e j i o p e w n y c h obrzędach przyniosły w i e l e c e n n y c h wiadomości... O g r o m n a w i e c k i e w odpowiedzi się wręcz Poza t e k a materiałów nadesłanych p r z e z Koło Ż y ­ n a ankietę z z a k r e s u l u d o w e j k u l t u r y d u c h o w e j nadzwyczajnie... opracowywaniem to, co przeczytałem, naprawdę przedstawia zaimponowało dzielne prace, np. Koło Uczniów Gimnazjum w Bochni 3 i zebrało wiadomości o obrzędowości dorocznej do Żywcu Ż y w i e c c z y z n y , Koło Uczniów G i m n . 37 im. H . S i e n k i e w i c z a w Częstochowie zebrało melodie i pieśni w e s e l n e 38 3 5 samo­ opracowało materiały m o n o g r a f i i Królówki, w p o w i e c i e bocheńskim , Koło Uczniów G i m n a z j u m w stochowy mi..." k w e s t i o n a r i u s z y poszczególne Koła podejmowały z okolic Czę­ . Koła K r a j o z n a w c z e w y d a w a ł y często własne p i s e m k a , w których też z n a j d z i e m y obfite materiały etnograficzne, j a k : „Młody K r a j o z n a w c a " , w Stanisławowie, „Młody k r a j o z n a w c a Śląski", w C h o r z o w i e , „Nasz Widnokrąg", w Krzemieńcu, „Ziemia N a d notecka", w Czarnkowie n a d Notecią, „Młody Geograf", w z n a w c z e " , w K r a k o w i e , „Krajoznawcze D r o g i " , w „Nad P o z i o m y " , Specjalny nym w Tłumaczu, „Strażnica K r e s o w a " , w rozdział w pracy Kół stanowi Jaśle, „Nowiny Z a b r z u , „Kociewiak", w Krotoszynie. współpraca z Muzeum Etnograficz­ w K r a k o w i e i m . S e w e r y n a U d z i e l i , która w okresie, gdy d y r e k t o r e m Krakowskiego był U d z i e l a , była szczególnie żywa i o w o c n a chęcaniu młodzieży i wydaniu dowej są p r z e z M u z e u m gionalne odezwy poszukiwane . 3 9 Muzeum dzięki umiejętnemu z a ­ z określeniem, j a k i e w y t w o r y kuitury l u ­ Z c z a s e m Koła otoczyły opieką s w o j e r e ­ m u z e a względnie tworzyły własne zbiory w szkole. K o m i s j a K . K . M . S . organizowała corocznie w a k a c y j n e r y c h z a d a n i e m było z a p r a w i a n i e Krajo­ Tczewie, obozy k r a j o z n a w c z e , młodzieży do s a m o d z i e l n e j któ­ pracy i zbierania m a ­ teriałów k r a j o z n a w c z y c h z o k o l i c y , gdzie osiadł obóz. P r a c e niektórych obozów z o ­ stały w y d a n e d r u k i e m , przeważa wśród n i c h materiał etnograficzny zbierany przy O. B a n n b e r s , S . O. J a n s s o n , Od nici do tkaniny, „Orli L o t " , t. 11: 1930, s. 107—108. A . F i s c h e r , Łyżwy i sanki z kości, „Orli L o t " , t. 8: 1927, s. 29—30. Ankieta Koła Etnologicznego Studentów Uniw. St. Batorego w Wilnie w spra­ wie wyrobów z końskiego włosia, „Orli L o t " , t. 9: 1928, s. 114. » Prof. Uniw. Jagieł. Kazimierz Moszyński o pracy młodzieży dla etnografii. List do redaktora „Orlego Lotu", „Orli L o t " , t. 15: 1934, s. 19, 20. « Królówka, wieś rodzinna Kazimierza Brodzińskiego, „Orli L o t " , t. 16: 1935, s. 138—158 (odb., K r a k ó w 1935). Boży Rok w zwyczajach i obrzędach ludu żywieckiego w czasie dorocznych świąt, „Orli L o t " , t. 15: 1934, s. 99—105, 117—122, 138—153; t. 16: 1935, s. 43—46 (odb., K r a k ó w 1935). Melodie i pieśni weselne z okolic. Częstochowy, „Ziemia Częstochowska", t. 2, Częstochowa 1938, s. 204—220 (i odb.). Zob. też S . U d z i e l a , Młodzież a Muzeum Etnograficzne na Wawelu, „Orli L o t " , t. 10: 1929, s. 101—103. 32 3 3 34 3 3 37 38 3 9 �429 KRONIKA pomocy w/w k w e s t i o n a r i u s z y . I t a k zostały o p u b l i k o w a n e uczestników obozów w S o p o t n i Małej ,- J u r g o w i e 40 41 materiały z e b r a n e , Podegrodziu 42 43 obóz oddawał tekę p r a c rękopiśmiennych, tekę rysunków i a l b u m Niestety zawieszono Dziś w r. 1950 rozwiązane zostały Koła K r a j o z n a w c z e działalność K o m i s j i Kół K . M . S . , sprawę organizacji Kół z fotografiami. Młodzieży „Orli L o t " przestał Krajoznawczych Młodzieży przez , D o b r e j . Każdy Szkolnej, wychodzić. wzięło w swe ręce M i n i s t e r s t w o Oświaty. W M i n i s t e r s t w i e t y m powstał Wydział K r a j o z n a w s t w a rystyki. Ministerstwo w s z y s t k i m , szkołom Oświaty zatwierdziło i c h organizowanie. regulamin Przy Kół, Wojewódzkich poleciło i Tu­ okólnikiem Wydziałach Oświaty zorganizowało Ośrodki K r a j o z n a w c z e . M i n i s t e r Oświaty powołał Komisję d l a S p r a w Krajoznawstwa Rady i T u r y s t y k i Młodzieży,' a p r z y Metodyczno-Naukowe. Ministerstwo w y c i e c z k o w e i w y d a j e Szkolny Kultura zacji ludowa Kół i jej informator tematyka , Krajoznawczych organizuje wycieczkowy", co w s k a z u j e 45 Ośrodkach wojewódzkich Oświaty Młodzieży szkolne gdzie z n a j d u j e m y n a to, że i w obecnej Szkolnej powstają schroniska etnografia artykuł fazie zajmie organi­ poważniejsze miejsce. Leopold ETNOGRAFIA W PRACACH KRAJOWEGO PRZEMYSŁU L U D O W E G O W celu ujednolicenia ZWIĄZKU I ARTYSTYCZNEGO prowadzenia polityki i a r t y s t y c z n e g o w n a s z y m państwie w Węgrzynowicz w zakresie SPÓŁDZIELNI „CPLiA" przemysłu ludowego 1949 r. została powołana do życia C e n t r a l a Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o . W i n s t y t u c j i tej obok działów czysto a d m i ­ nistracyjno-gospodarczych Nadzoru bezpośrednią Działu opiekę Nadzoru powstał n a d sztuką Artystycznego zagadnienie, że p r a c y z twórcami ludowymi, Dział ludową powstał masom i zorganizować Referat mający a przede Wszystkim produkcję, j a k najlepszych, w na artystycznym. W Sztuki Ludowej, oparciu postawił kontaktów o dokumentację. Centrala miała roztoczyć opiekę n a d a r t y s t a m i a b y dostarczyć poprzez e s t e t y c z n y c h przedmiotów do swoje użytku sklepy w celu ramach który Działu nie można prowadzić t y l k o n a p o d s t a w i e Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o wymi Artystycznego, i przemysłem ludo­ szerokim życiu codzien­ nym. C e n t r a l a Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o - organizowała Spółdzielnie mysłu L u d o w e g o gdzie i Artystycznego były bogate t r a d y c j e stycznego powstały we w żywych regionalne. wszystkich ośrodkach Spółdzielnie regionach sztuki Przemysłu Polski, na ludowej Ludowego terenie Prze­ lub tam, bowiem i Arty­ całego k r a j u a r t y s t a w i e j s k i w y p r a c o w a ł bogate f o r m y d e k o r a c y j n e , i to zarówno w stroju, tkaninie, hafcie, j a k i c e r a m i c e , n a które złożyła się odpowiednia technika, k o - S p r a w o z d a n i a i materiały z obozu, „Orli L o t " , t. 14: 1933, s. 114—127 (odb., Pierwszy obóz krajoznawczy w Sopotni Malej, K r a k ó w 1933). . Pierwszy męski obóz krajoznawczy w Jurgowie. Dziennik obozu, „Orli L o t " , t. 16: 1935, s. 98—135 (odb., K r a k ó w 1935). Podgrodzie. Zarys monografii wsi, „Orli L o t " , t. 18: 1937, s. 18—25, 53—62, 87—90 (odb., K r a k ó w 1937). Materiały zostały ogłoszone w „Orlim L o c i e " . „Orli L o t " , t. 19: 1938, s. 1 2 2 — 133, 148 (odb., Wieś Dobra w pow. limanowskim, K r a k ó w 1938, nakł. K o m i s j i K.K.M.S.). Szkolny informator wycieczkowy. P r a c a z b i o r o w a pod r e d . m g r Józefa K u ¬ r a n a , W a r s z a w a 1957. Z. S z y f e 1 b e j n, Kultura ludowa i jej tematyka, [w:] Szkolny informator wycieczkowy, W a r s z a w a 1957, s. 154—164. 4 0 41 42 43 44 4 5 �KRONIKA 430 lorystyka i rozwiązanie kompozycyjne. T a wysoka przedmiotów n i e mogła pozostać złożona w siała odrodzić się w nowych z n a c z o n y c h n a potrzeby I. O r g a n i z a c j a Wobec wzorcowni takich nowym Zarządzie tów dla brak założeń pracy Centrali Przemysłu wzorcowni. C e n t r a l i Przemysłu funduszy, gospodarczym, Sztuki brak Ludowej. Referat Spółdzielni Ludowego sztuki i Artystycznego ludowej miał Ludowego zająć wzorcowni. brak było było l o k a l u . przystąpił do „deptania i Artystycznego się Sprawa n i e była zrozumienia w łatwa. instytucji Przede o zadań p o w s t a n i a wzorcowni. uzyskano niewielkie co p r a w d a fundusze, n y c h regionów Polski ludowych strojów czysto jest n a m W wynoszące czy próbek kredy­ wszystkim charakterze Tłumaczono, że n i e potrzebne Nie rozumiano ścieżek" na uzyskanie Muzeum niedługim czasie, W początkowym około 50 000 zł. N i e było to dużo, ale coś, z c z y m można było przystąpić do s k u p y w a n i a W prze­ „CPLiA" bo już pod k o n i e c 1949 r., przystąpiono do o r g a n i z a c j i w z o r c o w n i . okresie a mu­ wzorów k u l t u r y m a t e r i a l n e j w s i , t a k k o n i e c z n y c h do w y k o r z y s t a n i a zorganizowania było ludowych wyrobów Z w i ą z k u i Artystycznego i c h w bieżącej p r o d u k c j i . R e f e r a t S z t u k i L u d o w e j w asortymencie w K r a j o w y m L u d o w e g o zorganizowanie gromadzeniem w estetyczna muzeum, wzorcowni, r y n k u krajowego. P r z e m y s ł u k o n i e c z n e było warunkach, wartość gablotach tkanin z poszczegól­ ludowych. 1950 r. C e n t r a l a Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o o t r z y m u j e n o w y l o k a l p r z y u l . C h m i e l n e j 8. I znów, j a k w r o k u ubiegłym, n i e było pieniędzy n a w y p o ­ sażenie w z o r c o w n i . M i m o to w z o r c o w n i a pracowała wypożyczając d u k c j i bieżącej. P o długich s t a r a n i a c h , po z a p r o j e k t o w a n i u wzory do pro­ wnętrza d l a w z o r c o w n i , w 1953—1954 r. zakupiono potrzebne m e b l e w p o s t a c i półek, regałów i szaf. II. W eksponatów i zbiory początkowym okresie i s t n i e n i a w z o r c o w n i ludowej zajęli branych wzorów kawych się s a m i p r a c o w n i c y tkanin ludowych, próbek Spółdzielni Przemysłu przedmiotach starych ludowych k o w y c h form gromadzeniem eksponatów strojów autentycznych regionalnych Modzelewska. i całych Poza tym kierownicy i Artystycznego Organizowano również sygnalizowali w ośrodkach t k a n i n , poszczególnych części strojów zabyt­ wyzby­ Bardzo sto wstydzą się n a w s i nosić stroje regionalne, nakrywać łóżka pięknymi t k a n i n a m i , zastępując je lichą miejską tandetą. W cie­ wiejskich chętnie j e do C e n t r a l i Odpadków. arty* o regionalnych, c e r a m i k i , plecionek, w y c i n a n e k itp. Ludność w i e j s k a w a ł a się z n i s z c z o n y c h już t k a n i n , oddając przerabiane sztu<d Większość z e ­ Ludowego do z a k u p u . w z o r c o w n i Działu N a d z o r u A r t y s t y c z n e g o . dostarczyła głównie ob. W a n d a stycznych skup Zakup czę­ ludowymi t e n sposób stroje r e g i o n a l n e są lub prute. Z b i o r y w z o r c o w n i K r a j o w e g o Związku Spółdzielni Przemysłu L u d o w e g o i A r t y ­ s t y c z n e g o „ C P L i A " w przeważającym s t o p n i u reprezentują sztukę ludową, zwłaszcza stroje l u d o w e w kompletach Polski. We wzorcowni dowych wych, (z różnych haftów, autentycznych, brycznych, Poza kiego, l u b poszczególnych znajdują regionów): używanych t y m znajduje filigranów się wzorcownia do strojów dość P o l s c e z b i o r y próbek t k a n i n l u ­ d e k o r a c y j n y c h , odzieżowych, o b r u s o w y c h , wstążek, adamaszków, ludowych, częściach ze w s z y s t k i c h regionów się największe w duża cieszyńskich, tybetów posiada ludowych, ilość spinek, i koronek kolekcję tkanin j a k również wyrobów fajek śląskich. i tkanin regionalnych dodatków z drzewa: ciupag pościelo­ Oprócz do ze Śląska podhalańskich. fa­ strojów. beskidz­ We wzor- �KRONIKA 431 c o w n i jest duża ilość w y c i n a n e k a r t y s t e k l u d o w y c h ze w s z y s t k i c h regionów. Oprócz tego K r a j o w y w swoich Związek Spółdzielni Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o zbiorach posiada różne p r z e d m i o t y ze s z t u k i l u d o w e j , „CPLiA'' jak: wydmuszki, p a l m y w i e l k a n o c n e , w y p l a t a n k i ze słomy i k o r z e n i a , w y p i e k a n k i z c i a s t a . W e c o w n i znajdują Polski. Obok wzorcownia się c h a r a k t e r y s t y c z n e f o r m y stosunkowo posiada wykonanywane posiada dużych i b o g a t y c h Wobec i z z a k r e s u s z t u k i ludowej R e a k t y w o w a n i e zaniku Ludowego rozwijania wytworów oparciu kultury o materialnej i Artystycznego sztuki i przemysłu ludowej odpowiedniego lokalu. w tych koszach. W wsi „CPLiA" oraz Toteż s z t u k i Krajowy podjął reaktywowania zebrane trudnych o inwentaryzacji naukowej. cie z możliwie dokładną myślenia. W z o r c o w n i a nym w Krajowym Wzorcownia artystycznego, l u d o w e j Związek prace w zanikłych kultury lokalowych Spółdzielni zakresie tradycyjnych dla wzorcowni materialnej n i e było nie naukowej miejcowością pracy Krajowego szkoleniu ludowej fekcji wypożycza pracowników i wytwórcą. naty wzorcowni. nie. Należy Związku swe wzory Było to k o ­ Spółdzielni Przemysłu L u ­ do p r o d u k c j i spółdzielniom Organizowane z wyrobami kurs w w produkcji strojów i handlu. regionalnych mający ten sposób k u r s y sztuki ludowej, obiektywnie, zrzeszo­ h a n d e l i zaopatrzenie, u d z i e l a p o m o c y n a u - zatrudnionych pierwszy stwierdzić mowy przedmio­ wzorcowni. „ C P L i A " . W y k ł a d a l i przeważnie etnografowie, pracownikom złożone prostu „ C P L i A " , bez którego p r a c a tej i n s t y t u c j i j e s t nie do p o ­ Związku, orientuje zorganizował technik n i e było leżały po k o w y c h w s z k o l e n i u , i n s p i r u j e artystów. Szczególnie dużą rolę odegrała w Prze­ zachowania S t a r a n o się mieć t y l k o metrykę n a każdym jest l a b o r a t o r i u m dowego i A r t y s t y c z n e g o zabytki warunkach datą w y k o n a n i a , n i e c z n e d l a dalszej, n a w e t Wzorcownia ludowej przedmioty wzorcownię i wzorów r e g i o n a l n y c h . J a k już zaznaczyłam poprzednio, i sztuki biblioteczkę. w mysłu z dziedziny przez Spółdzielnie Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o . j a k również podręczną III. zbiorów zbiór próbek t k a n i n a r t y s t y c z n y c h i różne d r o b n e około 2000 fotografii wzor­ c e r a m i c z n e z poszczególnych regionów dla wzorcownia Referat do d y s p o z y c j i kon­ ekspo­ dały możność z a p o z n a n i a a n i e k i e d y wzbudziły do niej że n i e widać sztuki pracownic efektów nauczania się zamiłowa­ dlatego, że p e r s o n e l h a n d l u i spółdzielni często się z m i e n i a . Eksponaty były wypożyczane przede robić żadne m u z e u m etnograficzne. się z w y r o b a m i I \ sztuki i upowszechnić p r z e z Obok ludowej w s z y s t k i m do p r o d u k c j i , Pracownicy lub m o d e l a m i handlu „CPLiA" produkcji, zadań c z y s t o p r o d u k c y j n y c h wzorcownia ciągu dużą rolę propagandową. N a s k u t e k b r a k u ił, trum i wzorcowni „CPLiA", Komitet Krajowego a b y j e mogli Współpracy Związku z Zagranicą Spółdzielni a b y zapoznać i c h z b o g a c t w e m spełniała muzeum kieruje Przemysłu polskiej i spełnia w często sztuki w Polsce i pracy wzorcowni. kieruje dowej. K r a j o w y wykorzystuje terze (Zjazd tu także Polaków dalszym w cen­ cudzoziemców Ludowego ludowej, o p a r t a jest n a n a u k o w y c h p o d s t a w a c h . Wyrażają s z c z e r y p o d z i w granicą zamówić etnograficznego i do Artystycznego która z a c h w y t u z a g r a n i c z n y c h gości. Z d u m i e n j są t y m , że i n s t y t u c j a t y p o w o czości l u d o w e j n i e może zaznajamiali sklepy. J stolicy czego stale wzbudza gospodarcza dla rozwoju twór­ P o z a t y m K o m i t e t Współpracy z Za­ interesujących się zagadnieniami sztuki lu­ Związek Spółdzielni Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o „CPLiA" s w e k o n t a k t y ze spółdzielniami z a g r a n i c z n y m i o p o d o b n y m charak­ Centralnego Związku Spółdzielczości P r a c y w s t y c z n i u 1957 r.). Zwie- �KRONIKA 432 dzanie wzorcowni Przemysłu wej z regionów przegląd połączone Ludowego zaznajomieniem i ogólnymi t u reprezentowanych. Wzorcownia bieżącej resowanych jest z krótkim i Artystycznego produkcji z pracą wiadomościami Spółdzielni o sztuce od c z a s u do c z a s u a r t y s t y c z n e j , co j e s t przedmiotem ludo­ organizuje dyskusji zainte­ wydziałów. Z eksponatów w z o r c o w n i k o r z y s t a l i i korzystają artyści p l a s t y c y , szukając i n ­ s p i r a c j i do s w y c h p r a c w dążeniu do o p a r c i a przemysłu a r t y s t y c z n e g o o n a r o d o w e tradycje polskiej sztuki ludowej. strojów regionalnych dla Duże z n a c z e n i e miała w z o r c o w n i a zespołów a r t y s t y c z n y c h , których p r o d u k c y j n e było w l a t a c h 1950—1955. W natów, plansz i . publikacji odtwarzaniu nasilenie spółdzielniach „ C P L i A " w y k o n a n o d l a zespołu „Mazowsze", które r e k o n s t r u o w a n e szczególnie d l a p r a c o w n i w największe z podręcznej były poprzez biblioteczki wzorcowni. n i e posiadających do d y s p o z y c j i stroje wypożyczanie Ważne zasobów ekspo­ to było muzeum etno­ graficznego. A b y ułatwić pracę Spółdzielniom Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o w e w z n a ­ wianiu starych ludowych każdej spółdzielni. N i e s t e t y , wzorów, tworzy się tego ważnego małe regionalne zagadnienia wzorcownie d l a wytwórczości przy ludowej n i e doceniły Zarządy Spółdzielni. Zdarzały się w y p a d k i , że same zarządy l u b R e ­ gionalne Biura Sprzedaży utrzymanie wzorcowni sprzedawały zgromadzone wzory. W tych warunkach c e n t r a l n e j było k o n i e c z n e ; została o n a dzięki opiece Refe­ r a t e m S z t u k i L u d o w e j , p o m i m o częstych naporów ze s t r o n y a d m i n i s t r a c j i . K r a j o w y Związek Spółdzielni w. swym ręku Przemysłu przemysł Ludowego ludowy i Artystycznego i a r t y s t y c z n y , doceniał „CPLiA", przedmioty skupiający kultury m a ­ t e r i a l n e j w s i , że te e l e m e n t y piękna, j a k dobór b a r w , w z o r y i s w o i s t e sploty w ninach regionalnych, kilimach, dywanach, spódnicach, koszule bogate k o m p o z y c j e nie p o w i n n y zaginąć, koronek, czy też w piękne, ale muszą być samodziałowych choć czasem skromne przetransponowane tka­ wełnianych na hafty na produkcję, mając z a s t o s o w a n i e w życiu współczesnym. Wynikiem kilkuletniej pracy Krajowego Związku Spółdzielni Przemysłu L u ­ dowego i A r t y s t y c z n e g o „ C P L i A " jest bogaty a s o r t y m e n t w y r o b ó w s z t u k i wytworzony lub wytwarzany ludowej, zarówno w spółdzielniach r e g i o n a l n y c h , j a k też drogą s k u p u bezpośrednio od artystów l u d o w y c h . Twórcze siły p o t e n c j a l n e w s i są duże, ale ożywiane są już t y l k o za pomocą nowego bardzo zapotrzebowania. Największe osiągnięcia K r a j o w y Związek Spółdzielni Przemysłu L u d o w e g o i A r ­ t y s t y c z n e g o „ C P L i A " p o s i a d a w t k a c t w i e , które j e s t n a j b a r d z i e j rozkrzewioną i n a j ­ bogatszą gałęzią s z t u k i l u d o w e j . Zostały w z n o w i o n e zapomniane „kilimy n a cięci­ w a c h " z r e g i o n u k u r p i o w s k i e g o , pułtuskie półdywaniki, t k a n e p r z e z deskę. N a u c z o n o tkać dywany przez lonki" „w pazury", jednego d y w a n i a r z a . i pasiaki z Puszczy Zielonej, Spółdzielnia które „Kurpianka" myszynieckie. Wznowiono wyrabiane w produkcję Kadzidle były już produkuje ze s t a r y c h w z o r ó w tylko „butkanin r a w s k i c h „ w k u l o s k i " , „w koziełki", w Opoczyńskiem — l n i a n e t k a n i n y w i e l o n i c i e l nicowe, p a s i a k i , t k a n i n y t y p u l e j b i k o w e g o i k r a c i a k i . Zaczęto produkować charak­ terystyczne deskę"; d l a regionu n a Śląsku — nych oraz p a s i a k i „iglicowane" kraty wilamowickie. W nięto produkcję zwanych sieradzkiego inaczej różnych typów dymkowe, bardzo dywanów płócien „przez ż y w y m regionie białostockim podwójnych, tkanin typu obrusowych,- dywanów rozwi­ „radziuszek" podwójnych trójbarw­ „sejpaków". W ceramice ludowej w poszczególnych r e g i o n a c h i ośrodkach w z n o w i o n o d a w n o już n i e używane p r z e z wieś oraz zastosowano „pobiałkowanie" zdobienia. i tkane n a K u r p i a c h , n i e mówiąc formy techniki ceramiczne, j a k np. o przeróżnych technikach i wzorach �W" K R O N I K A Wycinanki nie są już dziś u p r a w i a n e na konkursy i wystawy Krajowemu organizowane Mazowiecka, szerszego przez wieś, z wyjątkiem Opoczno), zastosowania które są s p r z e d a w a n e wycinanek Przemysłu „CPLiA" wznowiono (w r e g i o n a c h : K u r p i e , S a n n i k i , W ę g r ó w , w sklepach wycinanki w Ludowego i Łowicz, „CPLiA". w p r o w a d z o n o różne i c h a d a p t a c j e , r e p r e z e n t a c y j n e , t e c z k i , k a r t y pocztowe, Spółdzielnie dostarczanych p r z e z M i n i s t e r s t w o K u l t u r y i S z t u k i . Dzięki Z w i ą z k o w i Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o chałupniczą produkcję w y c i n a n e k Rawa 433 Celem jak albumy skup, którym o p r a w i e i bez. Artystycznego prowadzą objęte są różne drobne p r z e d m i o t y w y t w a r z a n e n a w s i , j a k np.: w y d m u s z k i , p i s a n k i , p a l m y w i e l k a n o c n e , w y p l a t a n k i ze słomy i k o r z e n i a ( L u b e l s k i e i K a s z u b y ) , figurki z c i a s t a : byśki, n o w e l a t k a i t p . U r u c h o m i o n o produkcję w m e t a l u s p i n e k podhalańskich, fajek, c i u p a g oraz granów cieszyńskich F . H o r a k a . W z a k r e s i e w y r o b ó w d r e w n i a n y c h K r a j o w y Spni Przem. L u d . i Art. czuwa poprzez skupu wzory przez wykonywane Regionalne n a d podniesieniem przez Biura samych Sprzedaży pamiątkarstwa górali. z Na Śląsku inicjatywy fili­ Związek podhalańskiego beskidzkim nadzoru drogą artystycznego w z n o w i o n o produkcję ważek i t r u w e l e k . Krajowy raz Związek pierwszy w Spółdzielni Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o Polsce zagadnienie produkcji strojów regionalnych n a z a s a d a c h ścisłej współpracy z etnografią i m u z e a m i podjął dla po zespołów regionalnymi. Należy dodać, że W z o r c o w n i a zorganizowała ze s w o i c h eksponatów w y s t a w ę s z t u ­ k i l u d o w e j W a r m i i i M a z u r w r a m a c h T y g o d n i a Z i e m Z a c h o d n i c h oraz małą w y s t a w k ę na X X X I I I Walnym Zjeździe Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Cieszynie. Barbara INFORMACJA O P O W S T A N I U I DZIAŁALNOŚCI FILMU W POLSKIEGO TOWARZYSTWA ETNOGRAFICZNEGO czasie trwających ostatnio d y s k u s j i n a d metodą i techniką p r a c y stanęła n a porządku d z i e n n y m s i e n i a precyzyjności metod sprawa f i l m u etnograficznego. badawczych i t e c h n i k cechuje s t o p n i u posługują się w swojej nauk dziś w być p r a c e archeologów. W techniki w dziedzinie i technicznych. Z n a n y m etnografii jedną służbę h u m a n i s t y k i j e s t w y k o r z y s t a n i e podnie­ równej mierze c o r a z to większym pracy technikami wypracowanymi matematyczno-fizycznych etnografa Dążenie do n a u k i techniczne, p r z y r o d n i c z e i h u m a n i s t y c z n e . T e ostatnie w nięć Zagóma n a g r u n c i e osiąg­ przykładem z możliwości mogą wprzęgnięcia filmu. „Kamera j e s t j e d n y m z narzędzi p r a c y n a u k o w c a , r e a l i z a c j a f i l m u jest techniką naukową — film J e s t najwierniejszą kazywania udaje filmowej, dokładnie stanowi jedną dokumentacją zebranego zwolnionych taśmie zaś się materiału. Dzięki nieuchwytne utrwalić zanalizować d a n y je i z najnowocześniejszych i najbardziej dla możliwości ludzkiego nieskończoną fakt ilość oraz wyciągnąć zdjęć oka filmów artystycznych etnograficznych realizatora, nie t y l k o lecz również 1 Etnografia Polska I I Referat informacyjny " Pozwala na I zebraniu na to 1 c i , którzy widzą w która lub wnioski" . naukowych wynika w a r s z t a t u p r a c y poszczególnych naukowców i d y s c y p l i n n a u k o w y c h . A. J a n k o w s k a , cyjnego PTFE (rękopis). zanotować odtwarzać. spełnienie a m b i c j i prze­ przyśpieszonych odpowiednie konieczność, badawczych. sposobem zjawiska razy W podobny sposób przeprowadzają s w o j e r o z u m o w a n i e lizacji metod komunikatywnym z Tego Komitetu rea­ czy tylko rozwoju rodzaju Organiza­ 28 �434 KRONIKA rozumowanie stało się podstawą podjęcia p r z e z I V Międzynarodowy K o n g r e s Antropologicznych utworzenia decyzję )S i Etnologicznych w Międzynarodowego powstają kolejno 1952 r o k u Komitetu Komitety Filmu w Wiedniu decyzji Etnograficznego. Narodowe Filmu W w Nauk sprawie oparciu o tę Etnograficznego: francuski (który do m o m e n t u u k o n s t y t u o w a n i a się Międzynarodowego K o m i t e t u w 1956 r o k u pełnił rolę łącznika i k o o r d y n a t o r a w o b e c n o w o powstających Komitetów), b e l g i j s k i , włoski, angielski, Uniwersytet w szwajcarski, kanadyjski, holenderski, USA (Muzeum » Peabody Harvard). U c h w a ł a o powołaniu Międzynarodowego K o m i t e t u była t y l k o jedną z uchwał o c h a r a k t e r z e międzynarodowym powziętych przez Kongres one szły w k i e r u n k u rozpoczęcia p r a c k o m p l e k s o w y c h n y m p r z y współudziale więc rozpatrywać o charakterze u c z o n y c h ze w s z y s t k i c h k r a j ó w . jako jedno z ogniw (zwanego dalej w międzynarodowej MKFE i jego z n a c z e n i e d l a r o z w o j u grafii (zwłaszcza wykorzystanie techniki pracy najnowszych dzić, że jest to z j a w i s k o j a k n a j b a r d z i e j Międzynaro­ skrócie M K F E ) współpracy s y n t e z y k u l t u r y l u d z k i e j . Biorąc więc pod uwagę międzynarodowy naukowej zdobyczy w w należy dziedzinie charakter prac dziedzinie techniki) i Wszystkie monograficz­ Powstanie 2 dowego K o m i t e t u F i l m u E t n o g r a f i c z n e g o Wiedeński. należy charakterystyczne dla rozwoju etno­ stwier­ światowej etnografii. Komitet F i l m u Etnograficznego r o z p o c z y n a swą pracę (zgodnie z decyzją g r e s u wiedeńskiego) w s t y c z n i u 1953 r. W est de c o l l a t i o n n e r , conserver, déjà et de p r o d u i r e de véritables f i l m s Aussi rompus bien aux hommes, des diffuser ethnographes techniques Osiągnięcia w dziedzinie les f i l m s de caméras recherchent ethnologiques existant nouveaux. légères une kon­ s t w i e r d z a , że „Son b u t d'intérêt ethnographiques munis nouvelles a v e c l a même exigence: deklaracji swej que meilleure des cinéastes connaisance des l'authencité". filmu j etnograficznego były omawiane kolejno na \ z j a z d a c h i k o n f e r e n c j a c h n a u k o w y c h i n s t y t u c j i — międzynarodowych, j a k K o n g r e s y i Nauk à lub Antropologicznych też mających zasięg k r a j o w y , chester, Cologne, odbywały jak Uniwersytety: B e r l i n z a c h . Przeglądy się n a k o n g r e s a c h narodowych częto w i E t n o l o g i c z n y c h , Międzynarodowy Światowej Festiwalach Filmowych. sposób reprezentowany zorganizowany w 1952 r. w Londyński, C a m b r i d g e , Federacji Archiwów Zainteresowanie przejawiać od 1952 r o k u . Londynie, F i l m o w y c h , Między- < Film etnograficznym za­ etnograficzny był Manchester i Cambridge; Liège, Paryżu, L o z a n n i e , Mediolanie: 1953 r. w w 1955 r. w L o n d y n i e , Paryżu, L o c a r n o , B u k a v u , T a n g e r z e , w Londynie, Amsterdamie, Rok 1954 w i '•' filmem Amsterdamie, i Rzymie; w Man- etnograficznymi nad filmami w Wenecji, Wenecji i dyskusje I n s t y t u t Afrykański, Warszawie; w 1956 r. B a z y l e i , F r a n k f u r c i e , K o l o n i i , B e r l i n i e zach., B r u k s e l i , Filadelfii, Dubrowniku, Rzymie, a w 1957 p r z y n o s i p o w s t a n i e sławii, I z r a e l a , Czechosłowacji nowych 1957 w Ganię, czterech komitetów Cagliari i narodowych: Pradze. Jugo­ i Polski. W p r a c y n a d p o w s t a n i e m M K F E b r a l i w p i e r w s z y m rzędzie udział etnografowie francuscy zgrupowani wokół Musée de l'Homme, L e r o i - G o u r h a n (obecnie przewodniczący f r a n c u s k i e g o go). Skład ksela) — Biura MKFE przewodniczący, przedstawia prof. profesorowie, komitetu filmu się następująco: Marcel Rioux prof. (Kanada) — George jak Vallois, etnograficzne­ Smets (Bru­ wiceprzewodniczący, Między i n n y m i p o w s t a n i e Międzynarodowego K o m i t e t u do B a d a n i a Narzędzi R o l n i c z y c h , i c h P o w s t a w a n i a i H i s t o r i i ; por. też działalność Stałej R a d y d l a s p r a w Międzynarodowych Kongresów N a u k A n t r o p o l o g i c z n y c h i E t n o l o g i c z n y c h : Actes du IV-e Congrès International des sciences anthropologiques et ethnologiques Vienne 1952, Wiedeń 1955. 2 \ �KRONIKA Jean Rouen — sekretarz Brandt (Szwajcaria), generalny (Francja), Zbigniew Bochenek L u c de (Polska) Heusch i Robert stępcy s e k r e t a r z a generalnego. P r z e d s t a w i c i e l e m do stałej Antropologicznych FIAF i Etnologicznych jest M. Lebeuf, M K F E " była w Polsce znaną Rady Robert (USA) — Kongresów przedstawicielką jest A n n e P h i l i p p e . S k a r b n i k — A . A . G e r b r a n d s Działalność (Belgia), Gardner za­ Nauk do spraw (Leida). zarówno z publikacji prasowych i n a u k o w y c h , j a k i rozmów z p r z e d s t a w i c i e l a m i świata filmowego. W o b e c małych możliwości badawczych (zarówno pod względem t r u d n o było mówić o k l i m a c i e sprzyjającym organizacyjnej, która mogłaby się jednak zająć coraz n a wzór w sposób częstsze komitetów poważny wypowiedzi personalnym i technicznym) u t w o r z e n i u w P o l s c e jakiejś j e d n o s t k i w innych krajach sprawą filmu Europy Zachodniej etnograficznego. p r z e d s t a w i c i e l i różnych ośrodków Niemniej etnograficz­ n y c h w P o l s c e n a t e n właśnie temat spowodowały, że powołano do życia Polskie T o w a r z y s t w o F i l m u E t n o g r a f i c z n e g o . Przewodniczącą T o w a r z y s t w a j e s t prof. K . Z a wistowicz-Adamska. W Zarządzie i w Radzie Naukowej Towarzystwa reprezento­ na był w a n i są e t n o g r a f o w i e i f i l m o w c y . Pierwszym delegacji oficjalnym polskiej w wystąpieniem VI Towarzystwa Międzynarodowym Seminarium zewnątrz Filmu udział Etnograficznego w P r a d z e i w z e b r a n i u P r e z y d i u m M K F E w e wrześniu 1957 r. w P r a d z e . Delegacja p o l s k a w osobach m g r B . J a w o r s k i e j i m g r Z. S z y f e l b e j n przedstawiła r e f e r a t i n ­ formujący do o pracach i zamierzeniach P T F E MKFE. Wniosek został przyjęty oraz wniosła prośbę o przyjęcie przez aklamację. Przedstawiciel Filmów Oświatowych reż. Z. B o c h e n e k przedstawił 3 f i l m y g r a n i c z a etnografii. Były to: Wesele z Beskidem, Filmy na Kurpiach, w reż. Z. B o c h e n k a ; oraz Huta etnograficzne stu laty, i z po­ Spotkanie reż. J . G a b r y e l s k i e g o ; sprzed PTFE Wytwórni w reż. T . K a l l w e j t a . zostały ocenione w d y s k u s j i dobrze, a s y m p a t i a , jaką była otoczona delegacja, ułatwiła nawiązanie kontaktów polska ze w s z y s t k i m i k o m i t e t a m i f i l m u etno­ graficznego. M i m o licznego udziału filmowców w S e m i n a r i u m d y s k u s j a , toczyła się po l i n i i potrzeb i wymagań prawie referaty obiekt dr M e t r a u x zainteresowań przedstawiony nych filmu Film i referat VI W i etnografia; francuskiego p r z e z P. I c h a c a Posiłkowanie i w nauczaniu Wnioski wyłącznie etnogragfii. (UNESCO), t e n sposób ujmowały sprawę prof. K . P l i c k i , Człowiek komitetu F i l m u się filmem w jako Etnograficznego badaniach etnograficz­ etnografii. S e m i n a r i u m poruszały następujące sprawy: 1. Kładły nacisk na udział Komitetów N a r o d o w y c h w p r o j e k c i e U N E S C O Wschód—Zachód i sugerowały rozszerzenie sprzeciw znaczenie wpływów przeciwko MKFE na stosowaniu katalogowania kraje Azji, cenzury w i a n a l i z y filmów możliwa do pomyślenia w y m i a n a filmów zwłaszcza filmach Chiny. 2. naukowych. i ich konserwacji, 3. Formułowały Podkreślały bez .czego n i e jest (punkt t e n zwracał też uwagę n a w s p ó ł ­ pracę z telewizją). 4. Zwrócono baczną uwagę n a z a g a d n i e n i e f i l m u s k o m e r c j a l i z o ­ wanego, wartość naukową filmów na prawach handlowych. produkowanych Zagadnieniu r i u m międzynarodowe (we wrześniu w kantylny) (Ethnographie konieczność harmonijnej et C i n e m a Wnioski Seminarium Praskiego filmowe semina­ n a t e m a t : Etnografia Wenecji commercial). współpracy względu n a dobro i poziom filmów p r z e z przedsiębiorstwa t e m u m a być poświęcone następne etnografów Wnioski z a film mer­ ogólne wskazywały na zawodowymi filmowcami ze naukowych. stały się w dużej mierze wytycznymi dla P T F E . D y s k u s j e wykazały, że p r a w i e każdy z zakładów u n i w e r s y t e c k i c h czy muzeów podejmował konkretne p e w n e próby możliwości nad prowadzeniem zainteresowania dokumentacji wytwórni filmowych filmowej. filmem Istnieją też etnograficzI i �KRONIKA 436 nym w w sposób b a r d z i e j dotychczasowych głęboki, niż to było dotychczas. usiłowaniach w kietę (por. zał.). Jednocześnie katalogowaniem posiadający z akcją charakter dokumentu". Zakres (twórcy kulturowych tańców, ludowi, minionej i rodzinna, akcja o tematyce tematyki w.w. 1) z a g a d n i e n i a sztuka, praca współczesnej (np. kultury rekonstrukcje etnograficz­ etnograficznej filmów odpowiada tradycyjnej kultury n a r o l i , rękodzieło, kulturalno-oświatowa); przeszłości filmu ludowej 3) r e k o n s t r u k c j e dawnego rze­ o charakterze stroju faktów ludowego, obrzędów). Dotychczasowe pełniejszą w y n i k i katalogowania filmografię tematów o charakterze etnograficznym, że w dziedzinie dały małe r e z u l t a t y . J a k d o t y c h c z a s , n a j ­ Kroniki Filmowej w n r 2 „Polskiej S z t u k i L u d o w e j " , dzić, się f i l m i obejmuje: miosło, b u d o w n i c t w o ) ; 2) z a g a d n i e n i a reportażu n a d wstępnym J a k o roboczą definicję uważa doroczna się ankietową rozpoczęto p r a c e etnograficzny (obrzędowość zorientowania rozesłano a n ­ „za f i l m z a k r e s o w i t e m a t y c z n e m u etnografii ludowej filmu Celem etnograficznego filmów e t n o g r a f i c z n y c h . nego przyjęto: i zakresie mimo realizacji i Dokumentu daje trudności w filmu i c h odnalezieniu, etnograficznego w Polsce p e w n e próby i płynące z n i c h doświadczenie m u s i być p u n k t e m przyszłych realizatorów Z. Gawrak z 1957 r. M i m o n i e w i e l k i e j b a r d z o ilości filmów można były stwier­ czynione wyjściowym (autorów s c e n a r i u s z y , reżyserów i operatorów) f i l m u graficznego. Anna Jankowska, Zofia i dla "i etno­ i Szyfelbejn .I' I ANKIETA Imię i n a z w i s k o wypełniającego ankietę Adres C z y p o s i a d a P a n ( i ) f i l m y etnograficzne, bez względu n a to c z y były wyświetlane, czy n i e J a k i e ? wymienić tytuły, w w y p a d k u tytułów n i e c h ar a k t e r y s t y c z n y c h p r o s i m y o p o ­ d a n i e c h a r a k t e r y s t y k i f i l m u , chociażby j e d n o z d a n i o w e j Czy . i n a j a k i c h z a s a d a c h mógłby P a n ( i ) udostępnić w . w . f i l m y g r u p i e osób z a ­ i n t e r e s o w a n y c h tą sprawą lub e w e n t u a l n i e T o w a r z y s t w u F i l m u Etnograficznego . Jeżeli P a n ( i ) nie posiada filmów etnograficznych, wiadomości, gdzie w . w . znajdują Czy posiada były realizowane, czy Czy prosimy o podanie i na jakich zasadach Jeżeli nie p o s i a d a Pan(i) Pan(i) materiałem charakterystyki mógłby P a n ( i ) udostępnić w . w . scenariuszy Czy mógłby P a n ( i ) , Czy interesował i to samo w do filmów dotyczy t y m zakresie Pan(i) materiałem w zasadami t y m zakresie w f i l m u etnograficznego realizacji Pan(i) . . . . to czy mógłby posiadaniu Polsce uprzej­ takowych l u b interesował z a granicą . . . . dysponuje t e n udostępnić filmu z a granicą Jakim się w etnograficznego Pan(i) scenariusze etnograficznych, i n a j a k i c h z a s a d a c h , materiał się bez względu n a to czy tytułów o c h a r a k t e r z e w i e l o z n a c z n y m bliższej udzielić wiadomości, k t o może znajdować się t y m t e m a t e m ; udzielić nie C z y pracował P a n ( i ) n a d historią f i l m u Jakim Pan(i) dysponuje | | P a n ( i ) s c e n a r i u s z e do filmów e t n o g r a f i c z n y c h , J a k i e ? wymienić tytuły, w w y p a d k u mie to c z y mógłby się (od r a z u podać) M etnograficznego w Polsce �KRONIKA Czy mógłby P a n (i), i n a j a k i c h Czy posiada Pan(i) 437 z a s a d a c h , materiał t e n udostępnić sprzęt f i l m o w y Jaki C z y zgłosi P a n ( i ) swój udział w p r a c a c h n a d f i l m e m Jaką tematykę etnograficzną Jaka Czy . filmowa tematyka zgłosiłby P a n ( i ) uważałby etnograficzna swój udział w Pan(i) etnograficznym za pierwszą w najbardziej Pana(ią) jej opracowaniu w Polsce . kolejności interesuje filmowym i w . realizacji . . . czym by . się on mógł wyrażać C z y uważa P a n ( i ) , że t e m a t y k a p r o p o n o w a n a p r z e z Pana(ią) w i n n a być przez filmowców-etnografów, z wytwórni f i l m o w y c h c z y też wystarczyłoby realizowana zasugerowanie ( W F F , W F O , K r o n i k a ) do w y k o n a n i a . . jej . . jednej . . . U w a g a . U s t a l o n e w t r y b i e r o b o c z y m określenie f i l m u etnograficznego brzmi: z a f i l m e t n o g r a f i c z n y uważa się f i l m o t e m a t y c e etnograficznej i posiadający c h a ­ r a k t e r d o k u m e n t u . Z a k r e s t e m a t y k i w.w. filmów o d p o w i a d a z a k r e s o w i t e m a t y c z ­ n e m u etnografii i obejmuje: 1) z a g a d n i e n i a t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w e j (obrzędo­ wość d o r o c z n a i r o d z i n n a , s z t u k a , p r a c a n a r o l i , rękodzieło rzemiosło budownic­ two...), 2) z a g a d n i e n i a współczesnej k u l t u r y l u d o w e j o charakterze reportażu (twórcy l u d o w i , a k c j e k u l t u r a l n e i oświatowe...), 3) r e k o n s t r u k c j e faktów k u l t u r o ­ w y c h m i n i o n e j przeszłości (np. r e k o n s t r u k c j a d a w n e g o s t r o j u l u d o w e g o tańców obrządków...). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/18473030001c81439e40169f983a5369.pdf 5a3ff2e9f1a674c4498b047afae06cd7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:422 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:383 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1959 t.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.2, s.439-480 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E BADANIA C NAD E KULTURĄ N J Z ROBOTNICZĄ WE WSPÓŁCZESNEJ E ETNOGRAFII CZECHOSŁOWACKIEJ Jedną z ważnych gałęzi współczesnej etnografii d a n i a n a d życiem i kulturą k l a s y robotniczej. W czechosłowackiej odgrywały t y l k o nieznaczną rolę. Z a główny b o w i e m p r z e d m i o t wówczas społeczność wiejską, a w dziono n a elementy tradycyjne, wagi W o s t a t n i c h l a t a c h poglądy n a p r z e d m i o t i z a k r e s etnografii ustrojowe uczonych osiągnięciami n a u k i Już z teorią materializmu stowskiej stanowiła wówczas ogólnopaństwowej konieczność i ściślejszego druga nacisk kła­ współczesnych. życiu państwa, j a k też i zapoznanie z dotychczasowymi etnografów czechosłowackich radzieckiej na pierwszej konferencji oparcia jej powiązania ogólnooaństwowa założenia teoretyczne tej d y s c y p l i n y z potrzebami konferencja etnografii. n a metodologii życia. D a l s z y etnografów w marksi­ krok naprzód kwietniu 1952 r., w czasie której s t a r a n o się podsumować w y n i k i d o t y c h c z a s o w y c h d y s k u s j i . W uchwał tej k o n f e r e n c j i czesnymi na plan pierwszy przeobrażeniami kultury te w i n n y ku rozwija t y m terenom, n a których zostały wysunięte b a d a n i a ludu wsi, jak w miastach. Badania czeskiego nad i słowackiego zarówno p r z y t y m kierować się p r z e d e się s o c j a l i s t y c z n y przemysł myśl współ­ na wszystkim względnie wy­ stępuje wyraźnie proces s o c j a l i z a c j i w s i » . Impuls do badań e t n o g r a f i c z n y c h partyjnych. W czasie uroczystego n a d klasą robotniczą wyszedł również z kół obchodu 700-lecia górnictwa czeskiego kiego w 1949 r. K o m i t e t C e n t r a l n y K o m u n i s t y c z n e j P a r t i i Czechosłowacji etnograficzne b a d a n i a terenowe z t y m akcja badawcza i słowac­ zainicjował n a d życiem i kulturą górników. Podjęta w przyniosła obfite materiały z okolic Mostu, związku Kładna, Przy- Zob. .Resoluce drvhé celostátní konference ethnoqrafú v Praze, „Radostna zemé", t. 2: 1952. £. 1—2: H . D y m e r o v a , 77 celostátní konference národovisnvch pracovníkú, „Radostna zemé", t. 2: 1952, s. 64; O. S k a l n i k o v a , 77 celostátní národopisná konference, .„Cesky L i d " , R. 39: 1952, s. 1—2. Przeobrażeń etnografii czechosłowackiej po w o j n i e dotyczą m. i n . następujące artykuły: Ó. N a h o d i 1, Za nové pojetí národopisná védy, „Cesky L i d " , R ; 38: 1951, s. 52—57; O. N a h o d i 1 — J . K r a m a f í k , O niekotorych idealisticzeskich tieczieniach w czechosłowacko] etno­ grafii w pieriod 1920—1940-ch godów, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1954, n r 4, s. 79—87; J . K r a m a f í k , D e s e t let ćeske ethnografie, „Cesky L i d " , R . 42: 1955, s. 97—99. O. N a h o d i i , Deset let ceskoslovenské ethnografie (1945—1955), „Ceskoslovenska E t h n o g r a f i e " , R . 3: 1955, s. 111—124. 1 " z w o l n a uległy z m i a n i e . historycznego w s t y c z n i u 1949 r. p o d d a n o r e w i z j i d o t y c h c z a s o w e Podkreślono te uważano i społeczno-gospodarcze, które w y - • sunęły klasę robotniczą n a czołowe m i e j s c e w ogółu etnografii przeobrażeń ba­ badania s t u d i a c h n a d j e j kulturą s p e c j a l n y n i e doceniając Wpłynęły n a to zarówno p r z e m i a n y się stanowią nauce przedwojennej �RECENZJE 440 bramia i Ostrawy . Niestety, 2 t y l k o n i e z n a c z n a i c h część została do tej pory opu­ blikowana . 3 Podjęte z w 1949 r. b a d a n i a utworzeniem przy przybrały Czechosłowackiej większe rozmiary Akademii Nauk w 1952 r. w Pracowni związku Etnograficznej, która w 1954 r. została połączona z Pracownią Badań n a d Pieśnią L u d o w ą w Instytut Etnografii przemianowana Słowackiej ficznej, i Folklorystyki . Odrębna 4 n a I n s t y t u t ) powstała Akademii istniejącej w N a u k . Stanowiła przy Akademii Pracownia ramach zreorganizowanej ona kontynuację od 1946 r . Etnograficzna dawnej Instytuty 5 słowacki i Słowacki stały się też głównymi o r g a n i z a t o r a m i (z w jeden czasem t y m czasie placówki etnogra­ Etnograficzne Czecho­ badań n a d kulturą r o ­ botniczą, współpracując n a t y m p o l u z u n i w e r s y t e c k i m i zakładami e t n o g r a f i c z n y m i . Na uwagę zasługuje również działalność Śląskiego Instytutu Badawczego S t u d i j n i U s t a v ) , który od początku swego i s t n i e n i a w 1948 r. uwzględniał w p r a c a c h problematykę robotniczą. O b e c n i e botniczej i w prowadzą cztery ośrodki badania ji (Slezsky swoich n a d życiem i kulturą k l a s y r o ­ etnograficzne: w Pradze, Brnie, w Opawie Bratysławie. Ośrodki te pracują został do tej p o r y — niezależnie od siebie, według s w y c h własnych planów. N i e o i l e w i e m — u s t a l o n y wspólny j e d n o l i t y p r o g r a m , który by w sposób szczegółowy określał z a d a n i a i m e t o d y e t n o g r a f i c z n y c h badań n a d kulturą robotniczą. C e l e i m e t o d y Niemniej Kontakt wspomniane t y c h badań krystalizują ośrodki pozostają t e n polega zarówno n a u d z i a l e niach terenowych dyskutowywaniu organizowanych problematyki się w jednak z toku praktyki sobą przedstawicieli w badawczej. pewnym kontakcie. j e d n e g o ośrodka w bada­ przez i n n e zespoły, j a k też n a wspólnym i metod prze- badawczych. Duże z n a c z e n i e d l a o r g a n i z a c j i studiów n a d kulturą robotniczą posiadała t r z e c i a ogólnopaństwowa k o n f e r e n c j a w Liblicach. G d y etnografów, która odbyła się w poprzednie konferencje miały charakter n a tej zajęto się p r z e d e w s z y s t k i m oceną d o t y c h c z a s o w y c h październiku 1953 r. głównie osiągnięć . 6 programowy, W trzy lata później, gdy p r a c e b a d a w c z e posunęły się z n a c z n i e naprzód, z o r g a n i z o w a n o rencję poświęconą s p e c j a l n i e p r o b l e m a t y c e niku 1956 r. w W przez robotniczej. Odbyła się ona w konfe­ paździer­ Smolenicach na Słowacji . 7 artykule niniejszym wymienione wyżej omówię cztery tychczasowych publikacjach. W osobno ośrodki, pewnej przebieg opierając i wyniki się przede badań podjętych wszystkim na m i e r z e korzystałam też z i n f o r m a c j i , miałam sposobność zebrać dzięki udziałowi w konferencji w Smolenicach. do­ jakie Uczest- Zob. O. S k a l n í k o v á , K oíázce národopisného vyzkumu íivota délnické trídy, „Cesky L i d " , R . 39: 1952, s. 147—151. Np. zbiór p o e z i i : Lidová poesie homická, P r a g a 1950. Zob. np.: J . K r a m a f í k , Národopisny Kabinet Ceskoslovenské Akademie Ved zahajuje svou ćinnost, ..Ceskoslovenská Ethnograíie", R . 1: 1953, s. 87—88; O. S k a l n í k o v á , Założeni Kabinetu pro Národopis Ceskoslovenské Akademie Ved, „Radostna Zemé", t. 3: 1953, s. 38; J . K r a m a f í k , D e s e t let ceské ethnografie, jw. i in. J . P o d o l á k , Desat rokov slovenského národopisu (1945—1955), „Slovensky Národopis", R . 3: 1955, s. 421—450. Zob. n p . : O. S k a l n í k o v á , Tíetí celostátní ethnografická konference, „Cesky L i d " , R . 40: 1953, s. 241—243; J . P o d o l á k , Tretia celostátna konfersndn ethnografov, „Slovensky Národopis", R . 2: 1954, s. 196—202; Rozvinutí organisované terénní práce ceskoslovenskych ethnografú, „Ceskoslovenská E t h n o g r a f i e " , R . 1: 1953, s. 293. Zob. s p r a w o z d a n i e z k o n f e r e n c j i w S m o l e n i c a c h : D. D o b r o w o l s k a , Konferencja etnografów czechosłowackich r.".*,.y*om>„ y.n^aniom nad życiem i kulturą klasy robotniczej, „Etnografia P o l s k a " , t. 2, s. 417. 2 3 4 5 6 7 -1 í * # f ^ £ X ft) �RECENZJE 441 n i c t w o w tej k o n f e r e n c j i ułatwiło m i lepsze z o r i e n t o w a n i e się w sposobach p r a c y etnografów czechosłowackich. W zakończeniu artykułu będę się starała p r z e p r o w a ­ dzić analizę porównawczą, ustalić c e c h y wspólne, właściwe w s z y s t k i m ośrodkom, i cechy i n d y w i d u a l n e . 8 I. Etnografowie niczą P r a g i . Zadecydowały śledzić w Zagłębia p r a s k i m kilku formacjach rozmiarach, były w terenowe położonego o t y m następujące powody. W f e u d a l n y c h , np. H a b s b u r g ó w wspomniane ośrodku Kładneńskiego, w y c h kopalń powstała w drugiej kich w p r a s c y rozpoczęli zespołowe b a d a n i a od węglowego można Badania n a d kulturą r o b o t ­ n a północny zachód okręgu t y m rozwój społeczno-ekonomicznych. Większość miejsco­ połowie X V I I I w . j a k o własność w i e l k i c h panów („państwo buśtehradzkie"). Niektóre t y l k o , o n i e w i e l ­ posiadaniu zamożniejszych k o p a l n i e straciły c h a r a k t e r feudalny, chłopów. W ciągu X I X - w. a zamieniły się n a przedsiębior­ s t w a k a p i t a l i s t y c z n e , z c z a s e m o p a n o w a n e przez w i e l k i kapitał f i n a n s o w y . zapotrzebowanie botnicy wykwalifikowani górniczych w tworzyła z pobliskich lub dalszych przeludnionych napływali przeważnie się m i e j s c o w a klasa robotnicza kopalń w latach Z istniejących się wywołało miejscowych jej ośrodków elementów swoista szereg osadach masowa okolic. R o ­ t y c h różnorodnych i kształtowała powojennych życiu i k u l t u r z e górników. W spółdzielnie z dawniej C z e c h a c h , zwłaszcza z P r z y b r a m i a . Upaństwowienie zmian w Ponieważ n a siły robocze stawało się coraz większe, wytworzyła się i m i g r a c j a ludności w i e j s k i e j od górnictwa kultura. zasadniczych r o l n i c z y c h powstały produkcyjne. Zagłębie Kładneńskie zasługuje n a uwagę również ze względu n a s w e postę­ powe tradycje: w dobie k a p i t a l i z m u stanowiło dek r o b o t n i c z y C z e c h a c h . P o n a d t o o jego w y b o r z e j a k o p r z e d m i o c i e w decydował fakt, że j e s t to t e r e n j e d n o l i t y ono n a j b a r d z i e j rewolucyjny pod względem n a r o d o w y m , obejmujący zarówno osady przemysłowe, j a k rolnicze. F a k t t e n umożliwia p r z e b a d a n i e nego oddziaływania k u l t u r y robotniczej i chłopskiej. O w y b o r z e t e r e n u ośro­ badań z a ­ wzajem­ zadecydo­ w a ł a też z n a c z n a jego rozległość, która mogła sprzyjać w y t w o r z e n i u się tu s w o i s t y c h cech życia, odrębnych w porównaniu z i n n y m i ośrodkami p r z e m y s ł o w y m i . ' 9 B a d a n i a . objęły do c h w i l i obecnej, w zasadzie niemniej okres jednak szy, w c z y m p r z y d a t n a była, pomoc Systematyczne badania terenowe, od l a t dziewięćdziesiątych zeszłego s t u l e c i a s t a r a n o się uwzględnić także o k r e s wcześniej­ historyków . •, 19 p r o w a d z o n e pod k i e r u n k i e m d r O l g i • Skalni- k o v e j , rozpoczęto w 1952 r. P o pobieżnym z a p o z n a n i u się z całym t e r e n e m w y b r a n o jedną z osad d l a dokładniejszych studiów. Była to g m i n a Brandyśek-Olśany w p o ­ wiecie Siany, która pierwotnie wchodziła w obręb „państwa ' buśtehradzkiegoi". W ciągu X I X w. przekształciła się o n a z małej w i o s k i w osadę przemysłową, liczącą obecnie około t r z e c h tysięcy mieszkańców, z których 80°/o s t a n o w i ludność górnicza Omawiając pracę w s p o m n i a n y c h ośrodków o g r a n i c z a m się wyłącznie do b a ­ dań e t n o g r a f i c z n y c h w ścisłym tego słowa z n a c z e n i u . P o m i j a m więc s t u d i a f o l ­ k l o r y s t y c z n e n a d klasą robotniczą, które mają w Czechosłowacji już z n a c z n e osiąg­ nięcia. O. S k a l n í k o v á , Pñspévek ke studiu délnického obydlí na Kladensku, ,..Ceskoslovenskś E t h n o g r a f i e " , R. 2: 1954, s. 219—231. M o t y w y w y b o r u Zagłębia Kładneńskiego j a k o p r z e d m i o t u badań p r z e d s t a w i a również O. Skalníková w s w o i m referacie n a konferencji w Smolenicach. Zob. np.: L . K a r n i k o v a , Púvod a postavení horních délníkú bu'stéhradskych vrchnostenskych dolú v 1 poloviné XIX století, „Cesky L i d " , R . 42: 1955, s. 112—119, 153—160. 8 9 1 9 • �RECENZJE 442 i h u t n i c z a . E t n o g r a f może śledzić w tej osadzie w s z y s t k i e t y p o w e ników, przejawiające w s t o s u n k a c h społecznych, w Na przykładzie w y b r a n e j rozwoju r u c h u robotniczego n y c h z o s t a t n i m i przeobrażeniami podjęte w i w poziomie oświaty. g m i n y można też było przebadać oddziaływanie chłopskiej n a robotniczą i proces p o w s t a n i a n o w y c h f o r m Badania cechy życia r o b o t ­ się zarówno w w a r u n k a c h p r a c y i k u l t u r z e m a t e r i a l n e j , j a k kultury życia i k u l t u r y związa­ ustrojowymi . 1 1 1952 r. w osadzie B r a n d y śek * były w niej kontynuowane w r o k u następnym. W 1954 r. p r z e d m i o t e m badań były n a t o m i a s t t r z y inne okręgu kładneńskiego: 5vermov, przemysłowe później Vinafice od Brandyśka, i Libuśin. dopiero w Rozwinęły l a t a c h osiemdziesiątych, dziesiątych X I X w., gdy u r u c h o m i o n o tutaj k o p a l n i e . M i a s t o S v e r m o v wie dzisiaj przedmieściem Kładna, z którym łączy go gminy się one w regularna osady dziewięć­ jest właści­ komunikacja m i e j s k a . Korzystają z niej również V i n a f i c e . M i a s t o Libuśin n a t o m i a s t , liczące o b e c ­ n i e ok. 9000 mieszkańców, z a m y k a p a n e w kładneńską n a płn. w s c h o d z i e . W w y n i k u kilkutygodniowych badań zgromadzono materiał e t n o g r a f i c z n y dotyczący m i e s z k a ­ n i a , pożywienia, odzieży, stosunków r o d z i n n y c h i społecznych, życia Studia nad powiatu mieszkaniami kładneńskiego i robotniczymi rozciągnięto slanskiego . Badaniami 13 górników i hutników, j a k rolników cyjnych. W również były również w kulturalnego . 1 2 na terenowymi z r z e s z o n y c h obecnie ostatnich latach badania i inne objęto gminy zarówno spółdzielniach kontynuowane, nie produk­ dysponuję j e d n a k dokładniejszymi d a n y m i o i c h p r z e b i e g u . 14 J e s t rzeczą zrozumiałą, że z u w a g i n a dużą rozległość t e r y t o r i u m b a d a n i a w a d z o n o metodą reprezentacyjną, wanie jednej miejscowości. a p u n k t e m wyjścia Niestety, w było m o n o g r a f i c z n e opublikowanych pro­ opraco-' sprawozdaniach brak dokładniejszych i n f o r m a c j i o k r y t e r i a c h , które determinowały w y b ó r poszczególnych osad (z wyjątkiem przebadano stosowano gminy Brandyśek). N i e w i a d o m o również, w jakich rozmiarach s a m o Kładno j a k o główny ośrodek okręgu górniczego. W t r a k c i e badań normalne techniki pracy terenowej, uzupełnione studium materiałów a r c h i w a l n y c h , urzędowych itp. Dużą w a g ę przywiązywano do m o n o g r a f i c z n y c h dań poszczególnych r o d z i n . W czas u b a d a n e j związku z t y m etnograf zamieszkiwał przez ba­ dłuższy r o d z i n y , a b y j a k najdokładniej poznać sposób j e j życia. S p e c y f i c z n e cechy życia robotniczego — j a k podkreśla S k a l n i k o v a — tkwią b o w i e m n i e w odręb­ ności f o r m dzinnych zewnętrznych i społecznych. ( m i e s z k a n i e , u b r a n i e , pożywienie), ale w Jedynie dokładne poznanie życia w k i l k u g e n e r a c j a c h może ujawnić procesy r o z w o j o w e , rodzinne i społeczne, c h a r a k t e r k o l e k t y w u które miało być p r z e b a d a n e , pozwoli robotniczego . 15 stosunkach r o ­ poszczególnych rodzin zrozumieć s t o s u n k i Rozległość i krótki t e r m i n ukończenia p r a c y terytorium, utrudniały szersze z a s t o s o w a n i e tej metody. P o ogólnym z a p o z n a n i u się z większą ilością r o d z i n w y ­ b r a n o więc r o d z i n y t y p o w e Badania pracowali prowadzono przez cały czas d l a dokładniejszej metodą i c h obserwacji. kompleksową. folkloryści Z etnografami (reprezentujący bowiem wyodrębniony dział współ­ etno­ grafii), a od 1953 r. również h i s t o r y c y , językoznawcy, m a l a r z e i a r c h i t e k c i . " O Skalníková, Národopisny vyzkum kladenské prúmyslové oblasti, „Cesky L i d " , R. 40: 1953, s. 234—5. Zob. również tej s a m e j a u t o r k i , Pñspévek ke studiu délnického obydlí na Kiadensku, jw. O. S k a l n i k ova, Zpráva o ethnografickém a folkloristickém vQzkumu na Kiadensku, „Cesky L i d " , R . 41: 1954, s. 285—286. E . B a l a s , Vyzkumy lidové architektury ústavu pro ethnografii a folkloristiku CSAV w roce 1954, „Cesky L i d " , R . 41: 1954, s. 286—287. S p r a w o z d a n i e J . S p i 1 k i , Ethnograficky a folkloristicky vyzkum na Kiadensku, „Ceskoslovenská E t h n o g r a f i e " , R. 5: 1957, s. 102, j e s t bardzo ogólnikowe. S k a l n í k o v á , Zpráva o ethnografickém..., s. 286. 1 2 13 1 4 15 �RECENZJE W c h w i l i obecnej badania neńskiego, o p r a c o w a n a 443 zostały już zakończone. M o n o g r a f i a w a n o t y l k o k i l k a artykułów, podsumowujących niektórymi Zagłębia zespołowo, m a wyjść z d r u k u w 1958' r. N a r a z i e dotychczasowe w y n i k i studiów n a d zagadnieniami. Problemowi mieszkań r o b o t n i c z y c h w okręgu K ł a d n a poświęciła osobny kuł O. S k a l n i k o v a . Jego podstawę źródłową stanowią głównie materiały uzyskane Brandyśek. 10 w gminie Warunki mieszkaniowe kształtowały się w sposób następujący. Z r o z w o j e m biorstw Kład- opubliko­ podejmowali budowę kolonii w Zagłębiu arty­ terenowe Kładneńskim przemysłu właściciele przedsię­ robotniczych dla pozyskania sobie stałych pracowników. W Brandyśku k o l o n i a t a k a powstała w l a t a c h c z t e r d z i e s t y c h X X w., a mieszkania w pochodzenia niej były w y n a j m o w a n e wiejskiego się dorobić własnego domy kolonii domku. przejdą przysporzyły ze s t r o n y podnajemców mieszkańców. opłatą. dyrekcji 25 l a t a c h płacenia że czynszu, kapitaliści zaczęli przed­ siębiorstw. a ilość spłaty poszczególnym r o b o t n i k o m i pomagali Z końcem X I X w. r o b o t n i c y Nie było to w y r a z e m wyzysku. poprawy Postawieniem parcele i m stawiać sprzedawali domy samodzielnie. zwiększonego własnego domu chcieli się chronić przed P o n a d t o dążenie do p o s i a d a n i a za d a w n y m , wiejskim własnego domu życia, a także z konieczności wynikało w kamienicach, czynszowych, budowanych ności, n i e były w y r a z e m ruchu z tęsknoty gospodarczych. j e d n a k robotników płaciło z n a c z n e czynsze j a k o l o k a t o r z y w d o m k a c h M i e s z k a n i a robotnicze utratą albo w r a z i e prześladowania z a udział w robotniczym. lub na domy. coraz częściej b u d o w a l i sobie bezrobocia stylem następnie i c h s y t u a c j i m a t e r i a l n e j , ' ale r a c z e j bowiem mieszkania na wypadek ziemi, sześćdziesiątych chciał kopalni, stałych robotników d l a s w y c h większą latach po Robotnicy bowiem stosować jeszcze inne sposoby p o z y s k i w a n i a Kupowali W z a pewną z n i c h k o r z y s t a l i , każdy Dopiero zapewnienie n a własność kolonii robotnikom niechętnie j e d n a k dla zysku-przez Wielu robotniczych drobną burżuazję. nie zaspokajały potrzeb m a t e r i a l n y c h i k u l t u r a l n y c h l u d ­ jej p o c z u c i a a r t y s t y c z n e g o . N a i c h wyglądzie odbijała się t r u d n a s y t u a c j a m a t e r i a l n a ogółu robotników. Różniły się one -znacznie od mieszkań chłopskich. wzorach Dawny trójdzielny w i e j s k i c h , został dom, złożony stopniowo wyparty z sieni, przez podwórzami, bez ogrodów, zamieszkałe p r z e z k i l k a przy domach dzinnego i komory, rodzin. Z oparty domki przez lato, a n i e r a z przez cały r o k m i e s z k a l i tutaj c z a s e m pojawiły wytwarzały starzy oddziaływały s i l n i e n a życie rodzinne się pomiędzy nimi poczucie łączności. rodzice. i społeczne r o b o t ­ Autorka artykułu że osiągnięciem k l a s y robotniczej, o ile c h o d z i o sposób życia, były n i e mieszkaniowe, sytuacji które zależały od gospodarczej, c h a r a k t e r y s t y c z n e j d l a środowiska w i e j s k i e g o nowego na z małymi przybudówki: p r a l n i e , letnie k u c h n i e . Były one ośrodkiem życia r o ­ M i e s z k a n i a robotnicze ników, izby kilkuizbowe środowiska rodzinnego o cele ogólniejsze. W i przełamanie i mieszczańskiego, p r z e z społecznego, t y m zagadnieniu ale uważa, zdobycze wychowującego ludzi izolacji wytworzenie walczących t k w i głęboki sens badań n a d m i e s z k a n i a m i robotniczymi. Inny neńskim wienie w artykuł w należy znacznej Skalnikovej latach do n a j b a r d z i e j mierze dotyczy dziewięćdziesiątych specyficzne pożywienia zeszłego konserwatywnych właściwości robotniczego stulecia . 1 7 dziedzin życia danej pożywieniem p r o w a d z o n o łącznie z b a d a n i a m i w Według kultury, Zagłębiu Kład­ autorki poży­ wyznaczających społeczności. B a d a n i a nad n a d całokształtem życia r o d z i n gór- S k a l n i k o v a , Pfispevek ke studiu... S k a 1 n i k o v a, Hornickd strava na Kladensku v devadesatych minuleho stoleti, „Ceskoslovenska E t h n o g r a f i e " , R . 4: 1956, s. 391—400, 16 17 letech �7 RECENZJE 444 n i c z y c h . G ł ó w n y m i i n f o r m a t o r a m i były stare k o b i e t y z r o d z i n górniczych. Specjalną uwagę zwrócono na rodziny imigrantów z dalszych okolic. P u n k t e m wyjścia studiów n a d pożywieniem r o b o t n i c z y m w i n n o być pożywienie ludu wiejskiego w danej okolicy, t a k j a k ono ukształtowało się w ciągu s t u l e c i . W c z e s k i e j w s i używano aż do połowy X I X w. produktów u z y s k a n y c h z własnego gospodarstwa. B y ł y to: mąka, z i e m n i a k i oraz m l e k o , uzupełniane mięsem i j a r z y ­ nami. Większość górników kładneńskich n i e miała j e d n a k produkty z i e m i i musiała w s z y s t k i e kupować. C i , którzy m i e s z k a l i n a w s i , wydzierżawiali n i e k i e d y małe p o ­ letka dla uprawy ziemniaków i k a p u s t y , c h o w a l i też drób i świnie. C h l e b i mąkę k u p o w a n o przeważnie w s k l e p a c h k o p a l n i a n y c h . Górnicy m i e l i b a r d z o budżet i m u s i e l i zamykać Większe zakupy robili wydatki n a pożywienie przeważnie w dniach w ściśle wypłaty, ograniczony określonych ponadto brali ramach. towary k r e d y t , co stwarzało duże możliwości nadużyć ze s t r o n y zarządu k o p a l n i . żywności przeważnie n i e m i e l i , stąd bezrobocie na Zapasów i s t r a j k i były katastrofą d l a r o d z i n y górniczej. Podstawą pożywienia były z i e m n i a k i i mąka, głównie p o d postacią chleba. Małe n a t o m i a s t było zużycie m l e k a , j a r z y n , mięsa i tłuszczu. Autorka omawia dokładnie różnice w pożywieniu różnych k a t e g o r i i w zależności od i c h dochodów i od p o s i a d a n i a p r z y t y m pożywienie w d n i e powszednie i świąteczne. Opisując sposób się poszczególnych członków r o d z i n y z w r a c a uwagę n a s p e c j a l n e przygotowanie d z i n a c h r o b o t n i c z y c h i sposób i c h spożywania. zakończeniu pomiędzy ośrodkach pożywieniem przemysłowych w w Zagłębiu tym samym W Kładneńskim od dziewięćdziesiątych przemiany w lat XIX w. strukturze zawodowej kreśla, że właściciele przedsiębiorstw t y l k o pod względem g o s p o d a r c z y m , do osady posiłków w r o ­ przeprowadza w po­ innych czeskich czasie.* I n n e z a g a d n i e n i a p o r u s z a artykuł J . P a t e r y Zycie śek a odżywiania uprzywilejowanie pracujących mężczyzn. Z i n n y c h zagadnień o m a w i a równanie robotników l u b dzierżawienia z i e m i . Wyróżnia 1938 r. i w społeczne Na 18 warunkach w gminie Brandy- wstępie omawia autor pracy górników. Pod­ s t a r a l i się uzależnić od siebie górników n i e a l e też k u l t u r a l n y m i ideologicznym. z przedstawicielami Kościoła dążyli do w y t w o r z e n i a czego, powiązanego ze świętami kościelnymi, o r g a n i z o w a l i Wspólnie swoistego ceremoniału górni­ również s p e c j a l n e czystości i p a r a d y górnicze. W s z y s t k o to miało n a c e l u w y t w o r z e n i e w uro­ świadomości górników p o c z u c i a przynależności do odrębnego s t a n u , o w y s o k i e j r a n d z e społecznej, łączącego zarówno pracowników f i z y c z n y c h , j a k umysłowych. T e g o r o d z a j u akcja miała więc zapobiegać r o b o t n i c z e m u uświadomieniu k l a s o w e m u . O t y m , że p l a n t e n się n i e powiódł, Ciała w świadczą chociażby rozruchy górników w czasie święta Bożego 1889 r. Opisując s t o s u n k i społeczne w Brandyśku i Olśanach a u t o r z a j m u j e się głównie życiem t o w a r z y s k i m , uroczystościami i obrzędami d o r o c z n y m i . J a k już no, omawiana osada była zamieszkana zarówno przez robotników, wspomnia­ j a k rolników. Już z końcem X I X w . j e d n a k robotnicy, którzy przeważali l i c z e b n i e , n a d a w a l i t o n życiu z b i o r o w e m u wpływom wsi. W swoich wiejskim, wykazywali przełożonych w organizacyj pochodzenia obrzędach i uroczystościach również pewną zakładach p r a c y . D o p i e r o rozwój oświatowych z ruchem ulegali się zaś n o w e f o r m y o n i zresztą s t o s u n k u do r u c h u robotniczego zmieniły tę sytuację. S t o p n i o w o chłopskiego, pojawiły związane z a z w y c z a j uniżoność w i zanikały d a w n e zabaw i nowe swych powstanie obrzędy uroczystości, robotniczym. J . P a t e r a , Spolećensky zivot v obci Brandysek od 90 let XIX stoi. do r. 1938. Pfispevek ke studiu zpusobu iivota a kultury delniku na Kladensku, „Ćes k o s l o v e n s k a E t h n o g r a f i e " , R . 4: 1956, s. 135—153. 1 8 t �RECENZJE 445 Omawiając s t u d i a etnografów p r a s k i c h n a d Zagłębiem Kładneńskim jeszcze wspomnieć o p e w n y c h b a d a n i a c h ośrodków r o b o t n i c z y c h . W w r a m a c h swojej dziesiątych działów okolicach K r a l u p badania do doby współczesnej. tej p r a c y , poświęcony terenowe zatytułowanej Okrąg pracy dyplomowej, rolnej i społeczne ta o m a w i a stosunki górników Kralup od lat tylko jeden robotników . 19 z roz­ Opracowane niestety p r a c y w drugiej Robek dziewięć­ połowie zo­ Skalnikovej XIX w. Praca zajęcia ludności, j e j kulturę materialną, życie r o d z i n n e i społeczne. P r o b l e m a t y k i robotniczej terenowe Przybramia pobliskich prowadził A . D o t y c h c z a s został ogłoszony gospodarce stały również okolice P r z y b r a m i a w n i e o p u b l i k o w a n e j Zycie należałoby i n d y w i d u a l n y c h , które dotyczą prowadzone dotyczą również w p e w n e j koło Z d ' a r a m i e r z e zespołowe na czesko-morawskiej badania wyżynie. O k o l i c e Zd'ara były w dobie f e u d a l i z m u ważnym okręgiem h u t n i c z y m . G d y j e d n a k w drugiej łowie X I X w. h u t n i c t w o tutaj upadło, stały się one jedną c z e s k i c h . P o z i o m r o l n i c t w a był b a r d z o z najuboższych n i s k i i większość chłopów musiała po­ ziem dorabiać różnymi zajęciami u b o c z n y m i , j a k chałupniczym t k a c t w e m , pracą w lesie, murarką. Corocznie całe rzesze małorolnych emigrowały do robót sezonowych. Dopiero w-1949 r. rozpoczęto tutaj budowę w i e l k i c h zakładów m e t a l o w y c h i z i e m i a żdiarska zmieniła s w o j e powstałych sprowadzano ich oblicze. M i e j s c o w i b e z r o l n i i małorolni znaleźli z a t r u d n i e n i e w zakładach jako robotnicy niewykwalifikowani. Fachowców nowo bowiem początkowo z i n n y c h ośrodków przemysłowych,' dopóki n i e w y s z k o l o n o na miejscu. Zmiany w strukturze zawodowej wywarły doniosły wpływ na całokształt życia ludności. Te właśnie czętych w chłopską, przeobrażenia 1952 r. j a k robotniczą. artykułach chciano Badaniami objęto uchwycić różne Dotychczasowe w badaniach dziedziny wyniki terenowych, kultury, studiów zarówno przedstawiono rozpo­ ludność w kilku sprawozdawczych . 2 0 II. B a d a n i a Ośrodek etnograficzny w ośrodku brneńskim w B r n i e , pozostający pod k i e r u n k i e m d r K a r o l a F o j t i k a , w y p r a c o w a ł następujący p l a n badań n a d kulturą robotniczą. B a d a n i a te rozpoczęto od stosunkowo niewielkiego okręgu górniczego, położonego w pobliżu B r n a . D r u g i m etapem (dawnym przemysłu planuje Moraw Zlinem), się — znanym przystąpienie B r n e m . Dopiero centrum do badań Zagłębia mają obuwniczego. n a d największym na podstawie Rosicko-Oslavanskiego, być s t u d i a n a d Po ośrodkiem wszystkich tych studiów Gottwaldowem i c h ukończeniu przemysłowym będzie można wyciągnąć w n i o s k i o kształtowaniu się k l a s y robotnicze; i j e j k u l t u r y n a t e r y t o r i u m całych M o r a w . O w y b o r z e Zagłębia R o s i c k o - O s l a v a n s k i e g o j a k o p r z e d m i o t u badań zadecydowały zarówno względy teoretyczne, j a k p r a k t y c z n e . J e s z c z e z końcem X V I I I w. był to okręg t y p o w o r o l n i c z y ; n a okres t e n przypadają dopiero początki górnictwa w ę g l o ­ wego. N a w przełomie posiadaniu panów XVIII i X I X w. m i e j s c o w e feudalnych przeważnie z B r n a l u b W i e d n i a . cjalnie pomyślny przeszły kopalnie n a własność pozostające dotychczas kapitalistów, przybyłych Odtąd rozpoczął się s z y b k i rozwój górnictwa, od l a t c z t e r d z i e s t y c h . Niektóre wsie przemieniły się A. R o b e k , Zemidelske hospodarem delniku na Kralupsku, „Cesky R. 42: 1955, s. 60—64. Zob. np.: Z. M i ś u r e c, Zpra.va z vyzkumu narodopisneho semindfe na sku, „ C e s k y L i d " , R. 39: 1952, s. 169—171; O. S k a l n i k o v a , Pfispevek k soućasneho zpusobu zivota na Żddrsku, „Ceskoslovenska E t h n o g r a f i e " R 4s. 5—24. 1 9 2 0 spe­ stopniowo Ud", Zdarstudiu 1956 �RECENZJE 446 w osady przemysłowe, i n n e j e d n a k zachowały swój c h a r a k t e r r o l n i c z y . Kształtowa­ nie się k l a s y robotniczej można więc tutaj śledzić od samego początku, p r z y c z y m — podobnie j a k w Zagłębiu Kładneńskim — b a r d z o wyraźnie występują środowiska robotniczego z chłopskim. Pracę ułatwiają m i a r y badanego terytorium, j a k i stosunkowo Już po wstępnych b a d a n i a c h do terenowych zarówno z n a c z n a ilość źródeł zadecydowano czej. P o z w o l i szerzenie to prześledzić r a m chronologicznych wyzyskania wszelkich 2 1 kultury tematu dostępnych źródeł n a przestrzeni wymagało i połączenia klasy półtora oczywiście studiów połowę X I X w., — przypadają początki m i e j s c o w e j rozwój roz­ archiwalnych . n i e ograniczać o s t a t n i c h l a t kilkudziesięciu, a l e objąć n i m i również pierwszą n a którą — j a k już w s p o m n i a n o powiązania niewielkie robotni­ stulecia. Roz­ j a k najpełniejszego badań terenowych d i a m i a r c h i w a l n y m i . B a d a n i a t e r e n o w e rozpoczęto po o d p o w i e d n i c h ze s t u ­ przygotowaniach w 1953 r. Z e względu n a małą ilość pracowników w s t o s u n k u do rozmiarów tery­ t o r i u m posługiwano się również metodą reprezentacyjną. W p i e r w s z y m r o k u badań wybrano trzy gminy: t y p o w o górniczą osadę Zbyśov, górniczo-rolniczą N o w ą i t y p o w o rolniczą R e z n o v i c , położone w o s l a v a n s k i e j przez cały chiwum 22 czas współpracowali zarówno w Wieś etnografami terenie, jak w ar­ . Monografia do ściśle folkloryści, części Zagłębia. Z druku. Zagłębia Część Rosicko-Oslavanskiego etnograficzną opracował została dr już ukończona K . Fojtik, część i oddana folklorystyczną dr O. S i r o v a t k a . N a r a z i e o p u b l i k o w a n o t y l k o k i l k a sprawozdań z badań folklorystycznych) i artykułów podsumowujących wyniki . 2 3 (głównie N a specjalną uwagę zasługują d w a artykuły F o j t i k a i S i r o v a t k i poświęcone kształtowaniu się k l a s y r o ­ botniczej XIX w. i 2 4 jej kultury n a terenie Artykuły te opierają c i e k a w y przykład w y z y s k a n i a Kształtowanie podzielić na kilka niewielkie przybyła się k l a s y okresów. i pokrywała pierwsza fala omawianego Zagłębia się głównie n a m a t e r i a l e tego t y p u źródeł p r z e z robotniczej Przed je w Zagłębiu ludność byli pierwszej połowie i stanowią etnografów. Rosicko-Oslavanskim 1880 r. zapotrzebowanie całości imigrantów; w w archiwalnym miejscowa. n a siły Z można robocze było początkiem X I X w. robotnicy z Czech, to w y k w a l i f i k o w a n i którzy w krótkim czasie wrośli w n o w e środowisko społeczne. W związku z r o z b u ­ dowaną produkcją w l a t a c h c z t e r d z i e s t y c h i pięćdziesiątych przybyła n o w a f a l a imi­ grantów zarówno z C z e c h , j a k też z górskich okolic M o r a w . W t y m czasie ludność w e w s i a c h , w których znajdowały się k o p a l n i e , zwiększyła się d w u albo t r z y k r o t n i e . Rozwój górnictwa spowodował znaczne zmiany w życiu gospodarczym Zagłębia. W p r a w d z i e r o l n i c t w o jeszcze ciągle było głównym zajęciem ludności, a l e znaczenie jego stale malało w porównaniu z górnictwem. Również zmniejszało rzemiosł. G d y d a w n i e j synowie rolników, którzy nie otrzymali z a t r u d n i e n i e w rzemiośle, obecnie z o s t a w a l i górnikami. Często również wani rzemieślnicy s z l i do p r a c y w się znaczenie ziemi, znajdowali wykwalifiko­ kopalni. K . F o j t i k — O. S i r o v a t k a , Vyvoj homictví a iívot horníkü na Rosicku a Oslavansku v první poloviné XIX století, „Ceskoslovenská E t h n o g r a f i e " , R . 3¬ 1955, s. 3. F o j t í k — S i r o v á t k a , j w . , s. 4. Np. O. S i r o v á t k a , Za délnickou písní na Oslavansku (Z vysledku a skusenosti folkloristického vyzkumu na rosicko-oslavansku v r. 1953), „Cesky L i d " , R . 41: 1954, s. 4—11; O. S i r o v á t k a , K vyzkumu folkloru na Rosicko-Óslavansku, „Cesky L i d " , R . 42: 1955, s. 257—261. F o j t í k — S i r o v á t k a , Vyvoj homictví a zivot horníkú na Rosicku a Oslavansku..., s. 3—36; K . F o j t í k — O . S i r o v á t k a , K déjinám homictví na Ro­ sicku a Oslavansku v první poloviné XIX století, „Casopis M a t i c e moravské", t. 73: 1954, s. 68—82. 21 22 23 2 4 �RECENZJE 447 Biorąc pod uwagę położenie m a t e r i a l n e górników można było wśród n i c h w y ­ różnić dwie grupy: a ) posiadających r o l n y c h , mieszkających własny „ n a komorze". dom i kawałek Pierwsi byli pola zazwyczaj oraz synami R z a d k o t y l k o mógł górnik swą własną pracą dorobić się domu. D r u d z y przeważnie spośród m i e j s c o w e j większość przybyszów. b) bez­ chłopskimi. pochodzili najuboższej ludności; do tej g r u p y również należała Położenie materialne górników było zbliżone do sytuacji chłopów małorolnych i komorników. O b i e t e kategorie ludności łączyło sporo wspólnych s z k a n i a górników, którzy p o s i a d a l i własne d o m y , chłopskich, podobnie ników-górników mieszkaniowej stych. j a k niewielkie budowa t e uzależniły się j e d n a k w różnice pomiędzy rolnych. mieszkaniami Pewną zmianę k o l o n i i , zapoczątkowana większym do w z r o s t u w y k a z y w a ł o również w i e l e ności w i s j s k i c j były komorników-robotników spowodowała Kolonie przyczyniły a rysów k u l t u r o w y c h . Mie­ n i e w i e l e różniły się od mieszkań stopniu solidarności w latach robotników robotniczej od komor- w .sytuacji czterdzie­ pracodawców, Pożywienie górników c e c h wspólnych z ' p o ż y ^ y i c n i B i i i uboższych w s r s 1 w l u d Napływowi odży w i s l i się p o d o b n i s j s k ludność m i e j s c o w a n a co mi/t d ta •' ł 'e h" C • K o m e t a m i , inaczej naroast p r z e a s t a w i a a się s p r a w a u o i o r u . u o r m c y m e n o s i l i b o w i e m t r a d y c y j n y c h strojów l u d o w y c h , u b i e r a l i się p o . m i e j s k u , co n i e pozostawało bez w p ł y w u n a strój m i 6 "sco^v c h chłopów Omawiając problem życie społeczne górników t w o r z e n i a się odrębnej w a r s t w y autorzy zwracają specjalną uwagę neńskim, zarządy kopalń starały się pozyskać górników przez o r g a n i z o w a n i e r o d n y c h uroczystości, p a r a d sposób c h c i a n o , uzyskać feudalną. Przez i zaprowadzenie poparcie specjalnego rzesz robotniczych w z a c i e r a n i e zaś różnic w różno­ s t r o j u górniczego. W sporach położeniu właścicieli ników. M i m o to ciężkie w a r u n k i p r a c y , siębiorcy przyczyniały warunki się do w z r o s t u do r o z w o j u ruchu ucisk z e strony pana solidarności robotniczej ten z e zwierzchnością kopalń, urzędników i zwykłych pracowników f i z y c z n y c h s t a r a n o się tłumić uświadomienie k l a s o w e wiednie na górniczej. P o d o b n i e j a k w Zagłębiu K ł a d - feudalnego i gór­ i przed­ stworzyły odpo­ robotniczego. Streszczając w y n i k i s w y c h badań stwierdzają a u t o r z y , że już w połowie X I X w . istniała s w o i s t a k u l t u r a górnicza. Powstała ona w o p a r c i u o kulturę miejscowych chałupników i komorników, posiadała j e d n a k szereg n o w y c h elementów, w dziedzinie w Zagłębiu Oprócz życia społecznego omówionych poświęcony powyżej Rosicko-Oslavanskim, k l a s i e robotniczej r u n k i p r a c y robotników w i omawia i świadomości najważniejsze artykułów, należałoby pobliskiego drugiej dziedziny a zarazem w całej ul. Czerwonej. tek, 5 ich kultury A u s t r i i , powstałą zaś r z e s z e robotników w przedstawia pierwszej badań w Fojtika nim w a ­ połowie X I X w. materialnej, j a k mieszkanie, latach osiemdziesiątych XVIII w. mieszkała dojeżdżały w robotników B r n a uległy przeludnionych do p r a c y kamienicach ze w s i , wracając poży­ Brnie, przy t r a d y c j i chłop­ znacznemu t y l k o spośród n i c h posiadało osobne d o m k i n a własny K . F o j t i k, Phspevek k poznani zpusobu polovine XVIII, a prvni polovine XIX stoleti, 224—226. 2 5 Autor wyniki artykuł n a n a j s t a r s z a kolonię robotniczą w czasu w a r u n k i mieszkaniowe Niewielu większość Brna-' . wymienić P l a n domów w tej k o l o n i i nawiązywał do d a w n y c h skich. Z biegiem pogorszeniu. przedstawiających jeszcze połowie X V I I I i w w i e n i e , odzież. Specjalną u w a g ę z w r a c a zwłaszcza społecznej. czynszowych. t a m n a niedzielę. uży­ Całe Przez źivota delnicke tfidy v Brne v druhe „Cesky L i d " , R . 40: 1953, s. 58—65, �RECENZJE 448 tydzień r o b o t n i c y nych nocowali wspólnie p r z e z Końcowa w s w y c h zakładach p r a c y l u b w k i l k u l u b k i l k u n a s t u albo pod gołym część artykułu została poświęcona izbach wynajmowa­ niebem. pożywieniu i odzieży robotników B r n a , p r z y c z y m autor z w r a c a specjalną uwagę n a powiązanie t y c h działów k u l t u r y robotniczej z kulturą chłopską III. Etnografowie swoją u w a g ę są b a r d z o (zwłaszcza s i l n e w B a d a n i a śląscy w z a k r e s i e pożywienia). ośrodku zajmujący się o p a w s k i m problematyką robotniczą n a O s t r a w s k i m Zagłębiu W ę g l o w y m . T r a d y c j e stare, w y d o b y w a n i e w epoce f e u d a l n e j . rud metali stanowiło Początek górnictwa węglowego skoncentrowali górnictwa t u ważną jednak — n a Sląsku- gałąź gospodarki podobnie j a k w i n ­ n y c h zagłębiach — p r z y p a d a dopiero n a drugą połowę X V I I I w., a i n t e n s y w n i e j s z y jego rozwój n a połowę w i e k u X I X . Decydujący w p ł y w n a w z r o s t w y d o b y c i a węgla posiadało założenie h u t w i t k o w i c k i c h w 1829 r. i b u d o w a l i n i i k o l e j o w y c h w l a t a c h c z t e r d z i e s t y c h . S t a r s z e k o p a l n i e i h u t y p r z e z długi czas pozostawały pod zarządem f e u d a l n y m , co odbijało się u j e m n i e n a i c h r o z w o j u . D o p i e r o w 1843 r. h u t y w i t k o - w i c k i e , które należały do a r c y b i s k u p a ołomunieckiego, przeszły w p o s i a d a n i e wie­ deńskiego inne zakłady domu pracy podniesienia handlowego Rothschildów, stały się własnością rentowności Z reorganizacją wzrost ilościowy Zapotrzebowanie rezerwy z k a p i t a l i s t y c z n y c h . Dążenie wpłynęło na miejscowej, również niewykwalifikowani d u c h u k a p i t a l i s t y c z n y m nastąpił czemu sprzyjało również migrującej werbować pracowali masowo robotników zniesienie gwałtowny pańszczyzny. także Słowacy, z w s i okolicznych. W z Galicji. a jako 27 ziemi ostrawskiej znowu Ponadto jako wykwalifikowani W uległa z m i a n i e . Nastąpił związku robotnicy — Głównym d a l s z y pomyślny rozwój Ostrawy Zagłębiu znalazło pracę w i e l u robotników z całego k r a j u . organizatorem badań n a d kulturą robotniczą I n s t y t u t B a d a w c z y , powstały w 1948 r. w O p a w i e Opavske. Pozostając Śląskiem prowadzi w n a Śląsku Sbornik jest w nawiązaniu do d a w n e j Śląski Matice stałym k o n t a k c i e z i n n y m i i n s t y t u c j a m i z a i n t e r e s o w a n y m i on rozległą działalność badawczą i wydawniczą; m. i n . t r z y własne c z a s o p i s m a : „Slezsky S b o r n i k " , „Radostna Z e m e " decky Czesi ostatnich latach s y t u a ­ górnictwa i h u t n i c t w a , powstało s z e r e g osiedli górniczych z nową dzielnicą n a czele. W do ulepszeń 26 z i n n y c h zagłębi węglowych oraz N i e m c y i A u s t r i a c y . cja w wprowadzenie n a siły robocze było t a k duże, że n a jego p o k r y c i e n i e wystarczały ludności t y m zaczęto również o r g a n i z a c j i z b y t u węgla i żelaza . przedsiębiorstw w robotników, l a t a c h następnych przedsiębiorców przedsiębiorstw technicznych i na usprawnienie a w Ostravskeho Kraje" 2 8 . W badaniach nad i posiada on „Pfirodove- problematyką robot- V . 2 a ć e k, O hlavnich ukolech vyzkumu dejin hornictvi a hutnictvi v ostravskem kraji, „Slezsky S b o r n i k " , R. 50: 1952, s. 1—24. Zob. również: F . N e s v a d b a , K poćdtkum- dolovdni uhli a jinych nerostu na Ostravsku na pfelomu XVIII a XIX stoleti, tamże, 49: 1951, s. 145—155; J . C h l e b o w c z y k , K otdzce periodisace vyvoje hornictvi v ostravsko-karvinskem reviru, tamże, t. 51: 1953, s. 82—89; F . M a i n u ś , K e studiu dejin hornictvi a hutnictvi na Ostravsku, tamże, t. 51: 1953, s. 4 0 8 — 416 i i n . A . G r o b e l n y , Zdroje levn$ch praconnych sil pro ostravsky prumysl za k a pitalismu, „Radostna Zemć", t. 3: 1953, s. 3—6. Zprava o ćinnosti slezskeho studijniho ustavu v Opave do końce roku 1950, „Slezsky S b o r n i k " , t. 49: 1951, s. 133—142; B . S o b o t i k , Je zapotfebl yedeckeho ustavu v ostravskem kraji?, S S U , 74, z p r a v a , ćerven 1955, s. 1—3. 2 6 2 7 28 �RECENZJE nłczą współpracują, z sobą: historycy, e t n o g r a f o w i e , . folkloryści, i — w pierwszych latach istnienia Instytutu — Etnograficzne badawczych przy etnograficzny badania językoznawcy, socjologowie . 29 n a d kulturą górniczą były p r o w a d z o n e p r z e z k i l k a współpracy etnografów I n s t y t u t u , pozostający z Pragi wówczas i Brna. pod Już w kierunkiem 1950 r. grup oddział zasłużonego łacza śląskiego i l i t e r a t a J a n a R o h l a , rozpoczął s y s t e m a t y c z n e z b i e r a n i e dzia­ materiałów dotyczących w a r u n k ó w życia i p r a c y górników Zagłębia. S p e c j a l n y n a c i s k położono n a zagadnienie d a w n y c h t e c h n i k p r a c y w k o p a l n i a c h i n a f o l k l o r górniczy. wadzono również badania którymi d a w n y m i n a d życiem zwyczajami górników w starych górniczymi, o r k i e s t r a m i koloniach, górniczymi itp. Przepro­ nad nie­ 3 9 W t y m s a m y m czasie zostały podjęte s y s t e m a t y c z n e s t u d i a n a d sposobem życia i kulturą zarówno ludności chłopskiej, j a k robotniczej w okolicach Cieszyna. B a ­ d a n i a prowadziło tutaj k i l k a zespołów. Zespół doc. dr D. S t r a n s k i e j z u n i w e r s y t e t u praskiego po p r z e b a d a n i u w 1951 r. t r z e c h ;gmin łecznej: B y s t r z y c y n a d Olzą, N y d k a o różnorodnej badawczą w Jabłonkowie i najbliższej- jego o k o l i c y . W jąca pod k i e r u n k i e m Górną Łomnę, w W. także i n n a g r u p a e t n o g r a f i c z n o - f o l k l o r y s t y c z n a , Scheuflera i J . Cernego. 1951 r. zaś B u k o w i e c Badania i Morawkę, wsie m i e r z e p r z e z r o b o t n i k ó w . O d 1953 r. rozpoczęto prace innej w s i ziemi cieszyńskiej, badań został O. S i r o v a t k a z B r n a grafii uniwersytetu praskiego grup badań były ludności na wsi . A gminach następujące ostrawskiej przez w końcu w pod k i e r u n k i e m n o w e n a d życiem górników w Przedmiotem 3 3 zamieszkałej w 1950 r. znacznej Sobieszo­ Kierownikiem 1954 r. g r u p a studentów A. Robka rozpoczęła Dąbrowie i K a r w i n i e w zagadnienia: od robotników. badania pobliżu 1) sposób życia l a t dziewięćdziesiątych do pro­ pozosta­ zamieszkałe w n a d monografią 32 wie, te objęły spo­ akcję pobliżu Jabłonkowa 31 wadziła od 1950 r. b a d a n i a strukturze i K o s a r z y s k , skoncentrował z k o l e i swą etno­ tere­ Ostrawy. poszczególnych chwili obecnej i 2) różnice w sposobie życia Czechów i Polaków i kształtowanie się tutaj jedno­ litej k u l t u r y . 3 4 B a d a n i a n a d kulturą robotniczą n a Śląsku są i n t e n s y w n i e k o n t y n u o w a n e . ległość t e r y t o r i u m ich i skomplikowana ukończenie. D o tej pory problematyka opublikowano nie pozwala znaczną jednak ilość materiałów Roz­ n a szybkie terenowych, przeważnie n a łamach „Radosnej Z i e m i " . Składają się n a n i e b a r d z o c i e k a w e życio­ rysy, wspomnienia, opowiadania górnicze, oświetlające ciężką dolę robotników Z a - Zprdva o cinnosti..., tamże, Z vyhledoveho planu prace na rok 1954, S S O , 60 z p r a v a , l e d e n 1954, s. 1—3. Ke dni hornikń, S S U , 23 z p r a v a , s r p e n 1950, s. 1—2; S S t J , 28 z p r a v a , l e d e n 1951, s. 3; S S U , 32 z p r a v a , d u b e n 1951, s. 2; S S U , 35 z p r a v a , z a f i 1951, s. 2; H . P., O vyzkumech ndrodopisneho referatu SSU v roce 1953, „Radostna Z e m e " , t. 3: 1953, s. 88; H . P., Vyzkum ndrodopisneho referatu SSU v r. 1953, „Radostna Z e m e " , t. 4: 1954, s. 39—40. D. S t r a n s k a , Zprdva o ethnografickem vyzkumu na Teśinsku, „Slezsky S b o r n i k " , t. 49: f 1951, s. 426—429; ' S S U , 35 z p r a v a , z a f i 1951, s. 2; S S U , 52 z p r a v a , u n o r 1953, s. 3; S S U , 58 z p r a v a , l i s t o p a d 1953, s. 4. Zob. też: H . P., O v^zkumech ndrodopisneho... oraz H . P., Vyzkum ndrodopisneho referatu... S S O , 23 z p r a v a , s r p e n 1950, s. 4; S S U , 35 z p r a v a , z a r i 1951. s. 2; V . S c h e u f l e r , Zprdva o ethnografickem a folkloristickem pruzkumu Bukovce a Mordvky, „Slezsky S b o r n i k " , t. 49: 1951, s. 585—588. S S U , 52 z p r a v a , unor 1953, s. 3; S S O , 56 z p r a v a , s r p e n 1953, s. 3; S S U , 58 z p r a v a , listopad 1953, s. 4; H . P., O v y z k u m e c h narodopisneho referatu... j . w.; H . P., Vyzkum ndrodopisneho referatu..., tamże. A . R o b e k, Zprdva o vyzkumu zpusobu zivota delnicke tfidy na Ostravsku, „Cesky L i d " , R. 41: 1954, s. 288; zob. też: S S U , 62 z p r a v a , bfezen 1954, s. 3; S S U , 67 z p r a v a , zafi 1954, s. 3. 29 39 3 1 3 2 33 34 Etnografia Polska I I 29 �RECENZJE 450 głębia przed kilkudziesięciu l a t y . Duże zasługi w publikowaniu tych materiałów położył J . R o h e l . 3 5 Mniej liczne są natomiast opracowania materiałów terenowych. Ukazały się one przeważnie p o d postacią krótkich sprawozdań, j a k np. artykuł Z a h r a d n i k a Jak mieszkał nia i jak się ubierał Stranskiej kultury w osadach się j e d n a k niczej. P r o b l e m frysztackiej Zawierają 3 8 ludowej nie zajmują lud w ziemi i Scheuflera . 3 7 zamieszkałych zagadnieniem przed 80 laty one omówienie w znacznej lub 3 9 sprawozda­ różnorodnych mierze przez kształtowania się s p e c y f i c z n e j działów robotników, kultury robot­ t e n występuje n a t o m i a s t wyraźnie w artykułach S i r o v a t k i i R o b k a . Przedmiotem badań S i r o v a t k i i jego zespołu była wieś Sobieszowice, n a p o g r a n i c z u p o w i a t u mosteckiego położona i cieszyńskiego . Należy o n a do t y c h typowych 39 w s i r o b o t n i c z y c h , w których ogół mieszkańców łączy pracę n a własnym niewielkim g o s p o d a r s t w i e z pracą w przemyśle. Większość robotników stanowią t u górnicy z a ­ t r u d n i e n i w odległej larnej komunikacji o 15—20 k m k o p a l n i . W autobusowej górnicy c i n o c o w a l i (powstała w miejscu pracy w okresie, gdy n i e było jeszcze o n a dopiero specjalnych domach o d w i e d z a l i t y l k o d w a r a z y w tygodniu. G o s p o d a r s t w e m pracujące ponadto n a j e m n i e we w latach noclegowych, tury górniczej d w o r z e l u b u zamożniejszych -chłopi Krzyżowanie występuje utrzymywali tradycjonalistyczną na n a św. P r o k o p a . wiejskich gospodarzy. z odrębnymi wyraźnie zwłaszcza n a przykładzie ogół dawne obrzędy doroczne, p r z y c z y n i a l i się do z a c h o w a n i a górniczych, np. m o d l i t w y i tradycji Z przed drugiej zjazdem jednak a wzrost elementami nawet swoją starych także w dziedzinie zajęć g o s p o d a r s k i c h . Pociągało to z b i e g i e m postawą zwyczajów krytycznej z r o d z a j e m p r a c y i z n o w y m i k o n t a k t a m i przyczynił się do n a r a s t a n i a kul­ Górnicy- uroczystości n a św. postawy Autor kulturę l u d ­ zwyczajów. niektórych do k o p a l n i , strony a wieś zajmowały się żony i dzieci, s t a r a się zanalizować w p ł y w p r a c y w k o p a l n i n a chłopską p i e r w o t n i e ności Sobieszowie. regu­ trzydziestych), Barbarę związany racjonalizmu czasu zaniechanie d a w n y c h obrzędów związanych z rozpoczęciem p r a c w i o s e n n y c h , z w y g a n i a n i e m by­ dła n a paszę i t p . Robek w swoich artykułach w specjalnie budowanych 40 zajmuje się głównie górnikami mieszkającymi k o l o n i a c h . W k o l o n i a c h t y c h o s i e d l a l i się m i e j s c o w i bez­ r o l n i , częściowo zaś p r z y b y s z e z d a l s z y c h okolic, zwłaszcza z G a l i c j i . N a 30 000 gór­ ników z a t r u d n i o n y c h w 1894 r. w k o p a l n i a c h Zagłębia ok. 10 000 mieszkało w niach. W l a t a c h pięćdziesiątych do siedemdziesiątych s p e c y f i c z n a k u l t u r a , której późniejsi i m i g r a n c i w nili. Autor wienie, omawia zwyczaje życie rodzinne, górnicze, sytuację rozwój ruchu zaczęła się tutaj kolo­ wytwarzać z a s a d n i c z y sposób już n i e z m i e ­ materialną, m i e s z k a n i e , robotniczego w odzież, poży­ osadzie Dąbrowa Zob. np. w s p o m n i e n i a robotników z a p i s a n e p r z e z R o h l a , Z pameti stareho havife, „Radostna Z e m e " , t. 1: 1951, s. 116—121; t e n ż e , Havifovo vyprdveni, tamże, t. 2: 1952, s. 67—71; t e n ż e , Zwot hornicke rodiny na Ostravsku, tamże, t. 4: 1954, s. 7 — 8 ; t e n ż e , Hornicke kapely, tamże, t. 4: 1954, s. 77—79. R o h e l w y d a ł r ó w ­ nież szereg o s o b n y c h p u b l i k a c j i poświęconych f o l k l o r o w i r o b o t n i c z e m u , które s t a ­ nowią c e n n y materiał źródłowy. J . Z a h r a d n i k, Jak bydlel a jak se oblekał lid na Frystdtsku pfed 80 lety, „Radostna Z e m e " , t. 1: 1951, s. 132—133. P o r . p r z y p i s 31. P o r . p r z y p i s 32. O. S i r o v a t k a, Zemedelske hospoddrstvi Horniku v SobeSovicich. K po­ znani zpusobu zivota Horniku na Ostravsku v 1 pol. XX stoi., „Radostna Z e m e " , t. 4: 1954, s. 1—^6. A . R o b e k , Vyzkum zpusobu zwota a kultury Horniku v Doubrave, „Ra­ d o s t n a Z e m e " , t. 5: 1955, s. 30—32; t e n ż e , Zpusob zwota Horniku v koloniich v Doubrave v 90 letech minuleho stoleti, „Radostna Z e m e " , t. 5: 1955. s. 104—115. 35 3 6 3 7 38 3 9 4 0 �RECENZJE 451 a zwłaszcza w k o l o n i a c h r o b o t n i c z y c h tej osady. M. i n . z w r a c a uwagą n a u t r z y m y ­ wanie w się d a w n y c h t r a d y c j i chłopskich w k u l t u r z e mieszkańców k o l o n i i , do czego z n a c z n e j m i e r z e przyczyniało się stałe osiedlanie się t u n o w y c h przybyszów ze wsi. Niemniej jednak tradycje wiejskie zanikały wśród górników w koloniach o w i e l e s z y b c i e j niż wśród górników mieszkających w e w s i a c h . Z i n n y c h zagadnień p o r u s z a autor p r o b l e m krzyżowania się k u l t u r y p o l s k i e j i c z e s k i e j . I m i g r a n c i p r z y ­ bywający z G a l i c j i p r z y n o s i l i ze sobą odrębny sposób życia i odrębną kulturę, która na skutek odmiennych warunków gospodarczych w n o w y m środowisku s z y b k o z a ­ nikała. P e w n e jej e l e m e n t y j e d n a k przeszły do wspólnej k u l t u r y robotniczej całej osady. Z i n n y c h artykułów o p u b l i k o w a n y c h p r z e z ośrodek śląski należałoby wspomnieć o d r o b n y c h , a l e wartościowych p r z y c z y n k a c h dotyczących różnych d z i e d z i n k u l t u r y górniczej. W grę t u wchodzą np.: J . R o h e l i J . S v a t e k , Górnicze szej połowy XVIII b r a d n i k , Górnicy IV. w. A . H o l a n , Najstarsze 41 — lekarze Badania Zadaniem ludowi siekiery oświetlania ośrodka słowackiego w dania ośrodka słowackiego było o d t w o r z e n i e r o l i k l a s y robotniczej podzielono ośrodki n a trzy robotnicze, które w etapy. pierw­ J . Za- B r a t y s ł a w i e rozwoju t u r y robotniczej n a Słowacji od o k r e s u feudalnego do c h w i l i obecnej właściwej z kopalń**; ,itp. 13 etnograficzne-go sposoby kul­ i wykazanie t w o r z e n i u się k u l t u r y o g ó l n o n a r o d o w e j . Ba­ 44 W pierwszej początkami swymi fazie postanowiono sięgają epoki uwzględnić feudalnej. W grę te tu weszły ośrodki górnicze przeważnie n i e w i e l k i e , powstałe w e w s i a c h . T r a d y c j a p r a c y najemnej, chociaż niejednokrotnie przerywana, istnieje tu od szeregu pokoleń. W d r u g i m etapie b a d a n i a m i zostaną objęte większe c e n t r a przemysłowe, które r o z ­ winęły się w o k r e s i e k a p i t a l i z m u , zwłaszcza w drugiej połowie X I X w . K l a s a r o b o t ­ n i c z a s t a n o w i w n i c h zwartą masę, a o d e r w a n a od środowiska w i e j s k i e g o , rego w z n a c z n e j m i e r z e pochodzi, wytworzyła n o w y s p e c y f i c z n y sposób życia kulturę. P r z e d m i o t e m w latach badań w ostatnich, w które z n i c h nawiązują likwidacji w okresie końcowej fazie socjalistycznego do d a w n y c h staną się zakłady uprzemysłowienia przedsiębiorstw okresie międzywojennym, z a p i e r w s z e j pracy z któ­ i nową powstałe Słowacji. przemysłowych, które Nie­ uległy republiki. Pracownikami tych zakładów są przeważnie l u d z i e młodzi, którzy znalazłszy w n i c h odpowiednie w a ­ r u n k i życia dobre z a r o b k i , w y g o d n e m i e s z k a n i a w n o w o założonych o s i e d l a c h zrywają n a ogół z pracą n a r o l i . 4 5 B a d a n i a rozpoczęto w 1952 r. od rolniczo-górniczej osady Żakarowce, położonej w e w s c h o d n i e j Słowacji, w powiecie g e l n i c k i m . P o o d p o w i e d n i m przygotowaniu te­ o r e t y c z n y m p r z e p r o w a d z o n o zespołowe b a d a n i a terenowe w l a t a c h 1953—1954, a u z u ­ pełniono j e s z c z e i n d y w i d u a l n y m i w y j a z d a m i . Każdy z członków zespołu i n n e zagadnienie. W r e z u l t a c i e powstała o b s z e r n a m o n o g r a f i a , u schyłku 1956 r . opracował która wyszła z d r u k u 4 0 Żakarowce stanowią c h a r a k t e r y s t y c z n y przykład w s i , której mieszkańcy zajmują J . R o h e l — J . S v á t e k , Hornické sekery z 1 pol. XVIII stoleti, „Radostna Zemé", t. 1: 1951, s. 114—116. A . H o l á n , Nejstarśi zpúsoby osvétlovaní dołu, „Radostna Zemé", t. 1: 1951, s. 123—124. J . Z a h r a d n í k , Hornictí lidoví lékafi, „Radostna Zemé", t. 5: 1955, s. 53—54. Zob. P o d o 1 á k, s. 437. Banická dedina Zakarovce, B r a t i s l a v a 1956, s. 7. jw. 41 4 2 43 4 4 45 4 6 �RECENZJE 452 się górnictwem od s z e r e g u pokoleń. N a j s t a r s z e wzmianki o tej osadzie pojawiają się w X I V w. O d w i e k u X V należała o n a do „państwa r y c h n a w s k i e g o " , sto zmieniało s w o i c h właścicieli. P i e r w o t n i osadnicy które czę­ t r u d n i l i się prymitywną spodarką rolną n a w y k a r c z o w a n y c h p r z e z siebie t e r e n a c h leśnych, rąbaniem go­ drzewa i w y p a l a n i e m węgla d r z e w n e g o d l a p o b l i s k i c h kopalń i kuźnic. Z X V I w. pochodzą pierwsze wiadomości o p r a c y mieszkańców Żakarowiec w okolicznych kopalniach r u d y . Początkowo p r a c a t a należała do i c h obowiązków pańszczyźnianych, o t r z y m y ­ w a l i jednak pewne wynagrodzenie nagrodzenie to przeszło w w postaci części w y d o b y t e j zapłatę w w o l n y c h robotników. Zdarzały pieniężną, się też w y p a d k i , s w e własne n i e w i e l k i e k o p a l n i e o d k r y w k o w e kopalnie nie mogły jednak dawni wytrzymać zaś rudy. Z czasem w y ­ poddani że r o d z i n y zmienili chłopskie się posiadały (od X V I I w . do końca X I X ) . T e d r o b n e konkurencji większych przedsiębiorstw i s z y b k o upadały. Zniesienie pańszczyzny niło się j e d n a k liczby do c o r a z bezrolnych, zapoczątkowało bardziej żyjących pomyślny narastającego tylko z pracy rozwój rolnictwa, rozwarstwienia najemnej. W przyczy­ w s i , do latach wzrostu siedemdziesiątych X I X w., g d y Słowacja została dotknięta k r y z y s e m g o s p o d a r c z y m , w i e l u z t y c h r o l n y c h wyemigrowało do Stanów Zasadnicze talistycznej z m i a n y w życiu w s i nastąpiły z końcem X I X w., w k o n c e n t r a c j i przemysłu. w posiadanie wielkiego bez­ Zjednoczonych. Kopalnie w Zakarowcach i okresie okolicy kapi­ przeszły a u s t r i a c k i e g o k o n c e r n u przemysłowego, co zapoczątkowało o k r e s i c h i n t e n s y w n e j r o z b u d o w y . N i e t y l k o cała ludność m i e j s c o w a znalazła w n i c h z a t r u d n i e n i e (oprócz mężczyzn pracowała również p e w n a ilość kobiet), a l e sprowa­ dzono też robotników z G a l i c j i i z Siedmiogrodu. D o b r a k o n i u n k t u r a gospodarcza n i e trwała jednak robocie. długo. C z a s y p i e r w s z e j Rozpoczęły się z n o w u republiki masowe przyniosły migracje w ciągłe k r y z y s y i poszukiwaniu pracy. bez­ Obecnie groźba bezrobocia już n i e i s t n i e j e . Mieszkańcy Żakarowiec pracują n i e t y l k o w p o ­ bliskich kopalniach, ale i w wielu i n n y c h zakładach przemysłowych powstałych w ostatnich czasach. Charakterystycznym jest fakt, że do końca X I X w. większość mieszkańców w s i uważała się z a rolników, a swą pracę w górnictwie traktowała t y l k o j a k o d o ­ datkowe acja źródło dochodu. O d czasów j e d n a k dobrej k o n i u n k t u r y w przemyśle uległa z m i a n i e . Decydującą która p r z y n o s i niezłe z a r o b k i . W struktury społecznej wsi. Na otrzymania pracy najemnej posiadający gospodarstwa małe spadł głównie n a k o b i e t y przerwami aż do c h w i l i wagę zaczęto przywiązywać t y m czasie również nastąpiło p e w n e skutek rozdrobnienia przeważającą (do poświęcony gruntów, kategorią ludności 2 ha). Ciężar i dzieci. T a k i a W został pierwszy się z Żakarowiec od i c h p o w s t a n i a rozdział zatytułowany Zakarowce rozdziale drugim łatwości się górnicy gospodarki też s t a n r z e c z y utrzymał pracy, obejmujący rolnej pewnymi w aż do c h w i l i ponadto matykę stosunków r o d z i n n y c h . D o t y c h s a m y c h zagadnień nawiązuje dział monografii, wyrównanie zarazem w s i stali prowadzenia sytu­ najemnej, obecnej. Społeczno-gospodarczemu r o z w o j o w i obecnej do p r a c y proble­ ostatni i t r z e c i m omówiono d w a najważniejsze zajęcia mieszkań­ ców w s i : r o l n i c t w o i górnictwo. Charakteryzując rozwój g o s p o d a r k i r o l n e j w r o w c a c h a u t o r z w r a c a uwagę n a j e j zależność od s t r u k t u r y w s i . Z małymi r o z m i a r a m i gospodarstw, roz­ przeszłości. Zaka­ społeczno-gospodarczej z t r a k t o w a n i e m r o l n i c t w a j a k o zajęcia d o ­ datkowego, którym trudniły się głównie kobiety, łączył się b o w i e m m i t y w i z m t e c h n i c z n y . Rozdział poświęcony górnictwu obejmuje znaczny pry­ opis t e c h n i k i , o r g a ­ n i z a c j i i w a r u n k ó w p r a c y , sprawę płac r o b o t n i c z y c h , p r a c y k o b i e t i dzieci, opieki �RECENZJE 453 społecznej. A u t o r k a p r z e d s t a w i a w n i m również przebieg d n i a p r a c y górnika, z w r a c a uwagę n a s t o s u n k i pomiędzy Trzy różnymi kategoriami robotników. dalsze rozdziały p r a c y dotyczą k u l t u r y m a t e r i a l n e j Żakarowiec, w szcze­ gólności m i e s z k a n i a , pożywienia, odzieży. Przedstawiając te d z i e d z i n y k u l t u r y rzy starają - się uwypuklić i c h zależność od społeczno-gospodarczej i auto­ zawodowej s t r u k t u r y w s i . Zależność ta występuje wyraźnie n a przykładzie odzieży. W okresie gdy mężczyźni i kobiety z a t r u d n i e n i b y l i równocześnie t a k w g o s p o d a r s t w i e rolnym, jak i w pracach zazwyczaj miała wiele wym rysów zajęciem zaczęła się powierzchniowych wspólnych. G d y j e d n a k mężczyzn, zaznaczyło przystosowywać do przy wydobywaniu praca się wyraźne ich zawodu w kopalni r u d y , odzież i c h stała zróżnicowanie. podstawowego, się podstawo­ Odzież mężczyzn cechowała ją coraz większa prostota, aż w końcu upodobniła się do u b i o r u robotników z i n n y c h o k o l i c Słowacji. Mężczyźni przejęli ostatecznie ubiór m i e j s k i w l a t a c h k r y z y s u za pierw­ szej r e p u b l i k i . Przyczyniły się do tego częste w ę d r ó w k i z a pracą, w c z a s i e których u n i k a l i wyróżniania się s w y m w y g l ą d e m od i n n y c h robotników w ośrodkach mysłowych. W podobny sposób w a r u n k i p r a c y i s y t u a c j a m a t e r i a l n a n a stopniowe przeobrażenia w ubiorze kobiet. Przeciążenie k o b i e t pracą — w gospodarstwie rolnym, jak w pewnych n a z a n i k d a w n e g o bogatego z d o b n i c t w a okresach w prze­ oddziaływały górnictwie — zarówno wpłynęło n p . stroju. T r z y następne rozdziały zajmują się w y b r a n y m i z a g a d n i e n i a m i z d z i e d z i n y k u l ­ t u r y społecznej i umysłowej. W rozdziałach t y c h omówiono m. i n . z w y c z a j e (łącznie z wierzeniami, przesądami i lecznictwem), folklor literacki i ludowe muzyczny. C h a r a k t e r y s t y c z n y m jest f a k t , że te d z i e d z i n y k u l t u r y Żakarowiec w wyższym s t o p ­ n i u pozostają pod w p ł y w e m t r a d y c j i r o l n i c z y c h niż górniczych. Można to w y t ł u m a ­ czyć zarówno d a w n y m p r y m a t e m gospodarki r o l n e j , j a k też większą pewnością b y t u , jaka z nią była związana. P r z y nicza n i e stanowiła chody. Monografię karowiec Na grafii oparty kończy k o n i u n k t u r z e gospodarczej wspomniany już uprzednio praca że d a w a ł a rozdział robot­ większe do­ o przeszłości Ża­ n a materiałach a r c h i w a l n y c h . marginesie nasuwają tej się słuszne podzielenie nadzwyczaj pewne uwagi zagadnień wstępny i końcowy, które w poświęcone zmiennej p e w n e g o źródła u t r z y m a n i a , p o m i m o ciekawej i gruntownie krytyczne. Przede związanych z przeszłością z n a c z n e j m i e r z e omawiają historii w s i , oparte głównie n a źródłach opracowanej wszystkim osady mono­ nie wydaje na dwa się rozdziały: te s a m e k w e s t i e . Studium archiwalnych, powinno sta­ nowić j e d e n ze wstępnych rozdziałów p r a c y , j a k o p o d s t a w a d l a d a l s z y c h j e j części, dotyczących o s t a t n i c h l a t kilkudziesięciu. O p i s przeobrażeń społeczno-gospodarczych w najnowszej epoce można b y połączyć ze wstępnym rozdziałem h i s t o r y c z n y m l u b przedstawić go odrębnie. W każdym r a z i e p o w i n i e n on się opierać zarówno n a m a ­ teriale terenowym, j a k i n a w s z e l k i c h i n n y c h dostępnych źródłach (archiwalnych, urzędowych itp.). Pewne zastrzeżenia budzi została omówiona w m o n o g r a f i i w sposób (przejście bardzo również fragmentaryczny. od w i e l k i e j rodziny zakres tematyki. O ile kultura wyczerpująco, o t y l e życie społeczne Takie zagadnienie do r o d z i n y np. j a k s t o s u n k i indywidualnej, przemiany d z i n n y m s p o w o d o w a n e pracą zawodową mężczyzn a o k r e s o w o kobiet) społeczno-gospodarczemu stosunków rozwojowi w s i . Pominięty sąsiedzkich, t o w a r z y s k i c h , współżycia ności w i e j s k i e j (np. ludnością miejscową nień nie w y c z e r p u j e z natury pomiędzy a przybyszami). został różnymi w rodzinne życiu r o ­ zasługiwałoby n a dokładniejsze omówienie, niż to u c z y n i o n o w rozdziale p i e r w s z y m , głównie materialna przedstawiono poświęconym także Wszystkich tych r z e c z y rozdział o z w y c z a j a c h problem grupami rodzinnych i lud­ zagad­ dorocz­ n y c h , zawierający zresztą w i e l e interesujących wiadomości. Można by też postulować �RECENZJE 454 opracowanie wstępu, który omawiałby założenia b a d a w c z e , P r z y d a t n e byłoby również w zakończeniu p o d s u m o w a n i e , o kształtowaniu monografia się k u l t u r y robotniczej Zakarowiec stanowi w Żakarowcach. nie t y l k o wartościową źródła i metody Mimo powyższych pozycję w w a c k i e j , ale też j e s t c e n n y m w k ł a d e m do tej d z i e d z i n y etnografii zainteresowaniami swoimi obejmuje V. również kulturę k l a s y Wnioski nictwo etnografów posiadało zarówno w ustroju feudalnym, wydobywano tu rudy w Kutnej Horze o znaczeniu robotniczej. w dotyczy życiu środowiska gospodarczym jak kapitalistycznym. Od prowa­ górniczego. Czech i były od końca X I I I najdawniejszych europejskim. Z w. do początku X V I I rozwojem gospodarki ośrodkiem feudalnej coraz Gór­ Słowacji, czasów różnorodnych m e t a l i , m . i n . złota i s r e b r a . K o p a l n i e odgrywało w y d o b y w a n i e szcza znaczenie sło­ światowej, która ogólne czechosłowackich, olbrzymie uwag etnografii C h a r a k t e r y s t y c z n y jest fakt, że większość badań n a d kulturą robotniczą, dzonych przez pracy. zawierające ogólne w n i o s k i srebra górniczym większą rolę żelaza. Z b i e g i e m c z a s u j e d n a k pokłady r u d m e t a l i , z w ł a ­ s z l a c h e t n y c h , zostały w y c z e r p a n e . p l a n wysunęło się n a t o m i a s t W drugiej połowie X I X w. n a górnictwo węglowe, ściśle związane pierwszy z rozwojem ko­ l e j n i c t w a i ciężkiego przemysłu. W t y m właśnie o k r e s i e rozpoczął się s z y b k i rozwój zarówno Zagłębia ośrodkiem W Ostrawsko-Karwińskiego, węglowym c h w i l i obecnej gałęzi gospodarki nowa Czech, jak też które wkrótce Zagłębia stało się iCładneńskiego i górnictwo węglowe i ciężki przemysł należą do Czechosłowacji. Wielkim najważniejszych ośrodkiem przemysłowym s o c j a l i s t y c z n a O s t r a w a , której budowę rozpoczęto p r z e d k i l k u Nic więc przedmiotem Treścią tych sięgających stępowej dziwnego, studiów że studiów było niejednokrotnie roli górnictwo stało etnograficznych, górników w zarówno daleko się w latach skierowanych zagadnienie w powiednie ludności wiejskiej warunki do m i a s t do badań powojennych tradycji feudalnej, się k u l t u r y rozwój górnictwa i h u t n i c t w a w l a t a c h p o w o j e n n y c h , migracje i ośrodków n a d współczesnymi staje się też laty. k u problematyce ciągłości głąb e p o k i kształtowaniu największym Pilzneńskiego. głównym robotniczej. kulturalnych, j a k też p r o b l e m narodowej. Ponadto po­ szybki a w związku z t y m m a s o w e przemysłowych, przeobrażeniami stworzyły kultury od­ robot­ niczej. Na marginesie omawianych studiów nasuwają się j e s z c z e p e w n e u w a g i ogólne, które dotyczą założeń b a d a w c z y c h , p r o b l e m a t y k i , metod i o r g a n i z a c j i badań związa­ n y c h z kulturą robotniczą. S t u d i a w s z y s t k i c h omówionych wyżej ośrodków się n a z a ł o ż e n i a c h więc b a d a n i a teoretycznych m a t e r i a l i z m u historycznego. n a d kulturą robotniczą p r o w a d z o n e są po u p r z e d n i m się z historią d a n e g o okręgu przemysłowego, p o g r u n t o w n e j społeczno-gospodarczego. wątpliwości, Stanowisko że z jego realizacją to łączą należy trudności. nie reguły zaznajomieniu a n a l i z i e jego zaakceptować, się p e w n e opierają Z rozwoju ulega jednak Nie zawsze bowiem przeobrażenia społeczno-gospodarcze danego ośrodka przemysłowego są w y s t a r c z a ­ jąco p r z e b a d a n e stąd przez historyków, w y c h studiów, a n i e r a z g r u n t o w n y c h celowe tworzenie historycznych Dalsze realizowane, ekip badawczych, zainteresowanych założenie teoretyczne choć r z a d k o n a etnografa spada dodatko­ związku z t y m złożonych z p r z e d s t a w i c i e l i różnych d y s c y p l i n problematyką etnografii robotniczą. czechosłowackiej, wyraźnie formułowane, się k l a s y robotniczej które to powiązanie który j e s t j e j twórcą i n o s i c i e l e m . Stąd też przywiązywanie n a d kształtowaniem obowiązek badań źródłowych. Byłoby w jest p r z e z nią kultury z ludem, dużej w a g i do badań danego okręgu, do studiów n a d pocho- �RECENZJE dzeniem poszczególnych stanowisko, 455 ugrupowań, które się n a nią c h a r a k t e r y s t y c z n e też d l a etnografii Zaznajomienie się z p o c h o d z e n i e m złożyły. R z e c z j a s n a , że to radzieckiej, jest bardzo słuszne. społecznym, t e r y t o r i a l n y m , n a r o d o w y m robotni­ k ó w j e s t obok badań n a d i c h aktualną sytuacją gospodarczą i społeczną wym warunkiem d l a z r o z u m i e n i a kształtowania się k u l t u r y Słuszny również jest postulat, by b a d a n i a zać w ze studiami odniesieniu ludności, nad do środowiskiem ośrodków, względnie do w osad, n a d środowiskiem r o b o t n i c z y m chłopskim. których w Należy współżyją których go uwzględnić z sobą robotnicy obydwie, rekrutują się i stwa, warstwami którego i w pewnych społecznymi, sposób życia, a zwłaszcza o oddziaływaniu dążenia i nawyki ideały, w zwrócić rewolucyjne jeszcze o j e d n y m baczną dążenia okresu, znaczne kategorie drobnomieszczań­ sytuacjach postulacie często w y s u w a n y m jest uwagę n a postępowe mas robotniczych, niewątpliwie zróżnicowanie jej zapoznane słuszne. Należy k l a s y robotniczej, badaniach tradycje. często jednak gdy chodzi w Hasło, b y przez ujawnić naukę równocześnie o stopień j e j oma­ nad klasą poprzed­ uwzględnić uświadomienia społecznego, ścieranie się — j a k w i a d o m o — w j e j obrębie różnorodnych i ze z innymi kla­ środowiskach stanowią wzór d l a r o b o t n i k a . W y p a d a wspomnieć niego te pewnych w i a n y c h p r a c a c h . Kładzie on szczególny n a c i s k n a to, b y w robotniczą wią­ zwłaszcza przeważnie w s i : N i e można j e d n a k zapominać o powiązaniach k l a s y robotniczej sami podstawo­ robotniczej. wpływów tendencji. Parę u w a g w y p a d a życia i kulturą dokładniejszego rowiec, Z która jeszcze poświęcić p r o b l e m a t y c e robotniczą. W opracowania dotyczy niku specyficznego „Etnografii stanowi środowiska o charakterze programowym, badań, zasługuje Analizując 47 narodowym Czech zapytuje etnografia. autorka, w Odpowiada: są właściwym p r z e d m i o t e m sposobem monografia Zaka- chłopsko-robotniczego. opublikowanych w okresie n a uwagę artykuł S k a l n i k o v e j w p i e r w s z y m Czechosłowackiej" . uczestniczyć badań n a d się zapoznałam, n i e znalazłam j e j całokształtu. Wyjątek jednak n i e l i c z n y c h artykułów podejmowania s t u d i a c h , z którymi j a k i m stopniu w „Dokładnym etnografii. znaczenie rocz­ w życiu s t u d i a c h n a d n i m może badaniem S t u d i u m sposobu górnictwa t y c h zagadnień, życia i k u l t u r y które górników, i c h osiedli i m i e s z k a n i a , odzieży, pożywienia, narzędzi p r o d u k c j i i t e c h n i k , s t u d i u m życia w społeczeństwie i rodzinie, analizą ludowej I d a l e j : „Naszym z a d a n i e m jest s k o n c e n t r o w a n i e górników, zgromadzenie materiałów b r a l i udział w życiu n a r o d o w y m do naszego W zakończeniu opracowany dzieckich. o t y m , j a k żyli, Kwestionariusz Zbadanie mierze ją oświetla. tytułu) poruszone rodzaj postępowych artykułu własnych tradycji, w ten m a przytacza doświadczeń stanowić Składa się są następujące część drugą: Zycie autorka terenowych tylko podstawę których jaki tkwią zagadnienia: społeczne kwestionariusz, i doświadczeń do części ogólne i n f o r m a c j e osadnictwo, i rodzinne, ra­ przeprowadzenia problematyki, niemniej w on z t r z e c h części. W i w a r u n k i p r a c y ludności m i e j s c o w e j , wienie. N a życia tworzyli, 48 w y w i a d ó w , nie z a w i e r a więc pełnego o p r a c o w a n i a nej i klasowego" . wspomnianego n a podstawie pracowali artystycznej". sposobu w przeszłości i teraźniejszości, j a k i był i c h w k ł a d życia k u l t u r a l n e g o . k o r z e n i e i c h uświadomienia twórczości się n a p r z e b a d a n i u pierwszej o danym pew­ (bez okręgu, m i e s z k a n i a , odzież, poży­ składają się rozdziały: społeczne, s z k o l n i c t w o i oświata, życie rodzinne, z w y c z a j e l u d o w e i z a b a w y , życie religia, O. S k a-l n i k o v a, K otdzce o studiu kultury a zpusobu zivota ćeskych a slovenskych Horniku, „Ceskoslovenska E t h n o g r a f i e " , R . 1: 1953, s. 153—162. S k a l n i k o v a , j w . , s. 156. 4 7 4 8 �RECENZJE 45(J wierzenia i przesądy, wiedza ludowa. Przez „życie społeczne" rozumie autorka układ stosunków n a t e r e n i e zakładu p r a c y , c h a r a k t e r i n s t y t u c j i skupiających towarzyskie gminy, stosunków między górnikami a innymi ludności i t p ' O s t a t n i a część k w e s t i o n a r i u s z a (Ludowa zawodowymi styczna) problem obejmuje problematykę twórczości literackiej, życie kategoriami twórczość muzycznej i arty­ plastycznej górników . 49 Pomijając strzeżenia wyrazem matyki i na budzi tym miejscu zwłaszcza niewątpliwie badawczej. duchową słusznego Autorka samą również monografii badanej dążenia stara tendencję w już kwestionariusza należy do objęcia się do szerokiego zarówno J a k już wspomniałam, szerokiej kulturę on proble­ materialną zagadnień ośrodka zwężenie p r o b l e m a t y k i b a d a w c z e j Żakarowiec. za­ że j e s t i całokształt życia uwzględniania pracach (pewne podkreślić, Dadaniami uwzględnić opublikowanych ośrodków c z e s k i c h . P e w n e w omawianego robotników, j a k też i c h sytuację ekonomiczną łecznego. Tę widzimy ocenę s y s t e m a t y k a zagadnień) spo­ społecznych praskiego i innych z a z n a c z a się n a t o m i a s t stosunki społeczne na terenie osady są tutaj t y l k o w słabym s t o p n i u uwzględnione. Z a p e w n e jest to w y ­ n i k i e m n i e t y l e założeń t e o r e t y c z n y c h autorów, i l e r a c z e j k o n k r e t n y c h warunków, w j a k i c h p r a c a powstała. Niemniej we jednak n a podstawie w s z y s t k i c h ośrodkach tury materialnej zakresu opublikowanych najlepiej dotąd robotników. Należy uwzględnia się zarówno została przy dawne prac nasuwa opracowana t y m podkreślić, że w formy życia O ile bowiem mitywnych czesnymi narzędzi p r o d u k c j i i technik pracy w g r a n i c a c h możliwości etnografa narzędzi, o tyle trudno skomplikowanymi urządzeniami badań p r z e s u w a się w t y m w y p a d k u nienie człowieka stosunku od niego n a terenie problem budowy problematyka Więcej chowej. uderza wątpliwości Zarówno np. f a k t sugeruje, w budzi natomiast wyodrębnienia zwyczajów osobny osady t e c h n i c z n y c h , do zagad­ stosowania interesować etnografa pozostaje życia społecznego jak w w mocy które pojawiają zasługują się w rodzinnych i dorocznych zwyczajów zaś z sobą. dorocznych Podobnie, pełny proces p r z e m i a n przy gdy warunkach społecz­ już zani­ zanikające, j a k życia, chociażby miały one życia przyjętymi w środowisku i n t e l i g e n c k i m l u b też w y d a j e rodzinnych z innych z a ­ górnicze, stopniowo dawne, du­ Skalnikovej ujęcie p r o b l e m a t y k i zarówno z w y c z a j e nowych i kultury kwestionariuszu rozdział. T a k i e że c h o d z i t u t y l k o o d a w n e t r a d y c j e drobnomieszczańskim. Dlatego zwyczajów współ­ ciężkości kształtowania się stosunków społecz­ badanie Żakarowiec, w i e l e c e c h wspólnych z f o r m a m i stawienie zajmował n a problematykę ściśle społeczną, n a osiedli r o b o t n i c z y c h , ale n a d a l monografii kające. T y m c z a s e m n a uwagę też nowe, się społeczna m i e s z k a n i a . gadnień życia społecznego w nej by P o d o b n i e zresztą p r z e s t a j e współczesnych jedy­ fabrykach. leży opis d a w n y c h t e c h n i k i p r y ­ wymagać, do narzędzi, do ulepszeń zakładu p r a c y . tradycji wątpliwości b u d z i kopalniach lub że kul­ z tego do t e c h n i c z n y m i . Sądzę, że p u n k t n o w y c h t e c h n i k itp., w r e s z c i e n a zagadnienie nych w uwaga, studiach nawiązujące chłopskich, j a k też n a r a s t a n i e elementów n o w y c h . P e w n e nie z a g a d n i e n i e się problematyka na tle m i się, że n a j b a r d z i e j całokształtu omawianiu chodzi życia współżycia o kulturę celowe j e s t p r z e d ­ społecznego wszystkich duchową, (np. n a r a s t a n i e myślenia r a c j o n a l n e g o rodziny, mieszkańców należałoby uwzględnić u robotników, czyn­ n i k i , które się n a to złożyły itp.), a nie t y l k o d a w n e przesądy, w i e r z e n i a itp. T e n p u n k t w i d z e n i a został zresztą przyjęty w pełni w z a k r e s i e f o l k l o r y s t y k i . W " związku z powyższymi uwagami S k a l n i k o v a, jw., s. 158—162. nasuwa się jeszcze sprawa stosirnku �RECENZJE 457 j robotniczą ! i ekono- i I etnografii krzyżują ' misty jak do innych nauk. się z a i n t e r e s o w a n i a W drodze W badaniach h i s t o r y k a , etnografa, p r a k t y k i ustalił się już p e w i e n już wspomniałam — n a d problematyką socjologa, folklorysty podział p r o b l e m a t y k i , n i e m n i e j — i s t n i e j e szereg k w e s t i i wątpliwych. W c i e m i kulturą robotników n a j b a r d z i e j { s t u d i a c h n a d ży- c h y b a celowe są b a d a n i a k o m p l e k s o w e , ; pro- wodzone przez p r z e d s t a w i c i e l i różnych d y s c y p l i n . Są już one zresztą na dużą skalę jakikolwiek zarówno problem w z Czechosłowacji, zakresu kultury jak ZSRR. robotniczej Etnograf powinien n a j s z e r s z y m kontekście i n i e ograniczać się do t r a d y c y j n e j ficznej Nie jest w t y m w y p a d k u istotne ścisłe oddzielenie organizowane badając go jednak ująć w problematyki jak etnogra­ z a k r e s u poszczególnych • n a u k (posiadające, w z n a c z n e j m i e r z e i tak c h a r a k t e r u m o w n y ) , ale j a k najpełniejsze odtworzenie W całego b o g a c t w a rzeczywistości. zakończeniu p r a c y kilka Etnografowie uwag botniczą opierają się z a z w y c z a j archiwalnych materiałów prace danych W i w itp. poznania Taka kultury postawa o r g a n i z a c j i robotniczej badawcza jest ' ro­ j a k też n a źródłach przykładem odtworzenia się do materiałów i n a d problematyką terenowym, Wartościowym do j a k najpełniejszego stości n i e można ograniczać metodach studiach swoich tak na materiale dla Sirovatki. dążeniu źródłach, urzędowych archiwalnych Fojtika słuszna o czechosłowaccy wyzyskania są • w s p o m n i a n e niewątpliwie i zrozumienia uzyskanych tylko w ! i już bardzo rzeczywi­ t e r e n i e , lecz wyzyskać w s z e l k i e i n n e dostępne źródła. W opublikowanych pracach o t e c h n i k a c h p r a c y terenowej, niej omawiają te i sprawozdaniach zagadnienia sprawozdania n i c h można dodać, że p r z y d a t n e metody ankietowej, zwłaszcza do większych kształcenie również ponadto że w gruntowne mogłoby zbieranie centrów robotników ośrodka być w znalazłam życiorysów tych drogą n a d większymi technik wiadomości Nawiązując wypadkach ze względu sprawia | się to na trudności. przemysłowymi się metodą ! do stosowanie konkursu. Odnosi których nie ośrodkami s t u d i a s t a t y s t y c z n e i posługiwanie praskiego. pewnych przemysłowych, w stosowanie badaniach niewiele s t o s o w a n y c h p r z e z poszczególne ośrodki. N a j d o k ł a d - wy­ Sądzę konieczne są kartograficzną. W s t u d i a c h etnografów czechosłowackich u d e r z a dobra o r g a n i z a c j a p r a c y , s z y b ­ kie opracowywanie podkreślić materiałów że omawianą i publikowanie dziedziną etnografii wyników zajmuje cowników'naukowych, przeważnie młodych. B a d a n i a skały już pełne prawo obywatelstwa z j a k i m są prowadzone, c z e r w i e c 1957 w etnografii s t w a r z a j a k najlepsze dr Jana Slovenska Mjartana, Akademia Prace Vied, Narodopisneho przy t y m n a d kulturą robotniczą czechosłowackiej. pra­ uzy­ Rozmach, P R O B L E M O W E J Banickd Sekcia Spoloćenskych Ostavu Slovenskiej Vied, : j j dedina pod r e d . Akademie Vied, Z v . 1, B r a t i s l a v a 1956 : Instytut Ludoznawczy Słowackiej A k a d e m i i górniczej w s i Z a k a r o w c e *. terenowe przeprowadzone i p e r s p e k t y w y n a przyszłość. Danuta Dobrowolska K I L K A U W A G NA M A R G I N E S I E M O N O G R A F I I Zakarovce, badań. Należy się t a m z n a c z n a ilość Praca N a u k w y d a ł w r. 1956 monografię ta powstała w oparciu o kompleksowe w l a t a c h 1953—54. Została ukończona i o d d a n a badania w końcu 1954 r. P u b l i k a c j a ta składa się z szeregu opracowań obrazujących całość k u l t u r y o p i * R e c e n z j a została n a p i s a n a w s z y c h numerów c z a s o p i s m a . ! do d r u k u c z e r w c u 1957 r. i dlatego d o t y c z y k i l k u pierw­ i I �RECENZJE 458 osady. Są to p r a c e : B. F i l o v a , Spolećenske sywanej PoVnohospoddrstvo; lak, iel'stvo; M. M a r k u s , Ludovd Zvyky,l'udove kultura; Każdą który liecenxe; strava; v a pfibuzenske praca; folklor; vztahy; odev; powinien kultury ludowej. na zagadnienia one n i e z w y k l e być zrecenzowany Na marginesie bogaty S . B u r l a s o v a , L'udovd przez i różnorodny specjalistów opublikowanej hudobnd od jednej wybranego z a ­ materiał etnograficzny, poszczególnych pracy warto z a k r e s u badań e t n o g r a f i c z n y c h w w a n i a monografii stavi- E . Cajankova, minulosti. z t y c h p r a c można traktować j a k o odrębną monografię Zawierają J . Podo- L'udove J . Mjartan, S . K o v a c e v i c o v a , L'udovy M . K o s o v a , Slovesny J . M a r k o v , Zakarovce gadnienia. Banicka J . Patkova, jednak działów zwrócić uwagę w s i oraz sposobu opraco­ problemowej. C y t o w a n a p r a c a powstała w w y n i k u n o w a t o r s k i c h badań n a d kulturą k l a s y r o ­ botniczej. Równie obszerną publikacją z tej d z i e d z i n y nie mogą się j e s z c z e pochwalić etnografowie z i n n y c h krajów s o c j a l i s t y c z n y c h . C e l e m p u b l i k a c j i , j a k zaznaczono w e wstępie p r a c y , jest p o k a z a n i e warunków, w j a k i c h powstawała słowacka k l a s a robotnicza oraz wyodrębnienie rodzimego cha­ r a k t e r u jej k u l t u r y , gdyż — j a k w y n i k a z badań — większość słowackiej k l a s y r o ­ botniczej pochodzi ze w s i i przechodząc do p r a c y w przemyśle przyniosła w i e j s k i s t y l życia, który dopiero z c z a s e m uległ z m i a n o m . D o badań w y b r a n o typową d l a powstałego w rolniczym. W dalszej okresie f e u d a l n y m fazie badan górnictwa, osadę o c h a r a k t e r z e etnografowie osad powstałych w okresie rozwijającego swój osadę słowaccy chcą przejść do pół- badania się k a p i t a l i z m u , a w r e s z c i e w o k r e s i e b u ­ dującego się s o c j a l i z m u . Powstaje pytanie, czy i w jakim stopniu w pracy zrealizowano zamierzone cele b a d a w c z e ? Ponieważ w badanej w s i występują równolegle zajęcia r o l n i c z e i gór­ nicze, p r z y c z y m s t o s u n e k jednego zajęcia do drugiego ulega różnym z m i a n o m , p o w s t a j e te d w i e p o d s t a w o w e gałęzie R e d a k c j a przyjęła problem, jak w zostały autorzy w pracy trzymają zasadę, że w s z y s t k i e o m a w i a n e przedstawione się n a przestrzeni czasu w s i górniczej przedstawić gospodarki. n i c t w o z hodowlą, górnictwo, b u d o w n i c t w o , itp.) monografii działy k u l t u r y l u d o w e j strój, odżywianie, z w y c z a j e równorzędnie. tradycyjnej W poszczególnych s y s t e m a t y k i n e j . Np. w r o z d z i a l e poświęconym b u d o w n i c t w u (roi- 'i»; i wierzenia '.'I rozdziałach ~\ e t n o g r a f i c z ­ autor p r z y o m a w i a n i u d o m u daje 2Ll między i n n y m i opis współczesnego d o m u górnika z a w o d o w e g o i opis k o l o n i i górni¬ czej p r z y k o p a l n i , jednocześnie z a z n a c z a , że w Żakarowcach p r a w i e w każdym d o m u m i e s z k a górnik, n i e można więc w o b e c tego mówić o jakimś t y p o w y m niczym. Podobnie wszelkich odmian strój górniczy tradycyjnego n i k u takiego ujęcia, p o m i m o przedstawiony stroju, bardzo jakie jest wśród występują obszernego w domu szczegółowego Żakarowcach. gór- ' k j opisu W wy­ i wyczerpującego materiału w jego m a s i e ginie n a m z oczu górnik i jego k u l t u r a . W n a s z y m m n i e m a n i u jest rzeczą podlegającą d y s k u s j i , czy w p r a c y , która m a n a celu omówienie k u l t u r y górnika, celowe inwentarza k u l t u r y badanej osady, jest p o d a w a n i e pełnego średnio pomagają n a m zrozumieć genezę i specyfikę badanej drogę pośrednią, podając skiej przemian się w ludowej tym samym z zaznaczeniem środowisku kultury częściowo w p r a c y o gospodarce rolnej). W pewnym sensie p r z e w o d n i k i e m warunkowanych robotniczej (momenty w t y m ogromnym w y c h mógłby stać się rozdział p i e r w s z y bezpo­ przez nas klasy łecznej. E w e n t u a l n i e można b y w y b r a ć kultury typologicznego c z y też t y l k o t y c h j e j aspektów, które inwentarz spo­ wiej- # j kształtowaniem :M\ te podkreślone m a t e r i a l e faktów są kulturo­ p r a c y o s t o s u n k a c h społecznych badanego środowiska. Jednakże ze zrozumiałych względów (rok p r z y g o t o w a n i a p r a c y do d r u - >y ' *f �RECENZJE 459 k u ) zaciążyły n a n i m błędy s c h e m a t y z m u , które n i e pozwoliły autorce n a w n i k l i w e • i pełne z o b r a z o w a n i e brak jakiegoś wało uwagi b a d a n e g o środowiska. O b e c n i e w o m a w i a n e j ogólnego s y n t e t y c z n e g o podsumowania, i w n i o s k i rozrzucone w różnych p r a c y o d c z u w a się które zebrałoby i N a zakończenie chcielibyśmy jeszcze zwrócić uwagę n a interesujące problemu Zakarovce (J. M a r k o v , pozytywnym stali v minulosti). jest to, że p r z y zwolnieni z obowiązku czego etnograf Ma to' swoje t a k i m ujęciu gromadzenia którzy a u t o r z y wyłamują i komentowania h i s t o r y k a i etnografa Osobnej autentyczne strują materiałów bardzo historycz­ rozdział rozumienie informatorów stosunek do z a w o d u Z drugiej się one prawie h i s t o r y c z n e j (zresztą się w w y n i k u które- w szerokie wypowiedzi ^^ydaje że ideałem byłaby każdym i zo­ nie­ ścisła opraco^vaniu z n a etnograficzny wreszcie w z m i a n k i wymaga uderza Momentem artykułów gdyż opierają bez p e r s p e k t y w y się z tego ujęcia) lazłby się materiał h i s t o r y c z n y i którym poszczególnych praca. artykule często nie j e s t w stanie przeprowadzić p o p r a w n i e . wyłącznie n a m a t e r i a l e e t n o g r a f i c z n y m współpraca w osobnym dobre i złe strony. autorzy s t r o n y ujęcie t a k i e zubożyło poszczególne rozdziały w rozwiązanie w y k o r z y s t a n i a materiałów h i s t o r y c z n y c h , j a k i e p r z y n o s i powyższa W s z y s t k i e dostępne materiały h i s t o r y c z n e zostały z g r u p o w a n e nych uszerego­ artykułach. o poświęcony terminu charakterze folklorowi, Przytoczone subiektywnym, górnika, t r u d y i radości p r a c y d z i a l e t y m są z a m i e s z c z o n e z a l e d w i e t r z y typowe ustnemu „folklor". są które ilu­ zawodowej itp. W roz­ opowiadania. W naszym rozumie­ n i u do f o l k l o r u możemy zaliczyć twórczość słowną dającą się zaszeregować do k o n - k r e t n e g o r o d z a j u literackiego, n a t o m i a s t nazwą tą t r u d n o razowe, indywidualne wypowiedzi t y p o w y c h opinii c z y p o s t a w Wydanie etnografii monografii nawet wtedy, kiedy c h y b a obejmować są one o d b i c i e m jedno­ pewnych społecznych. Żakarowiec słowackiej, t y m b a r d z i e j jest niewątpliwym i znacznym osiągnięciem że materiał i l u s t r a c y j n y j e s t bogaty i bardzo s t a r a n n i e d o b r a n y , s z a t a g r a f i c z n a golną u z n a n i a i ... zazdrości. W y d a j e się n a m j e d ­ n a k , że o m a w i a n a m o n o g r a f i a może być p u n k t e m wyjścia do d y s k u s j i n a d z a k r e s e m badań e t n o g r a f i c z n y c h w w y b r a n e j w s i i n a d sposobem o p r a c o w a n i a zgromadzonych materiałów, u s z e r e g o w a n y c h i p r z e d s t a w i o n y c h tak, by p r o b l e m n a c z e l n y był z całą wyrazistością wszystkie kowane uwypuklony, zas inne zagadnienia były mu i podporząd­ i k o n s e k w e n t n i e z m m powiązane. BvOTlist ETIENNE J U I L L A R D , La géographie sociale vie rurale (Publications dans de la plaine la Faculté de des 0-10(1 tJ&IVOTSrCCl Basse-Alsace. Lettres Essai de dz l'Université i de S t r a s b o u r g , fasc. 123), P a r i s 1953, s. 582 — 4 m a p y . Autorem monografii przede wszystkim dzenie procesu jest f r a n c u s k i uczony, geograf 1 h i s t o r y k , geografię zmian społeczną. zachodzących w Autor postawił społeczności sobie reprezentujący za zadanie wiejskiej prześle­ dolnoalzackiej od r. 1700 do c h w i l i obecnej, w możliwie s z e r o k i m z a k r e s i e , szukając powiązań i w z a ­ j e m n y c h uwarunkowań między c z y n n i k i e m geograficznym, społecznym, n y m i p s y c h o l o g i c z n y m . P r a c a m a ważne znaczenie d l a etnografii. wiem przeobrażenia społeczno-gospodarcze czasowych na wspomnianym i i c h dynamikę w szerokich dziedzinie' k u l t u r y t r a d y c y j n e j . znaczenie pracy dotyczy pod t y m względem europejskich, które bo­ ramach ! obszarze, ułatwia w w y s o k i m s t o p n i u r o z u m i e n i e p r z e ­ m i a n , j a k i e zaistniały i zachodzą w krajów ekonomicz­ Odsłaniając przeszły Instruktywne nie t y l k o A l z a c j i , lecz także i n n y c h analogiczny rozwój pod wpływem impaktu '•i �RECENZJE 400 kapitalizmu. W r e c e n z j i n i n i e j s z e j uwzględniamy p r z e d e J u i l l a r d a , które mają Równina tradycje Dolnej znaczenie d l a Alzacji, obszar rolnicze. Z rozwojem l a t a c h n i e poszedł j e d n a k w w s z y s t k i m te części dzieła etnografii. wyjątkowo urodzajny, uprzemysłowienia k r a j u w parze rozwój rolnictwa. posiada wielowiekowe o s t a t n i c h kilkudziesięciu Obecnie Dolna Alzacja za­ rolę że r o l n i c t w o w życiu g o s p o d a r c z y m r o l n a n a s k u t e k coraz większego nienia i w gruntów, coraz kraju, produkcja uniemożliwiającego słabszym stopniu rolnictwa, narastaniem ralne, które jednym by autor jako z ważnych motywów przez odpowiednie problemu Praca oparta jest jest rynku rozdrob­ stosunkowo lokalnego. Z niska- upadkiem w s i wiążą się przeobrażenia społeczne i k u l t u ­ tradycyjnej powstania omawianej przyczynić się społeczności pracy do wiejskiej. jest pragnienie Toteż autora, konstruktywnego rozwiązania statystycznych, na materiałach Alzacji. n a bogatych oraz b o g a t y c h techniczny, potrzeby kryzys badania rolnego w D o l n e j terenowych zaspokaja urbanizacji określa postęp odgrywa nadal doniosłą grożona jest k r y z y s e m r o l n y m . P o m i m o publikacjach materiałach a r c h i w a l n y c h rodowym F r a n c j i (Archives Nationales), w zawartych archiwach w Archiwum departamentalnych Na­ i archi­ w a c h g m i n n y c h . A u t o r wyzyskał też b a r d z o s t a r a n n i e z b i o r y m a p i ksiąg k a t a s t r a l ­ nych oraz zbiory archiwalne m i o t u , regionalnej statystyczne. L i s t a wykorzystanej P r a c a składa się z dwóch części. W p i e r w s z e j biazgowością, w literatury tradycyjną gospodarce r o l n e j społeczność wiejską (w szczególności w śledzi autor, z właściwą m u d r o - od r. 1700—1850 pod kątem zakresie u p r a w y zbóż, roślin Rewolucji i po R e w o l u c j i . turze własności rolnej rozwojowi runków i w pierwszej demograficznemu morfologicznych, innym) oraz Druga Zmiany ośrodków klasyfikacji wiejskich m u j e o k r e s od r. 1850 do c h w i l i obecnej. pod ziemi według względem (wa­ urodzajności architektonicznym. poświęcimy więcej u w a g i , o b e j ­ tradycyjnej społeczności gra­ wiejskiej o k r e s u gwałtownych p r z e m i a n , j a k i e dokonały się pod w p ł y w e m r e ­ przemysłowej. Wieś drugiej autor R o k 1850 (nie s z t y w n i e pojęty) j e s t nicą, która oddziela dość p o w o l n y okres r o z p a d u wolucji struk­ n a tle c h a r a k t e r y s t y k i środowiska geograficznego część, której w n i n i e j s z y m s p r a w o z d a n i u od kolejnego przededniu te, wyraźnie się zarysowały w połowie X I X w. Dużo m i e j s c a poświęca klimatycznych, typologii zmian pastewnych i i n n y c h oraz hodowli), z m i a n zachodzących w. s t r u k t u r z e społecznej w Wielkiej przed­ i ogólnej, j e s t wręcz imponująca (s. 555—571). alzacka zmienia nieustannie swoją strukturę zawodową począwszy połowy X I X w. Świadczą o t y m następujące dane l i c z b o w e : ludności od wiej­ skiej żyjącej z r o l n i c t w a w r. 1861 było 79°/o, w r. 1875 — 7 4 % , w l a t a c h 1907 do 1910 — 6 5 % , a w r. 1936 — 4 4 % ogólnej l i c z b y ludności (s. 395). W b a d a n y m sie występuje kształtuje nowa się tutaj kategoria często j a k o dem, najczęściej lenie n a północy k r a j u , problem rezultat przemysłowym. wzajemnych słych skutków społeczna mniejsze dwóch n a południu. Z stosunków między m i a s t e m są p r z y c z y n y robotnicy-rolnicy. łączenia zajęć Łączenie społecznych, e k o n o m i c z n y c h Interesujące ludzi: Ta okre­ kategoria rolniczych z innym zawodów posiada t y m zagadnieniem zawo­ większe nasi­ wiąże autor a wsią i płynących stąd donio­ i kulturalnych. z m i a n , które zaszły w strukturze zawodowej. We­ dług badań a u t o r a s z y b k i e tempo i n d u s t r i a l i z a c j i i k o n c e n t r a c j i przemysłu n a p r z e ­ łomie X I X i X X w . przyczyniło się do u p a d k u tracą nabywców i szybko ubożeją, rzemiosła w i e j s k i e g o . nie wytrzymując konkurencji m i e j s k i c h . D o t k l i w i e u c i e r p i e l i n a t y m garncarze, t k a c z e , k o w a l e , Rzemieślnicy przedsiębiorców szewcy. W rezul­ tacie u p a d k i ; rzemiosła rzemieślnicy ograniczają się albo do r o l n i c t w a , o i l e posiadają ziemię, albo migrują do m i a s t a . Już w końcu X I X w. obserwuje się też bardzo ł f �iT RECENZJE 4gl ważne z j a w i s k o , które w poważnym stopniu pobudza cie z a c h w i a n i e Tak np. w równowagi między płacami r. 1850 płaca miesięczna w migracje przemyśle robotnika równała a ze w s i , a ceną mianowi­ płodów rolnych. się 2 k w i n t a l o m zboża, w r. zaś 1910 równała się 4 k w i n t a l o m , a w r. 1928' — 6 k w i n t a l o m (s. 403). Ważnym w c z y n n i k i e m wpływającym przemyśle, rodzinnymi XIX to silne rozdrobnienie i przyrostem na migracje gospodarstw n a t u r a l n y m , który w. P o n a d t o • postęp t e c h n i k i r o l n e j ze w s i do rolnych był miast, silny jeszcze w odegrał rolę drugiej Powstała powrót konieczne. P r a c a w Ewolucja siły, działające n a przełomie X I X i X X w . przesunię­ c z a s u atrakcyjność do wyłącznych przemyśle bowiem w s i dolnoalzackiej pracy zajęć w przemyśle uzyskała wysoką poszła spowodowała rolniczych jest traktowany więc przede rangę z rolnictwa lub przemysłu, autor zło kierunku łą­ społeczną. wszystkim wyróżnia różne też, jako w c z e n i a p r a c y n a r o l i z pracą w przemyśle. Stosując k r y t e r i u m p r z e w a g i czerpanych spo­ wiej­ ze w s i do m i a s t . z biegiem że e w e n t u a l n y . rolnych t e n obecnie n i e j e s t j e s z c z e zakończony), spowodowały poważne cia siły roboczej połowie o g r a n i c z e n i e siły roboczej, co szczególnie o d c z u l i , w y r o b n i c y scy, tracąc podstawę b y t u . W y m i e n i o n e (proces pracy podziałami c z y n n i k a pobudzającego t e n r u c h . W p r o w a d z e n i e m a s z y n r o l n i c z y c h w większych g o s p o d a r s t w a c h wodowało bowiem do wywołane typy dochodów gospodarstw. Z a z w y c z a j p r a c a w przemyśle s t a n o w i dodatek do dochodu z r o l n i c t w a , l u b o d w r o t ­ nie, co w k o n s e k w e n c j i p r o w a d z i turę gospodarstw od 5 do 10 h a i powyżej w badanym rejonie, Wypadki 10 h a . K a t e g o r i a gospodarstw jest związana t y p u „życia m i e s z a n e g o " wyżej do odchyleń w stopie życiowej. Analizując (le genre łączenia p r a c y z pracą w w przemyśle i prowadzi do n a r o l i z pracą w przemyśle w gospodarstw strukturze gospodarstwach po­ jest też n i e l i c z n a . wsi dolnoalzackiej charaktery­ zuje rozwój s y t u a c j i społecznej p r o l e t a r i a t u wiejskiego. Już w l a t a c h sześćdziesią­ tych przemian od 0,5 do 2 h a , dominująca najemną de v i e m i x t e ) . 10 h a są r z a d k i e . T a k a t e g o r i a Dynamikę struk­ r o l n y c h wyróżnia i c h 4 k a t e g o r i e : od 0,5 do 2 h a ; od 2 do 5 h a ; ubiegłego s t u l e c i a t a k a t e g o r i a majątków ziemskich wskutek lała kategorię ona nazywa społecznej ludności była wprowadzania drobnorolnych gospodarzy. cudze usuwana Bardzo gospodarzy W bardzo porównaniu do rolników trudna. L a t a złego p o p y t u pełnorolnych często ci właśnie są p o ­ i robotników, k a t e g o r i i społecz­ ich sytuacja była n a i c h pracę były d l a n i c h katastrofą, gdyż d o ­ chody ze swojego drobnego g o s p o d a r s t w a Bardzo zasi­ pogardliwie gospodarstwa. W r o k u 1936 p r o l e t a r i a t r o l n y p r a w i e że nie stanowił osobnej nej. z wielkich r o l n i c z y c h . Przeważnie Takich się „le K ù h b ù r " l u b „paysan à v a c h e " . s i a d a c z a m i k o n i i uprawiają stopniowo maszyn uzupełniali pracą najemną charakterystyczne dla tych rodzin jest to, że posiadały w troje rolnictwie. lub czworo dzieci. Widać wyraźnie, s t w i e r d z a autor, że dzięki n i m u t r z y m u j e się p r z y r o s t n a ­ t u r a l n y n a w s i . Dzięki n i m też utrzymują się w niektórych g m i n a c h p e w n e wymagające dużego nakładu pracy, np. tytoń. rolnego do k a t e g o r i i małorolnych pozostaje własności przeobrażenia w strukturze do r a d y k a l n y c h z m i a n w rozpatruje wsi przejście uprawy proletariatu w ścisłym związku z r o z p a d e m wielkiej rolnej. Powyższe kwencji Częściowe autor społecznej w s i doprowadziły kulturze materialnej niestety t y l k o dość ogólnie w r o z d z i a l e i duchowej. w Te poświęconym konse­ problemy urbanizacji (s. 444—477). U podstawy t r a d y c y j n e j społeczności w i e j s k i e j leży posiadanie g o s p o d a r s t w a rol­ nego i związany z t y m p r y m a t z a w o d u rolniczego oraz zwartość wewnętrzna chłop­ stwa w środowisku wiejskim, niekiedy bardzo zhierarchizowanym. To wszystko �RECENZJE 462 jest i dzisiaj zachwiane cywilizacją Francji, a w Alzacji. rozdrobnieniem funkcjonować kontaktu (s. 444). P r o d u k c j a szczególnie wszystkim W pod w p ł y w e m miejską Przyczyny gospodarstw. w oparciu o gospodarstwa nielicznych tylko wsiach jest z wielkim tej niedomogi Rolnictwo dolnoalzackich przemysłem niedostateczna w ogóle wywołane bowiem zbyt małe i zbyt k i m s t o p n i u rzemiosło (obróbka d r z e w a ) , duma chłopstwa rolna nie są może we przede sprawnie podzielone. utrzymuje się j e s z c z e w niewiel­ n i e zamarło t u też zamiłowanie do z i e m i , chłopska ze s w o i c h zwierząt, ze swojego gospodarstwa. dzinne uległo s i l n e m u rozluźnieniu. G r u p a rodzinna, oparta Chłopskie życie r o ­ n a gospodarstwie roi- n y m , rozsypała się w s k u t e k częstych stosunków z m i a s t e m . Indywidualizm z życia ności zwyczaje gospodarczy, wiejskie tradycyjnej, u który (i płynące podłoża których ogarnął życie ] chłopskie, wyeliminował stąd korzyści), t a k dominujące leżała uprawa wspólna w społecz­ gminnych gruntów i wspólne w y r u s z a n i e do p r a c y . D o t a k i c h zwyczajów należało m . i n . wspólne r o z poczynanie żniw, sianokosów, wspólne winobranie. -\ Podział wspólnych ' gruntów g m i n n y c h n a początku X X w. zlikwidował uprawę kolektywną. Podstawową rolę w r o z w o j u indywidualizmu chłopskiego g r a pieniądz. często wyposażenie i u s p r a w n i e n i e g o s p o d a r s t w a cyjnymi. wiejską Łączy się to oczywiście cechuje z ewolucją ciągłe p o s z u k i w a n i e Wpływ miasta przejawia stopy nowych w. było w y s o c e był z w y c z a j życiowej. O b e c n i e źródeł domów w r a z mieszkania, ubrania mieszkaniowe n i e h i g i e n i c z n e . J e s z c z e za czasów budowania społeczność dochodów. się przede w s z y s t k i m w sposobie i odżywiania się ludności w i e j s k i e j . B u d o w n i c t w o XIX Bardzo jest przesłonięte c e l a m i k o n s u m p ­ jeszcze w I I cesarstwa z oborą. U l i c e w i e j s k i e ^ połowie powszechny ze s w o i m i kałużami, dołami n a o d p a d k i urągały e l e m e n t a r n y m z a s a d o m s a n i t a r n y m . G r u n t o w n e zmiany zaszły pod t y m względem już n a początku X X w . Z b i e g i e m c z a s u u l i c e w s i o t r z y ­ mały bruki mach. i zostały s k a n a l i z o w a n e . Nowe znacznie domy mieszkalne się powiększyła. są Mimo Cegła i dachówka odłączone to j e d n a k od domy widnieje obory. na nowych Powierzchnia i aspekt B a r d z o r a d y k a l n e z m i a n y zaszły w s t r o j u . Służące powracające z m i a s t a pierw­ t r a d y c y j n y . Czystość w s i a l z a c k i e j wywołuje zachowują dzisiaj podziw swój plan do- ' j mieszkań turystów. sze wprowadziły z m i a n y w s t r o j u w i e j s k i m . O n e to porzucają strój t r a d y c y j n y , z a ­ prowadzając nowe fryzury, kolczyki, rękawiczki. domokrążcy w r o z p o w s z e c h n i e n i u m i e j s k i e j m o d y czyźni, wracając ze służby w o j s k o w e j , Niemałą koloru niebieskiego, odegrali kupcy z końcem ub. s t u l e c i a zaczęli nosić k o s z u l e z kołnierzykami, m a n k i e t a m i . Około 30 lat t e m u t r a d y c y j n e rynarka rolę w s t r o j a c h . Również młodzi męż­ wyszywana białymi ubranie naszywkami, robocze: znana ma­ była już ! t y l k o w n i e l i c z n y c h w s i a c h w okolicy H a n a u . S t r o j e obrzędowe można dziś jeszcze i spotkać t y l k o w p e w n y c h o k o l i c a c h z o k a z j i świąt. O d z y s k a n i e niepodległości przez \ Alzację w W . j 1918 r. przyśpieszyło z a n i k strojów r e g i o n a l n y c h . odżywianiu też zaszły z m i a n y . W jadłospisie coraz częściej występuje mięso. Użycie c u k r u i c z e k o l a d y stało się p o w s z e c h n e . linie R e n u została p r z e p r o w a d z o n a E l e k t r y f i k a c j a w s i alzackiej w do- w 95%>. Dlatego też r a d i o można spotkać n i e m a l w każdym d o m u w i e j s k i m . K i n o objazdowe o d w i e d z a i - i j wieś 8—15 r a z y n a miesiąc. \"f T e istotne z m i a n y s y t u a c j i życiowej mieszkańców w s i idą też w p a r z e z rozszerzę- i niem horyzontów myślowych. W zakończeniu podnosi autor, że proces u r b a n i z a c j i w s i n i e o g r a n i c z a się t y l k o do naśladownictwa życia m i e j s k i e g o . P r o c e s t e n według a u t o r a został dopiero poczęty i dotyczyć będzie bardziej głębokich, bardziej roz- ; z a s a d n i c z y c h z m i a n , które ' t r u d n o d z i s i a j przewidzieć. W oparciu o dotychczasowe wywody przeprowadza autor trafną klasyfikację '' i i - t �RECENZJE typów w s i według klasyfikacji i c h dominującej 463 funkcji gospodarczej. Punktem j e s t podział ludności w i e j s k i e j n a t r z y k a t e g o r i e ków, nierolników i n a kategorię mieszaną: robotników-rolników. się n a d tą klasyfikacją z uwagi na jej znaczenie wyjścia tej zawodowe: n a r o l n i ­ Warto d l a studiów zatrzymać porównawczych. J u i l l a r d wyróżnia więc: 1. W s i e rolnicze (villages agricoles), w których więcej niż połowa gospo­ d a r z y żyje z r o l n i c t w a . Wśród w s i t y c h wyodrębnia: a) w s i e z t z w . „wielką wą", w których n a ogólną darstw przekraczających uprawą", w których powierzchnię g o s p o d a r s t w 10 h a w y m a g a kategoria poniżej 15%: w s p o m n i a n e j sił poniżej Wedle klasyfikacji „małą spada „specjalne" (villages m i x t e s ) . W grę wchodzą t u w s i e , w których o d ­ 50, lecz p r z e k r a c z a 1 5 % . W przedmieścia 15%. Wsie dzielą (villages roli jest zaniedbana, te n i e wykazują Juillarda się a) osiedla ou faubourgs a ludność r o l n i c z a j e s z c z e wyraźnych na: takich wsiach pozarolniczymi. r o b o t n i c z e o u v r i e r s ) . Są to w s i e , w których u p r a w a spadła z tytoń). z a s a d a łączenia zajęć r o l n i c z y c h z zajęciami albo tzw. najemnych p r z e z n a c z a się pod t z w . u p r a w y setek ludności r o l n i c z e j spadł poniżej 3. W s i e sił wyżej p o w i e r z c h n i ; c) z t z w . „małą u p r a w ą " . W e w s i a c h (rośliny przemysłowe, j a k b u r a k i c u k r o w e , dominuje wymagających upra­ 0,5 h a 1 5 % gospo­ n a j e m n y c h ; to) w s i e gospodarstw t y c h więcej niż 1 0 % g r u n t u u p r a w n e g o 2. W s i e m i e s z a n e powyżej funkcji miejskich. robotników („dortoirs" d ' o u v r i e r s ) . T e w s i e n i e posiadają n a m i e j s c u ośrodka przemysłowego l u b posiadają bardzo słabo rozwinięty; b) w s i e z własnymi Wśród a) m i a s t wyróżniają handlowe; b) Znakomite ośrodkami się ze względu przemysłowymi. n a i c h funkcję gospodarczą miasta: gospodarcze. dzieło J u i l l a r d a może służyć z a przykład g r u n t o w n e j czywistości społeczno-gospodarczej m i e n n e zgromadzenie opartej faktów, w s p a n i a l e n a bogatym materiale uchwycone procesy analizy rze­ źródłowym. S u ­ historyczne, ustawicz­ ne w y k r y w a n i e współzależności między w a r u n k a m i n a t u r a l n y m i , społecznymi, nomicznymi i psychologicznymi m i a n w s i możliwie Obraz J u i l l a r d o w i odtworzyć dynamikę eko­ prze­ adekwatnie. nakreślony s k i m i . Także w pozwoliło przez J u i l l a r d a n a s u w a Polsce obserwujemy liczne analogie podobne procesy. S k u t k i szego k r a j u pociągają w i e l e p o d o b n y c h ze s t o s u n k a m i pol­ industrializacji n a ­ k o n s e k w e n c j i , j a k i e dotknęły wieś alzacką. Podjęcie p o d o b n y c h badań w o d n i e s i e n i u do w s i p o l s k i e j , z a k r o j o n y c h n a dużą skalę, staje się u nas palącą potrzebą. Antoni MONOGRAFIE WSI Żywą w prac dyskusję WE kręgu WSPÓŁCZESNEJ" S O C J O L O G I I socjologów, I n s t y t u t u Socjologicznego Wurzbachera Das an der 46 Doerjen Dorf Unesco im Spannungsjeld und Weilem i nie tylko w Kolonii. industrieler einer westdeutschen Pflaum, pod kierunkiem G. Wurzbachera Guy Renatę P f l a u m Sauteer, j e s t poza Irmgard Schulz, Entwicklung. I tom Gerharda Untersuchung Gemeinde (ss. 307, w y n i k u d w u l e t n i c h badań przez Ingrid Bretzke, Ferdinand Esser, Marie Karrenberg, wywołał n i m książka laendlichen S t u t t g a r t , 1954 r.). Książka ta n a p i s a n a została w wadzonych NIEMIECKIEJ socjologów, Jest Stojak zespół Fuchs, Adolf Johannes t y m autorką k i l k u rozdziałów w osobach: pro­ Renatę Hellmich, Friedrich Stemmler i Wolf Ziegel. (2, 6, 7 i 8) tej książki. Posłowie do książki napisał C o n r a d M . A r e n s b e r g ( C o l u m b i a U n i v e r s i t y , N e w Y o r k ) , i n i c j a t o r i z w o l e n n i k tego t y p u badań. Wstęp pisał dr A n d e r s o n , d y r e k t o r i n s t y t u t u . �RECENZJE 464 Oprócz wstępu niego, i jako metodzie nej, i poslowia badań. D r u g i trzeci omawia łach poruszono szenia Pierwszy warsztatu wprowadzający zawodową . oraz opis badanej instytucje (powrócę pracy) mówi jednostki społeczne w do o celu społecz­ badanych w okresie m n i e j więcej 70 lat. W następnych pięciu r o z d z i a ­ (8). Rozdział Książka n a p i s a n a patrz zawiera (6), społeczeństwo gminie stawień — 9 rozdziałów. t e m a t y szczegółowe: r o d z i n a (4), sąsiedztwo (5), związki i s t o w a r z y ­ społeczne badanej zawiera d l a nas od strony strukturę wsiach w ich rozwoju w książka do n a j c i e k a w s z e g o i kościół (7), władze 9, to p o d s u m o w a n i e j e s t żywo, c i e k a w i e , z a w i e r a szereg c z y t a ją się z dużym z a i n t e r e s o w a n i e m n a przykład: Unesco-Instituts, dr Rene drukowane Die Koenig w i organizacje wyników wykresów, (co podkreślają Zeitschrift fuer tabelek, ze­ recenzenci Gemeindeuntersuchung „Koelner społeczne badań. des Soziologie — deutschen und Sozial­ p s y c h o l o g i e " , S o n d e r h e f t n r 1, K o e l n 1956, s. 172—184). Myślą przewodnią nom, książki jest teza, że życie społeczne podlega ciągłym których szybkość zależna jest od t e c h n i z a c j i życia, od jej tempa. zmia­ W życiu społecznym n i e należy stosować żadnych n o r m w p o s t a c i : „dobry", „zły", „słuszny", „niesłuszny". W s z y s t k i e są względne te n o r m y b o w i e m zmieniają Zadaniem przejawów, badacza ale życia wykrycie społecznego postępowych, przyszłość, t e n d e n c j i r o z w o j o w y c h . meinde, w się z s a m y m p r o c e s e m życia, (historyczne). literaturze jest a n i e ocena więc takich czy innych słusznych, mających B a d a n i a n a terenie gminy amerykańskiej community studie) jego przed sobą (Soziologie der G e ­ mają wielkie znaczenie, gdyż g m i n a to l a b o r a t o r i u m życia społecznego (tu j e d n a k t r z e b a od r a z u zaznaczyć, że w l i t e r a t u r z e z a c h o d n i o e u r o p e j s k i e j i amerykańskiej i s t n i e j e w tej c h w i l i 94 s o ­ c j o l o g i c z n y c h d e f i n i c j i g m i n y i w i e l k i spór n a i c h temat. S a m W u r z b a c h e r p r a c y n i e daje Dla żadnej etnografów książka j e s t interesująca nografia w s i zachodnioniemieckiej łecznego oraz wyborze terenu jako przykład kierowano się t r z e m a d l a przeciętnej przede ze s p e c j a l n y m zespołowych w pobliżu K o l o n i i , b y badacze tzn. typową w swojej definicji, co r e c e n z e n c i słusznie m u zarzucają). wszystkim jako uwzględnieniem badań, i c h organizacji kryteriami: m i e l i łatwy 1) wieś dojazd; w s i zachodnioniemieckiej, życia spo­ i metody. Przy winna 2) w i n n a jeżeli ciekawa m o ­ jej znajdować być wsią chodzi się przeciętną, o stopień j e j uprzemysłowienia (posłużono się t u s y s t e m e m typów n i e m i e c k i e j współczesnej w s i , ustalonym przez Paula 3) wieś w i n n a Hessego); być też „politycznie" przeciętna. P o w y b r a n i u miejscowości ( w y b r a n o gminę o 45 w s i a c h i przysiółkach o łącznej liczbie ludności ok. 5000) uznać z a węzłowe tematu 0 (patrz dużych długo zastanawiano i najważniejsze tytuły wysiłkach i tematyka się nad problemami, d l a rozwiązania rozdziałów). postawionego Rozważania które sobie te mówią niemieckich uczonych, podejmowanych celem b- wyraźnie uściślenia t y l k o pojęć, ale i t e c h n i k i badań społecznych. C z y się to już udaje, to i n n a C i e k a w e są same należy głównego nie sprawa. tendencje. Jeżeli chodzi o z b i e r a n i e materiałów, zakreślono pięć etapów: 1) w y k o r z y s t a n i e istniejących materiałów s t a t y s t y c z n y c h ; 2) p r z e s t u d i o w a n i e istniejących dokumentów badanej gminy; badanej jednostki politycznym, 3) własna obserwacja (uczestnictwo towarzyskim w przez życiu itd. gminy); okresowe społecznym, 4) r o z m o w y (z miejscową inteligencją i władzami); 5) w y w i a d y zamieszkanie kulturalnym, z osobami na terenie sportowym, poinformowanymi i a n k i e t y z 6 , 3 % ogólnej liczby mieszkańców, t j . powyżej 21 l a t . Wywiady 1 wniosków. w tekście i ankieta — to już Ankieta-wywiad książki. W i e m y sprawdzenie miała gotowych 43 strony. t y l k o , że j e d e n badacz Niestety, w zasadzie nie opracowywał obserwacji zamieszczono w ciągu jej 60 d n i �- fT RECENZJE 40 a n k i e t (wracając do każdego d o m u 4g5 po k i l k a r a z y ) . C z a s o p r a c o w y w a n i a jednej a n k i e t y pomnożony p r z e z czas p r z e z n a c z o n y n a b a d a n i a i ilość b a d a c z y dał właśnie cyfrę 6 , 3 % p r z e b a d a n y c h niki badawczej, pełnoletnich mieszkańców g m i n y . N i e jest to ideał t e c h ­ ale zwykła konieczność. W u r z b a c h e r , p r a c y , stoi n a g r u n c i e m e t o d y r e p r e z e n t a t y w n e j badanych j a k można sądzić z całości i w c a l e n i e uważa, że p r o c e n t p r z e ­ osób m u s i być b a r d z o w y s o k i . P r z e s t r z e g a natomiast bardzo ściśle, b y r e p r e z e n t a c j a była przeciętna. Książka w kawe całości s t a n o w i interesującą wnioski. Wnioski ne i oględne, szczególnie te, które dziny i autorytetów siedzkich rodzinnych, i ich przyczyn s a m y c h zagadnień w pozycję, z e b r a n y materiał n a s u w a n a t o m i a s t wysunięte p r z e z b a d a c z y , dotyczą z a g a d n i e n i a oraz wnioski zainteresują zmian materiał Bieżąca literatura a zwłaszcza j e j genezy etnograficznymi, 1956. U w a g i historyczna przynosi etnografów s z e r s z e omówienie stosunkach dla są­ tych Polsce. HISTORYCZNY, zainteresowanie w porównawczy Liii KWARTALNIK cie­ ostroż­ zmian strukturalnych r o ­ tyczące nas jako b a r d z o zresztą zajmujących ostatnio więcej pozycji, polskiej t y m czaso­ artykułów, które mogłyby przeglądzie badaniami „Kwartalnika H i s t o r y c z n e g o " . Jeżeli w l a t a c h 1953—1955 ukazało się w kilka t y m krótkim n a przyszłość jej z rocznikiem tylko w budzą ludowej, ostatnim piśmie się które kultury społecznego. Pozostawiając l i t e r a t u r y h i s t o r y c z n e j pod kątem powiązania zajmiemy Szwengrub recenzyjne. się p r o b l e m a m i i uwarunkowania Maria zainteresować etnografa, rocznik 1956 przyniósł i c h z n a c z n i e więcej. Przegląd t e n należy zacząć od odbytej w c z e r w c u 1956 r. Dyskusji stanem i możliwościami rozwojowymi naszej Niektóre z z a n o t o w a n y c h t u w y p o w i e d z i jaka miała m i e j s c e w w rozwinięcia naukowego, życia porządkowania tych wypowiedziach na i wykorzystywania n a poważną sytuację w brak porusza podnosi w n i m konieczność p r o w a d z e n i a przez autora dyskusji oraz w przeszłości i w Polsce m n i e j s z y c h jednostek mniejszych artykuł Ludowej chodnich" ośrodkach prowincjonalnych. polityki lokalnej (s. 465), z w r a c a N i e ulega sprawę nowych, uwagę na i centralnej, ważne wątpliwości, Wiele przy opracowywa­ c e l u ożywienia spraw rozwoju badań zwłaszcza badań etnograficz­ regionalnych badań badań „uwzględnienia h i s t o r i i r e g i o n a l n e j w zajęciach dla etno­ historycz­ n y c h z r e g i o n a l n y m i b a d a n i a m i e t n o g r a f i c z n y m i jest b a r d z o w s k a z a n e . G o d n y j e s t też postulat a u t o r a bywał n a ziemiach z a ­ podejmowaniu regionalnych życia poruszonych n i e k i e d y regionów znaczenie że powiązanie Regionalne S. Herbsta, badań r e g i o n a l n y c h , t a k d l a działalności p r a k t y c z n e j , b a r d z o istotne również graficznych. zagad­ szerszego na gromadzenia terytorialnych, jak i w artykułu m a istotne z n a c z e n i e także w niewłaściwej etnograficznej, podobnym (nr 4 — 5 , s. 456—468). A u t o r n y c h . Z d a n i e , iż „brak znajomości h i s t o r y c z n e j d r o b n y c h powodem była metodologicznych, źródeł też interesujący historyczne w obecnym m . i n . uwagę n a konieczność istniejących badania naukowego i poświęcona nad (nr 6, s. 72—86). historii kultury. Podobne zagadnienia nia monografii historycznej są zbieżne z treścią d y s k u s j i k w i e t n i u tegoż r o k u nieniom. Zwracano nauki uwagi uniwersy­ tetów" (s. 467). D a l s z e artykuły, poświęcone k o n k r e t n y m z a g a d n i e n i o m według t r z e c h p o d s t a w o w y c h polskiego w związku z r o z w o j e m wiejskiej; h i s t o r y c z n y m , omówimy zagadnień: a) przeobrażenie s t r u k t u r y społeczeństwa k a p i t a l i z m u ; b) s y t u a c j a i w a r u n k i b y t u ludności c) położenie k l a s y robotniczej. Etnografia Polska I I 30 �RECENZJE 466 Kształtowanie się n a r o d u nia niektórych polskiego n a s z y c h historyków, obrażenia k l a s o w e j i zawodowej było od d a w n a przedmiotem ale i c h rozważania s t r u k t u r y polskiego słabo zainteresowa­ uwzględniały społeczeństwa, szy n a c i s k położono w o s t a t n i c h l a t a c h . Z p r a c o tej t e m a t y c e należy w roczniku wymienić kształtowania przede się burżuazji wszystkim polskiej rozprawę R . Kołodziejczyka omawianym zagadnień Z (nr 1, s. 12—54). Dokładna a n a l i z a s t r u k t u r a l n a p o l s k i e j burżuazji m a i s t o t n e z n a c z e n i e d l a wyodrębnienia t y c h k l a s i w a r s t w społeczeństwa, które określane m i a n e m l u d u pracującego, są szczególnie tem z a i n t e r e s o w a n i a etnografów. Wyodrębnienie zakwalifikować do burżuazji, tu n a p c w 13o o b f i t s z y m i do XIX w n iem rłnniprn n d n r w ^ a t k u w rlmach 7 S S r a i U tpi klasv f autor że h i s t o r y k w odbvwa zaimuie Polsce sip w v ^ n Z o « ^ ^ ^ W W l^^f klasy społeczna problemy. Zwraca stycznego uwarstwienia z kolei uwagę n a rozmaitość społecznego, j e d n o s t k i przedostały zwłaszcza się n a w e t drog ^ 0 ^ » Śląsku w Królestwie. W podstawą polskiej Galicji, ourzuazji a bardziej było Przechodząc do a n a l i z y p r o b l e m u raczej w okresie (s. 36). Chłopstwo miejskiej przejścia nie do odegrało kapitalizmu, zjawiskiem. Dalej autor burżuazji było k u p i e c t w o rodzime że jeszcze w s t a p i a n i a się z burżuazją „zwrócenie uwagi 5 n P z którego g d y biedota r z e najbardziej Wielkopolsce i na [...] mają obejmującym roli w swój stulecie kształtowaniu stwier­ początek 1764—1864" się burżuazji „głównymi źródłami polskim rekrutacji polskiej i napływowe, rzemiosło, a r y s t o k r a c j a i s z l a c h t a n a uwadze charakter polską kapitalistów obcego p o c h o d z e n i a p i a n i e się z p o l s k i m p r o l e t a r i a t e m jest Z drobnomieszczaństwo. oraz w m n i e j s z y m s t o p n i u bogate chłopstwo" (s. 38). Mając i drogi , się k a p i t a l i ­ rzemiosła ub. w i e k u , co było dość s p e c y f i c z n i e konkluduje, A ™ chłopskiego w t y m z a g a d n i e n i u autor poważniejszej aż do l a t sześćdziesiątych ^ s t r o n y z a z n a c z a się w z m o ­ dza, że „różnice w s t o s u n k a c h k l a s o w y c h na wsi p o l s k i e j właśnie lud* poważne burżuazji, a z drugiej ^ żony napływ chłopstwa do niektórych gałęz! rzemiosła. P r o c e s y te były zaawansowane z n » ^ P ™ kształtowania n a odcinku do bogatej m i e s l m c z a p r z e c h o d z i do k l a s y robotniczej, terenem s t w ToważneiTzesd rautowały określonej snnsóh wszystkim które: do śledzić ł H t a / ^ r ^ zaliczeń e odniesieniu należy sr>Pf vfir7nv nrzede sie należy dysponuje źródłami, zwłaszcza w się burżuazji ikrntn^rS S T ^ T T t n rzemiosłem nieliczne zaborów C Ó r n Z l bur^ił imT/rJw nL KroWw^ nowv^h" ~Ro7wm naszego przedmio­ społecznych, które łatwiejsze, dokładnymi kształtowanie XTX w noszozeeóWh warstw może być o t y l e i bardziej autora prze­ n a co s i l n i e j ­ oraz elementów n i e m i e c k i c h i żydowskich n a narodowościowe i wyznaniowe zróżnicowanie p o l s k i e j " (s. 41). Następnie autor z w r a c a u w a g ę n a swoiste drogi sta­ konieczne burżuazji układania się p o ­ wiązań między burżuazją miejską a o b s z a r n i c t w e m , p r z y u t r z y m y w a n i u się wrogości chłopów do o b s z a r n i c t w a , Tu leżało skiej, w swej do źródło a drobnomieszczaństwa obojętnego, rozwiązania historii okresu negatywnego kwestii »burzy politycznej, w konsolidowaniu agrarnej. i naporu« do e l i t a r n y c h w a r s t w stosunku burżuazji „Burżuazją polska burżuazji. do s p r a w y [...] nie (s. 54) i dlatego j e j r o l a w chłop­ przeżyła działalności się n a r o d u polskiego była mała, ograniczona". U w a g i k r y t y c z n e o powyższej p r a c y przedstawił W. R a d k i e w i c z (nr 6, s. 8 8 - 9 5 ) . Podkreślając skomplikowany charakter t r a k t o w a n i e m i n t e l i g e n c j i „już w o w y m zagadnienia wypowiedział się on z a p o ­ o k r e s i e j a k o odrębnej w a r s t w y społecznej (s. 94). A u t o r j e s t z d a n i a , ze „me można ignorować z a s a d n i c z y c h rożnie e k o n o m i c z ¬ n y c h w położeniu i n t e l i g e n c j i i s t e r d r o b n o m i e s z c z a n s k i c h , t y m bardziej ze s a m o �RECENZJE pojęcie drobnomieszczaństwa wymaga dla 467 tego okresu ścisłego sprecyzowania" (s. 95). Konieczność ścisłego p r e c y z o w a n i a pojęć w tego r o d z a j u b a d a n i a c h m a z n a c z e ­ nie podstawowe, gdyż t a k i e określenia, j a k „dawne drobnomieszczaństwo" (u R . K o ­ łodziejczyka, n r 1) i „kształtujące się drobnomieszczaństwo" n r 4 — 5 , s. 124), użyte d l a tego samego m n i e j więcej (u Z . Mańkowskiego, okresu, wprawiają c z y t e l n i k a w poważną rozterkę. P r z y c z y n e k J . D e r e s i e w i c z a Zmiany istnienia (nr Rzeczypospolitej szlacheckiej 4 — 5 , s. 23—28) r o z p a t r u j e w strukturze załamywanie Skąpa baza materiałowa, n a której oparł przyjęć się f e u d a l n e j m i a s t a mógł zostać t y l k o człowiek posiadający m. i n . co do tego, c z y Tagloehner społecznej w zwierciadle zawód zasady, pod nasuwa koniec miejskiego iż rzemieślniczy się autor, i Handarbeiter miast do prawa obywatelem lub kupiecki. pewne wątpliwości, robotnik, należy tłumaczyć j a k o wyroonik. czy r a c z e j Podobnego r o d z a j u z a g a d n i e n i a p o r u s z a Z. Mańkowski, Analiza Warszawy w latach 1820—1831 (nr o „istotę klasową m a s p l e b e j s k i c h " j a k o c z y n n i k a p r z e m i a n (s. 116). O s t a t n i a w o j n a klasowa 4 — 5 , s. 116—126). A u t o r o w i chodzi plebsu głównie społeczno-politycznych zniszczyła większość materiałów a r c h i w a l n y c h dotyczących tego z a g a d n i e n i a i a u t o r oparł się głównie n a p u b l i k o w a n y c h sów Królestwa K o n g r e s o w e g o . statystykach z cza­ W e d ł u g jego obliczeń w przeddzień p o w s t a n i a l i s t o ­ padowego ludność p l e b e j s k a wynosić miała 60—70%> ludności W a r s z a w y . Do plebsu w l i c z a autor t a k i e k a t e g o r i e ludności, j a k grupę 11 679 l u d z i „z jałmużny w talach żyjących" oraz „nie mających służDy i pewnego wyrobników sposobu blisko się", wszelkiego rodzaju śledniejszej k a t e g o r i i (głównie s z e w c y , stolarze), przekupniów itp. B r a k n i c h d a n y c h s t a t y s t y c z n y c h uniemożliwia oraz utrzymania 20 000. rzemieślników dokładniejszą analizę ności p l e b e j s k i e j . Biorąc pod uwagę w y p a d k i rozgrywające listopadowego, z plebsem, a zwłaszcza p r z e j a w y autor mieszczaństwo stwierdza, jako że najwyższą warstwę L - J traktować plebsu, kształtujący się p r o l e t a r i a t , służba d o m o w a (s. 124). T e n podział niektórych budzi terminów pewne lud­ drobnomieszczańskich trzon się drobno­ stanowią: czeladź, oraz biedota bez stałego m i e j s c a p r a c y " wątpliwości („kształtujący ugrupowania kształtujące którego po­ odpowied­ się w czasie p o w s t a n i a solidarności elementów „należy szpi­ 42 942 także się p r o l e t a r i a t " z uwagi na nieokreśloność l u b „kształtujące się drobno­ mieszczaństwo") i stąd niejasność i c h zakresów. W tej grupie zagadnień zasługuje także n a uwagę obszerny artykuł r e c e n z y j n y G. L a b u d y Z nowszych ności Pomorza literaturę badań zachodnio-niemieckich Gdańskiego przedmiotu i w roku koryguje nad składem etnicznym lud­ 1772 (nr 2, s. 108—119). A u t o r uwzględnia s z e r o k o wywody niemieckiego uczonego M. Dabbinusa, który w s w y c h b a d a n i a c h j a k o p i e r w s z y wykorzystał k a t a s t e r fryderycjański. kawe są również u w a g i Przechodząc do metodyczne zagadnień artykułu C . Bobińskiej Pewne riale małopolskim w drugiej związanych aspekty połowie Cie­ autora recenzji. z ludnością użytkowania XVIII wieku wiejską, „zakupnego" zaczniemy ziemią na od mate­ (nr 4 - 5 , s. 8 1 - 1 0 1 ) . Autorka s t w i e r d z a , że w Małopolsce „zakupieństwo miało [...J, zwłaszcza w d r u g i e j połowie X V I I I w i e k u , s z e r o k i e r o z p o w s z e c h n i e n i e " (s. 83). K o n t r a k t „zakupny" chłopu m . i n . d z i e d z i c z e n i e z i e m i , p r a w o j e j sprzedaży, był d l a chłopa d a l e k o k o r z y s t n i e j s z y niż u m o w a gwarantujący nieusuwalność z gruntu, dzierżawna, gdyż stawiał go n i e ­ j a k o w p r a w a c h właściciela g r u n t u . A l e „stopień realności g w a r a n c j i k o n t r a k t o w y c h określał ostatnich nie sam kontrakt, decydującą była lecz rzeczywiste pańszczyzna; ona stosunki też ekonomiczne. wdarła się do Wśród tych kontraktu jako �RECENZJE 468 conditio sine q u a n o n , stając się w a r u n k i e m jego prawomocności niezależnie od c e n y »zakupnej«. Stanowiło to wewnętrzną sprzeczność k o n t r a k t u , która sprawiała, że już w dość samym t y m dokumencie iluzorycznie" prawo zakupne czynsz pieniężny, (s. na 93—94). Podhalu, a chłop uprawnienia Korzystniej gdzie w »własnościowe« przedstawiało miejsce praktycznie z wyglądały jednak pańszczyzny korzystał chłopa się dla chłopa występował uprawnień zawsze właściciela. Mimo s w y c h n i e k o r z y s t n y c h d l a chłopa s t r o n p r a w o z a k u p n e , j a k s t w i e r d z a a u t o r k a , było zjawiskiem postępowym, k o r z y s t n y m zarówno d l a reformującej swe gospodarstwa s z l a c h t y , j a k i d l a chłopów, u których budziło się z a i n t e r e s o w a n i e towarowej" chłopa sprzyjało wobec też s t a b i l i z a c j i g o s p o d a r k i dworu Na marginesie chłopskiej, omawianego dla umacniało artykułu można stwierdzić, byłoby rzeczą interesującą podjęcie s p e c j a l n y c h badań n a d p r o b l e m e m we wsiach sieniem w których dominował z a k u p n y pańszczyzny wyższy był poziom stosunek Artykuł S. w Królestwie oparty z Polskim jest w latach o ciekawe 1846 r. możliwości niż O Sreniowskiego 3-morgowe, miały prac zarobkowych. być i 50-tych archiwalne. rodzin chłopów XIX wieku związku rozwiązane przede pańszczyźnianych (nr 4 — 5 , s. 159—179) z postanowieniami chłopskich, mających gospodarstwa wszystkim przez nadziały i własny ukazu mniejsze zapewnienie im rolnego 1 j e d ­ Możliwości p r o d u k c j i nadziałowego g o s p o d a r s t w a nej s t r o n y , a r o z m i a r y p r a c y z a r o b k o w e j mający W znie­ i o i l e wpłynęło okresie „zarobkowaniu'' 40-tych źródła bytowe gospodarki iż czy i o i l e chłopa do z i e m i p r z e d chłopskiej to n a d a l s z y rozwój k u l t u r y w s i w późniejszym produkcji stanowisko z drugiej, świadczą o t y m , że „chłopi [...] »odpowiedni« inwentarz przestali już być właściwie r o l n i k a m i [...]. C i chłopi egzystują wyłącznie »zarobkowaniem« f u r m a n k a m i i pieszo. Są to w tej c h w i l i wyraźnie robotnicy z nadziałem" (s. 169). M a m y rodzaju problem rolnej. Autor czej chłopa-robotnika artykułu próbuje Zagadnienia rozszerzały odrobkowy zastrzegając się jednak, „Kwartalnika s. 299—315), który badawczych, pracy. rekonstrukcja Historycznego" W siły r o b o ­ zakończeniu takich Źródłowych zawiera m. in. w do pewne historii zarob­ „budżetów" uposażeni b l e m nędzy i ciężkiej s y t u a c j i b i e d o t y " i proletariatu robotniczej o źródłach z a k r e s i e badań n a d położeniem w. (nr 4 — 5 , s. 102—115) jest d r o b n y m (s. 102). A u t o r P o l s c e są w omawia­ bardzo Z p r a c warszawskiego klasy informacje w reprezentowane J . Fijałka Z zagadnień dobroczynności publicznej miast gospodarki (s. 179). Wydawnictw XIX t u więc swego feudalnej co do wysokości dochodów że Wymienić należałoby t u artykuł Ż. K o r m a n o w e j w system związane iz położeniem k l a s y robotniczej roczniku misji się t r u d n a . W każdym r a z i e da się stwierdzić, że chłopi „mniej żyli z z a r o b k ó w " nym które a u t o r przytoczyć p e w n e d a n e chłopów jest bardzo rozpadającej s t w i e r d z a dalej, że chłopi nadziałowi b y l i źródłem taniej na folwarkach, kujących okresu w skromnie. zespołu Polsce i sformułowania k l a s y robotniczej. w łódzkim okręgu zadań Artykuł przemysłowym p r z y c z y n k i e m , poruszającym j a k o ważny składnik badań n a d przedstawia działalność szpitala Ko­ (nr 4 — 5 , „pro­ rozwojem dla ubogich w P a b i a n i c a c h około połowy X I X w. P r a c a t a może mieć p e w n e z n a c z e n i e także ze względów porównawczych. Kończąc powyższy przegląd można wyrazić p r z y p u s z c z e n i e , że z n a c z n y ilościowy artykułów h i s t o r y c z n y c h przynoszących poważne i n f o r m a c j e dla problematyki storycznych i etnograficznej etnograficznych jest nad zapowiedzią bliższego powiązania kształtowaniem się wzrost i rozwiązania społeczeństwa badań h i ­ polskiego i jego k u l t u r y . Edward Pietraszek �RECENZJE PRZEMYSŁ Z LUDOWY zadowoleniem I A R T Y S T Y C Z N Y — k w a r t a l n i k , z. 1—3, z a r o k 1956. należy „Przemysł L u d o w y 469 powitać ukazanie się w 1956 r. n o w e g o i A r t y s t y c z n y " , wydanego przez Centralny kwartalnika Związek Spółdziel­ czości P r a c y z i n i c j a t y w y C e n t r a l i Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o . O d w y d a w a ł o się k o n i e c z n e , a b y C P L i A , skupiająca mysł l u d o w y , posiadała własne w y d a w n i c t w o w swym ręku p r a w i e zapoznające s z e r o k i ogół s t w a z z a k r e s e m j e j działania oraz trudnościami i osiągnięciami w pracy Zadania dakcji" Czytamy t a m między innymi* związanych prze­ społeczeń­ dotychczasowe! n o w e g o c z a s o p i s m a zostały określone w krótkim a r t y k u l e zamieszczonym w nr 1 dawna cały Od R e ­ Ukazanie próbie— dla d vy s k u s rn , dla k' A nnlu, a a a n a l i z y i k rj U y c z n e i oceny wyniKow a z i' a łm 1n o s' c i• n a txym p ' a m y . Z P a rowmez o d s t a w o w e za c e l poprzez poszczególnych j™ z a d £ spółdzielni niejednokrotnie ^ ° a publikację P - -^espo. lsma redakcyjny stawia bogato i l u s t r o w a n y c h m o n o g r a l i i przemysłu dowej, a także i n d y w i d u a l n e j , nej n e artystycznego, zachowanie ośrodków dla dorobku c e n n y c h , a łatwo ulegających sooie o działalności wytwórczości polskiej zapomnieniu - kultury lu­ material­ wartości". C e l t e n został całkowicie osiągnięty. J u z p i e r w s z e zetknięcie się z p i s m e m w y w o ł u j e u c z y ­ telnika zainteresowanie ze względu produkcję poszczególnych i niewątpliwie wpłynie na spółdzielni. n a wzrost bogaty Posiada materiał to ilustracyjny, duże zainteresowania znaczenie twórczością obrazujący propagandowe CPLiA. Zapowie­ d z i a n y n a t o m i a s t przez redakcję układ treści p i s m a , którego poszczególne miały stawie to być poświęcone podobnej trzech dotychczas jednak ujemnej t e m a t y c e , n i e został, j a k można wydanych strony. k w a r t a l n i k a przeznaczonego Wydaje zeszytów, się całkowicie bowiem, że sądzić osiągnięty. popularny numery na pod­ Nie stanowi charakter nowego d l a s z e r o k i c h odbiorców w y m a g a zróżnicowania tema­ tycznego, zwiększy to b o w i e m jego atrakcyjność, zwłaszcza ze względu n a materiał ilustracyjny. Przechodząc do omówienia poszczególnych artykułów należy zwrócić uwa­ gę n a wprowadzający n i e j a k o w zagadnienie C P L i A artykuł Stanisława Stroińskiego Przemysł ludowy i artystyczny w ubiegłym dziesięcioleciu. Autor podkreśla wstępie rolę, jaką odegrała powołana w 1949 r. C P L i A w u j e d n o l i c e n i u f o r m nizacyjnych, objęciu nadzoru i roztoczeniu planowej opieki nad spółdzielniami przemysłu ludowego i a r t y s t y c z n e g o . Trudności, n a j a k i e napotykała w latach swej wisko nic przejmowania profil z wielu zakładów przemysłem produkcji Spółdzielczości Pracy CPLiA. oraz ludowym Dopiero była według i organizowania nowych, artystycznym, wpływało dokonana autora s z y m ciągu artykułu a u t o r regionalnych omawia ośrodków w momentem żeniu niedociągnięć i o d z y s k a n i u przez C P L i A badaniami pierwszych p r a c y , wiązały się z u s t a l e n i e m z a k r e s u j e j działania. Ż y w i o ł o w e wspólnego ogólny na orga­ decydującym s z t u k i ludowej, zja­ mających ujemnie 1954 r. r e o r g a n i z a c j a j e j właściwego działanie a p a r a t u nie w na całej przezwycię­ charakteru. W dal­ h a n d l o w e g o oraz pracę n a d mające na celu reaktywowanie niektórych z n i c h . Zadania przedmiotów stojące przed posiadających przemysłem oprócz artystycznym, wartości użytkowej a mianowicie wartości produkcja pozwalające spokoić poczucie e s t e t y k i i piękna u odbiorców, w y m a g a j ą — j a k t w i e r d z i autor współpracy etnografów z twórcami l u d o w y m i , plastyków z rzemieślnikami, nikami autor handlu zwraca odgrywa i a d m i n i s t r a c j i . Omawiając uwagę n a i c h stały rozwój szkolenie pracowników działalność poszczególnych i podkreśla rolę, jaką produkcyjnych i aparatu w za­ — pracow­ spółdzielni, t y m procesie administracyjnego. Po- �RECENZJE 470 dane jej cyfry ilustrują osiągnięcia CPLiA w zakresie eksportu i określają wartość ogólnej produkcji. Trudno j e s t ocenić artykuł S. Stroińskiego, n i e będąc z o r i e n t o w a n y m nie w działalności wydaje C P L i A , mogliby się, że p e w n e poruszone uczynić to j e d y n i e leżałoby z artykułami również omawiającymi zastanowić Jednakże przez a u t o r a z a g a d n i e n i a , odnoszące się do p r a c y spółdzielni, c e c h u j e z b y t duży o p t y m i z m , zwłaszcza występuje stawieniu dokład­ jej p r a c o w n i c y . działalność się, czy podane to wyraźnie w poszczególnych przez autora cyfry, w o s t a t n i c h l a t a c h , wiążą się ze w z r o s t e m dukcji, wspólnego ludowym niestety niewiele wyroby Tadeusz mającej te z n a j d u j e m y Seweryn bezpieczeństwa w bardzo swoim pseudoludowości z przemysłem często n a półkach artykule porusza w adaptacji na pro­ i artystycz­ CPLiA. bardzo sztuki Na­ wskazujące znaczny wzrost produkcji C P L i A nym; ze­ placówek. ważne ludowej. zagadnienie Analizując nie­ warunki, które przyczyniły się dó p o w s t a n i a tego z j a w i s k a , a u t o r u j m u j e z a g a d n i e n i e z p u n k ­ tu widzenia jego h i s t o r y c z n e g o gospodarczymi oraz prądami rozwoju i uzasadnia je warunkami społecznymi. Niebezpieczeństwo politycznymi, pseudoludowości jest według a u t o r a b a r d z o s i l n e i w c h w i l i obecnej. Powtórzono b o w i e m n i e t y l k o w i e l e błędów o k r e s u p r z e d - i międzywojennego, tej ale poczyniono n i e k o r z y s t n e j s y t u a c j i może nastąpić, j a k s t w i e r d z a padku, jeżeli przejmowaniem wzorów ludowych szereg n o w y c h . autor, będą tylko w zajmować Zmiana tym w y ­ się wyłącznie p l a s t y c y o dużym w y r o b i e n i u a r t y s t y c z n y m i w y s o k i m poziomie a r t y s t y c z n e j ś w i a ­ domości. P o r u s z o n a przez T a d e u s z a Seweryna sprawa pseudoludowości rzędu zagadnień, które budzą niepokój i stanowią p r o b l e m wymagający n i e t y l k o u n a s , ale w e wszystkich krajach, w których sztuką ludową. Należy więc przypuszczać, że u j a w n i e n i e istnieje należy do rozwiązania zainteresowanie źródła tego z j a w i s k a p o ­ w i n n o ułatwić z a d a n i e . W y d a j e się j e d n a k , że droga w s k a z a n a p r z e z a u t o r a , dająca szerokie u p r a w n i e n i a a r t y s t o m p l a s t y k o m w z a k r e s i e p r z e n o s z e n i a o r n a m e n t u z j e d ­ nego t w o r z y w a pewnych n a inne i z jednej wypaczeń. Jakie t e c h n i k i n a drugą, może doprowadzić znów do bowiem zastosować kryterium oceniające, czy talent danego p l a s t y k a upoważnia go do k o r z y s t a n i a , j a k określa s a m autor, „ze s p e c j a l ­ nej dyspensy". Treść większości artykułów k w a r t a l n i k u „Przemysł ludowy i a r t y s t y c z n y " dowiodła, j a k słuszną było rzeczą umożliwienie p r a c o w n i k o m zamieszczonych w CPLiA, którzy n a j l e p i e j orientują się zarówno w p e w n y c h b r a k a c h , j a k i osiągnięciach tej instytucji, wypowiedzenie się n a łamach własnego p i s m a . Przykładem t a k i m może być artykuł J a n i n y Orynżyny G o s p o d a r c z o strona ka, analizując zagadnienie definicji sztuki opieki ludowej, nad sztuką ludową. zastanawia się Autor­ nad sprawą metod o p i e k i n a d nią ze s t r o n y C P L i A , która b y i s t o t n y c h cech i wartości ludowej nie tylko nie wypaczyła, rozwój. Wartość s z t u k i danego w środowiska ludowej s u r o w i e c był p r z y g o t o w a n y i surowca pozwala przeznaczeniu. W mentacji, której Poruszone kresie norm surowca. przedmioty polega doskonałe omówione zagadnienia spółdzielni, niektórych zbytu jej tradycją osiągnięcia t a m , gdzie zarówno zostały dokładna w zna­ formie, zagadnienia w jak doku­ produkcji rękodzieł i t e c h n i k . dotyczące p e w n y c h organizacji z otrzymano n a u t r z y m a n i u tradycji regionalnej reaktywowania sztuki dalszy Największe p r z e z s a m y c h twórców. T y l k o b o w i e m p r z e z autorkę ustalania właściwego d a l s z y m ciągu artykułu sprawa powodowała ceramiki i innych wyrobów tworzyć zadanie współczesnej, oraz przeciwnie jest, z d a n i e m a u t o r k i , ściśle związana i zastosowaniem zakresie tkanin ludowych, jomość ale wręcz i niedociągnięć kalkulacji cen w za­ stanowią również p r z e d m i o t dociekań autorów artykułów omawiających działalność p o s z c z e ­ gólnych placówek innymi podległych C P L i A , Podkreślają oni między zagadnienie �RECENZJE 471 b r a k u k i e r o w n i c t w a a r t y s t y c z n e g o w w i e l u spółdzielniach, có odbija jakości w y k o n y w a n y c h Sprzedaży, interesujących wypadkach może Spółdzielnia przedstawia nie oraz często złe f u n k c j o n o w a n i e towarem łatwym do zbycia, n i c wspólnego z przemysłem l u d o w y m . „Opoczynianka". osiągnięcia i trudności, Bolesław na jakie w Kowalec swej się u j e m n i e n a Regionalnych ale dużego wysiłku kierownictwa t k a l n i , które sprzyjałyby wykonuje związanych planów ze produkcyjnych. zbytem niu wpływała finansowej swoim dotychczasowej pracy towaru. w stworzeniu p r a c y , spółdzielnia Przyczyny Niewłaściwie Ze organizowanie należy takich warun­ szukać zorganizowany w trudnościach przez Regionalne sprzedaży r a t a l n e j , która w z n a c z n y m s t o p ­ względu produkcji n a dobro przedmiotów spółdzielni p e w n e , że t y l k o osoby bezpośrednio wadzić właściwa i sytuacji n i e związanych dotychczasowy zainteresowane wysiłek Zaręba jej rozwojem przedstawiając warunki pracy garncarstwa n a t y m terenie. zarówno pod względem formy, A Najwyraźniej jednak CPLiA się artykule J a n a Loefflera talnika. Dokonanie jak rysuje w przecież ludowych pozwala­ bowiem potrafią popro­ jest z Chałupek w Kie­ c z y n n i k i e m hamującym ceramika j a k i ornamentu, mógłby znaleźć duży z b y t n i e t y l k o w artystycznej jej i z b y t u posiadają i i n n e spółdzielnie. artystów l e c k i e m s t w i e r d z a , że trudności te były w w i e l u w y p a d k a c h runków p r a c y z CPLiA gospodarkę. Podobne trudności w z a k r e s i e p l a n o w a n i a i na­ od dłuższego c z a s u jąc s a m y m członkom decydować o c h a r a k t e r z e i wielkości p r o d u k c j i . J e s t stało, tego artykule włożony w j e j k i e r o w a n i e należałoby skończyć z odgórnym p l a n o w a n i e m , rozwój wielu Przykładem w n a zwiększenie obrotów, z m u s z a spółdzielnię do r a t o w a n i a poprzez charakterem. spółdzielni twórczej B i u r a Sprzedaży h a n d e l , z l i k w i d o w a n i e A. Biur w „Opoczynianka". Mimo ków w się n i e mającym być potykała przedmiotów, kielecka, na pewno interesująca towarem, który k r a j u , ale i z a granicą. zagadnienie dyskusyjnym krytyki Aktualne dotychczasowych problemy wa­ wytwórczości i Mieczysława N o w a k a , z a m i e s z c z o n y m w n r z e 3 k w a r ­ głębokiej a n a l i z y istniejącego s t a n u r z e c z y p r z e p r o w a d z o n e stwierdzają sami autorzy, pod wpływem uchwał X X Zjazdu zo­ KPZR ogólnego dążenia społeczeństwa do k r y t y c z n e g o przeglądu przeszłości i w y t y c z e ­ n i a drogi n a p r a w y j a k i c h dokonano nie p r z e z C P L i A podstawowego zadania w Działalnością słem d o t y c h c z a s o w y c h błędów. A u t o r z y wskazują n a szereg pomyłek, do c h w i l i obecnej. C h o d z i tu w p i e r w s z y m rzędzie o n i e w y k o n a ­ CPLiA zostały objęte artystycznym. Trzykrotna cel s p r o w a d z e n i e z a k r e s i e j e j zobowiązań zakłady n i e mające reorganizacja tej kulturowych. n i c wspólnego instytucji, z przemy­ stawiająca sobie j e j działalności do właściwych rozmiarów i p r o g r a m o w y c h nie spełniła pokładanych w szukać źródeł w a d l i w e j niej n a d z i e i . A u t o r z y gospodarki w błędach przyczyna tkwi w braku skrystalizowanego stwierdzają za zadań, dalej, że n i e należy ogólnonarodowych, główna poglądu n a cele i z a d a n i a bowiem całej orga­ n i z a c j i . Wskazują następnie n a niewłaściwą politykę w z a k r e s i e k a d r p r a c o w n i c z y c h . Zbyt mała ilość plastyków i etnografów ogólnej działalności C P L i A . A u t o r z y do k r y t y k i dotychczasowego o r g a n i z a c y j n y c h , pragną przyczynić się do rzemiosła się j e d n a k usytuowania postulaty, CPLiA". projektem których r e a l i z a c j a I c h punktem na wyłącznie zmian mogłaby wyjścia jest Związek Spółdzielni Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o m a z a z a d a n i e ujęcie o r g a n i z a c y j n e nej, odbić się u j e m n i e s t a n u ; w związku z o p r a c o w y w a n y m przedstawić p e w n e „właściwego s t w i e r d z e n i e , że K r a j o w y musiała siłą f a k t u artykułu n i e ograniczają artystycznego i i e k o n o m i c z n e l u d o w e j wytwórczości a r t y s t y c z ­ drobnego przemysłu artystycznego, które łącznie należałoby nazwać wytwórczością artystyczną. Rozwijając następnie t o s t w i e r d z e n i e , autorzy I ^ — precyzują — dokładnie — pojęcie tych grup i określają • , i c h zadania. Zarówno -L �RECENZJE 472 projekty tyki z m i a n podane p r z e z dotychczasowego autorów, j a k i r z e c z o w y s t a n u , widocznego nawet ton p r z e p r o w a d z o n e j d l a osób kry­ n i e związanych średnio z C P L i A , świadczą o właściwym z r o z u m i e n i u potrzeb bezpo­ i n s t y t u c j i , której są pracownikami. P o l e m i c z n y c h a r a k t e r artykułu J . L o e f f l e r a dyskusję już w samym Kolegium s k u s j i jest artykuł M . S i m b i e r o w i c z a Autorzy artykułu występują krytyki stosowanej w oświetlaniu przez faktów i kwartalnika. n a wstępie z o s t r y m z a r z u t e m w brak dyskutantów. dialektycznego polityki w stytucji. T r u d n o powiązania odpowiadających j e s t kwestionować tej dy­ 3 nrze. s t o s u n k u do Zarzucają metod jednostronność z warunkami zakresie rozwoju i a r t y s t y c z n e g o rzemiosła i przemysłu widzą w przepisach i normach, nie zawsze zrozumiałą Odbiciem i J . W r e d e , z a m i e s z c z o n y również w poprzednich w s t a n i a . Błędność d o t y c h c z a s o w e j wej i M. N o w a k a w y w o ł a ł Redakcyjnym ich po­ wytwórczości ludo­ źle pojętym p l a n o w a n i u oraz żywotnym i n t e r e s o m danej i n ­ słuszność tego a r g u m e n t u , wydaje się jednak, że n i e można usprawiedliwiać n i m w s z y s t k i c h błędów C P L i A . Również tłumaczenie przez autorów f a k t u organizowania chęcią zrzeszonym zapewnienia p r o d u k c j i , którą można b y nazwać w o k r e s u złej k o n i u n k t u r y , w y m a g a CPLiA rzemieślnikom własnych k o n c e p c j i odnośnie do nowej s t a n u r z e c z y nie w y s u w a j ą organizacji pracy. N a zakończenie t r z e b a r a z jeszcze podkreślić, że n o w y i przyczynił się „uboczną", przetrwania — j a k sądzę — d y s k u s j i . Należy również dodać, że a u t o r z y artykułu dokonując k r y t y k i dotychczasowego zadanie możności niewątpliwie k w a r t a l n i k spełnił do' spopularyzowania działalności swoje CPLiA. Miejmy nadzieję, że w d a l s z y c h z e s z y t a c h zostaną poruszone nie tylko sprawy tyczące organizacji ścierających CPLiA, lecz można będzie ustalić p r o g r a m kulturalne w także CPLiA w toku dyskusji j a k o jednej i z placówek do­ się zdań organizującej życie Polsce. Paprocka Wanda WZNOWIENIE KRAJOZNAWCZEGO CZASOPISMA „ZIEMIA"* R u c h k r a j o z n a w c z y w Polsce, podobnie j a k w E u r o p i e , p o s i a d a bogatą historię. Zasługi, j a k i e położył w p o z n a w a n i u k r a j u , a także w z b i e r a n i u materiałów g r a f i c z n y c h , są ogólnie znane. Dużą rolę w p r o p a g o w a n i u ozasopisma: bądź młodzieżowe, jak „Orli L o t " , będący k r a j o z n a w c z y c h , bądź „Ziemia", j a k o organ Polskiego W ruchu o s t a t n i c h l a t a c h nastąpiło chodzić wyżej większym „Ziemia", wymienione zahamowanie c z a s o p i s m a , których zainteresowaniem które w śledzimy krajoznawstwa szkolnych od r. s i l n i e się kół Turystycznego. krajoznawczego, brak wznowienie c z a s i e swego i s t n i e n i a — organem Towarzystwa etno­ odgrywały przestały wy­ zaznaczył. Z t y m krajoznawczego czasopisma 1910, z przerwą wojenną, do r. 1950 — cieszyło się dużą poczytnością i u z n a n i e m . J a k o o s t a t n i wyszedł w r. 1950 tom 34. C z a s o p i s m o posiadało szereg działów, pretendując do objęcia całokształtu z j a w i s k w świecie, zyskując t y m s z e r o k i e rzesze czytelników. T a k więc dużo m i e j ­ sca poświęcono siadała b a r d z o jednak ograniczono z rozwiniętym znanie przyrodzie, geografii, historii i s z e r o k i z a k r e s ; obejmował się ruchem własnego kraju. wyłącznie do problemów krajoznawczym, Dział etnografii etnografii. Dawna on początkowo także k r a j e który dotyczących z a c e l stawiał reprezentowany tyczące zwłaszcza wierzeń, obrzędów i zwyczajów. W był „Ziemia" obce. Polski, w po­ Potem związku sobie dokładne po­ przez artykuły do­ niektórych n u m e r a c h istniała nawet K r o n i k a Ludoznawcza. * R e c e n z j a została n a p i s a n a w s z y c h numerów c z a s o p i s m a , c z e r w c u 1957 r. i dlatego d o t y c z y k i l k u pierw­ �RECENZJE Pierwszy numer miesięcznik, wznowionej organ Polskiego „Ziemi" 473 ukazał Towarzystwa się w listopadzie r. 1956, j a k o Turystyczno-Krajoznawczego. p i s m o to s t a r a się być k o n t y n u a t o r e m d a w n e j Czaso­ „Ziemi", która śmiało może być w z o ­ r e m do naśladownictwa. W słowie wstępnym: „Od r e d a k c j i " , c z y t a m y : „Oprócz tytułu chcemy Na po d a w n e j »Ziemi« odziedziczyć szlachetne treść p i s m a składają się artykuły popularnonaukowe, niekiedy w przyczynki formie i ciekawostki o przystępnej, p r z e z n a c z o n e matów artykułów w y d a j e szerokim wachlarzu d l a szerokiego się być d o w o l n y intencje kręgu i przypadkowy, jej organizatorów". zwłaszcza źródłowe, problematyki, czytelników. podane Dobór te­ choć jest sprawą sporną, c z y w tego r o d z a j u w y d a w n i c t w a c h zachodzi konieczność jednolitej k o n c e p c j i . Każdy numer zawiera etnografia, meru artykuły z poszczególnych historia i przyroda, i n n y m regionom Polski dyscyplin naukowych, jak z różnych s t r o n P o l s k i . Poświęcanie przyczyniłoby się może archeologia, każdego n u ­ do lepszego i c h poznania, a także do zwartości c z a s o p i s m a . Stosunkowo np. d o m o m dużo m i e j s c a podcieniowym poświęcono n a Żuławach a r c h i t e k t u r z e , n a ogół drewnianej, jak z Warmii, Ma­ (1957, n r 3 ( 5 ) , w i a t r a k o m z u r i Powiśla (1957, n r 2 (4), c z y c e r k w i o m w pow. h r u b i e s z o w s k i m Wartość tych zwyczajom artykułów wielkanocnym 4 (6) z 1957 r. N a i dobry podnoszą materiał poświęcono uwagę we szereg a pierwszym też z a m i e s z c z a n e w (1957, n r 4 (6). plany. Ludowym kwietniowym czasopisma rzędzie reportaże j a k i c h k o l w i e k artykułów p r o b l e m o w y c h , niekiedy artykułów wszystkich numerach ilustracyjny, w „Ziemi" w p ł y w a j ą liczne fotografie, fotografie. fotograficzne. numerze zasługuje Na Brak w d y s k u s y j n y c h c z y n i z niego bogaty atrakcyjność czasopiśmie jedynie zbiór z inicjatywy prof. wiadomości. O b o k r e c e n z j i w p r o w a d z o n e zostały stałe działy: p i e r w s z y , dr K . Moszyńskiego, „Ze s t a r y c h k r o n i k i i n n y c h zabytków piśmiennictwa", u m i e s z ­ czający szczególnie druków l u b manuskryptów, oraz 0 rozwoju ciekawe pod względem drugi, krajoznawczym „Krajoznawstwo fragmenty z z a granicą", dawnych informujący tego r u c h u w poszczególnych państwach i wychodzących w nich p i s m a c h k r a j o z n a w c z y c h . Zasługuje też n a uwagę i u z n a n i e w p r o w a d z e n i e 1 (3) z 1957 r. nowego, stałego działu „Dawne poczty czaso­ w nrze p o l s k i e " . N i e chodzi w tej c h w i l i o ten, c z y i n n y temat, ale s a m a myśl założenia odrębnych, ciągłych działów, którym poświęca się m i e j s c e w kolejnych numerach, kontynuować. S t w a r z a to p e w n e g o r o d z a j u czasopismo p o w i n n o Wznowienie potrzeb roku jest słuszna i należałoby jednolitość i systematyczność, do dążyć. „Ziemi" było w y n i k i e m konieczności z a s p o k o j e n i a naszego odradzającego 1953 Zarząd Główny się r u c h u k r a j o z n a w c z e g o . PTTK zawiesił w y d a w a n i e najistotniejszych Szkoda, że pod KERN, D e r Beginn der Weltgeschichte, Szromba B e r n 1953. P r z e d pięciu l a t y ukazała się w S z w a j c a r i i , w zbiorze S a m m l u n g sująca książka w y b i t n e g o Der i Beginn der w Weltgeschichte. dziedzinę Dalp, intere­ n i e m i e c k i e g o h i s t o r y k a F r i t z a K e r n a (ur. 1884, z m . 1950), Kern u s t r o j u , a także myśli społecznej również koniec tego c z a s o p i s m a . Zofia FRITZ ją czego historii był przede i prądów politycznej, wszystkim historykiem umysłowych. Jego etnografii i etnologii, prace prawa wkraczały historii religii i archeologii. Poruszał więc K e r n szeroką tematykę badawczą, w b a r d z o rozległych r a m a c h c z a s o w y c h , choć jego zasadniczą domeną było średniowiecze. Z zamiłowa­ n i e m stosował metodę porównawczą. Dzięki t e m u jego dzieło: Gottesgnadentum Widerstandsrecht im früheren Mittelalter (1914—1915), poświęcone und stosunkowi �RECENZJE 474 władcy i l u d u , zdobyło duże u z n a n i e w nauce światowej. D o dziedziny etnografii i archeologii należą niektóre późniejsze p r a c e K e r n a , m. i n . D i e Weltanschauung eiszeitlichen Europäers Zur (1926), r o k u w y d a ł rozprawę Die Anfänge wiedzią na wydane Methode der Rassengeschichte der Weltgeschichte, r o k wcześniej des (1928). W 1932 będącą swego r o d z a j u Weltgeschichte dzieło O. M e n g h i n a odpo­ der Stein­ zeit. P r z e z 30 l a t z górą pracował autor n a p o g r a n i c z u h i s t o r i i , archeologii i etnolo­ gii, stąd jego o s t a t n i a książka o początkach h i s t o r i i p o w s z e c h n e j budzi szczególne z a i n t e r e s o w a n i e . Referując omawianą książkę będę się starał dość dokładnie stawić jej treść i podać trochę u w a g krytycznych. Wypada zaznaczyć, że śmierć a u t o r a n i e pozwoliła m u n a ukończenie p r a c y , ale postać, w j a k i e j została wydana, zawiera przezeń zasadnicze poglądy autora, o czym świadczy choćby * przed­ napisana przedmowa. M o t y w e m p r a c y K e r n a była n i e t y l k o r e k o n s t r u k c j a n a j d a w n i e j s z e j epoki dzie­ j ó w ludzkości. J e g o z d a n i e m b o w i e m : „Współczesność postawiła n a s w o b e c k r y z y s u ludzkości rozsadzającego r a m y , w które w y g o d n i e j s z e Ktokolwiek pozwoli t r o s z c z y się o przyszłość naszego p o k o l e n i a ujmowały rodzaju, historię. t e n u z n a , że t y l k o h i s t o r i a rozwiązać n a s z n a t u r a l n y porządek życia i ukazać możliwości n o w e j łeczności l u d z k i e j . Jeżeli c h c e m y rozumieć dzień d z i s i e j s z y , m u s i m y poznać n i e j s z e k i e r u n k i e g z y s t e n c j i " (s. 9, W książce K e r n a s p o t y k a m y " spo­ najdaw­ Przedmowa). sporo porównań, przeciwstawień i analogii, autor przeprowadził między rekonstruowaną s z y m i . Zaciążyło to n a o p r a c o w a n i u , epoką historyczną t y m bardziej jakie a c z a s a m i później­ ze język a u t o r a n i e j e s t łatwy n i j a s n y i w niektórych m i e j s c a c h c z y t e l n i k m a trudności w u s t a l e n i u , gdzie kończy się r e k o n s t r u k c j a , a gdzie z a c z y n a k o m e n t a r z autora. N a s u w a się przede w s z y s t k i m p y t a n i e , j a k i okres dziejów ludzkości uznał a u t o r za początek historii powszechnej, o k r e s u , w r e s z c i e n a j a k i e j bazie jakie kryteria materiałowej, nienie w y b o r u określonych r a m c z a s o w y c h wotniejszej Dane wykorzystał autor części książki posłużyły m u p r a c e zentujących z szkołę czasopismem Referując wydzielenia zostało dla archeologii rekonstrukcji z a p u n k t wyjścia a przede książkę najpier­ i etnografii. najdawniej­ zasad­ etnologów repre­ wszystkim pominę tego uzasad­ i podstawę teoretyczne i t e r e n o w e historyczno-kulturową, „Anthropos". współpraca tylko szych postaci k u l t u r y materialnej. Natomiast niczej do oparte oraz s a m a próba o d t w o r z e n i a k u l t u r y . J a k n a t y m tle w y p a d a archeologiczne posłużyły dowodowej, odłam te rozdziały, związany w których a u t o r o m a w i a w sposób b a r d z o z w a r t y pochodzenie r a s l u d z k i c h , najdawniejszą turę materialną okresy i problemy wczesnodziejowe chronologii. jest Treścią IV k r y t y k a typologicznego rozdziału i kul­ Archeologiczne pt. chronologicznego uporząd­ k o w a n i a k u l t u r w archeologii. Z d a n i e m a u t o r a h i s t o r i a k u l t u r y n i e może się posłu­ giwać określeniami i t e r m i n a m i archeologii, jest ścisłe. „Naszymi gicznego są straten), oznaczenia, [...] oznaczeniami niechronologiczne które warstwy tworzymy ności) za R e l l i n i m , M e n g h i n e m nił K e r n (w zamieszczonej „Protolitikum beuterische obejmuje, Völker) kulturowe swobodnie i Spindenem" n a s. 33 tabelce) według epoki naszej lodowej, gdyż i c h u m i e j s c o w i e n i e d l a uporządkowania zaś czasowe materiału ( K u l t u r s c h i c h t e n bzw. (bez chronologicznej propozycji, łowców „eolityczną ludy łowiące dziczyzny ' Kultur- dwuznacz­ (s. '33). J a k o pierwszą epokę warstwę nie archeolo- wymie­ i protolityczną". dziczyznę (Wildbeuter) (wild- będziemy po dziś dzień określać j a k o protolitoidów, także n a w e t jeśli n i e mają już d a w n e g o * k a m i e n n e g o i n w e n t a r z a , ze względu n a równomierny, p o d s t a w o w y zrąb i c h ogólnej S k u l t u r y " (s. 34). «T W następnym r o z d z i a l e s t a r a się a u t o r przedstawić charakterystykę i główne c e c h y jego k u l t u r y . J e s t to więc epoka d r o b n y c h protolitu narzędzi k r z e m i e n n y c h , �RECENZJE 475 tłuków ręcznych.i noży, mieszcząca w sobie grupy k u l t u r od s z e l s k i e j po oryniacką. Technika wyrobu nie wyżej narzędzi k r z e m i e n n y c h stała w p e w n y c h o k r e s a c h tej e p o k i z n a c z ­ niż u współczesnych n a m protolitoidów. Z zagadnień k u l t u r y i społecznej ludności tej e p o k i r o z p a t r u j e znaleziska -Tien, archeologiczne wskazujące nastręczają autor t y l k o p r o b l e m tu same n a istnienie kanibalizmu zagadki. lub Zabytki jakiegoś duchowej r e l i g i i . Jego z d a n i e m jaskini C z u - K u - kultu zmarłych w epoce, są według K e r n a niewytłumaczalne w r a m a c h k u l t u r y protoldtycznej. leziska autor w przejściu grocie doliny Tarnina kwalifikuje do m i o l i t u staje podobnie magia. Dane się w i d o c z n y archeologiczne jako k u l t zmarłych miolityczne. Dopiero (cmentarz protolitu. „Pytania i p y t a n i a , nieroz­ wiązanie p r z y pomocy materiałów a r c h e o l o g i c z n y c h . Jeśli c h c e m y w p e w n y m dotrzeć etnograficzne. do obrazu najwcześniejszej »Zrekonstruować na z L a Ferrasie), dają więc n i e z m i e r n i e skąpe wskazówki d l a r e k o n s t r u k c j i k u l t u r y społecznej i d u c h o w e j bliżeniu tej Zna­ rozwój kultury duchowej, d a w n e g o człowieka oto śmiałe żądanie w o b e c l u d o z n a w s t w a " Z a s t a d i a te uważa K e r n w a r s t w y przy­ to poprzez n a każdym dane stadium«, (s. 48). k u l t u r o w e . „Badania w c z e s n o d z i e j o w e oprócz chronologii własnych, s p e c j a l n y c h kręgów k u l t u r o w y c h , wydobyły n a światło d z i e n ­ ne także w i e l k i e w a r s t w y kulturowych. epoki" Warstwy kulturowe te łączą (s. 58). Dążenie [...] różne do w y k r y w a n i a storii i etnologii. „Oddzielanie w a r s t w , kulturowych, etnologia zgodne zamykające znacznie większą ilość kręgów kręgi jest z kulturowe kręgów przez wspólny kulturowych styl całej jest wspólne prehi­ dzięki któremu d o c i e r a m y do t a k i c h warstw historyczno-kulturowymi i p r e h i s t o r i a " (s. 58). Stopniowo, podstawami, jakie stosuje dając opisy poszczególnych w a r s t w , bę­ dzie można dojść do s y n t e t y c z n e j h i s t o r i i kręgów k u l t u r o w y c h , a t y m s a m y m odtworzenia historii najdawniejszych sługuje się poza jęciem k u l t u r y wamy podstawowym przypada w w a r s t w y „Kulturą udziale pismem. k u l t u r o w e j podstawową człowiekowi w także (Grundkuitur) określonych etnografa pt. Etnograficzne warunkach budzą wyjaśnienie- szczególnie rozważania zawarte wirstwy kulturowej. najdawniejszej w rozdziale Zdaniem gospodarowania oraz o r g a n i z a c j i życia społecznego, pozwalają co do na wyodrę­ b n i e n i e spośród współczesnych n a m ludów p r y m i t y w n y c h te, które odpowiadają kulturą k u l t u r z e protolitu, tj. p r o t o l i t o i d a l n y c h łowców d z i c z y z n y . A u t o r dalej, że dzięki licznym wyprawom, ryczno-kulturowej, kulturowe zbadano z ludami podjętym szereg protolitu. ludów przez etnologów wykazujących Kern wymienia wych Z i e m i O g n i s t e j , C h e n c h u z I n d i i oraz skądinąd Kalifornijczyków, czyków. „Nie należą prymitywnych, Praalgonkinów, tu natomiast w Australijczycy Prasamojedów, rozrzucone histo- pokrewieństwo Pigmejów afrykań­ A e t a ) , Negrillów, m i e s z ­ z n a n y c h północno-środkoPrakorjaków i Tasmań- ogóle, uważani często błędnie z a szczególnie (częściowo wtórnie m e n i , E s k i m o s i l u b W e d d a " (s. 66). P o p r z e d n i o nowią w y s e p k i swą stwierdza ze szkoły bliskie t u szczególnie s k i c h ( B a t w a , G e ) , Negrytów (Andamańczycy, S e m a n g o w i e , kańców po­ nazy­ a u t o r a podobieństwa t e c h n i k i , a w związku z t y m dające się wysnuć analogie sposobu do K e r n po­ przez jego naturę" (s. 59). Zainteresowanie VII pojęciem podstawowej. kulturę, j a k a wytworzonych k u l t u r nie dysponujących prymitywni), wymienione Samojedzi, ludy Busz- prymitywne wśród ludów wyżej rozwiniętych, a więc n i e są sta­ wolne od i c h w p ł y w ó w . Poglądy K e r n a z a w a r t e w zakończeniu tego rozdziału w a r t o nie. ,-,Wyrazom znaczny i równoznacznie sens i wartość, zastrzegając etnologicznie to, »prymitywne« warstwy co z n a j d u j e m y go d l a n a j d a w n i e j s z e j , t a k dalece, j a k dalece d a n y archeologicznie we przytoczyć dosłow­ »ludy natury« p r z y w r a c a m y wczesnej dającej się jedno­ uchwycić s t a n rzeczy nie w y k r o c z y i środkowej epoce lodowej. poza Ta �RECENZJE 476 warstwa ucieleśnia tkwiącą w szczególnie naturze ludzkiej interesująco (jako kulturę takiej) podstawową, potrzebę kultury jak nazywamy rodzaju rzeczowego i osobowego oraz i c h r ó w n o w a g i " (s. 66). Inaczej turowe Kern „nie gicznym stwy niż M e n g h i n , który starał się porównać z trzema etnologicznymi chce się w d a w a ć znaczeniu", kulturowej" łowców lecz w żadne zająć i uchwycić dziczyzny pierwszego trzy protolityczne „prakulturami", wyodrębnionymi protolityczne się badaniem ją n a podstawie stopnia kręgi „żyjących kul­ Schmidta, kulturowe „wielkiej (zrekonstruowaną kręgi przez w etnolo- prymitywnej przykładów". etnologicznie) war­ „Kulturę nazywamy protolitoidalną, prymitywną, naturalną ( n a t m w o l k l i c h ) , ucieleśniającą w początkowy sposób kulturę p o d s t a w o w ą " błędów „progresywizmu" (s. 67). W t e n sposób etnologicznego, który uniknie „nadmiernie d ó w n a t u r a l n y c h " , a „rzeczywiście p r y m i t y w n y m i ludami się, z d a n i e m rozciągał i formami autora, pojęcie l u ­ życia pogar­ dzał i odrzucał j e " (s. 67). Jeszcze r a z w r a c a K e r n do c h a r a k t e r y s t y k i k u l t u r y łowców d z i c z y z n y w dziale poświęconym i c h gospodarce. N i e u z a s a d n i a j e d n a k spośród ludów p i e r w o t n y c h wybrał wystarczająco, t r z y , które służą m u zarówno roz­ dlaczego z a podbudowę d l a s y n t e z y „naturalnej" k u l t u r y łowców d z i c z y z n y , j a k też d l a r e k o n s t r u k c j i e l e ­ mentów p r o t o l i t y c z n e j kultury duchowej i społecznej e p o k i lodowej. W y b r a ł n o w i c i e Pigmejów I t u r i ze strefy z w r o t n i k o w e j , m a n a z Z i e m i Ognistej Chenchu z podzwrotnikowej mia­ iY a - j a k o p r z e d s t a w i c i e l i strefy s u b a r k t y c z n e j . P o z a krótką c h a ­ rakterystyką t y c h ludów a u t o r n i e a n a l i z u j e i n i e porównuje i c h k u l t u r , zaś w d a l ­ szych rozdziałach idalnej tworzy n a podstawie syntetyczne przykładów ujęcia różnych działów dobranych z życia i kultury kultury protolito- któregoś z tych P r z e d m i o t e m z a i n t e r e s o w a n i a K e r n a w t w o r z e n i u tej s y n t e z y są przede wszyst­ ludów. k i m z j a w i s k a związane ze stroną obyczajową, moralną, p r a w n ą życia ludów, e l e m e n t y pierwotnej filozofii życiowej i ideologii, w opisywanych szczególności n i e n i e s t o s u n k u człowieka do człowieka i jego m i e j s c a w o p i s y w a n e j zagad­ społeczności. T y l k o te z a g a d n i e n i a mogą być z d a n i e m a u t o r a b r a n e pod uwagę, gdybyśmy c h c i e l i spojrzeć pewne n a czasy dziedziny przestrzeni n a m współczesne kultury dziejów duchowej, zupełnie innego przez pryzmat zwłaszcza rodzaju kultury religia prymitywnej, i moralność, niż k u l t u r a gdyż wykazują n a materialna rozwój, n i e wiążący się z postępem (s. 56). Już w r o z d z i a l e o gospodarce z w r a c a u w a g ę c z y t e l n i k a w i e l e r y z y k o w n y c h r o z ­ ważań p s y c h o l o g i c z n y c h . Z d a n i e m Kerna działanie gospodarcze łowców d z i c z y z n y , w b r e w poglądom progresywistów, „składa się z n i e z a c h w i a n i e w o l n y c h ślanych postanowień" (s. 85). C o więcej, nasze własne poznanie w i przemy­ porównaniu z p o z n a n i e m t y c h l u d z i „wykazuje duże m a n k o w s y s t e m a t y c z n y m , i n t e l e k t u a l n y m gromadzeniu i ugruntowanym opiera wpływa wyraźnie n a jego c h a r a k t e r . „ Ł o w c a prowizacyjnie, się n a s z a przetwarzaniu którym kultura rzeczowa" planowego (s. 88). S t y l eksperymentowania, pracy łowcy dziczyzny pracuje: 2) n i e s p e c j a l i s t y c z n i e [...], 3) i n d y w i d u a l i s t y c z n i e 1) na dziczyzny sportowo-im- [...], 4) p r z y nie­ stałym sposobie z a m i e s z k a n i a i m i n i m u m sprzętu domowego, 5) w b l i s k i m sąsiedz­ t w i e życiowym ze s t w o r z e n i a m i , wśród których urządził się, rozumiejąc s i ę ' z n i m i i walcząc" (s. 92). Stąd człowiek t e n n i e c i e r p i m o n o t o n i i , jego s t y l życia j e s t n a pół z a b a w o w y , a podporządkowanie Trzy następne moralności i p r a w a tej p o w s z e c h n a rozdziały i pracę przymusową poświęcone są n i e m a l społeczności p r y m i t y w n e j . jest w i a r a Autor w znosi j a k cierpienie. całości problemom s t w i e r d z a , że w w j e d y n e g o B o g a . P o l i t e i z m n i e byłby wiary, społeczności w tej k u l t u r z e możliwy. Bóg z n a n y j e s t t a m j a k o „ojciec", zgodnie z wysoką pozycją o j c a w r o - �RECENZJE 477 I dżinie łowców (s. 123). W dziczyzny. Obce jest tej k u l t u r z e I X r o z d z i a l e poświęconym także czarownictwo najdawniejszym wierzeniom, i animizm jedno z waż­ n i e j s z y c h zagadnień (Die altertümliche Gewissensgläubigkeit und die jüngere M a c h t ­ politik) przedstawił referując wiedzę i poglądy tralafrikanischen W Kivu-Pygmäen, autor organizację społeczną i n a t u r a l n e związki: m a ł ą zwierzchnika negryckiego Zen­ B d I I , Brüssel 1950). następnym r o z d z i a l e : Społeczeństwo patruje starego p r z e z P. S c h u m a c h e r a ( E x p e d i t i o n zu-den ludu znad jeziora K i w u , zanotowane i kultura łowców w życiu koczowniczym, dziczyzny. W y m i e n i a rodzinę, sąsiedztwo, jako roz­ pierwotne będące najczęściej „zmien­ ną aglomeracją koczujących r o d z i n s p o k r e w n i o n y c h l u b n i e " , liczącą n i e w i e l e dzie­ siątków l u d z i , h o r d ę , głów j (s. 155—156). | i wreszcie Z l u d , względnie dalszych rodzinie Silny 70 s t r o n tego i wychowaniu, n a c i s k położył między j a k o „gminę posiadającą jednostką szczep, złożony z pewnej najobszerniejszego resztę Kern życiu w ziemię", o setce l u b więcej ilości rozdziału obrębie n a s t o s u n k i między a społeczeństwem. U d e r z a ponad większych hord 30 poświęcił zespołów poszczególnymi niemal autor niż r o d z i n a . jednostkami sielankowy obraz oraz stosunków r o d z i n n y c h . Przeważają małżeństwa z miłości, w których „obie s t r o n y mają wybór współmałżonka" i wychowanie czyzny jako browolnym (s. 179). P o d s t a w o w y m dzieci. K o b i e t a w y r a b i a jest posiadanie sobie równoprawną pozycję i s z a c u n e k m ę ż ­ t o w a r z y s z k a p r a c y , a „jej podporządkowaniu" c e l e m małżeństwa wolny dobre, kobiece (s. 188). W hordzie, właściwości jaśnieją mimo w do­ istnienia zwierzchnika czy r a d y s t a r s z y c h , w s z y s t k i e r o d z i n y są równe, t a k j a k równe są j e d n o s t k i w r o ­ dzinie. W d a l s z y c h rozważaniach o życiu społecznym p r z e p r o w a d z a autor wiele sze­ r o k i c h porównań, nawiązując także do zagadnień współczesnych, p r z y c z y m często nie stara się o wystarczającą precyzję. Np. wychowanie, jakiemu jest poddany łowca d z i c z y z n y , mogłoby zrobić go świętym (dosłownie!), g d y b y n i e w r o d z o n a mu szorstkość i surowość. M a on w y s o k i e poczucie własnego h o n o r u . Żyje chętnie i j e s t do życia przywiązany. „Przyszłość n i e trwoży go; wystarcza mu teraźniejszość, a w t y m , co teraźniejsze, p o s i a d a on to, co bezczasowe, każdy dzień m a swą pełną treść d l a w i e c z n y c h p r a w w społeczności d o b r y c h przodków, których z w y c z a j jest p i e r w s z y m i o s t a t n i m słowem h i s t o r i i " (s. 229). O s t a t n i rozdział tej książki j e s t może n a j b a r d z i e j żoną p r z e z a u t o r a w p r z e d m o w i e . różnorodne nowożytne poglądy W obciążony tendencją t y m krótkim r o z d z i a l e usiłuje a u t o r na prawo naturalne z faktycznym wyra­ zestawić stanem prawa u łowców d z i c z y z n y , a następnie wyciąga z tego porównania d a l e k o idące w n i o s k i . Autor zestawił więc l u d z k i e ( h u m a n e ) się do s u m i e n i a , oraz zwierzęce popędu życia, a oparte system do u (s. »prawa« o egoizm silniejszego ambiwalentnej natury oraz stwierdza, że już „ludzkie w prawo naturalnego, tego p r a w a , ludzkie prawo naturalne człowieka samym prawa wymogi które odwołują odwołujące i dążenie do siły i z n a c z e n i a . „ O b y d w a łowców d z i c z y z n y „nigdy p r a w o 248). W r e s z c i e wymogi (bestiale) już w kulturze silniejszego tytule natury współżyją prymitywnej" odpowiednio (s. 246). A l e n i e m a obowiązującego ostatniego odpowiada punktu tych rzeczywiście się do systemy, znaczenia" rozważań autor pozytywnemu, od­ w i e c z n e m u p r a w u , niezależnie c z y odwołuje się do niego Świadomie, c z y n i e " (s. 249). Na tych ostatnich s t r o n a c h s w e j książki w y l e w a autor najwięcej żalów i zarzu­ tów pod a d r e s e m późniejszych k u l t u r , a zwłaszcza c y w i l i z a c j i e u r o p e j s k i e j . Przeprowadzenie krytycznej t l i w e . Należy t u mieć n a u w a d z e autora próbę najdawniejszej oceny omawianego dzieła j e s t niełatwe i jego z a s a d n i c z y aspekt, to j e s t zamierzoną r e k o n s t r u k c j i niektórych elementów kultury duchowej i kłopo­ przez społecznej e p o k i w h i s t o r i i społeczeństwa ludzkiego, podjętą w o p a r c i u o d a n e j j ! 1 �RECENZJE 478 etnologii, oraz s t w o r z e n i e z a r y s u s y n t e z y wyodrębnionej przez autora k u l t u r y p r o - tolitycznej. Zaczynając od' założeń m e t o d o l o g i c z n y c h a u t o r a należy stwierdzić, że przyjął on nieco z m o d y f i k o w a n e p r z e z siebie założenia etnologów ze szkoły h i s t o r y c z n o - k u l t u - rowej, koło „Anthroposu". zgrupowanych wąskiej, j e d n o s t r o n n i e dobranej się n a bardzo bazie materiałowej. Z a m i e s z c z o n y w książce W związku z t y m oparł wykaz p u b l i k a c j i , z którymi a u t o r się „ w jakiś sposób z g a d z a " rzystał, obejmuje 104 pozycje, przeważnie uczonych i z których z a p e w n e niemieckich. Ale n a której autor się oparł f a k t y c z n i e , i n a którą się powołuje daleko skromniejsza i ogranicza się do k i l k u n a s t u autorów w ko­ literatura, t o k u książki, jest zbliżonych do kręgu W i l h e l m a S c h m i d t a . Najwięcej k o n k r e t n y c h materiałów zaczerpnął K e r n od M . G u sinde (zwłaszcza Feuerland z Die Indianer, S c h u m a c h e r a , a także z p r a c K o p p e r s a , 1939) i Schebesty ze w s p o m n i a n e j już i S c h m i d t a , którego pracy koncepcje, j a k się zdaje, najwyraźniej wpłynęły n a a u t o r a . K e r n pominął w zupełnie n i e u z a s a d n i o n y sposób w y n i k i badań etnologów spoza wymienionego etnografii zbieżne i ugrupowania i archeologii w pewnych stratygraficzną, szkoły historyczno-kulturowej. punktach z metodami 0 n i m wspomniał do w y m o g u funkcjonalnego zwłaszcza żywej teorii podstawowych nego, j a k t e o r i i m i t u , r e l i g i i , gospodarki ludzkich w i in., w współpracy jako chronologiczną i i n . (s. 49 n.). N i e z a ­ badania było t y m większym błędem tego k i e r u n k u dążyli do w y p r a c o w a n i a badań etnografii o tej szkoły, społeczności, choć (s. 55). Całkowite zaś pominięcie p r z y tego r o d z a j u tezy osiągnięć szkoły f u n k c j o n a l n e j potrzeb archeologii, a także koncepcją kręgów k u l t u r o w y c h stosował się j e d n a k Mówiąc miał n a myśli t y l k o osiągnięcia i m e t o d y oparciu próbie syn­ a u t o r a , że u c z e n i działów życia społecz­ o analizę podstawowych określonych w a r u n k a c h b y t u . K e r n zignorował również w y n i k i r a d z i e c k i e j , posiadającej wiele c e n n y c h p r a c poświęconych ludom p r y m i t y w n y m , pomijając także cały ewolucjonistycziny k i e r u n e k w etnografii. Rzucił tylko kilka zdań lekceważącej krytyki nego, pod którym rozumiał z a p e w n e pod a d r e s e m „progresywizmu" obok d a w n e g o e w o l u c j o n i z m u i etnologiczwspółczesny m a r k s i s t o w s k i k i e r u n e k w etnografii, pomawiając go o „zarozumialstwo" i „tenden­ cyjność", bez p r z y t o c z e n i a j a k i c h k o l w i e k rzeczowych dowodów (s. 57). Przejdźmy t e r a z do samego postępowania r e k o n s t r u k c y j n e g o K e r n a . Interesujące jest, n a z a s a d z i e j a k i c h kryteriów wyodrębnił K e r n spośród współczesnych społe­ czeństw p r y m i t y w n y c h te, które nazwał „pierwotnymi" i „protolitoidalnymi" i uznał, że i c h k u l t u r a , t a k m a t e r i a l n a , j a k społeczna rakterem, a co więcej, nawet i duchowa, treścią, k u l t u r z e ludów odpowiada „warstwy swym W y b r a ł on spośród współcześnie z n a n y c h ludów p r y m i t y w n y c h te, które gospodarkę zbieracko-łowiecką beuterisch" (autor i „Wildbeuter", które wprowadza tłumaczę „łowiectwo d z i c z y z n y " ) . A l e to n i e jest j e d y n e k r y t e r i u m . Spośród ludów sobie z d o b y w a n i a prowadzą n a jej określenie t e r m i n y jako cha­ protolitycznej". dziczyzny" i „wild„łowca o jednakowym pożywienia wyeliminował te, u których występuje a n i m i z m , k u l t przodków, t o t e m i z m itp., a r o d z i n a n i e j e s t wyraźnie spo­ czafownictwo, monogamicana 1 p a t r i a r c h a l n a . C o więcej, p r z y j m u j e z a etnologami z kręgu W. S c h m i d t a t w i e r d z e ­ nie, że z a p r a w d z i w i e pierwotne i p r y m i t y w n e , a więc p r o t o l i t o i d a l n e można p r z y ­ jąć t y l k o te l u d y , wśród których z n a n a jest w i a r a w jednego Boga. J e s t -to właści­ wie aprioryczne badania i całkiem naukowe, jakoby l u d y , które posiadają jak i najprostszą dowolne zarówno formę założenie, najpierwotniejsze najprostszą rodziny nie potwierdzone i najbardziej formę i najprostszą gospodarki formę przez prymitywne wiary, konkretne były te (zbieracko-łowiecką), przy c z y m te dwie f o r m y w y m i e n i o n e p r z e z K e r n a można uznać z a n a j p r o s t s z e t y l k o z jakiegoś s z c z e ­ gólnego p u n k t u w i d z e n i a . Jeśli zaś chodzi o ową w i a r ę w jednego B o g a u w s p ó ł - �— } RECENZJE 479 ezesnych p r y m i t y w ó w , t o należy podkreślić, że szczególnym odkryli ją tylko zwolennicy W. Schmidta, z zawodu zbiegiem misjonarze, okoliczności natomiast nikt i n n y z etnologów, o ile w i e m y , podobnego o d k r y c i a n i e dokonał. K o n s t r u k c j a n a ­ z w a n a przez K e r n a „kulturą protolitoidalną" p o s i a d a więc u s w o i c h p o d s t a w sadnicze b r a k i , m i a n o w i c i e : czeństwa l u d z k i e g o 1) a p r i o r y c z n e założenie, iż p r y m i t y w n ą cechuje koniecznie r o d z i n a p a t r i a r c h a l n a i m o n o t e i z m ; że o d k r y c i e m o n o t e i z m u u niektórych ludów n a j p r a w d o p o d o b n i e j 2 za­ formę społe­ 2) f a k t , n i e nastąpiło n a drodze p o z n a n i a n a u k o w e g o autorów, n a których się K e r n powołuje, lecz n a drodze pewnej s p e k u l a c j i , a więc s a m f a k t w rzeczywistości nie i s t n i e j e . Taką sztuczną konstrukcję u z n a j e K e r n za „podstawowy zrąb ogólnej kultury" także d l a ludów epoki l o d o w e j s p r z e d dziesiątków tysięcy l a t , a więc z a podstawę „kultury p r o t o l i t y c z n e j " . C o więcej, z tą „kulturą podstawową" cech psychicznych, postaw moralnych, poglądów h a życie łączy cały itp., które I szereg są według niego równie c h a r a k t e r y s t y c z n e d l a prymitywów współczesnych, j a k ludów żyjących w epoce lodowej. Całkowita bezzasadność takiej „rekonstrukcji" jest wręcz oczy­ w i s t a . Przecież n a w e t współczesne c y w i l i z o w a n e społeczeństwa różnią się t a k dalece w zakresie mimo swej psychiki, postaw współcześnie jednakiej bazy moralnych, ocen materialnej i jednakowego itp., że d l a r o z u m i e n i a i c h , systemu gospodar­ czego, t r z e b a prowadzić s z e r o k i e p r e c y z y j n e s t u d i a hristoryczno-porównawcze. K e r n w tym wypadku omawianych całkowicie p o m i j a społeczeństw, możliwości e w o l u c j i kich warunków w p ł y w liczącego dziesiątki tysięcy l a t zapoznaje i przekształcania rolę środowiska geograficznego, się p s y c h i k i l u d z k i e j mimo rozwoju nie pozornie widzi jedna­ bytowania. Całą tę niezwykłą hipotezę skonstruował K e r n właściwie d l a u z a s a d n i e n i a tezy, że i s t n i e j e odwieczne, właściwe „naturze l u d z k i e j " p r a w o n a t u r y , które n i e u z n a j e gwałtu i p r z e m o c y człowieka n a d człowiekiem. A l e s p e k u l o w a n i e naukowej pod nazwą m u s i wzbudzić s p r z e c i w choćby było podjęte w n a j b a r d z i e j etnografii B o n n , H . T r i m b o r n a , który pisze, że książka K e r n a j e s t „we w s z y s t k i c h częściach dostosowana a on s a m j a k o etnograf t y k i etnograficznej pracy szlachetnych c e l a c h . T y m większe z d z i w i e n i e b u d z i p r z y t y m słowo wstępne profesora na uniwersytecie w j 1 do dzisiejszego s t a n u odpowiednich ;\ „wita szczególnie radośnie f a k t , że autor włączył do t e m a - ' i ! kulturowo-morfologiczny Należy jednak przyjąć postaci społeczeństwa }j gałęzi b a d a ń " , raczej i funkcjonalny z a słuszne, że ludzkiego, jaką starał próba się punkt widzenia" (s. 7). rekonstrukcji najdawniejszej dać w swej ostatniej f ;. ! książce F r i t z K e r n , j e s t t y l k o chybioną hipotezą. Edward Pietraszek li � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a73a7be46bba186f1da192006f4f4e6a.pdf 121cc0dacd57c8a8788c6057916f74a6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:427 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:386 Title A name given to the resource Kazimierz Moszyński (5 III 1887-30 III 1959) / ETNOGRAFIA POLSKA 1960 t.3 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1960 t.3, s.13-30 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gładysz, Mieczysław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MIECZYSŁAW GŁADYSZ KAZIMIEEZ MOSZYŃSKI (5 I I I 1 8 8 7 - 3 0 I I I 1959) A u t o r z y a r t y k u ł ó w , a z w ł a s z c z a l i c z n y c h w s p o m n i e ń i n o t a t e k po­ ś m i e r t n y c h , poświęconych życiu i działalności naukowej Kazimierza M o s z y ń s k i e g o , zgodnie p o d k r e ś l a j ą , iż o d s z e d ł niepospolity uczony o ogrom­ n y c h z a s ł u g a c h p o ł o ż o n y c h dla etnografii i e t n o l o g i i , a t a k ż e s l a w i s t y k i . 1 2 1 Por. np. J . C z e k a n o w s k i , Kazimierę Moszyński (1887 — 1959), „Tygodnik powszechny", Kraków R. 13: 1959 nr 21, s. 3 i 5 ; M. G a V a z z i , Kazimierz Moszyński (1887 — 1959), „Etnolośki pregled", Beograd R . 1: 1959, s. 59 — 61; M. G ł a d y s z , Kazimierz Moszyński, „Literatura ludowa", Warszawa K . 3: 1959 nr 1—2, s. 134; J . L ( i g ę z a ) , Zgon najwybitniejszego etnografa polskiego, „Trybuna Robotnicza", Kato­ wice R . 1959 nr 77(4731); J . K l i m a s z e w s k a , Zum Tode von Kazimierz Moszyński, „ D e m o s " , Berlin R . 1: 1960 z. 1, s. 95 —97; M. ( J . M a n u g i e w i с z), Kazimierz Moszyński, „Życie Warszawy", Warszawa R. 16: 1959 nr 80 (4814); A . K u t r z e b a P o j n a r o w a , Kazimierz Moszyński jako historyk kultury materialnej Polski i Sło­ wiańszczyzny, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", R . 8: 1960 пт 2, s. 171 — 182; R . R e i n f u s s , Prof. dr Kazimierz Moszyński, „Polska Sztuka Ludowa", R . 13: 1959, nr 3, s. 180 — 181; A . V á c l a v í k , Odeśel Prof. Dr. Kazimierz Moszyński, „Ćeskoslovenska Ethnografie", Praha R . 7: 1959 z. 4, s. 412 — 414; B . Ź a t k o , Kazimierz Moszyński (1887-1959), „SloVensky Národopis", R . 7: 1959 z. 4. s. 5 1 3 - 5 1 6 . W związku z sie­ demdziesiątą rocznicą urodzin bądź śmiercią Kazimierza Moszyńskiego poświęcili mu prace: M. Z n a m i e r o w s k a - P r ü f f e r o w a , Rybackie narzędzia kolnę w Polsce i w krajach sąsiednich, Toruń 1957; A . Z a r ę b a , Z geografii słowiańskich nazw chwa­ stów, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego", nr 24, Kraków 1960, P r . J . z. 3, s. 15 — 52 (i nadb.); M. G a v a z z i , Sudbina stare slavenské baśtine kod juSnih Slavena, Beograd 1959. W t y m ż e czasie niektóre czasopisma naukowe zamieściły fotografie autora Kul­ tury Ludowej Słowian i krótkie o nim informacje, np.: „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", R . 6: 1958 nr 1 - 2 , s. 3 - 5 ; „ L u d " R . 45 (za rok 1958-1959): 1960; „Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", Seria Etnograficzna nr 2, 1958, s. 3. Zob. S. U r b a ń c z y k , Śp. Kazimierz Moszyński (5 III 1887-30 III 1959), „Język Polski", Kraków R . 39: 1959 z. 3, s. 161 — 168; A . Z a r ę b a , Śp.Pro). Kazimierz Moszyński jako badacz języka, „Poradnik J ę z y k o w y " , Warszawa R. 1959 z. 5 (170). s. 1 9 3 - 2 0 2 . a �MIECZYSŁAW 14 GI.ADYSZ O s i ą g n i ę c i a naukowe profesora M o s z y ń s k i e g o , szczególnie w zakresie po­ znania k u l t u r y ludowej S ł o w i a n , są dla wszystkich t a k oczywiste, iż stwierdzenie tego f a k t u , w y r a ż o n e nawet w n a j w y ż s z y c h superlatywach, nie m o ż e p o s i a d a ć c h a r a k t e r u o k o l i c z n o ś c i o w e j przeceny z a s ł u g nagle z g a s ł e g o c z ł o w i e k a , c h o ć z n a t u r y rzeczy w u j ę c i a c h szkicowych, pisa­ n y c h p o d w r a ż e n i e m bolesnej i na pewno na d ł u ż s z y okres n i e z a s t ą p i o ­ nej s t r a t y , j a k ą p o n i o s ł a n a u k a polska. Z r e s z t ą znaczenie d o r o b k u naukowego K a z i m i e r z a M o s z y ń s k i e g o b y ł o j u ż za jego ż y c i a w i e l o k r o t n i e podnoszone z a r ó w n o przez n a s z y c h , j a k i o b c y c h b a d a c z y . N a t a k w y ­ soce p o z y t y w n ą o c e n ę w p ł y w a ł nie t y l k o u r o k a u t o r y t e t u powszechnie cenionego profesora, ale rzeczywiste o s i ą g n i ę c i a . Pisali p r z e c i e ż szeroko 0 jego pracach uczeni tej m i a r y , co Aleksander B r u c k n e r , M i l o v a n G a v a z z i , W ł a d y s ł a w K o t w i c z , L u b o r N i e d e r l e czy D m i t r i j Z e l e n i n . Wszyscy t e ż r o z p a t r u j ą c s z c z e g ó ł o w o Badania nad pochodzeniem i pier­ wotną Tculturą Słowian albo Kulturę, ludową Słowian p o d n o s z ą k r y t y c y z m 1 o l b r z y m i ą w i e d z ę a u t o r a t y c h dzieł, u w a ż a j ą c je za pozycje świeże, w y j ą t k o w e s z e r o k o ś c i ą u j ę c i a , za jedne z n a j w a r t o ś c i o w s z y c h , j a k i e w tej dziedzinie u k a z a ł y się w ostatnich d z i e s i ą t k a c h l a t naszego stu­ lecia. Podobne opinie w swych w y p o w i e d z i a c h w y r a z i l i : A d o l f C h y b i ń ski (o studiach z zakresu m u z y k i l u d o w e j ) , K a z i m i e r z N i t s c h (o opra­ cowaniach j ę z y k o z n a w c z y c h ) , S t a n i s ł a w P i g o ń (o l i t e r a t u r z e u s t n e j ) i i n n i . Mimo licznych i p o w a ż n y c h głosów, c h a r a k t e r y z u j ą c y c h cały, b ą d ź c z ę ś c i o w y , dorobek n a u k o w y prof. M o s z y ń s k i e g o , n i e ł a t w e jest n a k r e ś l e n i e p e ł n e g o obrazu jego d z i a ł a l n o ś c i badawczej, sprecyzowanie istotnego w k ł a d u w r o z w ó j naszej d y s c y p l i n y , p r z y r ó w n o c z e s n y m u j ę c i u cech jego bogatej o s o b o w o ś c i . J e ś l i n a d t o b ę d z i e m y chcieli o z n a c z y ć g ł ę b o k o ś ć w p ł y w u , j a k i w y w a r ł a jego d z i a ł a l n o ś ć w y c h o w a w c z o - d y d a k t y c z n a na w s p ó ł c z e s n e pokolenie e t n o g r a f ó w , to m o ż n a z r o z u m i e ć , dlaczego 3 4 5 6 7 8 9 10 11 1 2 3 13 Zob. prace i artykuły dotyczące kultury ludowej Słowian zestawione w „Bibliografii prac Kazimierza Moszyńskiego". J . K l i m a s z e w s k a , Vedecká cinnost' Kazimierza Moszyńsheho, „Slovensky Národopis", Bratislava R. 5: 1957 z. 3 - 4 , s. 245 —260 (i nadb.). A. V á c l a v í k , Sedmdesátiny prof, dra Kazimierza Moszyńsheho, „6eskoslovenská Ethnografie", Praha R. 5: 1957 z. 3, s. 292 — 299. „Lud", L w ó w R . 30: 1931 z. 3 - 4 , s. 2 1 3 - 2 1 6 . ' „Anthropos", St. Gabriel Módling (Wiedeń) R. 25: 1930, s. 760 — 762; t a m ż e R. 31: 1936 z. 1 - 2 , s. 2 7 3 - 2 7 5 ; „Lud", K r a k ó w - L u b l i n R . 38: 1948, s. 3 1 4 - 3 1 8 . „Rocznik Orientalistyczny", L w ó w R. 3 (za r. 1925): 1927, s. 2 9 0 - 3 2 6 . „Slavia", Praha R. 4: 1925-1926, s. 8 3 6 - 8 3 9 . „Этнография", Moskwa —Leningrad R . 5: 1928 nr 1, s. 179. J . K l i m a s z e w s k a , Vedeolcd cinnost'..., s. 253. Tamże, s. 255. Tamże, s. 253. 4 6 6 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 �KAZIMIERZ MosąyfłgKi 15 zadanie nasze jest t r u d n e do zrealizowania. W y m a g a ono b o w i e m prze­ prowadzenia z a r ó w n o r o z l e g ł y c h i w n i k l i w y c h s t u d i ó w , j a k t e ż spojrzenia na t ę d z i a ł a l n o ś ć z pewnej p e r s p e k t y w y czasowej. N a w s t ę p i e do obecnego zarysu ż y c i a i p r a c y n a u k o w e j K a z i m i e r z a M o s z y ń s k i e g o , w y d o b y w a j ą ­ cego bardzo k o n t u r o w o s y l w e t k ę c z ł o w i e k a i badacza,, p o d k r e ś l a m z c a ł y m p r z e k o n a n i e m , że dokonanie k r y t y c z n e g o u j ę c i a jego całego d o r o b k u naukowego przerasta m o ż l i w o ś c i jednego c z ł o w i e k a . Zakres b o w i e m ba­ d a ń i m i a r a o s i ą g n i ę ć n a u k o w y c h M o s z y ń s k i e g o są t a k szerokie i wielo­ stronne, że i c h g r u n t o w n e u j ę c i e w y m a g a u d z i a ł u s p e c j a l i s t ó w n a u k b l i s k i c h etnografii. D o d a j m y , że t a k i s p o s ó b k r y t y c z n e j oceny badaczy, p o s i a d a j ą c y c h z a r ó w n o bogaty, j a k i w i e l o s t r o n n y t w ó r c z y dorobek nau­ k o w y , nie n a l e ż y do r z a d k i c h w naszej d y s c y p l i n i e . B y ł o t o obok Oskara K o l b e r g a , J a n a K a r ł o w i c z a i L u d w i k a K r z y w i c k i e g o jedno z najowocniejszych i s t n i e ń , p r z y d a j ą c y c h p r a w d z i w e j ś w i e t n o ś c i nauce polskiej. N a t a k z n a k o m i t e w y n i k i naukowe K a z i m i e r z a M o s z y ń s k i e g o z ł o ż y ł o się wiele c z y n n i k ó w , a przede w s z y s t k i m jego osobisty w y s i ł e k . A b y lepiej m o ż n a b y ł o u j ą ć t w ó r c z o ś ć i d z i a ł a l n o ś ć n a u k o w ą K a z i m i e ­ rza M o s z y ń s k i e g o , n a l e ż y z a p o z n a ć się z p e w n y m i w y d a r z e n i a m i jego ż y c i a . Ш е p r z e b i e g a ł o ono po w y t k n i ę t y m i r ó w n y m g o ś c i ń c u . Z a n i m ostatecz­ nie n a b r a ł o g ł ę b o k i e j w a r t o ś c i w bezkompromisowej s ł u ż b i e nauce, b y ł o raczej t w a r d e , p e ł n e z a w o d ó w i niebezpiecznych p o w i k ł a ń . O g r a n i c z ę się t u do podania k i l k u zaledwie f a k t ó w , k t ó r e zapewne głębiej w p ł y n ę ł y n a u k s z t a ł t o w a n i e się tej swoiście r ó ż n o r o d n e j o s o b o w o ś c i , u c z y n i ł y z niej p o s t a ć a ż n a d t o o p a n o w a n ą , p r z y silnie p u l s u j ą c y m ż y c i u w e w n ę t r z ­ n y m , z r z a d k o s p o t y k a n ą k o n s e k w e n c j ą realizowania p o w z i ę t y c h p l a n ó w n a u k o w y c h oraz p o d p o r z ą d k o w a n i a o l b r z y m i e j energii a m b i t n y m i głę­ b o k o s p o ł e c z n y m , c h o c i a ż nie zawsze ł a t w o dostrzegalnym celom. K a z i m i e r z Teofil Franciszek M o s z y ń s k i , syn A l e k s a n d r a B e r n a r d a M o s z y ń s k i e g o i K l a r y E m i l i i B e r t y A m a l i i z N e h r i n g ó w , u r o d z i ł się 5 I I I 1887 r . w Warszawie. T a m się w y c h o w y w a ł i t a m t e ż u k o ń c z y ł szkołę r e a l n ą , co m i a ł o z a c i ą ż y ć n a d f o r m a l n o ś c i ą s t u d i ó w p r z y s z ł e g o p r o ­ fesora u n i w e r s y t e t u . Ze ś r o d o w i s k a rodzinnego w y n i ó s ł — j a k sam m ó w i ł — r o z b u d z o n ą w r a ż l i w o ś ć e s t e t y c z n ą i pierwsze zainteresowania 14 1 5 1 4 Zob. np. Życie i prace Jana Karłowicza (1836 — 1903). Książka zbiorowa wy­ dana staraniem i nakładem redakcji „Wisły", Warszawa 1904, ss. 379 (także do­ datek do „Wisły" t. 18: 1904 z. 1, s. 1 - 1 4 4 , z. 2 - 3 , s. 1 4 5 - 2 8 8 , z. 4, s. 2 9 9 - 3 7 9 ) ; Ludwik Krzywicki, Praca zbiorowa poświęcona jego życiu i twórczości, Warszawa 1938, ss. C X X X V I , 349, nlb. 2, tabl. 8. Ostatnio w 140 rocznicę urodzin Oskara Kol­ berga kilkunastu autorów scharakteryzowało jego dorobek naukowy w organie Pol­ skiego Towarzystwa Ludoznawczego „Lud" t. 42: 1956 cz. 1, s. 5 — 464. T z n . gimnazjum bez łaciny. J ę z y k łaciński i grecki opanował jednak w póź­ niejszych latach, i to do tego stopnia, że czytał klasyków w oryginałach. 1 6 �MIECZYSŁAW 16 GŁADYSZ b a d a n i a m i n a u k o w y m i . Po ojcu, c h o ć z zawodu u r z ę d n i k u , p r z e j ą ł z a m i ­ ł o w a n i a przyrodnicze, a po matce s y s t e m a t y c z n o ś ć i z d u m i e w a j ą c ą pra­ c o w i t o ś ć oraz n i e u g i ę t ą w o l ę w a l k i z p r z e c i w n o ś c i a m i . Szacunek, a nawet p o d z i w dla n a u k i oraz r o z m i ł o w a n i e się w sztuce i l i t e r a t u r z e p i ę k n e j zaszczepione w latach m ł o d z i e ń c z y c h t o w a r z y s z y ł y m u przez całe ż y ­ cie, b y ł y p o d s t a w ą wszelkich jego p o c z y n a ń i n a j s k u t e c z n i e j s z ą p o m o c ą w czasie p ó ź n i e j s z y c h p o w i k ł a ń ż y c i o w y c h , t a k c z ę s t y c h u l u d z i a m b i t ­ n y c h o w i e l o s t r o n n y c h uzdolnieniach i zainteresowaniach. J u ż w okresie n a u k i szkolnej s y s t e m a t y c z n ą p r a c ą stara się p o s z e r z y ć s w o j ą w i e d z ę , u c z e s t n i c z ą c ż y w o w k ó ł k a c h s a m o k s z t a ł c e n i o w y c h , znakomicie rozbu­ d o w a n y c h w o w y m czasie w K r ó l e s t w i e P o l s k i m . U d z i a ł w s t r a j k u szkol­ n y m i p a t r i o t y c z n a postawa (wyniesiona z d o m u ) wobec d y r e k c j i s z k o ł y u t r u d n i ł y m u uzyskanie m a t u r y w p r z e w i d z i a n y m t e r m i n i e . Po u k o ń c z e ­ n i u s z k o ł y ś r e d n i e j o t r z y m u j e p r y w a t n e s t y p e n d i u m i w 1906 r o k u w y ­ j e ż d ż a do Szwajcarii, gdzie zostaje i m a t r y k u l o w a n y na uniwersytecie (w Bernie i F r y b u r g u ) . T a m t e ż rozpoczyna studia w zakresie biologii i fizjologii o g ó l n e j . W Szwajcarii p r z e b y w a do 1909 r o k u , ale s t u d i ó w nie k o ń c z y . W s t r z ą ś n i ę t y do głębi n a g ł ą ś m i e r c i ą ojca p r z y b y w a do k r a j u . Po k i l k u m i e s i ę c z n y m pobycie w Warszawie, zamiast p o w r ó c i ć do roz­ p o c z ę t y c h s t u d i ó w p r z y r o d n i c z y c h , zjawia się w K r a k o w i e , zdaje k o n k u r ­ sowy egzamin do A k a d e m i i S z t u k P i ę k n y c h i rozpoczyna n a u k ę r y s u n k u u J ó z e f a Mehoffera. J a k i ż b y ł g ł ó w n y p o w ó d porzucenia s t u d i ó w p r z y ­ r o d n i c z y c h . Po p r o s t u zainteresowania m ł o d e g o studenta p o c z ę ł y ' się w t y m k i e r u n k u w y c z e r p y w a ć . M o s z y ń s k i , od wczesnej m ł o d o ś c i p i e l ę g n u ­ j ą c y swoje z a m i ł o w a n i a przyrodnicze, przechodzi w t y m czasie rodzaj rozczarowania. Z b y t szybko d o t a r ł do s z c z y t ó w obranej d y s c y p l i n y na­ u k o w e j ; jeszcze w szkole ś r e d n i e j p r z y s w o i ł sobie s u c h ą s y s t e m a t y k ę b o t a n i k i i zoologii, a t a k ż e d o k ł a d n i e i wszechstronnie z a p o z n a ł się z do­ stępną m u literaturą, traktującą o darwinizmie . Z tak gruntownym p r z y g o t o w a n i e m i entuzjazmem badawczego u m y s ł u p r z y s t ę p u j e do s t u d i ó w u n i w e r s y t e c k i c h . D o s ł o w n i e — j a k t o b y ł o j u ż w ó w c z a s jego zwyczajem — c a ł e dnie, wieczory, a nawet noce przeznacza na przyswa­ j a n i e sobie wiedzy z zakresu obranej s p e c j a l n o ś c i . Z a d z i w i a j ą c o szybko zapoznaje się z n a j n o w s z y m i o s i ą g n i ę c i a m i n a u k o w y m i swojej dziedziny i staje się j a k o biolog z w o l e n n i k i e m u w a r u n k o w a ń mechanicznych nie t y l k o u r o ś l i n , ale i u z w i e r z ą t . N a u k a biologii na ó w c z e s n y c h uniwersy­ tetach nie p r z y j ę ł a jeszcze n o w y c h p r ą d ó w u m y s ł o w y c h , o b i e c u j ą c y c h T 16 16 D u ż ą rolę w ó w c z a s , a także i później w jego pracy samokształceniowej odegrał Poradnik dla sambulców, wydawany z zapomogi K a s y im. Mianowskiego. U k a z a ł y się trzy tomy (Warszawa 1898 — 1909) redagowane przez P . Chmielowskiego, L . K r z y ­ wickiego, A. Mahrburga, A . Świętochowskiego i in. Podobne znaczenie posiadało wydawnictwo ukazujące się p ó ź n i e j pt. „Świat i Człowiek". �KAZIMIERZ MOSZYŃSKI 17 w s p o s ó b sugestywny n a u k o w e r o z w i ą z a n i e n i e p o k o j ą c y c h p r o b l e m ó w b y t u . Z b y t blisko s t o j ą c a nas samych i s p o ł e c z n y c h i n t e r e s ó w t k w i ł a jeszcze g ł ę b o k o w o t c h ł a n n y c h p r z e s ą d a c h m i n i o n y c h s t u l e c i . K r y t y c z ­ n y i w r a ż l i w y u m y s ł m ł o d e g o badacza nie m ó g ł p o g o d z i ć się z formalistycznie i dogmatycznie u j m o w a n y m i zagadnieniami. Po k r ó t k i e j , ale j a k ż e w y t ę ż o n e j p r a c y rezygnuje z dalszych s t u d i ó w . N a s t ę p u j e z m i a n a zain­ t e r e s o w a ń i r ó w n o c z e ś n i e jeden z najniebezpieczniejszych o k r e s ó w w jego życiu. M o s z y ń s k i dostawszy się z u p e ł n i e p r z y p a d k o w o do K r a k o w a , g ł ó w n e g o siedliska d z i a ł a l n o ś c i a r t y s t y c z n e j ó w c z e s n e j P o l s k i , t r a f i a , j a k t o j u ż w s p o m n i a ł e m , do A k a d e m i i S z t u k P i ę k n y c h . W y s o k a t e m p e r a t u r a nowego ś r o d o w i s k a rozgrzewa w n i m dawne aspiracje t w ó r c z e . O b o k r y s u n k u i m a l a r s t w a p r ó b u j e , j a k za c z a s ó w wczesnej m ł o d o ś c i , w y p o w i a d a ć się w poezji. B r a k j e d n a k w y b i t n e g o t a l e n t u , co sam stwierdza, grozi m u w y k o l e j e n i e m . O c a l i ł a go w ó w c z a s u m i e j ę t n o ś ć t r z e ź w e j oceny rzeczy­ w i s t o ś c i i g ł ę b o k i e z a m i ł o w a n i e do systematycznej p r a c y . P o d w p ł y w e m atmosfery i z a i n t e r e s o w a ń „ M ł o d e j P o l s k i " zapoznaje się ze w s i ą , s z u k a j ą c w jej k u l t u r z e m a t e r i a ł ó w do w ł a s n y c h z a m y s ł ó w l i t e r a c k i c h . O d tego t e ż czasu w ł a ś c i w i e rozpoczyna się d z i a ł a l n o ś ć K a z i m i e r z a M o s z y ń s k i e g o j a k o etnografa. Chwilowe zajęcie się s t u d i a m i p l a s t y c z n y m i u s t ę p u j e m i e j ­ sca n o w y m zainteresowaniom, k t ó r e m i a ł y się s t a ć t r w a ł y m i . U p r o g u w ł a ś c i w e j k a r i e r y ż y c i o w e j M o s z y ń s k i staje wobec z a d a ń , w y m a g a j ą c y c h przede w s z y s t k i m n a l e ż y t e g o p r z y g o t o w a n i a naukowego. N i k ł e ś r o d k i materialne o p ó ź n i a j ą w z n a c z n y m s t o p n i u w y r ó w n y w a n i e t y c h b r a k ó w . Zadanie b y ł o t r u d n e , ale silne pragnienie wiedzy i jej systematyczne n a b y w a n i e , p r z y n i e m a l z u p e ł n y m wyrzeczeniu się w y g ó d ż y c i o w y c h , z o s t a ł o s p e ł n i o n e dopiero w c i ą g u d ł u g i c h i m ę c z ą c y c h l a t . D o s y ć szeroki jest w t y m czasie zakres jego z a j ę ć z a r o b k o w y c h oraz z w i ą z a n y c h z t y m w ę d r ó w e k po k r a j u . Lecz cokolwiek c z y n i (nauczy­ ciel d o m o w y , k i e r o w n i k i n t e r n a t u , p r a c o w n i k b u c h a l t e r i i ) , gdziekolwiek się znajduje, w s z ę d z i e w y t r w a l e u z u p e ł n i a i p o g ł ę b i a s w o j ą w i e d z ę oraz zbiera m a t e r i a ł y do i n t e r e s u j ą c y c h go z a g a d n i e ń . J a k ż e K a z i m i e r z M o s z y ń s k i o d n o s i ł się do tego wielkiego, u k s z t a ł t o ­ wanego historycznie d o r o b k u ludzkiego, w c h o d z ą c e g o s w y m i elementami 17 18 1 9 2 0 1 7 Por. np. J . D . B e r n a l , Nauka w dziejach, Warszawa 1957, s. 578 n. Będąc pod silnym urokiem poezji Wyspiańskiego zamierzał napisać dramat historyczny, którego treścią miała b y ć walka pogańskiej Słowiańszczyzny z chrześci­ jaństwem. Por. K l i m a s z e w s k a , op. cit., s. 246 i n. Zoh. пр. K . M o s z y ń s k i , Z Ukrainy, Warszawa 1914, s. 5 i п . ; t e n ż e , Bu­ downictwo ludowe w okolicy Zamościa, Zamość (1920), s. 5; t e n ż e , Polesie Wschodnie, Warszawa 1928, Przedmowa. 1 8 1 9 2 0 2 — Etnografia polska, t. I I I �MIECZYSŁAW GŁADYSZ 18 w p o d s t a w y c y w i l i z a c j i , a k t ó r y o k r e ś l a się t r a d y c y j n ą k u l t u r ą l u d o w ą . Przed o d p o w i e d z i ą na to p y t a n i e n a l e ż a ł o b y w o g r o m n y m s k r ó c i e p r z y ­ p o m n i e ć o stosunku badaczy do tej k u l t u r y na przestrzeni o s t a t n i c h stu­ leci. P o c z ą t k o w o siłą u r z e k a j ą c ą b y ł a p r z y p i s y w a n a jej p i e r w o t n o ś ć i słow i a ń s k o ś ć . U w a ż a n a za w y t w ó r p o g a ń s k i i n a r o d o w y , b y ł a w pierwszych d z i e s i ą t k a c h l a t u b i e g ł e g o stulecia r o z p a t r y w a n a z o k r a s ą sentymenta­ l i z m u , czy nawet l i r y z m u . K r y t y c z n y do niej stosunek z r o d z i ł się p ó ź n i e j . W drugiej p o ł o w i e X I X w i e k u i p o c z ą t k a c h naszego stulecia, pod w p ł y ­ w e m ż y w o p u l s u j ą c y c h p r ą d ó w p o z y t y w i z m u , elementy k u l t u r y ludowej n a b i e r a j ą ś w i e ż y c h w a r t o ś c i . E o d z ą się nowe p o g l ą d y i daleko szersze cele badawcze. C e n t r a l n y m nieomal zainteresowaniem staje się zagadnienie nieustannego p r z e k s z t a ł c a n i a zjawisk k u l t u r y , p r z y c z y m p o c z ą t k o w e stadia jej r o z w o j u w zestawieniu ze w s p ó ł c z e s n y m stanem u w a ż a się za najlepsze ś w i a d e c t w o nieograniczonych m o ż l i w o ś c i l u d z k i c h . W tej atmosferze w y r a s t a ł i z n i ą się zrósł K a z i m i e r z M o s z y ń s k i j a k o po­ c z ą t k u j ą c y badacz k u l t u r y l u d o w e j . P ó ź n i e j , w oparciu o r e z u l t a t y w y ­ b i t n y c h przedstawicieli n a u k s p o ł e c z n y c h epoki p o z y t y w i z m u , znajduje w ł a ś c i w ą d r o g ę b a d a w c z ą w ewolucjonizmie k r y t y c z n y m , ustalającym jego p o g l ą d na znaczenie i r o z w ó j k u l t u r y , j a k o z e s p o ł u w y t w o r ó w orga­ nicznie p o w i ą z a n y c h i u w a r u n k o w a n y c h ś r o d o w i s k i e m p r z y r o d n i c z y m i historycznym. D z i a ł a l n o ś ć n a u k o w a M o s z y ń s k i e g o w t y m okresie, t j . od 1911 r o k u do k o ń c a pierwszej w o j n y ś w i a t o w e j , nie z a m y k a się w a k c j i zbierania czy częściowego o g ł a s z a n i a m a t e r i a ł ó w t e r e n o w y c h . P u b l i k a c j e z tego czasu, d o t y c z ą c e K u r p i o w s z c z y z n y , Zamojszczyzny, U k r a i n y czy Po­ l e s i a , p o s i a d a j ą zgodnie z ó w c z e s n y m zakresem n a u k , t z w . antropolo­ gicznych, charakter monografii etnograficznych, p o d b u d o w a n y c h ma­ t e r i a ł e m geograficznym, archeologicznym i h i s t o r y c z n y m , a p ó ź n i e j g w a r o w y m . N a d t o z n a j d u j ą się w n i c h nie t y l k o cenne i dobrze zebrane m a t e r i a ł y terenowe, ale r ó w n o c z e ś n i e d o w o d y s t a ł e g o narastania zainte­ resowań autora tak w kierunku tematycznym, jak też terytorialnym. S ą to prace n a u k o w o d o j r z a ł e . A u t o r p o s t ę p u j e metodycznie i u m i e po­ s ł u g i w a ć się wszechstronnie l i t e r a t u r ą p r z e d m i o t u . W n i c h w i d z i m y j u ż z a r y s o w u j ą c ą się p o s t a ć p r z y s z ł e g o etnografa, o b e j m u j ą c e g o s w o j ą dzia­ ł a l n o ś c i ą n a u k o w ą c a ł ą S ł o w i a ń s z c z y z n ę . I jeszcze na jedno n a l e ż y w t y m okresie z w r ó c i ć u w a g ę . M o s z y ń s k i j u ż w o w y m czasie, t j . w 1914 r o k u , pierwszy c h y b a w Polsce konsekwentnie w p r o w a d z a systematyczne ba2 1 22 23 2 4 2 1 Ogłasza je w „Ziemi" i „Materiałach Antropologiczno-Archeologicznych i Etnograficznych" (zob. „Bibliografię prać Kazimierza Moszyńskiego"), aa Wydane dopiero w r. 1928 (zob. M o s z y ń s k i , Polesie Wschodnie). " Zob. M o s z y ń s k i , Z Ukrainy. ** Zob. M o s z y ń s k i , Polesie Wschodnie. �K A Z I M I E R Z MOSZYŃSKI 19 dania stacjonarne, p o s ł u g u j ą c się p r z y t y m m e t o d ą s t o s o w a n ą j u ż przez d i a l e k t o l o g ó w , a p o l e g a j ą c ą na r ó w n o m i e r n y m w y t y c z a n i u p u n k t ó w ba­ dawczych w o b r ę b i e i n t e r e s u j ą c e g o go o b s z a r u . A u t o r o m a w i a n y c h mono­ g r a f i i umie p r z y t y m — z d u ż ą k o r z y ś c i ą dla p r ą c y — s p o ż y t k o w a ć swoje w i a d o m o ś c i , wyniesione ze s t u d i ó w p r z y r o d n i c z y c h . Opisy fizjogra­ ficzne U k r a i n y czy Polesia nie m a j ą p o d o b n y c h w polskiej l i t e r a t u r z e etnograficznej, i t o z a r ó w n o p o d w z g l ę d e m u j ę c i a naukowego, j a k t e ż literackiego. M o s z y ń s k i z przekonaniem p o d k r e ś l a , że c z y n n i k i geogra­ ficzne m a j ą d o n i o s ł e znaczenie dla d z i e j ó w k u l t u r y . Realne o s i ą g n i ę c i a naukowo-badawcze, uzyskane w p r a w d z i e z d u ż y m w y s i ł k i e m , ale jeszcze c i ą g l e niejako na marginesie p r a c y zarobkowej, nie m a j ą c e j nic w s p ó l n e g o z e t n o g r a f i c z n y m i zainteresowaniami M o s z y ń ­ skiego, nie w y s t a r c z a ł y d l a zaspokojenia jego a m b i t n y c h z a m i e r z e ń . Porzuca w i ę c w 1922 r o k u stosunkowo i n t r a t n e p o d w z g l ę d e m finanso­ w y m zajęcie w Szkole G ł ó w n e j Gospodarstwa Wiejskiego i obejmuje stanowisko starszego asystenta, a w d w a l a t a p ó ź n i e j k i e r o w n i k a O d d z i a ł u Etnologii Słowiańskiej w Instytucie Antropologicznym Towarzystwa Nau­ kowego Warszawskiego. Eozpoczyna się w ż y c i u M o s z y ń s k i e g o okres naj­ bardziej w y t ę ż o n e j p r a c y n a u k o w e j , p r z y n o s z ą c y m u z d e c y d o w a n ą p o z y c j ę w etnografii, w z m o c n i o n ą p o w o ł a n i e m w 1926 r o k u na stanowisko za­ s t ę p c y profesora i k i e r o w n i k a k a t e d r y E t n o g r a f i i S ł o w i a n p r z y nowo zorganizowanym Studium Słowiańskim Uniwersytetu Jagiellońskiego. A l e w r ó ć m y jeszcze do okresu poprzedniego, w k t ó r y m w y r a s t a ł y u g r u n ­ t o w y w a n e p ó ź n i e j zasadnicze p o d s t a w y jego p r a c y n a u k o w e j , pozwala­ j ą c e na r o z w i n i ę c i e p e ł n e j energii t w ó r c z e j . W a r u n k i , w j a k i c h z n a j d o w a ł się K a z i m i e r z M o s z y ń s k i po w y j e ź d z i e z K r a k o w a , nie s p r z y j a ł y z b y t n i o , j a k t o j u ż w s p o m n i a ł e m , n o r m a l n e m u r o z w o j o w i w ł a ś c i w e j p r a c y naukowo-badawczej. W p r a w d z i e g r o m a d z i w t y m czasie m n ó s t w o w a r t o ś c i o w e g o m a t e r i a ł u , uzyskuje sporo d o ś w i a d ­ c z e ń w y n i e s i o n y c h z b e z p o ś r e d n i e g o k o n t a k t o w a n i a się ze w s i ą , ale b y ł o t o czynione kosztem z b y t d u ż e g o n a k ł a d u czasu i energii, w y w o ł a n e c i ą g ł y m przerywaniem pracy, zajęciami zarobkowymi. W t y m d ł u g i m okresie swojego ż y c i a , bo l i c z ą c y m p r z e c i e ż p r a w i e d w a n a ś c i e l a t , M o ­ s z y ń s k i , poza w ł a ś c i w ą d z i e d z i n ą obranej n a u k i , studiuje a r c h e o l o g i ę , p s y c h o l o g i ę , l o g i k ę , filozofię r e l i g i i , socjologię oraz j ę z y k o z n a w s t w o , do k t ó r e g o zawsze m i a ł s z c z e g ó l n e upodobanie i uzdolnienia. Zapoznaje się r ó w n i e ż bliżej z h i s t o r i ą s z t u k i i l i t e r a t u r y oraz n a u k a m i e k o n o m i c z n y m i . E t n o g r a f i a , k t ó r a go t a k p o c i ą g a ł a s w o j ą r ó ż n o r o d n o ś c i ą i o r y g i n a l n o ­ ścią nie z n a n y c h m u dotychczas f a k t ó w k u l t u r o w y c h , nie w y p e ł n i a ł a c a ł k o w i c i e jego ż y c i a , nie w i d z i w niej nie t y l k o ostatecznego celu, ale as Zob. M o s z y ń s k i , Polesie Wschodnie, Przedmowa. �MIECZYSŁAW GŁADYSZ 20 nawet nie dostrzega jeszcze g ł ę b s z e g o sensu. M o s z y ń s k i w p r a w d z i e k o n ­ t r o l u j e nieustannie s w o j ą w i e d z ę i stawia sobie ciągle nowe o b o w i ą z k i poznawcze, w a r u n k u j ą c e g ł ę b s z e u j m o w a n i e b a d a n y c h zjawisk k u l t u r y , ale p r z y t a k w y t ę ż o n e j p r a c y u w i e ń c z o n e j z b y t p o w o l n y m i r e z u l t a t a m i i t a k i m stosunku do badanego p r z e d m i o t u ł a t w o m ó g ł popase w ponowne z n i e c h ę c e n i e . Obserwacja tego w ł a ś n i e okresu ż y c i a K a z i m i e r z a M o s z y ń ­ skiego daje n a m sporo i n t e r e s u j ą c y c h s p o s t r z e ż e ń z a r ó w n o do k r y s t a l i z o ­ w a n i a się p o s t a w y badawczej p r z y s z ł e g o a u t o r a Człowieka, j a k t e ż roz­ w o j u jego o s o b o w o ś c i . M ł o d z i e ń c z e zainteresowania p r z y r o d ą oraz studia biologiczne sta­ w i a j ą M o s z y ń s k i e g o w k r ę g u badaczy, s z e r m u j ą c y c h e w o l u c j o n i s t y c z n y m i a r g u m e n t a m i . A l e nieobce m u s ą t a k ż e p o g l ą d y ó w c z e s n e j s z k o ł y nie­ mieckiej, z a c i e r a j ą c e j g r a n i c ę p o m i ę d z y p o s t ę p e m a „ k u r t y n ą niezbada­ nego", ffie s p o s ó b , a b y w r a ż l i w a m ł o d a u m y s ł o w o ś ć z n u ż o n a w czasie s t u d i ó w , j a k j u ż w i e m y , schematyzmem i z b y t n i m f o r m a l i z m e m b i o l o g i i , s z u k a j ą c a z u p r a g n i e n i e m g ł ę b s z y c h w a r t o ś c i ż y c i a , nie u l e g ł a i n n y m p r ą d o m u m y s ł o w y m , k t ó r e w t y m czasie r o z w i j a ł y się w zachodniej E u r o p i e . J e d n y m z n i c h , z k t ó r y m z a p o z n a ł się M o s z y ń s k i , b y ł bergson i z m , f a s c y n u j ą c y badaczy o b i e t n i c ą m o ż l i w o ś c i i n t u i c y j n e g o r o z u m i e n i a zjawisk k u l t u r y i b y t u . D z i e ł a Bergsona, c z a r u j ą c e p r z y t y m p i ę k n ą f o r m ą l i t e r a c k ą , m o g ł y o d d z i a ł a ć n a jego usposobienie egzaltowane w t y m czasie, przez g ł ę b o k i e r o z w a ż a n i a n a d szukaniem dalszych d r ó g w p o s t ę ­ p o w a n i u n a u k o w y m . N i e t r u d n o b y ł o z a t e m o z w i c h n i ę c i e t r z e ź w e j do­ tychczas p o s t a w y badawczej przez zejście n a pozycje idealistyczne. J e d n a k ż e a n a l i t y c z n y u m y s ł M o s z y ń s k i e g o , s z u k a j ą c y nieustannie g ł ę b o k i e g o celu w nauce, nie m ó g ł p r z y j ą ć ż a d n e j koncepcji filozoficznej, k t ó r a nie b y ł a oparta b e z p o ś r e d n i o o f a k t y j a k o p r z e j a w y realnego ż y c i a . W y d a j e się j e d n a k prawdopodobne, że r o z w a ż a n i a n a d bergsonizmem d o p o m o g ł y m u do odnalezienia tego g ł ę b s z e g o sensu w nauce, k t ó r e g o t a k z a w z i ę c i e p o s z u k i w a ł . P r z e c i e ż bergsonizm u z n a w a ł e w o l u c j o n i z m za t w ó r c z y , z w a l c z a ł p r z y t y m k o n c e p c j ę r o z w o j u mechanicznego, a t a k i e stanowisko m u s i a ł o chyba o d p o w i a d a ć późniejszemu zwolennikowi e w o l u c j o n i z m u k r y t y c z n e g o . W k a ż d y m b ą d ź razie jest n i e w ą t p l i w e , ż e przemiana w jego stosunku do e t n o g r a f i i d o k o n a ł a się p o d w p ł y w e m filozoficznych koncepcji tego okresu i d o p r o w a d z i ł a do zrozumienia g ł ę b s z e g o sensu p o d j ę t e j przez niego p r a c y . „ D o s t r z e g ł e m wreszcie" — wyznaje M o s z y ń s k i — „ ż e n a u k a , k t ó r e j się o d d a j ę , do pewnego stopnia u m o ż l i w i l u d z k o ś c i p r a w d z i w e zrozumienie samej siebie, co b ę d z i e d l a niej t a k samo p o ż y t e c z n e , j a k p o ż y t e c z n a jest z n a j o m o ś ć samego siebie 26 2 6 Zob. M o s z y ń s k i , Ewolucjonizm krytyczny na tle innych kierunków w etno­ logii, „Lud" t. 38 (za rok 1947): 1948, s. 3 — 27; tam t e ż cytuje Bergsona, s. 12. �KAZIMIERZ MOSZYŃSKI 21 2 7 dla k a ż d e j j e d n o s t k i " . W ó w c z a s to z d e c y d o w a ł , że c a ł ą s w o j ą i s t o t ą w i n i e n s ł u ż y ć nauce. C h o c i a ż w m i a r ę zapoznawania się i p o r z ą d k o w a n i a olbrzymiego m a t e r i a ł u , z w i ą z a n e g o z n a u k ą etnografii, narasta u M o ­ s z y ń s k i e g o coraz bardziej k r y t y c z n y stosunek do badanego p r z e d m i o t u , to p r z e c i e ż , poza zaciekawieniem badacza, u p o d ł o ż a wszelkich jego p o c z y n a ń b ę d z i e o d t ą d t k w i ł o g o r ą c e pragnienie s ł u ż b y l u d z k o ś c i d r o g ą ścisłych u j ę ć , dawanie p i e r w s z e ń s t w a f a k t o m przed h i p o t e t y c z n y m i sfor­ m u ł o w a n i a m i w przedstawianiu p r o c e s ó w k u l t u r o w y c h . T a k a w ł a ś n i e postawa badacza, przekonanego o g ł ę b o k i e j w a r t o ś c i n a u k i etnografii, nie s z u k a j ą c e g o w niej m o ż l i w o ś c i z a j m u j ą c e g o s p ę d z e ­ nia czasu l u b t e ż drogi do zdobycia lepszej p o z y c j i w h i e r a r c h i i społecz­ n e j , m u s i a ł a w s p o s ó b zasadniczy w p ł y n ą ć na charakter p o d e j m o w a n y c h prac, w y r a ż a j ą c y się m . i n . b e z k o m p r o m i s o w o ś c i ą w zwalczaniu lekko­ m y ś l n o ś c i , n i e d o c i ą g n i ę ć albo w r ę c z nierzetelnego stosunku do n a u k i . B o w i e m t o niedopuszczalne nastawienie nie t y l k o o b n i ż a ł o p o z i o m na­ u k i , ale przede w s z y s t k i m w p o j ę c i u M o s z y ń s k i e g o z a c i e r a ł o jej d o n i o s ł o ś ć i o p ó ź n i a ł o osiągnięcie celów, j a k i e s t a w i a ł obranej dyscyplinie. T a p r y n c y p i a l n o ś ć m u s i a ł a w y w o ł y w a ć z a d r a ż n i e n i a i ostre p o l e m i k i . D o d a j m y , ż e to nieprzejednane stanowisko M o s z y ń s k i e g o g r u n t o w a ł o się na jego heroicznej postawie wobec t r a g i z m u samego ż y c i a . Postawa t a w y w o ł y w a ł a p o t r z e b ę nieustannej p r a c y nad w i e r n y m u t r w a l a n i e m z a p a d a j ą c y c h w n i e p a m i ę ć zjawisk k u l t u r o w y c h , k t ó r e , zdaniem naszego uczonego, są w a ż n y m ź r ó d ł e m poznania ś r o d k ó w i m e t o d w a l k i c z ł o w i e k a z n i e p e w n ą p r z y s z ł o ś c i ą , g r o ź n i e c i ą ż ą c ą n a d ś w i a t e m . D a w a ł t e m u niejednokrotnie w y r a z w p ó ź n i e j s z y c h r o z m o w a c h z u c z n i a m i , p i s a ł we w s p o m n i e n i a c h : „ O p a r c i e m o ż e m y z n a l e ź ć w walce, b i o r ą c w niej u d z i a ł , to znaczy pra­ c u j ą c n a d p o g ł ę b i e n i e m i u m o c n i e n i e m b y t u l u d z k o ś c i . Oparcie t a k i e jest w p r a w d z i e w z g l ę d n e , g d y ż i c a ł a l u d z k o ś ć z g i n ą ć m o ż e , podobnie j a k ginie jednostka, posiada j e d n a k s z c z e g ó l n ą w a r t o ś ć : moc jego w y ­ b i t n i e wzrasta w m i a r ę n a t ę ż e n i a i n t e n s y w n o ś c i pracy, w t e d y b o w i e m wzrasta p e w n o ś ć z w y c i ę s t w a " . K o ń c z ą c swoje w y z n a n i e dodaje: „ C z y ż b o w i e m to nieustanne zmaganie się ś m i e r c i i ż y c i a , g r o ź n y c h niebezpie­ c z e ń s t w z i n t u i c y j n i e p r z e c z u w a n y m i m o ż l i w o ś c i a m i z w y c i ę s t w a nie jest dla nas s p r a w ą n a j w a ż n i e j s z ą i j e d y n i e p e w n ą ? N i e k i e d y , gdy o t y c h rzeczach głębiej r o z m y ś l a m , ogarnia m n i e z i m n a z a w z i ę t o ś ć i p o r y w a j ą c y entuzjazm. J e d n o c z e ś n i e w y n i k a przede m n ą w t a k i c h m o m e n t a c h za­ c i e k ł e , n i e s f o r m u ł o w a n e postanowienie, k t ó r e m o ż n a b y u j ą ć w s ł o w a : N i e d a ć się n i e w i d z ą c e j , n i e s ł y s z ą c e j , bezrozumnej n i c o ś c i ; j a z g i n ę , aJe moi zwyciężą". Z tak u k s z t a ł t o w a n ą p o s t a w ą rozpoczął Kazimierz Mo­ s z y ń s k i p r a c ę j a k o profesor k a t e d r y etnografii. T a k i m b y ł i t a k i m po2 7 Por. także M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, Kraków 1929, cz. 1, s. 1. �MIECZYSŁAW GŁADYSZ 22 z o s t a ł do k o ń c a ż y c i a . T a k p o j m o w a n a n a u k a b y ł a dla niego „ n i e o m a l w s z y s t k i m " . T r a k t o w a ł j ą j a k o n a j g ł ę b s z y cel swojego ż y c i a . N i g d y się z n i ą nie r o z s t a w a ł , n i e u g i ę t y i p e w n y j e j ostatecznego z w y c i ę s t w a . D a w a ł z r e s z t ą tego n i e m a ł e d o w o d y . S w ą o s t a t n i ą p r a c ę , p t . Człowiek. Wstęp do etnografii powszechnej i etnologii, w y k a ń c z a ł n i e u s t ę p l i w i e j u ż w czasie ciężkiej ś m i e r t e l n e j choroby, po p r o s t u w przerwach m i ę d z y jej b o l e s n y m i a t a k a m i . W ostatnich t e ż m i e s i ą c a c h c z ę s t o m a w i a ł , nieomal z w y r z u t e m , p o d adresem n i e k t ó r y c h p r a c o w n i k ó w n a u k o w y c h , iż czas t r w o n i ą na r o z w i ą z y w a n i e więcej l u b mniej zabawnie s k o n s t r u o w a n y c h ł a m i g ł ó w e k , nie z a d a j ą c sobie t r u d u , a b y w swych pracach o d r ó ż n i ć rzeczy w a ż n e od d r o b i a z g ó w . Z r e s z t ą podobnie ostre stanowisko z a j m o w a ł i d a w n i e j . O m a w i a j ą c na p r z y k ł a d p r a c ę D y r e n k o w e j o s z a m a n i z m i e czy Stern berga o k u l c i e o r ł a p i s a ł : „ W y z n a ć trzeba, że czytanie tego r o d z a j u a r t y k u ł ó w d z i a ł a d o p r a w d y na p o d o b i e ń s t w o silnego strumienia, orzeź­ w i a j ą c e g o powietrze p r z y p r z e g l ą d a n i u prac etnograficznych, z w ł a s z c z a t z w . » l u d o z n a w c z y c h « , p ł y t k o i nudno r o z p r a w i a j ą c y c h na t e m a t n a p i s ó w na malowanej ceramice, k r a w a t ó w k r ó l ó w k u r k o w y c h i i n n y c h drobiaz­ g ó w , od k t ó r y c h r o i się etnograficzna prasa. S ą t a m b o w i e m w o w y c h a r t y k u ł a c h rzeczy i s t o t n i e w a ż n e , przedstawione w s p o s ó b i n t e l i g e n t n y i z a j m u j ą c y ; t r y s k a j ą z n i c h n a p r a w d ę snopy ś w i a t ł a na r o z w ó j l u d z k i e j k u l t u r y , czy w ogóle na zagadnienie c z ł o w i e k a " . E z e c z o w o ś ć , szacunek dla k o n k r e t n e g o w y t w o r u czy zjawiska k u l t u r o ­ wego, m a j ą c e g o swój g ł ę b s z y sens, u k s z t a ł t o w a ł a w n i m ceniony wysoko t y p uczonego w a l c z ą c e g o o realia p r a w d y i ścisłość n a u k o w ą w p r a c y . „ P r z e z n i ą z a ś r o z u m i e m [pisze] z u p e ł n y o b i e k t y w i z m , najdalej i d ą c ą g r u n t o w n o ś ć oraz s ł u c h a n i e tego, co n a m same f a k t y d y k t u j ą , a prze­ n i g d y nie dopasowywanie i c h do z g ó r y p o w z i ę t y c h koncepcji, c h o ć b y powszechnie u c h o d z i ł y za n i e o m y l n e i n i e t y k a l n e " . N i c t e ż dziwnego, ż e c e c h o w a ł a go pewna n i e c h ę ć do p o d e j m o w a n i a z a g a d n i e ń t e o r e t y c z n y c h , p o z b a w i o n y c h m o ż l i w o ś c i jasnego p o w i ą z a n i a z o k r e ś l o n ą r z e c z y w i s t o ś c i ą . Zwalcza b r a k s y s t e m a t y c z n o ś c i , gubienie się w d a l e k o r z ę d n y c h szczegó­ ł a c h , stosowanie d ł u ż y z n , j e d n o s t r o n n o ś ć u j m o w a n i a zjawisk, a t a k ż e 28 2 9 3 0 3 1 2 8 H . Д ы р е н к о в а , Получение шаманского дара по воззрениям турецких пле­ мен, „Сборник Музея Антропологии и Этнографии", Leningrad t. 9: 1930, s. 267 — 291. L . S t e r n b e r g , Ber AdlerJcuU bei den VólJcem Sibiriens, „Archiv für Religionswissenschaft", Leipzig —Berlin t. 28: 1930, s. 125—153, t ł u m . z ros. Л . С т е р н б е р г, Культ орла у сибирских народов, „Сборник Музея Антропологии и Этногра­ фии", t. 5 z. 2: 1925, s. 7 1 7 - 7 4 0 . М. ( К . M o s z y ń s k i ) , Przegląd stałych wydawnictw, „Lud Słowiański", Kraków t. 2: 1931, z. 2, B , s. 253. K . M o s z y ń s k i , Człowiek. Wstęp do etnografii powszechnej i etnologii, Kraków 1958, s. 67. 2 9 8 0 8 1 �KAZIMIERZ MOSZYŃSKI 23 n i e r z e t e l n o ś ć w rozgraniczaniu cudzego i w ł a s n e g o d o r o b k u naukowego. A t a k u j e w ó w c z a s z c a ł y m t e m p e r a m e n t e m , nie cofa się p r a w i e n i g d y przed k r y t y k ą powszechnie u z n a w a n y c h i nawet n a j w i ę k s z y c h a u t o r y ­ t e t ó w , jeżeli „ g r z e s z ą n i e ś c i s ł o ś c i ą " czy „ f a n t a s t y c z n o ś c i ą d o m y s ł ó w " , n a w o ł u j ą c do oczyszczenia z a ś m i e c o n y c h ź r ó d e ł . Proponuje nawet u ł o ­ ż e n i e „ i n d e k s u nazwisk a u t o r ó w , j a c y p o w i n n i b y ć t r a k t o w a n i z daleko i d ą c ą o s t r o ż n o ś c i ą , albo nawet wprost w y k r e ś l e n i z danej l i t e r a t u r y naukowej" . Gdzie n a l e ż y s z u k a ć ź r ó d e ł r e g e n e r u j ą c y c h t ę o l b r z y m i ą w i t a l n o ś ć p r a w i e p i ę ć d z i e s i ę c i o l e t n i e j , nie s ł a b n ą c e j do k o ń c a ż y c i a pasji badawczej czy polemicznej. O d p o w i e d ź daje n a m sam M o s z y ń s k i : „ W r a ż e n i a estetycz­ ne m i a ł y zawsze i m a j ą do dziś dnia n i e z w y k ł ą dla m n i e w a r t o ś ć " , „ o n e t e ż [wyznaje dalej] b e z p o ś r e d n i o i p o ś r e d n i o p o m a g a ł y m i w naukowej pracy, p o t ę g u j ą c z d o l n o ś ć i g ł ę b o k o ś ć m y ś l e n i a " . P r z e ż y ć estetycznych dostar­ c z a ł a m u sztuka i l i t e r a t u r a oraz p r z y r o d a . Z a m i ł o w a n i a artystyczne, j a k j u ż w i e m y , z a j m o w a ł y sporo miejsca w jego ż y c i u . Z w ł a s z c z a r o z m i ­ ł o w a n y b y ł w malarstwie, a t a k ż e w m u z y c e : „ G d y j e j s ł u c h a m [pisze autor Pierwotnego zasięgu języka Prasloivian], w y r a s t a j ą przede m n ą j a k i e ś n i e b y w a ł e b e z k s z t a ł t n e obrazy i dziwne p r z e ż y c i a . . . ł a g o d n e a p o t ę ż n e fale d ź w i ę k ó w o t w i e r a j ą przede m n ą j a k b y » n i e b i a ń s k i e t a j e m n i c e « . Jestem p r z e k o n a n y [pisze dalej], że m i ę d z y i n n y m i te w r a ż e n i a estetyczne, t a k n i e z w y k ł e przez s w o j ą d z i w n ą g ł ę b i ę , a zarazem t a k bezgranicznie roz­ koszne, w w i e l k i m s t o p n i u p r z y w i ą z u j ą mnie do ż y c i a . A l e w r a ż e n i a te m a j ą dla mnie jeszcze i i n n ą w a r t o ś ć . P o r u s z a j ą c g ł ę b o k o całe jestestwo, n a s t r a j a j ą je podobnie do szerszych m y ś l i , s p r z e c i w i a j ą się z a ś m y ś l o m d r o b n y m " . Podobnie j a k m u z y k ę , cenił p l a s t y k ę . A b y z n i ą bliżej o b c o w a ć , z g r o m a d z i ł setki najprzedniejszych r e p r o d u k c j i m a l a r s t w a ś w i a t o w e g o . W e w s z y s t k i c h c h w i l a c h w o l n y c h od p r a c y naukowej roz­ c z y t y w a ł się w l i t e r a t u r z e p i ę k n e j , r o z k o s z o w a ł się w i e l k ą p o e z j ą r o m a n ­ t y c z n ą , sycił wierszami Lechonia, a strof у W y s p i a ń s k i e g o p r z y p o m i n a ł n a m w sali szpitalnej d o s ł o w n i e na k i l k a d n i przed ś m i e r c i ą . P o n a d wszystko z a ś , wprost fanatycznie u w i e l b i a ł p r z y r o d ę . P i s a ł w swoich w y z n a n i a c h : do dziś dnia jestem bardzo p r z y w i ą z a n y do p r z y r o d y ż y w e j , przede w s z y s t k i m do drzew i k w i a t ó w , z w ł a s z c z a z a ś do w i d o k u k w i t n ą c y c h ł ą k , o s ł o n i ę t y c h p o g o d n y m niebem, po k t ó r y m p ł y n ą niezliczone o b ł o k i . Z k w i a t ó w szczególnie l u b i ę wielkie, bladoniebieskie g w i a z d y p o d r ó ż n i k a . G d y w p o r a n n y c h godzinach s ł o n e c z n e g o dnia w i d z ę je r o z k w i t ł e w z d ł u ż 3 2 3 3 3 8 M. in. często w y t y k a nawet Aleksandrowi Brucknerowi brak rzeczowych argumentów w jego etymologicznych wywodach. Zob. п р . M. ( M o s z y ń s k i ) , Prze­ gląd stałych wydawnictw, „Lud Słowiański", Kraków t. 2: 1931 z. 2, B , s. 240. K . M o s z y ń s k i , Nieco uwag krytycznych, „Lud Słowiański", Kraków t. 2: 1931, z. 2, B , s. 259 i n. 3 3 �M I E C Z VSLAW GŁADYSZ 24 miedz p o l n y c h , n a p e ł n i a m n i e t a k a radosna pogoda, że graniczy ona n i e m a l z doznaniem s z c z ę ś c i a " . W o s t a t n i m m i e s i ą c u ż y c i a w i d o k k w i a ­ t ó w w z r u s z a ł go do łez, m ó w i ł , j a k t ę s k n i do zapachu r o z k w i t ł y c h ł ą k i w i d o k u sfalowanego z b o ż a , k t ó r y c h nie s p o d z i e w a ł się j u ż u j r z e ć w i ę c e j . Ś w i a d o m o ś ć tego b y ł a j e d n y m z n a j b o l e ś n i e j s z y c h p r z e ż y ć . N i e t y l k o na s z t u k ę i p r z y r o d ę r e a g o w a ł w t a k p o r y w a j ą c y s p o s ó b . P o d o b n y c h przeżyć doznawał również przy zetknięciu z poważną literaturą n a u k o w ą . , , W d w u d z i e s t y m ó s m y m r o k u ż y c i a z d a r z y ł o m i się, że poruszony do głębi k s i ą ż k ą socjologiczną, p e ł n ą n i e z w y k ł y c h , o l b r z y m i c h p o m y s ł ó w , po u k o ń c z e n i u p o d n i o s ł e m j ą do ust i szczerze, g o r ą c o p o c a ł o w a ł e m " . W s p o m n i a ł e m j u ż na p o c z ą t k u szkicu, że k a r t y o p i s ó w k r a j o b r a z u U k r a i n y czy Polesia Wschodniego p o s i a d a j ą w a r t o ś ć l i t e r a c k ą . B y ł o b y to z u p e ł n i e n a t u r a l n e z w a ż y w s z y , że p r z e c i e ż , b ę d ą c w K r a k o w i e , M o ­ s z y ń s k i p r ó b o w a ł t w ó r c z o ś c i literackiej. J e d n a k n i k t z nas nie przypusz­ czał, ż e w pozostawionych r ę k o p i s a c h znajdzie się r ó w n i e ż teczka, zawie­ r a j ą c a z b i ó r jego w ł a s n y c h poezji, ż e u p r a w i a ł systematycznie t w ó r c z o ś ć p o e t y c k ą , k t ó r a , j a k się o k a z a ł o , b y ł a nie t y l k o jego n a j g ł ę b s z y m u k r y t y m marzeniem, ale f o r m ą w y p o w i a d a n i a n a j w z n i o ś l e j s z y c h u c z u ć . N i e z n a m y bliżej w a r t o ś c i a r t y s t y c z n y c h t k w i ą c y c h w t w ó r c z o ś c i poetyckiej M o ­ s z y ń s k i e g o , t r u d n o t e ż a n a l i z o w a ć p o w o d y , dla k t ó r y c h a u t o r nie t y l k o nie o g ł a s z a ł j e j , ale nawet nie w s p o m i n a ł o t y m w gronie p r z y j a c i ó ł czy najbliższych znajomych. D o r o b e k n a u k o w y profesora M o s z y ń s k i e g o , l i c z ą c y o k o ł o 130 pozycji, obejmuje p o n a d 300 arkuszy d r u k u . Oto najbardziej lakonicznie u j ę t y r e z u l t a t p r a c y tego wielkiego uczonego. N i e s p o s ó b t u t a j nie p r z y p o m n i e ć o n a j w i ę k s z y m (chociaż za t a k i e je nie u w a ż a ł ) dziele M o s z y ń s k i e g o , najbardziej p o p u l a r n y m , a j e d n o c z e ś n i e nie d o k o ń c z o n y m , t j . o Kulturze ludowej Słowian. Zaskakuje nas ono nie z n a n y m dotychczas rozmachem zebranych i u s y s t e m a t y z o w a n y c h m a t e r i a ł ó w oraz n o w y m i c h u j ę c i e m , co p r z y s p i e s z y ł o r o z w ó j n a u k i etnografii o c a ł e dziesięciolecia. A l e nie t y l k o t o p o d n i ó s ł b y m w tej k r ó t k i e j charakterystyce. M o s z y ń s k i u m i a ł s p o s t r z e g a ć b r a k i w naszej d y s c y p l i n i e i u m i a ł je u s u w a ć , b u d z ą c p r z y t y m e n t u z j a z m p r a c y i szacunek dla n a u k i . M o ż n a p o d z i w i a ć rozmach i r e z u l t a t y t w ó r c z o ś c i naukowej K a z i m i e r z a M o s z y ń s k i e g o , jego o s t r o ż n o ś ć w w y p o w i a d a n i u s ą d ó w czy f o r m u ł o w a n i u u o g ó l n i e ń , m o ż n a d y s k u t o w a ć na t e m a t k i e r u n k u i m e t o d jego p r a c y , czy t e ż s ł u s z n o ś c i koncepcji. K r y t y c z n a r e k o n s t r u k c j a k u l t u r o w a i docie­ k a n i a etnogenetyczne, w t y m w y p a d k u z w i ą z a n e z pochodzeniem S ł o w i a n , nie n a l e ż ą p r z e c i e ż do rzeczy p r o s t y c h . M o s z y ń s k i , j a k w i a d o m o , nie b y ł z w o l e n n i k i e m a u t o c h t o n i z m u i o p o w i a d a ł się za w s c h o d n i m umieszczeniem 3 4 Zob. M o s z y ń s k i , Człowiek. Wstęp do etnografii powszechnej i etnologii, s. 67. �KAZIMIERZ MOSZYŃSKI 25 p r a o j c z y z n y S ł o w i a n . Nie t u t e ż miejsce na o m ó w i e n i e t y c h skompliko­ w a n y c h p r o b l e m ó w . C h c i a ł b y m jeszcze p o d k r e ś l i ć , że Pierwotny zasiąg języka prasłowiańskiego i Człowiek. Wstęp do etnografii powszechnej i et­ nologii, dzieła w y d a n e u samego p r o g u t y s i ą c l e c i a p a ń s t w a polskiego, i m p o n u j ą c e r o z l e g ł o ś c i ą wiedzy i c h a u t o r a , w z b o g a c a j ą e t n o g r a f i ę p o l s k ą nie z n a n ą jej dotychczas rozległością p o d e j ś c i a do z a g a d n i e ń k u l t u r o w y c h . J e d n o c z e ś n i e p o s z e r z a j ą h o r y z o n t y m ł o d y c h badaczy, k i e r u j ą c i c h spoj­ rzenie k u d a l e k i m p e r s p e k t y w o m , o g a r n i a j ą c y m zjawiska k u l t u r y z nie z n a n y c h dotychczas p u n k t ó w widzenia. A u t o r u w z g l ę d n i ł w bardzo sze­ r o k i m zakresie w y n i k i n a u k pomocniczych dla etnografii, bez k t ó r y c h obecnie nie m o ż n a j u ż r o z w i ą z y w a ć z a g a d n i e ń r e k o n s t r u k c j i i r o z w o j u k u l t u r y . Z r e a l i z o w a ł w ten s p o s ó b postulat szerokiej p o d b u d o w y i inter­ p r e t a c j i zjawisk k u l t u r o w y c h o s i ą g n i ę c i a m i pozaetnograficznymi. G ł ę b o k i e cele badawcze, niepospolita p r a c o w i t o ś ć , obok systematycz­ n o ś c i i u m i e j ę t n o ś c i organizacji pracy, p r z y n i o s ł y w rezultacie w y n i k i z d u m i e w a j ą c e e r u d y c j ą i w i e l o s t r o n n o ś c i ą u j ę c i a . One to p o z w o l i ł y M o ­ s z y ń s k i e m u na dojście do wysokiej r a n g i w nauce, do r z ę d u n a j w y b i t n i e j ­ szych uczonych, j a k i c h k i e d y k o l w i e k m i e l i ś m y w dziedzinie b a d a ń k u l t u r y ludowej S ł o w i a n . Bilans n a u k o w y K a z i m i e r z a M o s z y ń s k i e g o s t a ł się r ó w n o c z e ś n i e dla etnografii polskiej sukcesem m i ę d z y n a r o d o w y m . Za z a s ł u g i p o ł o ż o n e dla n a u k i o t r z y m a ł prof. M o s z y ń s k i j u ż w okresie m i ę d z y w o j e n n y m wiele w y r ó ż n i e ń i d o w o d ó w u z n a n i a . Po ostatniej wojnie ś w i a t o w e j zostaje najpierw c z ł o n k i e m t y t u l a r n y m , a n a s t ę p n i e c z ł o n k i e m r z e c z y w i s t y m Polskiej A k a d e m i i N a u k . P o d koniec ż y c i a o t r z y m u j e K r z y ż K o m a n d o r s k i O r d e r u Odrodzenia Polski. D o d a j m y , że za d z i e l n o ś ć na p o l u w a l k i b y ł odznaczony K r z y ż e m W a l e c z n y c h . K a z i m i e r z M o s z y ń s k i z m a r ł 30 marca 1959 r o k u w K r a k o w i e . Pocho­ w a n y z o s t a ł dnia 5 k w i e t n i a na c m e n t a r z u w a r s z a w s k i m na B r ó d n i e . Spoczywa w g r o b o w c u r o d z i n n y m obok s t r y j a W a c ł a w a M o s z y ń s k i e g o , k t ó r e m u j a k o w y c h o w a w c y n a j w i ę c e j z a w d z i ę c z a ł , oraz obok m a t k i , k t ó r ą k o c h a ł nade wszystko. 35 3 6 3 6 W 1929 r. Instytut Słowiański w Pradze obiera go członkiem korespondentem. W 1932 r. zostaje członkiem korespondentem Polskiej Akademii Umiejętności, a w ro­ ku n a s t ę p n y m członkiem czynnym Ukraińskiego Naukowego Towarzystwa im. Szewczenki we Lwowie. W czerwcu 1938 r. Polska Akademia Umiejętności powołuje go na członka czynnego, a w grudniu tegoż roku zostaje członkiem korespondentem Naukowego Ugrofińskiego Towarzystwa w Helsinkach. W maju 1939 r. zostaje członkiem honorowym. Węgierskiego Towarzystwa Etnograficznego w Budapeszcie. Ponownie zostaje wyróżniony przez tę I n s t y t u c j ę w 1958 r. W t y m ż e grobowcu spoczywa jego ojciec Aleksander, młodsza siostra Wanda, absolwentka uniwersytetu genewskiego, i brat Wacław, wybitny fizyk, profesor Politechniki Warszawskiej, członek rzeczywisty P A N , oraz szwagier dr Stefan Zaleski, znakomity ekonomista, profesor Uniwersytetu Warszawskiego. 3 6 �MIECZYSŁAW 26 NAJWAŻNIESZE GŁADYSZ OPRACOWANIA I MATERIAŁY N I E P U B L I K O W A N E W k i l k u d z i e s i ę c i u teczkach i p u d l a c h u t r z y m y w a n y c h wzorowo znaj­ d u j ą się liczne r ę k o p i s y K . M o s z y ń s k i e g o , a w ś r ó d n i c h dotyczczas nie p u b l i k o w a n e prace i m a t e r i a ł y etnograficzne. S k ł a d a j ą się na nie r o z p r a w y , a r t y k u ł y , w y p i s y z l i t e r a t u r y , a nade wszystko cenne m a t e r i a ł y terenowe zebrane p r a w i e w y ł ą c z n i e przez prof. К . M o s z y ń s k i e g o z o b s z a r ó w P o l s k i i s ą s i e d n i e j B i a ł o r u s i oraz U k r a i n y . Prof. M o s z y ń s k i p o z o s t a w i ł t e ż cztero­ stronicowy maszynopis, w k t ó r y m w y r a ż a s w o j ą o s t a t n i ą w o l ę i podaje w s k a z ó w k i co do dalszego w y k o r z y s t a n i a ewentualnie w y d a n i a m a t e r i a ł ó w . S t a n opracowania r ę k o p i s ó w , j a k t o zazwyczaj b y w a , jest r ó ż n y . W y ­ m a g a j ą One b ą d ź t o u z u p e ł n i e ń , b ą d ź t e ż u p o r z ą d k o w a n i a redakcyjnego. Najbardziej p r z y g o t o w a n y m do d r u k u , a zarazem najcenniejszym z n i c h , jest r ę k o p i s O sposobach badania kultury materialnej Prasłowian. Publi­ kacja t a b ę d z i e n i e w ą t p l i w i e w s p a n i a ł y m z a m k n i ę c i e m wielkiego c y k l u badawczego n a d k u l t u r ą S ł o w i a n . P o z o s t a ł e r ę k o p i s y o t r e ś c i etnograficznej — a są t e ż inne — m o ż n a b y p o d z i e l i ć na k i l k a g r u p : 1) M o n o g r a f i e l u d ó w e g z o t y c z n y c h . Grupa ta obejmuje: a) cztery monografie p r z y g o t o w a n e do d r u k u . D o t y c z ą one I n d i a n znad g ó r n e g o Szingu, P a p u a s ó w , G ó r a l i A s s a m u oraz M u r z y n ó w E w e . Stan t y c h o p r a c o w a ń jest najbardziej zaawansowany, w y m a g a j e d y n i e uzgod­ nienia maszynopisu z r ę k o p i s e m oraz sprawdzenia i u z u p e ł n i e n i a l i t e r a ­ t u r y p r z e d m i o t u , b ) Poza t y m z n a j d u j ą się pierwsze b r u l i o n o w e redakcje m o n o g r a f i i sześciu i n n y c h l u d ó w , a m i a n o w i c i e : A u s t r a l i j c z y k ó w , Buszmen ó w , H o t e n t o t ó w , H e r e r o s ó w , M a s a j ó w i K i r g i z ó w . B ę k o p i s y te co p r a w d a zostały już w d u ż y m stopniu wykorzystane w opublikowanych skryp­ tach i dlatego zdaniem a u t o r a nie p r z e d s t a w i a j ą wielkiej w a r t o ś c i , j e d n a k ż e po przeredagowaniu m o g ł y b y b y ć c e n n y m w k ł a d e m do ubo­ giego w polskiej l i t e r a t u r z e d z i a ł u w y d a w n i c t w d o t y c z ą c y c h l u d ó w egzo­ t y c z n y c h , c) N a d t o w p i e r w s z y m o p r a c o w a n i u r e d a k c y j n y m znajduje się s k r y p t p t . Ludy kopieniackie (prymitywne ludy rolnicze). Jest on p o m y ś l a ­ n y j a k o trzecia część p o w i e l o n y c h dotychczas s k r y p t ó w : Ludy zbieracko-łowieckie i Ludy pasterskie. O p r ó c z w ł a ś c i w e g o t e k s t u d o t y c z ą c e g o Lu­ dów kopieniackich b r u l i o n t e n zawiera jeszcze d w i e inne teczki z a t y t u ł o ­ w a n e : Kopieniactwo i Rośliny uprawne. Praca t a nie jest u k o ń c z o n a . A u t o r j e d n a k p r z y w i ą z u j e p e w n ą w a g ę do tego r ę k o p i s u . Z w r a c a u w a g ę na k o n i e c z n o ś ć dalszego opracowania i ewentualnie jego w y d a n i a , p r o 3 7 3 7 K . M o s z y ń s k i , Ludy zbieracko-łowieckie, Kraków 1951, ss. V I I , 299, nl. 4; t e n ż e , Ludy "pasterskie, Kraków 1953, ss. 388. W obydwu skryptach, wydanych przez . P a ń s t w o w e Wydawnictwo Naukowe, opracowana jest kultura materialna oraz pod­ stawowe wiadomości o formach współżycia zbiorowego, o wiedzy, życiu religijnym i sztuce. �KAZIMIERZ MOSZYŃSKI 27 p o n u j ą c p r z y t y m ł ą c z n e o p u b l i k o w a n i e t y c h s k r y p t ó w w postaci k s i ą ż ­ k i p t . Ludy. 2. M a t e r i a ł y t e r e n o w e d o t y c z ą c e P o l s k i o r a z o b s z a r ó w s ą ­ s i e d n i e j B i a ł o r u s i i U k r a i n y . D r u g ą , n a j w a r t o ś c i o w s z ą dla nas g r u ­ p ę r ę k o p i s ó w s t a n o w i ą m a t e r i a ł y etnograficzne do k u l t u r y materialnej P o l s k i , a częściowo t a k ż e p r z y l e g ł y c h o b s z a r ó w B i a ł o r u s i i U k r a i n y , zebrane w terenie przez prof. К . M o s z y ń s k i e g o g ł ó w n i e w l a t a c h 1922 — 1 9 2 6 na podstawie bogato ilustrowanego kwestionariusza, u w z g l ę d n i a ­ j ą c e g o przede w s z y s t k i m z a n i k a j ą c e w y t w o r y k u l t u r o w e . W t e j ż e grupie r ę k o p i s ó w z n a j d u j ą się r ó w n i e ż m a t e r i a ł y do k u l t u r y duchowej, zebrane p o d k i e r o w n i c t w e m prof. M o s z y ń s k i e g o , a częściowo przez niego samego. M a t e r i a ł y te, p o c h o d z ą c e z l a t 1930—1931, są re­ z u l t a t e m systematycznych b a d a ń w stu k i l k u d z i e s i ę c i u p u n k t a c h w y ż e j j u ż o k r e ś l o n e g o obszaru, przeprowadzanych na podstawie jednolitego kwestionariusza, opracowanego przez prof. M o s z y ń s k i e g o . S t a n o w i ą one obecnie jedno z najcenniejszych ź r ó d e ł , j a k i e posiadamy do k u l t u r y ludowej w Polsce X X w i e k u . M a t e r i a ł t e n jest opracowany k a r t o g r a ­ ficznie w postaci k i l k u d z i e s i ę c i u b r u l i o n o w y c h m a p . 3. O p r a c o w a n i a i m a t e r i a ł y d o k u l t u r y l u d o w e j S ł o w i a n i l u ­ d ó w s ą s i e d n i c h . T ę g r u p ę r ę k o p i s ó w s t a n o w i ą w y p i s y z l i t e r a t u r y oraz z a c z ą t k o w y t e k s t do ostatniego t o m u Kultury ludowej Słowian, a m i a n o w i ­ cie k u l t u r y s p o ł e c z n e j . M a t e r i a ł y te w y m a g a j ą u z u p e ł n i e n i a i przepisania. S p o ś r ó d t e k s t ó w d a w n y c h w y k ł a d ó w nie o p u b l i k o w a n y c h do najciekaw­ szych n a l e ż y z a l i c z y ć opracowanie l u d ó w u g r o f i ń s k i c h , k t ó r e a u t o r prze­ z n a c z y ł do d r u k u , po u p r z e d n i m p r z y g o t o w a n i u r e d a k c y j n y m . W grupie tej m i e s z c z ą się r ó w n i e ż t e k s t y p i e ś n i poleskich zebrane przez K . M o ­ s z y ń s k i e g o podczas zorganizowanej przez niego w y p r a w y na ś r o d k o w e Polesie w 1932 r . 4. D r o b n e o p r a c o w a n i a i p r z y c z y n k i . O s t a t n i ą g r u p ę r ę k o p i s ó w etnograficznych s t a n o w i ą r o z p r a w k i i p r z y c z y n k i p r z y g o t o w a n e dawniej do d r u k u . S p o ś r ó d n i c h a u t o r p o d k r e ś l a z w ł a s z c z a w a r t o ś ć s z k i c ó w o L u d w i k u K r z y w i c k i m i Janie K a r ł o w i c z u . 5. M i s c e l l a . T a k n a z y w a a u t o r m a t e r i a ł y zawarte w 16 zeszytach z zakresu h i s t o r i i c y w i l i z a c j i , socjologii i filozofii. K . M o s z y ń s k i p o d a j ą c t ę g r u p ę r ę k o p i s ó w zwraca u w a g ę , że po i c h przepisaniu na maszynie p o w i n i e n b y ć opracowany indeks rzeczowy, aby m o g ł y z niego k o r z y s t a ć p l a c ó w k i naukowe i n t e r e s u j ą c e się p o w y ż s z y m i dziedzinami n a u k i . 38 3 9 4 0 8 8 Рог. K . M o s z y ń s k i , Niektóre przyczyny zróżnicowania kultury ludowej w Pol­ sce, „Lud Słowiański", Kraków t. 4: 1938, B , s. 68. Zob. M o s z y ń s k i , Atlas kultury ludowej w Polsce, z. 1, Kraków 1934, Przedmowa. Por. K . M o s z y ń s k i , O badaniach muzyczno-etnograficznych na Polesiu w roku 1932, „Lud Słowiański", K r a k ó w t. 3: 1934, B , s. 6 9 - 7 9 . 8 8 ł 0 �28 MIECZYSŁAW GŁADYSZ Mieczysław Gladysz K A Z I M I E R Z MOSZYŃSKI (1887-1969) Summary Kazimierz Moszyński was born on the 5th of March 1887 in a family of functio­ naries and landed proprietors. After having finished the college in Warsaw, he spends four years (1906—1909) in Switzerland, attending university lectures on biology and general physiology. But his interest in natural sciences fades soon after and is replaced by studies on literature, art and popular culture. I n 1910 Moszyński settles over to Cracow where he devotes himself to painter's studies under the leadership of Prof. Mehoffer at the Academy of Art. Then again he changes his mind, since his interest in ethnopraphic problems begins to rise more to become finally his specia­ lized field of stxidies. He returns to Warsaw for a professional training in ethnographic field works, spending several years of research, from 1911 to 1917, in Polish, Ukrai­ nian and Znmdian villages, collecting his data on popular culture and his important finds and materials successively published (see bibliographic list). Having obtained in 1914 a scholarship of the Mianowski's Foundation, the opportunity is given to him to start his researches in the vast Polesia region. During the following years he pre­ pares for printing purposes a monography on the popular culture in Polesia and his „Uwagi o słowiańskiej terminologii topograficznej i fizjograficznej" (Remarks on the Slavic topographic and physiographic terminology), published in 1921. I n the following year K . Moszyński is appointed to the post of assistant and later on of director of the Slavic Ethnographic Section of the Anthropological Institute in Warsaw. Among several articles having appeared during this period, we must point especially to his „Origine de la magie et de la religion" (1924). I t is the year when Moszyński starts for the first time in Poland methodical and planned field researches on monuments of the Polish material culture. Carried out until 1928, the explorations were concentrated over more than 130 villages. Here the best opportunity is given to Moszyński for getting perfectly acquainted with both linguistic and slavistic problems. A successful study is thus initiated and helps liim to prepare his numerous writings on the complex development of the popular Slavic culture. I n 1925 Mo­ szyński is offered for the first time in Poland and Slavic lands the post of lecturer at a special chair devoted to the ethnography of Slavs, created by the Slavic Institute of the Jagellonian University in Cracow. I n 1930 he is appointed assistantprofessor and in 1934 professor in ordinary of this chair. During this short interval of time the Polish Academy of Letters and Sciences proceeds to publish in 1925 one of his most important works entiteled „Badania nad pochodzeniem i pierwotną kul­ turą Słowian" (Researches on the origin and primitive culture of the Slavs). I t is a penetrating study which became famous in account of Moszyiiski's new hypothesis on a far, eastern origin of our linguistic Slavic ancestors. Ardently discussed by Slavonic scholars, Moszynski's hypothesis is supported among others by J a n Roz­ wadowski, the outstanding authority in Indoeuropean problems, and by the eminent orientalist Prof. Kotwicz who both emphasize the author's large range of knowledge and the ingenuity of his researches. Besides pedagogical occupation at the Jagellonian University of Cracow, Mo­ szyński undertakes in Poland, Bulgaria, Croatia and Serbia successful field researches carried out on a very large scale; he also initiates the foundation of the first interna­ tional periodic „Lud Słowiański", devoted to dialectology and ethnography, which �K A Z I M I E R Z MOSZYŃSKI 29 he issues for several years in collaboration with Prof. Kazimierz Nitsch. I n the meantime he proceeds to the publication of his own monumental work „Kultura ludowa Słowian" (Popular Culture of the Slavs), which must be considered as his most prominent book, containing 2300 printed pages and over 2700 illustrations. The work is, as outlined by all reviewers and informants, a highly elaborated and methodically composed book, the first one of its kind not only in Slavonic lands, but even in whole Europe, hence no other linguistic or ethnic group, neither the Germanic nor the Romanic one, is known to have issued such an authoritative work of rare quality. A translation into Swedish of volume I of the „Kultura ludowa Słowian" comes out in 1931, whereas in 1948 a requast is coming to the author from the Nordiska Museet in Stockholm asking his permission to translate the remaining volumes; however in consequence of Mr. T . Nielsson, the translator's death, the second part of the work could be brought out only in 1956. We must mention among several subsequent works especially the article published in „Lud Słowiański", vol. 4, under the title „Niektóre przyczyny zróżnicowania kul­ tury ludowej w Polsce" (Reasons which might have caused the differenciation in Poland's popular culture). I t is the article in which Moszyński throws new light upon his formerly signalled discovery of the ethnographic boundary cutting for thousands of years from north-west to south-east across Polish lands. Almost towards the same time Prof. Moszyński starts the publication of the first issues of the „Atlas kultury ludowej w Polsce" (Atlas of the popular culture in Poland), which appear as the first of their kind in Europe, bringing a planned and methodically elaborated geo­ graphic interpretation of a series of ethnographic facts having possibly oocured with­ in the limits of a country. During Woild War I I Moszyński is extremely busy in preparing the material for his synthesis of the culture of man in general, entering thoroughly into the study of biology, psychology, sociology, archaeology, universal history and history of culture, literature, art and philosophy. A first result of such a complicated series of studies is the work „Człowiek, wstęp do etnografii powszechnej i etnologii" (Man, an intro­ duction to universal ethnography and ethnology), dealing not only with history of ethnography, but equally with the geographic environment; it brings interesting data on demography and biology and on both the physical and linguistic differencia­ tion of man. Soon after the war new articles come out published in university-scriptures: „ L u d y zbieracko-łowieckie" (Gathering and Hunting Communities), „ L u d y paster­ skie" (Pastoral Tribes) and also „Pierwotny zasięg języka prasłowiańskiego" (The aboriginal distribution of the Pre-Slavonic language). I n acknowledgment of his scientific activity Prof. Moszyński is given numerous important positions, high distinctions and honourable approbations. We shall not enumerate them, but want only to outline that in 1929 the Slavonic Institute of Prague elects him member-correspondent, that in 1932 he is made member-corres­ pondent of the Polish Academy of Letters and Sciences, in 1933 — active member of the Ukrainian Society of Szewczenko, in June 1938 — active member of the Polish Academy of Letters and Sciences and in December 1938 member-correspondent of the Ugro-Finnish Scientific Society of Helsinki. I n May 1939 he is designated honourable member of the Hungarian Ethnographic Society. After the war in January 1947 Moszyński is unanimously elected president of the Polish Ethnological Society and then reelected in 1950. Invited in the Swedish government's name by the Insti­ tute for Cultural Collaboration with Foreign Countries, Moszyński spends several �30 MIECZYSŁAW GŁADYSZ months in Sweden. The Polish Academy of Sciences having been founded in 1952, he is named acting member. Professor Moszyński had been bestowed with the Cross for Bravery and with the Commander's Cross of the Polonia R e s t i t u í a Order. This short life story of K . Moszyński would be incomplete if we should omit to outline this prominent investigator's most typical features of character which are known to have highly contributed to the efforts undertaken by him on behalf of his scientific work. L e t us mention, though briefly, how ardously he was devoted to his scientific task, how systematic and conscientious he was in his work; let us point to the criticism, perspicacity and ability deployed by him when iut irpreting different aspeots of human life; let us pay a tribute to Moszyneki's perseverance in subordinat­ ing absolutely every scientific effort to the realization of his fundamental purpose which was to deepen his knowledge on the laws which may have acted upon the evolution of man and the development of his culture. Kazimierz Moszyński died on the 30th of March 1959 in Cracow and was buried on the 5th of April in the cemetery of Bródno, laid to rest in his family's vault. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/74759723a38346b355991ad30d6dd08b.pdf 0bd105404e5d5ca3aa11f81857ae90af Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:428 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:387 Title A name given to the resource Bibliografia prac Kazimierza Moszyńskiego / ETNOGRAFIA POLSKA 1960 t.3 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1960 t.3, s.31-40 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text B I B L I O G R A F I A PRAC K A Z I M I E R Z A MOSZYŃSKIEGO 1905 1. K i l k a słów do m ł o d z i e ż y w sprawie wycieczki przyrodniczej n a r o k p r z y s z ł y , „ W s z e c h ś w i a t " , W a r s z a w a t . 24:1905 n r 46, s. 735; prze­ d r u k : „ P r z y r o d a " , t . 2:1905, s. 709. 1911 2. Puszcza M y s z y n i e c k a , „ Z i e m i a " , Warszawa R . 2 : 1 9 1 1 , s. 724 — 725, 7 3 2 - 7 3 5 , 7 5 5 - 7 5 6 , 7 6 4 - 7 6 6 ( i l . 10). 1 1912 3. B u d o w n i c t w o ludowe w okolicy Z a m o ś c i a , „ Z i e m i a " , R . 3:1912, s. 281—283, 2 9 9 - 3 0 2 , 314—317 ( i l . 1 6 ) ; p r z e d r u k : K s i ą ż n i c a Z a m o j ­ ska, t . 1 1 , Z a m o ś ć (1920), ss. 25. 4. N a s y p y ziemne w okolicy Z a m o ś c i a , „ Z i e m i a " , R . 3:1912, s. 427 — 429 ( i l . 2, m a p k a 1). 1913 5. Z b i o r y ł o w i c k i e , „ Z i e m i a " , R . 4:1913, s. 273—276 ( i l . 4). 6. Z U k r a i n y , „ Z i e m i a " , R . 4:1913, s. 5 8 2 - 5 8 4 , 5 9 8 - 6 0 0 , 6 1 4 - 6 1 7 , 6 3 2 - 6 3 4 , 6 4 6 - 6 4 8 , 6 6 2 - 6 6 5 , 6 7 8 - 6 8 1 , 693—697, 7 1 0 - 7 1 3 , 7 2 6 730, 7 4 7 - 7 5 0 , 7 5 8 - 7 6 0 , 7 7 4 - 7 7 6 , 7 9 0 - 7 9 2 ( i l . 45, m a p k i 2 ) ; p r z e d r u k : Warszawa 1914. 7. O b r z ę d y , w i a r a i p o w i e ś c i l u d u z okolic B r z e ż a n , „ M a t e r i a ł y A n t r o pologiczno-Archeologiczne i E t n o g r a f i c z n e " , K r a k ó w t . 13:1914, s. 1 5 2 - 1 9 8 ( i o d b . ss. 49). 1915 8. Polska p o d w z g l ę d e m e t n o g r a f i c z n y m [ w : ] N o w i n a . K s i ą ż k a zbioro­ wa, Warszawa 1 9 1 4 - 1 9 1 5 , s. 6 1 — 7 1 . 9. Rosjanie o S ł o w i a ń s z c z y ź n i e , „ K u r i e r L i t e w s k i " z 10 I V 1915, s. 1. 1918 10. S t o s u n k i n a r o d o w o ś c i o w e w W i l e ń s k i e m , „ M y ś l P o l s k a " , Warszawa — K r a k ó w — L w ó w — P o z n a ń t . 4:1918, s. 22—27. 1 A r t y k u ł y w „Ziemi" z lat 1911 i 1912 zostały ogłoszone pod Kazimierz Ruski. pseudonimem �B I B L I O G R A F I A P R A C К. MOSZYŃSKIEGO 32 1921 1 1 . U w a g i o s ł o w i a ń s k i e j t e r m i n o l o g i i topograficznej i fizjograficznej, oparte p r z e w a ż n i e na materiale b i a ł o r u s k o - p o l e s k i m , „ A r c h i w u m N a u k A n t r o p o l o g i c z n y c h " , L w ó w — W a r s z a w a t . 1 : 1 9 2 1 n r 5, ss. 19. 1923 12. Odezwa I n s t y t u t u N a u k A n t r o p o l o g i c z n y c h T . N . W . do s p o ł e c z e ń ­ stwa polskiego, Warszawa b . d., ss. 4 (podpisano: P r e z y d i u m I n s t y ­ t u t u Nauk Antropologicznych T.N.W.). 1924 13. B a d a n i a etnograficzne w Polsce, „ K u r i e r W a r s z a w s k i " , n r 264:1924, z d n i a 20 I X . 14. O w e w n ę t r z n y m u k ł a d z i e prac, o b e j m u j ą c y c h c a ł o k s z t a ł t k u l t u r y m a t e r i a l n e j , „ L u d " , L w ó w t . 23:1924, s. 38—42 (i nadb.). 15. Ś l a d y n a j a z d ó w g e r m a ń s k i c h ( w s k a z ó w k a t o p o n y m i c z n a ) , „ W i a d o ­ m o ś c i Archeologiczne", Warszawa t . 9:1924, s. 301—302. 2 1925 16. B a d a n i a etnograficzne w Polsce, „ K u r i e r W a r s z a w s k i " , nr 193 z d n i a 12 V I I 1925. 17. B a d a n i a n a d pochodzeniem i p i e r w o t n ą k u l t u r ą S ł o w i a n , cz. 1, K r a ­ k ó w 1925, ss. 140. Streszczenie tej p r a c y : „ S p r a w o z d a n i a z c z y n n o ś c i i p o s i e d z e ń Polskiej A k a d e m i i U m i e j ę t n o ś c i " , K r a k ó w t . 30:1925 n r 3, s.8—12 (i n a d b . ) ; „ B u l l e t i n I n t e r n a t i o n a l de l'AcademiePolonaise des Sciences et des L e t t r e s " , Classe Philologie, s. 128—134: Becherches sur 1'origine et la c i v i l i s a t i o n p r i m i t i v e des Slaves (i n a d b . ) . В е с : L e s origines et la culture des Slaves (1), M. Kasterska, politique, économjque, littéraire et artistique", Paris E . 7: 1926 W. Kotwicz, „Bocznik Orientalistyczny", В . 3: 1927, s. 2 9 0 - 3 2 6 ; „Slavia", Ćasopis pro slovansku filologii, Praga R . 4: 1926 z. 4, D . Zelenin, „Etnografija", Moskwa —Leningrad U . 5: 1928 nr 1, „La Pologne nr 8, s. 291; L . Niederle, s. 836 — 839; s. 179. 18. N i e k t ó r e wyniki etnogeograficznych badań Polski, „Ziemia", B . 10:1925, s. 4 0 - 4 5 ( i l . 6, m a p k i 2). 19. N o w o g r ó d z k i e p o d w z g l ę d e m e t n o g r a f i c z n y m , „ Z i e m i a " , B . 10:1925, s. 181—187 ( i l . 2, m a p k a 1). 20. O k u l t u r z e ludowej p o ł u d n i o w o - ś r o d k o w e g o Polesia, „ Z i e m i a " , B . 10:1925, s. 1 2 0 - 1 3 1 ( i l . 14). 2 1 . O ź r ó d ł a c h m a g i i i r e l i g i i , „ P r z e g l ą d F i l o z o f i c z n y " , Warszawa R . 28:1925 z. 1 - 2 , s. 2 3 9 - 2 5 1 ( i odb. ss. 13). 22. Poszukiwania etnogeograficzne, „ Z i e m i a " , B . 10:1925, s. 45. 2 Odezwa ogłoszona za zgodą dyrekcji Instytutu Nauk Antropologicznych T . N . W . w jej imieniu. �B I B L I O G R A F I A P R A C К. MOSZYŃSKIEGO 33 23. E e g i o n a l i z m wobec etnografii, „ Z i e m i a " , B . 10:1925, s. 11—16 (il. 4). 24. W sprawie zbierania w i a d o m o ś c i d o t y c z ą c y c h l u d o w e j k u l t u r y ma­ terialnej w Polsce, „ P o l s k a O ś w i a t a Pozaszkolna", W a r s z a w a 1925, s. 2 8 - 3 6 ( i l . 4). 25. W y p a l a n i e n o w i n , „ Z i e m i a " , B . 10:1925, s. 132—133. 26. W y s p y ś w i e r k ó w na Polesiu ( m a p k a ) , „ Z i e m i a " , B . 10:1925, s, 112. . 1926 27. K i j a n k a w Polsce, na L i t w i e i B u s i , [ w : ] S b o r n í k I Sjezdu Slovanskych Geografii a E t h n o g r a f u v Praze 1924, P r a h a 1926, s. 337—339 (i n a d b . ) . 28. Origine de la magie et de l a religion, [ w : ] I n s t i t u t I n t e r n a t i o n a l d ' A n t r o p o l o g i e , I I Session, Prague 14—21 septembre 1924, Paris 1926, ss. 7. 29. B é s u l t a t s a c t u é i s des recherches ethnographiques en Polesie, [ w : ] I n s t i t u t I n t e r n a t i o n a l d ' A n t r o p o l o g i e , I I Session, Prague 14—21 septembre 1924, Paris 1926, ss. 7. 30. S ł o w i a ń s z c z y z n a a stepy A z j i , [ w : ] S b o r n í k I Sjezdu S l o v a n s k y c h Geografu a E t h n o g r a f u v Praze 1924, P r a h a 1926, s. 339—342 (i nadb.). 3 1 . W sprawie w y r a z ó w czara i bagnie, „ J ę z y k P o l s k i " . K r a k ó w B . 1 1 : 1926 z. 5, s. 1 3 6 - 1 4 8 . е е 1927 32. E t n o g r a f i a , [ w : ] P r z e w o d n i k kongresowy I I . Z j a z d u S ł o w i a ń s k i c h G e o g r a f ó w i E t n o g r a f ó w w Polsce, K r a k ó w 1927, s. 184—189 ( i l . ) . 33. L u d polski w dorzeczu W i s ł y , „ Z i e m i a " , E . 12:1927, s. 163—169 ( i l . 6, m a p k i 2) ( i odb. ss. 7). 1928 34. Czekanowski J . , W s t ę p do h i s t o r i i S ł o w i a n , L w ó w 1927 [ r e c ] , „ S l a v i a " , P r a h a B . 6:1927/1928, s. 814—820. 35. E t n o g r a f i a w muzeach r e g i o n a l n y c h , [ w : ] Muzea regionalne, i c h cele i zadania, Warszawa 1928, s. 98—170 ( i odb. ss. 78). 36. Polesie wschodnie. M a t e r i a ł y etnograficzne z wschodniej części b . p o w i a t u mozyrskiego oraz z p o w i a t u rzeczyckiego, W a r s z a w a 1928, ss. X V , 328, r y s . 20, dodat. n u t . 1. 37. P r z e d m o w a , [ w : ] C z e s ł a w P i e t k i e w i c z , Polesie rzeczyckie, cz. 1, K r a k ó w 1928, s. I I I — V I . 38. Zelenin D . , Bussische (Ostslawische) V o l k s k u n d e , B e r l i n — L e i p z i g 1927 [ r e c ] , „ S l a v i a " , E . 6:1927/1928, s. 8 0 9 - 8 1 4 . 39. Ż y c i o r y s I I , „ N a u k a P o l s k a " , E . 9:1928, s. 217—245. 3 — Etnografia polska, t. I I I �34 B I B L I O G R A F I A P R A C К. MOSZYÑSKIEGO 1929 40. Ethnogeographische S t u d i e n i n Ostpolen, [ w : ] A J o u r n e y T h r o u g h t h e Eastern Provinces of P o l a n d i n the Y e a r 1926, K r a k ó w 1929, s. 1 2 5 - 1 7 1 ( i l . 69, mapek 13) (i n a d b . ) . 4 1 . K u l t u r a l u d o w a S ł o w i a n , cz. 1 : K u l t u r a m a t e r i a l n a . Z 2 1 m a p k a m i oraz r y c i n a m i 1138 p r z e d m i o t ó w , K r a k ó w 1929, ss. I X , 710; [tłu­ maczenie szwedzkie:] Slavernas F o l k k u l t u r , I , S t o c k h o l m 1936 (powielony maszynopis z n a d r u k o w a n ą , k a r t ą t y t u ł o w ą ) . R e c : A. Bruckner, „Lud", L w ó w t. 30: 1931, s. 213 — 216; M. G-avazzi, „Anthropos", R . 25: 1930, s. 760 — 762; I . Saunova, „Slayische ethnographische Literatur", Prag R . 2: b. d. nr 9, s. 6 5 1 - 6 5 3 . 42. Stan obecny i p o t r z e b y n a u k etnologicznych, „ N a u k a P o l s k a " , W a r ­ szawa t . 10:1929, s. 246—249. 1930 43. B i a ł o r u s k i spor i sparyś, „ L u d S ł o w i a ń s k i " , K r a k ó w t . 1:1929/1930, B , s. 54—66. 44. Pies w wierzeniach i o b r z ę d a c h : 1. Pies „ C z t e r o o k i " , 2. B o l a psa w k u l c i e z m a r ł y c h , 3. O b r z ę d o w e zabicie psa, „ L u d S ł o w i a ń s k i " , t . 1:1929/1930, B , s. 2 5 7 - 2 6 6 . 45. P r z e g l ą d s t a ł y c h w y d a w n i c t w (periodycznych i i n n y c h ) , „ L u d Sło­ w i a ń s k i " , t . 1:1929/1930, B , s. 2 9 6 - 3 1 4 . 46. P r z y p i s y r e d a k c j i , „ L u d S ł o w i a ń s k i " , t . 1:1929/1930, B , s. 193, 220 — 223, 2 3 1 , 235—237, 2 5 0 - 2 5 4 , 255—257. 47. S a m o ł ó w k i ł o w i e c k i e , „ L u d S ł o w i a ń s k i " , 1.1:1929/1930, B , s. 100—101. 48. U w a g i , [ w : ] K u l t u r a w s i , 1930, s. 171—175. 49. Zwyczaje ś w i ę t o j a ń s k i e na z a c h o d n i m Polesiu, „ L u d S ł o w i a ń s k i " , t . 1:1929/1930, B , s. 76—88. 1931 50. Dyskusje, „ L u d S ł o w i a ń s k i " , t . 2 : 1 9 3 1 , B , s. 229—230. 5 1 . Nieco u w a g k r y t y c z n y c h , „ L u d S ł o w i a ń s k i " , t . 2 : 1 9 3 1 , B , s. 259 — 275 (i n a d b . ) . 52. O b r z ę d y ś w i ę t o j a ń s k i e . K w e s t i o n a r i u s z , „ O r l i L o t " , K r a k ó w B . 1 2 : 1931, s. 9 2 - 9 3 (i odb. ss. 1). 53. Pies w wierzeniach i o b r z ę d a c h , „ L u d S ł o w i a ń s k i " , t . 2 : 1 9 3 1 , B , s. 7 0 - 7 2 , 2 2 1 - 2 2 3 . 54. P r z e g l ą d s t a ł y c h w y d a w n i c t w ( p e r i o d y c z n y c h i i n n y c h ) , „ L u d Sło­ w i a ń s k i " , t . 2 : 1 9 3 1 , B , s. 2 3 3 - 2 5 5 ( w y j ą w s z y n r 30, 3 1 , 33, 38). 55. S t a n i s ł a w Ciszewski, „ L u d S ł o w i a ń s k i " , t . 2 : 1 9 3 1 , B , s. 3—9. 56. W i e d z a astronomiczna l u d u i n i e k t ó r e wierzenia o c i a ł a c h niebieskich. K w e s t i o n a r i u s z , „ O r l i L o t " , B . 1 2 : 1 9 3 1 , s. 14—17,27—30 ( i odb. ss.5). �B I B L I O G R A F I A P R A C К. MOSZYŃSKIEGO 57. W sprawie s p u ś c i z n y n a u k o w e j po ś . p . S t a n i s ł a w i e „ L u d S ł o w i a ń s k i " , t . 2 : 1 9 3 1 , B , s. 1 3 1 - 1 3 2 . 35 Ciszewskim, 1932 58. Kwestionariusz w sprawie b a ś n i o m ó w i ą c e j fujarce, „ O r l i L o t " , E . 13:1932, s. 152 ( i odb. ss. 1). 59. K w e s t i o n a r i u s z w sprawie l u d o w y c h n a r z ę d z i m u z y c z n y c h , „ O r l i L o t " , E . 13:1932, s. 132—135 (ze w s t ę p e m o d r e d a k c j i ) ( i odb. ss. 4). 1933 60. Chata, „ Ś w i a t i Ż y c i e " , L w ó w — W a r s z a w a t . 1:1933, s. 916—923 ( t a b l . 1). 61. S á l z i i d a ź d , [ w : ] S b o r n i k v cest' na prof. L . M i l i t e c , Sofia 1933, s. 4 7 5 - 4 7 8 . 1934 62. A t l a s k u l t u r y l u d o w e j w Polsce. Zeszyt 1 opracowany w s p ó l n i e z J . K l i m a s z e w s k ą , K r a k ó w 1934, ss. 4, mapek 8. 63. K u l t u r a l u d o w a S ł o w i a n , cz. 2 : K u l t u r a duchowa. Zeszyt 1, z 17 r y ­ c i n a m i , K r a k ó w 1934, ss. V I , 722, n l b . 3. R e c : M. G-avazzi, „Anthropos", R . 31: 1936 z. 1/2, s. 2 7 3 - 2 7 5 ; Mhr. „Prager Presse". Neue polnische slavistische Literatur, Praga 17 I I 1935, s. 9. 64. O b a d a n i a c h muzyczno-etnograficznych na Polesiu w r. 1932, „ L u d S ł o w i a ń s k i " , t . 3:1934, B , s. 69—79 (5 d o d a t k ó w n u t o w y c h ) . 65. Prof. U n i w . Jagiell. K a z i m i e r z M o s z y ń s k i o p r a c y m ł o d z i e ż y dla etnografii ( L i s t do r e d a k t o r a „ O r l e g o L o t u " ) , „ O r l i L o t " , E . 15: 1934, s. 19 ( i odb. s. 1). 66. P r z e g l ą d s t a ł y c h w y d a w n i c t w (periodycznych i i n n y c h ) , „ L u d Sło­ w i a ń s k i " , t . 3:1934, B , s. 282—305 ( w y j ą w s z y n r 33 i 38). 67. S t a n obecny melografii rdzennej B i a ł o r u s i i Polesia, „ L u d S ł o w i a ń ­ s k i " , t . 3:1934, s. 6 1 - 6 9 . 68. Znaczenie etnografii K a u k a z u dla b a d a ń etnologicznych na B a ł k a ­ nach, „ L u d S ł o w i a ń s k i " , t . 3:1934, B , 8 . 9 7 — 1 0 7 . 1935 69. A t l a s k u l t u r y l u d o w e j w Polsce. Zeszyt 2 o p r a c o w a n y w s p ó l n i e z J . K l i m a s z e w s k ą i M . B y t n a r ó w n ą , K r a k ó w 1935, mapek 12. Rec.: E . В o idol, „ D e r Oberschlesier", Opole R . 17: 1935, s. 6 0 9 - 6 1 0 . 70. K u l t u r a d a w n y c h S ł o w i a n w ś w i e t l e b a d a ń etnologicznych, [ w : ] K a ­ lendarz I . K . C . na r o k 1935, K r a k ó w E . 8: 1935, s. 72 — 76 ( i l . 10), p r z e d r u k : B i b l i o t e k a S ł o w i a ń s k a , S. 1, W a r s z a w a 1935 n r 2, s. 28—47. 71. P r z e d m o w a , [ w : ] M i e c z y s ł a w G ł a d y s z , G ó r a l s k i e z d o b n i c t w o drzewne na Ś l ą s k u , K r a k ó w 1935, s. I I I - V . �36 B I B L I O G R A F I A P R A C К . MOSZYŃSKIEGO 1936 72. A t l a s k u l t u r y l u d o w e j w Polsce. Zeszyt 3 o p r a c o w a n y z J . K l i m a s z e w s k ą , , K r a k ó w 1936, mapek 10. wspólnie R e c : A. Kutrzebianka, „ R o c z n i k i dziejów społecznych i gospodarczych", L w ó w t. 6:1937, s. 5 8 7 - 5 8 9 . 73. Organisation des é t u d e s s p é c i a l e s : E t h n o l o g i e , ,,Organon, I n t e r n a ­ t i o n a l E e v i e w " , W a r s z a w a t . 1:1936, s. 2 0 5 - 2 0 7 . 1937 74. Z a s ł u g i S. U d z i e l i n a p o l u b a d a ń n a d k u l t u r ą m a t e r i a l n ą , , , L u d " , t . 35:1937, s. 17—20 ( i odb. ss. 4). 75. Z z a g a d n i e ń s y s t e m a t y k i w y t w o r ó w l u d o w e j k u l t u r y , „ Z i e m i a " , E . 27:1937, s. 9 2 - 9 8 ( i l . 21). 1938 76. A n m e r k u n g e n zur obigen B e r i c h t i g u n g , „ B a l t i c o s l a v i c a " , Wilno t . 3:1938, s. 5 3 6 - 5 4 1 . 77. D i e polnische E t h n o l o g i e u n d E t h n o g r a p h i e seit d e m J a h r e 1925, „ B a l t i c o s l a v i c a " , W i l n o t . 3:1938, s. 136—202 ( i nadb.). 78. Geograficzne z r ó ż n i c o w a n i e o d z i e ż y ludowej w Polsce, [ w : ] K a l e n ­ darz I . K . C . na r o k 1938, K r a k ó w E . 11:1938, s. 6 8 - 7 7 ( i l . 19, t a b l . 2). 79. N a Ż a l n e m , „ A s " , K r a k ó w E . 4:1938 n r 2, s. 2 3 — 2 4 . 80. N i e k t ó r e p r z y c z y n y z r ó ż n i c o w a n i a k u l t u r y l u d o w e j w Polsce, „ L u d S ł o w i a ń s k i " , t . 4:1938, B , s. 6 5 - 1 1 7 ( m a p e k . 1 2 ) ( i odb. ss. 53). 8 1 . N o w e syntezy prof. Czekanowskiego na t e m a t S ł o w i a n , „ B a l t i c o s l a v i c a " , W i l n o t . 3:1938, s. 4 5 6 - 4 6 5 ( i n a d b . ) . 82. O r g a n i s a t i o n des congres scientifiques: E t h n o l o g i e , „ O r g a n o n , I n t e r ­ n a t i o n a l E e v i e w " , t . 2:1938, s. 173—174. 83. O s y n t e z ę p r e h i s t o r i i i etnografii S ł o w i a n , „ P r z e g l ą d W s p ó ł c z e s n y " , K r a k ó w E . 17:1938 n r 1, s. 150—152. 84. Eegionalne zwyczaje doroczne, [ w : ] K a l e n d a r z I . K . C . na r o k 1938, K r a k ó w E . 11:1938, s. 78—85 ( i l . 7, 3 d o d a t k i n u t o w e ) . 85. V a r i a . 1 . K r i t i s c h e B e m e r k u n g e n ü b e r einige der g e g e n w á r t i g e n B i c h t u n g e n i n der E t h n o l o g i e , 2. V e r b r e i t u n g der Giftfischerei a u f der E r d e , 3. D i e Giftfischerei bei den Slaven, „ L u d S ł o w i a ń s k i " , t . 4:1938, B , s. 27—45 ( i n a d b . ) . 86. V o n f d e n sogenannten finnischen E i n f l ü s s e n auf die V o l k s k u l t u r Polens, [ w : ] L i t t e r a r u m Societas E s t h o n i c a 1838—1938, L i b e r saecularis I I , T a r t u 1938, s. 4 5 5 - 4 5 9 . 87. Z ostatnich p o s t ę p ó w etnografii s ł o w i a ń s k i e j w B u ł g a r i i (Prace Ch. Wakarelskiego) „ B a l t i c o s U w i c a " , t . 3:1938, s. 529—533 ( i nadb.). 3 * Nowela w czasopiśmie nieweka. „ A s " została ogłoszona pod pseudonimem Zofia W i ś �B I B L I O G R A F I A P R A C К. MOSZYŃSKIEGO 37 1939 88. K u l t u r a l u d o w a S ł o w i a n , cz. 2 : K u l t u r a duchowa, Zeszyt 2, z 2 m a p ­ k a m i , 40 w y k r e s a m i , 149 d o d a t k a m i n u t o w y m i J*oraz z r y c i n a m i p o n a d 1300 p r z e d m i o t ó w , K r a k ó w 1939, ss. V I I , s. 723—1642. R e c : M. s. 3 1 4 - 3 1 8 . G-avazzi, „Lud", Kraków —Lublin t. 38 (za"rok 1947): 89. Z z a g a d n i e ń s y s t e m a t y k i k u l t u r y , „ P r z e g l ą d W s p ó ł c z e s n y " , szawa E . 18:1939 n r 3, s. 7 3 - 9 7 (i odb. ss. 25). 1948, War­ 1941 90. K a i k u r i e l i e t u v i u liaudies muzikos i n s t r u m e n t a l , „ G i m t a s a i K r a ś t a s " ^ K a u n a s 1941 nr 1/2, s. 5 1 - 6 4 ( i l . ) . 1946 9 1 . U w a g i etnologiczne, „ E e l a c j a I b r a h i m a i b n J a k u b a z p o d r ó ż y do k r a j ó w s ł o w i a ń s k i c h " , w y d . T . Kowalskiego, K r a k ó w 1946, s. 130 — 136. 1947 92. Zadania etnografii w z w i ą z k u z zasiedlaniem Z i e m O d z y s k a n y c h , [ w : ] Sesja E a d y N a u k o w e j dla Z a g a d n i e ń Z i e m O d z y s k a n y c h . W y d . E a d y N a u k o w e j dla Z. Z. O., W r o c ł a w , ss. 3. 93. Z z a g a d n i e ń pochodzenia j ę z y k a s ł o w i a ń s k i e g o , „ S p r a w o z d a n i a z czyn­ n o ś c i i p o s i e d z e ń Polskiej A k a d e m i i U m i e j ę t n o ś c i " , t . 48:1947 n r 4, s. 124—129 (Streszczenie 2 r e f e r a t ó w z 3 i 17 I V 1947, w y g ł o s z o n y c h na posiedzeniach K o m i s j i J ę z y k o w e j P A U ) (i nadb.). 1948 94. E w o l u c j o n i z m k r y t y c z n y na tle i n n y c h k i e r u n k ó w w etnologii. Od­ c z y t w y g ł o s z o n y 9 I V 1948 na W a l n y m Zgromadzeniu P T L , „ L u d " , t . 38:1948, s. 3—27 ( i odb. ss. 29); Englisch summaries: C r i t i c a l E v o l u t i o n i s m and other Trends i n E t h n o l o g y , „ L u d " , t . 38:1948, s. 6 6 9 - 6 9 1 . 95. S t a n i zadania etnografii polskiej, „ L u d " , t . 38:1948, s. 210—228. 1951 96. L u d y z b i e r a c k o - ł o w i e c k i e . I c h k u l t u r a m a t e r i a l n a oraz podstawowe w i a d o m o ś c i o f o r m a c h w s p ó ł ż y c i a zbiorowego, o wiedzy, ż y c i u r e l i ­ g i j n y m i sztuce ( s k r y p t ) , K r a k ó w 1951, ss. V I I , 300, n l b 3. 1952 97. U w a g i do 1. zeszytu „ S ł o w n i k a etymologicznego j ę z y k a polskiego" F r . S ł a w s k i e g o , „ J ę z y k P o l s k i " , E . 32:1952 z. 5, s. 193—202. 1953 98. L u d y pasterskie. I c h k u l t u r a m a t e r i a l n a oraz podstawowe wiado­ m o ś c i o f o r m a c h w s p ó ł ż y c i a zbiorowego, o wiedzy, ż y c i u r e l i g i j n y m i sztuce ( s k r y p t ) , K r a k ó w 1953, ss. 388. �38J B I B L I O G R A F I A P R A C К . MOSZYŃSKIEGO 99. U w a g i do 2. zeszytu „ S ł o w n i k a etymologicznego j ę z y k a polskiego" F r . S ł a w s k i e g o , „ J ę z y k P o l s k i " , B . 33:1953 z. 5, s. 3 4 5 - 3 6 7 . 1954 100. Jeszcze o w y r a z i e czekan, „ J ę z y k P o l s k i " , B . 34:1954 z. 3, s. 222—223. 101. O nazwie jednego z d a w n y c h g r o d ó w na r u s k o - p o l s k i m pograniczu, „ P o r a d n i k J ę z y k o w y " , Warszawa 1954 z. 4 ( 1 1 9 ) , s. 1—8. 102. O N e u r a c h H e r o d o t a . U w a g i n a t e m a t I części „ G r e c k i c h i ł a c i ń ­ skich ź r ó d e ł do najstarszych d z i e j ó w S ł o w i a n " M . Plezi, „ L u d " , t . 41:1954, cz. 1, s. 1 3 4 - 1 5 2 ( i o d b . ss. 20). 103. Pierwszy zeszyt „ S ł o w n i k a etymologicznego j ę z y k a polskiego" F r . S ł a w s k i e g o wobec „ S ł o w n i k a etymologicznego j ę z y k a polskiego" A . B r u c k n e r a , „ L u d " , t . 41:1954, cz. 2, s. 1020—1023. 104. Z pogranicza z a i n t e r e s o w a ń p r z y r o d n i k a i etnologa ( 1 . S y m b i o t y c z ne ł o w y d z i k i c h p t a k ó w d r a p i e ż n y c h i l u d z i . 2. U ż y w a n i e n a r z ę d z i a przez z w i e r z ę t a ) , „ L u d " , t . 41:1954, cz. 1 , s. 736—745 ( i o d b . W r o ­ c ł a w 1955, ss. 11). 1955 105. Jeszcze o nazwach k o n i c z y n y i n i e k t ó r y c h i n n y c h r o ś l i n , „ J ę z y k P o l s k i " , E . 35:1955 z. 4, s. 2 9 5 - 2 9 7 . 106. S k ą d p o s z ł a nazwa gołąb f, „ J ę z y k P o l s k i " , E . 35:1955 z. 3, s. 1 8 9 194. 107. U w a g i do 3. zeszytu „ S ł o w n i k a etymologicznego j ę z y k a p o l s k i e g o " F r . S ł a w s k i e g o i u z u p e ł n i e n i a u w a g poprzednich, „ J ę z y k P o l s k i " , E . 35:1955 z. 2, s. 1 1 2 - 1 3 5 . 1956 108. L u d o w a wiedza o pogodzie, [ w : ] K a l e n d a r z E o d z i n n y n a r o k 1956, K r a k ó w 1956, s. 41—43. 109. N a marginesie d y s k u s j i o P o l s k i m A t l a s i e E t n o g r a f i c z n y m , „ K w a r ­ t a l n i k H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j " , Warszawa E . 4:1956 n r 3, s. 4 9 1 - 5 1 8 . 110. M e c o s z c z e g ó ł ó w z k u l t u r y materialnej w s p ó ł c z e s n y c h l u d ó w pier­ w o t n y c h , „ D a w n a K u l t u r a " , W r o c ł a w E . 3:1956 z. 1 , s. 10 —22 ( i l . 15). 1 1 1 . O p o c z ą t k a c h i pochodzeniu w y r a z ó w pług i płużyca, „ J ę z y k Pol­ s k i " , B . 36:1956 z. 1 , s. 1 - 6 . 112. S ł o w n i c t w o l u d ó w , t z w . p r y m i t y w n y c h , „ B i u l e t y n Polskiego T o w a ­ r z y s t w a J ę z y k o z n a w c z e g o " , W r o c ł a w — K r a k ó w 1956 z. 15, s. 93—112. 113. U w a g i do 4. zeszytu „ S ł o w n i k a etymologicznego j ę z y k a polskiego" F r . S ł a w s k i e g o , „ J ę z y k P o l s k i " , E . 36:1956 z. 2, s. 109—116; z. 3, s. 196—205. 114. Ze s t a r y c h k r o n i k i i n n y c h z a b y t k ó w p i ś m i e n n i c t w a , 1 i 2, „ Z i e m i a " , K r a k ó w R . 1:1956 n r 1, s. 20; n r 2, s. 28. �BIBLIOGRAFIA PRAC К. MOSZYŃSKIEGO 39 1957 115. N a t e m a t „ N a z w miejscowych p ó ł n o c n e g o Mazowsza" K . Zierhoffera, „ J ę z y k P o l s k i " , E . 37:1957 z. 5, s. 3 6 6 - 3 8 1 . 116. P i e r w o t n y z a s i ą g j ę z y k a p r a s ł o w i a ń s k i e g o , W r o c ł a w — K r a k ó w 1957, ss. 332, m a p a 1 . Rec.: M. Szymczak, „Poradnik J ę z y k o w y " , Warszawa 1959 z. 5 (170), s. 2 2 5 - 2 3 2 ; J . Safarewicz, „ J ę z y k Polski", R . 50:1960 z. 3, s. 220 — 228. 117. Ú p l n á bibliografia p r í s p e v k o v , c l á n k o v a p r á c K a z i m i e r z a M o s z y ń s k e h o , uverejnenych t l a ć o u , „ S l o v e n s k y N á r o d o p i s " , B r a t i ­ slava E . 5 : 1957 n r 3 - 4 , s. 256—260. 118. U w a g i do 5. zeszytu „ S ł o w n i k a etymologicznego j ę z y k a polskiego" F r . S ł a w s k i e g o , „ J ę z y k P o l s k i " , E . 37:1959 z. 4, s. 2 9 2 - 2 9 9 . 119. U w a r s t w i e n i e socjalne P r a s ł o w i a n , ,,Slovensky N á r o d o p i s " , B r a ­ t i s l a v a E . 5: 1957 n r 3 - 4 , s. 261—291. 120. 121. 122. 123. 1958 Człowiek. W s t ę p do etnografii powszechnej i etnologii, z 157 i l . , W r o c ł a w — K r a k ó w — W a r s z a w a 1958, ss. X I I , 854, n i b . 1 , t a b l . 38. K o p i e n i a c t w o , „ S ł o w n i k S t a r o ż y t n o ś c i S ł o w i a ń s k i c h " , Zeszyt D y s k u ­ s y j n y , P o z n a ń 1958, s. 58—59. N i e k t ó r e w y t y c z n e d l a prac Polskiego A t l a s u Etnograficznego, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , W r o c ł a w t . 1:1958, s. 57—67. Trucizny i rośliny trujące, „Słownik Starożytności Słowiańskich", Zeszyt D y s k u s y j n y , P o z n a ń 1958, s. 127. 1959 124. K a z i m i e r z N i t s c h , „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t . 2:1959, s. 15—17. 125. O p o s ł u g i w a n i u się w nauce n a z w a m i m i e j s c o w o ś c i przez niefachow­ c ó w , „ O n o m a s t i c a " , K r a k ó w — W r o c ł a w E . 5:1959 z. 1, s. 1—12 (i n a d b . ) . 126. U w a g i do 6. zeszytu „ S ł o w n i k a etymologicznego j ę z y k a polskiego" F r . S ł a w s k i e g o , „ J ę z y k P o l s k i " , E . 39:1959 z. 1, s. 1—8. 127. Z a s ł u g i K a z i m i e r z a N i t s c h a dla etnografii P o l s k i i S ł o w i a ń s z c z y z n y , „ J ę z y k P o l s k i " , E . 39:1959 z. 2, s. 1 0 0 - 1 0 3 . 128. P r o j e k t kwestionariusz'a o nazwach miejscowych, „Onomastica", R . 5: 1959 z. 2, s. 3 5 5 - 3 6 3 . W DRUKU 1. Chata, „ Ś w i a t i Ż y c i e " , I I w y d . 2. M a l o w i d ł a naskalne p r y m i t y w ó w A f r y k i P o ł u d n i o w e j ze s z c z e g ó l n y m uwzględnieniem techniki ich wykonania, [ w : ] Księga P a m i ą t k o w a dla prof. W . A n t o n i e w i c z a . �4Q B I B L I O G R A F I A P R A C К. MOSZYŃSKIEGO 3. Nieco u w a g o s a m o ł ó w k a c h ł o w i e c k i c h , „ B o c z n i k I n s t y t u t u E t n o g r a ­ ficznego", D e b r e c z y n ( t ł u m a c z e n i e w j ę z y k u w ę g i e r s k i m ) . 4. P r z y c z y n e k do t z w . etnogenezy S ł o w i a n , ,,Slavia A n t i q u a " , t . 7. 5. B y b o ł ó w s t w o , [ w : ] „ S ł o w n i k S t a r o ż y t n o ś c i S ł o w i a ń s k i c h " . P R Z Y G O T O W A N E DO D R U K U 1. C y k l pogadanek: L u d w i e j s k i i jego k u l t u r a : 1 . Dzieje wiejskiego l u d u , 2. O g ó l n e u w a g i o ludzie i jego k u l t u r z e , 3. J a k m y ś l i n i e o ś w i e c o n y w i e ś n i a k , 4. L u d o w a wiedza o p r z y r o d z i e ż y w e j . 2. E t n o g r a f i a polska. D o t y c h c z a s o w y dorobek i p l a n p r a c y na r. 1953. 3. J a n K a r ł o w i c z . 4. I n d i a n i e znad g ó r n e g o Szingu. 5. L u d w i k K r z y w i c k i . 6. M a p a j ę z y k o w a E u r o p y ś r o d k o w e j i wschodniej 1:1750000. 7. N o t a t k i do szkicu kwestionariusza o dziecku w i e j s k i m . 8. O sposobach b a d a n i a k u l t u r y materialnej P r a s ł o w i a n . 9. P o c z ą t k i k u l t u r y w ś w i e t l e e t n o g r a f i i egzotycznej. 10. Pogranicze polsko-litewskie. Stosunki etniczne na pograniczu polskoi białorusko-litewskim. 1 1 . P r z e d m i o t , zakres i m e t o d y b a d a ń e t n o g r a f i i . .12. P r y m i t y w n e r y s y we w s p ó ł c z e s n e j p r a c y n a u k o w e j . 13. W s p o m n i e n i a . 14. U ź r ó d e ł u m i e j ę t n o ś c i t e c h n i c z n y c h . 15. Z a r y s e t n o g r a f i i Assamu. 16. Zarys e t n o g r a f i i P a p u a s ó w . 17. Z nowszych b a d a ń n a d s z t u k ą l u d o w ą . Zestawiła Barbara Moszyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f922cf3d91e715e48706330baf6c83e3.pdf 9e2ae5c9fb6b6954ea9c5f2830619602 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:423 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:384 Title A name given to the resource Indeksy / ETNOGRAFIA POLSKA 1959 t.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.2, s.481-502 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INDEKSY * wykonała INDEKS Adamus A. K r y s t y n a 216, 222 G . 177, 194 Amberg 463 Antoniewicz Arensberg Armon OSOBOWY Biały Z b i g n i e w 77 90, 115, 406 Conrad M . 463 62 i też K u t r z e b a - P o j n a i r o w a Bieńkowski Biernat A . 201, 226 Bachman M. B i t t n e r H a l i n a 54, 60, 60, 63, 69, 104, 131 Bałaś E . 442 Blajda Bandtkie Bliziński J . S. 163 B a n n b e r s O., J a n s s o n S . O. 428 B . 212, 212, 227, 230, 260, Baranowski 423 Czesław 82, 316, 318, 322 W. Bardach 356, 358 I. T . 146, 149 J . 53 Bobola I . 53, 60, 60 Andrzej Bochenek Z b i g n i e w 435 Bogatyński B a s t r z y k o w s k i A . 188, 201 Bogusz Z. 78 Batorowicz Baudouin - J e d r z e j e w i c z o w a C e z a r i a 60, 67 rowa Znamierowska-Pruffe- M., B a w a r s k a Jadwiga 62 w Ryszard Z. Brandt 228 Bronikowski Bruck W. 82, 130, 315 194, 199 L . 116 D . 202 * L i c z b y p o d a n e k u r s y w ą oznaczają, że w z m i a n k a podpisie pod ilustracją. Etnografia Polska I I 90 R o b e r t 435 B r o d a D a n u t a 377, 414 Brożek B e r n e k e r 282 Berwiński M . 202 Borowik B r o n i c z Stanisław K . 419 Berezowska M . 201 J . 186, 200 Bóhm-Utwiniukowa J . 53 B a w a r s k a Z. zob. Bojko W. 129 A . 187, 198, 200 Bojanek de O o u r t e n a y - E h r e n k r e u t z - Baumgart Św. 188 Bobrzyński M . 178 L . 201 Bartelski Bobińska C . 467 B a r t o s z e k 345 Beranek 189, 189, 201 Błaszczyk J . 343, 345—347, 350, 353, 353, Błaszczyk S . 112, 129, 131 Baranowski Barowa H . 201 B . 37 nin M . 201 Bajorek 62, 78, 217, 241 M., P a l u c h B i e s z c z a n i n M . zob. S t a r e k E . , B i e s z o z a - 195, 196 W. A. W. Biernacka Maria Bierut Badura W. 24, 53, 75, 75, 164, Bieńkowski zob. W. Witold Szromba Bieniarzówna J . 51 182, 182, 198 W. Anderson Zofia znajduje się w przypisie lub 31 �INDEKSY 482 B r u c k n e r A . 31, 282 C z a j e w s k i W. 242, 261, 261 B r y j a k Józef 344—347, 347, 350, 350—356 Czarnocki Brykczyński Brzeska A. Wanda 261, 261 Czarnowski S. Czartoryski A . K . ' 162, 163 Buczkowski Kazimierz 426, 426 F r a n c i s z e k 29, 160, 178—183, 180, 186, 191, 194, 198, 200, 362, 363, 363, 364, 365, 365, 366, 368, 369, 369 Bujak Czerwiński 343 Czerwiński-Lubicz Lubicz-Czer- J . zob. Dąbrowski K., P., L . Dzięgiel 99 W. 187 Burlasova Dabbinus S o n a 418, 458 M . 467 D a l b o r W. B u r s z t a J . 51, 200, 423, 424 Damask Bystroń J a n S . 24, 31, 35, 36, 54, 60, 61, 406, 407 Wilhelm 67, 68, 68, 77, 77, 171, 171, 194, 226, Damaskowie Damrosz Bystroń J . S . , D y n o w s k i W. 68, 77 Damrosz J . i Kutrzeba-Pojnarowa Decemps Da- A . 205 S . 196 J . 196, 19S P a u l 159 Deczyński, K . 186, 200 C e r n y J . 449 Chełmińska-Swiątkowska J . zob. Ś w i ą t ­ Jadwiga 63, 95, 196, 209, 209, 210, Chętnik A d a m P. 130 Deko\vskiJ. T . 202 Chałasiński J . 29, 35, 54, 181, 187, 199 kowska zob. 343, 345 Dąbrowski K . , C z y s z k o w s k a E . 458 S . 196 Chabowska Zuzanna J e r z y 208, 213, 227, 277 Dąbrowska Cajankova i maskowie 228, 370 Cercha I . zob. wiński I . Czyszkowska J . E . 68 Burchard Burek 80, 200, 420—422, 422 Czyszkowska J a n 413 Bulanda M . 116 J a n 27, 35, 54, 61, 66, 80, Czemeryński K . 329 B u j a k 344 Bujak Zorian 35, 61, 67, 182 Czechowiczowa Czekanowski 185, 198 A. zob. C h o d a k o w s k i 62, 84, 89, 89, 307, 308 B r z o s t o w s k i S . 110, 134 Brzoza A. Dołęga — Jędrzej 356 Delimat T a d e u s z 59, 63, 80, 80, 103, 104, 125 Dembińska M . 227 Deresiewicz J . 467 210, 212, 212, 214, 215, 217, 219—221, Dobrowolska D a n u t a 62, 87, 314, 419, 440 227, 227, 229, 230, 234, 242, 248, 249, Dobrowolska M . 329 255, 255, 256, 256, 261, 261, 262, 265, Dobrowolska 267, 273—276, 276, 277, 361 Dobrowolski Chlebowczyk J . 448 Chmielińska A . 189, 202 Chmielińska I . 54, 131 Chodakowski Cholewa Z o r i a n Dołęga 24, 164, 228 M . C z . 366, 366 Chrostowski K a z i m i e r z 263 Cierniak J . 186, 200 Ciszek Piotr 345, 346, 349, 353, 358 C i s z e w s k i Stanisław 26, 27, 165, 165, 170, 170, 171, 196, 420 Clagius Cudnoch 73, 75, 82, Danuta 83, 175, 183, 198, 310, 310—312, 312, 314, 341, 362, 363, 3S3, 367, 369, 369, 423 Dobrzyńska G . zob. Leonówna I . i D o ­ brzyńska G. S . 365, 365 Domaniewski T . 202 Domański (garncarz) I. 298, 299, 300 Dómótor T . 419 Dragan 330 Drąg J a n 330 T . 163 374, 376, 377, 382, 385, 322—325 59—62, 66, 67, 68, 69, 70, 70, 72, 72, Dobrzycki Chyła A . 57 T . 316, 318, 320, K a z i m i e r z 19, 20, 31, 53, 54, Drożdż J . 365 386, 388, 390, 392, 395, 396, 396, 398, Drożdż-Satanowska 399 Dubiel Z. 202 L . 82, 197, 311, 311, 314 �INDEKSY Duda Gardner K . 183, 183, 198 Dymercwa H . 439 Dynowski Witold 36, 54, 59—61, 66, 68, też Bystroń J . S., D y n o w s k i W. W. 194 D z i e d z i c F . 173, 173, 174, 174, 194 Dzięgiel i L. 90 Dzięgiel zob. też Burchard P. L. Dzierżawski A . A . 435 A l i c j a 290 Wojciech J . 201 G i l l e r o n 139 Glapa J . 182, 198 Adam Gloger F i s c h e r T . 318 363—369 417, 445—447, 447, 457 Karol Fojtik K., Sirovatka O. 446 373, 424, 425, 426, 426 62, 66, 68, 68, 69, 85, 91, 94, 96, 104, 115, 140 Gołąb Stanisław 362 Gońka Ł. 164 A . 358 Gońka M . 345, 346, 347, 350, 351 Halina W. 183, 199 Gortat G o s t o m s k i 146 63, 66, 69, 69, 71, 71, 72, 73, 76, 89, Goworezyk 89, 91, 93, 94, 95, 104, 194, 370 Górski J . 146, 150 F r i e d r i c h H . 213, 283, 284, 284, 286 E . zob. K l i m a s z e w s k a 374, 376, 377, 384, 385, 389, 395—399 G o r z e l a k E . , Kozłowski Z. 184, 194 F r a n k o w s k i E u g e n i u s z 30, 45, 59, 60, 62, Fryś 62, 66, 77, 79, 90, 364 Gładyszowa M a r i a Gorczyńska F r a n k o J . 167, 167, 168, 197 Frankowska Maria 208, 208, 209, 86, 94, 98, 101, 117, 122, 128, 131, 373, Gołębiowski Fojtik (Pruski) Gładysz Mieczysław 45, 56, 62, 66, 79, 79, F i s c h e r A d a m 61, 61, 66, 66, 68, 75, 172, 226, 373, 373, 424, 425, 425, 426, 426— 428 361—370, 62, 104 Zygmunt 212, 234, 255, 255, 262, 262 417, 458 Sebastian 261 H . 201 J . 212, 212 Gieszczyński Fijałek J . 468 Flizak 362, 369, 369 J . 201 Gazdzicki Gieszczyński H . 201 F e i n s t e i n D a n i e l 61 L . 226 Walenty Gierowski F a l k o w s k i J a n 61, 172, 194 Bożena Z. 436 Gawron Giegurzyński F e d y k J . M . 198 Filova Gawrak Gerson K . 194 Finkiel Gawełek F . 54, 197, 226 Gerlach E s t r e i c h e r K . 110, 226 Fierich 261 Gerbrands E n g e l s F . 158, 158 Falkiewicz W. H . 198, 208,'208, 242, 261, Gawarecki Gąsior J e r z y 374, 377 183, 198 A. J . 256, 256 Garv£a Bolesław 63 71 76 78 85 70, 71, 71, 73, 77, 79, 97, 210, 211, 424 zob. Z. 198 Garnczarczyk Dygasiński 196 Dzieduszycki R o b e r t 435 Gargas J . E . 366 Dutkiewicz J . 198 Garbacik 345, 346, 353, 356 Duda-Dziewierz 483 J . , Fryś E . Górski 358 Ludwik 175, 175, 176, 177, 177, 178, 199 Górszczycka A . 368 Gabryelski J . 435 Górszczyk A n t o n i 361, 364, 364, 370 G a c k i J . 198 Grabowski A . 163 Gajda A . 201 Grabowski W ł a d y s ł a w 62 Gajek Józef 59—63, 68, 68, 70, 71, 72, 72, G r a b s k i W. 29, 159, 181, 194, 235 75, 76, 79, 79, 80, 83, 89, 93, 140, 200, Grabski 418, 419 Grad Gajkowa Gałaj Olga 62, 63, 75, 79, 79 J . 187, 202 Galęski B . 184, 194 Władysław M . 202 Greinert J . 197 Greniuk P i o t r 308 Grobelny A . 448 406, 407, 409 �484 INDEKSY Grochowska H . 197 Grochowski W. J a s i c k a W., P a s t e r W., S t o l a r s k a A . 367 261, 261 Jasicka F . 68 Gross ka Grynbergowa-Strzetelska Z. 172, 197 W. zob. też Paster W., Jasiewicz A . 373 Grzegorczyk P. 54, 131 Jaskólanka Grzybowski K . 201 Jaskówna I . i Szumańska E . 367 J . 78 G u l g o w s k i 361 Jaskułowski W. 197 Gusinde Jastrzębska Mirosława M. 478 Gustawicz Bronisław 194, 361, 361 Jaworczak Guttówna Jaworska A. 172, 172, 197 Bronisława Jaworsfca Jażdżewski H a c z e w s k i 230 Hajek M . 419 Handelsman M. i Nagórski Hensel W. 54 Herbst S . 370, 465 Z. 183, 199 Z. 198 H e u r i c h J . 412 Hiż Stanisław 62 E . 335 Hołub-Pacewiozowa. Z . 341, 353 Horak F . 433 E . 129 Jęczalik M . 202 Jostowa W. 113, 341 Judenko Konstanty Judziewicz Juillard H., Klonowicz E t i e n n e 459, 460, 463 (garncarz) 297 Kaczanowska Ichkreiser Maria Kajzer G . 194 Kalina S . 35 Z. 54 Piotr W. 341 Kallwejt T . 435 Kalwaryjska K a ł o j e w a J . 54 Jakóbiec 364 Kamiński Jałowiecka B . i L . 323 Lidia 314, 318 Kamocki 316, 317 W. J a c k o w s k i A . 45, 54, 131 Jałowieccy 362, 370 A . 197 Kalinka A . 322 Sa­ S . 427 Kaleciak 48 66, zob. też M. Kaczmarczyk I c h a c P . 435 Iżewska M., S k u n p s k i Kącki F . 198 S . 180, 181, 194, 199 Inglot 210, 211, 216, 220, F . 129 ga jłło Ignar I., Podgórny E . 202 Kabat J o h n 158 H . P. 449 Hupka H . 367 J . 126 Horwath-Chodacka Howard Jesionkówna 227, 277 A . 451 Hołowkiewioz Jeleński 177 J. P a u l 464 Holän K . 39 J e z i e r s k i W., K o w a l s k a J a n 314 Hesse Kopczyńska- Jeleńska E . 197 186, 200 M. Herold zob. Bronisława J e c h J a r o m i r 418 Handelsman Hermaszewski 63 Jastrzębski S . 194, 197 Guściora F . 183, 199 T . 78 Jasic­ W. A . 200 J . 76, 130, 164, 166 K a n t o r J . 197 Jałowiecki B . 316, 322, 324 Karaś M . 55, 213 Jankowska A . 433 K a r b u s i c k y V . 419 189, 202 J a n i k M . 197 K a r c z e w s k i W. J a n s s o n S . O. zob. B a n n b e r s O., J a n s s o n Karłowicz J a n 165, 165, 194, 196, 261, 261 S . O. Jarecki Władysław Jarzymowski J . 343 81, 377, 386, 386 Karnikova Karol L . 419, 441 X I I 229 K a r o l K . 201 �INDEKSY T e r e s a 373, 374, 374, 376, 377, Karwicka 485 Kowalska 382, 392, 395, 396, 398 K a s p r z y c k i (garncarz) 297 Kowalska-Lewicka 81 Karnowska Barbara Kern 473, 473, 474, 474—479 Fritz Kędziorówna S . 308 S . 51 Kiersnowski Kowalski T . 89 Kozłowski Z. złowski Z. Klich Kramafik E . 365, 365, 368, 368 56, 62, 66, 75, Jadwiga 77, 79, 81, 349, 366, 410, 424, 425, 425, 427, 427 J . , Fryś E . 81 Alfons 63, 307, 308 K l o n o w s k i F . zob. J u d z i e w i c z M., S k u r p ski H., K l o n o w s k i H., Klonowski Kłębukowski B. F . oraz Skurpski F. Kolberg Oskar K . 63, 308 O. — Kramafik Król A . 35 J . 190, 202 Królikowski W. Kruszelnicki Zygmunt M . 202 W. 199 Krzysztofik 421 Kubijowioz W. 365 227—229, 235, 242, 261, 261, 273 Kucharska J . 78 Hugo 23, 162, 162, 163, 164, 194 Koppers K u p i e c H . zob. Maskówna E . , K u p i e c H . S . 256 Kopczyński Kuran I . 195, 421, 421 Kutrzeba K o r a n y i J . zob. K o r a n y i K . i K o r a n y i J . Koranyi K. i Koranyi Korewa A . 178 Kormanowa Kosova J . 55 Ż. 468 Kutrzeba-Pojnarowa Kutrzeba-Pojnarowa A n n a 45, 55, 56, 59, Anna 98, 102, 104, 163, 164, 171, 311, 424, 426, 427 zob. też D a m r o s z J . J . 35, 39 i Ł. 260 Kutrzeba-Pojnarowa maszewska narowa ( g a r n c a r z ) 297 Jadwiga Kowalec Bolesław 471 W. i Lehr-Spławiński T . 55 A. i oraz Kli­ Kutrzeba-Poj­ Anna Kutrzeba-Pojnarowa K o t u l a F r a n c i s z e k 117, 129, 130, 131, 329 • 54 . Kovacevićova S . 419, 458 K . W. z K a l i s k i e g o K o w a l c z y k J a n 63 K w a r c i a k 358 Kowalenko 278 zob. 195, 205, 211, 228, 263, 289, 303, 303, Kościński K . 199 Kot (Knyszew) A. 81, 81—83, M . 458 Kośeierza-Załuski P. 61, 62, 66, 71, 71, 74, 75, 76, 76, 79, W. 197 Kostrzewski Józef 429 Kusznier 478 K o r a l k a 419 Kosiński K u l i s A n t o n i 264 K u n z L . 110, 134 435, 459 Kopernicki R . 308 K u l c z y c k i J . 69, 69 Kopczyńska-Jaworska Bronisława 62, 78, 78, K u d n i e w c e w a - N o l l e 90 Kukier R . 466, 467 Józef 362, 369, 369 Konieczny 26, 27, 29, 35, 36, 61, 67, 208, 208, 209, 210, 212, 213, 227, 227, 228—230, 236, 242, 247, 279, 24—26, 75, 80, 142, 164, ; Kołodziejczyk 63 A . A . 196 Kryński Krzesimowski 66, 300, 301 (garncarz) 165, 208, 208, 212, 213, 215, 21fi 227, Kołłątaj Na- J. K r c e k F r a n c i s z e k 195, 361, 361 Krzywicki Ludwik 182, 199 René 464 Koenig 128—130, J . 419, 439, 440 zob. też hodil Król Stanisław 61 Klonowski E., K o ­ 131 Krajewski Klimek zob. G o r z e l a k J a n i n a 62, 94, 111, Krajewska K i l i a n 330 Klimaszewska Kowal­ 90, 100 I . 189, 189, 202 M . 55 Klimaszewska A. Kowalski Kiełtyka Stanisław 363 Kieniewicz I . zob. J e z i e r s k i W., s k a I., Podgórny E . Kwarciak F . 347 Kwarciak Józef 358 A., Bieńkowski W. 177, 199 �INDEKSY 486 Kwaśniewicz 54, 59, 62, 69, Władysław 82, 86, 312, 315—318, 324, 325 Łopaciński H . 195 Łosiowski 349, 358 H . 219 Łowmiański Labuda G . 467 Łuka L . 55 Mach H . 427 S. 426 Lach Lange O. 55 Laur M a c i s z e w s k i M . 199 E . F . 183 Lebeuf Magryś M . 435 T . 39, 55, 88, 421, 421 Lehr-Spławiński zob. też K o w a l e n k o wiński Leja Lelewel W. i Lehr-Spła­ Maj J a n 162 Maj L . 202 Majer T. Józef J . 190 Mainuś F . 448 M a r i a 413 Lechowska Józef 420 S . 425, 426 Malewicz 345, 346, 353 Malewska J . 24 Zoffiia 63, 69 L . 130, 131 Leonówna I . , Dobrzyńska G . 367 Malicki L e P l a y F r y d e r y k 158, 159, 176, 178, 179, Malinowski B . 35, 67, 68 Malinowski Lucjan 191 Leroi-Gourhan Leszczycki 434 55, 341, 344, 353, Stanisław 353, 364, 364, 424, 427 L e s z c z y c k i S., W i n i d Leszczycki i Malinowski M. M a n u g i e w i c z J . 30, 111, 131 B., P i e r a c k a J . Tuszyństoa-Rękawek H . 55 Mańkowski Z. 467 Marczyk Leśniak 344 Stanisław Markiewicz Leśniodorski B . 55 Markov Anna 261, 261 Małychin L . 316, 322 B . 55 S., W i n i d Lewandowska 361, 361, 365, 368, 368 62 (garncarz) 298 H . 55 J . 458, 459 M a r k u s M . 419, 458 Ligęza J a n 197, 361, 363, 363, 365, 367, 368, 369, 369 Marks K . 158 E . 113 Marksen Ligęza J . 55, 112 Marszewski Linde M a s k ó w n a E . i K u p i e c H . 366 M . S . B . 337 Lipszyc L . 202 Loeffler Jan i Nowak Masłowski M . 256, 256 Mieczysław 471, 472 Małgorzata 59, 62, 77, 102, 303 Matusek Matyas Louis J . 199 Loth E . 421 J . 202 Mączyńsiki J . 163 I . 163, 163, 196 Lubomirscy J a n i Urszula Lubomirska Urszula Lubomirscy mirscy K . "69 Mazurkiewicz Lubicz-Ozerwiński Lubomirski T . 90 Jan i z B r a n i c k i c h zob. zob. Urszula J . 361 Melichercik A . 419 M e n g h i n O. 474, 476 M e r e s M a g d a l e n a 374, 376, 378, 378, 380, Urszula J a n Kazimierz Jan i Mehoffer 329, 330 Lubo­ 381, 384, 385, 388—390, L u c de H e u s c h 435 Metraux Lutyński J . 55 Michalski Mikucki 435 J . 55 S . 55 Łabuda 343, 354 M i k u ł o w s k a M . 130 Łabuda J a n 344—346, 353, 358 Milewski Łaszczyński A n d r z e j Łobczowski J . 201 T . 39 M i l e w s k i W., R e y c h m a n I . 202 Łańcucka M . 426 Łępicki S . 197 390, 392—396, 396, 397, 398 63 Miśurec Z. 445 Mjartan J . 419, 458 Moczydłowska M . 189, 202 �INDEKSY Modzelewska Wanda 430 Paluch Szczęsny 361, 361, 368 Morawski Moszyński K a z i m i e r z 487 H . zob. B i e r n a t M., P a l u c h 30, 31, 35, 39, 55, Pałka Matyasz 57, 59—62, 65, 66—68, 68, 70, 70, 71, Paprocka 71, Parczewski 73, 75, 75, 76, 76—78, 81, 83, 86, 88, 88, 89, 89 90, 90, 91, 93, 98, 103, Paster 139, 140, 172, 195, 255, 255, 366 370, 373 374 410 415 421) 425 427 427 49? 4?? 428 473 W., J a s i o k a W. 367 Patera J . 419, 444 Danuta Perls 62 Z. zob. H a n d e l s m a n M. i N a ­ Z. O. 419, 439 Nahodil O., K r a m a f i k J . 439 56, 59, 61, 63, 66, 71, 71, 73, Nitsch Nosek Janina Renatę 463 Anne Kazimierz 229 S . 357 Piaścik Franciszek 14—16, 283 Mieczysław zob. L o e f f l e r J . zob. B., P i e r a c k a ka S . 39 Jan i N o w a k Mieczysław Leszezycki J. i C . 373 Pietkiewicz K . 45, 110, 125 Pietraszek E d w a r d Pietrzak 54, 62, 69, 87, 468 L . 202 60, 67, 199 Pigoń (garncarz) 297 S. 35, 187, 200 Piłatówna M . 265 M . 177, 195, 234, 235 Piłsudski Bronisław 426, 426 Odyńcówna W. 110 Piwko Halina 314, 316, 318 Óleszak Edward Olędzki 315 J a c e k 216, 218, 220, 241 (garncarz) 297 Piwocki Plicki Olszowski W. 235, 242, 256, 256 Podgórny 81, 410, 414, 415 K . 435 E . zob. J e z i e r s k i Podolak Orkan Pohorsky M . 419 Pokropek Marian (Smreozyński) 35, 187, 362, 362 Orynżyna J a n i n a 110, 256, 256, 470 O s i e c k i 230 Otwinowski 229 Kowal­ Pol J . 440, 451, 458 Wincenty 217, 220, 221, 227 208, 208, 209, 242, 256, 256, 261, 261 O s t r o w s k i P. 195 W., s k a I . , Podgórny E . Optołowicz J a n u s z 63, 112, 129 W. 45, 111, 117, 125 A . 201 Piętka V . 419 J . 201 Barbara Ksawery Pleszczyński Olszewski Olszowy Winid H. Oczapowski Ohli-Zaborowska S., Tuazyńska-Rękaw- Piętak S . 202 380, 380, 381, 381 Józef 209, 209, 212, 214, Pietkiewicz Piętaszewski Obrębski 425, 427 Piasecki Pieracka M . 427 Z. 435 401 Krzysztof Obmiński 374, 377 P e t s c h W a c ł a w 62 F . 448 N o w a k 358 Nowak W. 126 Petera 217, 230, 241, 241, 242, 248, 262, 262, Nieć J . 330 Niziński Pessler Piasecki Eugeniusz 73, 85, 85, 102, 139 Niszczycki J . 424 Philippe B . 199 Nesvadba J . 85 H e n r y k 61 Pflaum Nahodil Nasz Adolf W., J . 419, 458 Pazdur S. 199 Napierała Paster P a w ł o w s k i E . 365 S . 199 Myrcik-Markowska górski W., A. Paster Pawłowska Nagórski zob. J a s i c k a Stolarska Musioł Myhal A . 195 W. Patkova Muznerowski 330 W a n d a 290 Mróz K . 182 L . 199 H. F . 201 Paluszkiewicz Polaczek Pollak S. 167, 172, 197 M . 56 �INDEKSY 488 Poleć H u b e r t 377 Połujański A . 178, 208, 208, 209, 230, R u d n i c k a J a n i n a 63 W. 56 Poniatowski Stanisław 30, 33, 60, 61, Popiel Rutkowski R y b i c k i P a w e ł 62, 195 411, 412 Rychliński S . 67, 195 J . 187 Popiela L . 365 Popiela T e o f i l 315 Sągajłło M a r i a P o p p e A . 24 ska Potaczek J a n 362, 370 Potapow L . P . 418, 419 229, 234, 236, 242 J . 24 Petryczyn Kazimierz A . 202 Sarapata A 82 343, 343 Sauteer G u y 463 Sawicki L . 115 Sawicki Ludomir Przybysławski W. 182, 199 Schaff P r z y c h o c k i 343 S c h e b e s t a 478 Pytko 349, 358 Pytlakowski Scheufler J . 202 W. 449, 449, 450 Schmidt Wilhelm Schumaeher W. 466 R a d w a ń s k a Z. 367 Semkowicz R a f a c z J . 145, 147—150 Seweryn 111, J . B . 163 Rakowiecki P. M . zob. Gładyszowa R e i n f u s s R o m a n 37, 45, 56, 59, 60, 61—63, Tadeusz Seweryn 130, 131, 425, 426, T., Szewczyk Siarkowski Z., Woleńska M., W. 197 Simberowicz 425 Sirovatka vatka R e l l i n i 474 Reychman M . d W r e d e J . 472 Oldfich 418, 419, 446, 446, 449, 450, 457 zob. też F o j t i k K . - S i r o - J . 190, 202 I . zob. M i l e w s k i W., Reych- O. O l g a 417, 439, 440, 441—443, Skalnikova 441—443, I. Reymont 425, 426, 426 30, 45, 62, 95, 109— 125, 128—130, 65, 72, 79, 84, 94, 101, 311, 362, 364, man 477, 478 Władysław 129 Maria Reizer 35, 476, 478, 479 463 426, 427, 470 M . 201 Rawicz-Witanowski Rehan-Gładyszowa 424 A . 36, 56 Schułtz I r m g a r d Radkiewicz Kaczanow­ S a t t l e r K . 427 Poźniak W. 57 Prus Sar 425 zob. też Maria S . 182, 199 Salit 208, 208, 212, 227, 227, Potkański K a r o l Potocki I . 197 Sadkowski Popiołek F . 199 228, J . 195 T . 318 Rybicka 61, 66, 68, 68, 71 Ponikowski 300, 301, 501 Różycki S. (garncarz) 234, 242, 261, 261 Pomianowska Rosół 330 R o u c h J e a n 435 445, 445, 455, 455, 456, 456 Skoczowska W. 187 L i d i a 315 R i n g K . 381, 381 Skrodzki Stanisław 229 Rioux M a r c e l 434 Skrodzki Wojciech Robek A . 419, 445, 445, 449, 449, 450, 450 Skrzosówna M . 78 Rodziewicz Rogaczewski Ludwik 62 Skrzyńska K . 197 Skrzyński 307 229 B . 201 R o h e l J a n 449, 450, 450 Skupień F . A . 201 Rohel S k u r p s k i H . 45, 129 zob. J u d z i e w i c z M., J . , Svatek J . 451 Romanówna E u g e n i a Romba 59, 63, 84, 307 Ronisz Wincenty Skurpski H., Klonowiez S k u r p s k i H., Klonowiez M . 197 169, 169, 197 Rosłaniec S . 182, 199 Sławiczek J . 425 Sławski F . 282 F. F . 129 �INDEKSY Sudoł Michał 329, 331—337, 338, 339 Słomka J . 186, 200 Smets G e o r g e 434 Smoleńcówna K a r o l i n a 167, 167t-169, 197 Sobczak E . 201 M . 45, 56 Sobieski W. Sobotnik B . 448 Szczepański J . 78, 158, 169, 170, 195 Szczotka 182, 195, 200 Szela S p i n d e n 474 Sroka Michał 362, 366 Stach Piotr 362, 370 E . , B i e s z c z a n i n M . 130 Szulc D . 242 Szewczyk Z., Woleń- 57, 59 M . 78 J . 308 M. 76, 76 J . 124 Szumańska E . zob. Jaskówna I . i Bożena 30, 45, 59, 59, 304—308 Szu­ mańska E . S z w e n g r u b U l i M a r i a 211, 214, 217, 220, 227 Szyfelbejn J o h a n n e s 463 62, 75, 102, 211, 213, Zofia 217, 220, 227, 227, 429, 435 P. 196 Szyfer W. 200 Staszewski Stojak Zofia Szumanowa 86, 104, 303, 304—309, Sterna T., M. Szukalski Z. 205 60—62, 66, 68, 71, 71, 83, 83, 84, 84, Sterling Z. 81, 131, 366, 370 zob. też Szubertowa S t e c T e r e s a 62 Stemmler Szewczyk S z n a y d e r W. 172 Staśko J . 174, 197 Stelmachowska P. 200 Szromba E . 129, 130 Starek 187 Szewczyk ska Z. 197 Starek Staszewski S . 51 Jakub Seweryn S t a n i e w i c z W. 181, 181, 182, 200 Staszczakówna 243 414, 415 Szczepanik O s k a r 406 Staniszewska Piotr T . P. 406, 406 Szafer J . 442 Spilki J . , Svatek J . H . 212, 212, 227, 230 Szabelski 186, 200 Sowiński M . S . 182 J . zob. R o h e l Syska Sobieski Sosnowski M . 202 W. 421 Svatek A . 200 Sneider Sulczewski Surowieoki Surzycki 178, 223 Smoleński W. 489 Anna 213, 216, 221, 221, 282 Szymankiewicz J . 45 Szyroki A n t o n i 463 S. (garncarz) 301 S . 201 Stokłosa J . 366, 366 Sreniowski J . 344 Stolarczyk S t o l a r s k a A . zob. J a s i c k a W., P a s t e r Stolarska W., S . 35, 51, 468 K . 202 Świątkowska J a d w i g a A. Świątkowski B . 200 ' Stolarski Swiątecka 59, 62, 130, 131 H . 78 Tomasz 230, 230 Stoliński 48 Świecki Stołyhwo K . 27, 420 Świętochowski A . 35 S t r a d e c k i J . zob. Żółkiewski S . i S t r a - Swiderski Z. 201 decki J . Stramy J . 343 Stranska Stroiński Stanisław Strzałkowski Strzelecki 469, 470 Andrzej W. Z. zob. Z. 330 184, 200 Suboczowa M. 56, 57, 62 S . 200 Tarchalski E . 195 bergowa-Strzetelska Styś Tapauch J . 202 Strzetelska-Grynbergowa Styka J . 421, 421 Talko-Hryncewicz D. 449, 449, 450 Gryn- K . 343 Tepicht J . 48, 184, 185, 185 Tereba 331, 332 Thugutt J . 242 J . J . 200 Tochiterman Tomaszewski Z. 184, 195 Trawińska-Kwaśniewiczowa Treder F. 307, 309 M . 82 �INDEKSY 490 K . 422 Treimer Trimborn Woleńska czyk H . 479 M. >zob. S e w e r y n Z., Woleńska Józef 345 Wolski Truty Michał Wołek-Wacławski Turnau Turno Twardosz H . zob. L e s z e z y c k i B., Pieracka J . i ska-Rękawek Tuszyń­ H. 30, Ul, 172, 195, 197, 425—427, 426, 428 S . 166, 166 Urbańczyk S . 56 Urbańska Wójcicki K . W. 200, 261, 261 Wójs A d a m 362 Wrede J . zob. S i m b e r o w i e z Wrotnowski Ulanowska M. i Wre- T a d e u s z 62 W r ó b e l 344 W r ó b l e w s k i T a d e u s z 62, 69, 90, 94 Wrzosek A . 420 Wurzbacher 314, 316, 318, 323, Barbara 63 W r o n a r o w i c z J . 316 E . 177 Seweryn Maria (garncarz) 297 de J . 316, 318 H. Tyszkiewicz 370, Wójcicki J . 184, 184, 200 Tuszyńska-Rękawek Udziela Wozaczyńska 314, 316, 318 Bernadetta S., W i n i d J . 198 W o r o s z y l s k i W., Z a l e w s k i W. 202 I. 423 Turowski Szew­ K . 332, 335 Truty 345, 346 T., M. 324, 326 Gerhard 463, 464, 465 A . 187 Wybranowski Z a b o r o w s k a M . 307, 308 Zaćek V . 448 Y a l l o i s 434 Zagórna B a r b a r a 216, 218, 220, 221, 268, 433 W a g n e r Z. 56 Wallis E w a 314, 316 Wanatowicz Z a k r z e w s k i A d a m 208, 208, 209, 230, 230, 242, 261, 261, 265, 279 Z. 167, 197 Zaleński J . 426 M . 197 Wawrzeniecki W. Zając R . 410 J a n 315 Wasilewski Zalewski B . 202 Zambrzyoka Z. 56 S e b a s t i a n 343 Węgrzynowicz L e o p o l d 57, 361, 362, 365, 365, 366, 368, 424, 427, 429 Wieczerzak Zawilińslki R . 165, 165, 166, 166, 167, 196 nid Aurelia 62, 78 Zawistowicz-Adamska 102, 104, 111, 117, 128, 171, 175, 175, Leszezycki S. 196, 228, 425, 427, 427, 435 L e s z e z y c k i S., W i ­ Tuszyńska-Rę­ Z b o r o w s k i J u l i u s z 113, 117, 131, 362, 365, H. 366, WirtembersM Witanowski Witka też B . oraz książę 229 M. K a z i m i e r a 59, 60, 61, 62, 66, 71, 71, 72, 75, 78, 78, 94, B., P i e r a c k a J . i kawek Zawistowicz-Adam- ska Kazimiera 318 zob. B. Winid A n n a 376 Z a w i s t o w i c z K . zob. W i k t o r J a n 426, 426 i R . 198 366—368 Z b y s z y c k i F . 200 Zdrojewska Zdziarski S. 200 A . 316, 323 S. 196 W i t k i e w i c z 355 Zeglin 345, 346, 347, 352 Witkowski Ziegel W o l f 463 L e o n 63 Wojciechowski Wojtusiak T . 70 Edward Za­ Z a r z y c k i K . 373 Józef 63 Wierzchoniówna W., Zaręba A . 471 W a n d a 62 Wessołowski zob. W o r o s z y l s k i W. Załuscy P. i L . 201 E . 198 Wenzlówna Winid W. lewski Webersweld Wepnik J . 201, 450, 451 Zahradnik 62, 90, 90, 91, 100 Waligórski A n d r z e j 363, 370 Zierhoffer Zin W. S . 77 406, 407, 407, 409 �INDEKSY Znamierowska-Prufferowa 64, M a r i a 45, 62, 76, 76, 84, 84, 94, 104, 112, 117, ska M., Z. 130 Znaniecki F . 29, 67, 181 Z w o l a k i e w i c z H . 76, 76, 80, 196 "i T . 226, 129 Żabko-Potopowicz Żmigrodzki 128, 129, 130, 130, 131, 196 Znamierowska-Prufferowa Zygler 491 Bawar­ A . 1S6 M . 196 Żółkiewski S . i S t r a d e c k i Żurawska R . 368 Ż y w i r s k a M . 130 J . 56 �i INDEKS NAZW GEOGRAFICZNYCH ETNICZNYCH Białobiel, p o w . Ostrołęka 377 A e t a 475 52, 89, 90, Afryka I Ul Białoruś 125 — południowa 90 Białostockie — murzyńska Ul — w o j . 208 Aleksandrowice, pow. Kraków 311, 313, 321 Alzacja B i e l s k o 109 460 Ameryka 52, 346 — Południowa 90, 93, 100 Anglia Borek, 475 Bór S u n d a j s k i 111 Augustowskie 226 291—293 A u s t r a l i a 52, 91 Austria pow. (Kurpiowszczyzna) pow. Siany 441—443 ( C S R ) 417, 418, 440, 451 ( C S R ) 417, 418, 440, 445, 447—449 Brodła, p o w . Chrzanów 410 Brok 52, 435 nad Bugiem Brodnia 297, 298, 302 pod K a l i s z e m 186 B r u d n e Sowięta, p o w . P r z a s n y s z Bakuła, p o w . P r z a s n y s z 280 Balice, pow. Kraków 407 B r u k s e l a 434 Brzeg B a r a n o w o , p o w . P r z a s n y s z 262, 264, 278, B r z e z i n k i , p o w . K i e l c e 377 280, 280 Batwa Brzozowy zob. P i g m e j e afrykańscy B a i z y l e j a 434 zach. 434 Beskid Śląski B u d a p e s z t 134 zob. Śląski Beskid 381, 391, 393 (rzeka) 80, 208 125 B u k a v u 434 zob. Podlaska Bug Bukareszt — W y s p o w y 365 Biała Kąt, p o w . Ostrołęka 262, 264 Brzozówka, pow. Ostrołęka 246 B n z u c h n i a , p o w . Miechów 407 Berlin — Żywiecki (pow.) 84 Brzeźna, p o w . N o w y Sącz 315 89 — Wysoki 262,278, 280 Bałtyk 306 Baskowie 226 (CSR) B r a t u c i c e , p o w . B o c h n i a 311, 322 Bmo 125, 306, 447 311, 317 K r a k ó w 311 Czerwony Bratysława 475 A u s t r i a c y 448 Azja pow. B o c h n i a 311 Brandyśek-Olśany, Augustówka, p o w . G a r w o l i n Australijczycy 374, 386 pow. Bochnia Borów, 125 Archipelag 344, 428 B o n n 479 434 Andamańczycy (pow.) Bochnia Bogucice, — półn.-wsch. 100 Amsterdam Biłgoraj — pow. 82 Północna 93 — 432 Białusny L a s e k , p o w . Ostrołęka 262, 264 459, 462 — Dolna — region 266, 374, 389 Żywiecki 80, 289 Beskid Bukowa, Bukowiec p o w . Biłgoraj 377 koło Jabłonkowa ( C S R ) 449 Al �INDEKSY B u r a k ó w , pow. N o w y D w ó r M a z o w . 291, 293 B y s t r z y c a n a d Olzą Czesi ( C S R ) 449 123, 128, 129, 131, 131, 133, 135 109, 111, 428 434 Cecenowo, pow. Słupsk 308 Chałupki, p o w . C h m i e l n i k 471 C h a r u b i n , pow. K o l n o 262 pow. Ostrołęka O p o l e 377 238, 266, 280 Dąbrówki, p o w . Łańcut 172 Debreczyn (Węgry) Długopole, 89 216, 262, 263, 264, pow. Nowy Targ 344, 345, 347, 347, 348, 351 C h e n c h u 475, 476 Dniestr Chęciny, pow. K i e l c e 377 (rzeka) 422 Dobra, pow. 111, 435 Limanowa 362—364, 3 6 6 — 368, 367, 370, 429 C h o j n i c e 109 D o b r e koło Tłuszcza 297 — pow. 84 D o b r y l a s , p o w . K o l n o 253, 281 C h o l e r z y n , p o w . K r a k ó w 407 109, 110, 112, 115, 127, 428 Ohyszówki, p o w . L i m a n o w a 366 C i c h e , p o w . N o w y T a r g 414 pow. Myślenice 341 K o l n o 262 Cieloszka, pow. 112, 116, 116, 433, 449 Cieszyńskie 112 Cisów, p o w . K i e l c e 410, 414, 415 C o l o g n e 434 Czajków, p o w . Staszów 410, 411 (rzeka) 329 Czarna Wieś, pow. Białystok 376 Czarna Wieś Kośc., p o w . Białystok 376 Ostrołęka 238, 262, 280, 286, 377 C z a r n o c i n 189 Ostrołęka 252, 278, 280 Dunajec, pow. N o w y T a r g 341, 345 Czechosłowacja (Jugosławia) 434 Dudy Puszczańskie, pow. K o l n o 262 pow. K i e l c e 377 Dylewo, pow. Ostrołęka 219, 233, 237, 238, 239, 244, 262, 266, 377 Dzików, pow. Tarnobrzeg 186 Dźwierzuty, p o w . S z c z y t n o 284 Ejdara Ełk (rzeka) 306 (pow.) 286 E s k i m o s i 475 Eurazja 90, 91 E u r o p a 74, 89, 159 , 372, 422, 435 — środkowa n a d Notecią 428 pow. Dubrownik D u d y , pow. K o l n o 284 D u r l a s y , p o w . Ostrołęka 262, 377 Cierpięta, p o w . P r z a s n y s z 278 pow. D r e g l i n , pow. S i e r p c 169 D r o g i n i a , p o w . Myślenice 341 Dulemba, C i e m n e koło R a d z y m i n a 297 454, 457 pow. D ę b ó w k a koło Góry K a l w a r i a 297 chełmińska z i e m i a 305 Czarnotrzew, Wronowska, Dębno, p o w . K i e l c e 410, 411 — chełmska g u b e r n i a 178 Czarnków ( C S R ) 449, 450 266, 281 — p o w . 409 Czarnia, Dąbrowa Dąbrowy, Dębniki, pow. K o l n o Chełm 112 Ciechówka, koło O s t r a w y — p a r a f i a 272 C h a b ó w k a , p o w . N o w y T a r g 344 Chorzów Dąbrowa D ą b r ó w k a , p o w . Ostrołęka 262, 264 Cambridge Czarny 448, 449 Częstochowa Dąbrowa, p o w . Tomaszów L u b . 377 (pow.) 84 C a g l i a r i 434 Czarna P r z a s n y s z 281 98, 101, 109, 110, 112, 117, 122, Bytom Cieszyn pow. Czerwiński, p o w . Płońsk 293 33, 113 Bydgoszcz Chiny C z e c h y 441, 446, 454 Czerwieńskie, B u s z m e n i 475 Bytów 493 i w s c h o d n i a 134 F i l a d e l f i a 434 Francja 225, 159, 462 F r a n k f u r t 434 G a l i c j a 448, 450—452, 466 134, 419, 420, 434, 441, G a n a 434 G a r b a t k a , pow. K o z i e n i c e 376 �INDEKSY 494 G a r d n a , p c w . Słupsk 308 Indianie Gardzieńskie I n d i e 125 Jezioro 84, 306 G a w ł ó w , pow. B o c h n i a 311, 318, 322 Innsbruck — S t a r y , p o w . B o c h n i a 316 Irokezi 46, 102 Gdańsk zob. P i g m e j e Jabłonka, pow. N o w y G l e b a , .pow. Ostrołęka 216, 262, 278, 280 110, 112, 123, 127, 131 Głogów 329, 330, 339 T a r g 311 ( C S R ) 449 410, 411 J a d w i s i n 45 Jadźwingowie 230 Jamno, p o w . K o l n o 280 81, 82, 341, 353, 361, 362, 365, 374 pow. Januszowioe, Koszalin 306, 308 pow. O l k u s z 313, 325 J a n u s z w i c e , p o w . Włoszczowa 377 G o r l i c e 109 J a p o n i a 111 112, 124, 305 Gorzów Jabłonków Jadwinów, p o w . K o z i e n i c e G l i n k a , p o w . Żywiec 376, 379 Gliwice Gorce pow. C i e s z y n 311 afrykańscy 422 Gontarze, 125 I z r a e l 434 G d ó w , p o w . Myślenice 347 Germanie 90 91 Istebna, — w o j . 307 Ge Szipibo J a r o s z k i , pow. K o z i e n i c e 376 Gostyń 104 G o t t w a l d o w o (Zlin) ( C S R ) 445 Jasło 428 G o z d a w a , p o w . Płock 166 Jastrząbka, p o w . P r z a s n y s z 280 Góra K a l w a r i a , p o w . P i a s e c z n o 297, 299 — beskidowi Górna Jaworzna, 421 Łomna koło Jabłonkowa (CSR) 449 Górna Wielopolka (rzeka w pow. Rop­ Świętokrzyskie zob. Świętokrzy­ pow. Jedlnia Kolonka, p o w . K o z i e n i c e 376 — Kościelna 376 Iłża 410, 411—413, Grabków, pow. pow. G a r w o l i n Góra 127, 142 Jeleśnia, p o w . Żywiec 376, 379 341, 343 Bochnia Grabniak, 413 410, 411 J e z i o r k o , pow. K i e l c e 410 Jugosławia 434 Jurgów, p o w . N o w y T a r g 429 pow. Ostrołęka 280 Grale, 311 J a z g a r k a , p o w . Ostrołęka 262 Jelenia skie Góry Grabie, pow. L i m a n o w a J a w o r z y n k a , pow. C i e s z y n 311 — K o l o n i a 376 czyce) 180 Góry Jastrzębia, p o w . K o z i e n i c e 410 Jastrzębie koło P i a s e c z n a 297 Górale 364 Gręboszów 186 Grodzieńska Grom, g u b e r n i a 178 Kabatkowie p o w . S z c z y t n o 284 Gródek, p o w . K o z i e n i c e 410 Gruszowiec, pow. — parafia Limanowa Gruszów, p o w . Myślenice 344, 344 215, 216, 221, 244," 262, 268, 269, 278, 289, 432 113, 114 Grudziądz 308 Kadzidło, pow. Ostrołęka 366 341, 343, 343, 268, 272, 280 K a k o n i n , p o w . K i e l c e 410 K a l i f o r n i j c z y c y 475 Kalisz 104, 112 Kamień, p o w . N i s k o 329 Hanau K a m i o n k a Mała, pow. L i m a n o w a 370 462 H a r v a r d 434 Kamyk, Hawela Karaski (rzeka) 306 Hiszpania Hory 32 pow. 243 407 Żywiec 376 149, 149, 150, 155 K a r p a t y 82, 306, 361 79 . — (pow.) 409 Hucisko, (jezioro) K a r c z e w 291 K a r c z m i s k a , pow. Białystok 376 K a r g o w a , p o w . Kościan 145, 146, 146, i Potylicze Hrubieszowskie p o w . B o c h n i a 341 �INDEKSY Karwina koło O s t r a w y ( C S R ) 449 495 Kórnik, pow. Śrem 109 K a r t u z y 122 Krajno, K a s i n a W i e l k a , p o w . L i m a n o w a 362 — region 307 Kaszubi Kraków 306 — nadłebscy 89, 83, 433 Kaszuby wschodnie Kaszuby i Pałuki 79 Kępa i zachodnie 308 122, 123, 125, 125, 127—129, 324, 324—326, 90 Kiełpińska 293 341, 343, 343 K i e l c e 122 — pow. 374 pow. Kielecczyzna 81, 298 216, 262, 278, Ostrołęka 123, 374 ( C S R ) 445 Krasnobród, p o w . Zamość 377 Krasny pow. K o z i e n i c e 376 Staw 407 K r o s n a , pow. L i m a n o w a — H u t a 376 Krotoszyn Kiwu Królestwo Polskie Królówka, pow. (jezioro) 477 Kleszczów, pow. K r a k ó w 311 Klikuszowa, pow. N o w y Targ 343, 345, K r z e m i e n i e c 428 Kliszczacy 364, 421 Kujawy Kliszczaki zob. K l i s z c z a c y Kuligów pow. Słupsk 307 — Smołdzińskie, pow. 223 (pn. zach. od W a r s z a w y ) 291 Kuimiałka, pow. Sokółka 376 Słupsk 308 Kuplisk, pow. Kładno ( C S R ) 442 Kurozwęki, — okolice Kurpie 439, 443 — p o w . 442 443—447, 454 Knyszyńska 382, 383, 383, 385, 394—399 pow. Bochnia 341, 343 — p o w . 262 pow. C i e s z y n 311 K o r e a 111 Koszalin Kościan Kozienice — Puszcza Biała 80, 208, 221, Zielona 80, 205, 208, 209, 232, 233, 236, 238, 241, 243, 245—247, 247, 254, 260, 265, 266, 268, 271, 2 7 3 — 374, 382, 383, 385, 386, 392, 393, 395, 396, 396, 398, 432 Kurpiowski ( C S R ) 449 (woj.) 307 Koszarawa, Puszcza 275, 277—279, 279, 281, 282, 283, 289, 434, 463, 464 Kosarzyska 284—287, 361, 374, 382, 432 Kurpiowska 210, 215, 220—222, 226, 229—233, 229, pow. K o l n o 243 Koniaków, 377 222, 226, 233, 289 215, 216, 221, 241, 255, 273 Kolonia Busko 208, 209, 215, 221, 228—230, 229, 254, 255, 257, 261, 268, 275, 277—281, 281, Puszcza K o l b u s z o w a 339 Kolno Sokółka 376 pow. 230, 230, 232, 233, 235, 236, 248, 250, Zagłębie 417, 418, 441, 441, Kładneńskie Kolimagi, 428 Kruszą, pow. K o l n o 244 345 Kobylec, 243, 293 Bochnia K r y s i a k i , pow. Ostrołęka 250, 262 353, 353 392, 370 225, 428 — parafia Kluki, 76, 76, 81, 103, 310, ziemia, Krakowskie Kralupy 280, 281 Kieszek, 361, 370, 406, 410, 413, 311, 313, 315, 318, 320, 321, 361 76, 81, 310, 374, 412 zob. 126, 128, 141, 406, 410 Krakowska — w o j . 406, 415 Kierzek, — okolice woj. Kieleoczyzna 101—104, 415, 420, 422, 426 428 Kępanów, pow. Bochnia Kieleckie 91, 92, 94, 94, 95, 95, 102, 104, 110, 111, 111, 114, 116, 117, 131, 231, 133, 139, 141, 234, 313, 322, 33, 79, 109, 112 Kazachstan 27, 28, 30, 33, 34, 36, 38, 57, 59, 62, 63, 69, 69, 77, 81, 82, 86, 88, 308 Kaszuby Katowice pow. K i e l c e 311 pow. Żywiec 376, 379 (pow.) 145, 146 (pow.) 374 region 122, 207, 209, 213, 215—217, 219, 220, 222, 226—228, 230, 231, 432, 433 Kurpiowszczyzna 59, 122, 205—208, 209, 210—213, 216—222, 226—229, 227, 229, 231—235, 233, 239, 242, 245—249, 247, �INDEKSY 496 251, 252, 254, 255, 256, 275, 277, 280, Łaba 289 Łapanów, Kutna Hora 306 pow. Bochnia 341, 343, 344, 347 (ĆSR) 454 Kuzie, pow. K o l n o Kwidzyn (rzeka) Łazy, p o w . Chrzanów (parafia) 272 311, 316, 318 Łączki, p o w . K o l n o 262, 284 309 Łebskie J e z i o r o 84, 306, 308 Łączna, p o w . L u b l i n 407 L a c h y 364 Las (pn. z a c h . od Warszawy) L a s e k , pow. N o w y T a r g Leman, pow. 280, Kolno 291, 293 343—345, 353 262, 264, 264, 273, 284, 285, 286 Lemany, pow. S z c z y t n o 284 134 Leningrad * 109, 112 Leszno — pow. 179, 362, 363, 363, 368 — pow. 361—363, 365, 366, 367 364, 369, 370 L i p n i c a , pow. Kolbuszowa Lipniki, Łomna (pn. z a c h . od W a r s z a w y ) Łomża 112, 215, 255, 272, 280, 286 łomżyńska gubernia Łostówka, pow. Łódź l i è g e 434 Limanowskie 291, 291 178 L i m a n o w a 370 — r e g i o n 433 (ĆSR) 442 Limanowa (pn. z a c h . od W a r s z a w y ) 292, 293 Łowicz 109 ( C S R ) 440 Libuśin Łomianki Łowickie 112 374 Liblice Łęczyca 127 pow. K o l n o 333 244, 262, 266, 280, 377 L i p n i k i Żabiocha, pow. K o l n o 377 L i p s k 134 30, 35, 36, 43, 59, 60, 62, 63, 79, 87, 91, 92, 94, 94, 96, 101—104, 102, 104, 109—111, 111, 116, 117, 120, 122, 123, 127, 128, 128, 130, 131, 131, 133, 135 Łódzkie 123 Łużyce 305 Łyse, pow. K o l n o 212, 216, 244, 262, 265, 280, 280, 289 — p a r a f i a 272 Lisków, p o w . K a l i s z 189 L i s z k i , p o w . K r a k ó w 407 L i t w a 125 M a k ó w M a z o w . (pow.) 215 L o c a r n o 434 malborska ziemia L o n d y n 434 Malborskie Powiśle 309 L o z a n n a 434 Małopolska 81, 87, 112, 192, 192, 310, 467 Lublin 33, 60, 63, 69, 80, 83, 92, 93, 96, 102, 103, 109, 110, 112, 131, 133, 139 Manchester 303 434 M a r u s z y n a , p o w . N o w y T a r g 343 — w o j . 103, 407 Maszkieniice, pow. B r z e s k o 179, 191 Lubelszczyzna Mazowsze 34, 35, 76, 112,, 141, 374, 433 112, 208, 213, 223, 226, 227, 273, 284, 285, 289, 305 Lubelskie zob. Lubliniec Lubelszczyzna (pow.) 313 Lubomierz, 341, 343—347, 351, 353, 353, 3 5 5 — 358, 366 Lubomierz, 37, 84, 123, 213, 219, 221, 223, 226, 247, 249, 254, 267, 284, 284, 2 8 5 — pow. Bochnia 343, 344, 348—352, Mazury 287, 303, 306, 407, 433, 473 Mazurzy 95, 284, 286, 287 — pruscy pow. Limanowa 311 221, 281 Mediolan 434 L u b o r z y c a , p o w . K r a k ó w 311 Miastko (pow.) 308 L u b o r z y c k a W o l a , p o w . K r a k ó w 311, 318 Miastkowo, Lubuska Miechów 109 Ziemia 37, 83, 303, 305, 307 L u b u s z a n i e 306 Miechów L u c i c a n i e 306 M i e l e c 329 pow. Łomża 281 (pow.) 407 L u o 90 Mięcina, p o w . L w ó w 25, 27, 28, 30, 61, 61, 420, 427 Międzyrzecz 112 Limanowa 361, 364 �INDEKSY 497 Mirocice, p o w . K i e l c e 410 N o w y T a r g 341, 357 M ł a w a 109 Nydek ( C S R ) 449 — pow. 285 111, 133 Młociny O b o d r y c i 306 Mników, p o w . K r a k ó w 311 O b o r c z y s k a , pow. P r z a s n y s z 262, 263, 264 111 Mongolia Morawica, pow. 313, 526, 321, Kraków 324, 326 Morawka Morawy koło Jabłonkowa ( C S R ) 449 ( C S R ) 445, 446 Morgowniki, ( C S R ) 439 Mosty, pow. Mszana Dolna Ochotnica, pow. N o w y Odra (rzeka) 361, 362, 365, 366 Myszków 115 M y s z y n i e c , p o w . Ostrołęka 215, 216, 221, 268, 271, 278, 281 ( C S R ) 444 Olszówka, pow. — w o j . 208, 284 (rzeka) Opoczno pow. S z c z y t n o 284 (pow.) 374 121, 433 Opoczyńskie (pow.) 84 N a r e w (rzeka) 80, 208, 221, 242, 243, 249, 123, 432 Opole 46, 102, 122, 127, 135 O p o l s k i e 122 zob. też Śląsk 284, 285 Orawa N a s i e l s k , pow. Pułtusk 297 pow. L u b a r t ó w 184 Orzyc Góra 311 Negrillowie (z Z i e m i O g n i s t e j ) 475 (rzeka) 208, 278, 280 Osieczna, pow. L e s z n o 422 Osielec, p o w . S u c h a 377 (rzeka) 81 Niedźwiedź, p o w . Ostrawa Limanowa 311, 363 Niedźwiedź, p o w . ( C S R ) 440, 448, 454 O s t r a w s k i e Zagłębie W ę g l o w e 448 Ostrawsko-Karwińskie — p a r a f i a 341 Ostrołęka 286 Zagłębie 454 Ostrołęka 80, 215, 220, 221, 234, 244, 255, 263, 272, 278, 289, 290 159, 306, 448 Nitra (rzeka) 343 — parafia Niwa, p o w . N o w y T a r g 345 — pow. 243, 244, 262, 285 Nosów, pow. Opatów 410 Ostrowiec Noteć Ostrów ( r z e k a ) 307 N o w a H u t a 322 Wieś Ostrów (pd. w s c h . od Warszawy) 291—293 Nowa Wieś Nowogród, pow. B o c h n i a 311, Szlachecki, pow. B o c h n i a 311, 316, 318, 322, 322 pow. Łomża Oświęcim 109, 225 (pow.) 313 109, 215, 229, P a b i a n i c e 109, 468 N o w o g r o d z k a P u s z c z a 209 N o w y D w ó r (Mazowieoki) Sącz K i e l e c k i 109 Królewski, Ostrów W i e l k o p o l s k i ( C S R ) 446 241, 280 Nowy 272 316 N o w a Sól 222 Nowa Opolski 78, 113, 407 O s i e c z a n y , p o w . Myślenice 341 N e g r y c i 475 Niemcy 212, 215, 221, 242, 243, ( C S R ) 417, 440,, 448 — region Nida L i m a n o w a 311 O l s z t y n 34, 122, 132, 308 Opawa — p o w . 324 Nawojowa 376 O l s z e w k a , p o w . Ostrołęka 262 Opaleniec, Myślenice 112 Nasutów, Białystok 249, 268, 278, 280, 281, 281, 283 M y s z y n i e c k a P u s z c z a 209, 279 Namysłów pow. O l s z a n i c a 311, 318 Omulew — p a r a f i a 272, 280 82, 311 O l k u s z 109 Olśany K i e l c e 377 Targ 306, 421, 422 O l e c k o (pow.) 286 Oleszkowo, p o w . K o l n o 281 M o r s k o , pow. K a z i m i e r z a W. 325 Most O c e a n i a 112 109, 362 Etnografia Polska I I Paryż 434 291 P a s y m , p o w . S z c z y t n o 284 Pianki, pow. Kolno 238, 242, 284, 289 32 �498 INDEKSY — ziemie P i a s e c z n o 297, 299, 300, 301, Piekary, pow. Kraków 313, 314, 315, 316, 318, 323, 326 Pigmeje Polskie afrykańscy 475 zachodnie Królestwo Połabianie 306 P i l s k o (szczyt w B e s k i d z i e W y s o k i m ) 393 Pomorze Zagłębie 454 Pisa 208, 216, 217, 242, 243, 249, 283—285, 287 P i s a r z o w a , pow. L i m a n o w a 361, 364, 370 Pisz (pow.) 283, 284, 286 (rzeka) Płodownieka — p o m o r s k i e w o j . 146, 150 Popiołki, pow. K o l n o 262, 264 Poredy, p o w . P r z a s n y s z 253 Poręba W i e l k a , p o w . L i m a n o w a 362, 363 — M a l b o r s k i e zob. M a l b o r s k i e (pow.) 285 Płodownica 83, 93, 94, 113, 123, 135, 3 0 4 — Powiśle 473 P l e s z e w 109 Płock Pol­ — Z a c h o d n i e 37, 83, 84, 303—307 Półwysep 89 (rzeka) zob. Królestwo 307, 361, 405 Piotrów, p o w . K i e l c e 410 Pirenejski północno-zachod­ skie — z n a d I t u r i 476 Pilzneńskie i nie 83 Powiśle — Warmińskie zob. Warmińskie Powiśle 243, 245 Poznań 33, 6 0 — 6 3 , 63, 68, 79, 80, 83, 91, P u s z c z a 280 Płoszyce, p o w . Ostrołęka 262 92, Pobłocie, p o w . Słupsk 308 104, 109, 110, 112, 129, 131, 131, 140, Podczerwone, pow. N o w y T a r g Podegrodzie, p o w . N o w y Podhalanie 345, 353 Sącz 429 341, 358, 421 310, 341, 343—345, 347, 351, 352—356, 353, 358, 359, 361, 414, 468 — podhalański region 226, 233 Podobin, pow. Półrzeczki, pow. Limanowa P r a a l g o n k i n o w i e 475 P r a c z e , p o w . M i l i c z 85 Praga Limanowa 361, 362, 370 (ĆSR) 417, 425, 434, 435, 440, 441, 449 Podole 79 P r äkor j a c y 475 P o k u c i e 112 P r a s a m o j e d z i 475 P o l a c y 449 Prądnik P o l e s i e 112 Polska 59, K o r z k i e w s k i , p o w . O l k u s z 313, 316, 318, 321 19, 32, 35, 37, 38, 44, 49, 52, 63, 64, 67, 68, 74, 76—79, 77, 93, 94, 94, 102, 113, 114, 128, 134, 140, Prewidza ( W ę g r y ) 343 Przasnysz (pow.) 215, 221, 262, 272, 280, 285 159, 162, 164, 175, 275, 286, 288, 292, Prusy 294, 295, 298, 305, 306, 366, 370, 372, — Wschodnie 373, 404, 409, 415, 417, 419, 423, 425, Przecław, pow. M i e l e c 329 429, 430, 433—435, 463, 466, 468, 472, Przemyśl 473 Przybramie Polska — południowa 219, 223, 246 243, 305, 306 122, 320 ( C S R ) 440, 441, 445 Przybysławfce, p o w . O l k u s z 313, 321 c e n t r a l n a 135 P r z y m i a r k i , p o w . K i e l c e 377 192, 221 — północna 223, 361 Przystań, p o w . M a k ó w — L u d o w a 21, 86, 87, 322 Pułtusk Pupkowizna, — Ziemie P u s z c z a Biała Zachodnie 33, 34, 36, 41, 66, 93, 104, 303, 304, 306, 405 zachodnie 83, 84, 85 i północne M a z o w . 250, 251 (pow.) 285 — R z e c z p o s p o l i t a S z l a c h e c k a 218 — ziemie 366 Półwysep P i r e n e j s k i zob. P i r e n e j s k i P ó ł ­ wysep 111 P o d k a r p a c i e 365 Podlasie 141, 173, 234, 305 — w o j . 146, 150 Poznańskie 374 78, 79, 81, 103, 113, 120, 123, Podhale 94, 94, 95, 95, 96, 101, 103, 104, pow. Kolno 262, 264, 286 zob. K u r p i o w s k a P u s z c z a Biała 36, 82, — Knyszyńska cza zob. Knyszyńska Pusz­ �INDEKSY — Myszyniecka zob. Myszyniecka Pu­ 499 Sądecka Z i e m i a 366 S a m o j e d z i 475 szcza — Nowogrodzka zob. N o w o g r o d z k a P u ­ szcza San (rzeka) 329 P u s z c z a 329, 330, 334, 337 Sandomierska — Płodownicka Pu­ S a n d o m i e r s k i e 188 zob. S a n d o m i e r s k a P u ­ S a n n i k i region 433 zob. Płodownicka S a n d o m i e r z 109 szcza — Sandomierska S a s y , p o w . S z c z y t n o 284 szcza — Szkwańska — Zagajnicy — Zielona zob. Szkwańska zob. Puszcza Zagajnica zob. K u r p i o w s k a Puszcza Zie­ lona Pychowice, pow. K r a k ó w 311 P y r z y c e 306 Pyzdry, pow. Września 125 Pyzówka n a P o d h a l u 343, 353 Sawa, pow. Myślenice 341 Sąspów, p o w . O l k u s z 311, 318 S e c h n a , pow. L i m a n o w a 370 S e m a n g o w i e 475 Serafin (jezioro) 343 S i d z i n a , pow. K r a k ó w 313, 316, 318, 320—325, 328 (diz. S i d z i n y ) 320 — Olszyna S i e d l c e 209 Siedmiogród 452 Raba (rzeka) 341 Siekierki R a b k a 112 (pd. w s c h . od W a r s z a w y ) 291, 293 Racibórz 127 Sieradz Radom — region 432 124 S k a w i n a 322 R a d u n i n , pow. Sokółka 376 Radzymin 297, 298, 300, 302 Raniżów, pow. K o l b u s z o w a Rawa Mazowiecka, 122, 128 Skomielna 330, 331, 333 region 433 Biała i C z a r n a , pow. Skrzydlna, pow. L i m a n o w a R e n (rzeka) 462 Siany Reznovic Słomka, pow. B o c h n i a 311 Roglas, ( C S R ) 446 101, 112 Rogalin Słomka, pow. Rosicko-Oslayańskie Zagłębie ( C S R ) 417, Limanowa Słowacy 448 Słowiańszczyzna 159, 164, 219, 293 24, 28, 32, 89, 282 Rozdzielę, pow. B o c h n i a 82 Słowińcy 89, 306, 307, 308 Rozoga Słupno 297 Ruda (rzeka) 244, 245 Słupsk 309 Śląska 109 Rudawa, pow. Chrzanów 407 R u d z i s k a , p o w . S z c z y t n o 284 Rugia 370 417, 451—454 Słowianie 88, 89, 306, 420—422 418, 445, 447 Rosja 362, 369 (pow.) ( C S R ) 442 Słowacja p o w . S z c z y t n o 284 ( w y s p a ) 306 — pow. 307, 308 Smolenice koło B r a t y s ł a w y (CSR) 417— 419, 440, 441 R u m , p o w . S z c z y t n o 284 Smołdzino, p o w . Słupsk 307, 308 Rumania — okolice 308 125, 134 Rybienko, Rybnik pow. W y s z k ó w 299 209, 225 Rzeszowskie pow. Sobieszowice ( C S R ) 449, 450 Sójkowa, p o w . N i s k o 333 R y b n i k i , pow. Białystok 376 Rzeszotary, Kraków 313, 326 322 81, 123, Sopotnia Mała, pow. Żywiec 376, 379, 379, 380, 429 Sowliny, pow. L i m a n o w a — Pogórze 335 S p i s z 113, 407 Rzeszów 127, 122, 131, 132, 329, 330, 339 Stanisławów 428 — w o j . 103, 406 Stanisławów Rzym S t a n y Zjednoczone 125, 434 Myśle­ nice 311 koło 362 Tłuszcza 297 A . P. 344, 452 �INDEKSY 500 S t a r a c h o w i c e 109 Stara Wieś, T a r t a k , p o w . K o l n o 262 pow. Oświęcim 313, 316, Stare B y s t r e , pow. N o w y T a r g Starosiedlice, 345, 353 475 ; Stradomka (rzeka) p o w . Ostrołęka 353, 353 T c z e w 428 341, 342, 344, 357 Strzyżów, p o w . Miechów 407 Suwalszczyzna Tatry — Z a c h o d n i e 253 p o w . Iłża 410 S t o k i , pow. K o z i e n i c e 376 Surowe, Tasmańczycy T a t a r y , p o w . Ostrołęka 258 318, 319 280, 280 Tłumacz 428 Tłuszcz 297 T o k a r n i a , p o w . K i e l c e 377 Tomaszowskie 286 407 Suwałki 286 Tomaszów L u b e l s k i Svermov Tomaszów M a z o w i e c k i ( C S R ) 442 S w i d w i b o r e k , p o w . Ostrołęka 262 Topolczany S y b e r i a 111 Toruń (pow.) 374, 409 426 (Węgry) 343 33, 59, 60, 62, 63, 64, 78, 83, 89, i S z c z e b r z e s z y n 109 110, 112, 117, 122, 123, 126, 128, 128, S z c z e c i n 39 131, 131, 135, 140, 303, 305, 306, 307, I j I p o w . N o w y T a r g 344 308 S z c z e c i n e k (pow.) 308 Szczyrzyc, pow. L i m a n o w a Szczytno Szkwa, (pow.) 363, 366 283, 284, 286 pow. Ostrołęka 262, 264 — r z e k a 216, 217, 244, 245, 268, 283—285, — pow. 84 I Toszek I 115 T u c h o l a 109 ] Turośl, p o w . K o l n o 244, 262, 263, 286 * — r z e k a 217, 243 287 T y n i e c , pow. K r a k ó w 311, 313, 315, 316, 318, 322, 323, 324, 407 Szkańska P u s z c z a 209 Szprewa (rzeka) 306 S z t o k h o l m 428 125, 473 Szwajcaria S z y m a n y , p o w . S z c z y t n o 284 Śląsk 91, 92, 94, 94—96, \ 101, 102, 104, 104, Szaflary, 76, 81, 89, 101, 135, 163, 417, 432, 433, 448, 449, 466 — Dolny 34, 76, 84, 84, 85, 85, 303, 305 — Dolny i Średni 305 — Górny 37, 76, 122, 123, 128, 313 — Opolski 79, 85 Śląski B e s k i d 319, 321, 324, 325 Święta K a t a r z y n a , p o w . K i e l c e 377, 410 Święta L i p k a , p o w . Kętrzyn 163 Świętochłowice 109 Świętokrzyskie Góry 361, 363, 366, 125 Uzbekistan Uznam Vinafice } 90 (wyspa) i 306 i ( C S R ) 442 j' pow. Ostrołęka 219, 233, 257, 262, j 264 Warmia Świątniki Górne, pow. K r a k ó w 313, 315, pow. L i m a n o w a Ujsoły, p o w . Żywiec 376, 379, 380, 396 Ukraina Wach, 78, 120, 310, 311, 430 Śrem 109 317—318, Ujanowice, 370 j 37, 84, 123, 226, 284, 303, 306, 407, 433, 473 Warmińskie Powiśle 84 W a r m i a k , p o w . K o l n o 284 Warszawa 27, 2 8 , 30, 60, 61, 63, 77, 80, 91, 95, 95, 96, 101, 109, 109, 110, 111, 374, 381, 383, 292, 395, 396, 398, 410, 414 — region 410 Ul, 114, 116, 117, 125, 125, 129, 131, 133, 133, 135, 234, 241, 244, 291, 292, t 294, 296—300, 302, 308, 402, 423, 427, 434, 467 Tanger 434 — p o w . 294 T a r c h o m i n 111 — w o j . 208, 294 T a r c z e k , p o w . Iłża 410, 411 — podwarszawski T a r n ó w 363 ,| 298 /,' teren 291—294, 2 9 6 — t ) �INDEKSY Wyszel, W a r t a 306, 307 pow. Maków W e d d a 475 Wyszogród, p o w . Płock 293 Wenecja 434 Wyżega, pow. K o l n o Wezera (rzeka) 306 Węgrów region 433 Yamana (z Z i e m i O g n i s t e j ) 476 Węgry 134, 343, 417 Wiedeń 134, 433 Wielkopolska 284, 286 Zaborów 172 87, 313, 314, 356 Wieliczka 249, 262 Mazow. 297, 298, 299, 299, 300, 302 Wyszków 109, 112 Wdzydze 501 Zagajnica 76, 79, 80, 83, 145, 147, 292, 307, 466 (puszcza) 218, 279 Zagłębie Kładneńskie zob. Kładneńskie Zagłębie Wielopolanka (rzeka) 329 — Ostrawsko-Karwińskie Wieluń 109 sko-Karwińskie zob. Ostraw- Zagłębie Wieprzów, pow. Tomaszów L u b e l s k i 377 — Pilzneńskie zob. Pilzneńskie Zagłębie W i l c z k i , p o w . L i m a n o w a 366 — Rosicko-Oslavańskie Rosicko- Wilczowola, pow. Kolbuszowa 331, 333 Oslavańskie zob. Zagłębie Wilczków, pow. K i e l c e 410 Zagórowa, p o w . O l k u s z 410 W i l n o 30, 31, 61 Zagórzanie 361-364 W i n c e n t a , pow. K o l n o 273 Zagórzany 344, 344, 346 Wisła, p o w . C i e s z y n 166 Zagórze 341 Wisła (rzeka) Wisłok 291, 292, 329, 421, 422 Śląskie 125 pow. g e l n i c k i (CSR) 38, 202, 223, 117, 122, 123, 127, Zakopane Wiślica 46, 102 127, 128, 131, 132, 133, 341, 406 z i e m i a 102 — K o z i n i e c 113 Wiśniowa, pow. Myślenice 356 Włochy 225 Z a l a s , p o w . Chrzanów 410 Włocławek 104, 113 Zalas, Włoszczakowice, p o w . L e s z n o 377 Zamość 122 Włoszczowa — pow. 374 (pow.) 374 p o w . K o l n o 284 Wojciechów, pow. K a z i m i e r z a W. 311 Zatoka, W o l a F i l i p o w s k a , p o w . Chrzanów 166 Z a w a d y , p o w . Ostrołęka 262, 280 W o l a L u b o r z y c k a zob. L u t o o r z y c k a W o l a Z a w i e r c i e 225 p o w . B o c h n i a 311 W o l a Raniżowska, pow. K o l b u s z o w a 333 Zborowskie, Wola Zbójna, p o w . K o l n o Szczygiełkowa, pow. K i e l c e 410, 411, 414 — parafia pow. B o c h n i a 341, 343 Wolica, Zbyśov W o l k o w e , pow. Ostrołęka p o w . L u b l i n i e c 313 212, 216, 238, 262, 264, 266, 268 ( C S R ) 446 Żdar ( C S R ) okolice 445 Zdunek, pow. Ostrołęka 262 Wołoszczyzna 230 Zegartowice, Wołyń — Bigorzówka 85, ( W o l i n - w y s p a ) 306 37, 60, 61, 63, 73, 77, 78, 83, 85, 91, 92, 94, 96, 101, 102, 104, 110, 122, 227 Zembrza, pow. Myślenice 341 pow. (przysiółek) 341 Kolbuszowa Ziemia krakowska 333 zob. k r a k o w s k a zie­ mia — p o w . 84 — Lubuska Wróblowice, p o w . K r a k ó w Wróblówka, pow. 238, 244, 262, 281 272 Z b y c z y n , p o w . K o z i e n i c e 376 W o l i n i a n i e 306 Wrocław 418, 451—459 Wiślanie 421 — wiślicka Zagórze Zakarovce, (rzeka) 329 Nowy 350, 351 W y k , pow. K o l n o 246 324, 325 Targ 345, 347, zob. L u b u s k a — Malborska — Ognista zob. Ziemia malborska ziemia 475, 476 — Sądecka zob. Sądecka Ziemia — Wiślicka zob. Wiślicka Ziemia �502 INDEKSY Ziemie Odzyskane mie Zachodnie Ziemie Zachodnie zob. Polska zob. P o l s k a Zachodnie Złatna, pow. Żywiec 376 Radziecki Ziemie Żmiąca, pow. Ż u ł a w y 473 Żywiec 428 zob. Limanowa 179 ZSRR Żywieckie 363 370 B e s k i d 374, 378, 383, 385 390, 392—398 Żywiecczyzna 289,, 393, 428 37, 38, 125, 417, 457 Związek - Zie- Żywiecki Z i m n a , p o w . K o l n o 284, 286 ZSRR - zob. Żywiecczyzna �•S* WYDAWNICTWA INSTYTUTU ARCHfcoLOGIA HISTORII KULTURY MATERIALNEJ PAN POLSKI cena zł Tom-i W r o c ł a w 1957 O s s o l i n e u m , ss. 292 Tom. I I 1 W r o c ł a w 1958 O s s o l i n e u m , ss. 148 Tom u ' z 2 Wrocław 1958 O s s o l i n e u m , s. 149—400 60,— 30 — 4 0 - z T o m I I I , z. ' l (w d r u k u ) ARCHEOLOGIA Tom V 1952—1953, W r o c ł a w 1955 O s s o l i n e u m , ss. 441 129 — T o m V I , 1954, W r o c ł a w 1956 O s s o l i n e u m , ss. 323 92,— T o m V I I , z. 1, 1955, W r o c ł a w 1957 O s s o l i n e u m , ss. 242 90 — T o m V I I , z. 2, W r o c ł a w 1957 O s s o l i n e u m , ss. 272 95,— T o m V I I I , z. 1, 1956, W r o c ł a w 1958 O s s o l i n e u m , ss. 292 Tom VIII, z. 2, W r o c ł a w T o m I X , z. 1 (w 1959 O s s o l i n e u m , 95 — ss. 224 65,— druku) SPRAWOZDANIA ARCHEOLOGICZNE I, W r o c ł a w 1955 O s s o l i n e u m , ss. 279 41,— I I , W r o c ł a w 1956 O s s o l i n e u m , ss. 188 25,— I I I , W r o c ł a w 1957 O s s o l i n e u m , ss. 327 IV, W r o c ł a w 1957 O s s o l i n e u m , . 60,— ss. 230 40,— V , W r o c ł a w 1959 O s s o l i n e u m , ss. 302 + 7 tabl. nita VI 55,— (w d r u k u ) POLSKIE BADANIA 1. J a c e k Slaski, skarby srebrne ARCHEOLOGICZNE Stanisław Wczesnośredniowieczne Tabaczyński, Wielkopolski (Polskie s k a r b y wczesnośredniowieczne. I n ­ w e n t a r z e , t. 1), W r o c ł a w 1959 O s s o l i n e u m , ss. 86 + 2 w k l e j k i 2. Stanisław s*karbami 3. Poznań W. Tabaczyński, srebrnymi Z badań Wielkopolski, we wczesnym W r o c ł a w 1958 O s s o l i n e u m . średniowieczu, Hensla, Wrocław morza t. 1, p r a c a z b i o r o w a 1959 O s s o l i n e u m , 4. T e r e s a i R y s z a r d K i e r s n o w s c y , + 27 t a b l . 40 — wczesnośredniowiecznymi nad ss. 129 + 1 w k l e j k a Wczesnośredniowieczne . . . 20 — pod redakcją + 25 t a b l . skarby z 42,— Po­ (Polskie s k a r b y wczesnośredniowieczne, I n w e n t a r z e , t. 2) (w d r u k u ) ARCHAEOLOGIA POLONA Tom I, Warszawa 1958 O s s o l i n e u m , s s . 97 . . . . ' 20,— T o m I I (w d r u k u ) KWARTALNIK Rocznik I HISTORII K U L T U R Y ¡-2/1953, W a r s z a w a S w Z^Mr 3 TV lZd/10^' Rocznik i v ^-4/1956 3 1 1953 P W N , 9 arSZ3Wa Warszawa !!« ™™ ss. 291 » » ' Ł T ~ ^ £ V T ~7\Z;3f Warszawa 30,- • 6 ~ 0 ~ 60 1956 P W N , ss. 752 szawa Roasn^K v i , z. i—1/1958, R o c z n i k V I I ( w druku) MATERIALNEJ ™ S ; J 1958 P W N , ss. 753 8 35 0 > _ ~ 140 — ; �STUDIA WCZESNOŚREDNIOWIECZNE T o m I , W r o c ł a w 1952 O s s o l i n e u m , ss. 208, 151 tabl 80,— T o m I I , W r o c ł a w 1953 O s s o l i n e u m , ss. 144, 51 tabl., 2 m a p y 55,— T o m I I I , W r o c ł a w 1955 O s s o l i n e u m , ss. 384, 154 t a b l 77,— T o m I V , W r o c ł a w 1958 O s s o l i n e u m , ss. 392, 14 t a b l 70,— STUDIA I MATERIAŁY DO HISTORII K U L T U R Y MATERIALNEJ T o m I , S t u d i a z dziejów górnictwa i h u t n i c t w a , t 1, W r o c ł a w 1957 O s s o l i ­ neum, ss. 530 . . . 75 — T o m I I , S t u d i a z dziejów g o s p o d a r s t w a wiejskiego, t. 1, W r o c ł a w 1957 O s s o ­ l i n e u m , ss. 520 90,— T o m I I I , S t u d i a z dziejów górnictwa i h u t n i c t w a , t. 2, W r o c ł a w 1958 O s s o l i ­ neum, ss. 383 55 — T o m I V , S t u d i a z dziejów g o s p o d a r s t w a wiejskiego, t. 2 (w d r u k u ) . T o m V , S t u d i a z dziejów górnictwa i h u t n i c t w a , t. 3 (w d r u k u ) ŹRÓDŁA DO HISTORII K U L T U R Y 1, I n s t r u k c j e XIX gospodarcze d l a dóbr OPRACOWANIA MONOGRAFICZNE Witold H e n s e l , Słowiańszczyzna . i szlacheckich z wczesnośredniowieczna, XVII— 749 . . . Sesja metalowe W a r s z a w a 1956 w Białogonie (1614—1914), W r o c ł a w 1957 ss. 247 4 4 - Archeologiczna, S w i d e r k o w n a , La V e s p a s i e n et sa technique ŹRÓDŁA Wrocław propriété agricole 1957 O s s o l i n e u m , ss. 432 . foncière d'après privée dans . l'Egypte P. Lored 131 (w . do dziejów Tadeusz L e w i c k i , Wrocław ETNOGRAFIA de druku) Słowiańszczyzny, t. 1, w y d a ł i opracował 1956 O s s o l i n e u m , ss. 383 39,50 POLSKA T o m I , W r o c ł a w 1957 O s s o l i n e u m , ss. 438, n l b . 2 T o m I I , Wrocław BIBLIOTEKA 1959 O s s o l i n e u m ETNOGRAFII 85,— POLSKIEJ do historii Zajęcia Współdziałanie pozarolnicze. 55 — ss. 479 1, S t u d i a i materiały kultury wsi polskiej gospodarcze, w XIX i XX w. W r o c ł a w 1958 O s s o l i ­ n e u m , ss. 436 70 — N r 2, A l f r e d Zaręba, etnografa w terenie, Zbieranie materiałów Wrocław i etnologii, N r 4, M a r i a gwarowych. 1956 O s s o l i n e u m , N r 3, K a z i m i e r z M o s z y ń s k i , Człowiek. POLSKI 73,— ORIENTALNE T o m I , Źródła arabskie Nr 145 — 51,80 Zakłady Ossolineum, Anna . ss. 493 Jan P a z d u r , Pierwsza . . MATERIALNEJ magnackich w i e k u , t. 1, W r o c ł a w 1958 O s s o l i n e u m , ss. L X X V I I I , PWN, . . Wstęp Wskazówki dla ss. 54 do etnografii 4,80 powszechnej K r a k ó w 1958 O s s o l i n e u m , ss. X I I , 852, nlb. 3, X X X V I I I tabl. Gładyszowa, ATLAS Wiedza ludowa o ETNOGRAFICZNY Z e s z y t próbny, W r o c ł a w 1958, 17 m a p + suplement gwiazdach (w druku) 90,— �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e8a64fabf14713ae9c215204ec95d4d7.pdf 416a64d8d6834f6f4994c7e1fb07de30 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:426 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:385 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1960 t.3 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1960 t.3, s.5-10 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Type The nature or genre of the resource książka Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ETNOGRAFIA II POLSKA �P O L S K A INSTYTUT A K A HISTORII D E M I A KULTURY N A U K MATERIALNEJ ETNOGRAFIA POLSKA II WROCŁAW 1959 ZAKŁAD N A R O D O W Y IMIENIA OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII NAUK �KOMITET REDAKCYJNY: K A Z I M I E R Z D O B R O W O L S K I , W I T O L D D Y N O W S K I (red. nacz.), J O Z E F G A J E K , MIECZYSŁAW GŁADYSZ, J A D W I G A K L I M A S Z E W S K A , ANNA K U T R Z E B A - P O J N A R O W A , I K A Z I M I E R Z M O S Z Y N S K I I , A D O L F NASZ, J A N I N A R U D ­ N I C K A (sekretarz redakcji), A N D R Z E J WALIGÓRSKI, KAZIMIERA ZAWISTOWICZ-ADAMSKA REDAKTOR TOMU MARIA GŁADYSZOWA Instytut Jorii Kall Polskie] Zakład aterisüae] Etn Ttń w W a r s z a w i e iogriyczny w Łodzi ul. Бис; p 30 m. 2. 80-140 Wafeca^ Redaktor wydawnictwa: Aurelia Podgórska Wszelkie p r a w a z a s t r z e ż o n o P r i n t e d in Poland' Z a k ł a d N a r o d o w y i m . O s s o l i ń s k i c h — W y d a w n i c t w o Polskiej A k a d e m i i N a u k . W r o c ł a w 1959. W y d . I . N a k ł a d 730 + IW egz. O b j ę t o ś ć a r k . w y d . 39,60, ark. druk. 31,50 + 8 w k l . , a r k . form. A - l 44,55. P a p i e r ilustr. k l . V 80 g. 70 x 100 (16) z f a b r y k i we W ł o c ł a w k u . Oddano do s k ł a d a ­ n i a 2. V I I I . 1958, podpisano do d r u k u lfi. V I . 1959, druk u k o ń c z o n o w czerwcu 1959. - W r o c ł a w s k a D r u k a r n i a N a u k o w a . Z a m . 1060/58. — L - 1 8 . Cena zl 8 5 . - �Dnia 30 marca 1959 roku zmarł w Krakowie Członek Rzeczywisty Polskiej Akademii Nauk K A Z I M I E R Z MOSZYŃSKI Dr nauk historycznych, profesor zwyczajny etnologii i etnografii, kierownik Katedry Etnografii Słowian Uni­ wersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, członek czynny PAU, przewodniczący Komisji Etnograficznej PAU, czło­ nek korespondent Instytutu członek korespondent Słowiańskiego w Pradze, Naukowego Towarzystwa Ugro­ fińskiego w Helsinkach, członek honorowy Węgierskiego Towarzystwa Etnograficznego w Budapeszcie, odznaczony Krzyżem Walecznych oraz Krzyżem Komandorskim Or­ deru Odrodzenia Polski. W Zmarłym tracimy nie tylko wybitnego uczonego o wielkim autorytecie, ale także doskonałego wychowawcą i obywatela. Redakcja �SPIS TREŚCI Str Kazimierz M o s z y ń s k i — Kazimierz Nitsch 15 ARTYKUŁY Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a — Organizacja pracy etnograficznej w Polsce. Instytucje i wydawnictwa naukowe Streszczenia obcojęzyczne Jadwiga K l i m a s z e w s k a i Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a — Dzia­ łalność uniwersyteckich katedr etnografii w Polsce w latach 1945—1956 Streszczenia obcojęzyczne Mieczysław G ł a d y s z — Działalność naukowa etnograficznych placówek muzealnych w okresie powojennym Streszczenia obcojęzyczne Adolf N a s z — Prace naukowo-badawcze i wydawnicze Polskiego Towarzy­ stwa Ludoznawczego w ostatnim dziesięcioleciu Streszczenia obcojęzyczne 19 57 59 105 109 136 139 143 S T U D I A I MATERIAŁY Antoni W a l a w e n d e r — Zwyczaje i udziały spadkowe chłopów we wsi Kargowa pow. kościańskiego w Wielkopolsce w pierwszej połowie X V I I w. Streszczenia obcojęzyczne Krystyna A d a m u s — Monografie wsi w Polsce. Przegląd problematyki ba­ dawczej Streszczenia obcojęzyczne 145 155 157 203 BADANIA TERENOWE Mazowsze Prace Warszawskiego Zakładu Etnografii pod kierunkiem W. Dynowskiego i A. ' Polski 1HKM PAN Kutrzeba-Pojnarowej Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a —• Prace nad monografią etnograficzną Kurpiowskiej Puszczy Zielonej . Streszczenia obcojęzyczne Jerzy D a m r o s z — Prace nad bibliografią i historią badań etnograficznych Kurpiowszczyzny Zofia S z y f e l b e j n — Chłopska gospodarka rolna Puszczy Zielonej (od u w ł a ­ szczenia do chwili obecnej) Maria B i e r n a c k a — Gospodarka hodowlano-pasterska w Puszczy Zielo­ nej (od końca X I X w. do lat pięćdziesiątych X X w.) 205 224 226 232 241 �SPIS 6 TREŚCI Jacek O l ę d z k i — Materiały do wybranych tradycyjnych zajęć pozarolni­ czych na Kurpiowszczyźnie Krystyna A d a m u s . — Tradycyjna obróbka drewna na Kurpiowszczyźnie . Marian P o k r o p e k — Budownictwo ludowe na obszarze Kurpiowskiej Pusz­ czy Zielonej Barbara Z a g ó r n a — Kurpiowski strój ludowy Puszczy Zielonej . . . . L i l i M. S z w e n g r u b — Kształtowanie się kultury dnia codziennego w s p ó ł ­ czesnej wsi kurpiowskiej Konstanty J u d e n k o — Zagadnienie świadomości grupowej mieszkańców Kurpiowskiej Puszczy Zielonej Anna S z y f e r — Niektóre wnioski z materiałów językowych 2 4 7 255 260 268 274 277 282 Prace Zakładu Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego pod kierunkiem W. Dynowskiego Witold D y n o w s k i — Wieś i miasto w pracach Zakładu Etnografii Uniwer­ sytetu Warszawskiego Streszczenia obcojęzyczne Wanda P a p r o c k a — Plecionkarstwo na terenach podwarszawskich od końca X I X w. do chwili obecnej Alicja G e r l a c h — Garncarstwo ludowe okolic podwarszawskich . . . . 288 290 291 296 Pomorze Wanda B r z e s k a — Kultura ludowa Ziem Zachodnich w powojennych pra­ cach naukowych prof, dr Bożeny Stelmachowskiej Streszczenia obcojęzyczne 303 309 Małopolska Władysław K w a ś n i e w i c z — Rozwój wnętrza domu chłopskiego w ziemi krakowskiej w latach 1880—1956 (sprawozdanie z badań Zakładu Etno­ grafii Ogólnej i Socjologii U. J.) Streszczenia obcojęzyczne Franciszek K o t u l a — Bartniczy ród Sudołów Streszczenia obcojęzyczne Piotr G a l a s — Górale z Podhala w Lubomierzu nad Stradomką . . . . Streszczenia obcojęzyczne Leopold W ę g r z y n ó w ic z — Prace i poszukiwania etnograficzne w powie­ cie limanowskim Streszczenia obcojęzyczne Zagadnienia wybrane dotyczące kilku regionów budownictwa 361 371 Polski Zbigniew B i a ł y . — Ludowa wiedza o drzewach 'i drewnie w niektórych re­ gionach Polski (sprawozdanie z 'badań Zakładu Etnografii Słowian U. J . Streszczenia obcojęzyczne O inwentaryzacji 310 328 329 339 341 359 372 399 ludowego Franciszek P i a ś c i к — Powołanie Centralnego Ośrodka Informacyjnego do spraw inwentaryzacji budownictwa i architektury ludowej Streszczenia obcojęzyczne Izabela C y w i ń s k a — Materiały inwentaryzacyjne do budownictwa i archi­ tektury ludowej zgromadzone przy Katedrze Architektury i Planowania Wsi Politechniki Warszawskiej 401 402 404 �SPIS TREŚCI t Władysław G r a b s k i — Sprawozdanie Katedry Historii Architektury Pol­ skiej Wydziału Architektury Politechniki Krakowskiej z prac inwentaryza­ cyjnych i naukowo-badawczych nad polskim budownictwem ludowym . . Barbara O l s z o w y — Prace nad inwentaryzacją budownictwa ludowego sprawozdanie z badań Zakładu Etnografii Słowian U . J.) . . . . 7 406 410 KRONIKA Konferencja etnografów czechosłowackich poświęcona badaniom nad życiem i kulturą klasy robotniczej — Danuta Dobrowolska Ze Zjazdu Antropologów Polskich — Zofia Szromba Materiały etnograficzne w pracach historyków kultury materialnej — Wanda Paprocka Tradycja pracy etnograficznej kół krajoznawczych młodzieży szkolnej — Leo­ pold Węgrzynowicz Etnografia w pracach Krajowego Związku Spółdzielni Przemysłu Ludowego i Artystycznego „CPLiA" — Barbara Zagórna Informacja o powstaniu i działalności Polskiego Towarzystwa Filmu Etno­ graficznego — Anna Jankowska i Zofia Szyfelbejn 417 420 423 424 429 433 RECENZJE Badania nad kulturą robotniczą we współczesnej etnografii czechosłowackiej — Danuta Dobrowolska . . . . . . K i l k a uwag na marginesie monografii problemowej: Banická dedina Z a k a rovce — Bronisława Jaworska Etienne Juillard, L a vie rurale dans la plaine de Basse-Alsace. Essai de g é o graphie sociale — Antoni Stojak Monografie wsi we współczesnej socjologii niemieckiej — Lili M. Szwengrub . Kwartalnik Historyczny, 1956. Uwagi recenzyjne — Edward Pietraszek . . Przemysł Ludowy i Artystyczny — kwartalnik, z. 1—3, za rok 1956 — Wanda Paprocka Wznowienie krajoznawczego czasopisma „Ziemia" — Zofia Szromba . . . Fritz Kern, Der Beginn der Weltgeschichte — Edward Pietraszek . . . Indeksy — Zofia Szromba osobowy nazw geograficznych i etnicznych . . . . 439 457 459 463 465 469 472 473 481 492 �СОДЕРЖАНИЕ Стр. Казнмеж М о ш и н ь с н и — Казимеж Нич 15 СТАТЬИ Анна К у т ш е б а - П о й н а р о в а — Организация этнографической деятельности в Польше, научные у ч р е ж д е н и я и издательства Резюме на иностранных языках Ядвига К л и м а ш е в с к а и Анна К у т ш е б а - П о й н а р о в а — Деятельность университетских кафедр этнографии в Польше с 1945 по 1956 гг. . . Резюме на иностранных языках Мечислав Г л а д ы ш — Научная деятельность этнографических музеев в по­ слевоенный период Резюме на иностранных языках . Адолф Н а ш ] — Научная деятельность и, издательские труды Польского Общества Иародознания в последним десятилетии . .' Резюме на иностранных языках 19| 57 59 105 109' 136 139 143 МАТЕРИАЛЫ И ИССЛЕДОВАНИЯ Антони В а л я в е н д е р — Крестьянские обычаи и участь в наследстве в де­ ревне Каргова в Велькопольше в первой половине X V I I в. . . . . . Резюме на иностранных языках Крыстына А д а м у с — Обзор трудов noj монографии деревень в Польше Резюме на иностранных языках 145 155 157 203 П О Л Е В Ы Е Р А Б О Т Ы ПО Э Т Н О Г Р А Ф И И Мазовше Труды Варшавского Отделения Этнографии Института Истории Материальной Культуры П.А.Н. Руководтсво: В. Дыновски а А: Кутшеба-Пойнарова Анна К у т ш е б а - П о й н а р о в а — Этнографический обзор района Зелёной Пущи (Курпёвщизна) Резюме на иностранных языках Е ж и Д а м р о ш — Обзор литературы относящейся к этнографии Курпёвщизны Зофия Шыфельбейн — Крестьянское земледельческое хозяйство . . . . Марья Б е р н а ц к а — Скотоводство и пастушество Зелёной Пущи . . . . Яцек Ол е н д з ки — Некоторые вопросы внеземледельческого традицион­ ного хозяйства крестьян Зелёной П у щ и * 205 224 226 232 241 247 �SPIS TREŚCI 9 Крыстына А д а м у с — Традиционная обработка дерева у населения Зе­ лёной Пущи Марьян П о к р о п е к — Народное зодчество Зелёной Пущи Барбара Загуриа — Н а р о д н а я о д е ж д а Зелёной Пущи Лили М. Швенгруб — Ежедневный быт в культуре населения Зелёной , Пущи Константы Юденко — Сознание колектнвного быта и его вопросы у на­ селения Зелёной Пущи • Анна Шыфер — Избранные вопросы формирования наречья населения Зелёной Пущи Труды Кафедры Этнографии Руководство: Варшавского В. Дыновски 255 260 268 274 277 282 Университета Витольд Д ы н о в с к и — Деревня и город в научных работах Кафедры Этнографии Варшавского Университета Резюме на иностранных языках Ванда П а п р о ц к а — Народные изделья из прутьев в подваршавском районе с конца X I X в. до настоящего времени Алиция Г е р л я х — Народное гончарное исскуство в подваршавском районе 288 290 291 296 II о м о р ь е Ванда Б ж е с к а — Н а р о д н а я культура западных земель в послевоенных научных работах проф. д-ра Вожены Стельмаховской Резюме на иностранных языках 303 309 М а л а я Пол,ьша Владыслав К в а с ь н е в и ч — Изменения в обстановке крестьянского дома в Краковском районе с 1880 по 1956 гг. (Отчет по исследованиям От­ деления Общей Этнографии Ягеллонского Университета) Резюме на иностранных языках Франтишек К о т у л я — Брртнический род Судолов Резюме на иностранных языках ' Петр Г а л а с — Гуралы из П о д г а л я в Любомеже над Страдомкой . . . . Резюме на иностранных языках . . . Леопольд В е н г ж и н о в и ч — Этнографические труды по лимановскому району Резюме на иностранных языках И з б р а н н ы е п р о б л е м ы по э т н о г р а ф и и н е к о т о р ы х Польши народного 361 371 районов Збигнев В я л ы — Народные сведения о деревах и строительном лесе в Поль­ ше. (Отчет трудов Отделения Этнографии Славян Ягеллонского Уни­ верситета) Резюме на иностранных языках Инвентаризация 310 328 329 339 341 359 372 399 строительства Франтишек П я с ь т и к — Образование Главного Информационного Центра по вопросам инвентаризации народного строительства и архитектуры Резюме на иностранных языках ' 401 402 �10 SPIS TREŚCI Изабелла Цивиньска — Материалы по народному строительству и архи­ тектуре, собранные при Кафедре Архитектуры и Планирования Де­ ревни Варшавского Политехнического Института Вдадыслав Г р а б с к и — Научно-исследовательские работы по польскому народному строительству. (Отчёт Кафедры Истории Польской Архи­ тектуры Отделения Архитектуры Краковского Политехнического Ин­ ститута) . • Барбара О л ь ш о в ы — Труды по инвентаризации народного строительства. (Отчёт трудов Отделения Этнографии Славян Ягеллонского Универ­ ситета) 404 406 410 ХРОНИКА Конференция чехословацких этнографов, посвященная исследованиям жизни и культуры рабочего класса — Данута Добровольска . . . . Со съезда польских антропологов — Зофья Шромба Этнографические материалы в работах историков материальной культуры — Ванда Папроцка Этнографическая работа краеведческих кружков школьной молодёжи — Леопольд Венгмсинович Этнография в работах Отечественного Союза Кооперативов Народного и Художественного Ремесла „CPL i А" (Цепелья) — Барбара Загурна К вопросу основания Польского Общества Этнографического Фильма — Анна Янковска и Зофья Шифельбейн 417 420 423 424 429 433 РЕЦЕНЗИИ ' Исследования культуры т р у д я щ и х с я в современной чехословацкой этно­ графии — Данута Добровольска . . . .' Заметки по поводу монографии: B a n i c k á declina Żakarowce — Бронислава Яворска Etieime Juillard, L a vie rurale dans la plaine de Basse-Alsace. Essai de geo­ graphic sociale — Антон Стояк . Деревня в монографических очерках современной немецкой социоло­ гии — Лили М. Швенгруб Kwartalnik Historyczny (Исторический Квартальный Ж у р н а л ) , 1956 За­ метки рецензента — Эдвард Петрашек Przemysł Ludowy i Artystyczny (Народный и Артистический Промысел), 1956 — Ванда Папроцка Возобновление краеведческого ж у р н а л а „Ziemia" (Земля) —Зофья Шромба Fritz K e m , Der Beginn der Weltgescbichte — Эдвард Петрашек 439 457 459 463 465 469 472 473 �CONTENTS Page Kazimierz M o s z y ń s k i — Kazimierz Nitsch 15 ARTICLES Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a Work in Poland. Scientific — The Institutions Organization and oí Ethnographic Publications 19 Summaries 57 Jadwiga K l i m a s z e w s k a and A n n a K u t r z e b a - P o j n a r o w a — U n i ­ v e r s i t y C h a i r s of E t h n o g r a p h y i n P o l a n d (1945—1956) 59 Summaries 105 — S c i e n t i f i c A c t i v i t i e s of E t h n o g r a p h i c M u s e u m s Mieczysław G ł a d y s i after the Last since War 109 Summaries Adolf N a s z cal 139 — Research W o r k and Publications of the Polish Ethnographi­ Society ( P T L ) 139 Summaries 143 REPORTS Antoni W a l a w e n d e r the AND — Inheritance MATERIALS and T r a n s f e r of V i l l a g e K a r g o w a d u r i n g the F i r s t H a l f of the Property Usage 17-th C e n t u r y . . in . 145 Summaries Krystyna 155 A d a m u s Research — Village Monographs in Poland. Critical Review of Problems 157 Summaries 203 FIELD SURVEYS Mazowsze Researches Warsaw under the Supervision Ethnographic Section of the of Polish the Region (Puszcza Institute Academy Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a Kurpie (Masovia) of A. Kutrzeba-Pojnarowa of of the and History Sciences, of W. Dynowski (the Material Culture Warszawa) — The Ethnographic Monograph of the Zielona) 205 Summaries Jerzy D a m r o s z — E t h n o g r a p h i c B i b l i o g r a p h y of the K u r p i e R e g i o n . Zofia S z y f e l b e j n franchisement to . O l ę d z k i Kurpie — 2 2 4 2 2 6 — A g r i c u l t u r e of the P u s z c z a Z i e l o n a R e g i o n f r o m E n ­ the Present Times 232 M a r i a B i e r n a c k a — A n i m a l B r e e d i n g i n the P u s z c z a Z i e l o n a R e g i o n . Jacek . Some Traditional Nonagricultural Region Occupations in . 241 the 247 1 �SPIS 12 TREŚCI Krystyna A d a m u s — Traditional Techniques of Wood Working in the Kurpie Region . . Marian P o k r o p e k — Folk Architecture in the Kurpie Region of the Pusz­ cza Zielona Region Barbara Z a g ó r n a — Kurpie Folk Costumes in the Puszcza Zielona Region Maria L . S z w e n g r u b — Processes Occuring in the Mode of Everyday Life in the Kurpie Region Konstanty J u d e n k o — Problems of Group Consciousness oí the Kurpie Population in the Puszcza Zielona Region ' Anna S z y f e r — Some Conclusions from Linguistic Studies . . . . . . Researches under the Supervision of W. Dynowski University, Warszawa) (the Chair of (Pomerania) Special Problems from Several Regions of P o l a n d Zbigniew B i a ł y — Folk Knowledge of Trees and Timber Various Parts in Poland (Investigations at the Chair of Slav Ethnography, Jagiellonian University, Kraków) Summaries Surveys 6 0 2 268 274 277 282 288 290 291 296 , • 303 309 (Southern Poland) Władysław K w a ś n i e w i c z — Changes of Interior of Peasant Cottages in the Southern Poland between 1880 and 1956 (Investigations of the Chair of General Ethnography, Jagiellonian University, Kraków) Summaries Franciszek K o t u l a — Beekeeping Traditions of the Sudoł Clan . . . . Summaries Piotr G a l a s — Mountaineer Settlers from Podhale in the Village Lubomierz on the River Stradomka Summaries Leopold W ę g r z y n o w i c z — Ethnographic Investigations in the Limanowa District ' Summaries Inventory 5 ' Wanda B r z e s k a — Folk Culture of Western Provinces in Post-war Investigations of Professor Bożena Stelmachowska Summaries ? . . . . . . . . Małopolska ^ Ethnography Witold D y n o w s k i — Country and Town in the Works of the Chair of Ethnography of the Warszawa University Summaries . Wanda P a p r o c k a — Basketry in the Warszawa-Region from the End of the 19-th Century till the Present Times Alicja G e r l a c h — Folk Pottery in the Warszawa-Region Pomorze 2 of Folk 310 328 329 341 359 361 371 , 372 399 Architecture Franciszek P i a ś с i к — The Creation of the Chief Information Centre Concer­ ning the Inventory Surveys of Folk Architecture Summaries 401 402 �SPIS TREŚCI Izabela C y w i ń s k a — Inventory Archiv of Folk Architecture at the Chair of Rural Architecture and Planning (Polytechnic, Warszawa) . . . . Władysław G r a b s k i — Inventory Surveys and Researches on Polish Folk Architecture Carried out by the Chair of the History of Architecture in Poland (Polytechnic, Kraków) Barbara O l s z o w y — Inventory Surveys of Folk Architecture (Investigations at the Chair of Slav Ethnography, Jagiellonian University, Kraków) . . 13 404 406 410 N O T E S AND N E W S Conference of Czecho-Slovak Ethnographers on Researches on the Life and Culture of the Working Class — Danuta Dobrowolska The Meeting of Polish Anthropologists — Zofia Szromba Ethnographic Materials in Researches on the History of Material Culture — Wanda Paprocka Ethnographic Activities of School Tourist Societies — Leopold Węgrzynowicz Ethnography at the Association of Cooperatives of Folk and Artistic Handi­ craft „CPLiA" — Barbara Zagwna On the Need of Setting up a Polisch Society of Ethnographic Films — Anna Jankowska and Zofia Szyfelbejn 417 420 423 424 429 433 BOOK REVIEWS Researches on the Culture of the Working Class in Contemporary Czecho-Slovak Ethnography — Danuta Dobrowolska Notes on the Monographic Symposium: Banicka dedina Zakarovce — Bro­ nisława Jaworska Etienne Juiillard, L a vie rurale dans la plaine de Basse-Alsace. Essai de g é o graphie sociale — Antoni Stojak Monographs of Rural Districts in Contemporary German Sociology — Lili M. Szwengrub „Kwartalnik Historyczny" (Historical Quarterly), 1956. Reviewer's Notes — Ed­ ward Pietraszek Review of the Quarterly „Przemysł Ludowy i Artystyczny" (Folk and Artis­ tic Industry) 1956 — Wanda Paprocka The Renewed Publication of the Ethnographic Periodical „Ziemia" (Land) — Zofia Szromba Fritz Kern, Der Beginn der Weltgeschichte — Edward Pietraszek . . . . 439 457 459 463 465 469 472 473 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5a029e6bcd64e5a83653f753aeb75e26.pdf 0676fdb7fdd9e40dd064d963d3c75fcb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:576 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:526 Title A name given to the resource Wiejskie tkactwo chałupnicze w Bełchatowskiem / ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10, s.208-216 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mulkiewicz-Goldbergowa, Olga Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text OLGA MULKIEWICZ-GOLDBERGOWA WIEJSKIE T K A C T W O CHAŁUPNICZE W BEŁCHATOWSKIEM Chałupnicza praca ludności w i e j s k i e j jest rozległym i a k t u a l n y m p r o b l e m e m badawczym, doczekała się jednak w l i t e r a t u r z e etnogra­ ficznej t y l k o n i e l i c z n y c h m o n o g r a f i i , rzadko wykraczających poza opis k o n k r e t n e g o zjawiska; a że chałupnictwo wiązać można z wieloraką wytwórczością, przeto d y s p o n u j e m y stosunkowo obszerną literaturą ekonomiczną i historyczną dotyczącą poszczególnych gałęzi drobnej wytwórczości chałupniczej. Poważne miejsce w piśmiennictwie t y m zajmują pozycje dotyczące r o z w o j u chałupnictwa tkackiego na tere­ nach podłódzkich. F a k t oddziaływania na t e r e n y o k o l i c z n y c h w s i roz­ wijającego się szybko łódzkiego okręgu przemysłowego jest także za­ gadnieniem i s t o t n y m dla etnografa. Przemysł t k a c k i w Łodzi i m i a ­ stach o k o l i c z n y c h w p i e r w s z y c h dziesiątkach l a t swego r o z w o j u orga­ nizacyjnie i p o d względem t e c h n i k i pracy i narzędzi t k a c k i c h n i e w i e l e odbiegał o d rozwiniętych f o r m , rzemieślniczego t k a c t w a małomiastecz­ kowego, czy też wiejskiego. Zasadnicze różnice polegały na umasowien i u p r o d u k c j i i stosowaniu innego surowca, a" różnice w a r s z t a t u t k a c ­ kiego b y ł y t a k n i e w i e l k i e , że przestawienie się zdolnego tkacza w i e j ­ skiego na produkcję miejską nie przedstawiało większych trudności. Sprzyjał t e m u f a k t , że wzrastający okręg t k a c k i czerpał siłę roboczą z o k o l i c y , co ułatwiało ludności pozostałej na w s i k o n t a k t y z m i a s t e m . Istnieją d w i e przeciwstawne tezy mówiące o przyszłości t k a c t w a t r a d y c y j n e g o na. w s i podłódzkiej; miałoby ono zaginąć całkowicie w y ­ parte przez tańsze t k a n i n y pochodzenia przemysłowego względnie u m i e ­ jętności t k a n i a byłyby w y k o r z y s t a n e celem poszerzenia bazy p r o ­ d u k c y j n e j przemysłu tkackiego. Pierwszą tezę sformułował W . K u l a w p r a c y Włościański przemysł domowy tkacki w Królestwie Polskim w latach 1846—1865; podając ilość warsztatów t k a c k i c h na w s i w poszczególnych powiatach, materiał dotyczący terenów nas interesujących opatrzył następującym k o m e n ­ t a r z e m : „Zwłaszcza zwraca t u uwagę f a k t niezależności t e r y t o r i a l n e g o �WIEJSKIE TKACTWO 209 CHAŁUPNICZE rozmieszczenia t k a c t w a włościańskiego o d t e r y t o r i a l n e g o zgrupowania przemysłu tkackiego. Przemysł t e n [...] nie zaspokajał widać potrzeb ludności miejscowej, skoro na obszarach t y c h [...] rozmieszczenie k r o ­ sien włościańskich jest całkiem takie samo, j a k i w i n n y c h w sąsiedz­ t w i e leżących p o w i a t a c h " . Oczywiście wniosek t e n o p a r t y jest na t w i e r d z e n i u , że p r o d u k c j a przemysłowa prowadzona n a dużą skalę w y ­ piera droższą, bardziej czasochłonną wytwórczość indywidualną. J e d ­ nak w okresie międzywojennym, w w a r u n k a c h istnienia na w s i p o l ­ skiej jeszcze znacznych t e n d e n c j i do stosowania gospodarki samowy­ starczalnej, sytuacja na w s i podłódzkiej przedstawiała się nieco inaczej. Prześledzenie k o l e j n y c h z m i a n ilościowych k r o s i e n t k a c k i c h n i e dałoby pożądanego r e z u l t a t u , jednak ogólnie rzecz ujmując należy stwierdzić, że w r a z z dalszym r o z w o j e m przemysłu wieś zachowała powszechne na t y c h terenach żywotne t k a c t w o t r a d y c y j n e aż do połowy bieżącego stulecia. : T a k więc należało przeanalizować drugą możliwość, czyli w p ł y w dużego przemysłowego ośrodka tkackiego na l u d o w e t k a c t w o t r a d y ­ cyjne i ewentualne powiązania wynikające z tego sąsiedztwa. Badania n a d t y m i zagadnieniami zapoczątkowane zostały w okresie między­ w o j e n n y m , co uwidocznione jest w pozycjach d r u k o w a n y c h dotyczą­ cych chałupnictwa tkackiego, przy c z y m zagadnienie to t r a k t o w a n e jest w n i c h przede w s z y s t k i m z ekonomicznego p u n k t u w i d z e n i a . P i e r w ­ sze prace etnograficzne na ten temat, p u b l i k o w a n e w „Łódzkich S t u ­ diach E t n o g r a f i c z n y c h " i „Pracach i Materiałach M u z e u m Archeolo­ gicznego i Etnograficznego w Łodzi", dotyczą założeń badawczych oraz wyników badań n a d podstawami, organizacją i techniką t k a c t w a cha­ łupniczego w e w s i Dłutów, pow. łaski . 2 3 Należy podkreślić t u t a j f a k t , że t k a c t w o chałupnicze rozwinęło się przede w s z y s t k i m w okolicy położonej n a południowy zachód o d Łodzi, na terenie dzisiejszych powiatów Bełchatów i Łask. Być może, że o d ­ działywała t u bliskość Pabianic, gdzie dłużej utrzymywała się f o r m a 1 tach W. K u l a , Włościański przemysł domowy tkacki w Królestwie 1846—1865, „Przegląd S o c j o l o g i c z n y " , t. 4: 1938, s. 183. P o r . J . Ż ó 11 a s z e k, Chałupniczy przemysł tkacki n o m i s t a " , t. 28: 1928, s. 35 n ; t e n ż e , Drobny przemysł s z a w a 1931, t. 2, W a r s z a w a 1934. 2 Polskim w la­ w okręgu łódzkim, „Eko­ i chałupnictwo, t. 1, W a r ­ I. L e c h o w a, Zołożenia badawcze i wyniki wstępnych badań nad tkactwem chałupniczym w Dłutowie, „Prace i Materiały M u z e u m A r c h e o l o g i c z n e g o i E t n o ­ graficznego w Łodzi", s e r i a e t n o g r a f i c z n a , n r 2: 1958, s. 166п.; t e n ż e , Ekonomiczne i społeczne podstawy tkactwa chałupniczego w Dłutowie {woj. łódzkie), „Łódzkie S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , t. 11: 1960, s. 5 п.; D. M i k o ł a j c z y k ó w a, Technika i organizacja tkactwa chałupniczego w Dłutowie (woj. łódzkie), tamże, s. 45 n. 3 14 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X �210 O L G A M U L K I E W I C Z - G O L D B E R G O W A t k a c t w a rzemieślniczego czy nakładczego, dopuszczającego łatwiej do k o n t a k t u rzemiosło wiejskie. Niewątpliwie jednak przyczyną przewa­ żającą była znacznie uboższa okolica, gorsza niż na pozostałych t e r e ­ nach ziemia i mniejsze gospodarstwa, nie przynoszące dochodu pozwa­ lającego na u t r z y m a n i e rodziny. Na szczególną uwagę zasługuje t u t a j p r o b l e m X I X - w i e c z n e g o osad­ n i c t w a czeskiego i niemieckiego. T r a d y c j a l u d o w a wiąże pojawienie się n o w y c h osadników z zapoczątkowaniem t k a c t w a rzemieślniczego i jego rozwojem, zwłaszcza jeżeli idzie o t e re ny położone na południe od Bełchatowa oraz ośrodek zelowski w pow. łaskim, jednak b r a k o d ­ p o w i e d n i c h opracowań h i s t o r y c z n y c h nie pozwala na udzielenie d e f i n i ­ t y w n e j o d p o w i e d z i . Dostępny dla etnografa materiał źródłowy sięga­ jący końca X I X w. w y k a z u j e , że obok w s i zamieszkałych przez ludność czeską i niemiecką istniały również wsie polskie z silnie rozwiniętym t k a c t w e m chałupniczym. 4 W c y t o w a n y c h pracach etnograficznych s p o t y k a m y się z interesu­ jącym procesem powstawania w obrębie w s i w a r s t w y ludności zwią­ zanej z wytwórczością chałupniczą, będącą z czasem p o d s t a w o w y m źródłem j e j u t r z y m a n i a . A u t o r k i opracowań podają n i e z w y k l e ciekawe przykłady narastających różnic między r o l n i k a m i a wywodzącymi się z ludności rolniczej tkaczami. Różnice te wzrastały w miarę r o z w o j u t k a c t w a w Dłutowie, przekształcając tkaczy-chałupników w oddzielną grupę społeczną, z w y r o b i o n y m poczuciem własnej odrębności. Do ustabilizowania się takiego stanu rzeczy przyczyniło się powstanie t a m w czasach p o w o j e n n y c h spółdzielni t k a c k i e j , która tę właśnie pozycję tkacza-chałupnika ugruntowała. Obok ośrodka dłutowskiego wraz z p o b l i s k i m i w s i a m i na uwagę zasługuje też Zelów, pow. łaski, i K u r n o s , pow. bełchatowski. Ośrodki te, aczkolwiek różniące się znacznie między sobą czasem powstania i rozmiarem istniejącego t a m nakładu, jego zasięgiem i systemem orga­ nizacji, łączyło między sobą to, że wytworzyły wśród s w y c h mieszkań­ ców warstwę zawodowych nakładców oraz tkaczy chałupników, dla których praca p r z y warsztacie t k a c k i m była p o d s t a w o w y m źródłem u t r z y m a n i a . Po ostatniej wojnie, t a k samo j a k i w Dłutowie, tkacze z K u r n o s a i o k o l i c y rozpoczęli spontanicznie wytwórczość samodzielną, prowadzaną n i e j e d n o k r o t n i e na bardzo szeroką skalę, r u c h t e n jednak został w większości wypadków opanowany przez spółdzielczość. Roz- B a d a n i a n a d o s a d n i c t w e m c z e s k i m prowadzone są od p a r u lat p r z e z C z e c h o ­ słowacką Akademię N a u k w r a m a c h badań n a d emigracją, w y n i k i t y c h badań n i e zostały j e s z c z e o p u b l i k o w a n e , s. 271. 4 �W I E J S K I E T K A C T W O CHAŁUPNICZE 211 wijająca się, j a k n p . w p o b l i s k i c h Grocholicach, od r o k u 1947 spółdziel­ nia tkacka „Samodział P o l s k i " niemalże zupełnie zmonopolizowała działalność tkaczy na t y m terenie. Poza tkaczami z a w o d o w y m i w południowej części pow. bełchatowskiego s p o t y k a m y się z drugą, zasługującą na uwagę grupą tkaczy chałupników. Obok b o w i e m chałupnictwa będącego podstawą życia r o d z i n y i zawodem kształtującym nie t y l k o j e j oblicze ekonomiczne, ale również wyrabiającym określoną pozycję społeczną tkacza, w o k o ­ l i c y t e j istniało w okresie międzywojennym t k a c t w o chałupnicze u p r a ­ wiane dorywczo przez ludność, której podstawą u t r z y m a n i a było r o l ­ n i c t w o . Na powstanie t a k i e j właśnie g r u p y „webrów", j a k określa się w terenie wszystkich trudniących się t k a c t w e m , złożyły się specyficzne w a r u n k i . Wsie, w których w okresie międzywojennym s p o t y k a m y roz­ winięte t k a c t w o nakładcze uprawiane przez rolników, to w większości wypadków w i o s k i bardzo ubogie, których mieszkańcy posiadają nie­ wielką ilość lichej ziemi. Nie są t o wsie t y p o w o rolnicze, najczęściej m a m y t u do czynienia z X I X - w i e c z n y m osadnictwem lokującym się na w y p r z e d a w a n y c h przez d w o r y małourodzajnych g r u n t a c h . Wsie te za­ mieszkiwane były przez ludność małozamożną, która zawsze musiała poszukiwać dodatkowego źródła zarobku. Były one zamieszkałe prze­ ważnie przez p r o l e t a r i a t w i e j s k i i dostarczały służby okolicznym w s i o m t y p o w o r o l n i c z y m . Z t y c h właśnie wiosek jeszcze w pierwszych dzie­ siątkach l a t bieżącego stulecia r e k r u t o w a l i się przede w s z y s t k i m r o ­ b o t n i c y r o l n i udający się na sezonową emigrację do Niemiec. W o k r e ­ sie g d y przepisy a d m i n i s t r a c y j n e ograniczyły w znacznej mierze możliwości pracy sezonowej „na saksach", a wędrówki „na p o m r y " (praca sezonowa w majątkach na Pomorzu, w okolicach T o r u n i a itp.) były całkowicie nieopłacalne z powodu zbyt małych zarobków, przed mieszkańcami tychże w s i stanął p r o b l e m znalezienia n o w y c h źródeł egzystencji. Wówczas to, wobec r o z w o j u przemysłu tkackiego i przesu­ nięcia się organizacji nakładczej z dużych ośrodków przemysłowych, j a k n p . Łódź, do małych miasteczek, na terenie t y m znaczny rozwój osiągnęło chałupnicze t k a c t w o nakładcze. Był to jednak odrębny dział chałupnictwa tkackiego. C h a r a k t e r y ­ styczną cechą g r u p y ludności zajmującej się t k a c t w e m chałupniczym w badanych wsiach było to, że swoje zajęcie traktowała j a k o dorywcze i sezonowe. Kilkanaście l a t i n t e n s y w n e j pracy chałupniczej nie w y r o ­ biło w badanej grupie poczucia przynależności do określonej g r u p y za­ wodowej czy też przekonania o posiadaniu określonego zawodu. Praca p r z y warsztacie t k a c k i m była stale t r a k t o w a n a j a k o dorywcza, a bada­ na ludność zachowała poczucie przynależności do g r u p y rolników. O d m i e n n y t e n rodzaj t k a c t w a występował na b a d a n y m terenie we �212 O L G A M U L K I E W I C Z - G O L D B E R G O W A wsiach położonych n a południe od Bełchatowa ( F o l w a r k , Kamień, Ro­ gowiec, Scichawa, Stawek) i uzależniony był od bełchatowskich i k u r n o w s k i c h nakładców. Wsie te posiadały rozwinięte t k a c t w o t r a d y c y j n e i do końca okresu międzywojennego jednocześnie z u p r a w i a n y m tkactwem" chałupniczym siano t a m len, a b y wyrabiać z niego płótno na pokrycie własnych zapotrzebowań, natomiast w celu zdobycia go­ tówki zajmowano się wytwórczością chałupniczą. Powszechna znajomość t e c h n i k i t k a c k i e j , procesu p r a c y i używa­ n y c h p r z y t y m narzędzi na pewno przyczyniła się w dużej mierze do szybkiego r o z w o j u chałupnictwa. M o m e n t e m sprzyjającym był f a k t , że chałupnik nie musiał dokonać większych i n w e s t y c j i w celu nabycia n a ­ rzędzi pracy, a n i też nie popadał w zależność o d nakładcy w s k u t e k korzystania z o t r z y m a n y c h od niego narzędzi. W t k a c t w i e chałupni­ czym posługiwano się t y m i s a m y m i w a r s z t a t a m i , co i w t k a c t w i e t r a ­ d y c y j n y m , a jedynie płochę i nicielnice o t r z y m y w a n o od nakładcy wraz z osnową, gdyż jakość i c h była uzależniona o d grubości n i t k i . D l a o p i ­ sywanej g r u p y c h a r a k t e r y s t y c z n y m z j a w i s k i e m jest f a k t n i e i n w e s t o w a nia w narzędzia pracy. W Dłutowie s p o t y k a m y się nawet z pewną wynalazczością w t y m zakresie, g d y tymczasem we wsiach nas i n t e r e ­ sujących ograniczano się jedynie do w m o n t o w a n i a w warsztat n a j ­ potrzebniejszych elementów umożliwiających założenie cienkiej osnowy. N i e l i c z n i s t a r a l i się j e d y n i e o szerokie warsztaty, aby móc na n i c h tkać wszystkie rodzaje t k a n i n , większość wykonywała j e d y n i e t a k i e płótna, które można było zrobić na p r o s t y m , t r a d y c y j n y m warsztacie w i e j s k i m . W a r s z t a t y te stały najczęściej w k u c h n i , rzadziej w izbie, p r z y usta­ w i a n i u i c h k i e r o w a n o się j e d y n i e wielkością pomieszczenia. Zdarzało się, że w jednej rodzinie parę osób zajmowało się t k a c t w e m i w izbie stały 2—3 w a r s z t a t y . Ustawiano je t a k , a b y światło padało n a ręce pracującego. Nie s p o t y k a m y się w b a d a n y m terenie z powiększaniem izby celem umieszczenia w n i e j w a r s z t a t u względnie ze specjalnym dostosowaniem źródła światła, j a k n p . n a terenach, gdzie rzemiosło t k a c k i e posiadało dłuższą i bogatszą tradycję . 5 D r u g i m c h a r a k t e r y s t y c z n y m m o m e n t e m , który uwzględnić należy p r z y o m a w i a n i u t e j g r u p y chałupników, jest k w e s t i a n a u k i zawodu. Powszechna znajomość t e c h n i k i t k a n i a i prac pomocniczych z t y m związanych sprawiła, że m i m o przestawiania się na i n n y rodzaj s u - O ogólnym c h a r a k t e r z e tego z j a w i s k a świadczy, że występuje ono w P o l s c e w ośrodku korczyńskim ( J . C z a j k o w s k i , Chałupa tkacka z okolic Krosna, „Polska S z t u k a L u d o w a " , t. 18: 1964, s. 169 п.), o r a z w t a k rozwiniętych ośrodkach, j a k n p . miejscowości położone w okręgu Z u r i c h w S z w a j c a r i i (R. B r a u n , Industrialiesierung und Volksleben, Z i i r i c h - S t u t t g a r t 1960). 5 �WIEJSKIE T K A C T W O CHAŁUPNICZE 213 r o w c a i pewnego wyspecjalizowania ludzie c i nie cenią sobie nowo zdo­ b y t y c h umiejętności, a p r o b l e m systematycznej n a u k i zawodu na bada­ n y m terenie nie istnieje w ogóle. Przed przystąpieniem do p r a c y nale­ żało „iść do t e r m i n u " czy „na naukę", ale najczęściej j e d y n i e na k i l k a t y g o d n i , rzadziej n a parę miesięcy. Naukę odbywano u j a k i e g o k o l w i e k tkacza pracującego d l a nakładcy, a czasem jeżeli we w s i jeszcze n i k t nie zajmował się chałupnictwem t k a c k i m , uczniowie u d a w a l i się do K u r n o s a , czy też i n n y c h w s i , w których praca t a rozwinęła się wcze­ śniej. N a u k a polegała j e d y n i e na t k a n i u na krosnach, prace przygoto­ wawcze, j a k n p . szpulowanie nici, były analogiczne j a k i w t k a c t w i e t r a d y c y j n y m i umiejętności te posiadano powszechnie. Według zebra­ n y c h i n f o r m a c j i za naukę płacono różnie, często nie płacono wcale, a wynagrodzenie dla nauczyciela stanowiła praca w y k o n a n a przez ucznia: „na nauce utkało się dwie osnowy, to już pożytek dla tego, co uczył b y ł " . Powszechne jest twierdzenie, że na naukę szło się j e d y n i e po to, aby przyjrzeć się, j a k sobie dawać radę z c i e n k i m t w o r z y w e m , poza t y m łatwiej było zawrzeć umowę z nakładcą oraz uzyskać osnowę, jeżeli przyjmujący pracę mógł wykazać się „terminowaniem", gdyż zdarzały się w y p a d k i , że nieumiejętne obchodzenie się z osnową powo­ dowało j e j uszkodzenie, co często obciążało s t r a t a m i nakładcę. Poza zdobyciem k o n k r e t n y c h k w a l i f i k a c j i p o t r z e b n y c h do t k a n i a wyrobów bawełnianych, we w s i nie zwracano u w a g i na stopień wyuczenia za­ w o d u . N i e spotyka się stopni zaawansowania w zawodzie tkacza, a n i też n a z e w n i c t w a stosowanego w rzemiośle w rodzaju „majster" czy „czeladnik"; występuje powszechnie nazwa „weber", stosowana jedna­ k o w o do wszystkich, którzy biorą przędziwo do t k a n i a , a więc i do tkających obecnie pasiaste k a p y na łóżka czy l n i a n e płótna. Niezależnie od z d o b y t y c h k w a l i f i k a c j i wyróżniano t y c h , którzy lepiej r a d z i l i sobie z k r o s n e m , p r z y czym uznanie zdobywały sobie nie wykształcone u m i e ­ jętności i zdolności, lecz przede w s z y s t k i m lepsza pozycja ekonomiczna, większy zarobek i łatwość uzyskania surowca do t k a n i a . 6 Oczywiście umiejętności t k a c k i e t e j g r u p y ludności były o wiele mniejsze niż tkaczy z a w o d o w y c h i dlatego okolica słynęła z w y r o b u t k a n i n o p r o s t y m splocie, j a k p u r p u r a na pościel, koszulówka, płótno harcerskie czy i n n e proste t k a n i n y bawełniane; wełnę t k a n o t u bardzo rzadko. Następną cechą charakterystyczną t e j g r u p y jest sezonowość p r a ­ cy, w dużym stopniu uzależniona o d c y k l u prac r o l n y c h . T r a d y c y j n e przywiązanie do gospodarstwa i poczucie odpowiedzialności za nie, nie 6 Informator Stefan S i e w i e r a , l a t 60, wieś S t a w e k pow. bełchatowski, A r c h i ­ w u m Zakładu E t n o g r a f i i U n i w e r s y t e t u Łódzkiego s y g n . 372/bełch. �214 O L G A M U L K I E W I C Z - G O L D B E R G O W A wynikające z jego znikomej dochodowości, było we wsiach t y c h znacz­ ne. W okresie nasilenia prac r o l n y c h nie starano się o pracę, a nawet w większych gospodarstwach zdarzało się, że składano warsztaty, bo nie do pomyślenia było zaniedbanie gospodarstwa na korzyść pracy cha­ łupniczej. T a k więc r y t m u p r a w i a n i a t k a c t w a nakładczego pokrywał się t a m z r y t m e m u p r a w i a n i a t k a c t w a tradycyjnego, uzależnionego cał­ k o w i c i e od zajęć rolniczych. K o n t a k t z nakładcą był w badanych wsiach o wiele luźniejszy niż p r z y chałupnictwie t r a d y c y j n y m . Nie zawierano żadnych długotermino­ w y c h umów, każdorazowo przy odbieraniu osnowy do t k a n i a . nakładca określał cenę, jaką za pracę zapłaci, przy czym ceny te dość często ulegały w a h a n i o m . Czasem nakładca notował sobie nazwisko i wieś, z której pochodziła osoba odbierająca osnowę, częściej j e d n a k polegał na własnej pamięci, co w y m o w n i e świadczy o r o z m i a r a c h prowadzo­ nego przezeń nakładu. Z w i e l u p r z y c z y n chałupnicy nie starali się o nawiązanie stałej współpracy z j e d n y m nakładcą. Przede w s z y s t k i m i c h n i e w i e l k i e umiejętności powodowały, że często nakładcy nie m o g l i powierzyć i m do t k a n i a materiału, który posiadali, i tkacze zmuszeni b y l i szukać nakładców, którzy a k t u a l n i e m i e l i surowiec przeznaczony na prostsze t k a n i n y . T a k samo f a k t posiadania przez w i e l u tkaczy j e ­ dynie wąskich warsztatów ograniczał i c h możliwości o t r z y m a n i a stałej pracy z jednego źródła. Na b a d a n y m terenie ośrodkami nakładu były w równej mierze K u r n o s , co i Bełchatów. Tkacze chałupnicy przenosili się z jednego ośrodka do drugiego w zależności od k o n i u n k t u r y . Po­ wszechnie panowało przekonanie, że w K u m o s i e lepiej płacono za pracę, j e d n a k t a m nakładem z a j m o w a l i się tkacze i t r u d n i e j było i c h oszu­ kać n a jakości t k a n i n y i splotu, co powszechnie robiono w stosunku do nakładców z Bełchatowa. Pewną rolę odgrywała też odległość miejsca zamieszkania chałupnika od nakładcy, bo surowiec i u t k a n e płótno najczęściej noszono na plecach, starano się więc, aby droga ta nie była zbyt długa. Luźna współzależność chałupnika od nakładcy powodowała, że tkacze n i e b y l i n i g d y ubezpieczeni. N i e zdawali sobie o n i sprawy z konieczności ubezpieczeń w s k u t e k tego, że pracę swą t r a k t o w a l i do­ rywczo. Według n i c h agenci ubezpieczeniowi chodzący po wsiach, aby wykryć nieubezpieczonych, zakłócali jedynie istniejący porządek rzeczy. Za n o r m a l n e uważano powszechnie, że należało kryć się przed agentami, gdyż chałupnik, który dopuścił do spisania protokołu na niekorzyść nakładcy, miał p o t e m trudności z o t r z y m a n i e m pracy. Następnym przykładem świadczącym o t y m , że tkacze chałupnicy nie posiadali wyrobionego poczucia więzi z r o b o t n i k a m i f a b r y c z n y m i , było i c h całkowicie bierne stanowisko wobec a k c j i s t r a j k o w e j . W czasie większych strajków do w s i położonych w pobliżu Bełchatowa p r z y - �WIEJSKIE T K A C T W O 215 CHAŁUPNICZE jeżdżali delegaci s t r a j k o w i i według słów informatorów „nie pozwalali pracować". Zalecenia i c h p r z y j m o w a n o i uznawano słuszność w y s u w a ­ n y c h postulatów, jednak n i k t z miejscowej ludności nie angażował się czynnie w akcję strajkową, a do ośrodków położonych dalej o d miasta agitacja strajkowa niemalże zupełnie nie docierała. O o d m i e n n y m charakterze omawianej g r u p y tkaczy chałupników-rolników można przekonać się również analizując sposób w y d a w a n i a przez n i c h zarobionej gotówki. Wobec ubóstwa ludności trudniącej się tą formą zarobku oraz wobec n i e w i e l k i e j ilości gotówki zdobywanej tą drogą przeważającą część zarobionych pieniędzy przeznaczano „na przeżycie". Przyczyniał się do tego fakt, że nakładcy n i e j e d n o k r o t n i e nie płacili pieniędzmi, a jedynie k w i t a m i , które można było realizować w określonych sklepach. Metoda ta, stosowana w dobie wczesnych p o ­ czynań i n d u s t r i a l i z a c y j n y c h wobec robotników , była i później w zaco­ fanych w a r u n k a c h ekonomicznych narzędziem eksploatacji bezpośrednie­ go producenta. Była ona krzywdząca, gdyż w t e n sposób posiadacz k w i t u uzależniony był od cennika i zaopatrzenia w j e d n y m t y l k o sklepie, j e d ­ nak wobec zbyt dużej podaży chętnych do pracy godzono się i tą formą zapłaty. N i e w i e l k i e nadwyżki powstałe wówczas, gdy pracujący miał większe gospodarstwo względnie rodzinę, którą mógł zatrudnić p r z y warsztacie, przeznaczano najczęściej na u b r a n i e i zakup m e b l i . S k u t e k tego w i d o c z n y jest w o m a w i a n y c h wsiach do dziś, gdyż nie s p o t y k a m y t a m najczęściej żadnych elementów tradycyjnego u b i o r u , a wnętrze domów znacznie odbiega s w y m wyglądem od zestawu m e b l i s p o t y k a ­ n y c h w domach sąsiednich w s i t y p o w o r o l n i c z y c h . Sporadycznie j e d y n i e zarobione pieniądze przeznaczano na zakup ziemi — przede w s z y s t k i m pieniędzy t y c h było z b y t mało, poza t y m mało urodzajna gleba nie d a ­ wała rękojmy p o p r a w y b y t u . Na zakończenie należy podkreślić fakt, że ludność w badanych wsiach po ustaniu tego źródła zarobku nie skorzystała z możliwości p r a c y w przemyśle t k a c k i m , czy też n p . w spółdzielni w p o b l i s k i c h G r o cholicach. Część ludności opuściła wieś przenosząc się najczęściej na ziemie zadhodnie, gdzie osiedliła się zarówno we wsiach, j a k i m i a ­ steczkach, znaczna zaś ilość mieszkańców, zwłaszcza młodzież, pracuje najczęściej jako p r a c o w n i c y n i e w y k w a l i f i k o w a n i w odległych woje­ wództwach. Traktują o n i zajęcia p r z y budowie dróg i t p . j a k o sezonowe i wracają często do r o d z i n n y c h w s i między zakończeniem jednej pracy a rozpoczęciem n o w e j . Pozostawiając n a uboczu genezę i p r z y c z y n y powodujące w y t w o ­ rzenie się przedstawionej wyżej g r u p y ludności wiejskiej — gdyż w y 7 1 s. 271. W. K u l a , Szkice o manufakturach w Polsce w XVIII wieku, W a r s z a w a 1956, �216 O L G A M U L K I E W I C Z - G O L D B E R G O W A magają one odrębnych badań h i s t o r y c z n y c h i ekonomicznych — należy podkreślić, że grupa t a posiada swoiste charakterystyczne cechy. Stano­ w i ona niejako formą przejściową spotykaną na wsi t r a d y c y j n e j , któ­ rej ludność zaczyna uczestniczyć w wytwórczości przemysłowej. Olga Mulkiewicz-Goldbergowa LA PRODUCTION TEXTILE EN CHAMBRE DE DANS LA REGION BEŁCHATÓW Resume L'ouvrage en rapport et P a b i a n i c e . les t r a i t e de l a production t e x t i l e en c h a m b r e et de son développement avec recherches les grands c e n t r e s v o i s i n s de l ' i n d u s t r i e t e x t i l e , á s a v o i r L ' a r t i c l e est basé en premier l i e u s u r les d o c u m e n t s s u r le t e r r a i n . L a p r o d u c t i o n commande, q u i se développait les v i l l a g e s de cette region au sud-est textile en de Łódź, chambre, Łódź fournis par effectuée sur occasionna la creation de g r o u p e s de population dans s'occupant uniquement du t r a v a i l remuneré, ce q u i i n f l u e n c a les m o e u r s , l e caractére d u prestige s o c i a l etc. Cet article a toutefois pour r u r a l e , á s a v o i r les a g r i c u l t e u r s se l i v r a i e n t en g r a n d sujet principal u n autre groupe q u i , d u r a n t l a période d'entre nombre á l a production de t e x t i l e en c h a m b r e , souvent pratique occupations dépassát Dans Particle l'appréciation en par le benefice question les q u e le g a i n qu'apportaient l'auteur habitants de présente cette a c q u i s e s , s u r l a dépendance du p r o d u c t e u r les l i e n s e x i s t a n t entre unissant les p r o d u c t e u r s le groupe étudié de méme q u e le m a n q u e obtenu les les region exploitations resultáis des comme du t r a v a i l s u r . le petit es des professions métier agricoles. recherches sur nouvellement de c e l u i q u i p a s s e l a c o m m a n d e , en c h a m b r e sur et a u s s i s u r les s e n t i m e n t s a u x o u v r i e r s des f a b r i q u e s . d'intérét aprés l a guerre, c o n f i r m e n t a u tissage en méme temps, étaient toujours considérées o c c a s i o n n e l l e s , malgré souvent guerres, effectuée s u r c o m m a n d e . C e s occupations, peut-étre p a r c e qu'elles étaient s e m b l a b l e s domestique population les d e u x L e s phénomenes précités, á s'engager a u t r a v a i l dans l ' i n d u s t r i e t e x t i l e l a these s u r le caractére different d u groupe étudié. Tłum. Т. Chłapowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ceb378bd91c5cf4a883420f99be24fd5.pdf 21b1c972d0b031a1d5224fdab8f50a9d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:574 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:524 Title A name given to the resource O problemie cygańskim / ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10, s.178-195 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text LECH MRÓZ O PROBLEMIE CYGAŃSKIM Egzotyczna i t a k różna od i n n y c h ludów europejskich grupa, jaką stanowią Cyganie, o d dawna zwracała na siebie uwagę, przyciągała w z r o k barwnością strojów i zwyczajów, umiłowaniem swobody i n i e ­ chęcią do pracy. Już X V - w i e c z n e k r o n i k i wspominają o n i c h w E u r o ­ pie, a od tego czasu coraz częściej słowo „Cyganie" zaczyna być uży­ wane w m o w i e i w piśmie. Zastanawiano się, gdzie należy szukać i c h ojczyzny; dopiero w n i k l i ­ we badania językoznawcze i antropologiczne wskazały na Indie. Po­ czątek badaniom dało spostrzeżenie pułkownika Szekely v o n Doba o podobieństwie języków h i n d i i cygańskiego . O d tego m o m e n t u roz­ poczęły się właściwe badania n a d Cyganami. Badacze nie są zgodni co do w i e l u szczegółów h i s t o r i i Cyganów, nawet czas opuszczenia I n d i i podawany jest różnie. Colocci p r z y j m u j e za prawdopodobne, że Cyga­ nie p r z y b y l i do E u r o p y w okresie bizantyńskim między V I I a X I I w. Teoria M o r t i l l e t a i B a t a i l l a r d a o pochodzeniu k u l t u r y brązu w E u r o p i e wiąże migracje Cyganów z początkiem naszej e r y . Porzucając rodzinne I n d i e u d a l i się Cyganie w k i e r u n k u A f g a n i s t a n u i Persji. T a m p o d z i e l i l i się n a d w a n u r t y , z których jeden przez Armenię i K a u k a z udał się w k i e r u n k u Rosji, d r u g i zaś w górę E u f r a t u i T y g r y s u , a stąd do E u r o ­ p y i północnej A f r y k i . Za pierwszą wzmiankę o Cyganach w E u r o p i e uważa się pochodzący z 1100 r . zapis m n i c h a z k l a s z t o r u na górze Athos. Ó w m n i c h sygnalizuje przybycie g r u p y l u d z i „Asincan" — znanych czarowników . W 1414 i 1416 r. k r o n i k i sygnalizują pojawienie się Cyganów w N i e m c z e c h , w r o k u 1417 liczna i c h g r u p a pojawia się na J 2 3 4 5 6 1 2 3 4 5 6 „Wiener A n z e i g e n " , R . 6: 0000, s. 87—88 (za N a r b u t t e m ) . F . S t a m p a c h , Cikani S t a m p a c h , i.e. J .Р. С w Československé 1 é b e r t, Les Tziganes, С 1 é b e r t, op. cit., s. 45. Š t a m p a c h , op. cit., s. 2. Republice, P a r i s 1961, s. 40. Praha 1929, s. 2. �O P R O B L E M I E 179 CYGAŃSKIM Węgrzech , w r o k u 1427 są w Paryżu, a w t r z y lata później na Wyspach B r y t y j s k i c h . 7 lądują 8 Pierwsza niepewna w z m i a n k a o Cyganach na ziemiach polskich po­ chodzi z r o k u 1357, pod którym to r o k i e m a k t a grodzkie i ziemskie wymieniają wieś Cyganowice (Czigunowycze) w p a r a f i i S t a r y S ą c z (E. F r a n k o w s k i nie podaje bliżej, o j a k i e a k t a grodzkie i ziemskie cho­ dzi). Pewniejsze wiadomości o pobycie Cyganów w Polsce s p o t y k a m y w aktach sądów sanockich; pod r o k i e m 1428 a k t a wspominają chłopa 9 0 n a z w i s k u Cygan, pochodzącego z Królika, p o d r o k i e m zaś 1436 jest mowa o chłopach Janie i Jakubie Cygan . N a podstawie t y c h w z m i a ­ nek Prochaska sądzi, że Cyganie w południowej części Polski p o j a w i l i się już z początkiem X V w . Możliwe, że g r u p k i te były częścią dużej f a l i m i g r a c y j n e j , która pojawiła się w Czechach w okresie w a l k h u syckich. D r u g a fala koczowników cygańskich dociera do Polski z zacho­ du, z Niemiec, w ucieczce przed represjami s p o w o d o w a n y m i ustawą z 1500 r. T y l k o początkowo przyjęła Cyganów Europa gościnnie, m i e l i w o l n y w j a z d do w i e l u krajów, panujący n a d a w a l i i m l i s t y przewodnie zapewniające swobodę wędrowania i opiekę władz. Dalsze dzieje p o b y t u Cyganów w E u r o p i e to z n i e w i e l k i m i wyjątkami aż do końca I I w o j n y światowej h i s t o r i a mniejszego l u b większego nasilenia prześladowań. Raziła swoboda Cyganów, przywiązanie do wolności i niechęć do osia­ dłego t r y b u życia i systematycznej pracy. Pozbawienie Cyganów pomocy ze s t r o n y panujących doprowadziło do w z r o s t u kradzieży, żebractwa 10 1 wróżbiarstwa, a to z k o l e i spowodowało nasilenie skarg na Cyganów, zwłaszcza ze strony w a r s t w średniozamożnych. N a dalsze s k u t k i nie trzeba było długo czekać. Wkrótce rozpoczęły się prześladowania i w y ­ siedlania Cyganów poza granice państw, k a r y cielesne i t d . Pierwsza wystąpiła czynnie przeciw Cyganom Francja, ogłaszając w 1453 г., że wszyscy występni Cyganie k a r a n i będą chłostą, śmiercią l u b wypę­ dzani . Podobnie wyglądała sytuacja Cyganów w Hiszpanii, aczkol­ w i e k rozpiętość m e t o d oddziaływania była znacznie szersza — od ba­ n i c j i i k a r y śmierci z jednej s t r o n y do uznania i c h o b y w a t e l a m i hisz­ pańskimi z d r u g i e j . W 1492 r. król F e r d y n a n d I skazuje i c h na banicję. Ścigani Cyganie k r y l i się w górach, przenosili się z miejsca na miejsce. W związku z t y m F i l i p I I widząc główne zło w sposobie życia Cyga11 G . B o r r o w , The Zincali, L o n d o n 1906, s. 13. B. V e s e y - F i t z g e r a l d , Gypsies of Britain, London E . F r a n k o w s k i , Zycie i świat. Zarys encyklopedyczny dzy i kultury, t. 1, W a r s z a w a 1933, h a s l o : Cyganie, s. 1054—1062. 7 S 3 1933, s. 28. współczesnej wie­ A . P r o c h a s k a , Przywileje dla cygańskiej starszyzny w Polsce, „Kwartal­ n i k H i s t o r y c z n y " , R . 14: 1900 z. 3, s. 454. T . N a r b u t t , Rys historyczny ludu cygańskiego, W i l n o 1830, s. 51. 10 11 �180 L E C H MRÓZ nów próbuje nakłonić i c h do przejścia na osiadły t r y b życia i zamieszka­ nia w miastach. Popierając pomysł siłami a p a r a t u państwowego udało się doprowadzić do osiedlenia części Cyganów. Od tego okresu datują się występujące w niektórych miastach hiszpańskich zamknięte dziel­ nice cygańskie — Gitaneries . Ciężki również był los Cyganów w R u m u n i i . Już w 1541 r. hospo­ dar wołoski Sigile zatrzymał ogromną masę wędrujących Cyganów i uczynił z n i c h niewolników , podobnie postępowało w i e l u jego n a ­ stępców. Dopiero w 1855 r. 200 t y s . Cyganów rumuńskich uzyskało na mocy zarządzenia państwowego wolność, równocześnie nadano i m n a ­ rodowość rumuńską. Niektórzy z n i c h pozostali w charakterze parob­ ków u swoich dotychczasowych panów, i n n i o s i e d l i l i się na przedmieś­ ciach j a k o niedźwiednicy, kotlarze, powroźnicy, handlarze k o n i , m u z y ­ k a n c i i t d . , lecz bardzo w i e l e r o d z i n cygańskich opuściło Rumunię wędru­ jąc, j a k i c h p r z o d k o w i e . Część z nich przybyła w X I X i początku X X w . do P o l s k i i do dzisiaj t u pozostają, są t o Cyganie z g r u p L o v a r i i Kalderari. 12 13 14 Na Węgrzech dopiero w i e k X V I I I jest okresem licznych prześlado­ wań. Chcąc uczynić Cyganów pożytecznymi d l a k r a j u M a r i a Teresa wydaje w r o k u 1761 ustawę zmierzającą do osiedlenia Cyganów. Akcję rozpoczęto o d ochrzczenia i c h , zakazano i m wędrować po k r a j u , h a n d l o ­ wać końmi, zakazano porozumiewać się między sobą w e własnym ję­ z y k u . Polecono i m pobudować sobie d o m y w miastach i wioskach, zająć się rzemiosłem l u b pracą na r o l i . Mężczyźni obowiązani b y l i do pełnie­ nia służby w o j s k o w e j . M a r i a Teresa nakazała nazywać Cyganów U j -Magayrami (Nowowęgrami) . N a j o k r u t n i e j , najbardziej k r w a w o zapisali się w h i s t o r i i Cyganów N i e m c y . W r o k u 1500 M a k s y m i l i a n I wydaje ustawę upoważniającą każdego Niemca do k r z y w d z e n i a i „karania" — bez ponoszenia odpo­ wiedzialności — p o c h w y c o n y c h C y g a n ó w . K o n s e k w e n t n i e n i e z m i e n n y stosunek Niemiec do Cyganów znalazł k r w a w y epilog podczas I I w o j ­ n y światowej. Osadzano Cyganów w gettach żydowskich ( w Warszawie i Łodzi), mordowano i c h w Treblince, Chełmnie, Bełżcu, M a j d a n k u i Mauthausen, t r o p i o n o n a Wołyniu. Największym miejscem zbiorowej zagłady Cyganów był Oświęcim-Brzezinka. Pierwsze t r a n s p o r t y Cyga­ nów przybyły t a m z początkiem r o k u 1943 — liczyły one w sumie około 15 16 1 2 13 С 1 é b e r t, op. cit., s. 113; В ог r o w , op. cit., s. 32. G . P o t r a , Contributiuni la istoricul Tiganilor din Romania, B u c u r e s t i 1939, s. 121. 1 4 P o t r a , op. cit., s. 125. O Cyganach 15 I. D a n i ł o w i c z , 1 6 N a r b u 11, op. cit., s. 5'5. wiadomość historyczna, Wilno 1824, s. 87. �O P R O B L E M I E 181 CYGAŃSKIM 14 t y s . C y g a n ó w . W niedługim czasie obóz rozrósł się do około 20 t y s . Cyganów, a oprócz dużej ilości Cyganów polskich b y l i t a m Cyganie z Węgier, H o l a n d i i , N o r w e g i i , L i t w y , F r a n c j i , Niemiec i ZSRR. Epide­ mie i głód szybko zmniejszały i c h liczbę, lecz nawet t y m , którzy prze­ t r w a l i , n i e było dane wyjść na wolność. D n i a 1 sierpnia 1944 r . o go­ dzinie 20 przystąpili N i e m c y do l i k w i d a c j i całego obozu cygańskiego. W ciągu k i l k u godzin zagazowano i spalono około 20 t y s osób . Ogó­ łem — j a k przypuszcza B l o c h — w e wszystkich obozach k o n c e n t r a c y j ­ n y c h n i e m i e c k i c h , w e w s z y s t k i c h akcjach w okresie I I w o j n y światowej wyginęło około 500 t y s . osób narodowości cygańskiej . 11 18 19 O losie Cyganów w Rosji posiadamy stosunkowo mało wiadomości, w p r a w d z i e znano i c h t u już od 1500 г., ale nieliczne początkowo g r u p y Cyganów n i e stanowiły w t y m o g r o m n y m k r a j u p r o b l e m u . W 1783 r . K a t a r z y n a I I chcąc wytępić „tułactwo" wydała pierwszą w Rosji więk­ szą ustawę dotyczącą Cyganów. Nakazuje ona Cyganom osiąść na g r u n ­ tach s k a r b o w y c h , zająć się r o l n i c t w e m , a p o d a t k i płacić t a k , j a k i n n i włościanie . W Polsce j e d n y m z najwcześniejszych i najpełniejszych d o k u m e n ­ tów dotyczących Cyganów jest nadany w 1501 r . w W i l n i e przez Aleksandra Jagiellończyka p r z y w i l e j dla w o j e w o d y cygańskiego, W a ­ syla. P r z y w i l e j t e n daje Cyganom możność poruszania się po w s z y s t k i c h ziemiach W i e l k i e g o Księstwa L i t e w s k i e g o i zapewnia i m opiekę, rzą­ d u . W okresie od p r z y b y c i a do P o l s k i p i e r w s z y c h g r u p Cyganów aż do połowy X V I w . n i e było żadnych o f i c j a l n y c h a k c j i d y s k r y m i n a c y j ­ n y c h s k i e r o w a n y c h przeciwko Cyganom, swobodnie wędrowali o n i po ziemiach polskich. N a podstawie a k t i l u s t r a c j i można stwierdzić, że już w t y m okresie Cyganie n i e j e d n o k r o t n i e przechodzili na osiadły t r y b życia. Świadczy o t y m — j a k wydaje m i się —• wyjątek z l u s t r a c j i z r o k u 1564 zamieszczonej w p r a c y S a m s o n o w i c z a : „Dubliany wieś (starostwo Samborskie) [...] tamże jest Cyganów dwóch, którzy nic nie robią do z a m k u , t y l k o rzemiesłem a k u p i e c t w e m się obyczajem cygań­ s k i m obchodzą". 20 21 22 Z m i a n a stosunku władz p o l s k i c h do Cyganów datuje się o d połowy X V I w., k i e d y t o w ucieczce p r z e d r e p r e s j a m i w Niemczech zaczęły na nasze ziemie przybywać nowe g r u p y Cyganów. Równocześnie z i c h 1 7 J . F i c o w s k i , Cyganie polscy. Warszawa 1953, s. 174. F i с o w s к i , op. cit., s. 180. J . B l o c h , Les Tsiganes, P a r i s 1953, s. 110. D a n i 1 o w i с z, op. cit., s. 94. D a n i l o w i c z , l.c. H . S a m s o n o w i c z , Rzemiosło wiejskie w Polsce 1954, s. 182. 1 8 1 9 2 0 21 22 XIV—XVI w., Warszawa �182 L E C H MBŮZ p r z y b y c i e m zaczęły napływać pierwsze skargi na rozboje dokonywane przez Cyganów. Świadczy o t y m list podkanclerza Przerębskiego z W i e ­ l u n i a , z k w i e t n i a 1553 г., w którym donosi o kradzieżach i pożogach pod Będzinem, spowodowanych przez Cyganów śląskich. P i e r w s z y m o f i c j a l n y m wystąpieniem w Polsce przeciw Cyganom jest wysłany do W i e d n i a przez kanclerza Ocieskiego w 1551 r. memoriał, w którym zgłasza gotowość w y g n a n i a Cyganów z P o l s k i z zastrzeżeniem, że ba­ nicja obejmie również Cyganów w Czechach . Powtarzające się skargi zmusiły sejm do rozpatrzenia s p r a w y Cyga­ nów. Następstwem tego jest wydanie w 1557 i 1565 r. dwóch k o l e j n y c h uchwał o wypędzenie Cyganów z P o l s k i . Nieskuteczność o b u uchwał spowodowała, że w 1578 r. na W a l n y m Sejmie W a r s z a w s k i m Stefan B a t o r y wydał zarządzenie znacznie ostrzejsze, które nie t y l k o nakazy­ wało Cyganom opuszczenie Polski, ale również groziło represjami t y m w s z y s t k i m , którzy w s w y c h dobrach zezwalają przebywać Cyganom. Zalecało ono również donosić sądom g r o d z k i m o faktach p r z e c h o w y w a ­ nia Cyganów . Znacznie łagodniej odniosło się do Cyganów ustawodawstwo l i t e w ­ skie zmierzające do uczynienia z n i c h pożytecznych o b y w a t e l i . D r u g i S t a t u t L i t e w s k i daje możliwość t y m Cyganom, którzy nie chcą rzucić k r a j u , a b y osiedlali się w dobrach szlachty i kniaziów. Cyganie — t a k , j a k żebracy — zostali z w o l n i e n i o d podatków, a j e d y n i e szpiedzy i zło­ dzieje m i e l i być wysiedleni. Ciekawie wyglądała sprawa Cyganów na Podlasiu, w p r a w d z i e p o d ­ l e g a l i o n i t y m s a m y m p r a w o m , co Cyganie w pozostałej części K o r o n y , lecz stosunki między n i m i a ludnością osiadłą zbliżone są w charakterze do L i t w y . Podlaska szlachta chętnie korzystała z rzemieślniczych usług Cyganów — zwłaszcza p o p u l a r n i b y l i t a m Cyganie k o w a l e . Z d r u ­ giej s t r o n y obowiązująca ustawa z 1578 r. skazywała na banicję wszyst­ k i c h Cyganów, a także t y c h , którzy udzielali i m schronienia. Rozliczne waśnie i urazy pomiędzy drobną szlachtą podlaską doprowadziły do szeregu p r a w d z i w y c h i fałszywych donosów, w k o n s e k w e n c j i wiodło to do jeszcze większego zaognienia stosunków i w z r o s t u niezadowolenia. Uzewnętrzniło się ono na sejmikach w o j . podlaskiego w 1601 i 1607 г., na których t o sejmikach szlachta podlaska żądała u w o l n i e n i a i c h od usta­ w y z 1578 r. Rzeczywiście udało się osiągnąć r e z u l t a t i w 1607 r. usta 23 24 25 2 6 1 23 F i c o w s k i , op. cit., s. 30. * Т. С z a с к i , O litewskich s. 258. 2 25 26 i polskich D a n i ł o w i c z , op. cit., s. 84. F i c o w s k i , op. cit., s. 33. prawach, [w:] Dzieła, t. 1, Poznań 1843, �O P R O B L E M I E 183 CYGAŃSKIM wa t a przestała na Podlasiu obowiązywać . Wówczas Cyganie swo­ bodnie m o g l i wędrować na te t e r e n y i osiedlać się na n i c h ; do t e j p o r y spora i c h część przebywa n a Podlasiu. Ostatnia ustawa polskiego p r a ­ w o d a w s t w a skierowana p r z e c i w C y g a n o m zapadła w 1624 r. za pano­ w a n i a Z y g m u n t a I I I n a Sejmie W a l n y m G e n e r a l n y m W a r s z a w s k i m . Osobny rozdział s t a n o w i sprawa nadań i n o m i n a c j i n a starszych i królów cygańskich. Wszystkie te d o k u m e n t y u podłoża mają chęć wciągnięcia Cyganów w n u r t życia k r a j u , objęcie i c h kontrolą sądową, podatkową i t d . P i e r w s z y m d o k u m e n t e m tego t y p u jest w z m i a n k o w a n y już d o k u m e n t A l e k s a n d r a Jagiellończyka z 1501 r. Następny jest do­ piero d o k u m e n t Jana K a z i m i e r z a z 1652 r. naznaczający na starszego cygańskiego Matjasza Korolewicza, „po zejściu z tego świata ochotnego niegdy Janczego" . Widocznie m i a n o w a n i a przełożonych spośród C y ­ ganów nie dały r e z u l t a t u , ponieważ w pół w i e k u później r o d z i się n o w y pomysł, a b y z w i e r z c h n i k i e m Cyganów mianować osiadłego Polaka i w t e n sposób ująć Cyganów w r a m y a d m i n i s t r a c j i . P i e r w s z y t a k i a k t n o m i n a c y j n y pochodzi z 1703 r. i w y d a n y jest przez Augusta I I d l a szlachcica polskiego Jana Dewałtowskiego, m i a n u j e go z w i e r z c h n i k i e m Cyganów n a Żmudzi i w W i e l k i m Księstwie L i t e w s k i m . Z n a m y jeszcze d w a a k t y n o m i n a c y j n e tego t y p u z l a t 1705 i 1731, od Czackiego zaś d o w i a d u j e m y się, j a k o b y ostatni m i a n o w a n y król Cyganów zmarł w 1825 r . 27 28 29 3 0 3 1 Dalsze „zabawy" w królestwo cygańskie w Polsce toczą się m n i e j więcej od 1930 do 1939 г., z t y m że teraz sami Cyganie wybierają swo­ i c h królów. K o l e j n o „panującymi" b y l i : Michał I K w i e k , Grzegorz K w i e k , Michał I I K w i e k , B a z y l i K w i e k i t d . P r a w i e niezmienna do I I w o j n y światowej sytuacja Cyganów w P o l ­ sce ulega p o p r a w i e dopiero o d w y z w o l e n i a . L a t a 1946—1949 t o okres i n t e n s y w n e j o d b u d o w y całej gospodarki, zmiana kryteriów życia spo­ łecznego. Z końcem 1949 r. władze polskie rozpoczęły starania w k i e ­ r u n k u osiedlenia ludności cygańskiej i j e j p r o d u k t y w i z a c j i . P i e r w s z y m k r o k i e m był przeprowadzony w g r u d n i u 1949 r . spis ludności cygań­ skiej. W w y n i k u otrzymano liczbę około 20 t y s . Przyjąwszy jednak, że nie wszyscy Cyganie zgłosili się do spisu, że w i e l u z n i c h świadomie 27 D a n i 1 o w i с z, op. cii., s. 3. 2 8 F i c o w s k i , op. cit., s. 34. 29 P r o c h a s k a , op. cit., s. 455. зи Т. M o d e 1 s к i , Przywilej na starszeństwo cygańskie z r. 1703, „Ateneum Wileńskie", z. 2: 1929, s. 583. 31 T . C z a с к i, O Cyganach, 1835, s. 59. [w:] Pomniki historii г literatury polskiej, Kraków �184 L E C H MRÓZ ukrywało się, przypuszczano, że w Polsce znajduje się około 30 t y s . Cyganów. W dalszej działalności na pierwszy plan wysunięto udzie­ lenie pomocy Cyganom osiadłym, roztoczenie nad n i m i o p i e k i l e k a r ­ skiej, oświatowej i t p . Poza t y m zwrócono uwagę na pomoc d l a wszyst­ k i c h t y c h Cyganów, którzy dobrowolnie chcieli przejść na osiadły t r y b życia. Pierwsze trudności wyłoniły się natychmiast z chwilą przystą­ pienia do realizacji zamierzeń. Narosła w ciągu wieków nieufność c y ­ gańska, spotęgowana n i e d a w n y m i przeżyciami w o j e n n y m i , utrudniała całą akcję. T r u d n o winić Cyganów o b r a k entuzjazmu i niechęć do k o n ­ taktów z władzami; nauczeni w i e l o w i e k o w y m doświadczeniem wiedzieli, że zazwyczaj k o n t a k t y takie źle się kończyły. T a k było w Polsce i t a k było w całej Europie. N o w y system państwowy nie mógł automatycznie wzbudzić zaufania, potrzebny był pewien okres, a b y okrzepł o n i zdał egzamin. Dlatego też intensywniejsza p r o d u k t y w i z a c j a Cyganów w P o l ­ sce i przechodzenie i c h na osiadły t r y b życia wiążą się z l a t a m i później­ szymi. Możemy zauważyć, że grupą, która najchętniej dawała posłuch zarządzeniom państwowym, b y l i najbiedniejsi, z dawna przebywający na naszych ziemiach Cyganie Wyżynni. Występujący na ziemiach polskich Cyganie nie stanowią z w a r t e j monolitycznej narodowości. Różnice społeczne między n i m i są bardzo duże, a u podłoża leży między i n n y m i różny stopień bogactwa, przywią­ zanie do t r a d y c j i . Istotną rolę w t y m podziale o d g r y w a również f a k t różnego czasowo p r z y b y c i a do P o l s k i poszczególnych g r u p Cyganów. Najdawniej przybyłą grupę stanowią Cyganie Wyżynni, i c h wędrówki po Polsce ograniczyły się do terenów Podkarpacia. Stopniowo p o j e d y n ­ c z y m i r o d z i n a m i l u b g r u p a m i zaczęli o n i osiedlać się n a stałe, i to już od X V I w., o czym świadczy wiadomość u S a m s o n o w i c z a ; zajętego raz t e r e n u nie opuścili do c h w i l i obecnej. W stosunku do g r u p pozosta­ łych stanowią Cyganie Wyżynni niejako proletariat. I c h zajęcia to k a ­ mieniarstwo, a w m n i e j s z y m stopniu k o w a l s t w o czy m u z y k a n c t w o , wędrówki zaś mają zupełnie i n n y niż u pozostałych Cyganów charakter, są to wyjazdy w p o s z u k i w a n i u pracy. O ile Cyganie z i n n y c h g r u p mieszkających w Polsce przenoszą się z miejsca na miejsce wraz z ca­ łym d o b y t k i e m , o t y l e „Bergitka R o m a " — Cyganie Wyżynni — opie­ rają się na stałej nieprzenośnej bazie. T a k więc w przeciwieństwie do i n n y c h Cyganów wędrują w zasadzie t y l k o mężczyźni, k o b i e t y zaś i dzieci pozostają w r a z z całym d o b y t k i e m na miejscu. Wewnątrz g r u p y Cyganów Wyżynnych istnieje dalszy podział dokonany na zasadzie róż­ nic zawodowych na k a m i e n i a r z y , muzykantów, k o w a l i i t d . Większe s k u ­ piska Cyganów Wyżynnych to Czarna Góra pod Bukowiną, okolice 32 32 S a m s o n o w i c z , op. cit., s. 182. �O P R O B L E M I E 185 CYGAŃSKIM Szczawnicy, t z w . Ruś Szlachtowska ( J a w o r k i , Czarna Woda, Biała Woda i Szlachtowa). W porównaniu do i n n y c h g r u p Cyganie Wyżynni są n a j ­ bardziej spolszczeni i n a j m n i e j zachowali t r a d y c y j n y c h zwyczajów. . Drugą p o d względem długości p o b y t u w Polsce grupę stanowią C y ­ ganie N i z i n n i . P r z y b y l i o n i do Polski prawdopodobnie w X V I w . jako u c i e k i n i e r z y z Niemiec. O u p r z e d n i m i c h pobycie w Niemczech świad­ czą niektóre słowa d i a l e k t u Cyganów N i z i n n y c h zapożyczone z języka niemieckiego (np. okno w i c h języku to fenstro, po n i e m i e c k u das F e n ster). W odróżnieniu o d Cyganów Wyżynnych t a grupa — t a k j a k p o ­ zostałe — jest w większości nomadami, a t y l k o n i e w i e l k i j e j procent osiedlił się na stałe. Trasy i c h wędrówek w zasadzie obejmują całą Polskę, j e d n a k najliczniej i najchętniej wędrują po zachodnich poła­ ciach k r a j u . T u t a j też osiedliły się pierwsze r o d z i n y Cyganów N i z i n ­ n y c h . Zewnętrznie g r u p a stanowi dosyć zwartą całość, ale głębsze b a ­ dania pozwalają ustalić, że i o n i dzielą się na szereg pomniejszych grupek, j a k Bosaki, P l u n i a k i , W a r m i a k i , S e r w y , T o n i a k i i t d . O ile m i wiadomo, w stosunkach między n i m i nie dochodzi do większych zadrażnień. N a czele całej g r u p y stoi Baro-Szero, „Wielka Głowa", w y ­ b i e r a n y bezterminowo n a ogólnych zjazdach, prawdopodobnie jest to zawsze ktoś z bogatszych Cyganów. Władza jego jest absolutystyczna i nieprzestrzeganie jego zarządzeń i orzeczeń może doprowadzić do w y k l u c z e n i a ze społeczności. Cyganie N i z i n n i niechętnie wtajemniczają osoby z zewnątrz w swoje wewnętrzne s p r a w y i wszystko starają się za­ łatwić wewnątrz g r u p y , n p . zarzuty kradzieży, uwiedzenie k o b i e t y i t p . Wobec konieczności historycznej część z t y c h Cyganów osiadła już n a stałe, ale jest t o najoporniejsza grupa do j a k i c h k o l w i e k p e r t r a k t a c j i z władzami. Najliczniejsza grupa Cyganów N i z i n n y c h mieszka w G o ­ r z o w i e W i e l k o p o l s k i m . Z t e j właśnie g r u p y Cyganów pochodzi znana cygańska poetka Papusza, w t e j c h w i l i już n i e pisząca. 3 3 34 Najmłodsze na ziemiach polskich są g r u p y Lovarów i Kalderarów. P r z y b y l i o n i w dużej f a l i m i g r a c y j n e j idąc od południa przez K a r p a t y w 2 poł. X I X i pierwszych latach X X w . Największe nasilenie t y c h f a l przypada n a lata 1880—1890, a p o t e m 1911—1913, co znajduje również oddźwięk w prasie codziennej. N a pewno nie bez wpływu na i c h p r z y ­ bycie pozostało w y z w o l e n i e ogromnej masy Cyganów w R u m u n i i w 1855 r. G r u p a L o v a r i , znana w całej Europie, w Polsce jest stosunkowo n i e ­ liczna. Początkowo i c h zawodem był handel końmi, rozszerzony następ­ n i e w ogóle n a handel, n p . w y r o b a m i t e k s t y l n y m i . Wędrowali i nadal 33 F i c o w s k i , op. cit., s. 56. 34 Z. T r z i s z k a , Na dara Romestar, „Gazeta Chłopska", n r 11, z 17 I I I 1963. �186 L E C H MRÓZ wędrują po terenie całej Polski, i c h s t r u k t u r a społeczna p r z e w i d u j e w taborze urząd wodza, ale urząd jego nie jest t a k absolutny, j a k n p . u Kalderarów, w t r a d y c j i nie m a w i e l u obostrzeń występujących u i n ­ n y c h Cyganów, n p . zakazu kontaktów z n i e - C y g a n a m i . D l a porównania można t u t a j zestawić Papuszę i M i c h a j a Burano. Poetka Papusza pocho­ dząca z Cyganów N i z i n n y c h została przez n i c h uznana za zdrajczynię, ponieważ weszła w k o n t a k t z gadio oraz ośmieliła się swoje wiersze o Cyganach opublikować. Natomiast M i c h a j B u r a n o , pochodzący z moł­ dawskiej g r u p y Lovarów, n i e spotkał się z żadnymi represjami, czy n a ­ wet niechęcią ze strony swojej g r u p y . Najbardziej dynamiczną i liczną grupę Cyganów na ziemiach p o l ­ skich stanowią Cyganie K a l d e r a r i , z w a n i inaczej Kalderasze. P r z y b y l i o n i równocześnie z L o v a r a m i do E u r o p y Południowej. Specjalnością tej g r u p y jest k o w a l s t w o , a zwłaszcza k o t l a r s t w o . Niestety zawód t e n właściwie dzisiaj już upadł. Zróżnicowanie społeczne K o t l a r z y jest w porównaniu z pozostałymi g r u p a m i polskich Cyganów najbardziej hierarchiczne i skomplikowane. Oprócz l i c z n y c h dosyć ubogich rodów jest ród Kwieków, z tego właśnie r o d u wywodzą się wszyscy t z w . kró­ lowie, uzurpujący sobie prawo do zwierzchnictwa n a d w s z y s t k i m i g r u ­ p a m i cygańskimi w Polsce. Dzisiaj Kalderasze-Kotlarze jeszcze wędrują, ale stopniowo i o n i włączają się — acz p o w o l i — -w n u r t życia. 35 Wędrujący Cyganie z całą swoją tradycyjną kulturą stają się coraz większym anachronizmem w dzisiejszych czasach, kilkutysięczna n i e ­ p r o d u k t y w n a rzesza z ekonomicznego p u n k t u widzenia jest w zorgani­ z o w a n y m systemie p o l i t y c z n y m zupełnie nie do przyjęcia. Poza t y m pewne dziedziny życia cygańskiego wymagają absolutnej szybkiej z m i a n y . Jedną z najpilniejszych jest sprawa o c h r o n y zdrowia. Podob­ nie wygląda sprawa oświaty. Na około 2700 dzieci Cyganów osiadłych t y l k o niewiele chodzi do szkoły p o d s t a w o w e j . Powszechny jest wśród dorosłych Cyganów analfabetyzm. Na przykład spośród 118 osób naro­ dowości cygańskiej zamieszkałych na stałe w pow. K r o s n o aż 40 osób nie u m i e pisać. To wszystko s t a n o w i poważne zagadnienia, których rozwiązanie m u s i nastąpić w najbliższym czasie. Kwestię stanowi t y l k o wypracowanie odpowiednich h u m a n i t a r n y c h i skutecznych metod, które reprezentując interesy państwowe i społeczne wzięłyby pod u w a ­ gę sprawę zwyczajów, przyzwyczajeń i w ogóle p s y c h i k i Cyganów. Dążąc do rozwiązania tego p r o b l e m u postanowiono Cyganów osiedlić. P r z y P r e z y d i u m Rady Ministrów powstała komórka zajmująca się k i e ­ r o w a n i e m akcją osiedleńczą. Komórka t a zbiera sprawozdania nadsy36 35 36 R o z m o w a z J . F i c o w s k i m 10 I V 1964. Z i n f o r m a c j i P r e z y d i u m Rządu rozesłanej w 1964 r. do R a d Narodowych. �O P R O B L E M I E CYGAŃSKIM 187 łane z t e r e n u , zajmuje się lustracją skupisk cygańskich, stara się prze­ analizować dotychczasowe osiągnięcia i wypracować skuteczniejsze m e t o d y oddziaływania. W momencie rozpoczęcia a k c j i około 25°/o C y ­ ganów p o l s k i c h prowadziło już osiadły t r y b życia (większość z n i c h mieszka na terenie w o j . krakowskiego). A k c j a początkowo nieskoordy­ nowana dała małe r e z u l t a t y . Złudne zwłaszcza i mylące okazało się chętne osiadanie Cyganów na jesieni, bo już na wiosnę — najczęściej bez uprzedniego zawiadomienia — ruszali w drogę. Władze terenowe próbowały sięgnąć i do i n n y c h metod. Zaczęto organizować dla prze­ jeżdżających Cyganów zebrania i narady, na których przeprowadzano z n i m i r o z m o w y mające na celu skłonienie do przejścia na osiadły t r y b życia. P i e r w s z y m dużym osiągnięciem było nakłonienie g r u p y Cyga­ nów do osiedlenia się i przystąpienia do pracy w P G R - D a l n o w w o j . szczecińskim. W 1950 r . przyjechała t a m do pracy 112-osobowa g r u p a Cyganów. Prawda, że część wyjechała z p o w r o t e m , że pozostało t y l k o 55 osób, ale i to s t a n o w i duże osiągnięcie. D r u g i m dużym przedsięwzię­ ciem było z a t r u d n i e n i e Cyganów w N o w e j Hucie. Skierowano t a m do pracy 30 r o d z i n cygańskich, około 160 osób, młodzież otoczono opieką, dzieci zaś posłano do szkół. Zorganizowano szereg kursów d l a analfabe­ tów. Niektórzy z Cyganów zaczęli osiągać doskonałe w y n i k i w pracy. Wiele trudności trzeba było przezwyciężyć, aby społeczność N o w e j H u t y uznała Cyganów za swoich. W t e j c h w i l i , p o m i m o że ilość pracujących t a m Cyganów zwiększyła się do ponad 200, t r a k t u j e się i c h właściwie jak każdego innego mieszkańca, w y k a z a l i bowiem, że potrafią współżyć z ludźmi spoza swojej g r u p y . Szczególnie a k t y w n a g r u p a Cyganów mieszka w Wałbrzychu. Z o r ­ ganizowali o n i t a m spółdzielnię kotlarską zajmującą się p r a c a m i k o t l a r s k i m i i ślusarskimi. W m a r c u 1952 r. u t w o r z y l i Stowarzyszenie Cyganów Osiadłych w Wałbrzychu, którego j e d n y m z celów jest nakła­ nianie swoich współplemieńców do osiedlania się i podejmowania pracy. D n i a 24 V 1952 r. zapadła uchwała Rządu w sprawie pomocy d l a ludności cygańskiej p r z y przechodzeniu na osiadły t r y b życia. Uchwała t a zobowiązuje Ministrów Oświaty, Z d r o w i a , K u l t u r y i S z t u k i , P r a c y i O p i e k i Społecznej, Gospodarki K o m u n a l n e j , Państwowych Gospo­ d a r s t w R o l n y c h , Przemysłu Drobnego i Rzemiosła, R o l n i c t w a oraz Prezesa Centralnego Urzędu Szkolenia Zawodowego do roztoczenia o p i e k i n a d koczującą i osiadłą ludnością cygańską. W specjalny zwłasz­ cza sposób podkreśla się konieczność zapewnienia o p i e k i l e k a r s k i e j , a także zwalczanie a n a l f a b e t y z m u . Uchwała zaleca Radom N a r o d o w y m przeprowadzenie a k c j i wychowawczej, rozmów z przedstawicielami wędrujących g r u p w celu namówienia i c h do osiedlenia się na stałe. D l a osiągnięcia lepszych rezultatów a k c j i zalecono wezwać do współ- �188 L E C H MHOZ p r a c y poza przedstawicielami poszczególnych resortów także przedsta­ w i c i e l i ludności cygańskiej oraz cyganologów. W ciągu 13 l a t , które minęły od w y d a n i a t e j uchwały do dnia dzisiejszego, t y l k o niektóre R a d y Narodowe mogą poszczycić się większymi osiągnięciami. Udało się osiedlić około 3500 Cyganów, co s t a n o w i według i n f o r m a c j i P r e ­ z y d i u m Rządu m n i e j niż V 3 koczowników. Stosunkowo dużymi osiągnię­ c i a m i mogą wykazać się województwa k r a k o w s k i e (osiedlono dosyć dużą grupę w T a r n o w i e , dano i m pracę, a dzieci posłano do szkoły, w N o w y m T a r g u pracuje dosyć dużo Cyganów w Zakładach O b u w n i ­ czych) i koszalińskie (w Świdwinie u t w o r z o n o dla Cyganów spółdzielnię pracy) oraz Łódź, gdzie zbudowano kosztem 3,5 m i l i o n a złotych miesz­ k a n i a dla ludności cygańskiej i utworzono d l a n i c h spółdzielnię k o t ­ larską. Chcąc przyspieszyć proces osiedlania się Cyganów należy zdaniem P r e z y d i u m Rządu uaktywnić k a d r y wojewódzkie i powiatowe, zaznaja­ miać Cyganów z o d p o w i e d n i m i przepisami p r a w n y m i : w o j s k o w y m i , s z k o l n y m i , przepisami r u c h u i t d . P r e z y d i u m Rządu wyznaczyło 23 I I I 1964 j a k o dzień spisu powszechnego dla ludności cygańskiej. W t y m d n i u przystąpiły do a k c j i na terenie całego k r a j u w y t y p o w a n e u p r z e d ­ nio komisje (dla każdego p o w i a t u osobna komisja), w skład których weszli przedstawiciele Wydziału Spraw Wewnętrznych, Wydziału Oświaty, Wydziału Z d r o w i a i M O . K o m i s j e spisywały ilość l u d z i w po­ szczególnych taborach, w t y m ilość dorosłych, dzieci, osób podległych powszechnemu obowiązkowi w o j s k o w e m u , dzieci w w i e k u s z k o l n y m i t d . Poza t y m wszyscy Cyganie zostali zameldowani w t y c h miejsco­ wościach, gdzie zastał i c h spis, w w y p a d k u w y j a z d u i c h obowiązkiem było wymeldować się, podając p r z y t y m miejsce, do którego udają się. Bezpośrednio po spisie przystąpiły R a d y Narodowe do udzielania po­ m o c y koczującej ludności. D n i a 25 i 26 I I I przeprowadzono z głowami r o d z i n r o z m o w y mające na celu nakłonienie i c h do osiedlenia się. Większość przystała na propozycję, uzależniając jednak zgodę o d uzy­ skania mieszkania i p r a c y w zawodzie k o t l a r s k i m . R a d y Narodowe przydzieliły w i e l u Cyganom zapomogi w wysokości 300—600 zł; r o z ­ dano paczki żywnościowe, ubrania, książki. Największym p r o b l e m e m w t e j c h w i l i jest przydzielenie mieszkań Cyganom. Trudności potęgują sami Cyganie, stawiając j a k o w a r u n e k przydzielenie mieszkań d l a całej g r u p y razem. P r o b l e m u tego nie da się rozwiązać od razu, wobec czego 3 7 Duży procent C y g a n ó w n a w e t n i e Kalderaszów p o s i a d a umiejętności k o t l a r ­ s k i e , a l e n i e z n a c z y to, że w s z y s c y , c z y n a w e t większość. Należy c h y b a sądzić, że w t y m w y p a d k u c h o d z i o świadome u t r u d n i a n i e a k c j i , j a k np. żądanie p r z y z n a n i a k i l k u mieszkań r a z e m . 37 �O P R O B L E M I E CYGAŃSKIM 189 n i e k i e d y przydziela się czasowo miejsca, gdzie Cyganie mogą z a t r z y ­ mać się mieszkając w wozach. Ze środowiskami osiadłych Cyganów związane są bardzo często spół­ dzielnie k o t l a r s k i e , ślusarskie i inne, istnieją one w Gorzowie W i e l k o ­ polskim, Łodzi, Wałbrzychu i i n n y c h miastach, prawdopodobnie w miarę osiedlania Cyganów ilość spółdzielni zwiększy się. Niejednakowe jest rozmieszczenie na terenie k r a j u Cyganów osiad­ łych, ale jeszcze bardziej n i e r e g u l a r n i e rozrzucone są po terenie całej P o l s k i g r u p y Cyganów wędrujących. I c h szlaki gęstą siecią obejmują wszystkie województwa. Najbardziej, najliczniej uczęszczane są t r a s y : Szczecin — S t a r g a r d —• Warszawa, K a t o w i c e — Częstochowa — Warszawa, Stargard—Gorzów W i e l k o p o l s k i — Z i e l o n a Góra, Kraków—Rzeszów. Moż­ na zauważyć, że w porównaniu z terenem całej P o l s k i ziemie zachod­ nie stanowią chyba najczęściej odwiedzane przez Cyganów r e j o n y . Trasy wybierane przez Cyganów nie są przypadkowe, wiodą przez miejsco­ wości, gdzie spodziewany jest zarobek, gdzie odbywają się duże t a r g i czy j a r m a r k i ; n p . na Podlasiu n a w s z y s t k i c h z reguły większych t a r ­ gach — specjalnie na targach końskich — obecni są Cyganie (Wisznic, Piszczac, Ciechanowiec, B i e l s k Podlaski, Międzyrzec Podlaski). Wędru­ jące g r u p y Cyganów n i e są zbyt liczne. Najczęściej spotyka się t a b o r y liczące około 5 wozów, 20 do 30 osób. W i d y w a n o i pojedyncze wozy з ; zupełnie wyjątkowo pojawiają się g r u p y liczniejsze. Wiąże się to przede w s z y s t k i m z możliwościami zapewnienia wyżywienia d l a l u d z i i zwie­ rząt. D a w n i e j , g d y w rachubę wchodziła jeszcze sprawa bezpieczeństwa, wędrówka l i c z n y m i w o z a m i miała sens, obecnie trudności są zbyt duże. 8 Wspomniałem już, że Cyganie N i z i n n i najchętniej poruszają się w zachodniej części P o l s k i . N i e znaczy to, iż t y l k o t a m wędrują i osieídlają się. N i e twierdzę, że „podział P o l s k i " między Cyganów został przeprowadzony, lecz są obszary, po których pewne g r u p y specjalnie chętnie poruszają się. Potwierdzają t o przeprowadzone przeze m n i e n a Podlasiu badania. Są t u wsie, przez które rokrocznie przejeżdżają t e same g r u p y Cyganów, i wsie, w których od k i l k u l a t zimują te same rodziny. Z wędrówkami Cyganów wiąże się ogromna ilość zagadnień, a m . i n . sprawa postojów. Najchętniej zatrzymują się Cyganie w lasach. Wobec zakazu palenia w lesie ognisk wchodzą Cyganie bardzo często w k o ­ lizję z p r a w e m . W parze idą drobne szkody polowe, kradzieże i t d . Wszystko to nie sprzyja r o z w i j a n i u się wzajemnego zaufania między W o z y wędrujące p o j e d y n c z o to c z a s a m i w o z y r o d z i n , które w jakiś sposób przekroczyły z a k a z y z w y c z a j o w e g o p r a w a Cygańskiego i w drodze k a r y zostały n a p e w i e n czas w y k l u c z o n e z t a b o r u . 3 8 �190 L E C H MROZ ludnością osiadłą a Cyganami. Wędrując zapewniają sobie codzienne u t r z y m a n i e wróżeniem, żebractwem l u b d r o b n y m i kradzieżami, h a n d l e m i p r a c a m i t y p u kowalskiego, w z a r o b k o w a n i u niemałą rolę grają dzieci, zwłaszcza w żebractwie. G d y zbliża się zima, Cyganie rodzielają się najczęściej na małe g r u p k i bądź r o d z i n y i szukają gościny u gospodarzy we wsiach l u b małych miasteczkach. Bardzo powszechne jest w y n a j m o w a n i e przez n i c h izb na okres z i m y w domach' w i e j s k i c h . S t o s u n k i między C y g a n a m i a gospodarzami układają się bardzo różnie, zdarzają się w y p a d k i , że Cyganie odjeżdżają nie zapłaciwszy gospodarzom, ale b y w a też, że po­ trafią zadziwić pracowitością, higieną i czystością pomieszczeń miesz­ k a l n y c h . Bardzo rzadko zdarza się ostatnio, aby Cyganie z i m o w a l i w s w y c h wozach. W zimie często Cyganie wynajmują się do pracy, zwłaszcza ci, któ­ r z y znają się na k o t l a r s t w i e . Z usług i c h chętnie korzystają mleczarnie i rzeźnie używając i c h do t z w . bielenia haków i kotłów. W t e n sposób dzięki zdolnościom i p r a k t y c e , dzięki znajomości fachu potrafią Cyga­ nie w ciągu krótkiego czasu zgromadzić spore k w o t y pieniędzy. Oprócz pojedynczo rozsypanych na zimowiskach r o d z i n czasami niektóre miasteczka nawiedzane są większą ilością t y c h z i m o w y c h gości, np. w zimie 1963/1964 w Międzyrzecu P o d l a s k i m zimowały 73 oso­ b y , w W o h y n i u 84, w K o c k u 88 i t d . Te liczne g r u p y stanowią ciężki dosyć p r o b l e m d l a l o k a l n y c h władz. Mnożą się z w y k l e w t e d y skargi na drobne kradzieże, a w a n t u r y i inne w y k r o c z e n i a . Z d r u g i e j jednak s t r o ­ n y jest to okazja do otoczenia w t e d y Cyganów opieką lekarską i oświa­ tową, do uświadamiania i nakłaniania do osiedlenia się na stałe. Rok­ rocznie dzięki t y m poczynaniom pewna ilość Cyganów przestaje w lecie wędrować i osiedla się na stałe. Dużo zależy od rzutkości, i n w e n c j i i możliwości organów t e r e n o w y c h . Nie chodzi przecież o sam f a k t za­ przestania przez Cyganów wędrówek, ale aby przestali być ciężarem dla społeczeństwa. Stąd konieczność zapewnienia i m mieszkań, a przede w s z y s t k i m pracy. Często władze spotykają się z t y m , że Cyganie nie chcą osiedlać się p o j e d y n c z y m i r o d z i n a m i , l e c i całymi g r u p a m i , że nie chcąj przyjmować proponowanej i m pracy, utrudniając proces a s y m i ­ l a c j i z resztą społeczeństwa. M e t o d y , j a k i m i należy włączyć Cyganów do społeczeństwa, nie są jeszcze ostatecznie wypracowane. Różne k r a j e różnymi sposobami dążą do u s t a b i l i z o w a n i a Cyganów i sytuacja i c h niejednakowo przedstawia się n a świecie. Są k r a j e , j a k n p . Dania, gdzie Cyganie nie stanowią p r o b l e m u , i c h ilość jest t u znikoma, ale większość krajów E u r o p y n i e jest pozbawiona kłopotów z n i m i związanych. Spośród krajów E u r o p y Wschodniej stosunkowo najwyższy poziom r o z w o j u k u l t u r a l n e g o i gospodarczego reprezentują Cyganie Czechosło- �O P R O B L E M I E 191 CYGAŃSKIM w a c j i i Związku Radzieckiego. W 1926 r. powołano w ZSRR komisję do spraw osiedlania na r o l i , a w 1928 r . rozpoczęto przydzielanie po­ szczególnym r o d z i n o m z i e m i . W 1932 r. zapada decyzja b u d o w y na koszt państwa kołchozów d l a Cyganów, już w 1933 r. utworzono 4 t a k i e kołchozy. U t w o r z o n o też szereg spółdzielni cygańskich, n p . w samej M o s k w i e około 30. Zaczęto otwierać szkoły dla ludności cygańskiej, w y ­ dawać gazety w i c h języku (oparte na alfabecie r o s y j s k i m , gdyż Cyga­ nie nie wykształcili własnego pisma): od 1927 r. „Romany Z o r i a " („Cy­ gańska Zorza"), a o d 1930 r. miesięcznik „ N e w o D r o m " („Nowa D r o g a " ) . W 1931 r. powstaje w M o s k w i e pierwszy na świecie cygański teatr profesjonalny pod nazwą „Romen". Oprócz możliwości zdobycia za­ w o d u i p r a c y dano Cyganom w ZSRR możność r o z w o j u k u l t u r a l n e g o . Czechosłowacja zajęła się sprawą Cyganów właściwie dopiero po w o j ­ nie. Z b u d o w a n o t a m szereg domów d l a Cyganów, udostępniono i m szkoły i świetlice. W rezultacie długoletnich starań n i e m a l wszyscy Cyganie Czech przeszli na osiadły t r y b życia, a także większość C y g a ­ nów S ł o w a c j i . 3 9 40 Gorzej nieco wygląda sytuacja Cyganów w Bułgarii, na Węgrzech i w R u m u n i i . W p r a w d z i e i w t y c h k r a j a c h dąży się do osiedlenia C y g a ­ nów, do podjęcia przez nich pracy, ale j a k dotychczas wysiłki zmierza­ jące w t y m k i e r u n k u nie dały pełnego r e z u l t a t u i nadal w k r a j a c h t y c h spory procent Cyganów p r o w a d z i koczowniczy t r y b życia. Na za­ chodzie E u r o p y n a j l e p i e j c h y b a przedstawia się sytuacja Cyganów w Hiszpanii. Podczas g d y w i n n y c h k r a j a c h E u r o p y Zachodniej Cyganie pozostają nadal pariasami, t u t a j oficjalnie zostali G i t a n o w i e włączeni do społeczności. Część z n i c h wędruje, część osiadła n a stałe w w y n i k u starań władz obecnych, a także w w y n i k u a k c j i sprzed kilkudziesięciu lat. Przez zmieszanie się z ludnością przedmieść i osad przestali być grupą upośledzoną, a s t w o r z y l i część składową lokalnego f o l k l o r u . Dą­ żąc do podniesienia poziomu k u l t u r a l n e g o ludności cygańskiej i zwięk­ szenia możliwości oddziaływania u t w o r z o n o w Hiszpanii specjalne szkoły mogące służyć za przykład ciekawej koncepcji. P r o g r a m t y c h szkół jest specjalnie dobrany, a lekcje są prowadzone p o d gołym niebem . 41 W W i e l k i e j B r y t a n i i wytworzyło się specyficzne w y s p i a r s t w o cy­ gańskie odrębne o d i n n y c h g r u p i bardzo archaiczne w języku i w i e l u swoich obrzędach. Część t y c h Cyganów osiadła na stałe, część zaś nadal 39 Bolszaja Ąa E. ciganskiej 4 1 sowietskaja H o r v a t h o v á, encikłopiedia, Niektóre M o s k w a 1957, hasło: historicko-etnograficke Cygany. problemy otázky po r. 1945, „Slovensky N a r o d o p i s " , n r 2 : 1960, s. 246. Borrow, op. cit., s. 44. pri rieseni �192 L E C H MROZ wędruje. Wyznaczono i m pewne tereny, na których mogą rozbijać obo­ zy, ich dzieci chodzą do szkół w r a z z B r y t y j c z y k a m i i •— j a k pisze — B l o c h : „po i c h p r z y b y c i u zamyka się k u r n i k i , ale d r z w i ludzi pozostają otwarte" . Stosunkowo najgorzej przedstawia się sytuacja Cyganów we F r a n c j i i p r o b l e m i c h w t y m k r a j u nie jest właściwie w ogóle u r e g u l o w a n y . Niechętnie w i d y w a n i są Cyganie na wsiach, jeszcze m n i e j chętnie w miastach. N i e w i e l k i stosunkowo procent Cyganów jest t a m osiadły, tworzą o n i gdzieniegdzie na p e r y f e r i a c h miast odrębne dzielnice, gdzie żaden obcy (gadio) n i e zachodzi. Większość j e d n a k Cyganów f r a n ­ cuskich nadal wędruje, a właściwie tuła się przepędzana z miejsca na miejsce przez policję. D o p i e r o w 1950 r. powołano w t y m k r a j u między­ ministerialną komisję mającą za zadanie opracowanie m e t o d prowadzą­ cych do podniesienia poziomu życia Cyganów f r a n c u s k i c h . Jedną z n a j ­ istotniejszych r o z p a t r y w a n y c h spraw była sprawa zimowisk. Ustalono, że należy wydzielić Cyganom n a zimę specjalne miejsca, pobudować t a m b a r a k i , zapewnić opiekę sanitarną i t y l k o t a m pozwolić i m zimo­ wać. N a okres z i m y przydzielić nauczycieli i w t e n sposób podnieść również poziom oświaty . Niejednakowa jest sytuacja Cyganów n a świecie i wobec niejedna­ k o w y c h kłopotów stają poszczególne k r a j e . Dlatego wydaje się, że n i e można ustalić jakiejś jednej u n i w e r s a l n e j m e t o d y i generalizując w y ­ kreślić p l a n działania. Jedne k r a j e są już zaawansowane w procesie p r o d u k t y w i z a c j i Cyganów — złożyły się na t o starania poprzednich po­ koleń (Hiszpania, ZSRR) l u b akcje powojenne (CSRS, ZSRR) — i n n e dopiero stawiają pierwsze k r o k i na t e j drodze (Francja, Albania). N i e błahym n a pewno aspektem t e j s p r a w y jest liczebność Cyganów w po­ szczególnych k r a j a c h . Łatwiej przyjdzie uporać się i ostatecznie p r o b l e m ten rozwiązać w D a n i i czy Szwecji, liczących po k i l k u s e t Cyganów, niż w Polsce (około 30 t y s . Cyganów), Jugosławii (około 90 tys.) czy Czecho­ słowacji (około 100 tys.), a już na pewno znacznie t r u d n i e j będzie r o z ­ wiązać go w R u m u n i i (około 115 tys.) czy Bułgarii (około 210 t y s . ) . W obecnych poczynaniach władz państwowych w y m i e n i o n y c h k r a ­ j ó w dają się zauważyć d w a podstawowe odrębne k i e r u n k i działania. W k r a j a c h E u r o p y Zachodniej panuje przekonanie, że n a j p i e r w należy dać Cyganom choć namiastkę oświaty i dopiero tą drogą wpłynąć na n i c h i przekonać, a b y o s i e d l i l i się na stałe i podjęli pracę; stąd akcje szkół pod gołym niebem (Hiszpania) czy nauczycieli wędrujących w r a z 42 43 4 4 « 2 B l o c h , op. cit., s. 116. « С 1 é b e r t, op. cit., s. 272. Atłas narodów mira, M o s k w a 1964, s. 145. 4 4 �O P R O B L E M I E 193 CYGAŃSKIM z t a b o r e m (Szwecja). Zgoła odmiennie podeszły do zagadnienia k r a j e E u r o p y Wschodniej — k r a j e d e m o k r a c j i l u d o w y c h . Panuje t u t a j pogląd, że chcąc zwiększyć możliwości oddziaływania na Cyganów należy i c h n a j p i e r w osiedlić, dać i m możliwości pracy, a dopiero s t w o r z y w s z y podstawy do życia zająć się w sposób systematyczny podniesieniem po­ ziomu i c h oświaty i k u l t u r y . T r u d n o w t e j c h w i l i osądzić, która metoda jest właściwsza i bardziej skuteczna, na w y n i k i na pewno trzeba będzie poczekać jeszcze k i l k a l a t . W y d a j e się, że powodzenie t a k jednej, j a k i d r u g i e j uzależnione jest od energii poszczególnych organów, od s k o o r d y ­ nowania całości a k c j i . Na pewno i jedna i druga metoda mają szereg dobrych s t r o n . Może się wydawać, że przyjąwszy sposób postępowania „szkoły z a c h o d n i e j " spotkamy się z większym z r o z u m i e n i e m ze s t r o n y Cyganów. Jak jednak uczy p r a k t y k a , zrozumienie to jest z w y k l e krótko­ trwałe — t r w a od jesieni do w i o s n y , bo g d y t y l k o słońce mocniej za­ czyna przygrzewać, zostawiając na uboczu wszelkie racje ruszają Cyganie szlakiem wędrówek dziesiątków pokoleń swych przodków. Chcąc oddziaływać na Cyganów, dążąc do u s t a b iliz ow a nia i c h , o d ­ mienne chyba należy zastosować prawidła niż w odniesieniu do l u d ­ ności osiadłej. Dlatego być może, że metoda „szkoły w s c h o d n i e j " okaże się skuteczniejsza, efektywniejsza i w ostatecznym r o z r a c h u n k u wła­ ściwsza. Jedną z istotniejszych przeszkód w p r o d u k t y w i z a c j i Cyganów jest dosyć powszechny w r o g i stosunek do n i c h . Dlatego wydaje m i się, że dążąc do osiągnięcia p o z y t y w n y c h rezultatów należałoby działać n i e j a k o d w u t o r o w o , z jednej s t r o n y oddziaływać na Cyganów, z d r u g i e j zaś przeprowadzić dosyć szeroko zakrojoną akcję uświadamiającą w m i a ­ stach, a przede w s z y s t k i m na wsiach. W p r z e c i w n y m w y p a d k u r e z u l t a t będzie t y l k o połowiczny. Nie chodzi przecież j e d y n i e o ekonomiczne włączenie Cyganów w życie k r a j u , n i e m n i e j ważne jest moralne zwią­ zanie i c h ze społeczeństwem osiadłym. Na zakończenie chciałbym poruszyć jeszcze k i l k a spraw. Może w y ­ dawać się dziwne, dlaczego Cyganie t a k uparcie tkwią p r z y swoich wędrówkach, niewygodach życia, p r y m i t y w i z m i e . T o nie t y l k o chęć p o d t r z y m a n i a t r a d y c j i , to również nieodczuwanie potrzeby innego ży­ cia i poznawania n o w y c h wartości. Całe pokolenia Cyganów wędrowały, były w stałym r u c h u i w stałym k o n f l i k c i e z otoczeniem. T o d o p r o w a ­ dziło do pewnego „stwardnienia" osobowości, w y e l i m i n o w a n i a wszyst­ kiego tego, co nie jest nieodzownie konieczne, a b y utrzymać organizm p r z y życiu i zapewnić zdolność u t r z y m a n i a g a t u n k u . Systematyczne, długotrwałe wyrzeczenia doprowadziły do niezauważania postępu t e c h 4 5 4 5 S. B a l e y , 13 — E t n o g r a f i a Wprowadzenie Polska, t. X do psychologii społecznej, Warszawa 1964, s. 207. �194 LECH MRÓZ n i k i i w z r o s t u r o z w o j u gospodarczego. Młode pokolenia pozostające pod wpływem starszych i środowiska szły t y m samym t o r e m . Dziedziczność o d g r y w a niemałą rolę w kształtowaniu cech psychicznych człowieka, ale n i e należy j e j r o l i wyolbrzymiać, najistotniejsza jest r o l a środo­ w i s k a . Powyższe stwierdzenia mogą być poparciem m e t o d stosowa­ n y c h w k r a j a c h E u r o p y Wschodniej. Z m i a n a otoczenia, w p ł y w zakładu pracy i szkoły p o w i n n y na nowo ukształtować psychikę Cyganów, wskazać w życiu cel i n n y niż wegetacja. Zwłaszcza kolosalną rolę m a t u oddziaływanie n a dzieci cygańskie, otoczenie i c h opieką w szkole i poza nią p o w i n n o nie t y l k o zrównoważyć, ale przewyższyć w p ł y w domu. 46 W pracach dotyczących Cyganów używa się różnych określeń m a ­ jących oddać charakter omawianej g r u p y , m . i n . „klan". Tego t y p u określenie s p o t y k a m y n p . w pracy J . Ficowskiego Cyganie polscy. A u t o r dzieli Cyganów zamieszkujących ziemie polskie na k l a n y : K a l d e rarów, Lowarów, Cyganów N i z i n n y c h i Cyganów Wyżynnych. Myślę, że właściwsza byłaby t u nieco inna t e r m i n o l o g i a . Opierając się n a zda­ n i u K . Moszyńskiego można powiedzieć, że wszyscy polscy Cyganie stanowią l u d , będący jednocześnie dużą grupą etniczną. T e n l u d dzieli się na 4) różniące się między sobą szczepy — małe g r u p y etniczne. Każda z t y c h g r u p składa się z k o l e i z szeregu rodów, a r o d y z r o d z i n . Użyty przez J . Ficowskiego w odniesieniu do każdej z 4 g r u p t e r m i n „klan" pochodzi z celtyckiego i w tłumaczeniu znaczy t l e co „ród", a więc nie grupa. K l a n e m można b y nazwać n p . ród Kwieków, składa­ jący się z szeregu r o d z i n noszących to samo nazwisko. 47 L e c h Mróz LES TZIGANES Resume D e p u i s longtemps déjá on s'intéressait a u x T z i g a n e s v i v a n t e n E u r o p e , m a i s q u e l q u e s d i z a i n e s ďannées s e u l e m e n t nous séparent du m o m e n t oů i l f u t e n f i n p o s s i b l e ďétablir q u e les I n d e s sont l a p a t r i e supposée des T z i g a n e s . E n Pologne, l e s T z i g a n e s p a r u r e n t a u debut du X V siěcle dans l a p a r t i e méridionale d u p a y s . U n e deuxiěme g r a n d e v a g u e de ces nómades a r r i v a e n P o l o g n e d ' A l l e m a g n e a u c o m m e n c e m e n t du X V l e siécle, f u y a n t l e s r e p r e s s i o n s . е J . W i a t r , Społeczeństwo, W a r s z a w a 1964, s. 32. К. M o s z y ń s k i , Człowiek. Wstęp do etnografii W r o c ł a w 195'8, s. 4. 4 6 4 7 powszechnej i etnologii, �O P R O B L E M I E 195 CYGAŃSKIM L ' a c c u e i l h o s p i t a l i e r q u ' i l s a v a i e n t c o n n u e n E u r o p e se t r a n s f o r m a b i e n v i t e en p e r s e c u t i o n s et r e p r e s s i o n s s a n g l a n t e s , et c e l a d u m o m e n t q u a n d se multipliérent les p l a i n t e s provoquées p a r les v o l s et l e s b r i g a n d a g e s q u ' i l s c o m m e t t a i e n t . L e s T z i g a n e s ont été le p l u s c r u e l l e m e n t t r a i t e s p a r l e s A l l e m a n d s . E n Pologne, l e s p r e m i e r s décrets diriges contre e u x datent d u m i l i e u d u X V l e siécle. P l u s modérée e n v e r s e u x se m o n t r a l a legislation l i t u a n i e n n e q u i l e u r p e r m e t t a i t de s'établir á d e m e u r e en L i t u a n i e et de d e v e n i r a i n s i des citoyens de p l e i n droit d u Duché. O n v i s a i t á i n d u r e l e s T z i g a n e s á l a v i e d u p a y s et á l e s s o u m e t t r e á u n e d e p e n d e n c e économique. L e s décrets émis n ' a y a n t p a s donné de résultats p l u s notables, on eut r e c o u r s á d'autres méthodes, souvent bien v i o l e n t e s . U n e p a r m i ees méthodes était l a n o m i n a t i o n des «supérieurs» et des «rois» tziganes q u i d e v a i e n t aider á l ' a d m i n i s t r a t i o n g o u v e r n e m e n t a l e de m a i t r i s e r l a p o p u l a t i o n tzigane. L e s années d'aprés-guerre ont amené u n e a m e l i o r a t i o n de l a s i t u a t i o n des T z i g a n e s a u s s i bien e n Pologne q u e d a n s l e r e s t e de l ' E u r o p e . E n f i n de j a n v i e r 1949 l e s autorités polonaises ont initié u n e action v i s a n t á établir l e s T z i g a n e s á d e m e u r e f i x e et á les r e n d r e productifs. O n a c o m m e n c e p a r u n r e c e n s e m e n t de l a p o p u l a t i o n tzigane e n Pologne et e n s u i t e on l e u r a offert l ' a s s i s t a n c e économique et medícale et des possibilités de s ' i n s t r u i r e . L e s T z i g a n e s e n P o l o g n e n e f o r m e n t p a s d'unité c o h e r e n t e et homogéne. L e p l u s d'aptitudé et de bonne volonté p o u r coopérer ont demontre l e s p l u s p a u v r e s T z i g a n e s d e s p l a t e a u x de l a p a r t i e méridionale a u pied des montagnes. C e s o n t l e u r s ancétres q u i v i n r e n t l e s p r e m i e r s e n Pologne. L e deuxiéme groupe — l e s T z i g a n e s des plaines, sont des d e s c e n d a n t s des refugies d ' A l l e m a g n e d u X V I ? siécle. C o m m e d e r n i e r s arrivérent en P o l o g n e á l a f i n d u X l X e et a u debut d u X X e siécle les groupes de T z i g a n e s L o v a r i et K a l d e r a r i . Au point de v u e professionnel, á la forge, de l a c h a u d r o n n e r i e , musique, de l a d i v i n a t i o n á établir á d e m e u r e f i x e les T z i g a n e s e n Pologne s'occupent d u c o m m e r c e des c h e v a u x et de n o m b r e de c r e e r m e t i e r s . O n est p a r v e n u e n v i r o n u n t i e r s des T z i g a n e s nómades. L a p l u s politique des autorités g o u v e r n e m e n t a l e s et de l'emploi, d'autres du t r a v a i l et des t e x t i l e s , de l a déjá récente v i s e á donner a u x T z i g a n e s des l o g e m e n t s des cooperatives tziganes, d'assurer a u x adultes et a u x enfants l ' a s s i s t a n c e medícale et l ' i n s t r u c t i o n . Tlum. Т. Chłapowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dace5eb8837f1ac1bdb459b5bbf293a0.pdf f105d8c1ef9c2b024e3bb4f6ba3419bf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:575 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:525 Title A name given to the resource Warunki rozwoju wiejskich ośrodków handlowych na terenach północno-wschodniego Mazowsza w XIX w. (na przykładzie miasta Myszyńca) / ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10, s.196-207 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprocka, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WANDA PAPROCKA WARUNKI ROZWOJU W I E J S K I C H OŚRODKÓW HANDLOWYCH N A T E R E N A C H PÓŁNOCNO-WSCHODNIEGO M A Z O W S Z A W X I X w. (NA PRZYKŁADZIE M I A S T A MYSZYÑCA) Proces kształtowania się k u l t u r y w s i k u r p i o w s k i e j jest bardziej zło­ żony, niż sugerują to niektóre dawniejsze prace . W w i e l u z n i c h z w r a ­ cano specjalną uwagę na zagadnienie odmienności dróg r o z w o j u t e r e ­ nów Puszczy Zielonej w stosunku do i n n y c h regionów k r a j u . Prowadziło to w konsekwencji do r o z p a t r y w a n i a h i s t o r i i K u r p i o w s z c z y z n y j a k o procesu przebiegającego w izolacji bez powiązania z ogólnym układem stosunków gospodarczo-społecznych k r a j u . N a t u r a l n i e można p r z y t o ­ czyć szereg argumentów d l a uzasadnienia takiego stanowiska, uspra­ wiedliwionego różnicami zaobserwowanymi zarówno w w a r u n k a c h zewnętrznych, w j a k i c h przebiegały badane procesy (geograficznych, k l i m a t y c z n y c h , glebowych itp.), j a k też w i n n y m stopniu zasiedlania i zagospodarowania w stosunku do reszty k r a j u w okresie gospodarki pańszczyźnianej. S k u t k i t y c h różnic specjalnie żywo zaznaczyły się w okresach przełomów gospodarczo-społecznych. N i e dały jednak p o d ­ staw do w y p r o w a d z e n i a wniosków o całkowitej odrębności dróg roz­ w o j u K u r p i o w s z c z y z n y i i c h zupełnej izolacji w stosunku do i n n y c h regionów k r a j u . Przeciwnie, na przykładzie r e g i o n u k u r p i o w s k i e g o możemy nieraz lepiej niż na i n n y c h terenach odczytać ogólne prawidło­ wości procesu historycznego, nie przebiegającego przecież . w sposób j e d n o l i t y na całym obszarze P o l s k i . 1 W t o k u badań k u l t u r y w s i k u r p i o w s k i e j , podjętych przez Zakład I H K M P A N , uległo analizie i r e w i z j i w odniesieniu do terenów Puszczy Zielonej samo pojęcie odrębnego regionu etnograficznego, które było p u n k t e m wyjścia d l a badań n a d t y m terenem w okresach dawniejszych 1 Por. J . R u d n i c k a , L . M. S z w e n g r u b , ne w XIX Zielonej, i XX wieku [w:] Kurpie. dotyczące historii Puszcza Zielona, kultury Ważniejsze wsi terenów W r o c ł a w 1962. pozycje kurpiowskich bibliograficz­ Puszczy �W A R U N K I R O Z W O J U W I E J S K I C H OŚRODKÓW H A N D L O W Y C H 197 i którego przyjęcie sugerowały różnice w stosunku do reszty k r a j u w dziedzinie gospodarczej i k u l t u r o w e j . J a k pisze w t o m i e I Kurpie. Puszcza Zielona A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a , „odnajdywana przez nas na przełomie X I X i X X w., nieraz świadomie p o d t r z y m y w a n a i r e a k t y w o ­ wana jeszcze do n i e d a w n a t r a d y c j a różnych regionów etnograficznych jest t u (jak i gdzie indziej) tradycją podziału, j a k i prowadził i u g r u n t o ­ wał na długi czas w okresie t z w . f o l w a r k u pańszczyźnianego ustrój feudalny. A l e i w t e d y a n i królewszczyzna, jaką była w t y m okresie Puszcza Zielona, a n i też biskupszczyzna, t e r e n y posiadłości biskupów płockich w t z w . Puszczy Białej, nie stanowiły terenów izolowanych od całej reszty z i e m i m a z o w i e c k i e j " . 2 Rozpatrywanie t r a d y c y j n y c h składników k u l t u r y l u d o w e j jako w y ­ znaczników historycznego zróżnicowania k r a j u n a regiony historyczno- k u l t u r o w e może być u s p r a w i e d l i w i o n e , o i l e pozwala ono na s k o n t r o l o ­ w a n i e wniosków uzyskanych na drodze i n n y c h badań, a dotyczą­ cych ogólnych prawidłowości r o z w o j u społecznego i r o z w o j u k u l t u r y badanych regionów w powiązaniu z szerszym tłem przemian społeczno -gospodarczych k r a j u . A n a l i z a t a k a m u s i wziąć p o d uwagę ogólne p r a ­ widłowości r o z w o j u k u l t u r y w r a m a c h f o r m a c j i gospodarczo-społecz­ nych. W związku z t y m wydawało się słuszne uzupełnić prowadzone obecnie studia n a d regionem analizą r o l i , jaką w przemianach gospodarczych w s i terenów Puszczy mogły odgrywać większe i mniejsze ośrodki w y ­ m i a n y . Przedstawione poniżej u w a g i dotyczą jednego z najstarszych ośrodków życia gospodarczego na K u r p i a c h — Myszyńca, w okresie roz­ w o j u na t y c h terenach gospodarki towarowo-pieniężnej. Przytoczone w a r t y k u l e t y m źródła oświetlają t e n proces na przestrzeni k i l k u d z i e ­ sięciu l a t od przełomu w i e k u X V I I I / X I X . 1 U w a g i te chcę przedstawić jako przyczynek do poznania r o l i małych osad i miasteczek w procesie kształtowania się r y n k u wewnętrznego, wyznaczającego w różnych okresach nowe granice t z w . regionów etno­ graficznych. Koniec w i e k u X V I I I był okresem dużych z m i a n w zakre­ sie stosunków polityczno-gospodarczych panujących w Puszczy K u r ­ p i o w s k i e j . Trwające stosunkowo krótko, bo od r o k u 1795 do 1807 ( t j . do u t w o r z e n i a Księstwa Warszawskiego), panowanie pruskie przyniosło zmiany w s t r u k t u r z e gospodarczej Puszczy. Główny k i e r u n e k t y c h z m i a n wiązał się z likwidacją b a r t n i c t w a j a k o jednej z f o r m gospodarki leśnej oraz związanych z tą gałęzią gospodarki d a w n y c h przepisów p r a w n y c h i zwyczajów. P o l i t y k a rządu pruskiego włączała K u r ­ piowszczyznę w ogólny p l a n p r z e b u d o w y gospodarczej państwa p r u s 2 Kurpie. Puszcza Zielona, W r o c ł a w 1962, s. 32. �198 W A N D A P A P R O C K A kiego. Przystosowanie rzek k u r p i o w s k i c h do t r a n s p o r t u , l i k w i d a c j a k o ­ rzystających z i c h wód młynów i t p . były etapami realizacji t y c h planów . Proces e l i m i n a c j i zajęć związanych z gospodarką leśną, przyśpieszony niewątpliwie rozporządzeniami władz p r u s k i c h , s w o i m i początkami sięga okresów wcześniejszych. Rozwój r o l n i c t w a na t y c h terenach i z m i a n y zachodzące w obrębie samego środowiska geograficznego (m. i n . na s k u t e k postępującego k a r c z u n k u puszczy) musiały prowadzić do ograniczenia zajęć leśnych jeszcze przed wprowadzeniem wspomnia'n y c h rozporządzeń p r a w n y c h . Dotyczyło to nie t y l k o b a r t n i c t w a , ale i i n n y c h działów gospodarki leśnej. Jeszcze przed okresem rządów p r u s k i c h wyłoniła się konieczność l i k w i d a c j i kuźnic k u r p i o w s k i c h , których działalność z p u n k t u widzenia gospodarczego stała się nieopłacalna. Podkreśla t o l u s t r a c j a starostwa ostrołęckiego z r o k u 1 7 8 9 w stosunku do kuźnic w Olszówce, Czarnot r z e w i u , Lelisie. Stwierdzano w n i e j , że b r a k b o r u i lasu oraz potrzeb­ n y c h do p r o d u k c j i zasobów r u d i niska wartość o t r z y m y w a n e g o su­ rowca zmusza do l i k w i d a c j i kuźnic w j a k najkrótszym czasie. Równo­ cześnie lustracja, podając szczegółowy w y k a z w s i wraz z ilością mieszkańców i wielkością opłacanych czynszów, a nawet opisem śro­ dowiska geograficznego każdej z n i c h , wskazuje wyraźnie na s t a b i l i ­ zację stosunków r o l n i c z y c h na t y m terenie. Rozwój r o l n i c t w a , j a k już podkreślano powyżej, wpływa na zmianę warunków n a t u r a l n y c h Puszczy, a co za t y m idzie i na wykształcenie się j e j nowego m o d e l u gospodarczego, n i e uwzględniającego zajęć związanych z gospodarką leśną. Równocześnie jednak r o l n i c t w o ze względu na niską klasę ziemi nie mogło być p r z y ekstensywnej u p r a w i e wystarczającym źródłem u t r z y m a n i a . Zrozumiałe było więc powszechne dążenie d o szukania źródeł dodatkowego dochodu. T e n stan rzeczy znajduje odbicie również w opisie lustratorów: „ W starostwie t y m całym wcale już podnieść i n t r a t y n i e można było, które wsie n a gruncie t a k podłym (jak się pod każdą w szczególności wsią opisało) zasiadły, a nawet do w y r o b i e n i a więcej gruntów n i e znajdują miejsc. Jest t y l k o to starostwo nasiadłe w mieszkańców więcej h a n d l e m różnym i furmaństwem trudniących się, niżeli z gruntów żyjących [...]". Trudność u t r z y m a n i a się z gospodarstwa rolnego p r z y n i s k i m p r o 3 4 Por. J . D a m r o s z , Zainteresowania etnograficzne terenem Kurpiowskiej Puszczy Zielonej na tle historii regionu do czasów uwłaszczenia, [w:] Kurpie. Puszcza Zielona, W r o c ł a w 1962; K . M a k u l s k i , Przemiany struktury społecznogospodarczej w okresie od XV w. do uwłaszczenia, tamże, t. 2. 3 A r c h i w u m G ł ó w n e A k t D a w n y c h , A r c h i w u m S k a r b u K o r o n n e g o X L V I , n r 166. L u s t r a c j a s t a r o s t w a ostrołęckiego. 4 �W A R U N K I R O Z W O J U W I E J S K I C H OŚRODKÓW H A N D L O W Y C H 199 cencie gruntów o m y c h ogółu w s i w większym nawet stopniu niż postę­ pująca polaryzacja w s i zmuszała do szukania dodatkowego zarobku. Sytuacja t a sprzyjała niewątpliwie r o z w o j o w i gospodarki t o w a r o w o -pieniężnej na terenach k u r p i o w s k i c h . W specyficznych w a r u n k a c h gospodarki k u r p i o w s k i e j rozwój gospo­ d a r k i towarowo-pieniężnej nie wiązał się z postępującym wzrostem społecznego podziału pracy. Gospodarstwo chłopskie w dalszym ciągu nastawione było n a samodzielne zaspokajanie własnych potrzeb, ale konieczność zapewnienia sobie s u m pieniężnych na zakup najbardziej niezbędnych przedmiotów oraz n a p o d a t k i zmuszała do w y m i a n y części nadwyżek p r o d u k c j i r o l n e j , j a k również jeszcze częściej hodowlanej l u b rękodzielniczej. Stąd a k t u a l n a staje się potrzeba powstania stałego ośrodka handlowego na t y c h terenach. Funkcję tę mogła podjąć osada Myszyniec zarówno ze względu na swoje położenie w c e n t r u m Puszczy K u r p i o w s k i e j , j a k i bliskość g r a n i c y p r u s k i e j (która w w i e l u okresach historycznych stanowiła p u n k t ożywionych kontaktów handlowych). Osada t a jako ośrodek t a r g o w y posiadała od 1 poł. X V I I I w . nadane j e j przez Augusta I I p r a w o odbywania jarmarków, które stanowiły dochód kościoła misyjnego, a następnie parafialnego. D l a właściwego j e d n a k r o z w o j u ośrodka handlowego osada Myszyniec musiała uzyskać p r a w a miejskie. W b r e w utrzymującej się w X I X w . o p i n i i władz i poglądom mieszkańców samego Myszyńca p r z y w i l e j e r e k c y j n y miasta nie został w y d a n y przez Stanisława Augusta w 1792 r . Osada Myszyniec o t r z y ­ mała p r a w a miejskie dopiero w okresie panowania pruskiego. Ożywione k o n t a k t y handlowe z sąsiednimi m i a s t a m i p r u s k i m i , a nawet w y p a d k i przesiedlania się rzemieślników n i e m i e c k i c h na teren Myszyńca, dąże­ nie do r o z b u d o w y i powiększenia możliwości h a n d l o w y c h przez zwięk­ szenie ilości jarmarków aktywizowało ludność do w a l k i o p r a w a m i e j ­ skie. Charakteryzuje tę sprawę prośba mieszkańców osady Myszyniec skierowana do władz p r u s k i c h . C z y t a m y w niej między i n n y m i : „Do­ tychczas większa część mieszkańców trudniła się r o l n i c t w e m , które jednakże z powodu zbyt złego piaszczystego g r u n t u mało i m dochodu przynosiło, i t o też pewnie jest powodem, że niektórzy z mieszkańców uprawę r o l i t y l k o jako zatrudnienie dodatkowe prowadzą, a zajmują się szczególniej m i e j s k i m i i rzemieślniczymi czynnościami, czego oczy­ w i s t y m dowodem jest, że obecnie lista rzemieślników w y n o s i 98 i można się spodziewać najlepszych widoków przez wyniesienie t e j osady do rzędu m i a s t " . 5 „[...] w s i o m o k o l i c z n y m o t w o r z y się sposobność łatwiejszego pomyślA G A D , A k t a K o m i s j i Rządowej S p r a w Myszyńca w w o j . płockim, s y g n . 4412, v o l . V . 5 Wewnętrznych tyczące się miasta �200 W A N D A P A P R O C K A niejszego spieniężenia swoich produktów, a t y m s a m y m daleko łatwiej będą m o g l i zaspokajać najgwałtowniejsze potrzeby swoje". „Położenie tego miejsca targowego jest także ze względu na b l i ­ skość g r a n i c y P r u s Wschodnich j a k o też z p o w o d u n i e z b y t w i e l k i e j o d ­ ległości od i n n y c h miast t a k dogodna, iż klasa l u d z i przemysłowych i rzemieślników, szczególniej miast W i l l e n b u r g a i Ortelsburga 4 do 5 m i l odległych, znajduje się ciągle w stosunkach h a n d l o w y c h z miesz­ kańcami Myszyńca i t y m j e d y n i e przypisać należy, że k i l k u n a s t u k r a ­ m a r z y i profesjonalistów osiedliło się w Myszyńcu, co b y n i g d y n i e było miało miejsca, g d y b y n i e zostawali w stosunkach h a n d l o w y c h z p r z y ­ ległymi m i a s t a m i " . 6 Niewątpliwie w interesie władz p r u s k i c h leżało p r z y c h y l n e usto­ sunkowanie się do prośby mieszkańców Myszyńca, który o t r z y m a w s z y p r a w a miejskie mógł stać się ważnym p u n k t e m w y m i a n y handlowej między d a w n y m i t e r e n a m i p o l s k i m i a państwem p r u s k i m . O t r z y m a n i e p r a w m i e j s k i c h przez Myszyniec w czasie krótkotrwałych rządów p r u s ­ k i c h spowodowało j e d n a k w okresie późniejszym zaginięcie części d o k u ­ mentów w t e j sprawie i przekazanie reszty do a r c h i w u m berlińskiego. Władze m i e j s k i e n i e miały w s k u t e k tego podstaw do egzekwowania szeregu przywilejów n o w o erygowanego miasta. T y m należy tłuma­ czyć ponowne w r o k u 1826 starania mieszkańców Myszyńca o uzyska­ nie p r a w a urządzania t a r g u tygodniowego t y m razem od władz r o s y j ­ skich. W piśmie w y s t o s o w a n y m w t e j s p r a w i e do K o m i s j i Rządowej S p r a w Wewnętrznych m o t y w o w a n o te starania następująco: „ Z opisu historycznego miasta Myszyńca r a p o r t e m K o m i s j i Wojewódzkiej z dnia 25 I X 1820 przedstawionego w y c z y t a K o m i s j a Rządowa, że miasto M y ­ szyniec prócz ośmiu jarmarków rocznie nie m a nadanego żadnego t a r g u tygodniowego dla rzeczonego miasta. Nie można wynaleźć p r z y w i l e j u erekcyjnego, z którego b y się przekonać można było, j a k i e swobody i p r a w a temuż n a d a n y m i zostały prócz l i s t u glejt zwanego, przez N a j jeśniejszego Stanisława A u g u s t a Króla Polskiego w r o k u 1792 w y d a ­ nego, który p r z y raporcie z dnia 10 b.m. przesłanym jest. Też miasto Myszyniec z położenia swego odległym będąc o d miasta Ostrołęki o m i l 5, K o l n a m i l 5, Chorzele m i l 5 Przasnysza m i l 7 n i e mając t a r g u t y ­ godniowego p o z b a w i o n y m jest łatwości n a b y w a n i a p i e r w s z y c h potrzeb dla i c h u t r z y m a n i a i chcąc w t a k o w e się przysposobić zmuszeni są d n i n n y c h miast powyżej wyszczególnionych udawać się, a przez co w y ­ stawieni są p o m i m o swego ubóstwa na znaczne koszta n a j m o w a n i a podwód d l a sprowadzenia p ot rz e b nyc h i m wiktuałów" . 7 Tamże. ' A G A D , A k t a K o m i s j i Rządowej 6 Spraw Wewnętrznych..., s y g n . 4410, v o l . I I I . �W A R U N K I R O Z W O J U W I E J S K I C H OŚRODKÓW H A N D L O W Y C H 201 Przyznanie p r a w a na organizowanie targów t y g o d n i o w y c h przez Radę Administracyjną Królestwa nastąpiło w d w a miesiące później; Rada wyznaczyła j a k o dzień t a r g o w y w t o r e k . B r a k d o k u m e n t u erekcyjnego dla Myszyńca prowadził również do k o n f l i k t u między skarbem Królestwa a władzami m i e j s k i m i o dochody z p r o p i n a c j i k a r c z m y m i e j s k i e j . Spór t e n t r u d n y do rozstrzygnięcia z b r a k u odpowiednich materiałów doprowadził do szczegółowych w l a ­ tach sześćdziesiątych X I X w . poszukiwań a k t u erekcyjnego zarówno w a r c h i w u m głównym Królestwa, j a k i aktach d y r e k t a r i a l n y c h ber­ lińskich. Władze miejskie b o w i e m uznając za a k t e r e k c y j n y glejt w y ­ dany przez króla Stanisława A u g u s t a stwierdzały, że: „prawo p r o p i n a c j i z mocy p r z y w i l e j u nadawczego do ogółu mieszkańców należeć mające d o b r o w o l n i e przez tychże na ogólny użytek miasta p r o t o k o l a r n i e zo­ stało ustąpione" . N a t e j podstawie pragnąc powiększyć zyski kasy m i e j s k i e j projektowały władze m i e j s k i e zaprowadzenie opłaty „zyskow e g o " o d „trunków na konsumpcję sprowadzanych", co stało w sprzecz­ ności z i n t e r e s a m i s k a r b u Królestwa, czerpiącego z dzierżawy t e j k a r c z m y wyłączonej spod opłaty propinacyjnej znaczne zyski. Osta­ teczne rozwiązanie tego sporu zależało ód znalezienia a k t u erekcyjnego. Liczne przeprowadzone k w e r e n d y pozwoliły ostatecznie ustalić, że glejt w y d a n y przez Stanisława Augusta w r o k u 1792 nie był p r z y w i l e j e m e r e k c y j n y m , ale miał stanowić zabezpieczenie mieszkańców w s i M y ­ szyniec o d nadużyć starosty J . Lubowidzkiego. Natomiast analiza a k t d y r e k t o r i a l n y c h berlińskich, dokonana w 1862 г., pozwoliła na s t w i e r ­ dzenie, j a k głosi r a p o r t do K o m i s j i Rządowej S p r a w Wewnętrznych, „iż miasto Myszyniec rzeczywiście za Rządu Pruskiego erygowane zostało i że podług wiadomości tabelarycznych f o l . 22, r u b r y k a 17—18 i f o l . 23, r u b r y k a 11—12 mieszkańcom onego własność nieruchomą po­ siadającym p r a w o f a b r y k a c j i i w y s z y n k u trunków, z którego według protokołu w d n i u 24 lipca (6 sierpnia) 1856 w magistracie miasta M y ­ szyńca spisanego o d najdawniejszych czasów wcale n i e k o r z y s t a l i i korzystania się zrzekli, ustępując dochód spodziewany z p r o p i n a c j i kasie m i e j s k i e j " . 8 9 Jak w y n i k a z dalszego ciągu r a p o r t u , karczma należąca do skarbu państwa zgodnie z t y m d o k u m e n t e m p o w i n n a n a równi z i n n y m i szyn­ k a m i uiszczać opłatę propinacyjną na rzecz kasy m i e j s k i e j . D o d a t k o w y m potwierdzeniem faktu otrzymania praw miejskich przez Myszyniec w okresie rządów p r u s k i c h jest bardzo ciekawy do­ k u m e n t będący prośbą proboszcza myszynieckiego ks. Zabłockiego do 8 AGAD, 9 Tamże. Akta K o m i s j i Rządowej Spraw Wewnętrznych..., sygn. 4412, v o l . V . �202 W A N D A P A P R O C K A biskupa płockiego o przywrócenie należnych kościołowi dochodów z jarmarków i w y s z y n k u . W prośbie t e j czytamy m . i n . : „Podług obo­ wiązku mojego i dobrej chęci u t r z y m a n i a wszystkiego w należytym porządku j a k o proboszcz t o wszystko co d a w n i c y t r z y m a l i i posiadali księża j e z u i c i , a po skasowaniu jezuitów orygowane jest probostwo, i t o wszystko zadane i oddane z p r a w a m i i p r z y w i l e j a m i , co służyło księżom j e z u i t o m a percansequens m o i m antecessorom, egzekucja m y szynieckiego kościoła i jego dochodów w y k a z a n a wyraźnie. A ż dopiero po o k u p a c j i króla pruskiego części k r a j u polskiego dochody służące kościołowi m y s z y n i e c k i e m u p r a w a m i i p r z y w i l e j a m i o d królów polskich nadane służyły m u aż do r o k u 1798 i były proboszczów m y s z y n i e c k i c h niezaprzeczoną własnością, j a k o t o dochód z p r o p i n a c j i , b r u k o w e g o i t r z e c h jarmarków r o k u dopiero wzmiankowanego, g d y rząd p r u s k i wieś Myszyniec w miasto zamienił i szynku o b y w a t e l o m dozwolił, t y m sposobem dochód kościołowi, c z y l i fundusz na u t r z y m a n i e . w i k a r i u szów, odebrał" . 10 W y d a j e się, że na podstawie tego d o k u m e n t u można ściślej, niż p o ­ dają t o pisma władz g u b e r n i a l n y c h , wymieniające t y l k o l a t a 1796—1806 jako okres przejścia Myszyńca na p r a w a miejskie, określić, że a k t e r e k c y j n y pochodzi z r o k u 1798, a w każdym razie w t y m r o k u został w p r o w a d z o n y w życie. Wzrost ludności Myszyńca z chwilą erygowania go n a miasto po­ stępuje bardzo szybko. Według l u s t r a c j i w 1789 r . Myszyniec S t a r y i N o w y miał 95 mieszkańców, a już w r o k u 1810 w t a b e l i miast depar­ t a m e n t u płockiego Księstwa Warszawskiego jest podane: „ w powiecie ostrołęckim znajduje się miasto Myszyniec, w t y m domów m i e s z k a l ­ n y c h 134, jest ludności dusz 905 . W ciągu więc 21 l a t ludność w z r o ­ sła dziesięciokrotnie. W 1828 r. mieszkańców jest już 1380, domów mieszkalnych 1 5 2 . W r o k u 1864 ogólna liczba mieszkańców w y n o s i 2000 . Dane z 1902 podają, że liczba ludności w y n o s i 2200, ilość do­ mów 205 . 11 12 13 14 W ogólnym zestawieniu przedstawia się t o następująco: lata 1789 1810 1828 1862 1864 1902 95 905 1380 1788 2000 2200 ilość mieszkańców 10 AGAD, A k t a K o m i s j i Rządowej 11 AGAD, B i b l i o t e k a O r d y n a c j i Z a m o j s k i c h , n r 96. T a b e l a departamentach Spraw Księstwa W a r s z a w s k i e g o Wewnętrznych..., s y g n . 4410, v o l . I I . z wyrażeniem miast w dziewięciu i c h l i c z b y domów i lud­ ności 1810. 12 Słownik 13 AGAD, 1 4 L. geograficzny V e r d m o n, w Królestwie Królestwa A k t a K o m i s j i Rządowej Polskim, Krótka Warszawa Polskiego, Spraw monografia 1902, s. 163. t. 6, W a r s z a w a 1881. Wewnętrznych..., s y g n . 4412, v o l . V . wszystkich miast, miasteczek i osad �W A R U N K I R O Z W O J U W I E J S K I C H OŚRODKÓW 203 H A N D L O W Y C H Największy wzrost ludności przypada na okres 1789—1828, najniższy na lata 1864—1902. Jest t o niewątpliwie związane z ogólnym proce­ sem r o z w o j u k a p i t a l i z m u na ziemiach polskich. Rozwój r y n k u w e ­ wnętrznego w 1 poł. X V I I I w. powodował szybki wzrost miast średnich i małych. P o d koniec X I X w . następuje jednak podniesienie znaczenia miast dużych dzięki polityce państwa, polegającej _na s k o n c e n t r o w a n i u h a n d l u na nielicznych j a r m a r k a c h organizowanych w większych m i a ­ stach i u p r z y w i l e j o w a n i u niektórych towarów obcych sprzedawanych na n i c h przez zwolnienie o d ceł i podatków. Coraz wyraźniej występo­ wała specjalizacja poszczególnych regionów, wyrażająca się w powsta­ w a n i u targów i jarmarków specjalistycznych. Upadek lokalnych ośrodków h a n d l o w y c h znalazł w y r a z między i n n y m i w zniesieniu w za­ borze p r u s k i m jarmarków w i e j s k i c h . W zależności od ogólnego tempa r o z w o j u k a p i t a l i z m u w poszczególnych państwach zaborczych k r y z y s małych miast wystąpił najwcześniej w zaborze p r u s k i m {ok. 1880 г.), następnie w a u s t r i a c k i m (ok. 1890 r.) i najpóźniej w r o s y j s k i m (ok. 1900 r.) i . 5 D l a r o z w o j u Myszyńca położonego na g r a n i c y p r u s k i e j szczególne znaczenie posiadały z m i a n y stawek celnych między Królestwem P o l ­ s k i m a P r u s a m i , które powodowały ożywienie l u b zmniejszenie w y m i a ­ n y h a n d l o w e j między o b u państwami. Głównym p r z e d m i o t e m e k s p o r t u do P r u s było bydło i trzoda c h l e w n a i chociaż w skali k r a j o w e j ogólna wielkość tego e k s p o r t u była o połowę niższa od i m p o r t u zwierząt rzeźnych z Rosji, d l a miasteczek, w pobliżu których znajdowały się k o m o r y celne, miało t o duże znaczenie. Wielkość stawek celnych zmie­ niała się k i l k a k r o t n i e w zależności o d k i e r u n k u p o l i t y k i państw zabor­ czych. Na podstawie uchwał kongresu wiedeńskiego (1815) handel między poszczególnymi dzielnicami rozwijał się swobodnie. Jednakże już w latach d w u d z i e s t y c h X I X w . został zahamowany ustanowieniem dość w y s o k i c h n a niektórych granicach t a r y f celnych. W r o k u 1823 ustanowiono nową taryfę celną między Królestwem a P r u s a m i . Zaka­ zem p r z y w o z u objęte były te artykuły, których p r o d u k c j a wystarczała na potrzeby wewnętrzne l u b była przeznaczona n a eksport. T o w a r y objęte t y m zakazem mogły być sprowadzane za specjalnym zezwole­ n i e m po uiszczeniu t z w . opłaty l i c e n c y j n e j , wynoszącej 6 0 — 1 0 0 % w a r ­ tości. D o t a k i c h towarów należały m . i n . t k a n i n y lniane, sukno, w y r o b y ze skóry, meble i i n . Te wysokie s t a w k i celne uległy obniżeniu około połowy stulecia. Jakie znaczenie miały z m i a n y przepisów c e l n y c h dla r o z w o j u h a n d l u 15 I. K o s t r o w i c k a , spodarczej Polski XIX i XX Z. L a n d a u , J. Tomaszewski, w., W a r s z a w a 1964, cz. I , s. 162—170. Zarys historii go­ �204 W A N D A P A P R O C K A w miasteczkach nadgranicznych, m . i n . i d l a Myszyńca, świadczy zmienność dochodu z jarmarków i targów w poszczególnych latach. Bardzo ciekawe d l a wyjaśnienia t e j sprawy jest pismo dotyczące dzierżawy j a r m a r k o w e g o i b r u k o w e g o z r o k u 1823, a więc r o k u , w któ­ r y m dokonano z m i a n t a r y f y celnej. B r z m i ono, j a k następuje: „ Z załą­ czonych protokołów w d n i u 12 i 19 września br., spisanych i załącza­ jących się do n i c h dowodów przekonać się K o m i s j a Rządowa raczy, że p o m i m o dostateczne ogłoszenie terminów do l i c y t a c j i na dzierżawę dochodu kasy miasta Myszyńca z b r u k o w e g o i j a r m a r k o w e g o przezna­ czonych t a k o w a d l a zupełnego b r a k u konkurentów n i e doszła i że też l i c y t a c j a na dzień 11 powtórzona niekorzystnie odbyła się, bo za 235 m n i e j przeciw dotychczasowej dzierżawie przynosi, j a k załączony t u protokół l i c y t a c j i dowodzi to. G d y miasto Myszyniec jest w rzędzie t y c h , które n a d samą granicą pruską są położone i w których egzystu­ jące d a w n i e j k o m o r y celne zniesione l u b w inne miejsce przeniesione zostały, s k u t k i e m czego i k o m o r a z miasta Myszyńca do w s i Dąbrów jest na teraz przeniesiona i g d y t a k z t y c h powodów j a k i p r z y c z y n y zamknięcia granicy, a t y m s a m y m zmniejszenia k o n k u r e n c j i targów i jarmarków korzystniejszego wydzierżawienia spodziewać się nie można" . 16 Wielkość dochodów z dzierżawy j a r m a r k o w e g o i b r u k o w e g o w l a ­ tach poprzednich, j a k n p . dzierżawa o d 1 I 1820 do 31 X I I 1821 r. oddaną A u g u s t o w i Z i e m i e c k i e m u i G o t f r y d o w i S o m m e r o w i , wynosiła 553 z ł . Dochody z dzierżawy j a r m a r k o w e g o i b r u k o w e g o w następnych l a ­ tach w ogólnym zestawieniu przedstawiają się następująco : 1 7 18 lata c e n y dzierżaw 3-letni w 1842—1844 1845—1847 179,85 1851—1853 186,00 187,00 za okres rub. 180,10 1854—1856 1857—1859 200,25 221,40 1860—1862 1863—1865 432,10 460,45 1865—1867 Zestawienie t o pozwala stwierdzić, że gwałtowne zwiększenie się dochodów nastąpiło dopiero o d r o k u 1863. N a fakt t e n wpłynęło, j a k należy przypuszczać, zmniejszenie częściowe opłat celnych. Sprzyja16 1 7 1 8 AGAD, A k t a K o m i s j i Rządowej Spraw Wewnętrznych..., s y g n . 4409, v o l . I I . Tamże. A G A D , A k t a K o m i s j i Rządowej Spraw Wewnętrznych..., s y g n . 4412, v o l . V . �W A R U N K I R O Z W O J U W I E J S K I C H OŚRODKÓW 205 H A N D L O W Y C H jąca k o n i u n k t u r a spowodowała, j a k w y n i k a z materiałów znajdujących się w aktach Myszyńca, zwiększenie ilości jarmarków do d w u n a s t u . Stało t o w sprzeczności, j a k stwierdza „denuncjacja" mieszkańca M y ­ szyńca do K o m i s j i Rządowej S p r a w Wewnętrznych, z dotychczasowymi rozporządzeniami i było samowolną akcją b u r m i s t r z a m i a s t a i dzier­ żawcy j a r m a r k o w e g o i b r u k o w e g o . Z m i a n y ilości targów odbywają­ cych się w ciągu r o k u , n a w e t m i m o o f i c j a l n y c h rozporządzeń, które, j a k n p . Wykaz uregulowanych targów i jarmarków w miastach i osa­ dach wiejskich w guberni płockiej z roku 1848 , ustanawiały 8 j a r ­ marków d l a Myszyńca l u b według rozporządzenia z r o k u 1851 — 6 jarmarków, były wprowadzane w ciągu całego X I X w . 19 20 Zarówno w a l k i k o n k u r e n c y j n e o o t r z y m a n i e dzierżawy dochodów j a r m a r k o w e g o i brukowego, j a k i liczne prośby mieszkańców o zwięk­ szenie ilości jarmarków świadozą o znaczeniu Myszyńca j a k o ośrodka handlowego dla mieszkańców samego miasta i w s i okolicznych. Prośby 0 niezmniejszenie ilości targów m o t y w o w a n o m . i n . następująco: „Znie­ sienie dwóch jarmarków rocznie byłoby n a j d o t k l i w s z y m ciosem dla d o b r o b y t u mieszkańców samego miasta Myszyńca i okolicznych wło­ ścian. Ludność miasta Myszyńca składa się z samych t y l k o rzemieślni­ ków, rękodzielników i fabrykantów. Samo miasto nie dostarcza z a t r u d ­ nienia, bo samo jest b i e d n y m , z jednej strony przytykając do granicy p r u s k i e j wszelką komunikację przecinającej, a z d r u g i e j i z i n n y c h stron mając t y l k o włościańskich sąsiadów [...] J a r m a r k i w Myszyńcu mają tę samą wartość, dla włościan okolicznych. G r u n t a i c h są nędzne 1 [z] samych w y d m składające się i odnoszone z n i c h korzyści p r z y m o ­ zolnej pracy są bardzo szczupłe. Miasto Myszyniec j a k o najbliższe dla n i c h miejsce o d b y t u produktów zbożowych i i n w e n t a r z y m a wpływ na ich egzystencję [...]" . 21 Analizując wielkość poszczególnych pozycji t a r y f y jarmarkowego i b r u k o w e g o podane w licznie zachowanych aktach dzierżaw można stwierdzić, że zysk, j a k i dostarczały j a r m a r k i , nie wynikał z wysokiej ceny opłat uiszczanych przez poszczególnych sprzedawców, ale z ilości handlarzy sprzedających swój towar. Poszczególne opłaty stanowego podczas j a r m a r k u kształtowały się w r o k u 1865 następująco: O d każdej t a s y [ k r a m u ] od t a s y m n i e j s z e j . . dużej . . A G A D , A k t a K o m i s j i Rządowej S p r a w marków po m i a s t a c h w Królestwie, s y g n . 161. 19 15 kop. 7,5 kop. Wewnętrznych tyczące targów i j a r ­ A k t a K o m i s j i Rządowej S p r a w Wewnętrznych..., D z i e n n i k U r z ę d o w y Płockiej 1851, n r 2, sygn. 4412, vol. V . 20 21 A k t a K o m i s j i Rządowej Spraw Wewnętrznych..., sygn. 4412, v o l . V . Guberni �206 W A N D A P A P R O C K A od stołu ze wstęgami od każdego k o n i a , k l a c z y , wołu l u b k o n i a n a jarmark przyprowadzonych od każdej świni l u b w i e p r z a , k o z y . . . . od domowego k u p c a mającego t o w a r j a k i bądź n a sprzedaż n a j a r m a r k . . . . . . . . 3 od 3 każdej fury kop. 7,5 kop. 1,5 kop. 1,5 kop. kop. 2 2 Jeżeli za lata 1865—1867 dzierżawa wynosiła 460,41 r u b . , to dochód, j a k i dawały j a r m a r k i dzierżawcom, musiał przekraczać znacznie tę sumę, gdyż w i n n y m w y p a d k u dzierżawy nie byłyby t a k atrakcyjną transakcją handlową, j a k ocenione były w licznej korespondencji w t y c h sprawach oraz j a k w y n i k a z f a k t u częstych d e n u n c j a c j i j e d n y c h dzier­ żawców na d r u g i c h . Głównym p r z e d m i o t e m h a n d l u na j a r m a r k a c h i t a r g a c h myszyn i e c k i c h w ciągu w i e k u X I X było bydło, trzoda chlewna i konie, stano­ wiące podstawowy przedmiot eksportu do Prus. W opisie t a r g u myszynieckiego z 2 poł. X I X w . W Olszewski wyraźnie podkreśla jego specy­ ficzny charakter. Pisze on m . i n . : „Przez całą długość miasta i n a całym r y n k u bardzo obszernym nic więcej t u nie zobaczysz — t y l k o b y ­ dło, konie, a przeważnie wieprze, których po parę l u b n a w e t k i l k a tysięcy sztuk na każdy j a r m a r k przypędzają. Chcąc kupić zboża z trudnością, i t o najwięcej korzec) można go znaleźć. Oprócz tego i n n y c h przed­ miotów z b y t u w bardzo n i e w i e l k i e j wystawiają na t y c h j a r m a r k a c h ilości, trochę narzędzi i sprzętów w y r a b i a n y c h przez rzemieślników, trochę norymberszczyzny, ot i wszystko. Wartość przypędzanych na j a r m a r k i n w e n t a r z y można przypuszczalnie ocenić p r z y n a j m n i e j n a 30 do 40 tysięcy r u b l i , z których to i n w e n t a r z y U do P r u s w y c h o d z i " . Z 23 Znaczną rolę j a k o ośrodek h a n d l o w y u t r z y m u j e Myszyniec do I w o j ­ n y światowej. O r o z w o j u Myszyńca, j a k i o ograniczeniu jego roü j a k o miasta targowego, zadecydowała zarówno ogólna sytuacja gospodarcza Królestwa Polskiego, ogólnopaństwowa p o l i t y k a w zakresie h a n d l u wewnętrznego i zagranicznego, j a k i w a r u n k i r o z w o j u gospodarczego samej Puszczy oraz j e j położenie w stosunku do granicy. P o p y t na bydło i konie zbiegł się z możliwościami r o z w o j u h o d o w l i . Ten dział gospodarstwa wiejskiego na K u r p i a c h p r z y istniejącym do I w o j n y układzie g r u n t o w y m posiadał największe możliwości r o z w o j u . S t r a t y poniesione w czasie I w o j n y w zakresie h o d o w l i oraz zamknię­ cie dogodnego r y n k u z b y t u w Prusach stały się przyczyną stagnacji gospodarczej Myszyńca. Rozwinięty nawet p r z e m y t n i e mógł już obej22 Tamże. W. O l s z e w s k i , s. 217—219. 23 O d Myszyńca, „Gazeta Rolnicza", Warszawa 1870, n r 22, �WARUNKI ROZWOJU WIEJSKICH OŚRODKÓW HANDLOWYCH 207 mować t a k i c h dużych p a r t i i towarów, które dawniej były przedmio­ t a m i t r a n s a k c j i na j a r m a r k a c h myszynieckich. W y r a z e m zahamowania r o z w o j u miasta był n i e w i e l k i wzrost ludności o d końca X I X w . do pierwszych l a t X X w . J a k k o l w i e k zachowana zostaje liczba 6 j a r m a r ­ ków w r o k u , zmienia się i c h charakter. Stają się one r y n k a m i zaopa­ trzenia i z b y t u dla h a n d l u lokalnego. T y l k o niektóre gałęzie p r o d u k c j i k u r p i o w s k i e j , j a k w y r o b y płócienne, c h o d n i k i , przechodzą za pośred­ n i c t w e m jarmarków i targów m y s z y n i e c k i c h n a r y n e k ogólnokrajowy. Równocześnie wzrasta znaczenie jako ośrodków h a n d l o w y c h miast większych: Ostrołęki, K o l n a , Łomży, posiadających dogodną k o m u n i ­ kację i przez t o większe możliwości powiązań z r y n k i e m ogólnopolskim, koncentrujących więcej zakładów p r o d u k c y j n y c h i przemysłowych niż Myszyniec. Wanda Paprocka LES CONDITIONS DES CENTRES DU DEVELOPPEMENT COMMERCANTS DE LA VILLE RURAUX AU XIXe SUR SIĚCLE L'EXEMPLE MYSZYNIEC Resume L ' a r t i c l e contient des r e m a r q u e s c o n c e r n a n t M y s z y n i e c dans l a F o r e t - V e r t e , u n des p l u s a n c i e n s c e n t r e s de l a v i e économique s u r le t e r r i t o i r e de l a M a s o v i e du n o r d - e s t , á l'époque du développement dans cette region de l'économie d'échange m a r c h a n d i s e - m o n n a i e . L e s sources citées d a n s l ' a r t i c l e m e t t e n t en l u m i e r e le p r o c e s s u s e n question d a n s l'espace de p l u s i e u r s dizaines d'années, d e p u i s l a f i n d u X V I I i e et le c o m m e n c e m e n t d u XIX<? siěcle jusqu'á s a seconde moitié. L e s r e m a r q u e s q u i y sont présentées d o i v e n t c o n t r i b u e r á l a c o n n a i s s a n c e du role des petites v i l l e s dans le p r o c e s s u s de l a f o r m a t i o n du marché intérieur, c e l u i - c i d e t e r m i n a n t a u c o u r s des différentes périodes l e s n o u v e l l e s l i m i t e s des regions dites ethnographiques. Les documents d'archives q u i c o n s t i t u e n t l a base des sources de cette elaboration, c o n c e r n e n t l e développement de M y s z y n i e c e n tant q u e v i l l a g e c o m m e r c a n t . D u fait de s a s i t u a t i o n s u r l a frontiěre p r u s s i e n n e a i n s i q u e des postes d o u a n i e r s q u i s'y t r o u v a i e n t , cette localité c o n s t i t u a i t u n l i e u d'échanges c o m m e r c i a u x e n t r e l e R o y a u m e de Pologne et l a P r u s s e . C e s d o c u m e n t s ont p e r m i s également d'étudier le p r o c e s s u s de t r a n s f o r m a t i o n d u v i l l a g e M y s z y n i e c e n une v i l l e , d'évaluer l ' i m p o r t a n c e et le c a r a c t e r e des t r a n s a c t i o n s effectuées a u x m a r c h e s e t a u x foires e n fonction de l a politique n a t i o n a l e c o n c e r n a n t l e c o m m e r c e intérieur et étranger, et a u s s i d ' a n a l y s e r l e s conditions d u développement écono­ m i q u e de l a Forét. 1 Tłum. Т. Chłapowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f30295c207091eb989f78a042161c737.pdf adb011bc22965ac724209bb9cabfad4a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1757 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1627 Title A name given to the resource Artykuły recenzyjne, recenzje i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48, s.263-283 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E , R E C E N Z J E I OMÓWIENIA „Etnografia Polska", t. X L V I I I : 2004, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 DAGNOSŁAW DEMSKI NARRACJE ŁOTEWSKIE, C Z Y L I PRZESZŁOŚĆ W ŚWIETLE RELACJI OSOBISTYCH History, Stories, Culture and Society Through Life Stories. A Selected HISTORII Collection of Latvian Life M a r a Z i r n i t e , M a i j a H i n k l e (compilers), Riga 2003 Jest to w y b ó r osobistych historii ż y c i a Ł o t y s z y zebranych przez autorki tej p u b l i k a c j i . Obej­ m u j ą one okres p o c z ą w s z y od uzyskania n i e p o d l e g ł o ś c i przez Ł o t w ę w 1991 r. do dnia dzisiej­ 1 szego. M a t e r i a ł y te p o c h o d z ą z narodowego a r c h i w u m h i s t o r i i ustnej ( N O H ) . D o r o k u 2003 zebrano j u ż ponad 2000 tych o p o w i e ś c i , w formie n a g r a ń audio na kasetach. P o w s t a ł o t a k ż e Stowarzyszenie Ł o t e w s k i c h Badaczy Ustnej H i s t o r i i „ D z i v e s s t a t s " ( o p o w i e ś ć ustna). Prezentowane w y d a n i e s k ł a d a s i ę z d w ó c h c z ę ś c i . W pierwszej przedstawiono 6 h i s t o r i i ż y c i a spisanych w r ó ż n y c h regionach na terenie Ł o t w y . W drugiej c z ę ś c i o p u b l i k o w a n o 7 relacji Ł o t y ­ szy, p o c h o d z ą c y c h ze S t a n ó w Zjednoczonych (jeden z nich b y ł Ż y d e m , k t ó r y w y e m i g r o w a ł do S t a n ó w Zjednoczonych po I I wojnie ś w i a t o w e j ) . Informatorzy b y l i w w i e k u od 60 do 80 lat i pochodzili ze w s z y s t k i c h stron Ł o t w y . Tego t y p u ekspedycje z b i e r a j ą c e o p o w i e ś c i o d b y w a j ą s i ę co r o k u , w kolejnych regionach kraju (Semigalia, Ł a t g a l i a , Kurlandia, L i w l a n d i a ) . D r u g a c z ę ś ć historii w omawianej pracy z o s t a ł a zebrana przez M a i j a H i n k l e , k i e r u j ą c ą pro­ j e k t e m Stowarzyszenia Ł o t y s z y A m e r y k a ń s k i c h (Amerikas Latviesu Apvieniba). Wyboru relacji d o k o n a l i organizatorzy projektu. W 2003 r. w zbiorach Stowarzyszenia z n a j d o w a ł o s i ę ponad 150 kaset z nagraniami. W t y m samym czasie, podczas realizacji a m e r y k a ń s k i e g o o d p o w i e d n i k a tego p r z e d s i ę w z i ę c i a , zebrano dalsze 300 historii. N u r t zbierania tego t y p u m a t e r i a ł ó w r o z p o c z ę ł a A m e r y k a n k a ł o t e w s k i e g o pochodzenia Veda Skultans, p u b l i k u j ą c swoje prace (1998) poza Ł o t w ą . Po uzyskaniu n i e p o d l e g ł o ś c i przez ten kraj w 1991 r. pojawienie się tego rodzaju t e m a t y k i stało się n a r z ę d z i e m poznawania p r z e s z ł o ś c i swo­ j e g o narodu. W Polsce zainteresowanie p a m i ę t n i k a m i i historiami ż y c i a z w y k ł y c h ludzi, w t y m c h ł o p ó w , m i a ł o swój r o z k w i t w okresie działalności Floriana Znanieckiego i Józefa C h a ł a s i ń s k i e g o . A k c j a zbierania ustnych historii ż y c i a z w y k ł y c h ludzi na Ł o t w i e jest n i e z b ę d n y m o g n i w e m w odnajdywaniu swojego miejsca we w s p ó ł c z e s n e j Europie w krajach postsowieckich. Jak p i s z ą autorzy tego zbioru, jest on p i e r w s z y m k r o k i e m w poszukiwaniu sposobu prezentacji tego mate­ r i a ł u szerszej p u b l i c z n o ś c i , a wybrane historie r e p r e z e n t u j ą d o ś w i a d c z e n i a c a ł e g o pokolenia. * * * Co m o ż e d o s t a r c z y ć lektura takich o p o w i e ś c i badaczowi kultury, zainteresowanemu kwestia­ m i postrzegania p r z e s z ł o ś c i , t o ż s a m o ś c i , e t n i c z n o ś c i , relacjami s w ó j - o b c y , l o k a l n y m i w a r t o ś c i a m i , czy stereotypami? A b y o d p o w i e d z i e ć na to pytanie, n a l e ż y z a s t a n o w i ć się, c z y m s ą ustne nar­ racje o p r z e s z ł o ś c i i w j a k i s p o s ó b m o ż n a j e a n a l i z o w a ć . Historie osobiste, k t ó r e o p o w i a d a j ą ludzie o s w o i m ż y c i u i d o ś w i a d c z e n i a c h , o p i e r a j ą się na p a m i ę c i , albo raczej na p e w n y m doborze w y b r a n y c h jej f r a g m e n t ó w . Te opisy p r z e s z ł o ś c i w y d a j ą się nie b y ć przypadkowe, z o s t a j ą one u p o r z ą d k o w a n e i konceptualizowane przez o p o w i a d a j ą c y c h , t w o r z ą c w ten s p o s ó b o g ó l n e r a m y przekazu. S ą one p o w i ą z a n e znaczeniem, k t ó r e spaja r ó ż n e P o w s t a ł j a k o projekt Instytutu F i l o z o f i i i Socjologii U n i w e r s y t e t u w Rydze. �264 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A elementy i c h d o ś w i a d c z e ń , ale t a k ż e ł ą c z y j e z t e r a ź n i e j s z o ś c i ą . W ten s p o s ó b powstaje obraz r z e c z y w i s t o ś c i przekazywany z pewnego p u n k t u widzenia, a t r e ś ć tych d o ś w i a d c z e ń w p o w i ą z a ­ n i u z p e r s p e k t y w ą opisu m o ż n a u z n a ć za n a r r a c j ę . Narracja wydaje s i ę b y ć komentarzem do p a m i ę c i p o s z c z e g ó l n y c h c z ł o n k ó w s p o ł e c z n o ś c i , ma w sobie c o ś z m i t u p o d t r z y m u j ą c e g o obraz r z e c z y w i s t o ś c i postrzegany przez d a n ą o s o b ę . Przy t a k i m p o d e j ś c i u to narracja staje s i ę przed­ m i o t e m b a d a ń i analizy, a nie t r e ś ć , czy w i a r y g o d n o ś ć tych o p o w i e ś c i . Istnieje j u ż obszerny z b i ó r literatury p o d e j m u j ą c e j p r o b l e m analizy narracji osobistej prze­ s z ł o ś c i ludzi (Greimas 1989; Tonkin 1992). D o k o n a n i a tych a u t o r ó w w n i o s ł y w i e l e do u k s z t a ł t o ­ w a n i a s i ę pewnego kanonu naukowego badania ustnych narracji. Generalnie analiza s i ę g a szero­ ko, w y k r a c z a j ą c poza treść i formalne struktury w y p o w i e d z i , p r z e c h o d z ą c w s t r o n ę s p o ł e c z n y c h u w a r u n k o w a ń przekazywanych historii. P o w o ł u j ą c s i ę na ten rodzaj analizy, n a l e ż y w y m i e n i ć n a j w a ż n i e j s z e j e j elementy - tematy, elementy powtarzalne, styl w y p o w i e d z i , m o d e l k o m u n i k a ­ c j i , przekazywane w a r t o ś c i , i t p . I tak, zgodnie z t y m p o d e j ś c i e m , konieczne staje s i ę w y o d r ę b n i e n i e najbardziej charaktery­ stycznych w y r a ż e ń p a d a j ą c y c h z ust i n f o r m a t o r ó w , elementy powtarzalne, t w o r z ą c e schemat struktury tekstu. W bardziej s z c z e g ó ł o w y c h badaniach, kiedy panujemy nad j ę z y k i e m , istotne s ą u k ł a d y s ł ó w i w y r a ż e ń w zdaniu. Z tych w y p o w i e d z i w y r ó ż n i ć m o ż n a g ł ó w n e tematy, p r z e ś l e d z i ć ich z a l e ż n o ś ć o d miejsca i czasu, w j a k i m s ą opowiadane. M o ż n a także ustalić styl w y p o w i e d z i , rodzaj n a r z ę d z i j ę z y k o w y c h , takich j a k metafora, hiper­ bola, ironia oraz r e t o r y k ę oraz w y ł o w i ć z a s t o s o w a n ą s t r a t e g i ę , za p o m o c ą której t w o r z ą s p e c y f i c z n ą dla nich n a r r a c j ę . N a l e ż y t e ż o k r e ś l i ć m o d e l k o m u n i k a c j i opowiadający (wielogłosowy, binarny) i z jakiej perspektywy jest ona przekazywana. Co p o d k r e ś l a j ą te o p o w i e ś c i . Jaki m o ż e b y ć cel tych narracji? Jakie znaczenie t w o r z ą ? O p o w i a d a j ą c y i s ł u c h a c z e r e p r e z e n t u j ą g r u p ę ludzi p o s i a d a j ą c y c h specyficzne kompetencje u m o ż l i w i a j ą c e r o z m a w i a j ą c y m ich wzajemne porozumienie, co jest n i e z b ę d n e w takich sytuacjach. D o tego t y p u w i e d z y n a l e ż ą symbole, znaki, p o j ę c i a , fakty historyczne, postacie, organizacje historyczne, ale r ó w n i e ż podzielane interpretacje i specyficzne rozumienie. D z i ę k i temu ich prze­ kaz staje s i ę m o ż l i w y do odczytania. Razem t w o r z ą z b i o r o w o ś ć m ó w i ą c y c h o w s p ó l n y c h sprawach, p o r u s z a j ą c y c h podobne tematy, co jednoczy ich i czyni z nich s p o ł e c z n o ś ć . To rodzaj w s p ó l n o t y dyskursu. Grupa taka wytwarza s p e c y f i c z n ą dla niej n a r r a c j ę o r z e c z y w i s t o ś c i s p o ł e c z n e j . Charakterystyczne cechy dyskursu to: r e g u l a r n o ś ć , k o n w e n c j o n a l n o ś ć , s e n s o w n o ś ć , c e l o w o ś ć , r ó ż n o r o d n o ś ć i k o n t e k s t o w o ś ć . Dyskurs s p o ł e c z n o ś c i dostarcza grupie p e w n y c h r a m oraz specy­ ficznego w y r a z u , ale to j e d n o s t k i w y p e ł n i a j ą j e treścią. Elizabeth T o n k i n p i s a ł a , ż e dla historyka p r z e s z ł o ś ć jest „ i n n y m krajem, k t ó r y rekonstruuje on z resztek p o z o s t a ł y c h , j e ś l i w o g ó l e takie p o z o s t a ł y " . A n a l i z u j ą c p r z e s z ł o ś ć p r z e k a z ó w ust­ nych autorka stawia inne pytania: w j a k i s p o s ó b p r z e s z ł o ś ć jest moja, a w j a k i s p o s ó b m o g ł a ona w p ł y n ą ć na moje dyspozycje? Dlaczego ludzie p a m i ę t a j ą r ó ż n e aspekty p r z e s z ł o ś c i ? Jasne jest, ż e p a m i ę ć ludzka, poznanie i historia p o m a g a j ą k s z t a ł t o w a ć nasze aktualne w y o b r a ż e n i a . Stąd postulat nie badania h i s t o r i i , ale u ś w i a d o m i e n i a sobie, ż e analizujemy „ r e p r e z e n t a c j e p r z e s z ł o ś c i " , kiedy zajmujemy s i ę u s t n y m i opisami. Teza T o n k i n b r z m i , ż e opisy p r z e s z ł o ś c i s ą konstruowane s p o ł e c z n i e poprzez s t o p i e ń o b o w i ą ­ z y w a n i a lub siłę stylu, tzn. stosowanych n a r z ę d z i j ę z y k o w y c h , s p e c y f i c z n ą r e t o r y k ę i strategie narracji. Dlatego t e ż r ó ż n y c h w y p o w i e d z i nie n a l e ż y p o r ó w n y w a ć taksonomicznie, gdzie styl jest i d e n t y f i k o w a n y zgodnie ze stopniem dopasowania do wzorca, ani poprzez f o r m ę w i ę k s z e j uniwersalnej k l a s y f i k a c j i , ale przez p o r ó w n a n i e w a r u n k ó w s p o ł e c z n y c h p r o d u k c j i i praktyki estetyczne. W ó w c z a s przekonamy s i ę , ż e r ó ż n i c e stylu i praktyk c h a r a k t e r y z u j ą pokolenia. Zebrane w tej p u b l i k a c j i historie ż y c i a Ł o t y s z y s ą bogate, nasycone t r e ś c i ą i znaczeniem. Po ich przeczytaniu nasuwa s i ę pierwszy wniosek. O t ó ż , z b i e r a j ą c podobne historie w Polsce lub na B i a ł o r u s i , czy L i t w i e , m o ż e m y szybko z o r i e n t o w a ć s i ę , ż e ż y c i e w i ę k s z o ś c i m i e s z k a ń c ó w dzieli �ARTYKUŁY RECENZYJNE, 265 RECENZJE I O M Ó W I E N I A s i ę na podobne fragmenty. Informatorzy w y m i e n i a j ą z w y k l e te same p r z e d z i a ł y czasowe, w a ż n e m o m e n t y p r z e ł o m o w e ich ż y c i a , charakterystyczne dla z b i o r o w o ś c i , w której żyją. Wydaje s i ę , ż e ż y c i e k a ż d e j j e d n o s t k i przebiega w tych samych ramach i skupia się w o k ó ł najbardziej istot­ n y c h w y d a r z e ń ich indywidualnej historii, takich j a k narodziny, ś l u b i pogrzeb. Poza t y m w ich p a m i ę c i istotne miejsce z a j m u j ą wydarzenia o charakterze historyczno-politycznym. Subiektywne ż y c i e jednostki zostaje w t ł o c z o n e w o k r e ś l o n e dla danej z i e m i ramy historyczno-polityczno-ekonomiczne, o d c i s k a j ą c e s w ó j w p ł y w na c a ł ą z b i o r o w o ś ć . Takie badania w y m a g a j ą poznania h i s t o r i i regionu, aby ł a t w i e j u c h w y c i ć , o c z y m m ó w i ą informatorzy i co ostatecznie ma dla nich znaczenie. Z moich d o ś w i a d c z e ń w y n i k a , że w centralnej Polsce podobne wspomnienia „ z w y k ł y c h " ludzi, w z a l e ż n o ś c i od miejsca i p a m i ę c i , p o r u s z a ł y w ą t k i I w o j n y ś w i a t o w e j , w o j n y polsko-bolsze­ w i c k i e j , 20-lecia m i ę d z y w o j e n n e g o , okupacji n i e m i e c k i e j , w y z w o l e n i a przez a r m i ę r a d z i e c k ą oraz r z e c z y w i s t o ś c i powojennej. N a terenach wschodniej Polski, ale r ó w n i e ż zachodniej B i a ł o r u s i ( t a k ż e U k r a i n y ) , relacje takie d o t y c z ą okupacji niemieckiej, j a k i okresu, kiedy ziemie te z o s t a ł y zajęte przez Z w i ą z e k Radziecki. O p o w i e ś c i r e l a c j o n u j ą c e n a j w a ż n i e j s z e wydarzenia w ż y c i u l u d z i , w ten czy i n n y s p o s ó b p o d e j m u j ą te w ą t k i , c h o c i a ż m o g ą one m i e ć inne znaczenie dla k a ż d e g o z o p o w i a d a j ą c y c h . Relacje z ż y c i a m i e s z k a ń c ó w Ł o t w y r ó w n i e ż p o w t a r z a j ą się w pewien s p o s ó b , co oznacza w t ł o c z e n i e ich w odpowiednie ramy historyczne. Tu jednak, j a k się przekonamy, p o j a w i a j ą się r ó ż n i c e w stosunku do Polski lub B i a ł o r u s i , o d z w i e r c i e d l a j ą c e s p e c y f i k ę h i s t o r y c z n ą , przemiany polityczne i ekonomiczne na tych ziemiach. Jakie tematy p o j a w i a j ą s i ę w relacjach Ł o t y s z y ? Okres carskiej Rosji, I w o j n a ś w i a t o w a , 2 w a l k i o n i e p o d l e g ł o ś ć Ł o t w y , o d d z i a ł y Bermontsa , c z y l i tej c z ę ś c i a r m i i niemieckiej, k t ó r a w a l ­ c z y ł a nie g o d z ą c się na n i e p o d l e g ł o ś ć , k r ó t k o t r w a ł y r z ą d sowiecki w Rydze (1919). Dalej, okres 3 n i e p o d l e g ł e g o p a ń s t w a ł o t e w s k i e g o , tzn. reforma rolna i „ n o w i farmerzy" (jaunsairnmieki) dojś­ cie do w ł a d z y i r z ą d y U l m a n i s a (1935). W s p o m i n a j ą c z ę s t o w y b u c h I I w o j n y ś w i a t o w e j , z a j ę c i e Ł o t w y przez wojska sowieckie (1941) i deportacje Ł o t y s z y na S y b e r i ę , a t a k ż e o d e j ś c i e Rosjan i przybycie N i e m c ó w (1941). Kolejne wydarzenia to z a k o ń c z e n i e wojny, ucieczka Ł o t y s z y na z a c h ó d z N i e m c a m i , z a j ę c i e Ł o t w y przez Rosjan (1944), masowe deportacje Ł o t y s z y na S y b e r i ę i do Rosji (1947), k o l e k t y w i z a c j a i kolejne deportacje ( 1 9 5 0 - 1 9 5 7 ) . Okres p r z y n a l e ż n o ś c i do p a ń s t w a radzieckiego oraz uzyskanie n i e p o d l e g ł o ś c i (1991) - to najnowsza opowiadana historia. Takie ramy historyczne w y w a r ł y w p ł y w na m i e s z k a ń c ó w Ł o t w y . W rezultacie w s w o i m ż y c i u b y l i oni zmuszeni do konkretnych w y b o r ó w , k t ó r e s p o w o d o w a ł y , że ich relacje w y p e ł n i a j ą w s p o m ­ nienia, kiedy stawali s i ę u c h o d ź c a m i , w y w i e z i o n y m i na Sybir, c z ł o n k a m i ł o t e w s k i c h formacji 4 zbrojnych (SS Waffen), Ł o t e w s k i e g o L e g i o n u , lub innych organizacji strzeleckich l u d n o ś c i cy­ w i l n e j , j a k o d d z i a ł y obrony (Aizsargi, 2 Bermonts - Aizsardzes) od nazwiska d o w ó d c y 5 lub organizacje s t r z e l c ó w w a l c z ą c y c h w a r m i i kontrrewolucyjnego ruchu w krajach bałtyckich ( 1 9 1 8 - 1 9 1 9 ) . Pavels B e r m o n t s - A v a l o v s ( 1 8 8 4 - 1 9 7 3 ) . Jego w o j s k a p r ó b o w a ł y przy p o m o c y N i e m c ó w o d b i ć R y g ę . Jednak wojska ł o t e w s k i e p o k o n a ł y Bermontsa i u s u n ę ł y z kraju. 11 listo­ pada Ł o t y s z e o b c h o d z ą d z i e ń P a m i ę c i B o h a t e r ó w z tego okresu. Zamieszczone informacje histo­ ryczne p r z e d s t a w i ł e m d z i ę k i konsultacjom Ilze Boldane z R y g i . 3 Jaunsammieki 4 Ł o t e w s k i Legion (Latviesu Legion) został uformowany przez niemieckie w ł a d z e okupacyjne - ludzie, k t ó r z y otrzymali z i e m i ę w ramach reformy rolnej z 1920 r o k u . w 1943 r. W celu u k r y c i a Ł o t e w s k i e g o L e g i o n u utworzono go w ramach SS. N o w y L e g i o n na­ zwano „ L e t t i s c h e SS F r e i w i l l i g e n L e g i o n " , a liczył on o k o ł o 52 000 l u d z i . C z ę ś ć tych o d d z i a ł ó w stanowili ochotnicy, ale nie wszyscy. K i e d y losy w o j n y z a c z ę ł y s i ę o d w r a c a ć na n i e k o r z y ś ć N i e ­ miec, w p r o w a d z o n o p o b ó r . P r z y w ó d c ą i z a ł o ż y c i e l e m L e g i o n u b y ł Rudolfs Bangerskis. 5 Aizsargi to rodzaj organizacji paramilitarnej. U t w o r z o n a z o s t a ł a przez T y m c z a s o w y R z ą d Ł o t w y w 1919 roku. P o w s t a ł a w celu umocnienia i obrony Ł o t w y , zapewnienia b e z p i e c z e ń s t w a wobec z a g r o ż e n i a ze strony obcych sił. W i ę k s z ą p o p u l a r n o ś ć z d o b y ł a ta organizacja w okresie panowania K . U l m a n i s a w latach 30-tych. W 1940 r o k u w jej s k ł a d w c h o d z i ł o 68 000 c z ł o n k ó w , �266 ARTYKUŁY RECENZYJNE, 6 radzieckiej (strelnieku) RECENZJE I O M Ó W I E N I A podczas I w o j n y ś w i a t o w e j ( 1 9 1 5 - 1 9 1 8 ) , ż o ł n i e r z a m i narodowej a r m i i ł o t e w s k i e j pod rozkazami płk. Oskara Kalpaksa (kalpakiesi) czy o d d z i a ł a m i p a r t y z a n c k i m i (kureliesif , (meza kakif 1 podczas tej samej w o j n y (1919), z I I w o j n y ś w i a t o w e j , c z ł o n k a m i organi­ ]0 zacji w e t e r a n ó w w o j e n n y c h Ł o t e w s k i e g o L e g i o n u (Daugavas Vanagi) . W y n i k a z tego, ż e Ł o t w a b y ł a miejscem s z c z e g ó l n i e trudnych i b e z k o m p r o m i s o w y c h w y ­ b o r ó w , p r o w a d z ą c y c h w efekcie do wyniszczenia r ó ż n y c h n a r o d o w o ś c i . Prezentowany tu z b i ó r obejmuje relacje Ł o t y s z y . A l e losy k a ż d e j z n a r o d o w o ś c i m i e s z k a j ą c e j na Ł o t w i e k s z t a ł t o w a ł y s i ę inaczej, dlatego ten z b i ó r przedstawia t y l k o p e r s p e k t y w ę ł o t e w s k ą . U c z e s t n i c t w o w jednej z organizacji m i l i t a r n y c h r ó w n o z n a c z n e b y ł o z c z y n n y m o p o w i e ­ dzeniem s i ę po jednej ze stron k o n f l i k t u podczas wojny, a w ó w c z a s w y m i e n i a n e w w i ę k s z o ś c i narracji tego rodzaju wydarzenia prezentowane b y ł y j a k o te, k t ó r e w konsekwencji o d w r a c a ł y c a ł k o w i c i e dotychczasowe pozycje s p o ł e c z n e o p o w i a d a j ą c y c h , raz s t a w i a ł y ich po stronie z w y ­ c i ę z c y , a p ó ź n i e j w r o l i pokonanych. Osobiste historie w y p e ł n i o n e s ą opisami p e ł n y m i cierpienia, n a j c z ę ś c i e j t r a g i c z n y m i dla rodzin. Zebrane tu po odzyskaniu n i e p o d l e g ł o ś c i przez Ł o t w ę o p o w i e ś c i s ą w y r a z e m ś w i a d o m o ś c i i n f o r m a t o r ó w , j a k i z b i e r a j ą c y c h oraz d o k o n u j ą c y c h w y b o r u . R e p r o d u k u j ą b ą d ź k o n t e s t u j ą w s p ó ł ­ czesny n a r o d o w y dyskurs p a ń s t w o w y . W i ę k s z o ś ć tych h i s t o r i i , z w y j ą t k i e m m i e s z k a ń c a Ł o t w y n a r o d o w o ś c i ż y d o w s k i e j (historia nr 11), m i e ś c i się w dyskursie n a r o d o w y m . Ten w y b ó r narracji w y r a ź n i e akcentuje narracje ł o t e w s k i e . To b y ł o celem c a ł e g o projektu. Po latach p r z y n a l e ż n o ś c i Ł o t w y do Z w i ą z k u Radzieckiego, gdzie nie b y ł o miejsca dla w y r a ż a n i a k r z y w d y narodowej, te o p o w i e ś c i m i e s z c z ą s i ę w t y m nurcie. M o j e w ł a s n e d o ś w i a d c z e n i a z prowadzenia r o z m ó w z m i e s z k a ń c a m i Ł o t w y , n a l e ż ą c y m i do r ó ż n y c h n a r o d o w o ś c i (Polacy, B i a ł o r u s i n i , Rosjanie, w t y m s t a r o o b r z ę d o w c y , Ł o t y s z e ) potwier­ d z a j ą fakt, ż e niemal wszyscy m ę ż c z y ź n i b y l i w ten czy inny s p o s ó b p o w i ą z a n i z organizacjami 1 1 wojskowymi lub p a r a m i l i t a r n y m i Ł o t w y , albo w y w i e z i e n i na roboty do N i e m i e c (Polacy, w t y m m ę ż c z y ź n i od 18 do 60 r o k u ż y c i a . W i e l u z nich b y ł o potem represjonowanych przez Rosjan. W jej s k ł a d w c h o d z i ł y t a k ż e organizacje kobiece (aizsardzes) 6 Strelnieku i młodzieżowe (jaunsargi). - to c z ę ś ć narodowych sił ł o t e w s k i c h . U t w o r z o n e z o s t a ł y w 1915 r. j a k o c z ę ś ć rosyjskiej a r m i i carskiej. P o c z ą t k o w o u f o r m o w a n i zostali z samych o c h o t n i k ó w , p ó ź n i e j d o ł ą ­ czono do nich Ł o t y s z y z innych o d d z i a ł ó w rosyjskich. B y l i d z i e l n y m i ż o ł n i e r z a m i i w a l c z y l i p r z e c i w k o N i e m c o m podczas I w o j n y ś w i a t o w e j . Po r e w o l u c j i zdecydowali o n i p o p r z e ć bolsze­ w i k ó w , d z i ę k i temu r z ą d radziecki u r a t o w a ł się. Dzisiaj Ł o t y s z e nie s ą d u m n i z tego faktu. 7 Kalpakiesi - to bataliony Oskarsa Kalpaksa, utworzone j a k o c z ę ś ć B a ł t y c k i e j A r m i i N i e ­ mieckiej w 1919 r. W a l c z y l i przeciwko a r m i i czerwonej, a p ó ź n i e j t a k ż e przeciwko niemieckiej a r m i i . Dlatego t e ż w z i ę l i u d z i a ł w w a l k a c h o w y z w o l e n i e Ł o t w y . 8 Kureliesi - to c z ł o n k o w i e grupy pod d o w ó d z t w e m g e n e r a ł a Janisa Kurelis ( 1 8 8 2 - 1 9 5 4 ) . P o w s t a ł a ona w drugiej p o ł o w i e lipca 1944 r. W ł a ś c i w y m d o w ó d c ą b y ł Kristaps Upenieks ( 1 8 9 1 - 1 9 4 4 ) . Obaj b y l i c z ł o n k a m i Ł o t e w s k i e j Centralnej Rady ustanowionej 13 sierpnia 1943 r. w celu w a l k p r z e c i w k o okupacji N i e m i e c k i e j . Grupa b y ł a blisko tej Rady, tak by w razie potrzeby z o s t a ć z a l ą ż k i e m a r m i i w y z w o l e ń c z e j Ł o t w y . Ludzie spodziewali się, ż e scenariusz I w o j n y ś w i a ­ towej p o w t ó r z y się, a gdy N i e m c y i Rosja o s ł a b n ą , to Ł o t w a przy p o m o c y p a ń s t w zachodnich uzyska n i e p o d l e g ł o ś ć . Grupa z o s t a ł a rozbita w listopadzie 1944 r. przez N i e m c ó w . 9 Meza kaki - to nazwa grupy partyzanckiej utworzonej przez N i e m c ó w w celu w a l k i z sowietami i c z e r w o n ą p a r t y z a n t k ą , podczas I I w o j n y ś w i a t o w e j i po jej z a k o ń c z e n i u . 1 0 Daugavas Vanagi to s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n a organizacja u t w o r z o n a w B e l g i i w 1945 r. w celu wspierania Ł o t y s z y , k t ó r z y ucierpieli w w y n i k u I I w o j n y ś w i a t o w e j . Ł ą c z y ona g ł ó w n i e Ł o t y s z y m i e s z k a j ą c y c h za g r a n i c ą , ale od 1990 r. d z i a ł a r ó w n i e ż na terenie p a ń s t w a ł o t e w s k i e g o . 11 P o n i e w a ż j e d n y m z g ł ó w n y c h t e m a t ó w tych relacji s ą wspomnienia d o t y c z ą c e organizacji paramilitarnych, dlatego p o ś w i ę c a m tu i m w i ę c e j miejsca. Organizacje ochrony kraju w p a ń s t w a c h b a ł t y c k i c h (np. szaulisi - Lietuvos sauliu sajunga na L i t w i e , kajtselit w Estonii) z r z e s z a ł y d o r o s ł y c h m ę ż c z y z n , k t ó r z y nie służyli w wojsku, p r z y s p o s a b i a ł y ich do s ł u ż b y wojskowej (wychowanie �267 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A Rosjanie). Z tych relacji w y n i k a , ż e niemal wszyscy trafiali n a s t ę p n i e do o b o z ó w przeznaczo­ n y c h dla j e ń c ó w w o j e n n y c h , albo za p r z e s t ę p s t w a p o p e ł n i o n e p r z e c i w k o p a ń s t w u r a d z i e c k i e m u oraz deportowani na S y b e r i ę lub p o ł u d n i e Rosji. Wojna i jej konsekwencje s t a n o w i ą kontekst historyczny w s z y s t k i c h o p o w i e ś c i , n i e z a l e ż n i e od n a r o d o w o ś c i narratora. R ó w n i e i n t e r e s u j ą c e s ą dane na temat liczby i s k ł a d u narodowego l u d n o ś c i Ł o t w y z r ó ż n y c h o k r e s ó w (tu zobaczymy jeszcze szerszy kontekst s p o ł e c z n o - h i s t o r y c z n y ) . I tak, w e d ł u g p i e r w ­ szego spisu l u d n o ś c i na t y m obszarze z 1897 r., Ł o t y s z e stanowili 68,3% całej populacji, liczącej 1,93 m i l i o n a m i e s z k a ń c ó w . Rosjanie stanowili w ó w c z a s ok. 12%, Ż y d z i 7,4%, N i e m c y 6,2%, Polacy 3,4%. P o z o s t a ł e m n i e j s z o ś c i stanowili L i t w i n i , E s t o ń c z y c y i Cyganie. W e d ł u g spisu z 1935 r. liczba l u d n o ś c i Ł o t w y w y n o s i ł a 1,9 m i l i o n a . W e d ł u g tych danych procent Ł o t y s z y w z r ó s ł do 77% c a ł o ś c i , a proporcje l u d n o ś c i p o z o s t a ł y c h m n i e j s z o ś c i z m n i e j s z y ł y się. P o m i m o c i ę ż k i c h ofiar poniesionych w okresie I w o j n y ś w i a t o w e j i w y j a z d ó w do Rosji, 12 liczba l u d n o ś c i ł o t e w s k i e j w z r o s ł a m i ę d z y 1897 a 1935 r o k i e m o 155 0 0 0 . W t y m okresie w y ­ emigrowali głównie Niemcy i Żydzi. W 1959 r. Ł o t y s z e stanowili 62%) s p o ł e c z e ń s t w a , podczas gdy liczba l u d n o ś c i rosyjskiej sko­ 13 c z y ł a z 8,8%) do 26,6%). B i a ł o r u s i , U k r a i ń c y i Polacy ł ą c z n i e stanowili 7,2%), a Ż y d z i - l,7%o . Emigracja t y s i ę c y Rosjan na ziemie ł o t e w s k i e s p o w o d o w a ł a , ż e l u d n o ś ć ł o t e w s k a zmalała i w 1970 r. s t a n o w i ł a 56,8%, w 1979 - 54%, a w 1989 - 52%. W 2000 r. l u d n o ś ć Ł o t w y w y n o s i ł a 2,4 m i n , w t y m Ł o t y s z e stanowili 51,8%, Rosjanie 33,8%o, 14 B i a ł o r u s i n i 4,3%, U k r a i ń c y 3,5%, Polacy 2,3%, L i t w i n i 1,3% . Z tych danych w y n i k a , że proporcje liczby l u d n o ś c i m n i e j s z o ś c i etnicznych na Ł o t w i e s ą s t a ł e . W y j ą t e k stanowi l u d n o ś ć rosyjska, k t ó r e j , j a k to w y n i k a z danych, p r z y b y ł o ponad d w u ­ krotnie w okresie X X w. fizyczne, strzelectwo) oraz r o z w i j a ł y w nich postawy obywatelskie. Organizacje ochrony kraju w p a ń s t w a c h b a ł t y c k i c h d y s p o n o w a ł y też w ł a s n y m c i ę ż k i m s p r z ę t e m - armaty, c z o ł g i , samoloty, a struktura organizacyjna b y ł a dostosowana do struktury administracyjnej p a ń s t w a . D o c e l ó w bojo­ w y c h grupy te b y ł y zorganizowane w d r u ż y n y i p o d l e g a ł y p o w i a t o w y m komendantom w o j s k o ­ w y m . W skali kraju ich szkoleniem i d z i a ł a n i a m i k i e r o w a ł w ł a s n y sztab. W przypadku w o j n y dru­ ż y n y organizacji ochrony kraju w p a ń s t w a c h b a ł t y c k i c h u b e z p i e c z a ł y zaplecze w a l c z ą c e j armii w ł a s n e j i b y ł y u ż y w a n e do prowadzenia partyzantki na tyłach nieprzyjaciela. W czasach pokoju b r a ł y u d z i a ł w walce z k l ę s k a m i ż y w i o ł o w y m i i p o ż a r a m i , w razie r o z r u c h ó w w s p ó ł d z i a ł a ł y z p o l i ­ cją. Jako s k ł a d o w a c z ę ś ć sił zbrojnych p a ń s t w a c z ł o n k o w i e organizacji obrony przewyższali liczebnie skoszarowane wojsko ( w latach 30. nawet kilkakrotnie), sieć ich d r u ż y n o b e j m o w a ł a c a ł y kraj. C z ł o n k a m i organizacji ochrony kraju w p a ń s t w a c h b a ł t y c k i c h b y ł o w i e l u przedstawicieli inte­ ligencji (nauczyciele, wolne zawody, d u c h o w i e ń s t w o ) , ich trzon s t a n o w i ł a jednak przede wszyst­ k i m l u d n o ś ć w s i . D o z a d a ń organizacji ochrony kraju w p a ń s t w a c h b a ł t y c k i c h n a l e ż a ł o też krzewie­ nie postaw obywatelskich i o d d z i a ł y w a n i e na rzecz poziomu kultury ogólnej w kraju. W Estonii, na L i t w i e i Ł o t w i e organizacje te z o s t a ł y r o z w i ą z a n e po w c i e l e n i u tych krajów w s k ł a d Z S R R ( w 1940 roku). C z ł o n k ó w i k a d r ę w w i ę k s z o ś c i osadzono w w i ę z i e n i a c h b ą d ź deportowano. M i m o to z ich k r ę g u w y w o d z i l i s i ę przede w s z y s t k i m spiskowcy, k t ó r z y w m o m e n ­ cie z b l i ż a n i a się Wehrmachtu, w lecie 1941 r o k u , w y s t ą p i l i zbrojnie p r z e c i w k o a r m i i czerwonej, m i ę d z y i n n y m i w K o w n i e . W okresie okupacji niemieckiej, w latach 1941-44, zasilali tolerowa­ ne przez N i e m c ó w organizacje narodowe oraz pomocnicze formacje policyjne i wojskowe w s p ó ł d z i a ł a j ą c e z okupantem. Po zajęciu r e p u b l i k b a ł t y c k i c h przez a r m i ę c z e r w o n ą d z i a ł a l i m i ę ­ dzy i n n y m i w antysowieckiej partyzantce na L i t w i e . 1 2 M o g ł o to b y ć w y n i k i e m p o l i t y k i asymilacji m n i e j s z o ś c i etnicznych w Republice Ł o t e w s k i e j . 1 3 W okresie w o j e n n y m m i ę d z y 1941 a 1944 r. z g i n ę ł o 80 000 Ż y d ó w na Ł o t w i e . 14 w 1993 r n a Ł o t w i e i s t n i a ł o 290 kongregacji l u t e r a ń s k i c h , 191 parafii k a t o l i c k i c h , a t a k ż e 56 w s p ó l n o t (obszczina) s t a r o o b r z ę d o w c ó w . W 2000 r. ze w z g l ę d u na w y z n a n i e religijne lute­ ranie stanowili 55% s p o ł e c z e ń s t w a , katolicy - 24%, p r a w o s ł a w n i - 9%. W samej Ł a t g a l i i miesz­ k a ł o 60 000 P o l a k ó w . �268 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A Jakie tematy w y ł a n i a j ą s i ę z o p o w i e ś c i w y s e l e k c j o n o w a n y c h w t y m zbiorze? N a j c z ę ś c i e j wspominane s ą czasy d z i e c i ń s t w a , c z ę s t o ż y c i e na p r o w i n c j i , na farmach (seta, laukumaies), ko­ n i e c z n o ś ć opowiadania się po stronie rosyjskiej lub niemieckiej. D l a o p o w i a d a j ą c y c h w a ż n e s ą relacje m i ę d z y Ł o t y s z a m i a Rosjanami lub m i ę d z y Ł o t y s z a m i a i n n y m i n a r o d o w o ś c i a m i . Z pre­ zentowanych relacji w y n i k a pewien obraz Ł o t y s z a , p a ń s t w a Ł o t e w s k i e g o , czy nawet „ ł o t e w s k o ś c i " . W s k a z u j ą na to r ó ż n e w y p o w i e d z i . Powszechne b y ł o nazywanie Ł o t y s z y faszystami, depor­ tacje, z e s ł a n i a , w y r o k i ś m i e r c i za d z i a ł a l n o ś ć przeciw p a ń s t w u radzieckiemu. Dezercje z armii radzieckiej, zmuszanie k u ł a k ó w do w y s o k i c h p o d a t k ó w , n i e m o ż n o ś ć s p ł a c e n i a p o d a t k ó w i odda­ wanie ziemi do k o ł c h o z ó w . To ich b o l ą c z k i . P r a c o w i t o ś ć i d b a ł o ś ć o c z y s t o ś ć na deportacji czy w k o ł c h o z a c h , w y s o k a produkcja ł o t e w s k i c h k o ł c h o z ó w w y r ó ż n i a ł a ten n a r ó d . Z a j m o w a n i e d o m ó w i m i e s z k a ń deportowanych przez r o d z i n y rosyjskie jest powszechnie źle oceniane. M o ż n a t e ż u s ł y s z e ć w z m i a n k i o procesie asymilacji Rosjan w okresie przedwojennym, kiedy to nie chcieli by nazywano ich Rosjanami, lecz Ł o t y s z a m i , m i m o ż e niezbyt dobrze znali j ę z y k łotewski. Jak p i s a ł jeden z i n f o r m a t o r ó w , m i a ł on absolutne przekonanie, co do tego, ż e w a l c z y o nie­ dopuszczenie Rosjan na z i e m i ę ł o t e w s k ą . D l a nich nie b y ł o ż a d n y c h w ą t p l i w o ś c i , co do s ł u s z ­ n o ś c i w a l k i z Rosjanami. Ż a d e n Ł o t y s z nie c h c i a ł d o p u ś c i ć do p o w r o t u tego, co d z i a ł o s i ę w okresie 1 9 4 0 - 1 9 4 1 . N a L i t w i e tego typu narodowy L e g i o n nie p o w s t a ł , w p r z e c i w i e ń s t w i e do Ł o t w y i Estonii. W e d ł u g informatora m i a ł y one charakter w o j s k frontowych. L i t w a w y b r a ł a inny wariant, g d y ż potencjalni c z ł o n k o w i e tych formacji u c i e k l i i s k r y l i s i e w lasach. L i t w i n i pozostali j e d n a k w s ł u ż b i e zbrojnej p o l i c j i (szaulisi) (s. 160). Pomijany jest w ą t e k eksterminacji l u d n o ś c i ż y d o w s k i e j na Ł o t w i e . Jeden z i n f o r m a t o r ó w , sam pochodzenia ż y d o w s k i e g o p r z e ż y ł , t y l k o dlatego, że z o s t a ł ewakuowany do Rosji. Ale z m o i c h b a d a ń w y n i k a , ż e w ą t e k ten pojawia się w relacjach w s p ó ł c z e s n y c h m i e s z k a ń c ó w Ł o t w y . U d z i a ł o d d z i a ł ó w ł o t e w s k i c h w eksterminacji l u d n o ś c i ż y d o w s k i e j jest w jednej relacji w s p o m ­ niany, ale raczej jest pomijany. L u d z i e p a m i ę t a j ą osoby, k t ó r e z a b i j a ł y podczas wojny, a nie zo­ s t a ł y jeszcze rozliczone za z a b ó j s t w a . Z relacji zebranych w ś r ó d Ł o t y s z y m i e s z k a j ą c y c h w A m e r y c e w y n i k a , ż e w i e l u c z ł o n k ó w Ł o t e w s k i e g o L e g i o n u u c i e k ł o na z a c h ó d . T y m samym u n i k n ę l i oni n i e w o l i radzieckiej, gdzie b y l i b y traktowani bardzo surowo. D u ż a c z ę ś ć z nich w y e m i g r o w a ł a do U S A , Kanady, A u s t r a l i i , c z ę ś ć z o s t a ł a z N i e m c z e c h . Wraz z nastaniem ery M c C a r t h y z m u w Stanach Z j e d n o c z o n y c h , zostali oni uznani za w e t e r a n ó w w o j n y z k o m u n i z m e m (ustawa prezydenta). Kongres w y d a ł r e z o l u c j ę , w e d ł u g której b y ł y c h c z ł o n k ó w Ł o t e w s k i e g o L e g i o n u nie traktowano j u ż j a k o w r o g ó w S t a n ó w Zjednoczonych (s. 165). M i m o wszystko, j a k podaje jeden z i n f o r m a t o r ó w , „ w i ę k s z o ś ć ludzi w Smiltene m ó w i ł o , że j e ś l i m i e l i by w y b i e r a ć m i ę d z y dwoma z ł a m i - N i e m c y czy Rosjanie - to raczej w y b r a l i b y Rosjan. W i ę c kiedy Rosjanie p r z y b y l i , k a ż d y p o w i a d a ł „dzięki B o g u " , ale nastały c i ę ż k i e m i e s i ą c e " (s. 158). W zbiorze spotkamy r ó w n i e ż w ą t k i polskie. I n t e r e s u j ą c e s ą w z m i a n k i Ł o t y s z y d o t y c z ą c e P o l a k ó w . N i e k t ó r z y z n i c h w y m i e n i a j ą p r z o d k ó w pochodzenia polskiego. U c i e k a j ą c przed Rosjanami w i e l u Ł o t y s z y , n a l e ż ą c y c h do l u d n o ś c i c y w i l n e j , z n a l a z ł o s i ę na obecnym Pomorzu s z c z e c i ń s k i m . Pracowali u N i e m c ó w i podobnie j a k oni wyjechali ostatecznie na z a c h ó d . Oba­ w i a l i s i ę P o l a k ó w p r z y b y ł y c h z t e r e n ó w Rosji, o s i e d l a j ą c y c h się na ziemiach zachodnich, zajmu­ j ą c y c h d o m y poniemieckie. W jednej z relacji w s p o m i n a j ą fakt p r z y b y c i a P o l a k ó w i zawieszania swoich flag na domach, a e w a k u a c j ę N i e m c ó w o p i s u j ą j a k o t r a g i c z n ą . O p i s u j ą c p r z y b y ł y c h P o l a k ó w n a z y w a j ą ich „ d o ś ć p r y m i t y w n y m i " , a „ich dzieci nie m i a ł y bielizny, a kobiety b y ł y okutane w c i ę ż k i e szale". W s p o ­ m i n a r ó w n i e ż , ż e patrzyli na wszystko z n i e n a w i ś c i ą (s. 120). Po ich p r z y b y c i u wyrzucano Ł o t y ­ szy z lepszych d o m ó w . W e d ł u g tej relacji Rosjanie d ł u g o nie w y j e ż d ż a l i , by m i e ć oko na Pola­ k ó w (s. 121). Ten sam informator pisze, ż e „ c z a s e m w y d a w a ł o m u się, ż e Polacy b y l i c a ł k o w i c i e „ p i j a n i " i d e ą , ż e b ę d ą m o g l i r z ą d z i ć s i ę sami i ż e b ę d ą w o l n i " . „ P o l a c y p r ó b o w a l i d a ć m ł o d ­ szej generacji s z a n s ę r z ą d z e n i a , np. starszego w y k s z t a ł c o n e g o m ę ż c z y z n ę z w o l n i o n o i na j e g o miejsce w s t a w i o n o m ł o d e g o studenta, k t ó r y n o s i ł literę „ P " na ubraniu (s. 122). �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A 269 N a z a k o ń c z e n i e p a d ł y u w a g i na temat sytuacji Ł o t y s z y w U S A . Informator stwierdza, ż e n i g d y w ż y c i u nie z e t k n ą ł s i ę z problemem d y s k r y m i n a c j i z tego p o w o d u , ż e b y ł Ł o t y s z e m . W e d ł u g niego, c z ę ś c i o w y m w y t ł u m a c z e n i e m tego zjawiska jest fakt, ż e Ł o t y s z e s ą m a ł y m naro­ dem, n i k o m u nie znanym, j a k Polacy, czy W ł o s i . Ł o t y s z y o k r e ś l a j ą j a k o ludzi, k t ó r z y j a k o ś r a d z ą sobie w k a ż d e j sytuacji. „ N i e w a ż n e j a k w y r z u c i ć kota, on zawsze w y l ą d u j e na cztery łapy. N a emigracji Ł o t y s z e p o t r a f i ą p r z e o r i e n t o w a ć siebie, w y k o r z y s t a ć k a ż d ą s y t u a c j ę dla w ł a s n y c h k o r z y ś c i i c e l ó w , z m i e n i ć z a w ó d . Sukcesy Ł o t y s z y l e ż ą w t y m , ż e s ą oni w y t r w a l i i n i e u s t ę p l i w i , zdolni do adaptacji w k a ż d e j sytuacji. To samo dotyczy Ł o t y s z y , k t ó r z y pozostali w Z w i ą z k u Radzieckim. M a j ą z d o l n o ś c i adaptacji, dostosowania s i ę do k a ż d y c h w a r u n k ó w , p o n i e w a ż nie m a j ą innego w y b o r u , albo ż y ć tak j a k m o g ą , albo p r z e s t a ć ż y ć w o g ó l e . We w s z y s t k i c h sytuacjach Ł o t y s z e w y b i e r a j ą dostosowanie by p r z e ż y ć i o c h r o n i ć swoje rodziny. N e g a t y w n y m zjawiskiem j a k i dostrzec m o ż n a u Ł o t y s z y , jest kompleks m n i e j s z o ś c i , który, j a k mam w r a ż e n i e , p r ó b u j ą oni u k r y ć pod m a s k ą b r a w u r y " (s. 182). „ I n n y m z j a w i s k i e m , k t ó r e ł a m i e m i serce w Ł o t w i e jest fakt, że kiedy Ł o t y s z e i Rosjanie ż y j ą obok siebie i r o z m a w i a j ą , kiedy s ą oni razem, to wszyscy Ł o t y s z e r o z m a w i a j ą po r o s y j s k u " (s. 183). Dzisiaj Ł o t y s z e z U S A m a j ą prawo do obywatelstwa ł o t e w s k i e g o oraz prawa w y b o r c z e . Chyba jednak n i e w i e l u z nich korzysta z tego prawa. * * * W y b ó r tych w s p o m n i e ń nie jest, m o i m zdaniem, charakterystyczny dla w s z y s t k i c h m i e s z k a ń ­ c ó w Ł o t w y , ale b y ć m o ż e dla Ł o t y s z y . Ł o t w a jest krajem w i e l o e t n i c z n y m . W t y m zestawieniu j a w i s i ę j a k o laurka, o d p o w i e d n i o p r z e d s t a w i a j ą c a w s p ó ł c z e ś n i e ten n a r ó d . M o ż n a p o d z i e l i ć narracje ze w z g l ę d u na specyficzne r ó ż n i c e , tzn. narracje r z ą d z ą c y c h i te o p o w i e ś c i osadzone w d o ś w i a d c z e n i a c h ż y c i o w y c h r z ą d z o n y c h . D o tych pierwszych zaliczam o p o w i e ś c i Ł o t y s z y u t o ż s a m i a j ą c y c h się z r e p u b l i k ą Ł o t e w s k ą , co niejednokrotnie o z n a c z a ł o w a l k ę po stronie nie­ mieckiej, c h o c i a ż j a k p o d k r e ś l a j ą , c z ę s t o w b r e w w ł a s n e j w o l i oraz restrykcje ze strony Z w i ą z k u Radzieckiego. I s t n i e j ą j e d n a k r ó ż n i c e w interpretacjach o p o w i e ś c i d o k o n y w a n y c h przez z w y ­ k ł y c h m i e s z k a ń c ó w , zebranych przeze mnie w Ł a t g a l i i . 15 Jak w y n i k a z m o i c h d o ś w i a d c z e ń na Ł o t w i e , i s t n i e j ą o p o w i e ś c i , w k t ó r y c h u d z i a ł m i e s z k a ń ­ c ó w Ł o t w y w formacjach paramilitarnych, np. aizsergi, b y ł ź l e wspominany, a przede w s z y s t k i m s t a n o w i ł ź r ó d ł o p ó ź n i e j s z y c h n i e s z c z ę ś ć . W e d ł u g jednej z takich relacji, m ą ż i n f o r m a t o r k i zapi­ sał s i ę do tej formacji, p o n i e w a ż o t r z y m a ł od nich b r o ń p a l n ą , d z i ę k i czemu m ó g ł p o l o w a ć na z w i e r z y n ę w lesie. A w i ę c p o w o d y zapisania nie zawsze b y ł y tak patriotyczne, j a k nam to przed­ stawiano w t y m zbiorze. K a ż d y g ł o s zaprezentowany w zbiorze jest i n t e r e s u j ą c y i wart u w a ż n e g o przestudiowania, by lepiej p o z n a ć h i s t o r i ę Ł o t w y , d o ś w i a d c z e n i a jej m i e s z k a ń c ó w oraz s p o s ó b m y ś l e n i a dzisiejszych Ł o t y s z y j a k i o b y w a t e l i tego kraju, innych n a r o d o w o ś c i . Jednak to t y l k o fragment w s p ó ł c z e s n y c h narracji m i e s z k a ń c ó w Ł o t w y . Z p e w n o ś c i ą warto p o r ó w n a ć odmienne historie. W Ł a t g a l i i spotykamy w i e l o ś ć d y s k u r s ó w . R ó w n o c z e s n a r o z m o w a z przedstawicielami r ó ż n y c h s p o ł e c z n o ś c i na temat p r z e s z ł o ś c i w y w o ł u j e skrajne w y p o w i e d z i , a nawet o s k a r ż e n i a . M o ż n a w i ę c raczej m ó w i ć o w i e l u narracjach, nie t y l k o ł o t e w s k i c h , ale r ó w ­ n i e ż p o l s k i c h , rosyjskich, starowierskich, b i a ł o r u s k i c h , litewskich, ż y d o w s k i c h i t d . , a tego zabra­ k ł o w t y m zbiorze. C h o c i a ż , j a k z a p e w n i a j ą jego autorzy, jest to pierwszy k r o k do p e ł n i e j s z e j prezentacji szerszego m a t e r i a ł u . N i e wszystkie z tych historii m a j ą charakter bohaterski. Z b i ó r ten nie posiada tej cechy. Ra­ czej prezentuje historie widziane z pozycji ofiary. M ó w i ą c metaforycznie, to krajobraz, w k t ó r y m nie ma z w y c i ę z c ó w , setki t y s i ę c y Ł o t y s z ó w p o l e g ł o , i n n i w y j e c h a l i . To p r ó b a z i n w e n t a r y z o w a n i a tego, co p o z o s t a ł o w p a m i ę c i w nowej sytuacji, po uzyskaniu n i e p o d l e g ł o ś c i i gospodarzenia na swojej ziemi. Bohaterami s ą c i , co p r z e ż y l i i m o g ą c o ś o p o w i e d z i e ć . 1 5 M o j e badania d o t y c z ą c e pogranicza i sytuacji w i e l o n a r o d o w e j r o z p o c z ą ł e m w 2003 r. i o b e j m u j ą one w y w i a d y z przedstawicielami w s z y s t k i c h grup etnicznych Ł a t g a l i i . �270 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A LITERATURA D e m s k i D . 2003, Pogranicze j a k o patchwork, Etnografia Jekabsons E. b r w , Stosunki między Łotwą i Białoruską Polska, t. 48, nr 1-2, s. 129-148. Republiką Ludową w latach 191911921 (internet). Skultans V. 1998, Testimony of Limes: Narratives and Memory in Post-Soviet Latvia, Lon- d o n - N e w York. To n k i n E. 1992, Narrating Our Pasts: The Social Construction Kościół katolicki na Syberii. Historia • Współczesność W y d a w n i c t w o D T S K Silesia, W r o c ł a w 2002, ss. 780 of Oral History, • Przyszłość, Cambridge. A n t o n i K u c z y ń s k i (red.), W ostatnich latach wiedza o polskich d o ś w i a d c z e n i a c h na Syberii u l e g ł a znacznemu wzboga­ ceniu, do czego w a l n i e p r z y c z y n i ł y się konferencje naukowe p o ś w i ę c o n e tej problematyce. Z i n i c j a t y w y O ś r o d k a B a d a ń W s c h o d n i c h we W r o c ł a w i u o d b y ł y się do tej pory trzy m i ę d z y n a ­ r o d o w e sesje z u d z i a ł e m przedstawicieli r ó ż n y c h dziedzin nauki, podczas k t ó r y c h zajmowano się losami P o l a k ó w w Kazachstanie, r o l ą Syberii w historii i kulturze narodu polskiego oraz dzie­ j a m i i p r z y s z ł o ś c i ą K o ś c i o ł a Katolickiego d z i a ł a j ą c e g o w Rosji. Organizatorzy zadbali r ó w n i e ż , by z t r e ś c i ą w y g ł a s z a n y c h r e f e r a t ó w m o g ł o się z a p o z n a ć szerokie grono o s ó b , g d y ż m a t e r i a ł y ze w s z y s t k i c h konferencji z o s t a ł y opublikowane. K s i ą ż k a p o ś w i ę c o n a K o ś c i o ł o w i K a t o l i c k i e m u na Wschodzie jest j e d y n ą p o z y c j ą w polskiej i zagranicznej historiografii tak obszernie o m a w i a j ą c ą ten temat. Chodzi tu z a r ó w n o o z r ó ż n i c o ­ w a n ą p r o b l e m a t y k ę a r t y k u ł ó w , j a k i o z a s i ę g terytorialny opracowania, k t ó r y wykracza poza r a m y z a k r e ś l o n e w tytule. Pod w z g l ę d e m c h r o n o l o g i c z n y m obejmuje ono okres od X I I I do X X w i e k u . Historia z w i ą z k ó w P o l a k ó w z S y b e r i ą jest prawdopodobnie tak d ł u g a , j a k o b e c n o ś ć katolic­ kiego d u c h o w i e ń s t w a za U r a l e m . Zdaniem w i e l u badaczy jej p o c z ą t k i s i ę g a j ą r o k u 1246, gdyż w ł a ś n i e w ó w c z a s m i a ł a miejsce w y p r a w a Jana de Piano Carpiniego na d w ó r chana Gujuka, w której u c z e s t n i c z y ł polski franciszkanin Benedykt. Podobny p o g l ą d w y r a ż o n y jest w k s i ą ż c e Kościół katolicki na Syberii i - co s z c z e g ó l n i e w a ż n e - z o s t a ł on podbudowany r z e t e l n ą b a z ą ź r ó d ł o w ą . P o d k r e ś l a m ten fakt, g d y ż pochodzenie towarzysza legata papieskiego nie b y ł o j a k d o t ą d dostatecznie udokumentowane. W omawianej k s i ą ż c e Franciszek M . R o s i ń s k i , p o w o ł u j ą c się na m a ł o znane ź r ó d ł a , dostarcza n o w y c h d o w o d ó w p o t w i e r d z a j ą c y c h polski r o d o w ó d Benedykta oraz ukazuje jego z n a c z ą c ą r o l ę w w y p r a w i e . Przedstawiona argumentacja, j e ś l i nie do k o ń c a usuwa istniejące w ą t p l i w o ś c i , to przynajmniej znacznie uwierzytelnia przyjęte w artykule tezy. Z k o l e i Jan T r y n k o w s k i definitywnie w y k r e ś l a z panteonu w y b i t n y c h d u c h o w n y c h Syberii mitycznego kapucyna Elizeusza G ł ę b o c k i e g o , k t ó r e g o przez dziesiątki lat uznawano za w z ó r niez ł o m n o ś c i ducha i s z l a c h e t n o ś c i . W e d ł u g relacji k s i ę d z a S. Szantyra, opublikowanej w 1843 roku, m i a ł on p r z e m i e r z a ć na p i e c h o t ę ogromne obszary Syberii, c i ą g n ą c ze s o b ą na saneczkach s k ł a ­ dany o ł t a r z i n i o s ą c p o s ł u g ę r e l i g i j n ą k a t o l i k o m - z e s ł a ń c o m . K o l e j n i autorzy wzbogacali j e g o h i s t o r i ę o nowe szczegóły. O m a w i a j ą c teksty p o ś w i ę c o n e tej w y m y ś l o n e j postaci, Jan Trynkowski zwraca u w a g ę na p r o b l e m t r w a ł o ś c i m i t u i ukazuje j e g o funkcje w ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j . W tomie z n a l e ź ć m o ż n a w i e l e r ó w n i e w a ż n y c h pod w z g l ę d e m p o z n a w c z y m s t w i e r d z e ń . D l a p o l s k i c h h i s t o r y k ó w d u ż ą w a r t o ś ć p o s i a d a j ą opracowania rosyjskich badaczy, g d y ż z a w i e r a j ą szereg n o w y c h faktów, k t ó r e u d a ł o się u s t a l i ć d z i ę k i kwerendom w archiwach na Wschodzie. W k s i ą ż c e zamieszczone s ą a r t y k u ł y Renaty O p ł a k a ń s k i e j , Wasyla Chaniewicza, Andrzeja M a s l e n n i k o w a i Siergiusza Fiela o w s p ó l n o t a c h r e l i g i j n y c h na Syberii, Tatiany N i e d z i e l u k o tam­ tejszych organizacjach k a t o l i c k i c h , I r i n y N i k u l i n y o z e s ł a n y c h k s i ę ż a c h oraz B o l e s ł a w a Szosta­ k o w i c z a , N i n y Jakowlewej, L a r y s y Juszczuk, Wasyla Chaniewicza i Sergiusza Jemielianowa o powstawaniu i r o z w o j u o ś r o d k ó w parafialnych. Trzeba d o d a ć , że p o d o b n ą p r o b l e m a t y k ą zajął s i ę W ł a d y s ł a w Masiarz, k t ó r y o m ó w i ł h i s t o r i ę duszpasterstwa na Syberii Wschodniej oraz r o l ę k o ś c i o ł a w ż y c i u parafian, b a z u j ą c r ó w n i e ż na rosyjskich m a t e r i a ł a c h archiwalnych. �271 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A W dotychczasowej literaturze przedmiotu uwaga badaczy k o n c e n t r o w a ł a s i ę na losach p o l ­ skich d u c h o w n y c h i r ó ż n y c h formach ich d z i a ł a l n o ś c i , a w ostatnim okresie - na problemie odra­ dzania się f o r m ż y c i a religijnego we w s p ó ł c z e s n e j Rosji. W h i s t o r i ę k o ś c i o ł a na Syberii wplata s i ę j e d n a k szereg i n n y c h w a ż n y c h w ą t k ó w , takich j a k heroiczna w a l k a o zachowanie w i a r y , postawy ekumeniczne, w i e r n o ś ć p o l s k i m i d e a ł o m n a r o d o w y m , d z i a ł a l n o ś ć k s i ę ż y na rzecz ofiar w o j n y czy szerzenie przez k a t o l i k ó w o k r e ś l o n y c h w z o r c ó w c y w i l i z a c y j n y c h wśród różnych n a r o d ó w . A n a l i z ę w s z y s t k i c h tych z a g a d n i e ń z n a l e ź ć m o ż n a w omawianej k s i ą ż c e , c h o ć poszcze­ g ó l n e tematy przedstawione s ą mniej lub bardziej s z c z e g ó ł o w o . Sporo miejsca p o ś w i ę c o n o tu problematyce martyrologicznej, ze wskazaniem p r z y c z y n prze­ ś l a d o w a ń r e l i g i j n y c h na obszarze Rosji. J u ż we „ W s t ę p i e " znajdujemy o d p o w i e d ź na pytanie, dlaczego K o ś c i o ł o w i K a t o l i c k i e m u trudno b y ł o działać na Syberii. Wojciech W r z e s i ń s k i w y j a ś n i a , że z a g r a ż a ł on o d r ę b n o ś c i carskiej Rosji i g o d z i ł w uzurpowane przez n i ą prawo do dominacji na całej S ł o w i a ń s z c z y ź n i e . W czasach w ł a d z y radzieckiej natomiast wiara b y ł a dla k o m u n i s t ó w g r o ź ­ n y m elementem k o n t r r e w o l u c y j n y m , g d y ż nauka K o ś c i o ł a p o d w a ż a ł a ś w i a t o p o g l ą d i zasady ustrojowe g ł o s z o n e przez o f i c j a l n ą i d e o l o g i ę . Szerzej pisze na ten temat A r t u r Patek, r o z w i j a j ą c t e z ę , że w Rosji f u n k c j o n o w a ł a zasada cezaropapizmu, p o l e g a j ą c a na u z a l e ż n i e n i u K o ś c i o ł a od p a ń s t w a . A u t o r analizuje tu antyreligijne ustawodawstwo radzieckie i jego skutki, k t ó r y c h osta­ tecznym przejawem b y ł a niemal c a ł k o w i t a l i k w i d a c j a struktur k a t o l i c k i c h w Z S R R . Ograniczanie d z i a ł a l n o ś c i K o ś c i o ł a m i a ł o miejsce j u ż w czasach carskich. N a k s i ę ż y - z e s ł a ń ­ c ó w n a k ł a d a n o zazwyczaj takie same ciężary j a k na p o z o s t a ł y c h s k a z a ń c ó w , często u n i e m o ż l i w i a ­ no i m p e ł n i e n i e p o s ł u g duszpasterskich. O p r z e ś l a d o w a n i a c h m o ż n a jednak m ó w i ć przede wszyst­ k i m w odniesieniu do okresu w ł a d z y radzieckiej. Prowadzono w ó w c z a s a n t y r e l i g i j n ą a g i t a c j ę w ś r ó d k a t o l i k ó w , bezpodstawnie o s k a r ż a n o ich o tworzenie w r o g i c h p a ń s t w u u g r u p o w a ń , zmuszano k s i ę ż y do opuszczania parafii, zamykano i grabiono k o ś c i o ł y . D u c h o w n y c h i w i e r n y c h osadzano w obozach lub skazywano na ś m i e r ć . Wiele w a ż n y c h informacji na ten temat z n a l e ź ć m o ż n a w artykule I d y Zaikiny. A u t o r k a przytacza w n i m t r e ś ć l i s t ó w pisanych do Jekateriny Pieszkowej, delegatki Polskiego Towarzystwa Czerwonego K r z y ż a w Rosji, w k t ó r y c h zawarte s ą relacje d o t y c z ą c e p o ł o ż e n i a księży w i ę z i o n y c h w lagrach w latach 1920-1937. Szeroko o represjonowaniu d u c h o w i e ń s t w a i k a t o l i k ó w p i s z ą też inni rosyjscy badacze - Wasyl Chankiewicz i Sergiusz Fiel. P r z e ś l a d o w a n i e K o ś c i o ł a p r z y c z y n i a ł o się do wynaradawiania polskiej diaspory. Sergiusz Fiel u w a ż a , ż e „ c i o s zadany k a t o l i c k i m parafiom b y ł ciosem w y m i e r z o n y m p r z e c i w k o p o l s k i m osadnikom. P r z e s t a ł a d ź w i ę c z e ć polska m o w a , nie s ł y c h a ć b y ł o p o l s k i c h m o d l i t w . Przedsta­ w i c i e l e starszego pokolenia, b o j ą c s i ę w o l e l i m ó w i ć o sobie, ż e s ą « L i t w i n a m i » , « B i a ł o r u s i n a m i » lub « U k r a i ń c a m i » . Ich p o t o m k o w i e natomiast w y c h o w y w a l i się j u ż bez n a r o d o w y c h i k u l t u ­ ralnych t r a d y c j i " (s. 287). W w i e l u opracowaniach p o ś w i ę c o n y c h zagadnieniom represji spotyka się stwierdzenie, ż e z e s ł a ń c z a lub obozowa r z e c z y w i s t o ś ć b y ł a probierzem l u d z k i c h postaw. S ł a b s z e j e d n o s t k i nie w y t r z y m y w a ł y p r ó b y i o d c h o d z i ł y od w i a r y lub u l e g a ł y demoralizacji. Przypadki o d s t ę p s t w zda­ r z a ł y s i ę nawet w ś r ó d o s ó b duchownych, jednak w omawianej k s i ą ż c e zawarto m a ł o informacji na ten temat. W i ę c e j miejsca z a j m u j ą opisy u k a z u j ą c e o d w r o t n ą sytuację, gdy trudne d o ś w i a d c z e ­ nia w e w n ę t r z n i e w z m a c n i a ł y c z ł o w i e k a , k r y s t a l i z o w a ł y jego poglądy. Najbardziej znanym przy­ k ł a d e m u w z n i o ś l a j ą c e j r o l i cierpienia jest przemiana duchowa patrona Syberii, św. Rafała, k t ó r y w latach katorgi i z e s ł a n i a o d k r y ł w sobie p o w o ł a n i e do k a p ł a ń s t w a . Szerzej pisze na ten temat Z b i g n i e w W ó j c i k w c i e k a w y m artykule p o ś w i ę c o n y m syberyjskiej drodze Józefa K a l i n o w s k i e g o . Wydaje się, ż e sytuacja d u c h o w n y c h na Wschodzie b y ł a s z c z e g ó l n i e trudna, g d y ż w w a r u n ­ kach, w k t ó r y c h niejednokrotnie p r z e s t a w a ł y o b o w i ą z y w a ć wszelkie prawa moralne, starali się d o c h o w a ć w i e r n o ś c i s w o i m przekonaniom. Bardzo c z ę s t o k s i ę ż a czuli s i ę o d p o w i e d z i a l n i za kato­ l i c k ą s p o ł e c z n o ś ć , c h o ć m o ż l i w o ś c i d z i a ł a n i a m i e l i niewielkie. P o z o s t a w a ł o to z r e s z t ą w zgodzie z o c z e k i w a n i a m i w i e r z ą c y c h , k t ó r z y w osobie duchownego p r a g n ę l i w i d z i e ć opiekuna, pocieszy­ ciela czy wzorzec moralny. N a kartach k s i ą ż k i przedstawiono k i l k a postaci w y r ó ż n i a j ą c y c h s i ę w y b i t n y m i p r z y m i o t a m i ducha. Wasyl Chaniewicz kreśli s y l w e t k ę k s i ę d z a Waleriana Gromadzkiego, A d r i a n a K u r o w s k a �272 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A pisze o Maurusie K l u g e , a Franciszek R o s i ń s k i o misjonarzach na Sachalinie. R ó ż n i autorzy oma­ w i a j ą t e ż d z i a ł a l n o ś ć z a s ł u ż o n e g o irkuckiego proboszcza Krzysztofa Szwernickiego (Szwermickiego) i w s p o m i n a j ą o w i e l u k a p ł a n a c h , k t ó r z y dobrze zapisali s i ę w p a m i ę c i swoich parafian. Sporo informacji o n i e z ł o m n e j postawie d u c h o w i e ń s t w a z n a l e ź ć m o ż n a w opracowaniach p o ś w i ę c o n y c h k s i ę ż o m k a t o l i c k i m osadzonym w radzieckich obozach lub p r o w a d z ą c y c h dzia­ ł a l n o ś ć d u s z p a s t e r s k ą w ś r o d o w i s k a c h z e s ł a ń c ó w w latach 40-tych i 50-ych X X w. W k s i ą ż c e n a j c z ę ś c i e j w y m i e n i a s i ę Waltera Ciszka, a m e r y k a ń s k i e g o j e z u i t ę polskiego pochodzenia, oraz k s i ę ż y : Józefa K u c z y ń s k i e g o , B r o n i s ł a w a Drzepeckiego i W ł a d y s ł a w a B u k o w i ń s k i e g o . D u c h o w n i tacy j a k oni b y l i b u d o w n i c z y m i p o d w a l i n dzisiejszego K o ś c i o ł a na Syberii, k t ó r y - w e d ł u g w i z j i Waltera Ciszka - z o s t a ł „ u t w o r z o n y z p r z e ś l a d o w a ń i r o z c z a r o w a ń , w y p r ó b o w a n y j a k z ł o t o w p i e c u " (s. 514). R o m a n D z w o n k o w s k i i Jerzy Supady o m a w i a j ą bardzo w a ż n y , lecz m a ł o znany aspekt r e l i ­ gijnego p o j m o w a n i a d o ś w i a d c z e ń . Przedmiotem ich r o z w a ż a ń s ą postawy osadzonych w obo­ zach k a p ł a n ó w . R o m a n D z w o n k o w s k i stwierdza, że „ k s i ę ż a k a t o l i c c y r ó ż n e j narodowości, k t ó r y c h kilkuset z n a l a z ł o się w latach 40. i 50. w ł a g r a c h [...] o d k r y l i tam, zaakceptowali i ofiar­ nie s p e ł n i a l i , u k r y w a n ą n i e z w y k ł ą m i s j ę d u s z p a s t e r s k ą . Jej p e ł n i e n i e b y ł o dla nich, j a k ś w i a d c z ą ich wspomnienia, ź r ó d ł e m g ł ę b o k i e j satysfakcji i r a d o ś c i " (s.512, 513). Jerzy Supady natomiast p o w o ł u j e się m . i n . na r o z w a ż a n i a k s i ę d z a Waltera Ciszka d o t y c z ą c e m i s j i k a p ł a ń s k i e j w obozach oraz nadawania p o z y t y w n e j w a r t o ś c i pracy u w a ż a n e j powszechnie za u w ł a c z a j ą c ą i c i ę ż k ą . M a ł g o r z a t a R u c h n i e w i c z , Ewa K o w a l s k a , S t a n i s ł a w Ciesielski, P r z e m y s ł a w Nagel p i s z ą o funk­ c j o n o w a n i u w z o r c ó w r e l i g i j n y c h w specyficznych o b o z o w y c h lub z e s ł a ń c z y c h warunkach oraz ich r o l i w walce o przetrwanie. W k s i ą ż c e poruszono t e ż problem stosunku k a t o l i k ó w do i n n y c h w y z n a ń , c h o ć p o ś w i ę c o n o m u chyba zbyt m a ł o u w a g i . Syberia b y ł a i jest obszarem w i e l o k u l t u r o w y m , na k t ó r y m w s p ó ł ­ i s t n i a ł y r ó ż n e religie i lokalne wierzenia. N i e k t ó r z y katolicy ulegali w p ł y w o m otoczenia, kiedy indziej sami p r ó b o w a l i n a w r a c a ć i n n o w i e r c ó w , szanowali lub n e g o w a l i o d m i e n n o ś ć w y z n a ń . Problemy te zasygnalizowane s ą w d w ó c h opracowaniach. A n t o n i K u c z y ń s k i , charakteryzując p o g l ą d y k s i ę d z a M i k o ł a j a K u l a s z y ń s k i e g o , przytacza j e g o negatywny stosunek do w i e r z e ń B u r i a t ó w oraz k r y t y c z n ą o c e n ę metod nawracania t u b y l c ó w na p r a w o s ł a w i e , Roman D z w o n k o w s k i porusza natomiast k w e s t i ę ł a g i e r n i c z e g o ekumenizmu. C h a r a k t e r y z u j ą c działalność księdza W ł a d y s ł a w a B u k o w i ń s k i e g o w obozie D ż e s k a z g a n pisze m . i n . , ż e „ w dni w o l n e od pracy groma­ d z i ł w o k ó ł siebie nie t y l k o P o l a k ó w , ale t e ż N i e m c ó w , Rosjan, U k r a i ń c ó w , B i a ł o r u s i n ó w i i n ­ nych, w t y m l u d z i r ó ż n y c h w y z n a ń , na konferencje religijne i w s p ó l n e m o d l i t w y . Z j e g o inicjaty­ w y w 1954 roku podczas W i e l k a n o c y m u z u ł m a n i e z a s t ą p i l i w pracy k a t o l i k ó w " (s. 510). Roman D z w o n k o w s k i dodaje, że po u w o l n i e n i u z ł a g r ó w k s i ę ż a wszystkich n a r o d o w o ś c i objęli o p i e k ą również ludność prawosławną. Z k o l e i a r t y k u ł Bogdana Roka dotyczy zagadnienia przemian ś w i a t o p o g l ą d o w y c h . A u t o r oma­ w i a w n i m k o n w e r s j ę L u d w i k a Sienickiego z protestantyzmu na k a t o l i c y z m , k t ó r a m i a ł a miejsce w czasie j e g o p o b y t u na Syberii. Z opracowania w y n i k a , ż e o duchowej przemianie Sienickiego z a d e c y d o w a ł a obserwacja „ p r y m i t y w n y c h " w i e r z e ń t u b y l c ó w , n i e c h ę ć do p r a w o s ł a w i a , informa­ cje o heroicznych postawach misjonarzy oraz w n i k l i w a lektura k a t o l i c k i c h k s i ą ż e k . W c i e k a w y m artykule Andrzej Maslennikow pisze m.in. o K o ś c i e l e na Syberii j a k o centrum ż y c i a religijnego, s k u p i a j ą c y m przedstawicieli r ó ż n y c h n a r o d o w o ś c i . Jednym z poruszanych proble­ m ó w jest kwestia k o n f l i k t ó w i konkurencji m i ę d z y Polakami oraz i n n y m i s p o ł e c z n o ś c i a m i wyzna­ j ą c y m i tę s a m ą w i a r ę . Ich n a j w a ż n i e j s z ą p r z y c z y n ą było d ą ż e n i e p o s z c z e g ó l n y c h grup k a t o l i k ó w do zachowania w ł a s n e j o d r ę b n o ś c i narodowej. U podstaw k o n f l i k t ó w leżał stereotyp, ż e „od War­ szawy do W ł a d y w o s t o k u k a ż d y Polak jest katolikiem i k a ż d y katolik jest Polakiem, k a ż d y Rosjanin jest p r a w o s ł a w n y m i k a ż d y p r a w o s ł a w n y Rosjaninem" (s. 179). W t y m schemacie z a b r a k ł o miejsca na s a m o o k r e ś l e n i e dla B i a ł o r u s i n ó w , U k r a i ń c ó w , L i t w i n ó w i wiernych innych n a r o d o w o ś c i . C h o ć w omawianej k s i ą ż c e n a j w i ę c e j u w a g i p o ś w i ę c o n o d z i a ł a l n o ś c i d u c h o w n y c h na rzecz w s p ó l n o t r e l i g i j n y c h , podano w niej r ó w n i e ż nieco w i a d o m o ś c i na temat r e a l i ó w ich ż y c i a , zain­ t e r e s o w a ń czy p o g l ą d ó w na o t a c z a j ą c ą r z e c z y w i s t o ś ć . �ARTYKUŁY RECENZYJNE, 273 RECENZJE I O M Ó W I E N I A K w e s t i e te p o r u s z a j ą w swoich a r t y k u ł a c h A n n a Stogowska i Eugeniusz N i e b e l s k i , Antoni K u c z y ń s k i natomiast „ n a n o w o odczytuje" w s p o m n i e n i a k s i ę d z a M i k o ł a j a K u l a s z y ń s k i e g o z T u n k i . Jego syberyjskie zapiski z a w i e r a j ą w i e l e c i e k a w y c h informacji o osadzie, jej m i e s z k a ń c a c h , o m a w i a j ą w a r u n k i b y t o w e d u c h o w n y c h , w y k o n y w a n e przez nich z a j ę c i a , u k a z u j ą relacje z tunk i n s k i m i c h ł o p a m i . K u l a s z y ń s k i i n t e r e s o w a ł się r ó w n i e ż k u l t u r ą B u r i a t ó w , m i e j s c o w y m i wierze­ n i a m i oraz rosyjskim o d d z i a ł y w a n i e m na t u b y l c z ą l u d n o ś ć . A n t o n i K u c z y ń s k i p r z e d s t a w i ł j e g o spojrzenie na wszystkie te problemy, a zacytowane opisy z a o p a t r z y ł w naukowe komentarze. Tom z a m y k a j ą a r t y k u ł y p o ś w i ę c o n e odradzaniu się K o ś c i o ł a K a t o l i c k i e g o w czasach demo­ kratyzowania się Rosji. O dynamice tego procesu ś w i a d c z y , ż e od 1991 r o k u p o w s t a ł y trzy A d m i ­ nistratury Apostolskie, zarejestrowano wiele parafii, odzyskano lub w y b u d o w a n o szereg ś w i ą t y ń k a t o l i c k i c h , z a w i ą z a n o c h a r y t a t y w n ą o r g a n i z a c j ę „ C h a r i t a s " , na S y b e r i ę p o w r ó c i l i zakonnicy. Bezsprzecznie m o ż n a w i ę c m ó w i ć o odrodzeniu katolicyzmu, jednak ma on j u ż inne oblicze n i ż dawniej. W p r z e s z ł o ś c i K o ś c i ó ł na Syberii nazywano p o l s k i m , p o n i e w a ż w i ę k s z o ś ć j e g o w y ­ z n a w c ó w w y w o d z i ł a s i ę z naszych ziem. D z i ś w s p ó l n o t ę t w o r z ą Sybiracy o r ó ż n y c h korzeniach, w t y m coraz w i ę k s z a liczba Rosjan. P o s ł u g ę d u s z p a s t e r s k ą p e ł n i ą k a p ł a n i z Europy, A m e r y k i i A z j i , p r z e n o s z ą c na S y b e r i ę w ł a s n e tradycje. Msze sprawowane s ą w j ę z y k u rosyjskim, zrozu­ m i a ł y m dla w s z y s t k i c h parafian, z a ś c z ę ś ć k s i ę ż y jest przeciwna t w o r z e n i u n a r o d o w y c h duszpasterstw, o c z y m pisze Marek A . K o p r o w s k i . Trudno w i ę c jednoznacznie o k r e ś l i ć , w j a k i m stopniu K o ś c i ó ł K a t o l i c k i b ę d z i e p r z y c z y n i a ł się do k s z t a ł t o w a n i a lub odradzania t o ż s a m o ś c i przebywa­ j ą c y c h tam P o l a k ó w . Inna sprawa, czy musi on jeszcze p e ł n i ć t a k ą m i s j ę , g d y ż na Syberii d z i a ł a j ą obecnie r ó ż n e organizacje polonijne i istnieje wiele f o r m kontaktu z macierzystym krajem. C h o ć w podtytule k s i ą ż k i znajduje się informacja, ż e dotyczy ona r ó w n i e ż perspektyw K o ś ­ c i o ł a K a t o l i c k i e g o , prognoz jest w niej niewiele. N i e ł a t w o jednak p i s a ć o t r w a ł y c h tendencjach, z w a ż y w s z y , ż e K o ś c i ó ł ten o d r o d z i ł s i ę zaledwie k i l k a n a ś c i e lat temu, a Rosja nadal pozostaje krajem n i e p r z e w i d y w a l n y m . Anna Tadeusz K r u c z k o w s k i , Polacy na Białorusi na tle historii i współczesności, Milewska-Młynik S ł o n i m 2003, ss. 272, tabele, mapy Problematyka m n i e j s z o ś c i polskiej na terenie w s p ó ł c z e s n e j B i a ł o r u s i do d z i ś budzi w k r ę ­ gach n a u k o w y c h w i e l e kontrowersji. Spojrzenie w i ę k s z o ś c i n a u k o w c ó w b i a ł o r u s k i c h na h i s t o r i ę współczesnych Ziem Białoruskich 1 ma np. j a k o ś c i o w o i n n y w y d ź w i ę k od prezentowanego w Polsce. Jest tak, p o n i e w a ż znaczna c z ę ś ć b i a ł o r u s k i c h ś r o d o w i s k n a u k o w y c h nie potrafi z m i e ­ nić stereotypowego m y ś l e n i a na temat P o l a k ó w i p o l s k o ś c i na tych ziemiach, u p a t r u j ą c w nich „ w r o g a klasowego", polonizatora i g n ę b i c i e l a . Polacy m i e s z k a j ą c y na B i a ł o r u s i s ą c z ę s t o po­ strzegani j a k o „ s p o l o n i z o w a n i B i a ł o r u s i n i " . Takie stwierdzenie jest k r z y w d z ą c e dla ś w i a d o m y c h P o l a k ó w , k t ó r z y od p o k o l e ń z a m i e s z k u j ą Z i e m i e B i a ł o r u s k i e . D o t y c z y to w s z c z e g ó l n o ś c i star­ szej generacji, o s ó b u r o d z o n y c h przed I I w o j n ą ś w i a t o w ą , mocno z w i ą z a n y c h z p o l s k o ś c i ą , pamiętających niepodległą Polskę. N a w s p ó ł c z e s n e j B i a ł o r u s i , w e d ł u g oficjalnych danych, mieszka prawie 400 t y s i ę c y o s ó b , d e k l a r u j ą c y c h n a r o d o w o ś ć p o l s k ą . W r z e c z y w i s t o ś c i , w e d ł u g r ó ż n y c h s z a c u n k ó w , liczba ta, w ł ą ­ c z a j ą c osoby polskiego pochodzenia, jest co najmniej d w u k r o t n i e w y ż s z a . A k t y w n i i zaintereso­ wani odrodzeniem n a r o d o w y m Polacy, j a k o m n i e j s z o ś ć narodowa na B i a ł o r u s i , na fali pierestrojki i demokratyzacji ó w c z e s n e g o Z S R R u t w o r z y l i w 1988 Polskie Towarzystwo S p o ł e c z n o - K u l t u r a l n e i m . A . M i c k i e w i c z a , p r z e k s z t a ł c o n e w 1990 r. w Z w i ą z e k P o l a k ó w na B i a ł o r u s i - Z P B . G ł ó w n y m 2 1 S f o r m u ł o w a n i e „ Z i e m i e B i a ł o r u s k i e " p r z y j m u j ę za P. Eberhardtem, k t ó r y stosuje j e w od­ niesieniu do w s p ó ł c z e s n e g o obszaru R e p u b l i k i B i a ł o r u ś . 2 W e d ł u g ostatniego powszechnego spisu l u d n o ś c i z 1999 r o k u , na B i a ł o r u s i mieszka 395 712 P o l a k ó w (Itogi perepisi... 2001). �274 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A celem d z i a ł a l n o ś c i Z P B jest odrodzenie szkolnictwa polskiego, tradycji n a r o d o w y c h i k u l t u r o ­ w y c h , a t y m samym odrodzenie polskiej ś w i a d o m o ś c i narodowej m . i n . w ś r ó d m ł o d e g o pokolenia P o l a k ó w , k t ó r e zna h i s t o r i ę Z i e m B i a ł o r u s k i c h z k s i ą ż e k i p o d r ę c z n i k ó w , przede w s z y s t k i m b i a ł o ­ ruskich, nie m a j ą c alternatywy poznawczej (o ile nie uczestniczy w ż y c i u p o l s k i c h p l a c ó w e k k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w y c h , nie chodzi do s z k o ł y polskiej lub na zajęcia fakultatywne nauki j ę z y k a polskiego i historii Polski). Wobec masowo u k a z u j ą c y c h się na B i a ł o r u s i r ó ż n e g o rodzaju p u b l i k a c j i , k t ó r e l a n s u j ą po­ g l ą d n i e s p r z y j a j ą c y p o z y t y w n e m u postrzeganiu Polski i P o l a k ó w , brakuje prac, u k a z u j ą c y c h inny punkt w i d z e n i a d z i e j ó w Z i e m B i a ł o r u s k i c h i d z i e j ó w polskiej l u d n o ś c i . W a ż n ą r o l ę e d u k a c y j n ą w t y m zakresie spełniają: tygodnik polski „ G ł o s znad N i e m n a " oraz kwartalnik „ M a g a z y n P o l s k i " (pisma te m a j ą z a s i ę g o g ó l n o p a ń s t w o w y ) j a k też lokalnie wydawane gazety, np. „ Z i e m i a L i d z k a " . I s t o t n ą r o l ę s p e ł n i ł y k s i ą ż k i Tadeusza Gawina, wieloletniego prezesa Z P B , pt. Ojcowizna oraz Zwycięstwa i porażki (1993) (2003). Ź r ó d ł e m w i e d z y o Polakach na B i a ł o r u s i s ą r ó w n i e ż m a t e r i a ł y pokonferencyjne; poruszana jest w n i c h m . i n . problematyka t o ż s a m o ś c i narodowej P o l a k ó w na B i a ł o r u s i . Za p r z y k ł a d m o ż e s ł u ż y ć wydane w 2003 roku w Grodnie opracowanie, b ę d ą c e efektem konferencji m i ę d z y n a r o d o w e j , k t ó r a o d b y ł a się j e s i e n i ą 2001 r o k u (Problemy... 2003). O m a w i a n a tu k s i ą ż k a T. K r u c z k o w s k i e g o zawiera z a r ó w n o prace dotychczas niedrukowane, j a k r ó w n i e ż publikowane w c z e ś n i e j w czasopismach u k a z u j ą c y c h się na B i a ł o r u s i i w Polsce. Z n a j d u j ą się tu r ó w n i e ż teksty w y g ł o s z o n e podczas konferencji n a u k o w y c h , s p o t k a ń , k t ó r e m o ż ­ na z n a l e ź ć w m a t e r i a ł a c h pokonferencyjnych. W s p ó l n y m m i a n o w n i k i e m jest p r ó b a logicznego, opartego na ź r ó d ł a c h historycznych, uzasadnienia „racji b y t u " P o l a k ó w na terytorium dzisiejszej B i a ł o r u s i , ukazanie p o l i t y k i w ł a d z carskich i radzieckich, d ą ż ą c y c h do zniszczenia wszystkiego co polskie. K s i ą ż k a jest t e ż ś w i a d e c t w e m przetrwania p o l s k o ś c i , p o m i m o w s z y s t k i c h t r u d n o ś c i , a ż do c z a s ó w w s p ó ł c z e s n y c h . W pierwszej c z ę ś c i k s i ą ż k i T. K r u c z k o w s k i przedstawia - w ujęciu p o l e m i c z n y m - punkt widzenia historiografii rosyjskiej i radzieckiej (od X I X w. do pocz. w i e k u X X ) na temat s t o s u n k ó w p o l s k o - b i a ł o r u s k i c h i historii B i a ł o r u s i j a k o istotnego czynnika w p ł y w a j ą c e g o na w s p ó ł c z e s n y s p o s ó b w i d z e n i a tych ziem. Konfrontuje tezy rosyjskiej historiografii z p o g l ą d a m i polskich histo­ r y k ó w , j a k r ó w n i e ż w s p ó ł c z e s n y c h h i s t o r y k ó w b i a ł o r u s k i c h , k t ó r z y w dużej mierze k o r z y s t a j ą z dorobku historiografii rosyjskiej i radzieckiej. A u t o r zaznacza, że historycy b i a ł o r u s c y o d c h o d z ą w p e w n y m stopniu od „ s c h e m a t u historiografii sowieckiej, k t ó r a w w i ę k s z o ś c i u j m o w a ł a czasy W K L i Rzeczypospolitej w kategoriach polonizacji i ekspansji katolickiej na ziemiach b i a ł o r u ­ s k i c h " (s.10). Takich h i s t o r y k ó w jest jednak n i e w i e l u . K r u c z k o w s k i przytacza tezy rosyjskich h i s t o r y k ó w , w e d ł u g k t ó r y c h B i a ł o r u s i n i p r z y n a l e ż ą do tego samego „ t y p u etnograficznego, narodu" co i Rosjanie - czego d o w o d z ą takie kryteria j a k religia oraz j ę z y k . Wieloletnie w p ł y w y rosyjskie i radzieckie s p o w o d o w a ł y , ż e d u ż a c z ę ś ć B i a ł o r u s i n ó w identyfikuje się obecnie z k u l t u r ą i tradycjami rosyjskimi, jest „ m e n t a l n o ś c i o w o " bizantyjska, c z y l i c i ą ż ą c a ku Rosji i jej w a r t o ś c i o m . W drugiej c z ę ś c i opracowania autor stara się n a ś w i e t l i ć p r z y c z y n y w z r o s t u lub spadku ( w r ó ż n y c h okresach) zainteresowania w Rosji t w ó r c z o ś c i ą A d a m a M i c k i e w i c z a , a t a k ż e j e g o p o g l ą d a m i na kwestie s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n e i historyczne. Przeanalizowana z o s t a ł a w t y m celu rosyjska prasa s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n a , literaturoznawcza i historyczna, w y d a w a n a na p r z e ł o m i e X I X i X X w i e k u . Jak u d o w a d n i a T. K r u c z k o w s k i , przed powstaniem l i s t o p a d o w y m p o s t a ć A . M i c k i e w i c z a i j e g o t w ó r c z o ś ć b y ł y znane w ó w c z e s n e j Rosji. M i c k i e w i c z b y ł p o z y t y w n i e odbierany w rosyjskich k r ę g a c h literackich. Takie p o z y t y w n e nastawienie do Wieszcza w y n i k a ł o z „ p a n u j ą c y c h w s p o ł e c z e ń s t w i e rosyjskim w okresie p r z e d p o w s t a n i o w y m p e w n y c h i l u z j i s ł o w i a n o f i l s k i c h [ . . . ] " (s. 63). A u t o r w y r ó ż n i a trzy etapy zainteresowania A . M i c k i e w i c z e m : p i e r w ­ szy, od 1824 do 1834, c z y l i od m o m e n t u jego „ p o e t y c k i e g o r o z g ł o s u " (s. 64) do zakazu w y d a w a ­ nia j e g o d z i e ł i w z m i a n k o w a n i a o n i m w prasie rosyjskiej. W d r u g i m okresie, w latach 1834-1857, n a s t ą p i ł o „oficjalne objęcie zakazem upowszechniania prac polskiego poety, patrioty i m y ś l i c i e l a " (s. 64). I trzeci okres - k i e d y to za z g o d ą cara Aleksandra I I p o z w o l o n o na publikacje d z i e ł poety. Jego t w ó r c z o ś ć staje się obiektem b a d a ń k r y t y k ó w i h i s t o r y k ó w rosyjskich (1857-1917). Autor, �ARTYKUŁY RECENZYJNE, 275 RECENZJE I O M Ó W I E N I A p o s ł u g u j ą c s i ę p r z y k ł a d e m A . M i c k i e w i c z a , n a ś w i e t l i ł mechanizm zmian s p o ł e c z e ń s t w a rosyj­ skiego w stosunku do p o l s k o ś c i i P o l a k ó w i ich z w i ą z e k z s y t u a c j ą s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n ą Rosji. W kolejnym rozdziale k s i ą ż k i autor ukazuje p o c z ą t k i I I w o j n y ś w i a t o w e j i s y t u a c j ę Polski w rozgrywkach politycznych Niemiec hitlerowskich i stalinowskiej Rosji. A u t o r s ł u s z n i e zaznacza, ż e odpowiedzi na pytania: czy I I wojna ś w i a t o w a b y ł a nieunikniona i - kto p r z y c z y n i ł się do jej w y b u c h u s p r o w a d z a j ą się do w y j a ś n i e n i a kwestii „kto był zainteresowany w zmianie i s t n i e j ą c e g o m i ę d z y n a r o d o w e g o status quo". T. K r u c z k o w s k i jednoznacznie wskazuje na tragiczny, nie t y l k o dla narodu polskiego, pakt R i b b e n t r o p - M o ł o t o w . Przypomina też, że wkroczenie A r m i i Czerwonej 17 w r z e ś n i a 1939 r. jest postrzegane przez w i ę k s z o ś ć h i s t o r y k ó w b i a ł o r u s k i c h j a k o „ w y z w o l e ń c z y p o c h ó d " wojsk, podczas gdy dla narodu polskiego jest to jednoznaczny akt agresji, „ c i o s w plecy". Dopiero w okresie pierestrojki z a c z ę t o u j a w n i a ć p r a w d ę o zbrodniach dokonanych na l u d n o ś c i polskiej „ w y z w o l o n y c h " t e r e n ó w . R o z p o c z ę t o p u b l i k a c j ę m a t e r i a ł ó w archiwalnych d o t y c z ą c y c h represji. Historycy podjęli się zadania „ o d k ł a m y w a n i a " historii lat 1939-1941 na „ o k u p o w a n y c h ziemiach wschodniej Polski" (s. 80). A u t o r stwierdza, że „ w s p ó ł c z e ś n i e okres ten jest j u ż w i d z i a n y w historiografii nie t y l k o polskiej, ale i w p e w n y m stopniu rosyjskiej, w prawdziwym litewskiej i u k r a i ń s k i e j ś w i e t l e tych tragicznych w y d a r z e ń " ( t a m ż e ) . N a B i a ł o r u s i natomiast oficjalnie obchodzono 60 r o c z n i c ę zjednoczenia Zachodniej B i a ł o r u s i z B i a ł o r u s k ą S o c j a l i s t y c z n ą R e p u b l i k ą R a d z i e c k ą , a w i ę k s z o ś ć h i s t o r y k ó w b i a ł o r u s k i c h pozytywnie ustosunkowuje się do oceny „ z j e d n o ­ czenia B i a ł o r u s i " dokonanego przez w ł a d z e radzieckie. U j a w n i e n i e i powszechny d o s t ę p do d o k u m e n t ó w a r c h i w a l n y c h , w s k a z u j ą c y c h na p r a w d z i w e oblicze prowadzonej p o l i t y k i Z S R R w z g l ę d e m Polski i P o l a k ó w , nic w t y m zakresie s i ę nie z m i e n i ł o . Kolejna c z ę ś ć omawianej pracy dotyczy historycznego spojrzenia na miejsce i r o l ę P o l a k ó w w dziejach t e r e n ó w p ó ł n o c n o - w s c h o d n i c h I i I I Rzeczypospolitej, o b e j m u j ą c y c h obszar obecne­ go p a ń s t w a b i a ł o r u s k i e g o . T. K r u c z k o w s k i analizuje p r o b l e m a t y k ę s t o s u n k ó w p o l s k o - b i a ł o r u ­ skich, w s k a z u j ą c na istotny czynnik w p ł y w a j ą c y na owe stosunki - cywilizacyjno-kulturowy, k t ó r y z jednej strony wskazuje na p o d o b i e ń s t w a m i ę d z y o b y d w o m a s p o ł e c z n o ś c i a m i (polską i b i a ł o r u s k ą ) , a z drugiej m ó w i o „ b a r d z o p o w a ż n y c h ich r ó ż n i c a c h " (s. 87). A u t o r jest zdania, iż t a k ą „ r ó ż n i c ą " stała się chrystianizacja. „ P o l a c y przyjęli chrzest w o b r z ą d k u ł a c i ń s k i m , podczas gdy p r z o d k o w i e B i a ł o r u s i n ó w - w bizantyjskim [ . . . ] W y b ó r d w ó c h r ó ż n y c h odmian c h r z e ś c i j a ń ­ stwa z d e c y d o w a ł o p r z y n a l e ż n o ś c i do d w ó c h k r ę g ó w c y w i l i z a c y j n y c h , r ó ż n i ą c y c h s i ę nie t y l k o p o w i e r z c h o w n y m i zjawiskami k u l t u r o w y m i , ale r ó w n i e ż sposobem k s z t a ł t o w a n i a ż y c i a zbioro­ w e g o " (s. 87). T. K r u c z k o w s k i wskazuje na w a ż n y fakt historyczny, k t ó r y w i ę k s z o ś ć h i s t o r y k ó w b i a ł o r u s k i c h neguje, lub interpretuje na s w ó j s p o s ó b , a m i a n o w i c i e to, ż e l u d n o ś ć polska na terenach w s p ó ł c z e s n e g o p a ń s t w a B i a ł o r u ś jest l u d n o ś c i ą a u t o c h t o n i c z n ą , r d z e n n ą . Początki zasiedlenia tych ziem przez S ł o w i a n s i ę g a j ą V - V I w. „ B y l i to, j a k obecnie ś w i a d c z ą historycy, p r z e w a ż n i e S ł o w i a n i e w s c h o d n i , ale t a k ż e i zachodni. B y ł a to l u d n o ś ć p r z e w a ż n i e z Mazowsza, [ale też] z okolic obecnych miast Grodna, W o ł k o w y s k a , L a c h o w i c z " (s. 88). W c h o d z ą c a w s k ł a d W K L dzisiejsza B i a ł o r u ś k s z t a ł t o w a ł a s i ę k u l t u r o w o w duchu c y w i l i z a c j i ł a c i ń s k i e j , j a k o ż e L i t w a p r z y j ę ł a chrzest ł a c i ń s k i . K o ś c i ó ł k a t o l i c k i nie p o l o n i z o w a ł w o w y c h czasach l u d n o ś c i p r a w o s ł a w n e j , j a k t w i e r d z ą historycy b i a ł o r u s c y ( w c z e ś n i e j m ó w i ł a o t y m historiografia rosyjska i radziecka), p o n i e w a ż „ n i e m i a ł w ó w c z a s charakteru polskiego. Przez k o ś c i ó ł w d r a ż a n a b y ł a idea c h r z e ś c i j a ń s k i e g o u n i w e r s a l i z m u i k u l t u r y zachodniej" (s. 93). P r z y k ł a d a j ą c do tez T. Kruczkowskiego siatkę p o j ę c i o w ą u ż y w a n ą m.in. przez S.P. Huntingtona (Huntington 2001) m o ż n a s t w i e r d z i ć , iż B i a ł o r u ś jest krajem „ r o z s z c z e p i o n y m " , c z y l i t a k i m , w k t ó r y m n a s t ę p u j e zderzenie d w ó c h ś w i a t ó w , d w ó c h r e l i g i i , d w ó c h c y w i l i z a c j i i bizantyjskiej. W m y ś l tej teorii T. K r u c z k o w s k i łacińskiej twierdzi, ż e B i a ł o r u s i n i „ p a t r z ą na zachód w d u ż y m stopniu poprzez pryzmat kultury rosyjskiej" (s. 152). P r z y c z y n ę tego upatruje w w y c h o ­ waniu od n a j m ł o d s z y c h lat w kulturze, tradycjach oraz na p i ś m i e n n i c t w i e rosyjskim. P o d k r e ś l a t y m samym fakt, iż B i a ł o r u s i n i obecnie s ą „ w znacznym stopniu t a k ż e nosicielami rosyjskiej men­ t a l n o ś c i " (s. 152). M o ż n a też m ó w i ć o „ r o z s z c z e p i e n i u " ś w i a d o m o ś c i w w y n i k u funkcjonowania w „ r o z s z c z e p i o n y m " s p o ł e c z e ń s t w i e , czego p r z y k ł a d e m s ą m . i n . d z i a ł a c z e B i a ł o r u s k i e g o F r o n t u Narodowego, k t ó r z y z jednej strony d ą ż ą do w z o r c ó w i k u l t u r y Zachodu, z drugiej z a ś strony �276 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A j a k a ś siła hamuje ich d ą ż e n i a , by p ó j ś ć w i n n y m k i e r u n k u n i ż prorosyjski. Ł ą c z y s i ę to z n e g a t y w n y m stosunkiem do P o l a k ó w m i e s z k a j ą c y c h na B i a ł o r u s i . W k o l e j n y m rozdziale, d o t y c z ą c y m historii P o l a k ó w na Z i e m i a c h B i a ł o r u s k i c h , T. K r u c z ­ k o w s k i polemizuje z t r e ś c i a m i z a w a r t y m i w w i e l u b i a ł o r u s k i c h publikacjach n a u k o w y c h na ten temat. S z c z e g ó l n ą u w a g ę zwraca m . i n . na u d z i a ł polskich o s a d n i k ó w p o c h o d z ą c y c h z M a z o w s z a w kolonizacji t e r e n ó w n a d n i e m e ń s k i c h i n a d b u ż a ń s k i c h . Wskazuje r ó w n i e ż na p ł y n n o ś ć granic etnicznych w p r z e s z ł o ś c i . A n a l i z u j ą c s k ł a d etniczny Z i e m B i a ł o r u s k i c h wskazuje na r ó ż n o r o d ­ n o ś ć w s p ó ł i s t n i e j ą c y c h ze s o b ą grup etnicznych, k t ó r e w granicach W K L p o k o j o w o ze s o b ą egzy­ s t o w a ł y . W X I X w i e k u , podczas p r ó b rusyfikacji b y ł y c h t e r e n ó w Rzeczypospolitej, p o k o j o w e , tolerancyjne w s p ó ł i s t n i e n i e d o b i e g ł o k o ń c a . Dalsza c z ę ś ć r o z d z i a ł u s k ł a d a s i ę z analizy s p i s ó w l u d n o ś c i przeprowadzonych przez w ł a d z e carskie, niemieckie, radzieckie oraz w s p ó ł c z e ś n i e ( w 1999 roku). A n a l i z u j ą c wspomniane spisy, T. K r u c z k o w s k i o m a w i a p o l i t y k ę p o s z c z e g ó l n y c h w ł a d z , k t ó r e ś w i a d o m i e d ą ż y ł y do ukaza­ nia n i e p r a w d z i w e g o obrazu s k ł a d u n a r o d o w o ś c i o w e g o , z m n i e j s z a j ą c np. l i c z e b n o ś ć P o l a k ó w . K r y t y c z n i e ustosunkowuje się r ó w n i e ż do danych z ostatniego powszechnego spisu l u d n o ś c i na B i a ł o r u s i , w s k a z u j ą c na brak r z e t e l n o ś c i . A u t o r m ó w i o spadku l i c z e b n o ś c i P o l a k ó w praktycznie we w s z y s t k i c h obwodach. „ S p a d e k ten ś w i a d c z y o p o l i t y c e p a ń s t w a b i a ł o r u s k i e g o o d n o ś n i e P o l a k ó w : m o ż n a b y wszystko w y j a ś n i ć t y l k o « p r z e p i s y w a n i e m » , bo j u ż po 1959 r. nie b y ł o ż a d n y c h w i ę k s z y c h w y j a z d ó w P o l a k ó w poza granice B i a ł o r u s i " (s. 215). N i e n a l e ż y j e d n a k z a p o m i n a ć o d ł u g o t r w a ł y m okresie sowietyzacji i - w j e j efekcie - asymilacji znacznej c z ę ś c i P o l a k ó w m . i n . pod w z g l ę d e m j ę z y k o w y m , o c z y m ś w i a d c z y ostatni spis l u d n o ś c i . W ł a ś n i e dla­ tego, zaznacza T. K r u c z k o w s k i , zadaniem polskiej m n i e j s z o ś c i jest p r z e c i w d z i a ł a n i e asymilacji i zachowanie k u l t u r y narodowej poprzez r o z w ó j o ś w i a t y i szkolnictwa. 3 T. K r u c z k o w s k i nie z a p o m n i a ł n a ś w i e t l i ć w swojej pracy t a k ż e w s p ó ł c z e s n e j sytuacji P o l a k ó w na B i a ł o r u s i . O m ó w i ł m.in. d z i a ł a l n o ś ć Z w i ą z k u P o l a k ó w na B i a ł o r u s i i u k a z a ł stosunek w ł a d z b i a ł o r u s k i c h do polskiej m n i e j s z o ś c i . „ S t o s u n e k [ten] niestety, nigdy nie spełniał w y m o g ó w euro­ pejskich, d o t y c z ą c y c h m n i e j s z o ś c i narodowych" (s. 227). Zdaniem autora, p a ń s t w o b i a ł o r u s k i e ła­ mie podstawowe prawa P o l a k ó w do nauki w j ę z y k u ojczystym poprzez utrudnianie i brak wsparcia w dziedzinie oświaty. T. K r u c z k o w s k i p o d k r e ś l a fakt, iż Polacy nie u m i e j ą w pełni w y k o r z y s t a ć praw, k t ó r e i m p r z y s ł u g u j ą w e d ł u g s t a n d a r d ó w m i ę d z y n a r o d o w y c h i prawa b i a ł o r u s k i e g o . Czasami nie potrafią w a l c z y ć o swoje prawa. C h o c i a ż m i n ę ł y czasy „ z a s t r a s z a n i a " ludzi, to jednak rodzice r e z y g n u j ą z nauczania dziecka w j ę z y k u ojczystym po rozmowie z dyrektorem, k t ó r y celowo ich z n i e c h ę c a . W takiej sytuacji trzeba s p r a w ę n a g ł o ś n i ć , n a p i s a ć kolejne podanie i , co istotne, s z u k a ć wsparcia, z j e d n o c z y ć się i w a l c z y ć w w i ę k s z y m gronie. U ł a t w i to o s i ą g n i ę c i e celu. A u t o r pisze t a k ż e o K o ś c i e l e k a t o l i c k i m na Z i e m i a c h B i a ł o r u s k i c h , który, j a k w i a d o m o , ode­ g r a ł k l u c z o w ą r o l ę w zachowaniu j ę z y k a i t o ż s a m o ś c i narodowej P o l a k ó w , b y ł azylem p o l s k o ś c i w czasach represji i p r z e ś l a d o w a ń . D z i ś sytuacja j ę z y k o w a w K o ś c i e l e w y g l ą d a nieco inaczej - w m y ś l „ u n i w e r s a l i z a c j i " K o ś c i ó ł przechodzi na j ę z y k b i a ł o r u s k i . O w a b i a ł o r u t e n i z a c j a K o ś c i o ł a katolickiego, zdaniem T. K r u c z k o w s k i e g o , u ł a t w i z u p ł y w e m czasu a s y m i l a c j ę P o l a k ó w (jak też B i a ł o r u s i n ó w ) , a K o ś c i ó ł straci „ s w o j ą t r a d y c y j n ą b a z ę " , j a k ą s t a n o w i ą w i e r n i P o l a c y A u t o r pod­ k r e ś l a , iż praktycznie j ę z y k rosyjski, a nie b i a ł o r u s k i dominuje w katechizacji dzieci i m ł o d z i e ż y , a l b o w i e m jest dla n i c h z r o z u m i a ł y . K o ś c i ó ł przyczynia się w i ę c do rusyfikacji w i e r n y c h . W o b l i c z u z a c h o d z ą c y c h zmian w K o ś c i e l e , istotnym ź r ó d ł e m zachowania j ę z y k a i t o ż ­ s a m o ś c i , naszym zdaniem, b ę d z i e rodzina i o c z y w i ś c i e d z i a ł a l n o ś ć Z P B , z m i e r z a j ą c a w kierunku odrodzenia j ę z y k a , k u l t u r y i tradycji polskich. T. K r u c z k o w s k i nie pomija relacji z M a c i e r z ą . U w a ż a , ż e Polska p o w i n n a bardziej zaanga­ ż o w a ć s i ę w s p r a w ę popierania d ą ż e ń polskiej m n i e j s z o ś c i narodowej na B i a ł o r u s i c h o ć b y przez 3 N a o g ó l n ą l i c z b ę P o l a k ó w 395 712 - 65 455 o s ó b o b j ę t y c h spisem u z n a ł o j ę z y k polski za s w ó j ojczysty (16,5%), 18 720 o s ó b rozmawia w t y m j ę z y k u w domu (4,7%). W ś r ó d P o l a k ó w 67,1% u z n a ł o j ę z y k b i a ł o r u s k i za s w ó j ojczysty, a 16,2% - j ę z y k rosyjski. 57,6% P o l a k ó w roz­ mawia w domu w j ę z y k u b i a ł o r u s k i m , a 37,7% - w j ę z y k u rosyjskim. 8,4% P o l a k ó w swobodnie p o s ł u g u j e się j ę z y k i e m b i a ł o r u s k i m , a j ę z y k i e m rosyjskim - 25,3% (Itogi perepisi... 2001, s. 211). �ARTYKUŁY RECENZYJNE, 277 RECENZJE I O M Ó W I E N I A prowadzenie r o z m ó w z r z ą d e m b i a ł o r u s k i m w sprawie otwarcia szkół polskich tam, gdzie p r z e w a ż a l u d n o ś ć polska (np. w rejonie w e r e n o w s k i m ) . Potrzebna jest, zdaniem autora, zmiana prawnej sytuacji P o l a k ó w , a l b o w i e m Polacy z B i a ł o r u s i s ą w Polsce t r a k t o w a n i j a k o obcokrajowcy „jest to nie t y l k o n i e s p r a w i e d l i w o ś ć prawna, ale i w i e l k a k r z y w d a m o r a l n a " (s. 231). Z a d o ś ć u c z y n i e ­ niem dla P o l a k ó w w tej sytuacji byłoby, zdaniem T. Kruczkowskiego, wprowadzenie K a r t y Polaka i p o d w ó j n e g o obywatelstwa, co korzystnie w p ł y n ę ł o b y na odrodzenie p o l s k o ś c i , „ c o f n ę ł y b y s i ę nawet skutki asymilacji P o l a k ó w na B i a ł o r u s i " (s. 231) oraz z w i ę k s z y ł y „ w p ł y w y sił o r i e n t u j ą ­ cych s i ę na zachodnie w a r t o ś c i c y w i l i z a c y j n e poprzez m o c n ą p o z y c j ę polskiej m n i e j s z o ś c i " (s. 262). A u t o r u w a ż a , ż e droga B i a ł o r u s i do U n i i Europejskiej „ l e ż y poprzez P o l s k ę " (s. 262). R e a s u m u j ą c , n a l e ż y s t w i e r d z i ć , iż omawiana pozycja przynosi cenny m a t e r i a ł poznawczy, i n f o r m u j ą c o Polakach na B i a ł o r u s i w przekroju h i s t o r y c z n y m , u w z g l ę d n i a j ą c czasy najdawniej­ sze i w s p ó ł c z e s n e . W a g ę tego opracowania podnosi fakt, iż autor polemizuje z p o g l ą d a m i b i a ł o ­ ruskich i rosyjskich h i s t o r i o g r a f ó w w kwestii polskiej, ukazuje s w ó j punkt w i d z e n i a nie t y l k o j a k o historyk, ale r ó w n i e ż j a k o a k t y w n y d z i a ł a c z Z P B , Polak z B i a ł o r u s i , k t ó r y na co d z i e ń uczest­ n i c z y w ż y c i u organizacji i zna jej problemy. Opracowanie jest w a ż n e z a r ó w n o dla P o l a k ó w na B i a ł o r u s i , j a k i dla r o d a k ó w w Polsce. T y m ostatnim u ś w i a d o m i , iż Polacy m i e s z k a j ą c y na B i a ł o ­ rusi to nie s ą „ R u s c y " , „ o b c y " , t y l k o tej samej k r w i , „ s w o i " , k t ó r z y ze w z g l ę d u na takie a nie inne z a w i ł o ś c i historii pozostali „ z a B u g i e m " . D l a P o l a k ó w na B i a ł o r u s i s z c z e g ó l n i e i s t o t n y m , m o i m zdaniem, b ę d z i e „ z a p o z n a n i e s i ę " z ich r o d o w o d e m na ziemiach b i a ł o r u s k i c h . Jest to bardzo w a ż n e przede w s z y s t k i m dla m ł o d e g o pokolenia P o l a k ó w , k t ó r e z p o d r ę c z n i k ó w historii B i a ł o ­ rusi w y n o s i negatywny obraz Polski i p o l s k o ś c i , w y c h o w y w a n e jest w duchu a n t y p o l s k i m . U w a g i krytyczne d o t y c z ą przede w s z y s t k i m n i e ś c i s ł o ś c i redakcyjno-technicznych i korektorskich. Praca zawiera b ł ę d y literowe i interpunkcyjne, s ą r ó w n i e ż niekonsekwencje j ę z y k o w e w przypisach - t y t u ł y rosyjskie i b i a ł o r u s k i e pisane s ą w j ę z y k u o r y g i n a ł u i po polsku (np. s. 5 4 - 5 7 , 85, 2 2 0 - 2 2 4 ) - n a l e ż a ł o b y j e ujednolicić. W y s t ę p u j e r ó ż n i c a w w i e l k o ś c i czcionki p r z y p i s ó w , r ó ż ­ ny t e ż jest s p o s ó b ich zapisywania (np. s. 54-61 i 221-224). Z d a r z a j ą się r ó w n i e ż b ł ę d y w pisowni nazwisk i w zdaniach b i a ł o r u s k o j ę z y c z n y c h : jest Michajłowskaja, powinno b y ć Michajłouskaja, jest eurapiejskich, poprawnie jeurapiejskich, paślia - paś la, szliacheckaja - szlachecka} a. U w a g i k r y t y c z n i e nie u m n i e j s z a j ą merytorycznej w a r t o ś c i k s i ą ż k i . Przedstawiona w tej pu­ b l i k a c j i z a w i ł a sytuacja autochtonicznej polskiej m n i e j s z o ś c i narodowej jest ź r ó d ł e m w i e d z y o udziale P o l a k ó w w historii Z i e m B i a ł o r u s k i c h . Ze w z g l ę d u na s ł a b ą z n a j o m o ś ć j ę z y k a polskie­ go w ś r ó d P o l a k ó w na B i a ł o r u s i n a l e ż a ł o b y p r z e t ł u m a c z y ć o m a w i a n ą p r a c ę na j ę z y k rosyjski. U ł a t w i ł o b y to zapoznanie się z n i ą t y m osobom, k t ó r e nie p o t r a f i ą c z y t a ć w j ę z y k u p o l s k i m , a takich jest w i e l e w tej grupie. LITERATURA E b e r h a r d t P. 1998, Polska ludność kresowa, Warszawa. H u n t i n g t o n S.P. 2 0 0 1 , Zderzenie cywilizacji, Warszawa. Itogi perepisi...200 \, Itogi perepisi naselenija Respubliki Belarus' 1999g. naselenija Respubliki Belarus. Statistićeskij sbornik, t. 1, M i n s k . Problemy... 2003, Problemy świadomości narodowej Polaków na Białorusi, Grodno. Nacyonalnyi sostav E. Skrobocki (red.), Helena M i r o s ł a w M a r c z y k , Grzyby w kulturze ludowej, W r o c ł a w 2003, W y d . A T L A 2, ss. Giebień 168 „ A ż e b y z n a l e ź ć g r z y b y nie w y s t a r c z y w e j ś ć do lasu - ten trzeba dobrze z n a ć , w i e d z i e ć trzeba, w j a k i c h miejscach m o ż n a s z u k a ć o k r e ś l o n y c h g a t u n k ó w " - n a p i s a ł Z b i g n i e w Libera, jeden z r e c e n z e n t ó w k s i ą ż k i M i r o s ł a w a M a r c z y k a pt. Grzyby w kulturze ludowej . C z y t a j ą c tę 1 Z . Libera, r e c : M . M a r c z y k , 2003, o k ł a d k a . �278 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A m o n o g r a f i c z n ą p r a c ę z pogranicza etnologii i f o l k l o r y s t y k i , m o ż n a o d n i e ś ć w r a ż e n i e , ż e j e j autor na grzybach zna s i ę w y ś m i e n i c i e , w i e , gdzie i c h s z u k a ć , j a k i m i w ł a ś c i w o ś c i a m i s i ę o d z n a c z a j ą , j a k i e n a z w y ł a c i ń s k i e i potoczne p o s i a d a j ą . Przekonuje nas o t y m proponowana przez niego w y p r a w a na g r z y b y w o d l e g ł e obszary k r a i n y k u l t u r y ludowej. W ę d r ó w k a po etnograficznych ź r ó d ł a c h , j a k i badania w ł a s n e autora p o k a z a ł y , ż e grzyb, c h o ć ze swej natury niepozorny, sta­ n o w i nie t y l k o l e ś n e bogactwo naturalne, ale t a k ż e m a t e r i a ł godny b a d a ń n a u k o w y c h , m o g ą c y c h n a m p r z y b l i ż y ć c i ą g l e m a ł o z n a n ą , a w pewien s p o s ó b z a m k n i ę t ą k u l t u r ę . L u d o z n a w c z e „ g r z y b o b r a n i e " s k ł a d a s i ę z trzech e t a p ó w . Pierwszy, z a t y t u ł o w a n y „ M i t y 0 grzybach", u ś w i a d a m i a nam n i e z w y k ł ą g e n e z ę g r z y b ó w w w y o b r a ź n i ludowej. W ś w i e t l e przy­ toczonych przez M a r c z y k a p r z y k ł a d ó w ( o p o w i e ś c i r e l i g i j n y c h , p r z y s ł ó w , w i e r z e ń ) okazuje się, ż e grzyb ma pochodzenie sakralne i p o w s t a ł z resztek chleba w y p l u w a n y c h przez ś w i ę t e g o Piotra, w w y n i k u cudownej d z i a ł a l n o ś c i Jezusa Chrystusa b ą d ź M a t k i Boskiej. W t y m k o n t e k ś c i e nie d z i w i fakt, ż e n a j c z ę ś c i e j o genezie g r z y b ó w opowiadano w f o r m i e legendowej. A u t o r r o z p r a w y p o ś w i ę c a temu g a t u n k o w i w i e l e miejsca. W rozdziale p i e r w s z y m o m ó w i e n i e legendy i j e j p o d s t a w o w y c h w y z n a c z n i k ó w n a l e ż y do najciekawszych c z ę ś c i , co nie jest bez znaczenia p r z y nikłej literaturze d o t y c z ą c e j tego tematu . M a r c z y k nie t y l k o dokonuje p r z e g l ą d u znanych i mniej znanych o p o w i e ś c i r e l i g i j n y c h o powstaniu g r z y b ó w ( w sumie 32 p r z y k ł a d y ) , s t a n o w i ą c y c h r ó ż n e realizacje w ą t k u T 2636 w klasyfikacji Juliana K r z y ż a n o w s k i e g o (1963), ale t a k ż e p r ó b u j e w s k a z a ć ich istotne cechy formalne, p o z w a l a j ą c e na z a k w a l i f i k o w a n i e omawianej grupy t e k s t ó w do legend ajtiologicznych, zakorzenionych w d a w n y c h mitach kosmogonicznych. W e d ł u g M a r c z y k a , o mitycznej genezie w ą t k u d e c y d u j ą liczne analogie fabularne m i ę d z y opo­ w i e ś c i ą o grzybach, p o w s t a ł y c h z w y p l u t e g o chleba, a h i s t o r i ą o diable, k t ó r y s c h o w a ł w ustach g a r ś ć z i e m i , ale w y p l u ł , nie m o g ą c w y t r z y m a ć jej p ę c z n i e n i a , co p r z y c z y n i ł o s i ę do powstania na o t a c z a j ą c e j go przestrzeni t e r e n ó w g ó r z y s t y c h . Jak ł a t w o z a u w a ż y ć , r z e c z y w i ś c i e w j e d n y m 2 1 d r u g i m o p o w i a d a n i u akcentowany jest pierwiastek ajtiologiczny, a j e g o g ł ó w n y m s p r a w c ą jest B ó g , k t ó r y doskonale w i e d z i a ł o t y m , ż e Piotr potajemnie zjada chleb, a d i a b e ł - chowa w ustach piasek. „ W y n i k a z tego, ż e postacie D i a b ł a i św. Piotra p e ł n i ą w m i c i e i legendzie podobne funk­ cje, z a ś w y p l u w a n i e z i e m i czy chleba to akt kreacji, w k t ó r e g o w y n i k u p o w s t a j ą rzeczy nie­ d o s k o n a ł e i m a ł o w a r t o ś c i o w e , a jednak u ż y t e c z n e i d o r a ź n i e w y k o r z y s t y w a n e przez c z ł o w i e k a ( c h o c i a ż p o z o s t a j ą c e poza j e g o e k u m e n ą ) , np. g r z y b y " (s. 5 2 ) . 3 W rozprawie p o d j ę t o p r ó b ę scharakteryzowania podstawowych cech g a t u n k o w y c h legendy, do k t ó r y c h w ś w i e t l e badanego m a t e r i a ł u zaliczono b o h a t e r ó w o r o d o w o d z i e e w a n g e l i c z n y m ( g ł ó w n i e św. Piotr, Jezus), n i e o k r e ś l o n y czas akcji, osadzony jednak w o d l e g ł e j p r z e s z ł o ś c i , z b l i ­ ż o n y do k o n w e n c j i m i t u (tzw. czas p o c z ą t k u ; s. 38), p r z e s t r z e ń k r e o w a n ą na obraz rodzimej w s i i o k o l i c y g a w ę d z i a r z a , co o b r a z u j ą n i e k i e d y miejscowe nazwy w ł a s n e t y p u Sucha Woda (s. 39), a t a k ż e d r o g ę ( c z ę s t o przez las) i z w i ą z a n e z j e j p o k o n y w a n i e m p o j ę c i e ruchu, k t ó r e razem „ s ą kategoriami ł ą c z ą c y m i wszystkie istotne w y z n a c z n i k i legendy" (s. 40). F a b u ł a w t y m k o n t e k ś c i e j a w i s i ę j a k o pretekst w y j a ś n i e n i a pochodzenia o k r e ś l o n e g o o b i e k t u czy zjawiska, a r ó w n o ­ c z e ś n i e p e ł n i funkcję u m o r a l n i a j ą c ą i p s y c h o l o g i c z n ą , b o w i e m z a s p o k a j a ł a potrzeby duchowe o d b i o r c ó w d o s t a r c z a j ą c i m poetyckich o d p o w i e d z i na n u r t u j ą c e pytania. „ C h c i w o ś ć , z ł o ś ć , oszu­ stwo, d o b r o ć , w y r o z u m i a ł o ś ć w [...] o p o w i e ś c i a c h s ą « m o d e l o w e » , wprowadzone do ś w i a t a po raz pierwszy. Jako p o j ę c i a abstrakcyjne z o s t a j ą paradygmatycznie w y j a ś n i o n e , z w a l o r y z o w a n e i sklasyfikowane, u z u p e ł n i a j ą ś w i a t , d o p e ł n i a j ą go. I c h sens staje się z r o z u m i a ł y przez w y j a ś ­ nienie i c h pochodzenia, podobnie j a k pochodzenie g r z y b ó w w y j a ś n i a ich i s t o t ę i warunkuje w y k o r z y s t a n i e " (s. 38). O b o k p o w y ż e j w y m i e n i o n y c h cech f o r m a l n y c h M a r c z y k wskazuje na i s t o t n ą r o l ę m o t y w ó w l e g e n d o w y c h , k o n s t y t u u j ą c y c h ś w i a t przedstawiony, a b ę d ą c y c h w a ż n y m i s y m b o l a m i k u l t u r y ludowej. W ś r ó d nich w y m i e n i a chleb (znak ż y c i a , siły p ł o d n o ś c i ) , ś l i n ę (jako obraz r o z m n a ż a n i a , 2 W ś r ó d prac p o ś w i ę c o n y c h legendzie m o ż n a w y m i e n i ć : E. K o s o w s k a , Legenda. i transformacja. Św. Jerzy w polskiej kulturze ludowej, W r o c ł a w 1985; A . E . W o ź n i a k , i legenda. Z badań nad rosyjską prozą ludową, L u b l i n 1988. W nawiasach umieszczam numery stron z k s i ą ż k i M . M a r c z y k a . 3 Kanon Podanie �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A 279 4 t a k ż e p o g a r d y ) oraz m o t y w d e c y d u j ą c y o ich zmianie, czy raczej przemianie w g r z y b y - r e l i ­ g i j n y cud. Ten ostatni stanowi punkt k u l m i n a c y j n y legendy, po k t ó r y m n a s t ę p u j e r o z w i ą z a n i e akcji, c z y l i orzeczenie w i n y i rozgrzeszenie (s. 46). S p r a w c ą cudu jest osoba boska, co dodat­ k o w o p o d k r e ś l a w a g ę d z i a ł a n i a , ale droga do niego - j a k stwierdza autor - „ p r o w a d z i przez grzech" (s. 46) obrazowany przez p o s t ę p e k ś w i ę t e g o Piotra. Warto w t y m miejscu w p r o w a d z i ć dwa u z u p e ł n i e n i a , k t ó r e m o g ą u ś c i ś l i ć r o z w a ż a n i a o natu­ rze legendy. Po pierwsze, w ś r ó d m o t y w ó w wskazanych w k s i ą ż c e o grzybach m o ż n a z a s t o s o w a ć p o d z i a ł , f u n k c j o n u j ą c y w obszarze b a d a ń teoretycznoliterackich, na m o t y w y statyczne, d o o k r e ś l a j ą c e ś w i a t przedstawiony, i dynamiczne, w p ł y w a j ą c e na z m i a n ę kreowanej r z e c z y w i s t o ś c i (zob. S ł a w i ń s k i 1998, s. 325). W t y m k o n t e k ś c i e m o t y w e m d y n a m i c z n y m b y ł b y w s p o m n i a n y cud, boskie d z i a ł a n i e , d z i ę k i k t ó r e m u n a s t ę p u j e akt kreacyjny, a do m o t y w ó w statycznych z a l i c z y ć m o ż n a ś l i n ę i chleb oraz g r z y b y z nich p o w s t a ł e , a b ę d ą c e namacalnym d o w o d e m boskiej wszech­ w i e d z y i p o t ę g i . Takie r o z r ó ż n i e n i e wydaje s i ę o tyle istotne, ż e pozwala p r z e ś l e d z i ć nie t y l k o w legendach, ale b y ć m o ż e w i n n y c h gatunkach z e s p o ł y m o t y w ó w k o n s t y t u u j ą c y c h d a n ą f o r m ę przekazu. Problem teorii m o t y w u w literaturze ustnej p o d j ę ł a m . i n . f o l k l o r y s t y k a rosyj­ ska (Silantev 1999), a ż e jest to temat r o z l e g ł y , pokazuje i s t n i e j ą c a systematyka m o t y w ó w Stitha Thompsona Motif-Index of Folk-Literature, Copenhagen 1955-1958, t. 1-5 ( T h o m p s o n 1955-1958, t. 1-5), a t a k ż e systematyki o z a s i ę g u n a r o d o w y m , j a k Type and Motif-Index of the Folktales ofEngland and North America (Baughman 1960). W Polsce s w o i s t y m i o d p o w i e d n i k a ­ m i w t y m zakresie b y ł y b y , szkoda, ż e nie u w z g l ę d n i o n e przez M a r c z y k a w b i b l i o g r a f i i , Słownik stereotypów i symboli ludowych p o d r e d a k c j ą Jerzego B a r t m i ń s k i e g o (Słownik stereotypów i sym­ boli ludowych 1996, 1999), j a k r ó w n i e ż Leksykon znaki świata. Omen, przesąd, znaczenie Piotra K o w a l s k i e g o (1998), k t ó r e nie s ą jednak zestawieniami obecnych w folklorze p o l s k i m m o t y w ó w , lecz przede w s z y s t k i m p r ó b a m i i c h symbolicznej interpretacji. Po drugie, j a k w y k a z a ł y r o z w a ż a n i a E w y Ferfeckiej, w i ę k s z o ś ć legend daje s i ę s p r o w a d z i ć do pewnego schematu fabularnego, o p i e r a j ą c e g o s i ę n a j c z ę ś c i e j na k o n t r a ś c i e , a k t ó r y w o g ó l ­ n y m zarysie przedstawia s i ę n a s t ę p u j ą c o : z a s ł u g a bohatera p o z y t y w n e g o , nagroda za dobry uczy­ nek, w i n a bohatera negatywnego, kara za z ł y p o s t ę p e k (Ferfecka 1997) . W w y p a d k u o p o w i e ś c i o grzybach zdaje s i ę w y s t ę p o w a ć t y l k o jeden c z ł o n fabularny - w y s t ę p e k i kara, gdzie p o s t a ć ś w i ę t e g o przejmuje cechy bohatera negatywnego, co stanowi j e d e n z w a r i a n t ó w schematu zda­ r z e ń , opisanego przez F e r f e c k ą . Wydaje s i ę to o tyle istotne, ż e omawiane przez M a r c z y k a histo­ rie o grzybach, sytuowane we wspomnianej systematyce w ą t k ó w w dziale bajek a j t i o l o g i c z n y c h , w y j a ś n i a j ą c y c h pochodzenie r o ś l i n , z w i e r z ą t itp., nie s ą o k r e ś l o n e jednoznacznie p o d w z g l ę d e m g a t u n k o w y m . Badania M a r c z y k a w dużej mierze z b i e ż n e s ą z ustaleniami Ferfeckiej, o p a r t y m i na materiale l e g e n d o w y m ( d z i a ł T 7 5 0 - 8 4 9 ) , co potwierdza s ł u s z n o ś ć j e g o tezy o l e g e n d o w y m charakterze historii o g r z y b a c h . B y ć m o ż e analiza i n n y c h t e k s t ó w z grupy ajtiologii p o z w o l i ł a b y na d o k ł a d n i e j s z e w t y m w z g l ę d z i e r o z s t r z y g n i ę c i a . K o l e j n y etap „ g r z y b o b r a n i a " , nazwany „ L u d o w ą w i e d z ą o grzybach i ich p o z y s k i w a n i u " , u z m y s ł a w i a r ó ż n o r o d n o ś ć nazewnictwa, stosowanego na o k r e ś l e n i e p o s z c z e g ó l n y c h o d m i a n grzy­ b ó w , n a k r e ś l a w y k o r z y s t y w a n ą w o b r ę b i e ludu k l a s y f i k a c j ę tych r o ś l i n ( g ł ó w n i e na podstawie w y g l ą d u i miejsca w y s t ę p o w a n i a ) , j a k i - co najciekawsze - charakteryzuje magiczne i pragma­ tyczne elementy zbieractwa g r z y b ó w . Przedstawiony m a t e r i a ł u w y p u k l a znaczenie, j a k i e p r z y ­ w i ą z y w a n o do czasu, miejsca i u c z e s t n i k ó w grzybobrania. R o z w a ż a n i a te u k a z u j ą t r w a ł o ś ć , c i ą g ł o ś ć istnienia p e w n y c h g r z y b i a r s k i c h p r z e s ą d ó w , f u n k c j o n u j ą c y c h t a k ż e w e w s p ó ł c z e s n e j 5 6 4 S y m b o l i k ę chleba, śliny, g r z y b ó w i i n n y c h e l e m e n t ó w kultur magicznych charakteryzuje d o k ł a d n i e j Piotr K o w a l s k i 1998. 5 Szerzej o legendzie Ferfecka p i s a ł a w swej pracy doktorskiej „ S t r u k t u r a ś w i a t a przed­ stawionego polskiej legendy l u d o w e j " (promotor - J . M . Kasjan) - praca w maszynopisie, d o s t ę p ­ na w I L P U M K T o r u ń . R ó w n i e ż Ferfecka w swej pracy wskazuje na o b e c n o ś ć legend w dziale a j t i o l o g i i (1997, s. 34). 6 �280 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A kulturze. W i e l u z c z y t e l n i k ó w tej k s i ą ż k i z d z i w i s i ę zapewne, r o z p o z n a j ą c j a k o w ł a s n e - l u d o w e zasady zbierania g r z y b ó w , a o d n o s z ą c e s i ę m . i n . do czasu ich z r y w a n i a (najlepiej o ś w i c i e , g d y ż przez noc w y r o s ł y ; s. 108) i do sposobu (np. grzyb n a l e ż y w y k r ę c a ć , bo w t y m miejscu n a s t ę p n y nie u r o ś n i e ; s. 117), a nawet do u b i o r u (znoszona o d z i e ż , g u m o w e buty; s. 155) itp. O b e c n o ś ć p r z e c i w n y c h s ą d ó w d o t y c z ą c y c h grzybobrania, np. w y c i n a n i e zamiast w y k r ę c a n i a g r z y b ó w , autor t ł u m a c z y w e w n ę t r z n y m z r ó ż n i c o w a n i e m opisywanej k u l t u r y (s. 117). K o n k l u z j a jest jednak jednoznaczna: „ W s p ó ł c z e s n e grzybobranie nie z m i e n i ł o w s p o s ó b zasadniczy swego k u l ­ turowego znaczenia. W c i ą ż cechuje j e swoista semantyka, k o d , k t ó r y n a l e ż y p o z n a ć , i r e g u ł y , k t ó r y c h n a l e ż y p r z e s t r z e g a ć , aby o d r ó ż n i ć s i ę od rzeszy « a m a t o r ó w » " ( s . 154). Dzisiejsze w ę d r ó w k i do lasu nie rozpatruje s i ę w kategoriach magicznych, c h o c i a ż pewien lęk na pewno istnieje ( w y n i k a on raczej z obawy przed zagubieniem czy spotkaniem z d z i k i m z w i e r z ę ­ ciem). W tradycji ludowej, j a k wykazuje M a r c z y k , grzybobranie, przez nierozerwalny z w i ą z e k z lasem, miejscem o b c y m , t r a k t o w a n y m j a k teren graniczny m i ę d z y ś w i a t e m ż y w y c h a u m a r ł y c h , m i a ł o charakter rytualny, o d t w a r z a ł o „ m i t y c z n y schemat w y p r a w y w z a ś w i a t y w celu zdobycia c z e g o ś , co j e d y n i e tam m o ż n a z n a l e ź ć , osoby tam s i ę u d a j ą c e p o w i n n y b y ć moralnie i fizycznie czyste, a t a k ż e p o w i n n y u p o d o b n i ć się do istot s t a m t ą d p o c h o d z ą c y c h " (s. 115). S t ą d liczne nor­ m y o k r e ś l a j ą c e , kto m o ż e w ę d r o w a ć do lasu na grzyby (dzieci i kobiety, istoty, „ k t ó r y c h ludzka kondycja b y ł a w a r u n k o w a i tymczasowa, p o s i a d a ł y predyspozycje do pozostawania w kontak­ tach z t a m t y m ś w i a t e m " ; s. 110), j a k n a l e ż a ł o s i ę w lesie z a c h o w a ć (magiczne c z y n n o ś c i przed w e j ś c i e m do lasu, np. rzucanie n o ż a , p r z e ż e g n a n i e się, pozostawienie pierwszego z a u w a ż o n e g o przez siebie grzyba lub trzymanie go w r ę k u do k o ń c a grzybobrania; s. 116-117), co n a l e ż a ł o r o b i ć , b y z y s k a ć p r z y c h y l n o ś ć lasu w trakcie zbierania g r z y b ó w (zwracanie s i ę o pomoc do ś w i ę ­ tych, np. św. Piotra czy Jakuba; s. 120). Trzecia c z ę ś ć ludoznawczego grzybobrania - „ G r z y b y j a k o pokarm i l e k " - dotyczy codzien­ nego zastosowania g r z y b ó w . Potrawy z g r z y b ó w s t a n o w i ł y jedno z p o d s t a w o w y c h d a ń w trady­ cyjnej k u c h n i wiejskiej, s z c z e g ó l n i e cenne w regionach ubogich, k t ó r e ze w z g l ę d u na n i s k ą j a ­ k o ś ć gleb nie s p r z y j a ł y u p r a w o m . W czasach k r y z y s u c i e s z y ł y s i ę p o w s z e c h n y m uznaniem. M o ż l i w o ś ć przechowania g r z y b ó w s p r a w i a ł a , ż e b y ł to t a k ż e cenny p o k a r m z i m ą , gdy trudno b y ł o z d o b y ć innego rodzaju p o ż y w i e n i e . J e d n o c z e ś n i e g r z y b y stosowano j a k o lekarstwa na r ó ż ­ ne d o l e g l i w o ś c i , np. b ó l e g a r d ł a , kaszel, egzemy, w r z o d y , artretyzm, a nawet n o w o t w o r y . O c z y ­ w i ś c i e w p o s z c z e g ó l n y c h regionach kraju o b o w i ą z y w a ł y odmienne receptury, przeciwwskazania i zasady u ż y c i a , ale sam fakt pochodzenia g r z y b ó w z lasu, miejsca swoistej mediacji, powszech­ nie n a d a w a ł i m s z c z e g ó l n e w a r t o ś c i lecznicze. „ P o s i a d a ł y w i e l k ą moc m a g i c z n ą , b o w i e m pocho­ d z i ł y z przestrzeni o d l e g ł e j od centrum, z w i ą z a n e j z z a ś w i a t a m i " (s. 152). C a ł o ś ć „ l u d o z n a w c z e g o grzybobrania" zaproponowanego przez M i r o s ł a w a M a r c z y k a w i e ń ­ czy b i b l i o g r a f i a u z m y s ł a w i a j ą c a o g r o m w y d a w a ł o b y s i ę nielicznego m a t e r i a ł u badawczego, d o t y c z ą c e g o g r z y b ó w , t a k ż e z prac o b c o j ę z y c z n y c h , m . i n . angielskich, francuskich i rosyjskich. W efekcie p o w s t a ł a ciekawa etnologiczno-folklorystyczna o p o w i e ś ć o grzybach w kulturze ludo­ w e j , k t ó r a m o ż e z a i n t e r e s o w a ć nie t y l k o l u d o z n a w c ó w . J e d n o c z e ś n i e omawiana k s i ą ż k a otwiera szerokie pole m o ż l i w o ś c i dla b a d a ń nad i n n y m i , niedostrzeganymi do tej p o r y zbyt w y r a ź n i e , a jednak i s t o t n y m i s z c z e g ó ł a m i , t r a d y c y j n y m i m o t y w a m i , k t ó r e w p r z y s z ł o ś c i , o d p o w i e d n i o opra­ cowane, b y ć m o ż e p o z w o l ą na p e ł n i e j s z ą r e k o n s t r u k c j ę szeroko rozumianej k u l t u r y ludowej, skry­ w a j ą c e j jeszcze w i e l e badawczych tajemnic. Ponadto praca ta pokazuje, ż e brak m o n o g r a f i i pod­ s t a w o w y c h g a t u n k ó w prozy ludowej (najlepiej na t y m tle w y g l ą d a kwestia bajki magicznej, opracowanej m . i n . przez J o l a n t ę Ł u g o w s k ą , 1981, i podania, scharakteryzowanego przez D o r o t ę Simonides, 1969) sprawia, ż e k a ż d y autor dla potrzeb badanego m a t e r i a ł u musi niejako na n o w o u s t a l a ć zakres znaczeniowy stosowanej n a z w y gatunkowej ( w t y m w y p a d k u legendy) i rozstrzy­ g a ć p r o b l e m y genologiczne, j a k i e s i ę przy okazji podejmowanego tematu u j a w n i a j ą , np. k w e s t i ę a j t i o l o g i z m u (kategoria ponadgatunkowa, w y z n a c z n i k g a t u n k o w y jednej z form podania czy t e ż s y g n a ł m i t y c z n o ś c i l u d o w y c h o p o w i a d a ń ) . M o ż e w ł a ś n i e takie s z c z e g ó ł o w e prace, r o z p a t r u j ą c e 7 7 Problem ten szerzej z o s t a ł o m ó w i o n y w pracach: Serafin 2002, s. 119-127; M i a n e c k i 2002 s. 129-138. �ARTYKUŁY RECENZYJNE, 281 RECENZJE I O M Ó W I E N I A dany element k u l t u r y ludowej w perspektywie tekstowej i pozatekstowej, p o z w o l ą z czasem na stworzenie rozpraw o szerszym z a s i ę g u , p r z y b l i ż a j ą c y c h s p e c y f i k ę tradycyjnej k u l t u r y czy f u n k c j o n u j ą c y c h w jej o b r ę b i e f o r m wiejskiej literackich. A co do g r z y b ó w . . . - j a k p o w i e d z i a ł p r z y w o ł a n y j u ż na w s t ę p i e Z b i g n i e w Libera - „ p o M a r c z y k u nic w a r t o ś c i o w e g o nie m o ż n a z n a l e ź ć w « t y m l e s i e » " (por. przyp. 1). Violetta Wróblewska LITERATURA B a u g h m a n E. W. 1960, Type and Motif-Index Indiana. Ferfecka ratura ofthe Folktales ofEngland and North America, E. 1997, P r ó b a analizy struktury fabularnej w y b r a n y c h w ą t k ó w legendowych, Ludowa, nr 3, s. 3 3 - 4 9 . Lite­ K o s o w s k a E. 1985, Legenda. Kanon i transformacja. Św. Jerzy w polskiej kulturze ludowej, Wrocław. K o w a l s k i P. 1998, Leksykon znaki świata. Omen, przesąd, znaczenie, Warszawa. K r z y ż a n o w s k i J. 1963, Polska bajka ludowa w układzie systematycznym, t. 2, W r o c ł a w . L i b e r a Z. 2003, r e c : M . M a r c z y k , Grzyby w kulturze ludowej, W r o c ł a w , o k ł a d k a . Ł u g o w s k a J. 1981, Ludowa bajka magiczna jako tworzywo literatury, W r o c ł a w . M i a n e c k i A . 2002, O m i t y c z n o ś c i ludowych o p o w i e ś c i ajtiologicznych, [ w : ] Genologia literatuiy ludowej. Studia folklorystyczne, A . Mianecki, V. W r ó b l e w s k a (red.), Toruń, s. 129-138. S e r a f i n E. 2002, L u d o w e opowiadanie ajtiologiczne, [ w : ] Genologia literatury ludowej. Stu­ dia folkloiy styczne, A . M i a n e c k i , V. W r ó b l e w s k a (red.), T o r u ń , s. 119-127; S i 1 a n t e v L V . 1999, Teoria motiva v otecestvennom literaturovedenii i folklor istike: oćerk istoriografii, Nowosibirsk. S ł a w i ń s k i J. 1998, M o t y w [hasło w : ] Słownik terminów literackich, J. S ł a w i ń s k i (red.), W r o ­ c ł a w - W a r s z a w a - K r a k ó w, s. 325. S i m o n i d e s D . 1969, Bajka i podanie j a k o podstawowe gatunki tradycyjnej prozy ludowej, Zeszyty Naukowe WSP w Opolu. Historia Literatuiy, t. V, Opole. Słownik stereotypów i symboli ludowych, 1996, J. B a r t m i ń s k i (red.), t. 1, cz. 1, L u b l i n . - 1999, J. B a r t m i ń s k i (red.), t. 1, cz. 2, L u b l i n . T h o m p s o n S. 1955-1958, Motif-Index of Folk-Literature, t. 1-5, Copenhagen. W o ź n i a k A . E . 1988, Podanie i legenda. Z badań nad rosyjską prozą ludową, L u b l i n . Wojciech Olszewski, Patriotyzm gicznej do drugiej wojny światowej i tolerancja. wobec procesów Nurt humanistyczny etnicznych w polskiej na Kresach, myśli etnolo- Toruń 2001, ss. 144. Opracowanie W. Olszewskiego u k a z a ł o się niemal d o k ł a d n i e po u p ł y n i ę c i u dekady od p o c z ą t ­ k u w i e l k i c h przemian, j a k i e z a p o c z ą t k o w a ł y proces w y o d r ę b n i e n i a s i ę z u p a d ł e g o Z S S R suwe­ rennych n a r o d o w y c h p a ń s t w . We w s z y s t k i c h tych strukturach politycznych n a s t ą p i ł o odrodzenie narodowe nie t y l k o grup d o m i n u j ą c y c h - n a r o d ó w p a ń s t w o w y c h , ale t a k ż e m n i e j s z o ś c i narodo­ w y c h , w t y m l i t e w s k i c h , b i a ł o r u s k i c h i u k r a i ń s k i c h P o l a k ó w . C i ostatni to w ł a ś n i e rdzenni miesz­ k a ń c y obszaru nazywanego w tradycji polskiej, r ó w n i e ż naukowej, Kresami W s c h o d n i m i . Praca Olszewskiego z o s t a ł a o g ł o s z o n a t a k ż e ( c h o ć na ten aspekt A u t o r zwraca u w a g ę t y l k o marginalnie) po z a k o ń c z e n i u procesu destrukcji Socjalistycznej Federacyjnej Republiki J u g o s ł a w i i . Wydarzenia w b y ł e j J u g o s ł a w i i , i szerzej - na B a ł k a n a c h , s t a w i a j ą przed n a u k ą , z w ł a s z c z a s o c j o l o g i ą narodu i e t n o l o g i ą , lecz t a k ż e p o l i t o l o g i ą , pytanie o sens zarzucenia b a d a ń , j a k i e pod­ j ę t o przed p ó ł w i e c z e m , gdy po pierwszej wojnie ś w i a t o w e j p o w s t a w a ł y lub - j a k w p r z y p a d k u Polski i L i t w y - o d r a d z a ł y się p a ń s t w o w o ś c i , k t ó r e z e t k n ę ł y się z n i e z w y k l e ostrym p r o b l e m e m w s p ó ł i s t n i e n i a grup narodowych, n a r o d o w o ś c i o w y c h i etnicznych o r ó ż n y m stopniu s a m o ś w i a ­ d o m o ś c i grupowej, kulturowej i etno-narodowej w ł a ś n i e . S t ą d pierwsze pytanie metodologiczne, �282 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A j a k i e p o s t a w i ł w s w y m opracowaniu Olszewski: „ D l a c z e g o wracamy do historii?" A u t o r odpo­ wiada na nie we „ W s t ę p i e " , n a w i ą z u j e w narracji merytorycznej, gdy prezentuje i systematyzuje dorobek g ł ó w n y c h przedstawicieli „ p o l s k i e j m y ś l i etnologicznej" nurtu, j a k go o k r e ś l i ł , stycznego humani­ oraz w „ S ł o w i e k o ń c o w y m " . O d p o w i e d ź daje się s p r o w a d z i ć do stwierdzenia, ż e odra­ d z a j ą c a się i odideologizowana etnologia i socjologia polska generalnie, poza j e d n o s t k o w y m i w y j ą t k a m i , traktuje per non est te elementy d o r o b k u w ł a s n e j nauki z p o c z ą t k ó w X X w i e k u a nawet wykazuje ich daleko i d ą c ą n i e z n a j o m o ś ć albo - i to j u ż wniosek r e c e n z u j ą c e g o - w y k a ­ zuje wobec nich stosunek l e k c e w a ż e n i a . K o n k l u z j ą jest stwierdzenie Olszewskiego o t y m , ż e w s p ó ł c z e ś n i badacze daleko lepiej z n a j ą m e t o d o l o g i ę a m e r y k a ń s k ą n i ż w ł a s n ą , p o l s k ą . Olszewski prezentuje zatem i , co p o d k r e ś l a m y , systematyzuje dorobek i znaczenie polskiej m y ś l i etnologicznej (nie etnologii j a k o takiej) nurtu, k t ó r y n a z w a ł humanistycznym. Jak w y n i k a z c a ł o ś c i w y w o d u , ó w nurt reprezentowali g ł ó w n i e ci s p o ś r ó d badaczy, k t ó r z y ś w i a d o m i e , j a k o uczeni - Polacy, co w a ż n i e j s z e , nie k r y j ą c y z a a n g a ż o w a n i a w w y j a ś n i a n i e p r o b l e m a t y k i narodo­ w o ś c i o w e j w interesie o d r a d z a j ą c e j się p a ń s t w o w o ś c i polskiej, stosowali ( w y n a j d y w a l i ) obiek­ tywne instrumenty badawcze, które, ich zdaniem, nie p o w i n n y s z k o d z i ć niepolskim lub narodowo n i e u k s z t a ł t o w a n y m s p o ł e c z n o ś c i o m w s p ó ł ż y j ą c y m w p o l s k i m obszarze p a ń s t w o w y m , w t y m w s z c z e g ó l n o ś c i na etnicznie, narodowo i kulturowo niejednolitym obszarze ó w c z e s n y c h K r e s ó w . To ostatnie, j a k w y n i k a z tez A u t o r a , z a ś w i a d c z a ł o o humanistyce taka koncepcja to r ó w n i e ż signum specificum owego nurtu. Wydaje się, iż ó w c z e s n e j nauki polskiej n a w i ą z u j ą c e j do drama­ tycznie przerwanej w k o ń c ó w c e X V I I I w i e k u sytuacji p o c z ą t k u k s z t a ł t o w a n i a s i ę r ó ż n e g o w etno­ genezie, lecz j e d n o c z ą c e g o się w „ p o l s k i e j n a r o d o w o ś c i politycznej", a zatem i ó w c z e s n e g o s p o ł e c z e ń s t w a Rzeczypospolitej. U w a ż a m y t a k ż e , iż humaniści kulturowej, etnolodzy, posta­ w i e n i przed t y m s z c z e g ó l n y m zadaniem, tak badawczym, j a k i s p o ł e c z n y m , polskiego X X - l e c i a , p r o p o n o w a l i r o z w i ą z a n i a i uzasadnienia dla politycznej koncepcji c z e g o ś , co w s p ó ł c z e ś n i e na­ z y w a m y n o w o c z e s n ą f o r m u ł ą „ s p o ł e c z e ń s t w a obywatelskiego", ale z s i l n y m pierwiastkiem p a t r i o t y z m u p a ń s t w o w e g o , a zatem tego, co w s p ó ł c z e s n a koncepcja zdaje się o d r z u c a ć . Badacze przedwojenni b o w i e m , j a k u w a ż a Olszewski, ł ą c z y l i w swych „ p o s t a w a c h badacza s t o s u n k ó w etnicznych poszanowanie dla cudzych w a r t o ś c i k u l t u r o w y c h , j a k i w ł a s n e j t o ż s a m o ś c i [podkr. Z . J . W ] - T O L E R A N C J I i P A T R I O T Y Z M U (co c z ę ś c i dzisiejszych polskich badaczy, j a k wska­ ż e m y dalej, wydaje się trudne do pogodzenia") (s. 117). Olszewski s ł u s z n i e p o d k r e ś l a , ż e c e z u r ą dla polskiej s z k o ł y m y ś l i etnologicznej - nurtu manistycznego hu­ - b y ł a druga wojna ś w i a t o w a . O konsekwencjach dla kontynuacji w s p o m i n a l i ś m y w y ż e j . K o n s e k w e n c j a m i innego rodzaju s ą istotne s p o s t r z e ż e n i a A u t o r a zamieszczone w „ S ł o w i e k o ń c o w y m " . To, ż e dorobek polskich e t n o l o g ó w humanistów jest w zasadzie nieznany na Zacho­ dzie da się stosunkowo ł a t w o u z a s a d n i ć . Gorzej, gdy przechodzi nad n i m mimo współczesna nauka polska. A u t o r p o d k r e ś l i ł to poprzez p r z y w o ł a n y w y ż e j cytat. J e d n ą z w a ż n i e j s z y c h przyczyn jest, j a k się zdaje ta, że humaniści badali Kresy, a tych w Polsce w s p ó ł c z e s n e j nie ma. Jest natomiast stan nieznany w Polsce od c z a s ó w piastowskich - niemal z u p e ł n a h o m o g e n i c z n o ś ć etniczna (narodowa) s p o ł e c z e ń s t w a , k t ó r e , j a k na to w i e l e wskazuje, staje s i ę bardziej społeczeństwem (kategoria socjologiczna) a coraz mniej pozostaje narodem (w sensie etno-politycznym). Wreszcie, co w y r a ź n i e p o d k r e ś l a Olszewski w z a k o ń c z e n i u , a co m o ż n a o k r e ś l i ć p o j ę c i e m „kompleksu 1 o d r z u c a j ą c e g o " , w s p ó ł c z e ś n i e dominuje w krajowych naukach s p o ł e c z n y c h nachalna popraw­ n o ś ć polityczna u k s z t a ł t o w a n a przez o p i n i o t w ó r c z e ś r o d o w i s k a w ostatniej dekadzie. M a ona swe g ł ó w n e ź r ó d ł a m . i n . w niewiedzy, w y n i k a j ą c e j z kompleksu o d r z u c a j ą c e g o i p o p r a w n o ś c i politycznej a zarazem n i e c h ę c i do p o l s k o ś c i w o g ó l e traktowanej j a k o swoista parafia ńszczyzna i nacjonalizm. To ostatnie, na co zwraca u w a g ę Autor, prowadzi do sytuacji paradoksalnych, gdy w odniesieniu do jednego z e l e m e n t ó w p o d m i o t u i przedmiotu zarazem b a d a ń 1 humanistów Pod p o j ę c i e m t y m rozumiemy s w o i s t ą w s p ó ł c z e s n ą m o d ę p r e z e n t o w a n ą przez w i e l u przed­ stawicieli nauk s p o ł e c z n y c h oraz p u b l i c y s t ó w politycznych p o l e g a j ą c ą na s z c z e g ó l n y m koncentro­ waniu się na tropieniu najmniejszych c h o ć b y p r z e j a w ó w polskich w i n i p r z e w i n i e ń wobec naszych s ą s i a d ó w albo w s p ó ł s ą s i a d ó w lub uznawaniu za takie z d a r z e ń charakteru owego nie m a j ą c y c h . �283 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A polskiej l u d n o ś c i kresowej na dzisiejszej L i t w i e , B i a ł o r u s i i U k r a i n i e znaczna c z ę ś ć badaczy i k r ę g ó w intelektualnych (też p o l i t y c z n y c h ) w Polsce, przyjmuje jednoznacznie oraz bezkrytycz­ nie nacjonalistyczny p o g l ą d prezentowany przez litewskie, b i a ł o r u s k i e i u k r a i ń s k i e ś r o d o w i s k a k u l t u r o w e , polityczne i o p i n i o t w ó r c z e . Olszewski nazywa to „ p r z y j m o w a n i e m i propagowaniem postaw f i l o e t n i c z n y c h " , k t ó r e nie m a j ą nic w s p ó l n e g o z p r a w d z i w ą t o l e r a n c j ą i z p e w n o ś c i ą nie m o g ą s i ę p r z y c z y n i ć do j e j u k s z t a ł t o w a n i a " (s. 122) i dalej: „ s ą one z w y k l e r e a k c j ą na manifesto­ wanie przez inne formacje etniczne p o s ą d z e n i a p o d m i o t u o w r o g i e intencje. Zarzut taki uderza w c z u ł y punkt - sugeruje k o n f l i k t m i ę d z y d o t y c h c z a s o w ą p o s t a w ą p o d m i o t u a c e n i o n ą przez niego w a r t o ś c i ą - t o l e r a n c j ą . P o n i e w a ż podmiot jest za słaby, by a k c e p t o w a ć obok siebie innego «jaki j e s t » , a w i ę c na p r a w d z i w ą tolerancję, t w o r z y jego obraz w y i d e a l i z o w a n y zgodny z w ł a s n y m syste­ mem w a r t o ś c i " (ibidem). N a d o w ó d takich postaw w s k a ż m y s y t u a c j ę oraz stosunki l i t e w s k o polskie na dzisiejszej W i l e ń s z c z y ź n i e a przy t y m f i l o l i t e w s k i stosunek k r a j o w y c h (polskich) k r ę ­ 2 g ó w o p i n i o t w ó r c z y c h , w t y m c z ę ś c i n a u k o w y c h . Olszewski przytacza w tej konkretnej sprawie trafną, naszym zdaniem, u w a g ę K r y s t y n y Romaniszyn o t y m , ż e „ w e w s p ó ł c z e s n e j literaturze naukowej d o t y c z ą c e j k o n t a k t ó w m i ę d z y k u l t u r o w y c h panuje moda na pisanie o nietolerancji i uprze­ dzeniach P o l a k ó w wobec innych czy obcych, a g ł o s y m ó w i ą c e o wzajemnych inspiracjach kulturo­ w y c h , o k o r z y ś c i a c h z w i e l o k u l t u r o w o ś c i s ą odosobnione" (s. 120). M y dodajmy do tego nasze u j ę c i e kompleksu odrzucającego oraz z u p e ł n i e nie p o d e j m o w a n ą w t y m k o n t e k ś c i e k w e s t i ę ple- beizacji polskich powojennych elit, w t y m n a u k o w y c h , z w s z y s t k i m i tego konsekwencjami. J e d n ą z o d p o w i e d z i i p r o p o z y c j i naturalnej humanistycznej reakcji na zasygnalizowane zja­ w i s k o ( w s p ó ł c z e s n e !) jest wniosek, j a k i daje s i ę w y w i e ś ć z u s t a l e ń Olszewskiego - p o w r o t u lub przynajmniej u w z g l ę d n i e n i a dorobku p r z y w o ł y w a n y c h p r z e z e ń humanistów polskich, przecież w s w o i m czasie uznanych w k r ę g u uczonych Zachodu a u t o r y t e t ó w (por. c h o ć b y F. Z n a n i e c k i czy powojenna m i ę d z y n a r o d o w a s ł u ż b a publiczna O b r ę b s k i e g o ) . Olszewski z a l i c z y ł do nurtu humanistycznego „ p o l s k i e j m y ś l i etnologicznej" zaledwie p i ę c i u badaczy: Floriana Znanieckiego, J ó z e f a O b r ę b s k i e g o , S t a n i s ł a w a Orsini-Rosenberga, A l f o n s a K r y s i ń s k i e g o i Leona Wasilewskiego. W „ S ł o w i e k o ń c o w y m " eksponuje ponadto Tadeusza H o ł ó w k ę a w części w s t ę p n e j wzmiankuje o S t a n i s ł a w i e Bystroniu. Analizie z punktu widzenia prezentowanego nurtu poddaje jednak jedynie w y m i e n i o n y c h pięciu. Wydaje się, w pełni u z n a j ą c dokonanie Autora p o l e g a j ą c e g ł ó w n i e na wskazaniu istnienia i analizie d e s y g n a t ó w omawianego p r z e z e ń nurtu, ż e lista „ p i ę c i u " winna b y ć p o w i ę k s z o n a , co z p e w n o ś c i ą utrwali p o s t a w i o n ą i , na­ szym zdaniem, u d o w o d n i o n ą tezę, a zarazem poszerzy w i e d z ę o t y m specyficznie polskim nurcie. Ź r ó d ł a , na j a k i c h A u t o r o p a r ł swoje ustalenia i w y w i ó d ł t e z ę to przede w s z y s t k i m prace ana­ l i z o w a n y c h badaczy ( g ł ó w n i e monografie i studia) oraz literatura przedmiotu (ca 142 pozycje) tak m i ę d z y w o j e n n a , j a k w s p ó ł c z e s n a , praktycznie w c a ł o ś c i polska. N i e wykorzystano natomiast r ó w n i e w a ż n e j , naszym zdaniem, s p u ś c i z n y archiwalnej badaczy c z ę ś c i o w o zachowanej w zbio­ rach osobowych ( g ł ó w n i e r ę k o p i ś m i e n n y c h ) na p r z y k ł a d Ossolineum czy B i b l i o t e k i J a g i e l l o ń ­ skiej. N i e u w a ż a m y , by nie u p r a w n i a ł o to do postawienia, j a k p o d k r e ś l i l i ś m y j u ż - udowodnionej tezy, nie mniej z u b o ż y ł o aparat d o w o d o w y . Warto b y b y ł o n a w i ą z a ć do p o m i n i ę t y c h źródeł w kontynuacji b a d a ń nad p o d j ę t ą p r o b l e m a t y k ą . N i e w i e m y t a k ż e czy podobny nurt z a r y s o w a ł s i ę w zagranicznej literaturze przedmiotu, ale to o d r ę b n a c h o ć , j a k s i ę zdaje, w a ż k a z punktu w i d z e n i a podjętej t e m a t y k i kwestia badawcza. Zasadniczym p o z y t y w e m omawianego opracowania jest przypomnienie ź r ó d ł a , j a k i m b y ł a wypracowana przez p r z y w o ł a n y c h badaczy polska m y ś l etnologiczna nurtu humanistycznego oraz wskazanie na j e j znaczenie praktyczne nie t y l k o w warunkach p a ń s t w a w i e l o n a r o d o w o ś c i o w e g o ( I I RP) gdzie, j a k p o d k r e ś l a Autor, z a i s t n i a ł a m o ż l i w o ś ć w r ę c z laboratoryjna, ale t a k ż e w s p ó ł c z e ­ ś n i e , co p o d k r e ś l a l i ś m y w y ż e j . Z tego w z g l ę d u analiza i teza Olszewskiego jest i cenna, i w p e ł n i aktualna w s p ó ł c z e ś n i e . Zdzisław 2 Ostatnio najszerzej na takie zjawisko w s k a z a ł A . Srebrakowski, Polacy 1944-1989, T o r u ń 2000, ss. 397. J. Winnicki w Litewskie/ SSR �WARUNKI PRENUMERATY - „RUCH" S.A. Prenumerata krajowa: Przez „RUCH" S.A. - wpłaty na prenumeratę przyjmują jednostki kolportażowe „RUCH" S.A. właściwe dla miejsca zamieszkania. Termin przyjmowania wpłat na prenumeratę krajową do 5 każdego miesiąca poprzedzającego okres roz­ poczęcia prenumeraty Prenumerata opłacana w złotówkach ze zleceniem wysyłki za granicę: Informacji o warunkach prenumeraty i sposobie zamawiania udziela „RUCH" S.A. Oddział krajowej dystrybucji Prasy, 01-248 Warszawa, ul. Jana Kazimierza 31/33 telefony 5328-731, 5328-816, 5328-819 infolinia 0-800-1200-29 wpłaty w PLN na konto w banku P K O S.A. IV O/Warszawa No. 68 1240 1053 1111 0000 0443 0494 lub w kasie Oddziału. Dokonując wpłaty na prenumeratę w Banku czy też w urzędzie pocztowym należy podać: nazwę naszej firmy, nazwę banku, numer konta, czytelny pełny adres odbiorcy za granicą, okres prenumeraty, rodzaj wysyłki (p-tą lot. czy zwykłą) oraz zamawiany tytuł. Warunkiem rozpoczęcia wysyłki prenumeraty jest dokonanie wpłaty na nasze konto. Prenumerata opłacana w dewizach przez odbiorcę z zagranicy: przelewem na nasze konto w banku w USD P E K A O S.A. I V O/W-wa 54 1240 1053 1787 0000 0443 0508 w E U R P E K A O S.A. IV O/W-wa 46 1240 1053 1978 0000 0443 0511 po dokonaniu przelewu prosimy o przesłanie kserokopii polecenia przelewu z podaniem adresu i tytułu pod nr faxu +48 22 532-87-32 Opłaty za prenumeratę można dokonać również czekiem wystawionym na firmę „RUCH SA OKDP" i przesłanym razem z zamówieniem, listem poleco­ nym, na nasz adres j.w. Informujemy, że klienci płacący z zagranicy mogą też dokonać wpłaty na pre­ numeratę kartami kredytowymi VISA i MASTERCARD w internecie http:// www.ruch.noria.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1bacb54c609c2a751a287646bc8e3b69.pdf c62d7580a3612d28b6540aab21467d18 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1756 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1626 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48, s.253-262 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia Polska", t. X L V I I I : 2004, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 ANIOŁY NA/W Z I E L O N Y M WZGÓRZU: KONFERENCJA ANGELOLOGICZNA, KARPACZ, 2 1 - 2 3 LISTOPADA 2003 Obserwowane w Polsce po 1995 roku ożywienie zainteresowania aniołami zaowocowało wie­ loma publikacjami, głównie o charakterze popularnym i popularnonaukowym. Anioły również „zeszły na ziemią" w postaci zmaterializowanej - ogromnej mnogości figurek dostępnych tak w sklepach z dewocjonaliami w miejscach kultu (np. Częstochowa), jak i w pamiątkarskich i innych. Stały się przedmiotem kolekcjonerstwa, ale też naukowych dysput. Pierwsza inter­ dyscyplinarna sesja naukowa poświęcona tematyce anielskiej odbyła się u jezuitów w Krakowie w 1999r. Jej celem było - jak czytamy w tomie pokonferencyjnym - „przypomnienie o istotach anielskich, rozbudzenie na nowo wrażliwości na impulsy duchowych mocy, ideą zasadniczą zaś propagowanie wartości duchowych bliskich ludzkiej oraz anielskiej etyce: bezinteresowna pomoc, miłość, skromność, pracowitość. Idea równoległa to potępienie i napiętnowanie działalności złych duchów, przejawiającej się w wielu cywilizacyjnych bolączkach współczesności: brak wrażli­ wości na duchowy wymiar istnienia, konsumpcyjny styl życia, epatowanie przemocą, gloryfikacja w kulturze i obyczajowości wartości destrukcyjnych: brutalność, agresja, oszustwo, nieróbstwo" (por. Księga o aniołach, red. Herbert Oleschko, Kraków 2003). Zgoła inny cel towarzyszył ogólnopolskiej konferencji naukowej „Anioł w literaturze i kultu­ rze", zorganizowanej przez prof. Jolantę Ługowską z Instytutu Filologii Polskiej Uniwersytetu Wrocławskiego w ramach przyznanego jej subsydium profesorskiego Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej, przy współpracy dra Jacka Skawińskiego (należy zaznaczyć, iż również w ramach tego subsydium ukazała się „Bibliografia zawartości 'Literatury Ludowej' za lata 1981-2002", wyd. Wrocław 2003, opracowana przez Macieja Edera, tak oczekiwana zwłaszcza przez folklorystów) i odbywającej się „bliżej nieba", czyli w ośrodku wypoczynkowym Zielone Wzgórze, który zacho­ wał styl architektoniczny z przełomu w. X I X i XX, położonym u stop Śnieżki, na malowniczym zboczu góry Karpatki na wysokości 727 m. n.p.m. Ta lokalizacja okazała się być doskonałym połączeniem duchowości i pragmatyzmu, a zatem jakości nieobojętnych w „obcowaniu" z transcen­ dencją. Przesłaniem konferencji, w zamyśle organizatorów, było „prześledzenie form obecności 'tematów anielskich' w różnych odmianach literatury wysokoartystycznej, literaturze i kulturze popularnej, twórczości adresowanej do dzieci i młodzieży, podstawowych gatunkach folkloru oraz szeroko rozumianej komunikacji językowej. O wyborze tematu konwersatorium zadecydowała rze­ czywista żywotność i spektakularna obecność we współczesnej kulturze problematyki anielskiej. Mówić wręcz można ojej swoistej ekspansji, wyrażającej się między innymi w obecności na rynku wydawniczym - poza wspomnianymi odmianami beletrystyki - licznych publikacji o charakterze popularyzatorskim, ezoterycznym (opisy spotkań ze Skrzydlatymi Istotami), a także poradniko­ wym (przewodniki duchowe). Znaczący wydaje się też fenomen popularności filmów i seriali tele­ wizyjnych, których głównym bohaterem jest Anioł. Godne zauważenia i refleksji badawczej są też motywy 'angelologiczne' w sztukach plastycznych, a zwłaszcza w popularnym (zwykle okazjonal­ nym, np. bożonarodzeniowym) zdobnictwie czy przejawach religijnego kiczu". Taka szeroka formuła konferencji wymagała oczywiście interdyscyplinarnych ujęć tematu głównego, co istotnie znalazło odzwierciedlenie w referatach ponad 40 uczestników pochodzą­ cych z kilkunastu ośrodków akademickich Polski i reprezentujących różne dyscypliny badawcze i opcje metodologiczne. Obrady odbywające się w dwu paralelnych sekcjach poprzedziły wystą­ pienia plenarne: ks. Franciszka Rosińskiego (Wrocław) nt. „Biblijnej koncepcji aniołów i innych duchów", Gertrudy Skotnickiej (Gdańsk) - „'Tam, gdzie spadają anioły' Doroty Terakowskiej" �254 KRONIKA i Anny Brzozowskiej-Krajki (Lublin) - „Chroń i prowadź do nieba: mediacyjna struktura anioła w folklorze polskim". Już referaty te były sygnałem potencjalnych pól badawczych tematyki anielskiej, jej osobliwości i ich wzajemnych powiązań: perspektywy źródła-wzorca - teologicz­ nego genotypu - Biblii (jedynej jej językowej analizy w aspekcie obrazu anioła dokonała Krystyna Herej-Szymańska, Kraków) i fenotypowych realizacji, czyli artystycznego i społecznego „prze­ kładu" paradygmatu biblijnego w obszarze indywidualnej wyobraźni twórczej - literatury (anioł jako symboliczna figura literacka, literackie reinterpretacje motywu) i wyobraźni zbiorowej - tekstów folkloru i kultury typu ludowego. Obrady w sekcjach rozszerzyły te pola zwłaszcza 0 literaturą polską głównego nurtu, kulturę popularną, film, sztuki plastyczne, ale także przekro­ czyły granice literatury i kultury polskiej oraz chrześcijańskiej ideologii 'boskich heroldów". Literackie rekonstrukcje motywów anielskich w większości miały charakter zintelektualizowanych interpretacji odsłaniających zarówno jednostkowe wizje poszczególnych poetów, pisa­ rzy, dramaturgów, jak i światopogląd epok - tych szczególnie „uduchowionych" jak romantyzm, Młoda Polska i współczesność oraz pozostałych. Zatem staropolski literacki rekonesans angelologiczny zaprezentował Dariusz Dybek (Wrocław), ukazując sarmackie anioły i różnice w przed­ stawianiu idei tych mieszkańców zaświatów w twórczości Mikołaja Reja i Wacława Potockiego. Romantyczne anioły polskiego losu omówiła Ewa Grzęda (Wrocław), zaś Magdalena Bąk (Cieszyn) anielskie metamorfozy w „Poema Piasta Dantyszka herbu Leliwa o piekle" Juliusza Słowackiego. Natomiast według Doroty Szagun (Zielona Góra) romantyczną specyfikę anioła 1 anielskości najpełniej zilustrowała poezja Kornela Ujejskiego i Cypriana Kamila Norwida. Z kolei młodopolski rekonesans literacki tematyki angelogicznej dokonał Marek Kurkiewicz (Bydgoszcz). Na szczególną manifestację indywidualizmu twórczego wskazywał referat Agniesz­ ki Grzelak (Bydgoszcz) pod znamiennym tytułem: „Gdzie mieszka anioł Bolesława Leśmiana? (o wierszu 'Anioł')". Współczesność literacka jako baza interpretacyjna dla motywu anioła w ludzkiej i pozaludzkiej przestrzeni, jego językowego obrazu, intertekstów biblijnych dla lite­ rackich wizji znalazła odzwierciedlenie w 4 referatach: w odniesieniu do poezji Kazimiery Iłłakowiczówny (Maria Jakitowicz, Toruń) i Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego (A. Maskiewicz, Szczecin) oraz w prozie biblijnej Romana Brandstaettera - kreacja Malaach-Jahwe (Anastazja Seul, Zielona Góra) i psychiatryczna angelologia w „Szpitalu Przemienienia" Stanisława Lema, w „Obłędzie" Jerzego Krzysztonia i „Pod mocnym aniołem" Jerzego Pilcha (Agnieszka Urbańska, Wrocław). Całościowego, aczkolwiek schematycznego przeglądu motywu angelus sacer w po­ ezji polskiej dokonała Katarzyna Jarosińska (Elbląg), informując jednocześnie o mającej się wkrótce ukazać w jej opracowaniu antologii angelologicznej. Natomiast postać anioła w drama­ cie była przedmiotem zainteresowania Mariusza Bartosiaka (Łódź). W literacko-kulturowych rozważaniach problematyki angelicznej wyodrębnił się ponadto wyraźny nurt skoncentrowany wokół relacji anioł-dziecko, angelizacji dziecka. Literackie krea­ cje aniołów-dzieci: „anioł pół centymetra nad ziemią" rozpatrywała Magdalena Jońca (Wrocław), a ewolucję motywu anioła w wierszach dla dzieci: od Stanisława Jachowicza do Wacława Oszajcy prześledziła Jolanta Ługowska (Wrocław), zaś w czytankach dla dzieci w młodszym wieku szkol­ nym, z przesłaniem „być aniołem dla drugich" - Bożena Olszewska (Brzeg). Z perspektywy językoznawczej analizę najczęstszych skojarzeń słownych dla tematu „anielskiego" przedstawili Jolanta i Roman Wróblewscy (Wrocław), zaś w fantazjach dziecięcych Dorota Wojciechowska (Wrocław). W kręgu refleksji dotyczącej anioła jako postaci medialnej sytuował się referat Ryszard Waksmunda (Wrocław), w którym autor przeprowadził analizę XX-wiecznego perio­ dyku dla dzieci pt. „Anioł Stróż". Przeciwstawieniem autoteliczności specyficznej dla literackiego świata wyobraźni indywi­ dualnej i religijności typu filozoficzno-refleksyjnego była swoista utylitarność folkloru, kultury ludowej i popularnej, której trzonem światopoglądowym pozostawała pobożność ludowa. Różnice te zauważamy również w odniesieniu do interesującego nas mitu ciągle żywego, czyli mitu anioła. Jego funkcjonowanie w wyobraźni zbiorowej tradycyjnej i współczesnej odsłaniały wystąpienia: Ewy Serafin (Wrocław) - bazujące na ludowych opowiadaniach (Typ 759, 795, 796 - Dziwne uczynki anioła); Joanny Krawczyk (Łódź) - dotyczące aniołów śmierci na podstawie tradycyj- �255 KRONIKA nych pieśni pogrzebowych; Krystyny Kossakowskiej-Jarosz (Opole) - charakteryzującej „aniel­ ską kobietę" w wariancie śląskim, ale też Elżbiety Berendt (Wrocław) analizującej problem estetyzacji anielskich przedstawień w kulturze ludowej; Dobrosławy Grzybkowskiej (Wrocław) zde­ rzającej tradycję biblijną i kulturową w odniesieniu do trzech archaniołów (Michała, Gabriela, Rafała); Katarzyny Kaczor (Gdańsk), poszukującej podobieństw ewolucji postaci elfów i anio­ łów w kulturze popularnej. Osobna grupa referatów dotyczyła ars angelica, zatem sposobów racjonalizacji duchowych treści, ich transformacji w postać obrazu plastycznego. Zaprezentowane z tego zakresu referaty obejmowały wizerunek anioła w malarstwie i grafice przełomu X I X i XXw. (Maria Gutterwil, Wrocław), ikonografii skrzydeł anielskich w malarstwie europejskim (Justyna Bajda, Wrocław), obrazków świętych z motywem anioła w przestrzeni życia codziennego (Robert Piotrowski, Toruń), aniołów w herbach miast polskich (Elżbieta Borysiak, Helena Kwiecińska, Kraków), anio­ łów w nowoczesnej sztuce żydowskiej (Małgorzata Stolarska, Wrocław) oraz w sztuce Boliwii (Ewa Kubiak, Łódź). Natomiast w płaszczyźnie sztuk wielokodowych sytuowały się filmowe obrazy anioła - od „Wspaniałego życia" do „Anioła w Krakowie" przywołane w wystąpieniu Arkadiusza Lewickiego (Wrocław). Na uniwersalizm tematyki anielskiej, ale też jej personalnie ukształtowane aspekty i ich spe­ cyfikę w obrębie określonej konfesji religijnej wskazywały referaty z bazą materiałową wykra­ czającą poza granice Polski. Zatem toposem anioła w mitologii arabskiej zainteresowała się Karolina Augustyniak (Łódź), zaś żydowskie wizerunki anioła i ich literacko-kulturowe interpre­ tacje przedstawiła Małgorzata Łoboz (Wrocław). Literaturę rosyjskojęzyczną reprezentował „Ognisty anioł" Walerija Briusowa (Anna Klepaczko, Łódź), natomiast anglojęzyczną trylogia Philipa. Pulmana „Mroczne materie" i relacje w niej między człowiekiem, aniołem i Bogiem (Maciej Oziewicz, Wrocław), anioł u Johna Ronalda R. Tolkiena (Marek Pustowaruk, Wrocław), Lucyfer w personalnej mitologii Kennetha Angera (Maciej Ożóg, Łódź) oraz diabelska anielskość w „Szatańskich wersetach" Salmana Rushdiego (Justyna Deszcz, Wrocław). Konferencja na/w Zielonym Wzgórzu skupiła zatem do wspólnej angelologicznej dyskusji literaturoznawców, językoznawców, folklorystów, religioznawców, antropologów, teoretyków kultury i historyków sztuki, którzy poświęcając swoje badania wertykalnej przestrzeni ludzkiego działania nie powiedzieli jeszcze ostatniego słowa. Wymiernym plonem konferencji będzie przy­ gotowywana publikacja książkowa, która z pewnością znajdzie szeroki czytelniczy odbiór. W jej świetle nabierze też nowego sensu centralna opozycja aksjologiczna Anioł-Diabeł, bowiem zgod­ nie z sentencją S. Rushdiego, „w każdym artyście, a może i w wyobraźni każdego z nas, zaist­ niały zaślubiny Nieba i Piekła". Anna Brzozowska-Krajka WSPÓŁCZESNA ETNOLOGIA FRANCUSKA - SESJA SOCIÉTÉ D'ETHNOLOGIE FRANÇAISE, MUSÉE NATIONAL DES ARTS ET TRADITIONS POPULAIRES, PARYŻ, 17-19 MARCA 2004 Sesja naukowa, jaka miała miejsce w tym roku w Paryżu, w siedzibie Musée National des Arts et Traditions Populaires (MNTAP), odbywa się już od dziesięcioleci. Jest miejscem otwar­ tym nie tylko dla współczesnych etnologów i antropologów francuskich (i wszystkich członków Société d'Ethnologie Française - SEF), lecz także przedstawicieli innych dyscyplin (archeologów, geografów, socjologów, muzealników, kulturoznawców, folklorystów, czy historyków - swojego czasu obecni byli na sesjach historycy tworzący szkołę „Annales"). Przybywają oni na zaprosze­ nie prof. Guy Barbichona, odpowiedzialnego za stronę naukową tych swoistych seminariów, i prezentują przed publicznością swoje osiągnięcia badawcze oraz rezultaty przedsięwzięć nauko­ wych w formie wykładów, poddając je pod ogólną dyskusję. �256 KRONIKA Celem, jaki od lat już przyświeca tym seminariom, organizowanym z ramienia SEF, jest śle­ dzenie na bieżąco wydarzeń naukowych ze świata nauk społecznych i dotyczących kultury Fran­ cji. Do udziału zapraszani są naukowcy, którzy zajmują się zagadnieniami będącymi już trady­ cyjnymi zainteresowaniami wyżej wymienionych nauk i nowymi, współczesnymi problemami. Są to między innymi tematy, takie jak: struktura rodzinna i stosunki pokrewieństwa, klasy wieku i ich status, formy współżycia społecznego (struktury, związki, relacje), problemy dotyczące prze­ strzeni, kultura organizacji (w tym różnych miejsc pracy) i rozmaitych stowarzyszeń, rytuały i symbole religijne oraz świeckie, tematy traktujące o różnorako rozumianej tożsamości, także zagadnienia dotyczące ciała, folkloru słownego, życia politycznego, ekonomii, sportu, itp. Spot­ kania te, poza tym, że prezentują rzeczywiście najnowszy dorobek naukowy naszej dyscypliny i jej pokrewnych z terenu Francji, stają się także swoistą kroniką rozwoju etnologii i jej inspiracji na przestrzeni lat. Obserwować można przemiany zachodzące na poziomie interpretacji, poszuki­ wanie nowych terenów badawczych, nowych źródeł, reinterpretacji, itp. W tym roku, przez trzy marcowe dni, można było wysłuchać 10 wykładów na następujące tematy (tytuły wystąpień podaję w tłumaczeniu na język polski): Francis Dupuy, „Antropologia i ekonomia. Przykład z Lande" (wykładowca z Uniwersytetu w Poitiers); Michel Colardelle, „Archeologia i etnologia. Badania osady średniowiecznej w Charavines" (Dyrektor MNTAP - CEF, Paryż); Françoise Cribier, „Starość: migracje i styl życia" (emerytowana profesor CNRS, Paryż); Georges Ravis, „Antropologia społeczności pasterskich - pasterstwo śródziemnomorskie" (eme­ rytowany wykładowca Uniwersytetu Provence); Guy Barbichon, „Współczesna etnologia fran­ cuska - tematy, tendencje, badania" (profesor CNRS-CEF, Paryż); Jacques Maître, „Religijne instytucje i praktyki na przykładzie Kościoła Katolickiego we Francji" (profesor CNRS, Paryż); Nicolas Hatzfeld, „Etnografia i historia pracy - na przykładzie organizacji pracy w fabrycznej montażowni" (Uniwersytet w Evry); Christelle Hamel, „Gender i etniczność - przypadek mło­ dych Francuzów o korzeniach arabskich" (Uniwersytet w Bourgogne). W ostatniej chwili wpro­ wadzono zmiany do pierwotnego programu i zamiast nieobecnych Michela Hastingsa, który miał zaprezentować odczyt o antropologii politycznej, oraz Claudine Mod'se, która zajmuje się bada­ niami nad społeczną tożsamością na przykładzie grup hip-hopowych, poproszono o przybycie Martine Duquesne z wykładem pod tytułem „Wprowadzenie do etnologii symbolicznej - analiza rybackich zwyczajów śródziemnomorskich". Głos zabrał ponownie G. Barbichon, przedstawia­ jąc temat „Czas i pamięć - symbole i rytuały polityczne i świeckie". Nie sposób zaprezentować w tym miejscu nawet w skrócie treści wszystkich wystąpień, lecz omówię przynajmniej jedno, autorstwa G. Barbichona, prezentujące syntetyczne spojrzenie na współczesną etnologię francuską. Ujęcie, jakie zaproponował Barbichon, odnosi się do etnologii jako dziedziny, którą określają i definiują przedmioty jej zainteresowań. Konsekwencją zaś tego jest mnogość i różnorodność metod, które stosuje się do analizy i interpretacji owych różnych i licznych tematów i zagadnień. Swoje wystąpienie Barbichon skupił na czterech aspektach - według niego najbardziej zakorze­ nionych w etnologii francuskiej - takich jak: 1) subiektywizacja; 2) konstruowanie (niemal wy­ najdywanie) tematów i pojęć wprowadzanych później do dyskursu etnologicznego; 3) inspiracja historią w etnologii oraz 4) stan obecny etnologii we Francji - nowe i stare zainteresowania. Po pierwsze zatem, istnieje taki nurt zainteresowań, który - ogólnie to ujmując - skupia się wokół emocjonalności, percepcji religijnej, mistycznej, zjawisk duchowych, sakralnych, symbo­ licznych, itp. Prowadzi to do powszechnego stosowania i używania terminu, bardzo charaktery­ stycznego dla tego typu prac, jak „obraz" bądź „wizerunek". Wynika to z odrzucenia dawniej obowiązującego obiektywizmu. Takie podejście traktowane jest obecnie jako zupełnie nie­ adekwatne wobec wyżej wymienionych tematów. Rozwiązania poszukano w zmianie nomenkla­ tury, która narzuca zmianę całej optyki. Stąd tak wielka popularność (obok terminu „obraz" czy „wizerunek") badań skoncentrowanych np. wokół „tożsamości" (będącej niczym innym jak ro­ dzajem „obrazu" samego siebie lub swojej grupy) bądź „odmienności", „inności" (będącej również obrazem kogoś lub społeczności). Innymi jeszcze słowami-kluczami, charakterystycznymi dla tego nurtu badawczego, jest posługiwanie się pojęciem „swoistości", czy „indywiduacji". �257 KRONIKA Ta ugruntowana już mocno perspektywa badawcza („z wnętrza", „od środka"), wiąże się ściśle z drugą tendencją, której patronować mógłby sparafrazowany cytat z Barthesa (który lapi­ darnie stwierdzał, że „wszystko jest znakiem"): „wszystko jest sensem". Większość badaczy kon­ centruje swoje poszukiwania wokół interpretacji znaczenia wybranych zjawisk i to spojrzenie na zjawiska kultury przeważa równie zdecydowanie, jak wspomniane powyżej. Aspekt trzeci dotyczy zagadnienia wzajemnych związków i inspiracji pomiędzy nią a histo­ rią. Co najmniej przed 30 laty we Francji ukształtowała się „antropologia historyczna". Tym zaś, co zajmuje j ą najbardziej są transformacje i metamorfozy, jakie przechodzą zjawiska w kulturze. Aspekt ostatni, czwarty, był próbą ustanowienia swoistego inwentarza tematów obecnie zajmujących francuskich etnologów. Siedząc chociażby literaturę przedmiotu (bardzo obfitą we Francji w porównaniu z Polską - etnolodzy tamtejsi więcej piszą i więcej wydają i to wcale nie kilka tylko uznanych nazwisk, lecz ogół, ale stoją za tym także większe nakłady finansowe na humanistykę), Barbichon podkreślił, że do przeszłości odeszły badania nad kulturą wiejską i „ludową". Najwięcej miejsca zajmuje antropologia miasta, do której zalicza się nie tylko bada­ nia przestrzeni miejskiej, ale w ogóle wszelkich zjawisk, jakie zachodzą w kulturze współczesnej, kulturze mass mediów. Popularnym obecnie tematem jest także szeroko rozumiane i interpreto­ wane pojęcie „granic" i „obcości", ich przekraczania, ustanawiania, czy obchodzenia. Pojawia się duża liczba prac, traktujących o grupach, których tożsamości nie wyznacza etniczność, język, wyznanie, itp. co raczej określony ethos, w tym zawodowy. Nie brakuje także badań poświęco­ nych relacjom człowieka z przyrodą, czy dotyczących dzieciństwa. Wypada tylko żałować, że SEF, wydając jedno z najważniejszych pism etnologicznych we Francji, jak „Ethnologie française" (do której można przyrównać ze względu na charakter i wagę „Etnografię Polską" oraz „Lud"), nie publikuje, choćby w formie kilkustronicowego suplementu, programu corocznego spotkania wraz z krótkimi streszczeniami poszczególnych wystąpień. Oprócz tego żałować również można, że żaden z naszych ośrodków etnologicznych nie pomyślał o podobnej formule seminariów ogólnopolskich, które dałyby okazję do zapoznania się co jakiś czas z polską etnologią i antropologią „w ogóle", a nie tylko przy okazji tematycznych konferencji, które przecież nie grupują nawet większości środowiska etnologicznego, lecz jedy­ nie wybrane grono ściśle nimi zainteresowanych osób. Inną refleksją, która mi się nasuwa, jest obserwowalny wielki nacisk na badania terenowe. Praktycznie wszystkie wystąpienia tego­ roczne, jak i z lat ubiegłych, przedstawiane są z perspektywy „terenowców". Odsłaniają oni ku­ lisy swojego warsztatu, również na poziomie późniejszej praktyki interpretacyjnej, koncepcyj­ nej, teoretycznej, zaś sam wybór tematów i miejsc, gdzie prowadzą oni swoje prace, świadczy o tym, że etnologia realizuje postulat interdyscyplinarności, począwszy od wyboru zagadnień po metody i techniki oraz teorie (dlatego sesje te nie stroniły nigdy od obecności przedstawicieli pokrewnych nam dyscyplin). Inga Kuźma „WSZYSTKO JESZCZE PRZED TOBĄ": BYĆ MŁODYM N A SYBERII Max Planck Institut für ethnologische Forschung (MPI) w Halle (Niemcy) to niezwykle prężny ośrodek, prowadzący badania antropologiczne koncentrujące się wokół zagadnień: konfliktu i tożsamości, postsocjalistycznej Eurazji, prawnego pluralizmu oraz Syberii . W ramach tego ostatniego kierunku badań w roku 2003 utworzono w Instytucie Siberian Studies Center (Centrum Studiów Syberyjskich), które zastąpiło dotychczasową Siberia Project Group (Grupę Projekt Syberyjski). W jego skład weszło grono młodych naukowców z Europy Środkowej i Zachodniej, m.in. Francji, Niemiec, Polski i Węgier. 1 1 Na ten temat patrz: Etnografia Polska, t. X L V I I : 2003, z. 1-2, s. 347-350. �258 KRONIKA W dniach 15-17 listopada 2003 roku wspomniane Centrum zorganizowało międzynarodową konferencję naukową pod podwójnym (angielskim i rosyjskim) tytułem: „ Wszystko jeszcze przed tobą": Być młodym na Syberii dzisiaj. Udział w konferencji wzięło wielu znakomitych naukow­ ców europejskich, zajmujących się problematyką syberyjską, m.in. Piers Vitebsky (z University of Cambridge, Wielka Brytania), David G. Anderson (z University of Aberdeen, Wielka Bryta­ nia), Tuula Tuisku (z University of Oulu, Finlandia) i Dimitrij Funk (z Rosyjskiej Akademii Nauk). W wieczór poprzedzający konferencję odbyło się nieformalne, aczkolwiek ujęte w pro­ gramie, spotkanie uczestników, podczas którego mieli oni okazję poznać się wzajemnie lub też odświeżyć zawarte wcześniej znajomości. Program konferencji składał się z powitania, referatu wprowadzającego, 9 paneli tematycz­ nych, dyskusji końcowej oraz prezentacji specjalnej. Panele składały się z dwóch wystąpień (po 25 minut), podsumowania przedstawionego przez osoby prowadzące panel, otwartej dyskusji oraz 15-minutowej przerwy. Każdego dnia, zazwyczaj między 12 —13 przewidziany był godzinny lunch przygotowywany przez MPI. Sama konferencja rozpoczęła się w sobotę 15 listopada powitaniem wygłoszonym przez koordynatora Centrum, a jednocześnie głównego organizatora przedsięwzięcia - Joachima Otto Habecka (MPI). Występujący, w krótkim, 10-minutowym wystąpieniu, powitał uczestników, opowiedział pokrótce o tradycji badań syberyjskich w Halle oraz wyjaśnił tytuł konferencji. Jego zdaniem problematyka młodzieży syberyjskiej jest ciekawa o tyle, że sama młodzież jest pozba­ wiona wielu wyborów, które z kolei są ograniczone przez współczesną sytuację panującą na Syberii (odległości i problemy z transportem, warunki ekonomiczne, polityczne, itd.). Autor pod­ kreślał, że młodzież na Syberii straciła kontakt z tradycyjnym życiem przodków i jednym z celów konferencji jest próba odpowiedzi na pytanie: czy młodzież chce prowadzić tradycyjny sposób życia, a jeśli tak, to dlaczego? Jako pierwszy, z referatem wprowadzającym, wystąpił David G. Anderson, autor znanej i głośnej pracy, pt. Identity and ecology in Arctic Siberia: the number one reindeer brigade. Jego wystąpienie, zatytułowane "Everything is still before you ": the ironies, history and the future of youth politics in Siberia („Wszystko jeszcze przed tobą": ironie, historia i przyszłość polityki młodzieżowej na Syberii) dotyczyło przede wszystkim ironii zawartej w sformułowaniu będą­ cym pierwszą częścią tytułu wystąpienia. Podkreślał także, że tworząc politykę młodzieżową nie należy kierować się kryteriami narodowościowymi, natomiast należy j ą rozpatrywać z punktu widzenia cyrkumpolarnego (podbiegunowego). Na zakończenie prelegent podkreślił potrzebę określenia 'młodzieży' w kontekście pokoleń, jej umiejscowienie w wyobrażeniach działaczy narodowych oraz wartość ironii w procesie nauki. O godzinie 9 rozpoczęła się pierwsza sesja konferencji, zatytułowana: To stay or not to stay? Social cohesion versus social erosion (Zostać czy nie? Społeczna zwartość kontra społeczna erozja), którą poprowadził wieloletni działacz organizacji pozarządowych, realizujących projekty na Syberii - Jacob Clemmesen (Fredriksberg, Dania). Jako pierwsza wystąpiła Tuula Tuisku z referatem pt. „ The young people don 't care about anything": choices of rural youth in the Nenets Autonomous Okrug („Młodym ludziom na niczym nie zależy": wybory młodzieży z prowincji w Nienieckim Okręgu Autonomicznym). Omówiła w nim współczesną sytuację prowincjonalnej młodzieży w kontekście zainteresowania tradycyjnym sposobem gospodarki (głównie hodowli reniferów), edukacji, migracji i konfliktu wartości między różnymi pokoleniami. Kolejne wystąpie­ nie, zatytułowane Community life and well-being - the situation for youth in eastern Siberia (Życie wspólnoty i dobrobyt - sytuacja młodzieży we wschodniej Syberii), zostało przedstawione przez Anthonyego Glendinninga (University of Aberdeen, Wielka Brytania) i Olgę Kolesnikova (Syberyjski Oddział Rosyjskiej Akademii Nauk w Nowosybirsku). Referat dotyczył przede wszystkim wyników ankiety socjologicznej przeprowadzonej w ciągu ostatnich 3 lat wśród mło­ dzieży z trzech rejonów obwodu nowosyberyjskiego na temat życia we wspólnocie i dobrobytu. 30 CK) 45 2 2 Współautor referatu Jurij Popkov (Syberyjski Oddział Rosyjskiej Akademii Nauk w Nowo­ sybirsku) był nieobecny. �259 KRONIKA Kolejną sesję, zatytułowaną Employment, entrepreneurs, business (Zatrudnienie, przedsiębior­ cy, biznes) otworzył o i l Dimitrij Funk. Jako pierwsza wystąpiła Tatiana Bujanowa (Uniwer­ sytet Pedagogiczny w Tomsku) z referatem w języku rosyjskim Bezrabotica i zanjatost ' molodezi iz cis la korennyh maloćislennyh narodov v Sibiri (na primere Tomskoj oblasti, poselka Ivankino) (Bezrobocie i zatrudnienie młodzieży spośród małych rdzennych ludów Syberii - na przykładzie obwodu tomskiego, osady Iwankino). Autorka omówiła główne problemy związane z zatrud­ nieniem młodzieży w tradycyjnych gałęziach gospodarki Selkupów, takich jak rybołówstwo czy wyrobnictwo kory brzozowej. Tematyka pracy została także poruszona w wystąpieniu Władimira Dmitrijewa (Rosyjska Akademia Nauk Rolniczych): Maloćislennye narody Severa i maloe predprinimatelstvo: sag navstrecu (Małe ludy Północy i mała przedsiębiorczość: krok naprzód). Referat ten dotyczył przede wszystkim rozwoju, zagrożeń oraz perspektyw dla małej przed­ siębiorczości wśród małych ludów Północy na Syberii. Kolejna sesja Communities and media (Wspólnoty i media) rozpoczęła się o 14 ; popro­ wadził j ą Florian Stammler (University of Cambridge). Jako pierwsza wystąpiła Petra Hulova (Charles University, Czechy) z referatem Problems of contemporary Buryat youth and the local press (Problemy współczesnej młodzieży buriackiej a prasa lokalna). Autorka, na podstawie czasopism studenckich w Buriacji, przedstawiła problemy tamtejszej młodzieży związane, np. z samorealizacją czy też alkoholizmem. Na opiniach wyrażanych na forum internetowym oparte było także kolejne wystąpienie zatytułowane Problemy i perspektivy razvitija burjatskoj kul'tury głazami molodyh ucastnikov foruma sajta burjatskovo naroda (www.buryatia.org) (Problemy i perspektywy rozwoju kultury buriackiej oczami młodych uczestników forum internetowego narodu buriackiego) przedstawione przez Radżanę Dugarową (Rosyjska Akademia Nauk). Jednak w przeciwieństwie do poprzedniczki zajęła się ona raczej postrzeganiem przez młodzież kultury i historii Buriatów oraz ich przyszłości. Ostatnią tego dnia sesję: Education, part one: living in an institution (Edukacja, część pierw­ sza: Życie w instytucji), poprowadził Brian Donahoe (MPI). Jako pierwsza wystąpiła Elena Ljarskaja (Uniwersytet Europejski, Sankt Petersburg) z referatem Mesto severnyh internatov v kul'ture sovremmenyh jamal'skih nencev (Północne internaty w kulturze współczesnych jamalskich Nieńców). Autorka podkreślała pozytywny wpływ szkół z internatem na zachowanie kultury i języka przez Nieńców z Jamału. Jako druga wystąpiła Elena Khlinovskaia-Rockhill (University of Cambridge) z referatem pt. The state is my family: children in state care institutions (Państwo jest moją rodziną: dzieci w państwowych instytucjach opiekuńczych), poświęconym ciągle wzra­ stającej liczbie dzieci pozostających bez opieki rodziców, a także próbom zastąpienia im rodzin przez państwo. Wieczorem organizatorzy zaprosili uczestników konferencji na uroc2^ystą kolację. Kolejny dzień konferencji rozpoczął się o 9 sesją Ritual and identity (Rytuał i tożsamość), poprowadzoną przez Benedikte Kristensen (University of Copenhagen). Jako pierwszy wystąpił Stefan Krist (Eotvos Lorand University, Węgry) z referatem Where going back is a step forward: how re-traditionalisation of sport games fits the needs of young people in post-soviet Buryatia (Gdzie krok w tył jest krokiem naprzód: jak re-tradycjonalizacja gier sportowych wypełnia potrzeby młodych ludzi w post-sowieckiej Buriacji). Autor przedstawił zmiany, które zaszły w grach sportowych towarzyszących większości świąt w Buriacji po roku 1991, odsłaniając równo­ cześnie niuanse buriackiej re-tradycjonalizacji. Tematyce buriackiej poświęcony był także kolejny referat zatytułowany The social meaning of religion in the shaping of collective identities among students at Ulan-Ude University (Znacznie społeczne religii w kształtowaniu zbiorowych toż­ samości studentów z uniwersytetu w Ułan-Ude), przedstawiony przez Anouskę Traast (Free University Amsterdam, Holandia). Prelegentka poruszyła w nim kwestię odrodzenia religijnego w Buriacji oraz wpływu religii na formowanie się tożsamości młodzieży uniwersyteckiej. Kolejną część konferencji, zatytułowaną Acquiring experience, acquiring tradition (Pozy­ skać doświadczenie, pozyskać tradycję) poprowadził Joachim Otto Habeck. Pierwszy referat, zatytułowany Vzroslenie kak osvoenie tradicionnyh cennostej v poselke Markovo na Ćukotke (Dorastanie jako oswojenie tradycyjnych wartości w wiosce Markowo na Czukotce) przedstawiła Marina Hakkarajnen (Uniwersytet Europejski, Sankt Petersburg). Dotyczył on przede wszystkim 3 0 00 45 �260 KRONIKA koncepcji pokolenia jako grupy ludzi, którzy przyswoili sobie odpowiednią ilość tradycji. W takim ujęciu przekraczanie granic pokoleniowych wiąże się ze zdobywaniem doświadczenia. Jako drugi wystąpił John Ziker (Boise State University, Stany Zjednoczone) z referatem Tradi­ tion and conflict between generations in Taimyr: the logie of conformity and dialectic oflearning (Tradycja i konflikt między pokoleniami na Tajmyrze: logika przystosowania i dialektyka uczenia). Wystąpienie to skupiało się na sposobach konstruowania argumentów, które pro­ mują pewne wartości, czy też dobra społeczne, odrzucane z reguły przez młodzież, a następnie przyswajane w późniejszym wieku. Przedostatni panel tego dnia, zatytułowany Education, part two: School as a challenge (Edu­ kacja, część druga: Szkoła jako wyzwanie) poprowadziła Virginie Vate (MPI). Referat zatytuło­ wany Ethno-pedagogy: the curse or the eure? The role of the school among youth in Nelemnoe (Yakutia) (Etno-pedagogika: przekleństwo czy lekarstwo? Rola szkoły w życiu młodzieży w Nielemnoje (Jakucja)) wygłosił autor tego tekstu, przedstawiając rezultaty prowadzonych, w jednej z syberyjskich szkół, programów etno-pedagogicznych. Drugie wystąpienie: Molodo - zeleno?! (Młodo - zielono?!) Świetlany Tiuhteniewoj (Instytut Ałtaistyki im. Surazakowa, Górno-Ałtajsk) dotyczyło przede wszystkim trudnej sytuacji młodzieży ałtajskiej oraz przepaści między mło­ dzieżą miejską i wiejską. Drugi dzień konferencji zakończył się sesją The futurę ofthe souls (Przyszłość dusz), prowa­ dzoną przez Alexandra Kinga (University of Aberdeen). Jako pierwszy wystąpił Rane Willerslev (University of Manchester) z referatem Suicide, personhood and the recycling of souls: a case study of the Upper Kolyma Yukaghir of north-eastern Siberia (Samobójstwo, osobowość i wy­ miana dusz: przykład Jukagirów znad górnej Kołymy z północno-wschodniej Syberii). Prelegent zaproponował wypracowanie nowego, antropologicznego podejścia do badań nad znaczeniem samobójstwa, osobowości i wymiany dusz wśród rdzennych mieszkańców Syberii. Ostatni refe­ rat: The practice of survival: livelihoods in a post-Soviet Arctic community (Praktyka przetrwa­ nia: wyżywanie w post-sowieckiej arktycznej wspólnocie) wygłosił Janno Simm (University of Tromso, Norwegia). Jego wystąpienie dotyczyło przetrwania oraz planów na przyszłość chantyjskiej młodzieży. Referatowi towarzyszył film nakręcony przez autora podczas kilkumiesięcz­ nych badań. Po zakończeniu sesji goście zostali zaproszeni przez organizatorów na kolację. Ostatni dzień konferencji rozpoczął się o 9 panelem Existence in a parallel world? (Trwa­ nie w świecie równoległym?), prowadzonym przez znanego brytyjskiego antropologa - Piersa Vitebskyego. Pierwszy referat przedstawiły dwie autorki - Tatiana Barchunowa (Państwowy Uniwersytet w Nowosybirsku) i Natalia Bieleckaja (Centrum Informacyjne Edukacji Humanitar­ nej, Nowosybirsk). Wystąpienie zatytułowane Without fear and reproach: roleplaying-games community challenging mainstream culture (Bez strachu i wyrzutów: wspólnota RPG stawia wyzwanie głównym nurtom kultury) dotyczyło społeczności uczestników gier RPG: sposobów konstruowania poczucia wspólnoty, wewnętrznych zasad oraz przejawów tożsamości z grupą oraz odgrywanymi postaciami. Kolejny prelegent - Aimar Ventsel (Estońskie Muzeum Litera­ tury) - wygłosił referat Stars without money: Sakha ethnic musie business, upward mobility, a friendship (Gwiazdy bez pieniędzy: przemysł jakuckiej muzyki etnicznej, ruchliwość społecz­ na i przyjaźń). Autor przedstawił w nim nieformalną strukturę przemysłu muzyki etnicznej w Jakucji, która opiera się na niezwykle rozbudowanym systemie pokrewieństwa i znajomości. Po podsumowaniu obu wystąpień, otwartej dyskusji nad nimi oraz krótkiej przerwie rozpo­ częła się dyskusja końcowa. Joachim Otto Habeck zaproponował, aby sprowadzić j ą do czterech kluczowych pojęć pojawiających się podczas konferencji: tradycji, edukacji, tożsamości i osobo­ wości. Mówiąc o tradycji, podkreślił, że nie udało się określić czym ona jest, mimo że sformu­ łowanie to było podczas konferencji często używane. Z pojęciem tradycji wiązała się także, poja­ wiająca się wielokrotnie, tematyka edukacji. Prelegent zaznaczył, że z przedstawionych referatów wynika, że edukacja to różne sposoby przekazywania wiedzy. Prowadzący wyraził również swoje zadowolenie, że o tożsamości mówiono inaczej niż w latach 70-tych - 80-tych, np. nikt nie 30 3 Role-Playing Game. �261 KRONIKA próbował wyprowadzać dokładnej etnogenezy omawianych grup. Z kolei z referatów dotyczą­ cych osobowości wyłaniało się, jego zdaniem, desperackie zapotrzebowanie mieszkańców Syberii na stabilizację wszelkich aspektów życia (społecznych, ekonomicznych, politycznych, itd.). Anouska Traast, nawiązując do stabilizacji, powiedziała, że z jej badań wynika, iż mieszkań­ cy Syberii wyróżniają trzy okresy: optymizmu związanego z rozpadem ZSRR i uzyskaniem niepodległości przez poszczególne republiki, pesymizmu zmagań ekonomicznych oraz okresu stabilizacji. Zauważyła także, że na konferencji ani razu nie padło słowo - 'transformacja' - i w związku z tym można już chyba mówić o post-post-sowieckości. Z kolei zdaniem Agnieszki Halemby (MPI), stabilizacja nastąpiła także wśród samych antropologów, którzy niegdyś zajmo­ wali się wyłącznie szamanami i hodowlą reniferów, a obecnie - co udowodniła niniejsza kon­ ferencja - prowadzą różnorodne badania na Syberii. Podkreśliła ona także, że do niedawna na ludy syberyjskie patrzono tylko jak na ofiary systemu, natomiast dzisiaj perspektywa się zmienia i zaczyna sieje postrzegać jako aktywnych uczestników życia na Syberii. Rane Willerslev powiedział, że zainteresowania badaczy oraz sama 'antropologia Syberii' bardzo się zmieniły, gdyż trzy lata temu na podobnej konferencji mówiło się wyłącznie o trans­ formacji i przemianach, natomiast ta konferencja ukazuje różnorodność perspektyw badawczych. Z kolei John Ziker powrócił do kwestii tradycji, mówiąc, że ciężko wyjaśnić czym jest tradycja, ale jednocześnie można powiedzieć czym nie jest. Jego zdaniem, wszystko co określa się słowem sovremennye (współczesne) - nie jest tradycją, np. sovremennaja odzież w przeciwieństwie do tradycyjnej. Głos ponownie zabrała Agnieszka Halemba zaznaczając, że badania syberyjskie powinny ostatecznie zamknąć rozdział transformacji i przejść dalej, np. do badań nad pokrewień­ stwem czy wymianą dusz. W zakończonej konferencji podobało się jej, że badacze z Europy Zachodniej i Wschodniej znaleźli wspólny język. Nawiązując do tematów badawczych, Piers Vitebsky powiedział, że antropologia jest dynamiczna, a na pewnych obszarach tworzą się specjalizacje badań antropologicznych, np. w Afryce bada się pokrewieństwo, na Melanezji - osobowość, a na Syberii - post-sowieckość. Jednak, jego zdaniem, w ostatnim czasie antropo­ lodzy wszelkich orientacji powracają do Człowieka jako głównego przedmiotu badań, zamiast skupiać się na wspomnianym już pokrewieństwie czy post-sowieckości. Refleksją na temat tra­ dycji podzieliła się także Swietłana Tiuhteniewa, zaznaczając, że odrodzenie tradycji na Syberii to częstokroć tworzenie jej od nowa. Ostatnia część dyskusji poświęcona była globalizacji na Syberii. Joachim Otto Habeck pod­ kreślił, że nowe technologie, środki komunikacji (np. internet) zmieniają stosunki między tajgą a miastem. Florian Stammler dodał, że ludzie na Syberii nie chcą już oglądać kaset VHS, wolą kupić sobie telewizję satelitarną i oglądać MTV. Właśnie badanie relacji globalne/lokalne może stać się nowym kierunkiem studiów syberyjskich. Na zakończenie Joachim Otto Habeck powiedział, że MPI postara się opublikować referaty przedstawione na konferencji, podziękował gorąco wszystkim uczestnikom za udział i zaprosił na dodatkową prezentację poświęconą pomocy humanitarnej po trzęsieniu ziemi na Ałtaju. Omówiona tu konferencja była wydarzeniem niezwykle ważnym z kilku powodów. Po pierw­ sze, uwieńczyła kilkuletni okres badań prowadzonych na Syberii przez międzynarodową ekipę z MPI. Po drugie, udział w niej wzięli zarówno 'syberiolodzy' ze Wschodu, jak i z Zachodu; dzięki temu możliwa była wymiana doświadczeń i poznanie różnych perspektyw badawczych. Po trzecie, tematyka konferencji odbiegała w dużym stopniu od zagadnień transformacji, skupiała się natomiast na problemach ludzi młodych, którzy w najbliższych dziesięcioleciach będą współ­ tworzyć syberyjską rzeczywistość. I wreszcie, last but not least, podczas konferencji nie zabrakło spotkań kuluarowych, które sprzyjały wymianie doświadczeń i rozmowom na gruncie bardziej towarzyskim, a przez to bardziej antropologicznym, bo bliższym zwykłym ludziom. 4 Jarosław Der lic ki 4 Część prezentowanych referatów zostanie opublikowana w periodyku Sibirica. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1c31c9324d2ce10163c4d9fbba70c554.pdf 7240f6101bcebdc51f040eb6521ce8c8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1755 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1625 Title A name given to the resource Przedmiejskie gry i zabawy. O czasie wolnym i świętowaniu na Gocławiu w dwudziestoleciu międzywojennym / ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48, s.221-252 Creator An entity primarily responsible for making the resource Woźniak, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L V I I I : 2004, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 ANDRZEJ WOŹNIAK Instytut A r c h e o l o g i i i E t n o l o g i i P A N , Warszawa PRZEDMIEJSKIE GRY I ZABAWY. O CZASIE WOLNYM I ŚWIĘTOWANIU NA GOCŁAWIU W DWUDZIESTOLECIU MIĘDZYWOJENNYM I Międzywojenny Grochów - największe z przyłączonych w 1916 r. do War­ szawy przedmieść, stanowił X V I I jej komisariat (okręg) i składał z kilku jedno­ stek osadniczych o różnym charakterze. Różniły się one strukturą zawodową i charakterem związków z miastem, organizacją przestrzeni osadniczej i stop­ niem urbanizacji. Często towarzyszyło temu także zróżnicowanie etniczne i wy­ znaniowe. Lokalne społeczności międzywojennego Grochowa znajdowały się na różnych etapach przemian: od zbliżonych do modelu kultury tradycyjnej do najbliższych kulturze wielkomiejskiej. Do najbardziej wyróżniających się swoją specyfiką części Grochowa należał Gocław, stanowiący swego rodzaju przed­ mieście przedmieścia (Woźniak 2002, s. 155-156). Najwcześniej, bo już około połowy wieku XIX, swoją „drogę do miasta" roz­ poczęła ówczesna wieś Grochów, w dwudziestoleciu międzywojennym jeden z najdynamiczniej rozwijających się rejonów Warszawy. Nieocenione znaczenie, zarówno dla Grochowa, jak i dla całego komisariatu X V I I , a także dla terenów sąsiednich, miała działalność założonej w latach 20-tych i do dziś istniejącej Spółki Wodnej Obwodu Wawerskiego. Przeprowadzone przez nią prace melio­ racyjne pozwoliły w latach 30-tych zwiększyć tempo oraz zakres inwestycji budowlanych i drogowych, którym towarzyszyły inwestycje komunikacyjne i sanitarne. Okres kryzysu nie zahamował rozwoju budownictwa, zwłaszcza indywidualnego, a nawet, ze względu na znaczne potanienie materiałów budo­ wlanych i robocizny, rozszerzył jego zakres (Wrzos 1985, s. 169-170). Odnoto­ wano również ogromny wzrost ludności dzielnicy, a zwłaszcza samego Grochowa - dwukrotnie większy, niż np. na sąsiednim Targówku. Struktura zawodowa mieszkańców Grochowa była bardzo zróżnicowana. Przytłaczającą większość stanowili robotnicy, znaczący odsetek rzemieślnicy i kupcy; byli tu również przedstawiciele wolnych zawodów, urzędnicy, przedsiębiorcy; stosunkowo nieznaczna część mieszkańców utrzymywała się z rolnictwa. Zróżnicowany był również Grochów pod względem etnicznym i wyznaniowym. Zdecydo­ waną większość stanowili wprawdzie Polacy wyznania rzymsko-katolickiego, ale mieszkała tu również ludność żydowska (według danych spisu z roku 1931 było jej w skali całej dzielnicy około 6 proc), Niemcy, przeważnie ewangelicy różnych wyznań, oraz ludność prawosławna. �222 ANDRZEJ W O Ź N I A K Położony wzdłuż głównej magistrali przedmieścia - ulicy Grochowskiej - Witolin, pod względem struktury zawodowej, etnicznej i wyznaniowej podob­ ny był do Grochowa, ale ustępował mu znacznie obszarem i liczbą ludności. Inna była też jego historia. Powstał na gruntach podmiejskiego folwarku i znacz­ nie później niż Grochów wszedł na drogę miejskiego rozwoju. „Obok Grochow­ skiej - pisał przed laty Jerzy Kasprzycki - głównymi ulicami Witolina były Sulejkowska, Komorska, Kawcza i Osiecka. Pobudowali się tu w tandetnych dworkach, willach, a nawet murowanych kamieniczkach, pierwsi obywatele, którzy przybyli z podwarszawskich stron, gdy rozpoczęła się parcelacja dóbr wiejskich, wcielonych do stolicy w 1916 roku. Przyłączyli się do nich rzemieślni­ cy, oficjaliści, kupcy z innych dzielnic, zachęceni niską ceną gruntów, dogodny­ mi warunkami kredytów. [...] Długo jeszcze poszczególne parcele rozpoznawano według lokalnych nazw, utworzonych od imion i nazwisk nowych właścicieli: „Tyburówek" od Władysława Tybury (Osiecka 15/17), „Janówka" od Jana Staniszewskiego (Kawcza 28/30), „Zalina" od Chrystiana Sahla (Majdańska 2), „Woczalówka" od Jana Woczala (Mniszewska 2) (Kasprzycki 1993, s.12). Po odzyskaniu niepodległości, w latach 20-tych na Witolinie osiedlali się przybysze „ze wszystkich stron Polski", z niezbyt odległego wschodniego Ma­ zowsza, „znad Mieni", ale również z Wielkopolski i z Galicji. Osiadali tu za­ chęceni możliwościami zarobków i kariery w stolicy. „Dla tamtych czasów początku I I Rzeczypospolitej charakterystyczna była ich jakościowa przewa­ ga nad mieszkańcami Warszawy pod względem wykształcenia, kwalifikacji zawodowych, znajomości języków obcych - swego rodzaju «europejskosci»". (Kasprzycki 1998, s. 256). Zupełnie inny, czysto inteligencki, charakter miało niewielkie osiedle zlokali­ zowane nieopodal Witolina, po drugiej stronie ulicy Grochowskiej. Osiedle to, do dziś w całości zachowane, znajduje się w okolicy placu Szembeka. Składa się z nieco ponad trzydziestu domków w charakterystycznym dla lat 20-tych „dwor­ kowym" stylu. W czasach, kiedy powstawało nazywano je Kolonią Praussa. Jerzy Kasprzycki pisał o Kolonii Posłów i Senatorów PPS, dziś jednak nazw tych nie zna już nikt, poza starszymi mieszkańcami kolonii. „Wille te, wzniesione z własnych środków i kredytów bankowych - pisze J. Kasprzycki - zamieszki­ wali znani działacze lewicy społecznej okresu międzywojennego, m.in. sekretarz generalny PPS - Frakcji Rewolucyjnej Kazimierz Pużak, pisarka Helena Boguszewska, autorka popularnej wówczas powieści-reportażu Jadą wozy z cegłą" (Kasprzycki 1998, s. 218). Kolonia powstała w połowie lat 20-tych mię­ dzy ulicami Chłopickiego, Boremlowską, Żółkiewskiego i Szaserów. W połowie lat 30-tych osiedle było już dobrze zagospodarowane, w ogrodach otoczonych siatką wyrosły drzewa. W nocy osiedla pilnował stróż. Wszyscy się tu znali przynajmniej z widzenia, większość utrzymywała ze sobą kontakty towarzyskie. Panowało poczucie bezpieczeństwa i swojskości. Natomiast otoczenie: robotnicze domy przy ul. Szaserów, bieda-domki rosnące wówczas jak grzyby po deszczu „na błoniach przy torach", było dla wielu trochę niezrozumiałe i niepokojące. „Ci ludzie", którzy w nich mieszkali lub mieli zamieszkać, mimo programowej często ich akceptacji, byli dla niektórych mieszkańców Kolonii Praussa nieco �PRZEDMIEJSKIE GRY I Z A B A W Y 223 zagadkowi; reprezentowali świat, w którym wszystko było inne: zajęcia, sposób myślenia i spędzania wolnego czasu, światopogląd i system wartości. Kolejne nowe osiedle w okolicach Witolina wyrosło na terenach po rozebra­ nym forcie X I , po odzyskaniu niepodległości przejętych przez Skarb Państwa, a potem przez gminę m.st. Warszawy. Grunta te, leżące na terenie dawnej wsi Górki Grochowskie, po parcelacji sprzedano na dogodnych warunkach urzęd­ nikom państwowym, nauczycielom i wojskowym. „Parcelację Górek Grochow­ skich przeprowadzała m.in. Oficerska Spółdzielnia Mieszkaniowo-Budowlana. Jej członkowie, oficerowie przeniesieni służbowo do Warszawy z oddziałów stacjonujących w Wilnie, aby podkreślić swoje przywiązanie do rodzinnych stron, uzyskali zgodę na nadanie wileńskich nazw ulicom wytyczonym w ich osiedlu, stąd pojawienie się na Grochowie nazw ulic z odległej Wileńszczyzny: Filomatów, Budrysów, Gedymina i najważniejszej z nich Ostrobramskiej" (Kasprzycki 1998, s. 280). Częścią dzielnicy o wyraźnym własnym obliczu i kilkuwiekowej historii była Saska Kępa. Najwcześniejsze etapy tej historii wiążą się z dziejami średniowiecz­ nej osady targowej na Solcu, ale pierwsi stali osadnicy, wychodźcy religijni z Holandii, osiedli tu dopiero w pierwszej połowie X V I I wieku (Faryna-Paszkiewicz 2001, s. 6). Na początku X X wieku Saska Kępa była, podobnie jak w stu­ leciu poprzednim, wsią stanowiącą „letni salon Warszawy", ale po przyłączeniu w latach 60-tych X I X w. do gminy Wawer jej reputacja znacznie podupadła. Wcześniej znana jako ulubione miejsce niedzielnych wycieczek „dla klasy niższej, lecz porządniejszej, dla rzemieślników, ich żon, dzieci i czeladzi, dla kupczyków, panien służących, lokai, podrzędnych urzędników", jako niewielka wieś podwarszawskiej gminy, pozbawiona należytego nadzoru policyjnego, Saska Kępa na przełomie X I X i X X wieku stała się miejscem popularnych zabaw „coraz to bardziej uczęszczanym przez proletariat i męty miejskie", pisał J.S. Bystroń (1977, s. 250, 284-285). Charakter taki zachowała przynajmniej do połowy lat 20-tych ubiegłego wieku. W pierwszych latach niepodległości nadal bardziej przypominała wieś niż miasto - większość domów stanowiły budynki drewniane, wśród nich niektóre kryte słomą. Urbanizacja Saskiej Kępy postępowała powoli. Sytuacja uległa zmianie w drugiej połowie lat 20-tych. W 1927 r. oddano do użytku most Ponia­ towskiego. Stopniowo zaczęto też odwadniać podmokłe tereny Saskiej Kępy, które dopiero po przeprowadzeniu tych prac nadawały się do zabudowy. Melio­ racje wykonywała utworzona w 1924 r. Spółka Wodna Obwodu Wawerskiego. Odwodnienie terenów Saskiej Kępy pozwoliło na szybką jej zabudowę. Wia­ tach 30-tych Saska Kępa była przede wszystkim dzielnicą mieszkaniową, gdzie realizowano prywatne budownictwo, w znacznej części typu willowego. Domy budowali tu zamożni przedsiębiorcy warszawscy, wyżsi urzędnicy, przedstawi­ ciele tzw. wolnych zawodów. Początkowo zabudowywano głównie tereny w oko­ licach Ronda Waszyngtona, później zabudowa posunęła się w kierunku połu­ dniowym wzdłuż ul. Francuskiej. Na całym obszarze Saskiej Kępy (wraz z tzw. rejonem wystawowym) w dniu 1 I 1930 r. znajdowało się 85 nieruchomości zamieszkiwanych przez 2246 osób. Wśród dawnych mieszkańców Saskiej Kępy �224 ANDRZEJ WOŹNIAK do najbardziej znanych należały nazwiska Genzlów, Kappów, Ranców, Szenków, Wernerów, Wolframów. Jedni potomkowie tych dawnych niemieckich koloni­ stów byli już mocno spolonizowani, inni podkreślali swe związki z niemczyzną. Większość pozostała przy luteranizmie, inni przeszli na katolicyzm, niektórzy na prawosławie. Wyznawców prawosławia było zresztą na Saskiej Kępie więcej. Osiadła tu po rewolucji spora grupa tzw. „białych" emigrantów rosyjskich, z których inicjatywy w jednym z budynków przy ul. Paryskiej powstała prawo­ sławna kaplica i cerkiewna drukarnia; dziś jest tam prawosławne seminarium. W dwudziestoleciu międzywojennym Saska Kępa dość luźno i tylko formalnie związana była z Grochowem, oddalonym od niej i oddzielonym dużą niezabudo­ waną przestrzenią. Miała nawet osobny posterunek policji państwowej przy ul. Krynicznej, należała do innego okręgu pocztowego na Kamionku i do kamion­ ko wskiej, a nie grochowskiej parafii. Dzieci na Kamionek chodziły do szkoły. Nieco silniejsze związki łączyły niektórych mieszkańców Saskiej Kępy - Ranców, Wolframów i innych - z Gocławiem, gdzie mieszkali ich liczni krewni. Widomym świadectwem tego braku związków z Grochowem i pewnego lokalnego „separa­ tyzmu" było utworzone w 1928 r. Towarzystwo Przyjaciół Saskiej Kępy, Gocławia i Kamionka, nie mniej aktywne niż Towarzystwo Przyjaciół Grochowa. Gocław wraz z Grochowem należały do najstarszych miejscowości Równiny Praskiej, a pierwsza wiadomość o nim pochodzi z X I I wieku. Od końca wieku X V I I I mieszkali na Gocławiu i w najbliższym jego sąsiedztwie niemieccy kolo­ niści, którzy na początku ubiegłego stulecia byli właścicielami ponad połowy gospodarstw i znacznej większości użytków rolnych. Jak mówi lokalna tradycja, wszyscy mieszkańcy Gocławia utrzymywali się jeszcze wówczas z rolnictwa, ale gospodarstwa polskich mieszkańców wsi były już bardzo niewielkie i nadal ulegały rozdrobnieniu. Bieda zaglądała pod dachy nawet tych, którzy według tutejszych kryteriów za biednych nie uchodzili, zmuszając również ich do szuka­ nia dorywczych zarobków w sąsiednim, bardziej zaawansowanym gospodarczo Grochowie czy na przyłączonym niedawno do Warszawy i dynamicznie rozwija­ jącym się przemysłowym Kamionku. Istniały tam możliwości zarobkowania w transporcie lub przy niewymagających kwalifikacji robotach budowlanych, i - co nie mniej ważne - te coraz częstsze z upływem lat kontakty z miastem oswajały mieszkańców Gocławia z jego kulturą i odmienną niż w tradycyj­ nym rolnictwie organizacją pracy. Jedynie dla niemieckich kolonistów głównym źródłem utrzymania pozostały gospodarstwa rolne. Niemiecka społeczność Gocławia różniła się od polskiego otoczenia również religią. Przytłaczająca większość była wyznania ewangelicko-augsburskiego (luterańskiego), nieliczni należeli do kościoła ewangelicko-reformowanego (kalwiń­ skiego) czy też - podobnie jak polscy sąsiedzi - wyznawali katolicyzm . Między obu grupami istniały w związku z tym także różnice w dziedzinie zwyczajów - zarówno dorocznych, jak i rodzinnych. 1 1 N i e b y ł o na starym G o c ł a w i u Ż y d ó w . Natomiast w latach 20-tych o s i a d ł a tu jedna rodzina rosyjska ( p r a w o s ł a w n a ) i jedna u k r a i ń s k a ( p r a w o s ł a w n a lub greckokatolicka). �PRZEDMIEJSKIE GRY I Z A B A W Y . 225 W latach 30-tych ubiegłego wieku jedynie gospodarze niemieccy byli w stanie utrzymywać się wyłącznie z gospodarstwa, choć i niektórzy z nich wykonywali zawody pozarolnicze. Polscy mieszkańcy Gocławia wszyscy utrzymywali się głównie z pracy poza rolnictwem, a w każdym razie poza własnym gospodarstwem, ale w latach kryzysu i powszechnego bezrobocia stałą pracę mieli tylko nieliczni. Gocław tamtych lat wyglądem niewiele różnił się od sąsiednich, leżących już za granicą miasta wsi, takich jak Bluszcze, Las czy Zerzeń. W roku 1919 był jedynym rejonem komisariatu X V I I , w którym nie występował podział na ulice, choćby takie „Bez Nazwy" jak na Saskiej Kępie. W końcu lat 30-tych większość zabudowy Gocławia była drewniana, a domy murowane nieliczne. Brak było wodociągów i kanalizacji, elektryczność miało zaledwie parę domów. Międzywojenny Gocław, o którym nawet jego mieszkańcy mawiali niekiedy, że był „zabitą wsią", miał liczne i dość rozległe kontakty zarówno z najbliższym otoczeniem, jak i z dalszymi okolicami. Codzienne kontakty z różnymi dziel­ nicami Warszawy mieli gocławianie pracujący poza gospodarstwem zarówno stale, jak i dorywczo. Warszawa dostarczała im środków utrzymania i byli już z nią nierozerwalnie związani. Gdy w roku 1916 Gocław wraz z Grochowem i innymi sąsiednimi miejsco­ wościami został przyłączony do Warszawy i stał się jej przedmieściem, praca poza rolnictwem była już dla znacznej części jego polskich mieszkańców głów­ nym źródłem utrzymania. W okresie międzywojennym nie stanowiły go już bardzo rozdrobnione gospodarstwa rolne, bo w niektórych wypadkach „jak dwa zagony miał", to trudno nawet było to „nazwać gospodarstwem", komentuje mój rozmówca J.L. Słabo rozwinięta była również hodowla. Trzymano w nich 1-2 krowy, rzadko konia , 1-3 świnie, nieco drobiu, rozpowszechniona była ho­ dowla królików. Znacznie więcej inwentarza hodowano w dużych gospodarstwach niemieckich kolonistów, które stanowiły podstawę ich utrzymania. Właściciele dwu największych - Cezary i Eugeniusz Wolframowie - zatrudniali nawet na stałe po parę rodzin robotników najemnych, mieszkających w wybudowanych 2 2 N a G o c ł a w i u , j e ś l i k t o ś m i a ł konia „ z a l i c z a ł s i ę do bogatszych", p o z w a l a ł o m u to b o w i e m z a r o b k o w a ć przy robotach k o m u n a l n y c h , prowadzonych przez Magistrat z a r ó w n o latem (przy konserwacji u l i c ) , j a k i z i m ą (przy w y w o ż e n i u ś n i e g u ) . K o ń b y w a ł zatem w p e w n y m sensie ż y w i ­ cielem rodziny, dbano w i ę c o niego, karmiono nie t y l k o owsem, ale t a k ż e j ę c z m i e n i e m i ż y t e m , pasiono na najlepszej trawie; w y w . 1/99; 4/99, 12/99, inf. J.L. Podstawowy z a s ó b w i a d o m o ś c i w y k o r z y s t a n y c h w opracowaniu pochodzi ze ź r ó d e ł w y w o ł a ­ nych - w y w i a d ó w , przeprowadzonych w latach 1997-2004 z m i e s z k a ń c a m i G o c ł a w i a , Grochowa, W i t o l i n a i K o l o n i i Praussa. W y w i a d y na G r o c h o w i e i W i t o l i n i e oraz na K o l o n i i Praussa p r o w a ­ d z i l i w ramach praktyk w a k a c y j n y c h w latach 1997-2000 studenci ó w c z e s n e j Katedry E t n o l o g i i i Antropologii Kulturowej U W . W y w i a d y na G o c ł a w i u w latach 1 9 9 7 - 2 0 0 4 przeprowadzał (z n i e w i e l k i m i w y j ą t k a m i ) autor opracowania (wszystkim r o z m ó w c o m s k ł a d a m serdeczne p o d z i ę ­ k o w a n i a ) . M n i e j s z ą r o l ę o d e g r a ł y nieliczne, publikowane m a t e r i a ł y p a m i ę t n i k a r s k i e d o t y c z ą c e dzielnicy, literatura p i ę k n a , lokalna prasa i „ g r o c h o w s k i e " felietony Jerzego K a s p r z y c k i e g o . M a t e r i a ł y d o t y c z ą c e G o c ł a w i a , a z w ł a s z c z a s p o s o b ó w s p ę d z a n i a czasu w o l n e g o i ś w i ę t o w a n i a , o d n o s z ą s i ę przede w s z y s t k i m do j e g o polskich m i e s z k a ń c ó w i z a w i e r a j ą j e d y n i e nieliczne oraz d o ś ć s k ą p e w treści w z m i a n k i na temat i c h n i e m i e c k i c h s ą s i a d ó w . W ś r ó d i n f o r m a t o r ó w nie b y ł o j u ż o s ó b wyznania ewangelickiego, p a m i ę t a j ą c y c h czasy przedwojenne. �226 ANDRZEJ W O Ź N I A K dla nich czworakach, a w okresie robót polowych również robotników sezono­ wych (Woźniak 2002, s. 174). Poza folwarkami braci Wolframów, będących największymi na Gocławiu pracodawcami, możliwości zatrudnienia nie było tu prawie żadnych. Istniały dwa (pod koniec lat 30-tych trzy) niewielkie sklepy obsługiwane przez właścicieli i dwa warsztaty stolarskie zatrudniające, oprócz majstrów, paru uczniów lub czeladników . W latach 20-tych, kiedy Spółka Wodna Obwodu Wawerskiego wznosiła Wał Gocławski, przy jego budowie pracowało wielu mieszkańców Gocławia i Kamionka . Prawie przez cały okres międzywojenny Gocław należał do parafii na Ka­ mionku; tu odbywały się chrzty nowych gocławian, później ich Pierwsze Komu­ nie, śluby i pogrzeby. Z Kamionkiem związane było całe oficjalne życie religijne gocławian, ale „na co dzień" czuli się bardziej związani z kościołem na placu Szembeka. Tam chodzono często na niedzielne msze święte, nabożeństwa ma­ jowe lub czerwcowe, często na procesje Bożego Ciała. Do taniego kina w tam­ tejszym domu parafialnym biegały dzieci i młodzież z Gocławia. Na Grochów szło się do szkoły, tam robiono część zakupów, szukano warsztatów rzemieślni­ czych, porady lekarskiej, korzystano z usług pocztowych. Przy ul. Grochowskiej znajdował się komisariat policji państwowej - „grochowska siedemnastka". Grochowską biegła linia tramwajowa i trasa kolejki wąskotorowej. Grochów dostarczał mieszkańcom całej dzielnicy różnego rodzaju rozrywek, z których ze względu na trudną sytuację finansową gocławianie korzystali w ograniczonym zakresie. W centrum Grochowa miały też swoje siedziby liczne tutejsze organi­ zacje społeczne, oświatowe i gospodarcze. Najżywsze były kontakty Gocławia z pobliskimi wsiami - Zerzeniem, Lasem, Zbytkami, Zastowem, Kawęczynem. Zazwyczaj miały one charakter rodzinny i towarzyski. We wsiach tych, a zwłaszcza w Zerzeniu i w Lesie, najczęściej szukano kandydatki na żonę. Niekiedy jednak, gdy uciekano się do pomocy swa­ tów, znajdowano j ą i znacznie dalej, np. w okolicach Nieporętu. W stanie swoistej homeostazy i pewnego zapóźnienia cywilizacyjnego znajdo­ wała się w okresie międzywojennym również inna część dzielnicy - Kozia Górka, która, jak wynika z opracowania M. Harusewicza, pod niektórymi względami przy­ pominała leżący na drugim krańcu Grochowa Gocław (Harusewicz 1933). 3 4 II Dzień powszedni na Gocławiu rozpoczynał się latem „i o 3, jak robota była w polu", ale tak było tylko u tych, którzy mieli choć kawałek ziemi. Inni nie wsta­ wali tak wcześnie. Zimą dzień zaczynał się około godziny 6. Dzieci wstawały póź­ niej. Pierwsza budziła się gospodyni, by wyprawić do pracy męża. Coś zazwyczaj gotowała; zacierki na mleku, kaszę. Do tego jedzono chleb ze smalcem, masłem, czasem z wędliną, „jak kogo było stać". Wychodzący do pracy mężczyzna brał 3 W y w . 1/2000, inf. H.S. 4 W y w . 4/99, inf. J.L. Przy budowie w a ł u p r a c o w a ł j a k o brygadzista, c z y l i tzw. stojak, ojciec J.L.. S p ó ł k a z a t r u d n i a ł a t e ż „ ś l u z o w e g o " z G o c ł a w i a , k t ó r y p i l n o w a ł przepustu k a n a ł u w wale. �227 PRZEDMIEJSKIE GRY I Z A B A W Y . ze sobą coś do jedzenia - chleb, kawałek wędliny, niekiedy domowego wyrobu. Czasem, gdy w domu niczego nie było, żona dawała mu pieniądze. „Co kupił - czy «setkę», czy coś do jedzenia, to już jego rzecz, ale przeważnie kupowali coś [do jedzenia - A.W.], czasem ciułał, żeby dzieciom dać", mówi J. L. Śniadania w dzień powszedni nie jadano razem. Osobno, trochę później, jadły je dzieci. Dawano im również śniadanie do szkoły lub parę groszy. Kolejność czynności dzieci po obudzeniu była następująca: „mycie - ręce i twarz, paciorek, śniadanie, a wieczorem odwrotnie". Ci mężczyźni, którzy mieli stałą pracę, a było ich w latach 30-tych na Gocławiu zaledwie kilku, wracali do domu około godziny 4-5, a nawet 6 po południu. W fabrykach była półgodzinna przerwa na posiłek. W małych, prywatnych zakładach jedzono niekiedy wręcz „w biegu". Kiedy mąż wracał z pracy, ocze­ kiwał go przygotowany przez żonę obiad. Jeśli pracowała w polu, to na ogół wracała około południa, gotowała obiad, karmiła dzieci po ich powrocie ze szko­ ły i zostawiała posiłek dla męża w kuchni, w tak zwanej „duchówce". Po umyciu się i zjedzeniu obiadu mężczyzna „popalił, posiedział chwilę i brał się za robotę przy domu, w polu. Ci, co nic nie mieli, szli na wał posiedzieć, pogadać, w karty pograć. Za wałem były trzy piękne jeziora - piękny widok" . Kolację jedzono przeważnie razem, cała rodzina, „pod koniec dnia", przed zmrokiem. „Za wido­ ku nie szło się spać nigdy". A oto opis przedwieczornego Gocławia, widzianego z Gocławskiego Wału latem 1934 r. oczyma mieszkańców kolonii Praussa: „Po prawej stronie zbiegły się sobie domki i zagęściły w zbitą masę. Tutejsze domki są stare jak świat, dziwaczne, omszałe, w czapach ze strzechy, zaszyte w bzowe krzaki i w drzewa - akacje, białodrzew, topole, nawet brzozy - antyteza tamtych nowoczesnych, «inteligenckich» domków, które mijaliśmy na początku, przy Mlądzkiej. Na skraju tego wszystkiego rozkłada się dwór - stary, niziutki, szeroki, z gankiem na słu­ pach, z dwoma skrzydłami, z dziedzińcem porosłym trawą i chwastem, gdzie śród zdziczałych klombów pasą się konie. Tuż opodal w stodole huczy i buczy młocarnia. Gdy podejść bliżej - przez rozwarte wrota czuć zapach ziarna i słomy, widać wiejący kurz. Wszystko to leży w dole, a nazywa się - Gocławski Dwór. Dalej już domów nie ma - chyba na najdalszym, zamglonym już horyzoncie - Warszawa, jak łańcuch wzgórz. A wszędzie bliżej, po prawej stronie i po lewej - zielono. Tu i owdzie śród łąk i pastwisk cisną się wąskie poletka już dojrzałego owsa. W dołkach seledynowa kapusta. Krowy się pasą, dzieci kąpią się w stawie przy mostku, dalej widać kosiarzy idących gęsiego ścieżką, a na zboczu wału pod olbrzymimi topolami siedzą kobiety tego przedmieścia, zażywne, kolorowe - z cienia spoglądają ku dzieciom, pogadują niegłośno, w obu rękach pokazują sobie pofastrygowane «plecy», rękawy, spódnice sukienek - szyją i reperują, niektóre robią na drutach. Wszystko dokoła jest zielone od łąk i błękitne od nieba. Szczęśliwe oczy piją" (Boguszewska, Kornacki 1959, s. 46-47). Tak wyglądało gocławskie późne popołudnie w sierpniu. Wiosną - w maju lub w czerwcu - obok widocznej z wału kapliczki przy zbiegu ulic Mimośrodowej 5 5 W y w . 1/99, inf. J.L. �228 ANDRZEJ W O Ź N I A K i Żymirskiego spacerowicze mogli zobaczyć rzeszę mieszkańców Gocławia i usłyszeć nabożne śpiewy. Na majowe i czerwcowe nabożeństwa zbierali się tu licznie ludzie w różnym wieku - starsi, dzieci, młodzież. Młodzi przynosili zieleń oraz kwiaty polne i z przydomowych ogródków do przyozdobienia ka­ pliczki. Na majowe nabożeństwa chodzono również do drewnianego kościółka przy placu Szembeka, ale tradycja wspólnych majowych modlitw przy kapliczce żywa była jeszcze w okresie powojennym . Późną jesienią i zimąposiady na wale, najpopularniejszy sposób spędzania wol­ nego czasu, zarówno w dni powszednie, jak i w niedzielę, zastępowały spotkania po domach. Zbierano się „tam, gdzie mieszkanie było duże i gdzie ciepło było". Starsze kobiety, najczęściej wykonując jednocześnie jakieś robótki, opowiadały „historie z życia", o wydarzeniach z przeszłości, o duchach i cudach, niezwy­ czajnych wydarzeniach . Zimą i jesienią wieczorami nieco więcej niż w letnich miesiącach czytano, ale czytelnictwo na Gocławiu nie było wówczas rozwinięte . „Latem to nikt nie czytał prawie [...]; dziewczyny, panny jak tam były, to tam se czytały po krzakach, ale mężczyźni i chłopaki nie czytali". Książki pożyczano sobie nawzajem, bardzo rzadko z jakiejś biblioteki, chociaż w okresie międzywo­ jennym istniały na Grochowie wypożyczalnie książek zarówno społeczne, szkol­ ne, jak i prywatne. Pierwszą w dzielnicy bibliotekę noszącą imię Adama Asnyka zorganizowało przy szerokim wsparciu mieszkańców dzielnicy Towarzystwo Przy­ jaciół Grochowa. Liczyła ona parę tysięcy tomów literatury pięknej i popularno­ naukowej. W 1924 г., gdy Warszawskie Towarzystwo Dobroczynności przeka­ zywało stworzone przez siebie czytelnie Towarzystwu Bibliotek Publicznych, również TPG przekazało mu czytelnię im. Asnyka, która w końcu lat trzydzie­ stych liczyła około 5 tys. tomów (Poliński 1938, s. 171-173). Przy ul. Grochow­ skiej 97 В działała w dwudziestoleciu prywatna wypożyczalnia książek „Pionier". Dużym powodzeniem cieszyła się pierwsza na Witolinie księgarnia Bandycha, który skupował od drukarzy końcówki nakładów popularnych „żółtych zeszytów" literatury sensacyjnej. Bandych sprzedawał je swoim, najczęściej młodym, klien­ tom po bardzo niskich cenach - niekiedy po 5 groszy (Kasprzycki 2000, s. 12). Dzięki temu zapewne niejeden z tych zeszytów trafił również na Gocław. Częściej niż książki czytano tu gazety, które kupowano lub pożyczano od sąsiadów . Radio pojawiło się na Gocławiu pod koniec okresu międzywojennego, ale odbiorniki były jeszcze rzadkością. Znacznie bardziej popularne były gramo­ fony, a pod koniec lat 30-tych pojawiły się walizkowe patefony na korbkę. Muzyki z płyt chętnie słuchano i tańczono przy niej, niekiedy nawet na podwór­ ku czy na wale. Do kina chodziła przeważnie młodzież i dzieci, starsi bardzo rzadko, bo szkoda było pieniędzy na bilet. Panowało wówczas bezrobocie i powszechna bieda. Do6 7 8 9 6 W y w . 3/99, inf. J.L. 7 W y w . 12/00, inf. J.L. 8 D o u l u b i o n y c h lektur n a l e ż a ł y m . i n . Trędowata, inf. J.L. W y w . 1/01, inf. J.L. 9 Znachor, Żywoty św. Genowefy. W y w . 3/99, �229 PRZEDMIEJSKIE GRY I Z A B A W Y piero „przed samiusieńką wojną, chyba w 38" sytuacja się poprawiła - „ludzie się trochę puścili, już zaczęli chodzić do cyrku, jak się pokazał cyrk, a był też ten cyrk Staniewskich na Okrąg, a to już do cyrku ktoś poleciał, to już na jakiś film polecieli. Przeważnie to w niedzielę, w sobotę czasem. Czasem jak ktoś poleciał w tygodniu, to w czwartek, bo mówili - to obywatelski dzień. To i od­ wiedziny były w czwartek i randki były w czwartek, to już taki obywatelski dzień był w czwartek" . Najbliższe kino „Sorrento" mieściło się przy ul. Krypskiej róg Igańskiej, ale wśród dzieci i młodzieży największym powodzeniem cieszyło się kino „Olszynka" w domu parafialnym przy ul. Chłopickiego, zorga­ nizowane przez energicznego grochowskiego proboszcza ks. Jana Sztukę. Były tam tanie bilety i atrakcyjne dla młodzieży programy . Mieszkańcy Gocławia i Grochowa wspominają również kino na pobliskim Kamionku (przy ul. Zamoy­ skiego, tam, gdzie dziś teatr „Powszechny"), rzadziej kina na Pradze. Na Ka­ mionku, przy ul. Zamoyskiego 20, znajdowało się jedno z nowszych kin prawo­ brzeżnej Warszawy, noszące początkowo nazwę „Hel", później „Popularny". Sala przy Zamoyskiego gościła też zespoły teatralne, przeważnie teatrzyków rewiowych, rzadziej teatrów dramatycznych. Sporo kin było na Pradze. Najbardziej popularne znajdowało się w Domu Żołnierza przy ul. Zygmuntowskiej. Miało tanie bilety i dawało filmy z reguły dostępne dla młodzieży. Znanymi kinami były „Era" przy ul. Inżynierskiej, „Lo­ tos" (później „Praskie Oko") przy ul. Zygmuntowskiej, „Praga" przy Targowej. Istniały również małe, tanie kina, wyświetlające przeważnie filmy sensacyjne w salkach na 50-80 osób, takie jak kino „Wrzos" przy ul. Ząbkowskiej czy po­ dobne przy Targowej. Tanie kina działały również przy parafii św. Floriana, przy ul. Floriańskiej oraz na dość odległym Bródnie (Elsztein 2002, s. 206-212). Bardzo rzadko bywali gocławianie w teatrze, ponieważ „szkoda było pienię­ dzy" i „nie każdy miał się w co ubrać". Starsi z oszczędności nawet do kina cho­ dzili bardzo rzadko; na Gocławiu była to, jak wiemy, rozrywka przede wszystkim dzieci i młodzieży . Podobnie rzadko chodzono do teatru w środowisku robot­ niczym Grochowa , ale w rodzinach inteligenckich teatr stanowił tam dosyć częstą rozrywkę świąteczną . Zainteresowanie teatrem miało zresztą wśród 10 11 12 13 14 1 0 11 1 2 1 3 W y w. 1/01, inf. J.L W y w 29/98], inf. J.L. W y w . 1/01, inf. J.L. W y w . 24/98. M . Z . (ur. 1917) robotnik z Grochowa m ó w i : „ja to w ż y c i u ( w teatrze) k i l k a razy b y ł e m . D o teatru raczej nie c h o d z i ł e m . A to jeszcze nawet bilety leżą, z pracy d o s t a ł e m z garbarni". (Z w y w i a d u w y n i k a , ż e b y ł o to j u ż w okresie p o w o j e n n y m ) . I n f o r m á t o r k a К . Т . (ur. 1927) z d o s y ć dobrze sytuowanej rodziny robotniczej wspomina: [do t e a t r ó w ] „ r z a d k o s i ę c h o d z i ł o . To c h o d z i l i tacy, co n a p r a w d ę m i e l i na to. M o i c h r o d z i c ó w stać b y ł o , m y c h o d z i l i ś m y do t e a t r ó w , ale takich, gdzie dla dzieci b y ł o " (był to j a k i ś teatr na Pradze); w y w . 22/98. N p . inf. В . (ur. 1925), z rodziny inteligenckiej ( w y k s z t a ł c e n i e w y ż s z e ) , opowiada: „ D o teatru, j a k p a m i ę t a m z d z i e c i ń s t w a , to w k a ż d e B o ż e Narodzenie i w k a ż d y drugi d z i e ń W i e l k a ­ nocy c h o d z i l i ś m y , taka b y ł a tradycja rodzinna. C a ł a rodzina i k t o k o l w i e k do nas p r z y j e c h a ł , to go z a b i e r a l i ś m y ze s o b ą . B y ł y tzw. p o p o ł u d n i ó w k i w Teatrze L e t n i m w Ogrodzie Saskim [...] To b y ł y sztuki odpowiednie dla dzieci i dla d o r o s ł y c h [...] Zabierali m n i e rodzice ( i ) na opery, z w ł a s z c z a polskie; w y w . 17/98. 1 4 �230 ANDRZEJ W O Ź N I A K grochowskiej inteligencji ugruntowaną tradycją. Teatr amatorski był jedną z naj­ wcześniejszych inicjatyw powstałego w 1916 r. Towarzystwa Przyjaciół Grocho­ wa. Zorganizowany został jeszcze z latach pierwszej okupacji niemieckiej przy dużym zaangażowaniu członków Towarzystwa i zainteresowaniu mieszkańców dzielnicy. Przedstawienia odbywały się w sali w pałacyku Myślińskiej przy ul. Grochowskiej, a później w szkole przy ul. Świdrzańskiej. Dawano je dość regularnie i cieszyły się dużą popularnością (Poliński 1938, s. 161-162). Teatry profesjonalne miała od przełomu XIX i XX w. Praga. U schyłku X I X w. były to teatrzyki ogródkowe. W 1903 r. na skraju Parku Praskiego, przy ówczes­ nej ulicy Aleksandryjskiej, wzniesiony został pierwszy w tej części Warszawy całosezonowy budynek teatralny, w założeniu przeznaczony dla publiczności robotniczej i „stąd nazwany Teatrem Ludowym" (Elsztain 2002, s. 215). Od początku teatr borykał się z trudnościami i budynek zmieniał użytkowników. W 1916 r. przeniósł się tam po długich staraniach zespół Teatru Ludowego i od tego roku prowadził działalność jako Teatr Praski. W 1919 r. teatr został przejęty przez magistrat Warszawy. Po okresie trudności w sezonie 1925/1926, pod nowym kierownictwem zaczął działać jako Teatr Odrodzony i dzięki ofiarności zespołu stał się „najpoważniejszą sceną dzielnicową" z ambitnym repertuarem (Krasiński 1976, s. 11). Po zamknięciu Teatru Praskiego jesienią 1928 r. na Pradze tylko sporadycznie i na krótko goszczą zespoły teatrów dramatycznych (np. teatr „Wrzos" przy ul. Ząbkowskiej 37, „Teatr Popularny", „Żagiew" przy ul. Zamoyskiego 20). Nie brak natomiast, zwłaszcza w pierwszej połowie lat 30-tych, teatrzyków rewiowych, takich jak np. „Lotos", „Rakieta", „Praskie Oko" przy ul. Zygmuntowskiej 10 czy „Hel", „Wesoła Papuga" przy ul. Zamoyskiego 20 (Krasiński 1976, s. 273-292). Sport w okresie międzywojennym nie był na Gocławiu rozpowszechniony. Od­ bywające się na Grochowie i Kamionku zawody sportowe, nawet mecze piłki noż­ nej, nie cieszyły się popularnością i nie chodzono ich oglądać. Miejscowi chłopcy, jeśli mieli piłkę, „to pograli sobie", ale żadnej zorganizowanej drużyny nie było. Popularne w dwudziestoleciu w środowisku robotniczym wyścigi konne nie cieszyły się na Gocławiu zainteresowaniem. Pasjonował się nimi tylko niejaki Dobrzyński, dobrze zarabiający robotnik na „państwowej" posadzie, niegdyś ogólnie szanowany, którego hazard doprowadził do nędzy . Nie słyszano, aby ktoś z młodszych gocławian dokształcał się, chodził do wieczorowej szkoły czy na jakieś kursy. Już ukończenie pełnej szkoły powszech­ nej uznawane było za pewne osiągnięcie . „Przed samą wojną dwóch braci Dębińskich i ich szwagier Chojnacki założyli taki zespół muzyczny [było ich] czterech czy pięciu. Mieli harmonię piękną, taką włoską, skrzypce, bandżolę i jeszcze jakieś instrumenty. Grali to, co było modne. 15 16 1 5 Wyw. 1/01, inf. J . L . m ó w i : „Jak go szanowali wszyscy, kłaniali mu się, a później poszedł na psy, c a ł k i e m poszedł. Jak w y b u c h ł a wojna w 39 roku to [ b y ł ] bosy, nagi i g ł o d n y z ż o n ą i dzieciakami. To on jeden na G o c ł a w i u tylko był taki". 1 6 Wyw. 29/98, inf. J . L . �231 PRZEDMIEJSKIE GRY I ZABAWY. Po zabawach nie chodzili, tutaj grali, jak się z kościoła wychodzi takie topole stały Czasem poszli tam, jak ludzie znad Wisły wracali, to potańczyli po trawie. A to u siebie tam w domu grali, to ludzie stawali i słuchali" . Przygotowania do świętowania niedzieli rozpoczynały się już w sobotę. Ci, co pracowali, tego dnia przeważnie wcześniej wracali do domu. Sprzątano miesz­ kania, myto się dokładnie w gorącej wodzie, zmieniano bieliznę, niektórzy męż­ czyźni golili się, inni robili to w niedzielę rano. Były domy, w których przestrze­ gano, aby nawet buty były czyszczone w sobotę. Po domach powszechnie panował przedświąteczny nastrój . W sobotę po południu na Gocławiu dawał się słyszeć głos handlarza, głośno nawołującego gospodynie do kupowania jego towaru: wołowych i cielęcych nóg. Robiono z nich galaretę, która należała tu do ulubionych niedzielnych potraw. W niedzielę właściciele gospodarstw wstawali między godziną 6 a 8, a pozo­ stali trochę później. Po porannych obrządkach gospodarskich szykowano się do wyjścia do kościoła. Niektórzy mężczyźni wczesnym rankiem szli na ryby. Nie wszyscy chodzili na wcześniejsze msze o godzinie 9 lub 10. Sporo osób szło na sumę, na godzinę 11. W latach 30-tych parafialny kościół znajdował się na Kamionku, a od 1938 r. na Saskiej Kępie, chodzono jednak i do bliższej kaplicy alber­ tynów na Grochowskiej przy Wiatracznej lub do kościoła przy placu Szembeka. Niedzielne śniadania przeważnie, choć nie zawsze, jedzono razem. Starano się, żeby były trochę lepsze niż codzienne. Kupowano więc „wędliny parę deka, jajka smażyli", często podawano na niedzielne śniadania galaretę z nóżek. Obiad w niedzielę był zazwyczaj „po sumie", to jest po godzinie 12 . Składał się na ogół z dwu dań: często był to rosół z krakowską kaszką lub z kartoflami, zupa pomidorowa, kotlet mielony lub schabowy z kartoflami, mizeria, sałata lub kapusta, a w zimie „jarzyna z buraków"; „czasem flaki gotowali". Rzadko gotowano kompot, bo mało kto miał własne owoce. Na kolację jadano to, „co zostało z obiadu. Przeważnie robili większy obiad, żeby na kolację było". Kola­ cji w niedzielę nie jedzono razem, „bo każdy o innej porze wracał. Był to czas wolny i spędzano go różnie; nikt nie regulował nikomu". W okresie międzywojennym utrzymywał się jeszcze na Gocławiu ów bardzo zasadniczy stosunek do świętowania niedzieli i świąt kościelnych, tak charakte­ rystyczny dla społeczności tradycyjnych. Pamiętano, że przed pierwszą wojną światową zakaz pracy w niedzielę i święto łamano tylko w żniwa, kiedy np. trzeba było zebrać stojące na polu w kopkach zboże przed nadchodzącą burzą. W okresie późniejszym podobnie traktowano np. pracę w tramwajach . Do tych, którzy musieli pracować w niedzielę, odnoszono się nawet z pewnym współczu­ ciem, że nie mogą w tym dniu odpocząć. Pozostali pracy w niedzielę i święta bardzo unikali. Jeśli np. ktoś zarobkujący jako furman miał pilną reperację wozu, to starał się to zrobić rano, przed godziną 11, „przed sumą". Kobiety wracające 17 18 30 19 1 7 W y w . 1/01, inf. J.L. 1 8 W y w . 2 1 / 0 1 , inf. A . R . ; 2 5 / 0 1 , inf. J.L., 13/01, inf. H . W . 1 9 W y w . 14/01, inf. A . R . �232 ANDRZEJ W O Ź N I A K z kościoła pilnowały, aby mężowie nic wtedy nie robili. Jeśli się do tego nie stosowali, wymyślały im od bezbożników i komunistów. W niedzielę, oprócz przygotowywania posiłków, nie wykonywano żadnych innych prac domowych. Wyłamywały się z tego tylko nieliczne jednostki i to nie ze względów ideowych, bo na Gocławiu, co podkreślano, komunistów nie było . Sposoby spędzania czasu wolnego, zarówno w niedzielę, jak i w inne dni wolne od pracy, były dość wyraźnie zróżnicowane, w zależności od płci i wieku. Do wyjątków nie podlegających tej regule zaliczyć można majowe nabożeństwa przy kapliczce u zbiegu ulicy Żymirskiego i Mimośrodowej, w niedzielne po­ południa gromadzące mieszkańców Gocławia liczniej niż w dni powszednie . Nieodłączną częścią niedzielnego popołudnia były na Gocławiu posiady na wale lub za nim, wśród rosnących tam wysokich, starych drzew, nad zarośnięty­ mi sitowiem i trzciną jeziorkami. Młodzież niekiedy zabierała ze sobą patefon, mężczyźni przeważnie grali w karty: w „66", w „beta", w „tysiąca". Kobiety rozmawiały, wykonując jakieś robótki. Posiady na wale były też okazją, aby od osób spacerujących po nim usłyszeć najnowsze wiadomości. Namiętnością starszych i młodszych gocławian były gołębie . Hodowano je „prawie w każdym podwórzu [...] łapali je jeden drugiemu, handlowali nimi". Trud­ no sobie wyobrazić niedzielne, zwłaszcza letnie popołudnia bez szybujących nad zielenią Gocławia gołębi i bez ich właścicieli ze szmatami na długich tyczkach, z napięciem obserwujących ich lot. Dzieci i młodzież w wieku szkolnym w nie­ dzielne popołudnia chodziła też do kina lub do wesołego miasteczka przy zbiegu al. Waszyngtona i Wiatracznej. Starsi wybierali się na tzw. „kawalerkę", prze­ ważnie do sąsiednich wsi - Bluszcze, Las, Zerzeń, Wawer. Czasem były to towa­ rzyskie spotkania ze znajomymi lub krewnymi z tych wsi, innym razem jakaś potańcówka lub wesele, jednym słowem, okazje sprzyjające nawiązaniu nowych kontaktów, zwłaszcza z miejscowymi pannami, wśród których można było zna­ leźć kandydatkę na żonę. Ci, co mieli już swoje dziewczyny, szli z nimi „za wał", do okolicznych lasków, nad Wisłę, „na lotnisko" (Woźniak 2002, s. 175-177). Do letnich rozrywek niedzielnych dorosłej młodzieży i panien na wydaniu, nie zawsze, jak się wydaje, akceptowanych przez matki tych ostatnich, należały zabawy taneczne na świeżym powietrzu, w nieco odległym od Gocławia lasku pod Rembertowem. „Za Marysin, Rembertów, tam to latali - opowiada J.L. - ale to już ci starsi, co już oficjalnie z dziewczynami chodzili, co się mieli żenić, to już do Dębinki lecieli. Bo tak, to by matka nie puściła [dziewczyny] żadnej - ale jak już chłopak pewny, stateczny... Młodsi nie szli tam nawet po­ patrzeć, bo daleko było" . Dość szczegółowy opis takiej zabawy w rembertow20 21 22 23 24 2 0 W y w . 12/01, inf. J.L. Podobne n a b o ż e ń s t w a przy kapliczce o d b y w a ł y s i ę w s ą s i e d n i e j w s i Las. Najbardziej zagorzali g o ł ę b i a r z e w r a c a j ą c z pracy „ n a j p i e r w szli do g o ł ę b i , a dopiero p ó ź ­ niej do d o m u " . I c h ż o n y bardzo się t y m d e n e r w o w a ł y . W y w . 1/03, inf. J.L. W y w . 8/01, inf. J.L. 2 1 2 2 2 3 2 4 W y w . 1/01, inf. J.L. �233 PRZEDMIEJSKIE GRY I Z A B A W Y . skiej Dębince w sierpniowy niedzielny wieczór znajdujemy w tomie grochow­ skich wspomnień Heleny Boguszewskiej i Jerzego Kornackiego: „Było już dobrze ciemno, gdy weszliśmy w ludny las rembertowski, dzisiaj przy niedzieli, niemal pod każdym drzewem pełen rozłożonych - osobno koleżanek, osobno kolegów, osobno całych rodzin z wózkami i z dziećmi, osobno zakochanych. Każdy letni wieczór coraz bardziej upodabnia ten las do śmietnika, nowe krocie do pozostawionych papierów, łupin, skorup, pudełek, butelek, łącznie ze zgu­ bionymi zabawkami dzieci, zeszytami i książkami uczennic i uczniów, kape­ luszami ojców, krawatami ojców, chustkami matek, pończochami matek, majt­ kami córek, prezerwatywami młodzieży męskiej. [...] Na darni najwidoczniej dzisiaj zbita z desek estrada. Chyba setka świec, rozstawionych wzdłuż brze­ gów, otacza, oświetla, tańczące nogi - w spodniach, w pończochach, bez poń­ czoch, w pantoflach, w długich butach, w pepegach, w człapakach i na bosaka. Suknie kolorowe, czyjaś torba z torebką, czyjaś ręka z chustką - wyżej nie widać. Z bębnem i z harmonią grają także i skrzypce. Na przemian - walczyka, poleczkę, tango. Tańczy setka nóg albo może jeszcze więcej?" (Boguszewska, Kornacki 1959, s. 85-86). Miejscem niedzielnych biesiad i rozrywek, wspominanym zarówno przez mieszkańców Gocławia, jak i innych rejonów Grochowa, były ogrody Laubera przy ul. Grochowskiej. Pisał o nich również Jerzy Kasprzycki. „Starsi mieszkań­ cy Grochowa doskonale pamiętają park Laubera ze wspaniałymi alejami kaszta­ nowymi - ulubionym miejscem spotkań i zabaw. Nazwa kojarzy się z rodziną osadników, której protoplasta miał tu ogrodnictwo, zaś ostatni przed wojną poto­ mek był inżynierem agronomem. Przed przyłączeniem Grochowa do Warszawy ogrody Laubera sięgały aż do torów kolei Nadwiślańskiej. Potem w dużej części zostały rozparcelowane, natomiast sam dworek - bardzo malowniczy - istniał po ostatniej wojnie prawie do końca lat czterdziestych - mniej więcej przy wylocie ulicy Kordeckiego" (Kasprzycki 1998, s. 299). W sąsiedztwie ogrodów Laubera, na niezabudowanych placach, w latach dwudziestych odbywały się im­ prezy sportowe, organizowane przez działający pod patronatem Towarzystwa Przyjaciół Grochowa klub „Korona". W drugiej połowie lat 30-tych, jak się wydaje, ogrody Laubera swój okres świetności miały już za sobą. Jako miejsce zabaw tanecznych wspomina je jesz­ cze M.W., najstarsza mieszkanka Gocławia . Młodsi pamiętają ogrody Laubera jako zadrzewiony, pagórkowaty teren, gdzie można było latem popływać łódką po znajdującym się tam stawie, pobujać się na huśtawce, a zimą pojeździć na łyżwach lub zjeżdżać na sankach z licznych pagórków . Podobną rolę, jak na Grochowie ogrody Laubera, spełniał na Pradze rozległy, zadrzewiony obszar na tyłach Parku Praskiego, zwany przed pierwszą wojną Zap arkiem (Swidrowski 25 26 2 5 N p . F.C. ( 1913, w y w . 4/97) wspomina, ż e tam „ c a ł y G r o c h ó w s i ę b a w i ł , t a ń c z y ł " . O „ s ł y n ­ n y m ogrodzie Laubera" m ó w i t e ż J. Sz. ( 1913, w y w . 5/98). 2 6 W y w . 3/99, inf. J.L. Z d a n i e m S.W. ( w y w . 1/04) ó w stawek w ogrodach Laubera b y ł glinianką. �234 ANDRZEJ W O Ź N I A K 1980, s. 55), a w latach międzywojennych Gajem. W ostatnim okresie swojego istnienia, w połowie lat 20-tych, Gaj bez wątpienia oferował swoim bywalcom znacznie więcej atrakcji niż ogrody Laubera, ale nie wiemy czy te atrakcje stano­ wiły dla grochowian wystarczającą zachętę do odwiedzania tego dosyć odległe­ go od ich dzielnicy miejsca. Niektórzy mieszkańcy Grochowa wspominają nato­ miast o zabawach w wybudowanym w latach 30-tych praskim lunaparku oraz 0 wycieczkach statkiem wiślanym z Saskiej Kępy na dość odległe Bielany . Klimat przedmiejskiej niedzieli w Gaju i w znanym nawet mieszkańcom odleg­ łych dzielnic Warszawy lunaparku nad Wisłą barwnie opisał Zdzisław Kaliciński: Gaj ciągnął się wzdłuż Ratuszowej, „między wałem nad Wisłą a Jagiellońską, po lewej stronie ulicy, była szkółka drzew Zieleni Miejskiej i Park Praski, a po dru­ giej - kościół Matki Boskiej Loretańskiej, pamiętający jeszcze rzeź Pragi. Za nim była plebania i druga szkółka drzew należąca do Magistratu, a za nią dopiero był Gaj. Ciągnął się on wzdłuż Ratuszowej do wału i dalej na północ aż do mostu kolejowego (Obecnie Starzyńskiego). Rosły w nim piękne, wielkie topole, a mię­ dzy nimi cudowna zielona trawa. Był to tradycją uświęcony teren niedzielnego wypoczynku prażan. Od pierwszych ciepłych dni majowych od samego rana ciągnęły tam nieraz całe rodziny. Tuż obok furtki parkowej po obu stronach Ratuszowej ustawiały się stragany, na których można było dostać wszystko, co 1 dziś na odpustach gdzieniegdzie jeszcze bywa. Były loterie typu: «Trąć panna kogutka w ogonek, a wygrasz złoty pierścionek)). Złoty to on nie bywał, ale błyszczał jak złoty i leżał jeden jedyny wśród sterty groszowych cukierków, glinianych kogucików, kotków, ptaszków, główek amorków czy też popiersi ob­ fitych dziewcząt-potworków. Dla amatorów były też strzelnice z wiatrówkami, z premiami oczywiście, i gry zręcznościowe. Najczęściej była to leżąca na ziemi tablica z wystającymi kołkami, na które trzeba było zarzucić drewniane lub me­ talowe kółka. Były naprędce organizowane salony gry, wystarczyła jakaś skrzyn­ ka, stojący nad nią «pan elokwentny)) wyjmował z kieszeni garść cukierków i rozrzuciwszy je na kupki rozpoczynał taką oto orację: 27 - Szanowne p a ń s t w o ! Bez picu, bez l i p y i bez w y ś c i g ó w k o n n y c h m a m y oto m o ż n o ś ć w z i ą ć u d z i a ł w solidnej zabawie! Wystarczy t y l k o bystre oko i j u ż zarabiamy p o d w ó j n a s t a w k ę ! Za d w a p ł a c i m y cztery, za p i ę ć - d z i e s i ę ć ! Trzeba t y l k o o b s e r w o w a ć , forsy nie ż a ł o w a ć ! N o i zaczynamy te dziecinnie prosta z a b a w ę ! M a m y na stoliku p a r ę c u k i e r k ó w , j e ś l i dodamy trzy b ę d z i e niepara, do niepary niepara i b ę d z i e para! A j a k do tej pary dodamy jeszcze t r z y pary, to tez b ę d z i e para! N o to dodajmy jeszcze n i e p a r ę i na pewno b ę d z i e para. K t o stawia? T y l k o szybko! H o p siup i zaczynamy!" Gra w „ p a r a , nie para" s k u p i a ł a w i e l u a m a t o r ó w nieskomplikowanego hazardu i ł a t w e g o zarobku, ale gdy n a b i e r a ł a r u m i e ń c ó w i j e j organizator „zbijał k a s ę " , p o d c h o d z i ł do niego k t o ś i c o ś m u s z e p t a ł do ucha. W ó w c z a s ten szybko z g a r n i a ł c u k i e r k i i m ó w i ą c : „ P o l i c j a , tajniaki, p r y s k a m y ! " - z n i k a ł . „ P o d ogrodzeniem parku ustawiali s i ę sprzedawcy pestek i l o d ó w z k o s z y k a m i , w ó z e c z k a m i albo z d r e w n i a n y m i b e c z u ł k a m i w y p e ł n i o n y m i t o p n i e j ą c y m lodem. Czasem p r z y c h o d z i ł jeszcze ś l e p y kataryniarz. M y ś m y w i e d z i e l i , ż e on wcale nie jest ś l e p y i ż e 2 7 O lunaparku ( „ w e s o ł y m miasteczku") przy ogrodzie z o o l o g i c z n y m , „ z t a k ą p i e k i e l n ą k o ­ l e j k ą " , opowiada inf. A . K . ( w y w . 12/98), a o wycieczkach na B i e l a n y i t a ń c a c h m ł o d z i e ż y na ś w i e ż y m p o w i e t r z u inf. E C . ( w y w . 14/97). �PRZEDMIEJSKIE GRY I Z A B A W Y . 235 t y l k o na n i e d z i e l ę z a k ł a d a ł ciemne okulary i n o s i ł l a s k ę . K r ę c ą c k o r b ą kataryniarz w ę d r o w a ł od jednej b i e s i a d u j ą c e j k o m p a n i i do drugiej i z b i e r a ł datki [...] Towarzystwo było tu zupełnie inne niż na Bielanach. Byli to przeważnie robociarze i rzemieślnicy z Pragi Starej i Nowej. Przede wszystkim byli inaczej ubrani. Tak więc według obowiązującej na Pradze mody młodsi i w średnim wieku panowie nosili białe albo jasne spodnie, białe letnie pantofle, najczęściej płócienne, albo zwykłe pepegi. Strój uzupełniały kolorowe, w paski poprzeczne skarpetki i białe koszule, obowiązkowo ze sztywnym kołnierzykiem i koloro­ wym krawatem. Z marynarkami było już różnie. Zgodnie z wymogami mody marynarka powinna być czarna i do niej słomkowy, płaski, z czarną wstążką kapelusz. W gruncie rzeczy jednak do Gaju marynarkę nosiło się rzadko [...] Zamiast słomkowego kapelusza wkładało się cyklistówkę, czyli kraciastą kolo­ rową czapkę z dużym daszkiem. Nieodzownym uzupełnieniem stroju była jesz­ cze gruba tonkinowa laska, czyli laga - jak sieją tu potocznie nazywało. Panie odziewały się bardziej kolorowo. Bez względu na tuszę każda wciskała się w bajecznie kwiecistą suknię lub spódniczkę i bluzkę. Na nóżki wkładały spiczaste prunelki lub giemzowe pantofelki, czasem strój uzupełniała chustka kolorowa z kaszmiru lub jedwabiu, wyciągnięta z maminej skrzyni, a może kupiona u Herca na Ząbkowskiej. Bo u Herca na Ząbkowskiej można było dostać wszystko, co kobiecie niezbyt zasobnej, a eleganckiej było potrzebne. Same jedwabie, same cymesy, oczywiście towar ekstra tani i ekstra fajn! Za pół ceny! Przyjemnie wyglądała piękna zieleń Gaju, prześwietlona gdzieniegdzie zło­ tem słońca, szarobrązowe pnie potężnych topoli dźwigały ciężki parasol zielo­ nych liści. Między konarami topoli krążyły gawrony i gołębie. Wśród tej zieleni siedziało barwne towarzystwo, które nie doczekało się swojego Gierymskiego. Były i serwety bielutkie, i kiełbasy, i salcesony, i «Owoce i wina» - czyli ogórki kiszone i «tata z mama» lub też zwykła czyściocha. No i były urocze panie - wszystkie ożywione, rozmowne, siedziały czuwając, by na czas podać zakąskę lub picie" (Kaliciński 1983, s. 166-168). Jako miejsce niedzielnego wypoczynku prażan Gaj istniał do roku 1927. Później Magistrat zadecydował, że na tym terenie utworzony zostanie ogród zoologiczny z prawdziwego zdarzenia, bo dotychczasowy na Powiślu przedsta­ wiał się wręcz żałośnie. „W zamian za Gaj - Magistrat postanowił zafundować mieszkańcom Warszawy nie byle co, ale prawdziwy lunapark. Stało się to kosz­ tem Parku Praskiego. Po prostu ogrodzono jedną trzecią terenu od strony Wisły i lunapark zaczął momentalnie działać. Czego tu nie było! Beczki śmiechu, gabinety krzywych luster, zjeżdżalnie, samochody elektryczne... A w drugim roku działalności zbudowano kolejkę górską. Była to rzeczywiście ogromna kolejka, usadowiona wzdłuż ulicy Zygmuntowskiej, drugą krawędzią przylega­ jąca do mostu Kierbedzia, wysoka na dobrych pięć pięter, aż dech zapierało" (Kaliciński 1983, s. 169-170). Oprócz lunaparku na obrzeżach Parku Praskiego - zwanego „Ogrodem 100 po­ ciech" - władze miejskie zorganizowały również na warszawskich przedmieściach �236 ANDRZEJ W O Ź N I A K miejsca przystosowane do urządzania zabaw tanecznych na świeżym powietrzu, tzw. patelnie. Znajdowały się one m.in. na Targówku, Bielanach, Saskiej Kępie (Kaliciński 1983, s. 170) . „Patelnia" taka była również i na Grochowie, a raczej na Gocławku, przy pętli tramwajowej , ale popularnością miejsce to nie do­ równywało opisanym wcześniej zabawom urządzanym w Rembertowie „Pod Dębami", gdzie, jak wspomina informator z Grochowa, „orkiestra grała, bufet był - wozami przywozili" . Miejsc, gdzie za niewielkie pieniądze lub bezpłatnie można było w niedzielę potańczyć było zatem na Grochowie i w najbliższych jego okolicach parę. M.W. z Gocławia, znająca ogrody Laubera i inne „patelnie" w okolicy, ze szczególnym sentymentem wspomina łąki Gocławia, na których latem obozowali Cyganie i gdzie niejednokrotnie przy cygańskiej muzyce tańczyła . Nie miał Grochów swojego lunaparku, czy też, jak mówiono po wojnie, „we­ sołego miasteczka" na praską miarę, ale latem w paru miejscach funkcjonowały jego namiastki: karuzele, huśtawki, a obok nich koniecznie strzelnice, niekiedy beczki śmiechu czy gabinety krzywych luster. Sprzedawano tam zazwyczaj rów­ nież lody, tanie słodycze i lemoniadę. Takie miejsca niedzielnych uciech, przede wszystkim dla dzieci i młodzieży, znajdowały się np. u zbiegu ulic Grochow­ skiej, Wiatracznej i alei Waszyngtona, obok lasku zwanego „choinki" , na dwu niezabudowanych parcelach za placem Szembeka, obok apteki mgr Żłobikowskiego oraz przy pętli tramwajowej na Gocławku . W letnie czwartkowe popołudnie przy placu Szembeka rozstawił swój sprzęt i dekoracje uliczny fotograf. Powinien tam stanąć w niedzielę, kiedy ludzie wy­ chodzą z pobliskiego kościoła. Ten jednak liczył prawdopodobnie na klientów po­ wracających tego dnia z końskiego targu przy ulicy Podskarbińskiej - zastanawia­ ją się autorzy Zielonego lata 1934, którzy tak utrwalili go na kartka swojej książki: 28 29 30 31 32 33 N a placu Szembeka w i d z i m y c o ś nowego [...] Oto w ę d r o w n y fotograf r o z ł o ż y ł się z aparatem na t r ó j n o g u i ze s k ł a d a n y m k r z e s e ł k i e m - w cieniu zielonego parasola, dobrze j u ż z u ż y t e g o , bo z ł a t a m i i n n y c h m a ś c i na dziurach. Wszystko razem w p o b l i ż u pierwszych w i e r z b , na samym p o c z ą t k u u l i c y C h ł o p i c k i e g o , k t ó r ą tutejsi ludzie n a z y w a j ą aleją.. Przy jednej takiej w i e r z b i e , od s ł o n e c z n e j strony fotograf p o u s t a w i a ł , niby dekoracje na przedmiejskiej swojej scenie - na zielo­ nej darni, pod n i e b i e s k o ś c i ą nieba - wszystko do w y b o r u : w o d ę , namalowana na dykcie, w i e l k ą , g ł ę b o k a i c z y s t ą , nad n i ą trzciny, na niej dwa ł a b ę d z i e , na innej dykcie - góry, dalekie o ś n i e ż 2 8 Takie miejsca zabaw l u d o w y c h pod g o ł y m niebem stały s i ę w Warszawie s z c z e g ó l n i e po­ pularne po drugiej w o j n i e , ale nazywano j e j u ż w ó w c z a s „ d e c h a m i " ( „ p a t e l n i a i dechy, to w zasadzie to samo", m ó w i inf. А . К . , w y w . 12/98). 2 9 W y w . 5/97, inf. N , i 5 Ы 9 7 , inf. N . Natomiast inf. Е С . (1913, w y w . 4/97) w s p o m i n a , ż e „ p a t e l n i a " z n a j d o w a ł a s i ę n i e g d y ś w okolicach p l . Szembeka, t w i e r d z i r ó w n i e ż , ż e „ p a t e l n i ą " nazywano t e ż s a l ę t a ń c a w ogrodzie Laubera, gdzie „ c a ł y G r o c h ó w s i ę b a w i ł , t a ń c z y ł " . 3 0 W y w . 5/97, inf. N . (1925). W y w . 2/2000, inf. H . W (1919). W y w . 1/04, inf. S.W. P o c h o d z ą c a z G o c ł a w i a inf. H.S. wspomina, ż e „ t a m j a k jest U n i w e r sam, to tam b y ł lasek, tam b y ł a stacja k o l e j k i , k t ó r a c h o d z i ł a do O t w o c k a [ i tam] takie r o z r y w k i b y ł y t y l k o przed w o j n ą " ; w y w . 1/00. J.L. z G o c ł a w i a p a m i ę t a , ż e o d b y w a ł y s i ę tam t a ń c e przy muzyce j a k i e g o ś z e s p o ł u ; w y w . 1/01. W y w . 1/04, inf. S.W. 3 1 3 2 3 3 �PRZEDMIEJSKIE GRY I Z A B A W Y . 237 n y c h w i e r z c h o ł k a c h , a p r z e c i e ż j a k n a j b l i ż s z e , jeszcze na innej ruiny, z z a c h o w a n ą w i e ż ą , ze z ł a m a n y m i k o l u m n a m i i co najdziwniejsza - z d o m a l o w a n ą g ł o w ą k o n i a naturalnej w i e l k o ś c i , w ł a ś n i e w t y m miejscu, ż e b y m o ż n a s i ę b y ł o s f o t o g r a f o w a ć na tle tych r u i n , o b e j m u j ą c j e d n o ­ c z e ś n i e konia za s z y j ę (Boguszewska, K o r n a c k i 1959, s. 123-124). Rozrywki dla dzieci i młodzieży z przedmieść organizowało Robotnicze Towa­ rzystwo Przyjaciół Dzieci. W końcu lat 30-tych, na Saskiej Kępie np.., urządzano w letnie niedziele na łąkach, obok dzisiejszego stadionu Dziesięciolecia, festyny dla dzieci. Dla tych mniejszych opiekunki RTPD organizowały zabawy i gry w grupach, m.in. rozpowszechnioną w tamtych czasach grę w serso, rzucanie kółkami w figurki podobne do kręgli i inne zabawy zręcznościowe. Działała nie­ wielka karuzela z konikami. Dla starszych było wspinane się na słupy z nagro­ dami, oczywiście strzelnica oraz inne atrakcje . Dla dorosłej i nieco bardziej wymagającej publiczności z Saskiej Kępy, Kamionka i Grochowa w pobliskim Parku Paderewskiego odbywały się w niedziele koncerty na świeżym powietrzu . Aktywną działalność kulturalno-oświatowa prowadziło Towarzystwo Przyja­ ciół Grochowa, zwłaszcza po roku 1924, kiedy nastąpiła prawie całkowita zmiana zarządu, do którego weszli przeważnie ludzie młodzi. Nakreślono nowy plan działania, z powodzeniem następnie realizowany. Powołano do życia Koło Kulturalno-Oświatowe z sekcjami: dramatyczną, chóralną, muzyczną, sportową i odczy­ tową. Dzięki pomocy finansowej władz miasta rozwinęła się zwłaszcza działal­ ność sekcji chóralnej i muzycznej, a grochowskie zespoły zaczęły występować również poza własną dzielnicą. Bardzo aktywna była też sekcja teatralna, która dała na Grochowie wiele przedstawień. W okresie najbardziej ożywionej działal­ ności Koła jego sekcja sportowa liczyła 60 członków, chóralna 50, a teatralna 40. Towarzystwo organizowało imprezy dla dzieci - przedstawienia teatru ku­ kiełkowego RTPD czy popularne w dzielnicy uroczystości choinkowe (Poliński 1938, s. 166-169). Działalność TPG znajdowała na Grochowie szeroki oddźwięk społeczny, ale Gocław nie był zupełnie w tę działalność zaangażowany i nie zostawiła ona, podobnie jak działalność innych miejscowych stowarzyszeń i orga­ nizacji społecznych, głębszych śladów w pamięci jego mieszkańców. W roku 1929 zatwierdzony został statut powstałego rok wcześniej Towarzy­ stwa Przyjaciół Saskiej Kępy, Kamionka i Gocławia, wybrano też jego pierwszy stały zarząd. Bardziej ożywioną działalność rozpoczęło jednak dopiero po po­ wołaniu w roku 1930 nowego zarządu. W jego składzie znalazł się m.in. Cezary Wolfram z Gocławia. Niemal cała aktywność Towarzystwa skierowana została w stronę działań mających na celu budowę infrastruktury szybko rozwijającej się dzielnicy, natomiast kwestie kulturalne, które ze względu na strukturę społeczną jej ludności miały swoją wyraźną specyfikę, zdawały się pozostawać niejako na drugim planie. Jednym z najważniejszych przedsięwzięć Towarzystwa w tej dziedzinie było uruchomienie przy ul. Miedzeszyńskiej 5 biblioteki i czytelni (Drozdowski 1977, s. 4) 34 35 3 4 3 5 W y w . 2/04, inf. J.S. W y w . 2/04, inf. J.S. P o c h o d z ą c y z K a m i o n k a inf. R . M . c h o d z i ł tam od czasu do czasu wraz z c a ł ą r o d z i n ą ( w y w . 10/98). �238 ANDRZEJ W O Ź N I A K III Tygodniowy rytm czasu pracy i czasu poza pracą oraz niedzielnego wypo­ czynku i rozrywki ulegał mniejszym lub większym zmianom w dniach świątecz­ nych i okresach je poprzedzających. Święto, zarówno to związane z cyklem prze­ łomowych wydarzeń życia ludzkiego, jak i z obrzędami dorocznymi, narzucało własne reguły rządzące czasem oraz właściwy mu zespół zachowań i obrzędów. Ponieważ szczegółowy opis obrzędów i wierzeń związanych z obu cyklami świątecznymi nie jest celem mojego artykułu, postaram się zwrócić w nim przede wszystkim uwagę na zmiany, jakie określone święta powodowały w tygodnio­ wym rytmie czasu pracy i czasu wolnego gocławian. Jednym z najważniejszych wydarzeń rodzinnych były narodziny dziecka. Po­ ród na Gocławiu odbywał się w domu. Kiedy kobieta poczuła bóle, posyłano po umówioną wcześniej akuszerkę. Ta po przyjściu „myła ręce i zabierała się do roboty", wyganiając wcześniej męża położnicy z izby. Po urodzeniu myła dziecko w miednicy, owijała w pieluchy i wołała do ojca: „masz chłopaka" albo: „masz dziewuchę". Jeśli dziecko było słabe, chrzciła je zaraz. Na Gocławiu było w zwyczaju, że po szczęśliwym porodzie akuszerkę częstowano przygotowaną na tę okazję „grzanką" z wódki z cukrem i czekoladą. Gdy dziecko było zdrowe z chrztem w kościele czekano do jakichś dużych świąt, „bo było taniej". W na­ głych wypadkach jednak nie czekano nawet do niedzieli i chrzczono je w dzień powszedni. Na chrzestnych wybierano kogoś z rodziny, „albo najbogatszego". Imię nadawano dziecku także, „jakie sobie przyniosło", tj. imię patrona dnia, w którym się urodziło, lub po kimś z rodziny. Wystawność chrzcin „zależała od kieszeni"; kiedy w rodzinie była bieda brali w nich udział „tylko kum, kuma i domowi", zdarzało się też, że nie robiono żadnego przyjęcia. Zwykle jednak za­ praszano gości z rodziny, najbliższych sąsiadów i znajomych, niekiedy 20-30 osób, a bywało i więcej. Gości podejmowano przeważnie obiadem, po obiedzie była „gorzałka", wędlina, później ciasto. „Jak jeszcze gdzie muzykant był, to pograł, potańczyli, zabawa była przy okazji". Gdy goście sobie podpili, „to i pośpiewali sobie". Alkoholu było tyle, na ile rodzice mogli sobie pozwolić. Decydował o tym ojciec. „Przeważnie na takie chrzciny, to i tak włazili w długi" - mówi inf. J.L. - „chyba, że ktoś robił na państwowym". Latem, gdy była ładna pogoda, przyjęcie robiono gdzieś w cieniu poza domem. Przeważnie jednak odbywało się ono w mieszkaniu. Starano się, aby było ono możliwie wystawne - „żeby się pokazać". Część potrzebnych sprzętów i naczyń pożyczano od sąsiadów, a sie­ dziska robiono niekiedy z desek pokrytych kapą albo kocem . W okresie międzywojennym Pierwsza Komunia była bardziej uroczystością szkolną, niż świętem rodzinnym. „Nie była tak uroczyście [jak obecnie] obchodzo­ na, bo była bieda" - mówi informátorka z Gocławia . Przygotowanie do Pierw­ szej Komunii prowadzone było w ramach lekcji religii w szkole. Uroczystość od36 37 3 6 3 7 W y w . 7/01, inf.J.L. W y w . 13/01, inf. H . W . �239 PRZEDMIEJSKIE GRY I Z A B A W Y . bywała się w maju - wspomina J.L., również mieszkaniec Gocławia - w niedzielę. W dzień komunii dzieci zebrały się w szkole i w szyku, ze sztandarem szkolnym i nauczycielami, zwłaszcza wychowawcami klas komunijnych, poszły do koś­ cioła. Ubranka chłopcy mieli granatowe z białą kokardą na ramieniu i białe koszule, spodnie różnej długości. Dziewczęta były w białych sukienkach z wia­ nuszkiem na głowie. Po komunii dzieci wracały do szkoły na śniadanie - kakao, ciasto i pączki. Po śniadaniu szły do domu, a po południu jeszcze raz do kościoła. W domu nie było żadnej uroczystości ani prezentów, tylko rodzice starali się być tego dnia na komunijnej mszy świętej - krewni raczej nie bywali. Po powrocie do domu trzeba było zdjąć odświętne ubranie, aby się nie zniszczyło . Ślub i wesele były w polskiej, uboższej części społeczności Gocławia wyda­ rzeniem, które - szczególnie w czasie kryzysu końca lat 20-tych i pierwszej po­ łowy lat 30-tych - mobilizowało do wielkiego wysiłku organizacyjnego i finan­ sowego rodziny obojga młodych, a nierzadko i ich samych. Większego - jak się wydaje - znaczenia niż w okresie wcześniejszym nabrały wówczas tzw. oświad­ czyny. Były one rodzinną uroczystością, na którą rodzice młodej zapraszali rodziców jej przyszłego męża. Spotkanie odbywało się przeważnie w sobotę. Przygotowywano uroczysty obiad „z gorzałką, jak pół wesela prawie", podczas którego omawiano sprawy związane ze ślubem i weselem, uzgadniano, u kogo się ono odbędzie, bo choć tradycyjnie odbywało się ono u panny młodej, to nie zawsze było to możliwe. Określano podział wydatków. Główny ciężar organiza­ cji wesela spoczywał na rodzicach dziewczyny, druga strona płaciła za alkohol, muzykę, przejazd do ślubu, fotografie. Niekiedy „bywały kłopoty z dogadaniem się". Podczas obiadu kandydat na męża prosił rodziców panny o jej rękę. Jeśli mógł, dawał jej pierścionek, ale na Gocławiu, gdzie była bieda, zdarzało się to rzadko, bo duże były wydatki na ślub i wesele. W czasie „oświadczyn" omawia­ no też sprawę posagu i wyprawy. W posagu panna dostawała przeważnie „trochę jakichś mebli" albo pieniądze na nie. Szwagier inf. J.L., który pracował w znanej na Grochowie pralni Gebera i miał oszczędności, mógł wynająć mieszkanie i kupić najpotrzebniejsze meble. Od czasu „oświadczynowego" spotkania „młodzi się już nie kryli", byli oficjalnie narzeczeństwem, ludzie naokoło o tym wiedzie­ li. Nawet jeśli termin ślubu bardzo się przeciągał, przeważnie z braku pieniędzy, kiedy narzeczeństwo było oficjalne, nie budziło to zgorszenia . Gdy ustalono już termin ślubu, młodzi (niekiedy wraz z rodzicami) chodzili zapraszać gości .W latach kryzysu zapraszano na wesele 50, a niekiedy i więcej osób - krewnych i najbardziej zaprzyjaźnionych sąsiadów. Tych, których nie można było zaprosić na wesele, proszono na „poprawiny". 38 39 40 3 8 W y w . 9/01, inf. J.L. 3 9 W y w . 8/01, inf. J.L. W ś r o d o w i s k u r o b o t n i c z y m Warszawy w latach 30-tych rezygnowano niekiedy z weselnego p r z y j ę c i a , aby za z a o s z c z ę d z o n e p i e n i ą d z e w y n a j ą ć mies2:kanie i k u p i ć t r o c h ę m e b l i ( G a r w a c k i 1983, s. 78). Czasem ograniczano się do skromnego p o c z ę s t u n k u dla paru n a j b l i ż s z y c h o s ó b z rodziny, tak j a k A . N o w a k o w s k i z Ochoty, k t ó r y m ó g ł się o ż e n i ć ze s w ą n a r z e c z o n ą dopiero po siedmiu latach z n a j o m o ś c i ( N o w a k o w s k i 1973, s. 5 2 - 5 3 ) . 4 0 W y w . 14/01, inf. A . R . �240 ANDRZEJ W O Ź N I A K Wesele urządzano w domu panny młodej, przeważnie w niedzielę, „a w po­ niedziałek były poprawiny" . Jeśli było ciepło, tańczono również na podwórku przed domem. Bawił się wtedy prawie cały Gocław, bo w tańcach brali udział i ci, których na wesele nie zaproszono. Potrawy weselne - koniecznie rosół, a jeśli rodzinę było stać, to jeszcze np. kotlety z kartoflami i buraczkami, niekiedy flaki - przygotowywała kucharka, umiejąca dobrze gotować kobieta z rodziny lub sąsiadka. Podawano również domowe wędliny z utuczonego na tę okazję wieprzka - salceson „czarny", „włoski", kiełbasę, na końcu zaś ciasto. Pito wódkę, piwo, lemoniadę. W przygotowywaniu wesela pomagała cała rodzina i sąsiedzi organizacyjnie (użyczając swojej części domu, pożyczając sprzęty i zastawę) i materialnie, dostarczając niektóre produkty (np. wódka, jaja, itp.) . Gdy zmarł ktoś z mieszkańców Gocławia, zwłaszcza osoba dorosła, w jej pożegnaniu brała udział niemal cała katolicka społeczność przedmieścia. W cią­ gu trzech dni, kiedy ciało pozostawało w domu, wieczorami zbierano się przy trumnie, aby do późnych godzin wieczornych modlić się i śpiewać nabożne pieśni. W tych modlitewnych czuwaniach najliczniej uczestniczyły starsze kobiety. Na pogrzeb na cmentarzu bródnowskim szła większość mieszkańców Gocławia, tylko nieliczni zostawali w domach. Trumnę wieziono karawanem; kondukt kroczył ulicą Targową i przez całą Nową Pragę. Po mszy żałobnej, od kościoła do grobu, trumnę niesiono. Przy grobie otwierano ją, aby zebrani mogli „pożegnać się ze zmarłym". Po pogrzebie zamożniejsi zamawiali w słynnej restauracji na Bród­ nie, znajdującej się przy ul. św. Wincentego, naprzeciw głównej bramy cmenta­ rza, zwanej powszechnie „Pod Trupkiem", poczęstunek - „konsolację" . Imieniny w katolickich rodzinach na Gocławiu obchodzone były powszech­ nie, ale nie zapraszano na nie - „przychodził, kto pamiętał". Urządzano je tylko dorosłym. Nie przekładano imienin na inny dzień. Odbywały się zazwyczaj przed wieczorem, „bo każdy pracował i nie było zwalniania się z pracy". Dom przed imieninami sprzątano „jak na niedzielę". Ponieważ mieszkania były przeważnie jednoizbowe, nie było problemu, gdzie przyjąć gości - jeśli ktoś miał pokój z kuch­ nią, przyjmowano ich w pokoju, ale zdarzało się i w kuchni. Stół nakrywano bia­ łym obrusem - „to już podstawa była", wyciągano sztućce „jak kto miał lepsze". Przygotowywano zazwyczaj trochę wędliny, trochę mięsa pieczonego czy duszo­ nego, „trochę jajek z pieprzem i solą, boczek, ogórki, grzybki, jak ktoś miał, ciasto upiekli", dawano „trochę gorzałki i wszystko" - czasy były ciężkie, ludzi nie stać było na urządzanie hucznych imienin. Jeśli spodziewano się więcej gości, przy­ gotowywano się wcześniej, jeśli przychodziło parę osób, to gospodyni wyciągała poczęstunek z kredensu w ostatniej chwili. Rzadko przychodzono na Gocławiu do 41 42 43 4 1 J e ż e l i w t y p o w y m g o c ł a w s k i m d o m u z s i e n i ą „ n a p r z e s t r z a ł " m i e s z k a ł y d w i e rodziny, wesele o d b y w a ł o s i ę w obu c z ę ś c i a c h d o m u : w jednej p r z y g o t o w y w a n o p o t r a w y i j e d z o n o , w drugiej t a ń c z o n o . 4 2 W y w . 1/04, inf. A . R . 4 3 W y w . 6 / 0 1 . inf. J.L.; w y w . 14/01, inf. A . R . Obszerny opis „ k o n s o l a c j i " u r z ą d z o n e j przez z a m o ż n e g o gospodarza ze w s i Z e r z e ń w podmiejskiej restauracji w s ą s i a d u j ą c e j z G o c ł a w i e m osadzie Bluszcze zawiera Zielone lato 1934 H . Boguszewskiej i J. Kornackiego (19.59, s. 100-107). �241 PRZEDMIEJSKIE GRY I Z A B A W Y . solenizanta z kwiatkami, prezentów też raczej nie było - głównie ze względów finansowych - była bieda. Czasem kupowano coś, np. rodzicom. Przy imieninach śpiewano solenizantowi Sto lat; jak był patefon, to pograli potańczyli, wesoło było. „Wesoło to było, śpiewali nieraz, że ojej". Czasem trafił się ktoś z harmonią. Latem imieniny urządzano na podwórku, w ogródku - ustawiano stół w cieniu. U ewangelików obchodzono urodziny, ale przychodzili złożyć życzenia na imieniny do sąsiadów, jeśli dobrze ze sobą żyli. Do nich się raczej nie chodziło. „Pod tym względem, to oni zamknięci byli w swoim gronie" . Choć w okresie międzywojennym byt mieszkańców Gocławia w coraz więk­ szym stopniu uzależniony był od pozarolniczych źródeł zarobkowania, to tutej­ szy kalendarz świąt dorocznych, mocno jeszcze osadzony w tradycji, nadal w znacznej mierze pozostawał związany z kalendarzem prac rolniczych. W okre­ sie Bożego Narodzenia, kiedy nie było już żadnych prac w polu czy w ogrodzie, gocławianie więcej czasu niż w jakimkolwiek innym okresie mogli poświęcić na świętowanie, wypoczynek i zabawę. Adwent, który poprzedzał i był oczekiwaniem na radosny okres Narodzenia Pańskiego, stanowił jednocześnie jego antytezę - „czas powagi i skupienia". W czasie tym nie urządzano żadnych zabaw. Imieniny odbywały się, lecz były mniej huczne. Kobiety pilnowały, aby nikt nie tańczył, „ale pośpiewać, to sobie pośpiewali". Sto lat wprawdzie zawsze musiało być, ale śpiewało się np. wiele pieśni wojskowych i patriotycznych. Przy imieninach był np. zwyczaj wspomi­ nania tych zmarłych z rodziny, którzy dobrze zapisali się w pamięci. W Adwen­ cie, podobnie jak w Wielkim Poście, nie urządzano wesel , w środy i w piątki poszczono. W latach 30-tych w dni postu jedzono już na Gocławiu wszystko oprócz mięsa, nawet smalec, lecz bez skwarek. Najczęściej jednak były to zupy mleczne, jajka, zwłaszcza gotowane, rzadziej smażone, bo trzeba było do tego używać tłuszczu. Do kraszenia używano przede wszystkim oleju . W Adwencie wczesnym rankiem, jeszcze przed śniadaniem, śpiewano po do­ mach godzinki. Ci, co mogli, szli do kościoła na roraty. Sąsiedzi budzili jeden drugiego, aby zdążyć do kościoła na godzinę 6 rano . Przez cały Adwent dzieci robiły zabawki na choinkę, ze słomy, z kolorowego papieru i krepiny, jeże, łań­ cuchy, gwiazdki, rzadziej zabawki z wydmuszek. Choinki zdobiono również ciastkami własnej roboty, orzechami i małymi jabłuszkami. Niewiele rzeczy kupowano - głównie papier i główki aniołków, świeczki, rzadko bombki, które 44 45 46 47 4 4 W y w . 16/00, inf. J.L. I n f o r m á t o r k a H . W . u w a ż a , ż e i m i e n i n y obchodzili ci „ c o m i e l i pie­ n i ą d z e " ; w y w . 13/01. N i e b y ł o w A d w e n c i e i w W i e l k i m P o ś c i e ś l u b ó w , poza j e d n y m dniem, św. J ó z e f a (19 marca), kiedy zgodnie z t r a d y c j ą ś l u b y dawano; w y w . 2 1 / 0 1 , inf. J.L. 4 5 4 6 W y w . 2 1 / 0 1 , inf. J.L. W p r z e s z ł o ś c i na p o c z ą t k u A d w e n t u wyparzano garnki p o p i o ł e m , aby nie p o z o s t a ł y w nich nawet ś l a d y t ł u s z c z u . Inf. A . R . p o w o ł u j ą c s i ę na opowiadania babki m ę ż a , w y m i e n i a p o t r a w y jedzone n i e g d y ś w d n i , w k t ó r e o b o w i ą z y w a ł post, t j . w ś r o d y i w p i ą t k i . B y ł a np. „ z a r z u t k a " z kapusty, zalewajka, a przede w s z y s t k i m kartofle z c e b u l k ą i olejem, zalewane kwasem od kapusty z k i s z o n y m i wraz z k a p u s t ą buraczkami. Jedzono też ś l e d z i e i inne ryby. W y w . 17/01, inf. A . R . W y w . 2 3 / 0 1 , inf. J.L., w y w . 17/01, inf. A . R . 4 7 �242 ANDRZEJ WOŹNIAK „bardzo szanowano" - „pudełko nowych bombek to była dla dzieci wielka radość". Choinkę ubierano przeważnie tuż przed wigilią. Jak ktoś miał mieszka­ nie dwuizbowe, to choinkę stawiał wcześniej w pokoju; starano się j ą stawiać przy oknie, żeby było j ą widać z zewnątrz . W wigilię Bożego Narodzenia kończono prace (w gospodarstwie) o zmierzchu, „o pierwszej gwieździe". Ci, co pracowali poza gospodarstwem, też przeważnie wracali wcześniej, choć nie zawsze . Porządki świąteczne w małych mieszkaniach na Gocławiu, zazwyczaj jednoizbowych, nie trwały długo. Robiono je przeważnie w przeddzień wigilii - zmieniano pościel, sprzątano. Tylko tam, gdzie były chociaż dwie izby, przy­ gotowania zaczynano wcześniej: „wysprzątali pokój i nikogo tam nie wpuszczali". W przeddzień wigilii robiono również gruntowne mycie . Pierwszej gwiazdki wypatrywały przeważnie dzieci - wraz z nią rozpoczyna­ no wieczerzę wigilijną. Stół do wieczerzy przykrywano białym obrusem, pod nim rozścielano sianko. Nakrycia dawano najlepsze, jakie były w domu, unikano podniszczonych. Potraw wigilijnych powinno być 12, ale często bywało mniej: kapusta z grochem, ryby, zupa śliwkowa z kluskami, pierogi z grzybami, z ka­ pustą, kompot z suszu (śliwkowy), ciasto przeważnie drożdżowe, rzadziej - ma­ kowiec, sernik. Na środku stołu stawiano opłatek. Matka lub ojciec zaczynali wieczerzę „krótkim pacierzem" i dzielili się opłatkiem z całą rodziną. Opłatkiem dzielono się też ze zwierzętami gospodarskimi. W wigilię nie było zakazu picia alkoholu. „Później śpiewali aż się dachy unosiły". Do najpopularniejszych kolęd należały: Wśród nocnej ciszy, Bóg się rodzi, Cicha noc (ta ostatnia była bardzo popularna wśród protestantów). Czasami wieczerza wigilijna przeciągała się aż do pasterki. Wędrówki na pasterkę bywały bardzo wesołe - rzucano się śnież­ kami, żartowano. W pierwszy dzień świąt szli czasem do kościoła nawet ci, co byli na pasterce (głównie młodzież). Śniadanie tego dnia było bardzo obfite - dojadano pozostałości z wieczerzy wigilijnej, podawano wędliny. Obfity był również obiad. Do świątecznych dań obiadowych należały: rosół z makaronem lub kaszką krakowską pokrojoną w kostkę, schab, kotlety mielone z kartoflami, kapusta, „kielicha wypili". Ciasta były takie same, jak na wigilię. Na podwie­ czorek jedzono wędliny, ciasto. Na kolację - „co kto chciał" lub wcale nie je­ dzono. W drugi dzień świąt potrawy były takie, jak w pierwszy. Odwiedzano się i goszczono nawzajem . 48 49 50 51 4 8 W y w . 2 3 / 0 1 , inf, J.L. Inf. A . R . m ó w i , iż z o p o w i a d a ń babki m ę ż a w i e , ż e „ d a w n i e j nie b y ł o c h o i n k i " . W rogu izby przy stole stawiano snopek z r ó ż n y c h z b ó ż , ozdobiony j e m i o ł ą . C h o i n k i b y ł y podobno u n i e m i e c k i c h k o l o n i s t ó w (Inf. A . R . , w y w . 18/01). 4 9 W y w . 2 3 / 0 1 , inf. J.L. Inf. A . R . p o w o ł u j ą c się na opowiadania babki m ę ż a , t w i e r d z i , ż e w w i g i l i ę j u ż nie pracowano; robiono t y l k o „ o b r z ą d k i gospodarskie". Dziadek m ę ż a , k t ó r y j e ź ­ dził k o n i e m „ n a roboty magistrackie" w w i g i l i ę j u ż nie p r a c o w a ł ( W y w . 17/01, inf. A . R . ) . 5 0 W y w . 2 3 / 0 1 , inf. J.L. 51 W y w . 23/01, inf. J.L. Inf. A . R . M ó w i , ż e w pierwszy d z i e ń zapraszano gości z najbliższej rodziny, na drugi d z i e ń „szli sami w g o ś c i " . W drugi dzień ś w i ą t na św. Szczepana, j a k o p o w i a d a ł a babka m ę ż a , u M a t k i Boskiej L o r e t a ń s k i e j sypano z c h ó r u na ludzi owies „ ż e b y się z b o ż e r o d z i ł o " ( w y w . 17/01). N a s t ę p n e g o dnia 27 grudnia (św. Jana) chodzono do k o ś c i o ł a w c z e ś n i e rano, bo b y ł a �243 PRZEDMIEJSKIE GRY I Z A B A W Y . Od pierwszego dnia świąt wieczorami chodzili po Gocławiu kolędnicy. Były to grupki 5-6 miejscowych chłopców w wieku od 8 do 16 lat. Śpiewali przeważnie pod oknami domów popularne kolędy: Wśród nocnej ciszy, Bóg się rodzi. Kolędni­ cy chodzili tylko do domów katolickich, choć żadnych zakazów w tym względzie nie było; przyjęło się to tak „samo z siebie". Dawano im zazwyczaj „po parę groszy". Grup kolędników było dużo - „jedni wychodzili, drudzy wchodzili" . W tym samym czasie zaczynał chodzić do domach Gocławia zespół „Hero­ dów". Byli to starsi chłopcy „po wojsku", a niekiedy i żonaci mężczyźni. Grupa Herodów też była miejscowa - „przez cały Adwent się szykowali, przygotowywali stroje, przebrania". Do domu, w którym mieli wystąpić, najpierw wchodził „mar­ szałek" i pytał czy mieszkańcy chcą zobaczyć „Króla Heroda" i dopiero po zapro­ szeniu zespół wchodził do izby. Czasem „aktorów" było kilkunastu (król Herod, marszałek, Żyd, anioł, diabeł, śmierć). Wchodzili, prosili krzesło dla „króla Hero­ da" i zaczynali przedstawienie. Po zakończeniu dawano im pieniądze, a jeśli byli znajomi, to i „po kielichu". Jeśli gdzieś w tym czasie była zabawa, to niekiedy zostawali potańczyć. Zazwyczaj chodzili tylko po Gocławiu, ale kiedyś wybrali się na Targówek i tam wdali się w bójkę z miejscowymi, którzy szli naprzeciw . W ostatni dzień roku, w Sylwestra, odprawiano o godz. 6 po południu mszę świętą, na którą szła większość katolickich mieszkańców Gocławia. Chociaż pa­ rafia od 1938 roku była na Saskiej Kępie, do kościoła chodzono przeważnie na plac Szembeka albo do kaplicy albertynów, gdzie było centralne ogrzewanie. Na Gocławiu w noc sylwestrową urządzano zabawy w tych domach, gdzie było wię­ cej miejsca. Zabierano ze sobą „po butelce" (1/2 litra) wódki, kobiety robiły jakieś zakąski - trochę mięsa, wędliny, salceson, przynoszono „coś ze świąt", jeśli zostało. Bawiono się przy gramofonie lub patefonie, przeważnie w kilka osób, najczęściej w gronie sąsiadów. Zabawy trwały całą noc - do rana. Większe zabawy odbywały się tam, gdzie były największe mieszkania, np. u Ranców, gdzie pokój miał ok. 25 m , u Dembińskich. Zabaw sylwestrowych nie organizo­ wano w grupach wiekowych - „razem to było". Czasem tylko zbierali się osobno starsi, „coś wypili, pogadali, bez tańców i muzyki". Na sylwestrowe zabawy ubierano się w niedzielne ubranie, nie strojono się specjalnie - były to raczej potańcówki niż huczne zabawy. W Nowy Rok większość mieszkańców chodziła do kościoła. Ci, co byli na jakichś zabawach, szli na późniejsze msze, przeważnie na sumę o godz. 11. Msza noworoczna była z kazaniem okolicznościowym i życzeniami dla parafian. 52 53 2 k o m u n i a św. pod d w o m a postaciami ( w y w . 18/01 inf. A . R . ) . Ż a d n e g o z tych z w y c z a j ó w nie zna inf. J.L. Opowiada on natomiast, ż e w Zerzeniu na B o ż e Narodzenie ( b y ć m o ż e na p a s t e r k ę ) parafianie p r z y n o s i l i k a c z k i , gęsi i inny d r ó b i stawiali przed s z o p k ą ( w y w . 15/01, inf. J.L.). 5 2 W y w . 6,7/00; 2 5 / 0 1 , inf. J.L. G o c ł a w s c y k o l ę d n i c y nie n o s i l i ze s o b ą ż a d n y c h a k c e s o r i ó w (gwiazdy, szopki). Chodzenie z s z o p k ą informator zna dobrze z s ą s i e d n i c h dzielnic, ale t w i e r d z i , ż e „ n a G o c ł a w i u s i ę to nie p r z y j ę ł o " . Zwyczaje z w i ą z a n e z p r z y g o t o w y w a n i e m szopki i chodze­ niem z n i ą po k o l ę d z i e na N o w e j Pradze w latach trzydziestych opisał d o ś ć s z c z e g ó ł o w o w swoich wspomnieniach Z d z i s ł a w K a l i c i ń s k i (1983, s. 2 0 0 - 2 0 1 ) . 5 3 W y w . 6/00, inf. J.L. O „ H e r o d a c h " i k o l ę d n i k a c h w s p o m i n a też A . R . , w y w . 17,18/01. �244 ANDRZEJ W O Ź N I A K Robiono lepszy obiad, zapraszano gości, niekiedy tych, których nie było w świę­ ta. Czasem zapraszano na wieczór „po obrządkach". Obiad noworoczny był po­ dobny do świątecznego - coś w rodzaju przedłużenia świąt. Życzenia składano sobie w Sylwestra lub w Nowy Rok (jeśli widziano się w oba dni, to niekiedy i jednego, i drugiego dnia). W Trzech Króli „szło się koniecznie do kościoła", kupowano i święcono ka­ dzidło i kredę. Po powrocie do domu pisało się na drzwiach litery K + M + B, ale nie było zwyczaju okadzania mieszkania kadzidłem. Do Trzech Króli stały po domach choinki. Starano się o przygotowanie tego dnia „lepszego obiadu"; zdarza­ ło się nawet, że pożyczano na ten cel trochę pieniędzy od krewnych czy sąsiadów. „Wymiatano" też wówczas wszystkie świąteczne pozostałości i zapasy . Od Nowego Roku do Popielca trwał karnawał; nazwa „zapusty" nie była uży­ wana. U tych, co mieli większe mieszkanie, odbywały się w soboty i niedziele potańcówki przy gramofonie. Nie były to jednak zabawy z jedzeniem i piciem. „No, czasami ta starsza kawalerka, to sobie pół litra przynieśli. A tak, to były tylko potańcówki". Dopiero przy okazji ostatków „szykowali coś", smażono fa­ worki, podobnie jak w Tłusty Czwartek. „Jak było, tak było, biednie, to biednie, ale szczerze było - gościli się, nie omijali się, syn ojca, ojciec syna, nie tak jak dzisiaj. Wszyscy się znali, wszyscy się schodzili czy na święta, czy na takie o... imprezy". W czasie karnawału potańczyć można było w każdej restauracji, bo wszędzie była orkiestra, która grała albo codziennie, albo parę dni w tygo­ dniu. Była np. taka restauracja na rogu Żymirskiego i Grochowskiej, na placu Szembeka (Boguckiego „Pod Olszynką") . Przed połową karnawału, 2 lutego, było święto Matki Boskiej Gromnicznej. Był to wprawdzie normalny dzień pracy, ale kobiety nie pozwalały, żeby ktoś np. tego dnia rąbał drzewo; z każdego domu ktoś szedł do kościoła, aby poświęcić gromnicę (świeca mogła być z poprzedniego roku) . W Tłusty Czwartek smażono pączki i faworki, rzadziej racuchy. Zapraszano się na nie nawzajem - był to dzień odwiedzin. Pączki czy faworki bardzo rzadko kupowano (zdarzało się to tylko pracującym „gdzieś w mieście"). Najczęściej robiono je po domach („gospodynie były takie, że robiły wszystko, żeby tylko było z czego"). Niekiedy przy pączkach, faworkach, jeśli byli w domu goście „wypili po kielichu, pogadali". Zdarzało się, że tego dnia posmarowano klamki u drzwi tłuszczem, w szkołach smarowano tablice . W „ostatki" chodziły po domach na Gocławiu grupy przebierańców. Były to przeważnie dzieci („małe chłopaki"), poprzebierane za Żydów, Cyganów. Prze­ brania te były bardzo nieskomplikowane, dzieciaki posmarowały się sadzą, 54 55 56 57 5 4 Wyw. 6/00, inf. J . L . 5 5 Wyw. 3, 4/01, inf. J . L . J . Kasprzycki wymienia tych restauracji na Grochowskiej przynaj­ mniej kilka, ale w latach kryzysu g o c ł a w i a n i e chodzili do nich bardzo rzadko. 5 6 Starano s i ę - m ó w i inf. J . L . - „ ż e b y ta gromnica była w k a ż d y m domu". Niekiedy odwie­ dzano s i ę w tym dniu, ale nie b y ł o ż a d n y c h ś w i ą t e c z n y c h o b i a d ó w ani innych u r o c z y s t o ś c i . Z dniem tym w i ą z a ł y s i ę przepowiednie pogody; wyw. 6/00; 2/01. 5 7 Wyw. 2, 3 , 4 / 0 1 , inf. J . L . �245 PRZEDMIEJSKIE GRY I Z A B A W Y . szminką, ubierały się w starą odzież, znalezione na strychu kapelusze. Częstowano ich po domach pączkami, faworkami, ale przeważnie dawano po parę groszy . Czterdziestodniowy okres Wielkiego Postu rozpoczynała Środka Popielcowa. Tego dnia wieczorem większość gocławian szła do kościoła, gdzie po mszy św. ksiądz posypywał wiernym głowy popiołem, a dla nieobecnych na mszy sypał popiół do książeczek do nabożeństwa. Postu bardzo ściśle przestrzegano, zwłasz­ cza wśród osób starszego pokolenia. W środy i piątki nie jedzono mięsa i tłuszczu zwierzęcego, gotowano przeważnie potrawy na mleku , w piątek zaś jedzono śledzie „jak były pieniądze". Mniej skrupulatnie wystrzegano się picia alkoholu, ale i tak pito go mało, „bo była bieda, a alkohol był drogi", zwłaszcza piwo. Bardzo pilnowano, aby w tym okresie nie było zabaw. Śluby i chrzty odkładano do świąt, „chyba że dziecko było chore". Imieniny urządzano, ale bez tańców , tylko na św. Józefa „bywało wesoło", bo mówiono, „że tego dnia nie ma postu" i uważano, że nawet śluby są wówczas dozwolone . Łoskot rozbijanych garnków z popiołem przypominał gocławianom, że połowa postu już minęła . Zwiastunem Wielkiego Tygodnia była Palmowa Niedziela, w którą prawie wszyscy mieszkańcy Gocławia szli do kościoła, niosąc do poświęcenia palemki własnej roboty z gałązek wierzby. Starano się też w następnych dniach kupić choćby jakieś drobiazgi z odzieży (np. chustkę, skarpety), aby mieć na Wielka­ noc coś nowego . W Wielkim Tygodniu rytm czasu i rozkład zajęć na Gocławiu podporządko­ wane były przygotowaniom do zbliżających się świąt. W domach i na podwór­ kach robiono generalne porządki, przygotowywano świąteczne potrawy i wy­ pieki, malowano jajka, ale pisanek już nie robiono . Od Wielkiego Czwartku zaczynały się nabożeństwa o Męce Pańskiej, w kościołach milkły dzwony. W Wielki Piątek chodzono „na groby", przede wszystkim do kościołów w oko­ licy: na Kamionku, na placu Szembeka, do kaplicy albertynów, tylko nieliczni jeździli do śródmieścia, do kościoła św. Aleksandra na placu Trzech Krzyży i do kościołów na Krakowskim Przedmieściu. Wracano stamtąd do domu niekiedy późnym wieczorem, a później jeszcze długo dzielono się wrażeniami . 58 59 60 61 62 63 64 65 5 8 Wyw. 2, 4/01, inf. J . L . Znacznie bogatszą oprawę miały ostatki na Nowej Pradze, opisywane przez Z . Kalicińskiego. Tam przebierali się kilkunastoletni chłopcy, którzy sporo w c z e ś n i e j i znacz­ nie staranniej n i ż na G o c ł a w i u przygotowywali s i ę do tego dnia (Kaliciński 1983, s. 201-202). 5 9 N i e g d y ś nawet garnki szorowano piaskiem, aby nie było w nich śladu tłuszczu (wyw. 18/01, inf. A . R . ) . Wyw. 2/01, 3/01, inf. J . L . , wyw. 18/01, inf. A . R . Wyw. 3/01, inf. J . L . Wyw. 3/01, inf. J . L . M ł o d z i e ż m ę s k a m a l o w a ł a tego dnia wapnem lub farbą okna w do­ mach panien, które nie w y d a ł y s i ę za m ą ż w karnawale, a na ścianach d o m ó w umieszczano nie­ kiedy z ł o ś l i w e napisy. 6 0 6 1 6 2 6 3 Wyw. 18/01, inf. A . R . Pisanki robiono na G o c ł a w i u przed I wojną. Później jajka gotowano tylko w wywarze z cebuli lub w roztworze z grafitu tzw. „ t u s z o w y c h o ł ó w k ó w " (z o p o w i a d a ń babki m ę ż a inf. A . R . , urodzonej w k o ń c u X I X w. - wyw. 19/01). 6 4 6 5 Wyw. 3/01, inf. J . L . ; wyw. 18/01, inf. A . R . �246 ANDRZEJ W O Ź N I A K W Wielki Piątek i Wielką Sobotę po domach Gocławia odbywało się gruntow­ ne przedświąteczne mycie i robiono ostatnie porządki. W Wielką Sobotę, kiedy przyjeżdżał ksiądz, aby na miejscu poświęcić pokarmy, „wszystko było wysprzą­ tane, porządek taki w podwórkach, jak nie było przez cały rok", opowiada J.L. W Niedzielę Wielkanocną na rezurekcję szła przytłaczająca większość miesz­ kańców Gocławia, a J.L. mówi, że chodzili na nią „nawet najzagorzalsi grzeszni­ cy - szedł taki, co zapomniał jak ksiądz wygląda". Chodzono przeważnie do najbliższego kościoła, na plac Szembeka. Podczas rezurekcji strzelanina z kalichlorku, kluczy itp. była ogłuszająca i co roku zdarzało się wiele wypadków. Po powrocie stół był już nakryty, bo zawsze ktoś jednak w domu zostawał , siadano więc do świątecznego śniadania. Przed śniadaniem dzielono się jajkiem i skła­ dano sobie życzenia. Jedzono wędzone „swojskie" kiełbasy, bywała szynka z kością, żurek z białą kiełbasą, później ciasto, herbata, kawa z mlekiem. Podczas śniadania śpiewano czasem pieśni - Chrystus zmartwychwstań jest, Wesoły nam dzień dziś nastał. Przy śniadaniu siedziano długo, z krótkimi przerwami, prawie do obiadu. Na obiad bywał często rosół z makaronem, schab lub duszona woło­ wina z kartoflami i buraczkami, na deser herbata z ciastem. Po obiedzie chodzo­ no przeważnie na przechadzkę nad jezioro, na wał, na pola i łąki, czasem w gości do bliskich krewnych. Rzadko jedzono kolację. W drugi dzień świąt szło się do kościoła, „ale zdarzało się, że ktoś nie poszedł". Nadal biesiadowano przy zasta­ wionym stole. Obiad był taki jak w pierwszy dzień. Począwszy od niedzielnego śniadania, wszystkie świąteczne potrawy obficie zapijano alkoholem, „a dopiero we wtorek to leczenie kaca było". W drugi dzień świąt odwiedzano i goszczono się nawzajem. Tego dnia „lali się okropnie wodą, każdy mokry chodził". W tym powszechnym oblewaniu się wodą, zwanym śmigusem, brała jednak udział przede wszystkim młodzież. Polewano się najczęściej z butelek, ale chłopcy, którzy polowali na dziewczęta z kubłami wody, wchodzili niekiedy na drzewa i dachy budynków. W oba dni Wielkanocy, jeśli była pogoda, między posiłkami chodzono na długie przechadzki; „wtedy mniej wódki pili". Biesiadowano też przed domami. Po świętach, jeśli utrzymywała się ciepła pogoda, coraz więcej czasu wolnego spędzano już na powietrzu . Pierwszego maja kapliczkę na Gocławiu, przy zbiegu ulic Żymirskiego i M i mośrodowej, strojono kwiatami i zielenią. Zaczynał się okres nabożeństw majowych i czerwcowych. Nikt z mieszkańców nie brał natomiast udziału w pierwszomajowych manifestacjach. Tylko paru ciekawskich jeździło czasem na Plac Teatralny popatrzeć na odbywające się tam burzliwe demonstracje i in­ terwencje policji. Trzeciego Maja świętowano, bo było to jednocześnie święto państwowe i kościelne Najświętszej Maryi Panny Królowej Polski. Chodzono tego dnia do kościoła, niekiedy zebrało się paru mężczyzn, aby porozma­ wiać gdzieś na trawie i niejako dla podkreślenia wagi święta „wypić po lufce" 66 67 68 6 6 6 7 W y w . 3 / 0 1 ; 2 5 / 0 1 , inf. J.L.; w y w . 17/01, inf. A . R . N a p r z y k ł a d m ł o d e dziewczyny, k t ó r e c h o d z i ł y do k o ś c i o ł a na godz. 11, kiedy wspaniale ś p i e w a ł c h ó r i m o ż n a b y ł o s p o t k a ć się z c h ł o p a k a m i , w y w . 2 5 / 0 1 , inf, J.L. W y w . 2 5 / 0 1 , inf. J.L.; 19/01, inf, A . R . 6 8 �247 PRZEDMIEJSKIE GRY I Z A B A W Y (tj. po kieliszku). Wywieszano, podobnie jak 11 listopada, flagi na domach, czego zresztą pilnowała policja . Zielone Świątki (Zesłanie Ducha Świętego) świętowano dwa dni i znacznie uroczyściej niż obecnie. Jak wspomina J.L. - „Było to prawdziwe zielone świę­ to, bo każdy dom w zieleni tonął [...] każde mieszkanie umajone tatarakiem, kasztanem, gałęziami z wiązu, topoli. Jeziora były w okolicy, tataraku nie bra­ kowało". Tatarakiem majono obrazy nad komodą, gałęziami - dom. Zawsze pieczono jakieś ciasto, był lepszy obiad, więcej mięsa, bo w te dni bywali goście. Jak zostało mięsa, to robili kanapki do wódki". Do kościoła chodzono w oba dni, ale niektórzy szli tylko pierwszego dnia; nie traktowano tego rygorystycznie, bo był to czas robót gospodarskich, zwłaszcza przy sianie i przy pieleniu kartofli i buraków. Bardziej świątecznie traktowali te dni ci, którzy nie mieli gospo­ darstw: „jedni za wałem w karty grali", inni szli nad jezioro . Święto Bożego Ciała nie było na Gocławiu obchodzone dużo uroczyściej niż zwykła niedziela, ale na procesję, tak jak na rezurekcję, szli prawie wszyscy, nawet ci, co do kościoła zazwyczaj nie chodzili. Parafialna procesja z kościoła na Kamionku szła przed południem na Krakowskie Przedmieście, gdzie odbywa­ ły się główne uroczystości, z udziałem wojska, ale chodzono też na procesje do innych kościołów; do kaplicy albertynów przy Grochowskiej, na plac Szembeka, gdzie procesja była po południu. Ci z gocławian, którzy mieli krewnych na Pra­ dze, jeśli zaproszono ich w gości, szli na procesję do św. Floriana. Powszech­ nego zwyczaju zapraszania gości na Boże Ciało jednak nie było. Tuż przed samą wojną chodzono też na procesję na Saską Kępę, gdzie powstała nowa parafia, do której należał Gocław . Na Gocławiu mawiano, że „dopóki św. Jan wody nie ochrzci", nie należy kapać się w rzekach i jeziorach. Wigilia św. Jana (23 czerwca) była na Gocławiu, a zwłaszcza na sąsiedniej Saskiej Kępie, dniem wesołych zabaw. W noc święto­ jańską w klubach sportowych na Saskiej Kępie grały orkiestry, odbywały się bale, tańczono również na rzęsiście oświetlonych statkach spacerowych na Wiśle. Nad Wisłę szli również mieszkańcy Gocławia. Jeśli wigilia św. Jana wypadała w dzień powszedni, po powrocie z pracy przebierano się i przed wie­ czorem chodzono nad Wisłę „na wianki". Wianki puszczała na wodę młodzież, starsi przychodzili popatrzeć, posiedzieć na wale, „flaszkę wzięli". Młodzi bawili się wesoło przy dźwiękach licznych orkiestr, spacerowali po jasno oświetlonym bulwarze na Saskiej Kępie. Później gdzieś na łąkach rozpalano niekiedy ognisko - „chłopaki przynieśli trochę gorzałki, dziewczyny zakąski". Bawiono się do późna, a potem „szli w kopki siana" . 69 70 71 72 6 9 W y w 1/01; 3 / 0 1 , inf. J.L.; 13/01, inf. H . W . G o c ł a w i a n i e brali licznie u d z i a ł w n a b o ż e ń ­ stwach m a j o w y c h i c z e r w c o w y c h przy miejscowej kapliczce, ale chodzili t e ż na nie do k o ś c i o ł a na p l . Szembeka. Jeśli ś w i ę t a w y p a d a ł y p ó ź n o i b y ł o bardzo c i e p ł o , n i e k t ó r z y k ą p a l i s i ę nawet; w y w . 5 / 0 1 , inf. J.L.; 13/01/, inf., H . W . 7 0 7 1 7 2 W y w . 3 / 0 1 , inf. J.L.; w y w . 13/01, inf. H . W . W y w . 5/01. inf. J.L. �248 ANDRZEJ W O Ź N I A K Święto Matki Boskiej Zielnej (Wniebowzięcia NMP - 15 sierpnia) w okresie międzywojennym należało na Gocławiu do najważniejszych w kalendarzu świąt dorocznych. W dzień ten powszechny był zwyczaj święcenia małych wianusz­ ków z kwiatów i ziół. Jak mówi inf. H.W. święto to obchodzono wówczas znacz­ nie uroczyściej niż obecnie . Kościół pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, w od­ ległym o około 5 km od Gocławia Zerzeniu przy Trakcie Lubelskim, jest jednym z najstarszych kościołów parafialnych Równiny Praskiej. Pierwszy drewniany kościół został wzniesiony już w roku 1403, a w trzy lata później biskup po­ znański Wojciech Jastrzębiec erygował w Zerzeniu parafię (Wierzchowski 1999, s. 17). Odbywające się tu 15 sierpnia odpusty od dawna przyciągały „ludzi z całej okolicy" . Przed odpustem, nie tylko w Zerzeniu, ale i w całej okolicy, odnawiano cha­ łupy, reperowano płoty, porządkowano obejścia, bo spodziewano się gości. Po mszy świętej, na której święcono wianki, mieszkańcy Zerzenia zapraszali do sie­ bie krewnych z bliższej i dalszej okolicy, przybyłych na odpust. Nie obywało się oczywiście bez wypitki, a świecka strona odpustu niejednokrotnie przeważała nad religijną. Niektórzy z odpustowych gości nawet nie wchodzili do kościoła. Do atrakcji odpustu należały sprzedawane tam wędliny z Karczewa (zwłaszcza kaszanka na gorąco), ciastka „gryczaki". Atrakcją dla dzieci i młodzieży była karuzela. Na loterii fantowej można było wygrać owce, prosiaki, gołębie. Było wiele kramów, w których można było „wszystko kupić": zabawki dla dzieci, pierniki, słodycze, dewocjonalia . W czasie powrotów do domów słychać było odgłosy różnych trąbek, piszczałek i gwizdków - „wszystko piszczało". Na odpust do Zerzenia chodziło wiele osób z Gocławia, przeważnie młodzież, a starsi, jeśli mieli tam krewnych lub znajomych. „Jak ktoś miał tam rodzinę, to bywał zapraszany na obiad, a później szło się na dechy" - mówi J.L. Większość dziewcząt i chłopców w wieku szkolnym biegała na odpust sama; rodzice nie chcieli z nimi chodzić, bo „naciągali na różne zakupy". Sami „szykowali się na wędliny z Karczewa i butelkę" (tj. pół litra). Bywało jednak, że w wypitce prze­ brano miarkę, niekiedy między podpitymi dochodziło do bójek. Po południu za­ czynała się zabawa taneczna, opłacana „z kawałka" (tj. od tańca). Orkiestra była zawsze bardzo dobra, o co dbał komitet organizacyjny odpustu. Jeśli nie padało , bawiono się do późna w nocy . Największymi świętami okresu jesiennego były uroczystości Wszystkich Świętych i Dzień Zaduszny. Przed Zaduszkami dawano za dusze zmarłych na mszę św. i tzw. „wypominki", ale z powodu panującej biedy było to znacznie 73 74 75 76 77 7 3 W y w . nr 13/01, inf. H . W . 7 4 W y w . nr 2 0 / 0 1 , inf. A . R . 7 5 B y ł o r ó w n i e ż w i e l u ludzi h a n d l u j ą c y c h „ z r ę k i " - „ p o o b w i e s z a l i s i ę t y m i k o r a l a m i " , m ó w i informator J.L. 7 6 Ze ś w i ę t e m M B Zielnej z w i ą z a n e b y ł o przekonanie, ż e tego dnia lub w dni n a s t ę p n e musi padać. 7 7 W y w . nr nr 13/00; 5 - 6 / 0 1 ; 15/01, inf. J.L. �PRZEDMIEJSKIE GRY I Z A B A W Y 249 78 mniej powszechne niż obecnie . W czasie świąt odwiedzano groby, ozdabiano je przeważnie gałązkami choiny, gdyż były tanie, rzadko natomiast stawiano świeczki, lampki i kwiaty. Na Bródno, choć było to daleko, chodzono przeważ­ nie na piechotę, „na skróty", przez ulicę Podskarbińską i Utratę. Odwiedziny cmentarza były okazją do spotkań z krewnymi i znajomymi, o których później opowiadano domownikom . Mało rozpowszechnione były na Gocławiu wróżby w wigilię św. Andrzeja, tzw. andrzejki (29 XI). „Czasem dziewczyny lały wosk po kątach, ale rzadko", wspomina J.L. Nie zachowały się w pamięci informatorów wspomnienia o po­ przedzających Adwent zabawach na św. Cecylię. 79 IV Badania nad międzywojennym Gocławiem rozpocząłem w 1998 roku, kiedy proces wchłaniania tego przedmieścia przez zakłady przemysłowe, osiedla miesz­ kaniowe i arterie komunikacyjne był już bardzo zaawansowany. Pozostało parę uliczek, kilkanaście starych domków i kilka osób, które dawny Gocław pamięta­ ły. Co roku burzono stare domy i odchodzili najstarsi mieszkańcy tego kwartału. Badania prowadzone na sąsiednim Grochowie i Witolinie przyniosły wprawdzie także sporo interesujących materiałów, ale tylko niewielka ich część dotyczyła Gocławia. Był to zresztą jego obraz zapamiętany przez ludzi, którzy tę dzielnicę znali tylko od zewnątrz, z wysokości Wału Gocławskiego, po którym odbywali niegdyś niedzielne spacery. Pamięć moich gocławskich rozmówców nie sięgała już głębiej niż do przeło­ mu lat 20-tych i 30-tych. Nieco wcześniejszy okres pamiętali niektórzy informa­ torzy z Grochowa. Trochę wiadomości odnoszących się do całego dwudziesto­ lecia międzywojennego zawiera literatura, dotycząca przeważnie Pragi, Grochowa i bardzo rzadko Gocławia. Materiały, na których opiera się artykuł, odnoszą się zatem przede wszystkim do lat wielkiego kryzysu. Dotyczą niemal wyłącznie katolickiej części gocławskiej społeczności. Kwestią czasu wolnego robotników warszawskich w tym okresie zajmowano się rzadko. Skutkom bezrobocia w sferze kulturalnej życia robotników, wspo­ minając również o problemie czasu wolnego, poświęcił parę stron Władysław Mierzecki w swoim studium o robotnikach Warszawskiego Okręgu Przemysło­ wego w dwudziestoleciu międzywojennym (1989, s. 152-154). Jego zdaniem wydatki na kulturę w rodzinach bezrobotnych redukowano niemal do zera, co oznaczało rezygnację „z wszelkich płatnych rozrywek". Nawet sam termin „czas wolny" uważa autor za nieadekwatny w sytuacji, kiedy „właśnie brak zajęcia był najbardziej dolegliwy dla bezrobotnego". W. Mierzecki jest więc skłonny mówić 7 8 C z ę s t o natomiast dawano p a r ę groszy za m o d l i t w y w intencji z m a r ł y c h cmentarnym ż e ­ b r a k o m , k t ó r y c h w i e l u s i e d z i a ł o pod bramami cmentarza. Pisze o nich w swoich wspomnieniach J. Ś w i d r o w s k i (1980, s. 26). 7 9 W y w . 6/01, inf. J.L. �250 ANDRZEJ W O Ź N I A K tu raczej o „czasie zbędnym" (1989, s. 152-153). Skutkiem bezrobocia - pisze, powołując się na badania M . Balsingerowej - była powszechna wśród bezrobot­ nych Warszawy początku lat 30-tych postawa apatii i zniechęcenia (Mierzecki 1989, s. 147; Balsingerowa 1932, s. 42). Wprawdzie materiały wykorzystane w artykule nie pozwalają na daleko idą­ ce wnioski, ale wydaje się, że w latach kryzysu stosunek mieszkańców Gocła­ wia do otaczającej ich rzeczywistości wyraźnie odbiegał od tej postawy apatii i zniechęcenia, którą M . Balsingerowa uważała za dominującą wśród bezrobot­ nych Warszawy. Na przykład wydatki na rozrywki i świętowanie, choć w latach największego bezrobocia były mocno ograniczone, nigdy nie zostały „zredu­ kowane do zera". Wydaje się również, iż mimo bardzo wysokiego bezrobocia, na Gocławiu miało ono nieco odmienny charakter niż w innych robotniczych dzielnicach Warszawy. Jak wcześniej wspomniałem, istniały znaczne możliwo­ ści zatrudnienia na robotach publicznych na samym Gocławiu, a przede wszyst­ kim na Saskiej Kępie. Duże zapotrzebowanie na robotników niewykwalifiko­ wanych stwarzały okresowo roboty odwadniające, prowadzone przez Spółkę Wodną Obwodu Wawerskiego. Znaczną ilość siły roboczej wchłaniało rozwi­ nięte w tamtych latach na dużą skalę indywidualne budownictwo mieszkaniowe na obrzeżach Gocławia i Grochowa. Na kupowanych od miejscowych rolników niewielkich działkach w latach kryzysu, kiedy tanie były zarówno materiały budowlane, jak i siła robocza, wyrastały jak grzyby po deszczu setki niewielkich i przeważnie tandetnych domków wznoszonych przez kolejarzy, tramwajarzy i innych, nieco lepiej zarabiających pracowników komunalnych i państwowych . Znacznie solidniej i bardziej estetycznie budowała się Saska Kępa i Nowy Gocław. Latem, w okresie pilnych robót polowych, istniały również możliwości pracy na samym Gocławiu, w gospodarstwach niemieckich kolonistów. Więk­ szość gocławian miała też w przypadku bezrobocia pewne zabezpieczenie w po­ staci własnego domu lub jego części i niewielkiego gospodarstwa czy choćby paru zagonów pod uprawę kartofli i kapusty, a także krowę, parę świń, trochę drobiu, niekiedy nawet konia. 80 Gocław, który w tamtych latach nadal miał jeszcze wiele cech tradycyjnej społeczności lokalnej, zachował też charakterystyczny dla takich społeczności system więzi i zabezpieczeń społecznych, krewniaczych i sąsiedzkich, dających jednostce i rodzinie poczucie bezpieczeństwa w sytuacjach kryzysowych. Kulty­ wowane przez gocławian zwyczaje doroczne i rodzinne oraz niektóre ze sposo­ bów spędzania czasu wolnego podtrzymywały i umacniały ten system więzi i konsolidowały społeczność Gocławia. Niewątpliwie jednak kryzys i bieda ha­ mowały niektóre jego tendencje rozwojowe i opóźniały urbanizacyjne przemiany. Bieda, ale zapewne i tkwiące w tradycji czynniki psychologiczne powodowały, że na Gocławiu wykształcenie kończyło się na szkole powszechnej, której ukoń8 0 D o m k i b u d o w a l i z r e s z t ą nie t y l k o c i najlepiej zarabiający. N i e k t ó r e z nich w z n o s i l i z po­ c h o d z ą c y c h z r o z b i ó r k i m a t e r i a ł ó w b u d o w l a n y c h ludzie bardzo n i e z a m o ż n i , r ę k a m i w ł a s n y m i i k r e w n y c h . P i s z ą o t y m H . Boguszewska i J. K o r n a c k i w Zielonym lecie 1934. �251 PRZEDMIEJSKIE GRY I Z A B A W Y czenie traktowane było jako sukces; brak było zainteresowania działalnością instytucji oświatowych i samokształceniowych. Z brakiem zainteresowania spo­ tykała się też działalność kulturalna Towarzystwa Przyjaciół Grochowa i innych grochowskich stowarzyszeń i organizacji społecznych. Ta postawa rezerwy wobec instytucji społecznych i tego, co one oferują, była wówczas wśród bez­ robotnych zjawiskiem dosyć powszechnym (Mierzecki 1989, s.152). Brak za­ ufania do propozycji pochodzących ze środowisk inteligenckich i mieszczańskich Grochowa, z których wywodzili się tamtejsi najaktywniejsi działacze społeczni, wynikał, jak się wydaje, m.in. z poczucia pewnej obcości gocławian w stosunku do tych środowisk. R.M. z Kamionka (ur. 1931) - sam doktor geologii - wspo­ mina, że wśród ludzi z pokolenia jego rodziców, a zwłaszcza dziadków (rodzina dobrze sytuowanych robotników wykwalifikowanych) funkcjonowało protekcjo­ nalne, jeśli nawet nie trochę lekceważące, określenie człowieka pochodzącego ze wsi - „czerstwiak" . Trudno określić, jak powszechne były wówczas tego rodzaju postawy, ale nie ulega wątpliwości, że one również stanowiły jedną z przeszkód utrudniających gocławianom akceptację pewnych treści wielkomiejskiej kultury i niektórych ofe­ rowanych przez miasto rozrywek. Popularność odpustu w Zerzeniu, utrzymy­ wanie się na Gocławiu aż do lat 50-ych zwyczaju tzw. kawalerki wraz z jego przedwojenną „geografią" miejscowości, do których chodzono, ożenki z panna­ mi z okolicznych wsi, rozliczne kontakty rodzinne i towarzyskie z nimi świad­ czą, że społeczność tego przedmieścia, której dotychczasowe zasady bytowania uległy zachwianiu, szukała wsparcia własnego systemu wartości w częstych kon­ taktach z bliskim jej kulturowo światem podmiejskich wsi. 81 LITERATURA Balsingerowa M . 1932, Społeczne skutki bezrobocia wśród pracowników lato 1934, Warszawa. fizycznych War­ szawy, Warszawa. Boguszewska В у stroń H . , J. K o r n a c k i J. S. 1977, Warszawa, Drozdowski E 1 sztein M . M . 1977, Nieznane karty z d z i e j ó w Saskiej K ę p y , Stolica, P. 2002, Moja Praga. Faryna-Paszkiewicz Garwacki Z archiwum Kasprzycki i Powiślu, Warszawa. Warszawa. nr 1-6, Warszawa. Z . 1983, O Starówce, Pradze i ciepokach, J. 1993, K r o k i W i t o l i n a do miasta, Życie - 1998, Korzenie - 2000, Facjatki na czynsz, Życie miasta. Warszawskie Krasiński E. 1976, Warszawskie Mierzecki W. 1989, „Przyjmę Okręgu R. 32, nr 29, s. 4. Warszawa. M . 1933, Opis 17-go o k r ę g u (Grochowa) m . st. Warszawy pod w z g l ę d e m sani­ t a r n y m , odb. Zdrowie, Kaliciński wspomnień, H . 2 0 0 1 , Saska Kępa, J. 1983, Na Czerniakowie Harusewicz 8 1 1959, Zielone Warszawa. Przemysłowego W y w . 10/98, inf. R . M . pożegnania, Warszawa. Warszawy, z dn. 10-12.IV, s. 12. t o m I I I - Praga, Warszawa. Warszawy, z dn. 4 - 5 . I I I , s. 12. sceny 1918 -1939, jakąkolwiek pracę". w latach I I Rzeczypospolitej, Warszawa. Bezrobotni robotnicy Warszawa. Warszawskiego �252 ANDRZEJ WOŹNIAK Nowakowski P o 1 iń sк i A . 1973, Światło J. 1938, Grochów dla Warszawy. - przedmurze Wspomnienia, Warszawy Warszawa. w dawniejszej i niedawnej przeszłości, Warszawa. Świdrowski J. 1980, Moja Wierzchowski Woźniak droga w świat. H . 1999, Zerzeń 1906-1939, Warszawa. Warszawa. A . 2002, N a peryferiach Grochowa. Z b a d a ń nad ż y c i e m codziennym G o c ł a w i a w okresie m i ę d z y w o j e n n y m , Kwartalnik Wrzos Wspomnienia i jego historia, K . 1985, Oko w oko z kryzysem. Historii Reportaż Kultury Materialnej, z podróży po Polsce, t. 50, nr 2, s. 155-182. Warszawa. ANDRZEJ WOŹNIAK SUBURBAN GAMES A N D ENTERTAINMENT. LEISURE TIME, HOLIDAYS A N D CEREMONIES I N THE C O M M U N I T Y OF G O C Ł A W I N 1 9 1 8 - 1 9 3 9 Summary G o c ł a w belongs to the district o f Warsaw called G r o c h ó w , on the right side o f the Vistula river. I n the years 1918-1939 G r o c h ó w was a large and q u i c k l y developing district, whereas G o c ł a w was its least urbanized part, resembling the neighbouring villages more than the urban areas. The society i n h a b i t i n g G o c ł a w was diversified i n many respects: ethnic, religious, profes­ sional. Those w h o were better o f f had German ancestry, were Lutherans o f the A u g s b u r g Confes­ sion and l i v e d m a i n l y on farming. The Roman Catholic Poles owned v e r y small farms. T h e y were i n different trades, d i d odd jobs. I n the 1930ies., due to economic crisis, great part o f them were unemployed and suffered great poverty. Some were employed i n public w o r k s or were on dole. For most families their o w n houses and small plots o f land p r o v i d e d some k i n d o f security i n case o f unemployment. People inhabiting the suburb o f G o c ł a w i n the years 1918-39 lived i n a community resembling, to a considerable degree, a local c o m m u n i t y o f the traditional type. T h e y had preserved social ties characteristic for such k i n d o f c o m m u n i t y - kinship and neighbourly ties w h i c h gave sense o f security to i n d i v i d u a l s and families i n case o f crisis. That system o f social bonds and sense o f solidarity were supported and reinforced by c o m m o n celebrating o f rituals o f annual cycle and life cycle as w e l l as particular forms o f entertainment. On the other hand it was the economic crisis o f the 1930s and poverty that contributed to setting back the urbanization and development o f the suburban district. Poverty made it difficult for the residents to enjoy all kinds o f entertainment offered by the city life. The previous w a y o f life o f the suburban c o m m u n i t y got unsettled. Frequent contacts w i t h neighbouring villages, culturally similar, confirmed and supported their value system. Translated by Anna Kuczyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c3bf146e7f0968c14f919a658c63396d.pdf 00fff67255d71dc6a9353e49e3408155 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1754 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1624 Title A name given to the resource Problemy integracyjne niemieckich przesiedleńców z Rosji w Niemczech / ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48, s.197-220 Creator An entity primarily responsible for making the resource Książek, Joanna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L V I I I : 2004, z. 1-2 PLISSN 0071-1861 JOANNA KSIĄŻEK Tybinga ( N i e m c y ) / T o r u ń PROBLEMY INTEGRACYJNE NIEMIECKICH PRZESIEDLEŃCÓW Z ROSJI W NIEMCZECH* Począwszy od siedemnastego wieku mieszkańcy Niemiec, z różnych powo­ dów niezadowoleni z warunków bytu w państwie, zaczęli masowo emigrować do Rosji, w której kuszące warunki i zapewnienia cara oferowały im lepsze życie. Lepsze życie niebawem się skończyło, a zaczęło się takie, które - pod względem nieszczęścia i ubóstwa - z sytuacją w opuszczonym kraju nie mogło nawet konkurować. Niestety dla większości z tych ludzi droga powrotu została odcięta, co skazało ich na życie w państwie obcym i nieprzyjaznym. Pozbawie­ nie własności, wolności, dyskryminacja, masowe deportacje, pokutowanie za czyny faszystowskie swoich rodaków, to niektóre klęski, które ich dotknęły. Rosyjscy Niemcy, mimo wszystko, próbowali kultywować swoją tradycję i pie­ lęgnować wiarę, zakładali rodziny i tworzyli nowe generacje, które daremnie starały się wrócić do kraju swojego pochodzenia. Kiedy w końcu w latach osiem­ dziesiątych za rządów Michaiła Gorbaczowa otrzymali taką możliwość, zaczęli masowo wyjeżdżać do Niemiec - swojej starej, jeszcze nigdy nie widzianej, ale upragnionej ojczyzny. Ten napływ rosyjskich Niemców, który od lat dziewięć­ dziesiątych przybrał gwałtownie na sile, stał się dla Niemiec problemem. KRÓTKA HISTORIA ZBYT DŁUGICH PODRÓŻY Tylko do roku 1774 do Rosji napływa 30 tysięcy niemieckiej ludności, która osiedla się głównie na terenach dolnej części Wołgi, a także na Krymie. Stosun­ kowo korzystne warunki panujące na nowych obszarach, jak sprzyjający krym­ ski klimat, żyzna ziemia oraz ulgi podatkowe i wsparcie finansowe sprawiają, że nowi osadnicy korzystnie aklimatyzują się na nowych terenach, uprawiają pola, zakładają winnice, wprowadzają wiele przywiezionch ze sobą ulepszeń w dzie­ dzinie hodowli i rolnictwa, budują swoje kościoły, zakładają religijne wspólnoty. Ta korzystna sytuacja zaczyna się jednak dość szybko zmieniać. Kontynuując politykę kolonizacyjnąpo śmierci carycy Katarzyny jej wnuk - car Aleksander I , wydaje w roku 1804 manifest ograniczający znacznie dotychczasowe swobody * A r t y k u ł jest s k r ó t e m pracy dyplomowej (licencjat), napisanej pod kierunkiem dr. W. Olszew­ skiego w Katedrze E t n o l o g i i U M K w Toruniu w 2002 roku. �198 JOANNA KSIĄŻEK kolonistów, którzy od tej pory zobowiązani są złożyć przysięgę wierności caro­ wi. Teoretycznie mają oni prawo opuszczenia Rosji, praktycznie jednak wiąże się to z kłopotami finansowymi, koloniści muszą bowiem przed wyjazdem nie tylko spłacić długi i kredyty, ale i uiścić podatek w wysokości 20% wartości majątku, który po upływie 10 lat zmniejsza się o 10%. W przededniu wybuchu pierwszej wojny światowej rosyjscy Niemcy sta­ nowili gospodarczo i społecznie stosunkowo mocną oraz lojalną wobec caratu grupę. Ich pozycja zmieniła się diametralnie w roku 1914, gdy - postrzegani jako potencjalni sprzymierzeńcy wrogów Rosji - mieszkańcy terenów położo­ nych przy zachodniej granicy państwa zostali przesiedleni do wschodniej części kraju. Koloniści z innych obszarów w wyniku wojny, rewolucji i w końcu wojny domowej potracili swoje społeczne pozycje; krok po kroku tracili też swoje majątki. Pewną ulgę i polepszenie warunków bytu niemieckich osadników przynosi ustanowienie po rewolucji październikowej w 1917 roku rządu, który zaczął prowadzić liberalną politykę narodowościową, na której skorzystali także Niemcy - niemiecka prasa, zrzeszenia i związki znowu mogły egzystować, a ich tożsamość narodowa wsparta została utworzeniem w 1924 roku Niezależnej Republiki Nadwołżańskiej oraz innych niemieckich okręgów. Jednak polepsze­ nie to okazało się tylko chwilowe. Między styczniem a kwietniem 1930 roku miała miejsce kolektywizacja. Mimo oporów ze strony ludności proces ten postępował i już w roku 1934 skolektywizowano 75% rolnictwa. Najgorszym skutkiem kolektywizacji był - panujący za państwowym przyzwo­ leniem - głód, powstały w latach 1932-1933 na skutek pobierania od kołchozów olbrzymich należności ze zbiorów na rzecz państwa i na potrzeby industrializacji. Zboże było eksportowane, a przyjmowanie pomocy organizacji zagranicznych ograniczone. W sierpniu 1933 odmówiono przyjęcia zebranych przez niemiecką organizację „Briider in Not" pieniędzy i paczek dla rodaków w Rosji, a nieliczni odbiorcy przesyłek poddani zostali nadzorowi organów bezpieczeństwa. Od roku 1934 kontakty Niemców rosyjskich z zagranicą podlegają obserwacji. W kolejnych latach wzrastają represje wobec Niemców pod zarzutem szpiego­ stwa, nielegalnych kontaktów z zagranicą, szerzenia antyrosyjskiej propagandy, rozprowadzania zakazanej literatury, rozsiewania plotek. Aresztowania i deporta­ cje odbywają się pod byle pretekstem. W latach 1938-1939 zlikwidowane zostają niemieckie szkoły na Ukrainie, język niemiecki zastąpiono rosyjskim. Wraz z roz­ poczęciem wojny niemiecko-rosyjskiej (1941) Niemcy rosyjscy zostali jednoznacz­ nie uznani za wrogą nację. Republika Nadwołżańska została rozwiązana, a prawie wszyscy Niemcy, którzy nie zamieszkiwali terenów właśnie zajętych przez niemieckie wojska, zostali deportowani z Ukrainy, Republiki Nadwołżańskiej, Gruzji i Azerbejdżanu do Azji Centralnej - Kazachstanu, Kirgistanu, Tadżykistanu oraz na Syberię, gdzie czekały ich długie lata pobytu w specjalnych obozach. Wszyscy Niemcy między 17 a 50 rokiem życia wcieleni zostali do armii pracy (trudowaja armija). „Trudarmistów" obowiązywały zasady panujące w gułagach - przy głodowych racjach żywności, pod stałym nadzorem wojskowym, pra­ cowano przy rozbudowie dróg, kolei, w kopalniach, w lasach. Niemcy, którzy �N I E M I E C C Y PRZESIEDLEŃCY Z ROSJI W N I E M C Z E C H 199 już wcześniej zostali przesiedleni na Syberię i do Kazachstanu, poddani byli nad­ zorowi komendantury, tzn. musieli się regularnie meldować w oddziałach NKWD i nie mogli bez zezwolenia opuścić miejsca pobytu. Po przegranej bitwie pod Stalingradem, wraz z odwrotem niemieckich wojsk z Ukrainy, rozpoczęła się ucieczka rosyjskich Niemców przed zbliżającą się Armią Czerwoną. Droga wiodła poprzez Węgry i Bułgarię do Niemiec. Część z ukraiń­ skich uciekinierów osadzona została w Kraju Warty, część z nich osiadła w Kraju Sudetów oraz na Dolnym i Górnym Śląsku. Pod koniec wojny 200 000 Niemców w Kraju Warty i w rosyjskiej strefie okupacyjnej Niemiec zostało pojma­ nych i poddanych „repatriacji" na tereny ZSRR. To samo stało się z połową spośród 150 000 rosyjskich-niemieckich uciekinierów w zachodniej strefie oku­ pacyjnej Niemiec, wydanych władzy radzieckiej przez zachodnich aliantów. W A L K A PO WOJNIE Wraz z końcem wojny sytuacja rosyjskich Niemców niewiele się zmieniła. Jeszcze dziesięć lat po zakończeniu wojny ludzie ci żyli w specjalnych obozach poddani reżimowi komendantury, który dopiero w 1955 roku został rozwiązany. Wtedy też wydano dekret o zniesieniu ograniczeń dotyczących prawnego statusu Niemców wraz z członkami ich rodzin. Po wizycie kanclerza Niemiec Konrada Adenauera w Moskwie we wrześniu 1955 roku i nawiązaniu kontaktów dyplo­ matycznych z ZSRR warunki Niemców uległy poprawie: rozproszeni po całym kraju zaczęli szukać swoich krewnych i osiedlać się w innych jego rejonach. Od 1957 roku powracają niemieckie szkoły i lekcje niemieckiego w szkołach rosyjskich, jednak brak kwalifikacji nauczycielskich i podręczników opóźnia proces zdobywania i nadrabiania wykształcenia. Znów mogą działać niemieckie media, wydawane są gazety, książki, nadaje radio i telewizja. Od nowa rejestro­ wane są parafie kościelne. W ramach rehabilitacji rosyjskich Niemców Związek Radziecki oferuje pomoc w zakładaniu nowych osiedli, zniesiono ograniczenie w wyborze miejsca zamieszkania, ale obciążający niemieckich osadników zarzut kolaboracji z wrogiem nie zostaje cofnięty. Podejmuje się starania przywrócenia niezależnej republiki Niemców rosyjskich. Od roku 1970, zawarty w ramach nowej polityki wobec Wschodu „Układ Moskiewski" między rządem Niemiec i ZSRR ułatwia Niemcom opuszczenie kraju. Już w roku 1957 w sowieckich urzędach złożono ok. 100 000 wniosków o wyjazd do Niemiec. W 1958 pierwszy tysiąc opuścił kraj. W kolejnych latach decyzje rosyjskich urzędów o pozwole­ niu na wyjazd zależne były zawsze od aktualnej sytuacji w stosunkach rosyjsko-niemieckich, dlatego na początku lat osiemdziesiątych rocznie nie mogło opuścić ZSRR więcej niż 1000 osób. Wraz z nastaniem pierestrojki, w wyniku ustępstw poczynionych przez Michaiła Gorbaczowa, przemilczane dotąd fakty dotyczące deportacji, obozów pracy, a także tendencji autonomicznych Niemców rosyjskich wychodzą na jaw. Podjęte zostają rozmowy w sprawie przywrócenia Autonomicznej Republiki �200 JOANNA KSIĄŻEK Nadwołżańskiej. Warunki otrzymania pozwolenia na wyjazd zostają zliberalizo­ wane, przez co z roku na rok zwiększa się liczba wyjeżdżających. Wraz z ustano­ wieniem w 1987 prawa dotyczącego przesiedleńców dochodzi do gwałtownego wzrostu liczby osób uprawnionych do wyjazdu do Niemiec. Od 1989 roku - według nowej ustawy - prawo do wyjazdu przysługuje każdemu, a nie - jak dotychczas - głównie tym, którzy ubiegali się o nie w celach scalenia rodziny. 14 listopada 1989 roku parlament Związku Radzieckiego wydał deklarację, w której deportacje i postępowanie wobec ludności cywilnej podczas wojny zostały uznane za niezgodne z prawem i ocenione jako czyny przestępcze. W tym samym roku poczyniono próby przywrócenia Autonomicznej Republiki Nadwołżańskiej, na co zamieszkująca tam obecnie rosyjska ludność zareagowała protestami. W 1991 roku sporządzono „Ustawę o rehabilitacji narodowości represjonowanych" i zaproponowano utworzenie „niemieckiej autonomii kultu­ ralnej bez terytorium". Projekt został odrzucony przez delegatów Nadzwyczaj­ nego Kongresu organizacji Niemców rosyjskich „Wiedergeburt" (Odrodzenie). Zgoda na przywrócenie Republiki Nadwołżańskiej została cofnięta. W ten sposób większość Niemców rosyjskich nadzieję na lepszą przyszłość wiązała już tylko z wyjazdem do swojej niegdysiejszej ojczyzny. Wzrost liczby opuszcza­ jących Związek Radziecki Niemców wyglądał następująco: w roku 1986 wy­ jechało 758 osób, w 1987- 14 000, w 1988-ok. 47 000, w 1989-ponad 98 000, na przełomie lat 1990/91 - 147 000 osób. „CHCEMY M Ó C ŻYĆ JAK NIEMCY MIĘDZY N I E M C A M I " Takimi słowami deklarują swoje życzenie niemieccy przesiedleńcy przed wy­ jazdem do upragnionego kraju i jest to - zdaniem średniego i starszego pokolenia - główny motyw emigracji przesiedleńców do Niemiec. Tęsknota za wolnością i wyzwoleniem spod językowej, zawodowej, religijnej i społecznej dyskrymina­ cji, chęć ucieczki przed ciągłym strachem i niepewnością wobec przyszłości oraz obawa przed powtórzeniem się dramatów deportacji i czystek sprzed lat, i przed możliwymi konfliktami etnicznymi w państwach WNP, to główne przyczy­ ny emigracji. Gospodarcze zubożenie kraju, złe warunki materialne i mieszkaniowe dodatkowo potęgują marzenie o udziale w zachodnim standardzie życia. Emigracja do Niemiec nie jest jednak wcale prosta. Aby otrzymać status prze­ siedleńca należy - oprócz potwierdzenia swojego pochodzenia - przedsta­ wić wiarygodne dowody ukształtowania swojej osoby przez niemiecką tradycję i kulturę, przede wszystkim poprzez język niemiecki i wychowanie, a także przy­ należność do niemieckiej narodowości aż do momentu wyjazdu . Dzieci prze­ siedleńców urodzone po 1.1.1993 oraz nie-niemieccy małżonkowie późnych 1 1 Tak w i ą c w przypadku posiadania w rosyjskim dowodzie w p i s u o nie-niemieckiej narodo­ w o ś c i , m i m o , ż e faktycznie jest ona niemiecka - co nierzadko p r a k t y k o w a n o w obronie przed p r z e ś l a d o w a n i a m i i d y s k r y m i n a c j ą - warunek ten uznany zostaje za n i e s p e ł n i o n y . �N I E M I E C C Y PRZESIEDLEŃCY Z ROSJI W NIEMCZECH 201 przesiedleńców (ale tylko jeśli małżeństwo trwało co najmniej trzy lata w kraju, z którego przyjechali) otrzymują status „Niemców z prawem do przyznania oby­ watelstwa". Na opracowanie wniosków o przyjęcie do Niemiec jako Spataussiedler i decyzję ze strony Niemiec oczekuje się najczęściej kilka lat. Wliczając czas potrzebny na szukanie i zbieranie potrzebnych dokumentów oraz załatwia­ nie formalności, aby w ogóle móc złożyć wniosek, od momentu podjęcia decyzji o wyjeździe do przyjazdu do Niemiec upłynąć może 5, a nawet 7 lat. Wszyscy ubiegający się o status przesiedleńca są zobowiązani poddać się testowi z języka niemieckiego. Zdarza się, że proces zbierania potrzebnych dokumentów w Rosji przeciąga się lub, że część rodziny może wyjechać wcześniej, a część musi jeszcze zostać. W przypadku, gdy sytuacja wymaga rozdzielenia małżonków, taka emigracja na raty jest częstą przyczyną rozpadu małżeństwa - kiedy mąż lub żona dojeżdżają po pięcioletniej przerwie, bywa że jedno z nich, lub oboje, mają już innych partnerów. Członkowie rodziny - cudzoziemcy (nie Niemcy, lecz na przykład Rosjanie, czy Kazachowie) mogą wjechać do Niemiec z wizą tymczasową i starać się o pozwolenie na pobyt stały. Osobom, które przeszły wstępne procedury i które otrzymały pozytywną od­ powiedź od władz niemieckich przydzielony zostaje kraj związkowy, do którego będą mogli się udać i rozpocząć nowe życie . W miejscach przyjęcia znajdują się do ich dyspozycji punkty udzielające porad i pierwszej pomocy socjalnej. Podróż­ ni otrzymują bilet do miasta docelowego, a po przybyciu na miejsce zostają tym­ czasowo zakwaterowani w mieszkaniach przejściowych (Ubergangswohnheime), gdzie pozostają do czasu zorganizowania własnego mieszkania. Od tej chwili rozpoczyna się żmudny proces przystosowywania do nowych warunków życia: rozpoczęcie kursu językowego, podjęcie nauki w szkole, poszukiwanie mieszka­ nia i pracy oraz składanie wniosków o różnego rodzaju świadczenia socjalne. 2 GDY SPRAWY Z A S Z Ł Y Z A D A L E K O : OGRANICZENIE NAPŁYWU PRZESIEDLEŃCÓW Czas od zakończenia zimnej wojny, kiedy to każdy „odbity" przesiedleniec ze Wschodu stanowił zwycięstwo nad komunizmem, dawno minął. Euforia z powodu zjednoczenia, nie tylko ze swoimi braćmi i siostrami z NRD, ustąpiła już po kilku miesiącach. W 1989 roku, kiedy upadł mur, do Niemiec Zachodnich napłynęło 377 055 imigrantów (w 1988 były to 202 673 osoby, rok wcześniej 78 623), do tego znaczna liczba azylantów. W 1990 roku padł rekord i Niemcy przyjęły 397 093 przesiedleńców z różnych krajów. Wtedy to państwo niemiec­ kie „pociągnęło za hamulec bezpieczeństwa" i postanowiło zacząć kontrolować napływ migrantów. 2 K a ż d y n i e m i e c k i kraj z w i ą z k o w y posiada d o k ł a d n e w y t y c z n e d o t y c z ą c e g ó r n e j granicy liczby p r z y j m o w a n y c h o s ó b , k t ó r e z k o l e i z o b o w i ą z a n e s ą (od 1996 r o k u ) do pozostania w przy­ d z i e l o n y m i m „ l a n d z i e " przez o k r e ś l o n y czas, chyba że do zmiany miejsca s k ł o n i j e u d o w o d ­ niona propozycja pracy, lub k o n i e c z n o ś ć zmiany w celu k s z t a ł c e n i a . �202 JOANNA KSIĄŻEK W grudniu 1992 roku, w ramach Aussiedleraufnahmegesetz, czyli prawa 0 przyjmowaniu przesiedleńców, ustanowiono nowe reguły Kriegsfolgenbereinigunggesetz (ustawy o likwidacji skutków wojny), dzięki którym możliwe stało się zastosowanie swoistego „kontyngentu" przyjmowanej grupy migrantów. Według nowego prawa, Sptitaussiedler byli teraz przedstawiciele narodu niemiec­ kiego tylko z krajów byłego ZSRR , urodzeni przed 1.1.1993, zaś ich przynależ­ ność narodowa miała zostać potwierdzona przez spełnienie o b i e k t y w n i e p o t w i e r d z o n y c h takich kryteriów jak: pochodzenie niemieckie, repre­ zentowanie przekazanych przez krewnych cech, takich jak niemiecki język, wy­ chowanie i kultura, oraz przyznawanie się do niemieckiej narodowości w kraju wcześniejszego pobytu. W praktyce oznaczało to ostateczny „wyrok": żadne niemieckie wartości kulturowe w stopniu umożliwiającym ich potwierdzenie nie mogą zostać przekazane b e z z n a j o m o ś c i j ę z y k a . Wymaganie umie­ jętności językowych stało się w pewnym sensie sposobem dokonywania selekcji wśród rosyjskich Niemców ubiegających się o status przesiedleńca (30% osób piszących test z języka jeszcze przed przyjazdem - wg ustawy z 1996 r. - nie zdaje go) . Zmiany w postępowaniu administracyjnym prowadziły często do tragedii rodzinnych: rosyjska żona przesiedleńca została zarejestrowana i mogła otrzy­ mać obywatelstwo niemieckie, otrzymała pieniężną pomoc integracyjną i prawo do kursu języka, bo przecież nie znała niemieckiego; małoletnie dzieci do 16 lat zostały wpisane do dowodu ojca. Tylko 19-letni syn bez znajomości niemiec­ kiego otrzymał odmowę przyznania mu statusu przesiedleńca, pozostał bez prawa do obywatelstwa, zapomogi integracyjnej i kursu języka, przez cały czas grozi mu deportacja, i to po tym jak cała rodzina otrzymała zgodę na wjazd 1 zerwała wszystkie kontakty w Rosji. Kolejnymi postanowieniami w ramach ustawy było ustalenie maksymalnej liczby przyjmowanych przesiedleńców z Europy wschodniej i krajów byłego ZSRR na 225 000 rocznie. W latach 1996, 1997 i 1998 po raz pierwszy od połowy lat osiemdziesiątych zaobserwowano spadek liczby przybywających przesiedleńców, w dużej mierze na skutek wprowadzonego w 1996 roku wymogu zdania testu językowego jesz­ cze w kraju pochodzenia. 3 4 3 Parlament n i e m i e c k i d o s z e d ł do w n i o s k u , że stosunki polityczne w R u m u n i i i Polsce znor­ m a l i z o w a ł y się do tego stopnia, ż e niemieckie m n i e j s z o ś c i narodowe nie s ą w i ę c e j p r z e ś l a d o ­ wane, lecz s ą p o l i t y c z n i e i kulturalnie respektowane j a k o c z ę ś ć s p o ł e c z e ń s t w a danego kraju. W z w i ą z k u z t y m prawo do roszczenia d o t y c z ą c e g o uznania za „ w y g n a ń c ó w " m a j ą t y l k o c i c z ł o n ­ k o w i e m n i e j s z o ś c i niemieckiej, k t ó r z y s ą w stanie u d o w o d n i ć , że z p o w o d u swojej p r z y n a l e ż ­ n o ś c i narodowej s ą p r z e ś l a d o w a n i i d y s k r y m i n o w a n i . Na skutek tego postanowienia, i p o n i e k ą d t a k ż e wyczerpania się p o t e n c j a ł u emigracyjnego z tych p a ń s t w , emigracja z Polski i R u m u n i i z o s t a ł a praktycznie wstrzymana. 4 J e d n o c z e ś n i e p o d j ę t e z o s t a ł y na terenie Rosji i Kazachstanu d z i a ł a n i a w e d ł u g planu, m a j ą ­ cego w s p o m ó c k u l t y w o w a n i e niemieckiej tradycji i j ę z y k a , j a k sądzi w i e l u - planu m a j ą c e g o z a t r z y m a ć m o ż l i w i e n a j w i ę k s z ą l i c z b ę rodzin rosyjskich N i e m c ó w tam, gdzie s ą teraz. W ramach tego planu ma z o s t a ć z w i ę k s z o n a oferta k u r s ó w j ę z y k o w y c h . Stan realizacji planu na rok 1998 to: oferowanie kursu j ę z y k o w e g o w 327 miastach 58 o k r ę g ó w Federacji Rosyjskiej i 119 mia­ stach 17 r e g i o n ó w w Kazachstanie oraz w sumie 300 d z i a ł a j ą c y c h Begegnungsstatten - miejsc organizowania s p o t k a ń i w s p ó l n y c h p r z e d s i ę w z i ę ć rosyjsko-niemieckich. �NIEMIECCY PRZESIEDLEŃCY Z ROSJI W NIEMCZECH 203 ORGANICZENIE ŚWIADCZEŃ SOCJALNYCH Według programu z 1976 roku, struktura środków wspierających przesiedleń­ ców gwarantowała im zapewnienie mieszkania i sprzętów domowych, zagwaran­ towanie kursów języka, przyspieszonego trybu uznania przebiegu kształcenia, pośrednictwo w znalezieniu odpowiadającej kwalifikacjom pracy, kompetentne doradztwo, a także specjalne środki wspierające integrację młodzieży, wzmoc­ nioną indywidualną opieką nad rodzinami, oraz apelowanie do społeczeństwa o zrozumienie dla problemów i trudnego położenia przesiedleńców. Od czasu ustanowienia specjalnego programu rządu z 31 sierpnia 1988 roku środki te, a zwłaszcza pomoc materialna, aby - według ówczesnych wyjaśnień - uniknąć faworyzowania przesiedleńców względem społeczeństwa miejscowego, są stop­ niowo redukowane. I tak, do roku 1994 wprowadzono następujące zmiany: dotychczasową zapomogę integracyjną (Eingliederungsgeld), którą otrzymywali wszyscy przesiedleńcy, zmieniono na zasiłek dla bezrobotnych, pobierany naj­ wyżej przez sześć miesięcy (możliwość przedłużenia czasu wypłaty zapomogi w przypadku, gdy trwa jeszcze nauka na kursie języka zostaje zlikwidowana). Skrócono czas trwania kursów językowych z 10 do 8, a potem do 6 miesięcy. Od tej pory także przybyli otrzymują zwrot kosztów podróży, ale nie transportu sprzętów domowych, co oznacza, że muszą je stopniowo od nowa organizować. Nie otrzymują już tzw. Überbrückungshilfe - zapomogi związanej ze zmianą miejsca życia, jedynie 1000 euro na pierwsze potrzeby, przy czym późni prze­ siedleńcy z krajów byłego ZSRR, urodzeni przed 1956 rokiem, otrzymują w ra­ mach Eingliderungshilfe prawo do jednorazowej wypłaty tzw. kwoty wyrównu­ jącej szkody moralne w wysokości 2000 euro, urodzeni przed 1946 - 3000 euro. Jako że pozycja startowa przesiedleńców na rynku pracy od lat dziewięćdzie­ siątych jest o wiele gorsza niż w latach poprzednich, ograniczenia środków inte­ gracyjnych przesuwają praktycznie ciężar finansowy związany z przyjmowaniem przesiedleńców na pomoc socjalną. Skrócenie kursów językowych z 12 do 6 miesięcy to polityka raczej bezsensowna, bo ograniczenie wydatków na kursy wiąże się ze wzrostem liczby bezrobotnych z powodu braków językowych, którzy ubiegać się będą o zasiłek dla bezrobotnych. Mimo ograniczeń finansowych państwo niemieckie przeznaczyło w roku 1997 3 miliardy marek na środki wspomagania integracji przesiedleńców, w tym 255 milionów marek dla młodocianych. KWESTIA JĘZYKA Zadziwiające, jak odmiennie kwestia języka postrzegana jest przez obie „stro­ ny" - ustanawiających kryteria przyjęcia przesiedleńców i samych zaintere­ sowanych. Podczas gdy znajomość niemieckiego stanowi jeden z najbardziej znaczących warunków otrzymania statusu przesiedleńca, jej brak postrzegany jest przez przesiedleńców jako oczywisty skutek I I wojny światowej. Przesiedleńcy �204 JOANNA KSIĄŻEK mogą przyjeżdżać do Niemiec na podstawie ustawy o likwidacji skutków wojny (Kriegsfolgenbereinigungsgesetz), pomyłką zatem jest, że wymaga się od nich posiadania czegoś, co wskutek wojny utracili i co - zdaniem niektórych - spo­ wodować powinno tym większe zobowiązania państwa niemieckiego wobec nich (por. Schatz, http://www.zarskie-nemzi.ru/Politik/das_duell.htm). Dzieci i młodzież z rodzin rosyjskich Niemców gnębi niemały dylemat. Na podstawie definicji politycznych są uznani za Niemców i na każdym kroku spotykają się z oczekiwaniem, że zrezygnują ze swojej „rosyjskiej części", że będą mówić i myśleć po niemiecku, bo dla kultury w i ę k s z o ś c i - „niemiec­ kie" to „pozytywne". Jednocześnie oferta kursów językowych została ograniczona do połowy tej oferowanej wcześniej. Z kolei, mimo że młodzi przesiedleńcy zaraz po przyjeździe do Niemiec i podczas nauki nowego języka mówią, myślą i marzą po rosyjsku, używanie rosyjskiego określa się jako złe i skierowane przeciwko integracji. To spostrzeżenie oraz niepewność w obcym otoczeniu, jaką odczuwa­ j ą młodzi przesiedleńcy, powodują ucieczkę i zamknięcie się we własnym środo­ wisku - grupie rosyjskojęzycznej młodzieży z tym samym problemem. Sytuacja odosobnienia wskazywana przez obie strony (przesiedleńców i „tubylców") jako efekt niepożądany w procesie integracji, zostaje potwierdzona i spotęgowana. To, że dzieci i młodzież w szkołach nie otrzymują dostatecznego wsparcia w nauce niemieckiego, a rosyjski pozostaje w ogóle zaniedbany, powoduje swego rodzaju językową degenerację, co z kolei oddziaływuje na ich zdolność komunikowania się i poczucie własnej wartości. Rozwój językowy i emocjonal­ ny warunkują się wzajemnie i wpływają na kształtowanie tożsamości. W prze­ ciwieństwie do lat ubiegłych ponad połowa przyjezdnych rodzin jest „dwuetniczna" - przeważnie niemiecko-rosyjska lub niemiecko-kazachska - i z tymi rodzinami młodzi ludzie kształtujący swoją osobowość się identyfikują. Dlatego w przypadku, gdy w celu zyskania akceptacji każe im się odrzucić owo rosyj­ skie, czy kazachskie dziedzictwo, z którym przyjechali i którym po części są sami, powstaje niełatwy do przezwyciężenia dysonans, który spowodować może blokadę uczenia się niemieckiego. W przeciwieństwie do dzieci innych imigran­ tów, które zachęcane są do pielęgnacji swego języka ojczystego, dzieci prze­ siedleńców z Rosji widzą, jak ich język i kultura jest nie tylko ignorowana, ale uchodzi za niegodną. Także to, że rodzice takich dzieci otrzymują znacznie mniej możliwości nauki niemieckiego wprowadza niecodzienną sytuację w rodzinie: znać niemiecki znaczy móc więcej i musieć pomagać rodzicom w wielu sytua­ cjach, które tego wymagają. Ciągłe zażenowanie w obliczu bezradnych języ­ kowo rodziców, a także poczucie wykorzystywania przez rodziców, rodzić może nie tylko świadomą lub podświadomą odmowę nauki języka, ale może trwale przyczyniać się do konfliktu pokoleń. Niektórzy komentatorzy powyższych problemów twierdzą, że przesiedleńcy przeceniają znaczenie języka, że mają tendencję do tłumaczenia i racjonalizo­ wania w ten sposób wszystkich problemów związanych z integracją w społe­ czeństwie (Kornischka 1992, s. 49), lecz język, jako najsilniejszy wyznacznik przynależności etnicznej, jest zarazem najwyraźniejszym znakiem rozpoznaw- �NIEMIECCY PRZESIEDLEŃCY Z ROSJI W NIEMCZECH 205 czym i przyczyną akceptacji lub odrzucenia w danym środowisku. Zasygnali­ zowanie przyjaznego nastawienia i życzliwości podczas pierwszego kontaktu - chociażby samo pozdrowienie - jest związane z użyciem języka i jest w tym przypadku często niepożądaną manifestacją obcości. Ma to związek ze ścisłą zależnością między obcym jązykiem a ksenofobią: jak dowodzą niektóre badania ktoś, kto włada językiem w bardzo ograniczonym stopniu, lub chociażby mówi w obcym dialekcie albo z obcym akcentem, jest kwalifikowany jako obcy o wiele częściej niż ktoś, kto posiada cechy zewnętrzne ewidentnie świadczące o jego obcości, lecz mówi poprawnie w danym języku (por. Kornischka 1992, s. 80). WOLNOŚĆ I INDYWIDUALIZACJA - PLUSY I MINUSY NOWEJ RZECZYWISTOŚCI Z wywiadów przeprowadzonych w 1990 r. wśród przesiedleńców przybyłych do Niemiec w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych (por. Dietz, Hilkes 1994, s. 56) wynika, że najbardziej podobają im się w Niemczech materialne warunki życia oraz wolność społeczna i osobista. Są też tacy, którym podoba się wszystko. Wśród udzielających odpowiedzi: najbardziej podoba mi się życie wśród Niemców, której udzieliło 7% pytanych, najsłabiej reprezentowana była grupa najmłodszych (poniżej 40 roku życia) - 0,8%. Zapytani o to, czego najbar­ dziej im brakuje, pytani odpowiadali najczęściej: osobistych kontaktów, precyzu­ jąc, że chodzi o kontakty z krewnymi i przyjaciółmi, którzy zostali w Rosji, ale także o towarzyski dystans w kontaktach z Niemcami, którzy jawią się im jako ludzie zimni, zamknięci i myślący w kategoriach konkurencji. Często powtarzała się opinia: tutaj nie ma takich przyjaźni, jakie mieliśmy tam. Migranci przybywający z Rosji, obserwujący zwyczaje i tryb życia społe­ czeństwa niemieckiego, czują się często zagubieni i zniesmaczeni. To, co zastają przybywając do Niemiec, to wysoki standard życia, demokratyczne struktury i wysoko zindywidualizowane relacje społeczne. Stosunkowo pewne materialne zabezpieczenie i społeczne bezpieczeństwo, w powiązaniu z niezobowiązujący­ mi, daleko zdystansowanymi formami komunikacji i obchodzenia się z ludźmi, jest dla przybyszy z byłego ZSRR niepojęte. Szczególnie nieswojo czują się wobec postępującej indywidualizacji, która wyraża się - jak sami to określają - w odrzuceniu wiary oraz dających pewność, historycznie ugruntowanych, tradycyjnych form współżycia w społeczeństwie (por. Dietz, Hilkes 1994, s. 76). Nieufność przesiedleńców wobec zastanego porządku społecznego budzi pluralistyczna struktura niemieckiego społeczeństwa oraz utrata autorytetów i tradycyjnych wartości, które się z tym wiążą. W odpowiedziach na pytania 0 największe problemy w życiu codziennym wymieniane są podobnie: trud­ ności towarzyskie i społeczne, wśród nich bezbożność, degeneracja młodzieży, pośpiech, niesprawiedliwość społeczna, odrzucenie ze strony społeczeństwa 1 - co ciekawe (najczęściej wymieniana) obecność obcokrajowców. „Życie jak Niemcy pomiędzy Niemcami" okazuje się, dla wielu przesiedleńców - zwłaszcza �206 JOANNA KSIĄŻEK w regionach Niemiec o dużej liczbie cudzoziemców - niestety, niemożliwe. To irytuje przesiedleńców, wśród których akceptacja cudzoziemców jest mniejsza niż wśród społeczeństwa miejscowego. Zmiana „opcji" społecznej i przyzwyczajeń, wraz z innymi problemami, sta­ nowią dla przesiedleńców działające stale lub przez długi czas czynniki stresu. Autorka badań z 1978 roku dowodzi, że przesiedleńcy stanowią grupę, u której pychiczne i fizyczne dolegliwości związane ze złym samopoczuciem występują o wiele częściej niż u reszty społeczeństwa, przy czym wśród przesiedleńców z całej Europy środkowo-wschodniej właśnie imigranci z ZSRR wykazują naj­ większy wskaźnik symptomów chorobowych (por. Barbaśina, Brandes, Neutatz (wyd.) 1999, s. 114). Jako winne tego stanu wymienia się najczęściej nie tyle działania uboczne samej emigracji, lecz iluzjonistyczne nastawienie oraz zbyt wysokie oczekiwania i nadzieje związane z przyjazdem do Niemiec. Im większy rozdźwięk między wyobrażeniami a rzeczywistością, tym większe niebezpie­ czeństwo wystąpienia dolegliwości zdrowotnych. Autor jedynej chyba pracy o psychicznych problemach przesiedleńców, wśród typowych dolegliwości w tej grupie badanych wymienia przeciętne objawy stresu w ponadprzeciętnym wymiarze i częstotliwości np. bóle głowy, czy wrzody żołądka, ale także nad­ mierną drażliwość, stany depresyjne, poczucie winy i spadek poczucia własnej wartości (Kornishka 1992). W większości przypadków delegliwości te nie są leczone, co zwiększa jeszcze wymiar problemu. PUNKT WIDZENIA Po przeprowadzeniu w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych badań dotyczących opinii publicznej na temat przesiedleńców (dane dotyczą przesie­ dleńców z całej środkowo-wschodniej Europy) stwierdzono konieczność prze­ zwyciężenia obaw, przesądów i negatywnego nastawienia wobec nich, czemu służyć miałoby zwiększenie w mediach oferty programów informacyjnych o tej grupie i jej problemach. Jak się bowiem okazało, większość społeczeństwa niemieckiego właściwie nie przyjmuje spraw dotyczących przesiedleńców do wiadomości, co wyraża się w postawie: nie jesteśmy wprawdzie „przeciw", ale i nie „za". Fakt, że dużej liczbie mieszkańców Niemiec problemy przesiedleń­ ców są obce powoduje brak zrozumienia w postrzeganiu ich potrzeb, motywa­ cji wyjazdu i chęci zostania w Niemczech. Według ankiety przeprowadzonej w Hamburgu w 1978 roku 30% Niemców opowiedziało się przeciw przyjazdowi przesiedleńców, 40 procentom nie robiło to żadnej różnicy, a reszta, czyli 30%, była za przyjazdem Spataussiedler. Według wyników innego badania (1980) 59% zapytanych przesiedleńców stwierdziło, że społeczeństwo tutejsze pełne jest przesądów wobec nich, z czego 49% zostało z tego powodu urażonych. W więk5 5 Instytut Badania O p i n i i Publicznej G E W O S . Te w y n i k i , j a k i inne, omawiane w t y m roz­ dziale w y n i k i b a d a ń p o d a j ę za: K o r n i s c h k a 1992. �N I E M I E C C Y PRZESIEDLEŃCY Z ROSJI W NIEMCZECH 207 szóści przypadków chodziło o określenia typowe wobec obcokrajowców, jak: Polacken, Ruskis, Russen-Schweine, Kanaken, Scheiß-Pollacken i podobne. Gorzej jeszcze prezentuje się sytuacja na terenach byłej NRD, gdzie w porów­ naniu z resztą Niemiec żyje znikomy procent przesiedleńców i obcokrajowców, a gdzie panuje przysłowiowa wręcz nienawiść do nich. Jako powód złego nastawienia wobec przesiedleńców wśród społeczeństwa miejscowego wymienia się między innymi tzw. motyw „wyparcia": rosyjscy Niemcy przypominają Niemcom o Trzeciej Rzeszy, wojnie i jej skutkach, czyli o ich własnej przeszłości, którą chcieliby wymazać ze swojej świadomości. Igno­ rowanie przesiedleńców jest próbą usunięcia przyczyn złych wspomnień, wyrzu­ tów sumienia, poczucia klęski i poczucia napiętnowania przez zbrodnie hitle­ rowskie. Do innych powodów zalicza się postrzeganie przesiedleńców jako konkurentów na rynku pracy, stawiających mniej wymagań i gotowych praco­ wać poniżej swoich kwalifikacji. Do końca lat osiemdziesiątych Niemcy mieli zapewne więcej powodów do narzekań jeśli chodzi o - ich zdaniem - bogate świadczenia socjalne należne przesiedleńcom, niż dzisiaj. Społeczeństwo nie­ mieckie wyrażało opinię, że o warunkach typowych dla grupy marginesowej oraz 0 dyskryminacji przesiedleńców na polu socjalnym i pod względem uprawnień nie może być mowy. W niektórych wypadkach obywatele niemieccy czuli się wprost pokrzywdzeni, kiedy np. dzieci Niemki i obcokrajowca musiały ubiegać się o obywatelstwo w skomplikowanym procesie, podczas gdy potomstwo Niem­ ców rosyjskich z Rosjankami lub Rosjanami otrzymuje obywatelstwo po przy­ jeździe do Niemiec w większości bez problemów. Do napięć doprowadziła też sytuacja na rynku mieszkań, kiedy to w związku z deficytem mieszkań wśród przesiedleńców grupa ta przez jakiś czas była faworyzowana względem innych. Wedle wymagań politycznej poprawności przesiedleńcy są „mile widziani" w Niemczech, z drugiej strony wiadomo, że próbuje się ograniczyć ich napływ. Podobnie dwuznaczne stanowiska spotyka się wśród społeczeństwa niemieckie­ go, ale szala przechyla się raczej w jedną stronę. Społeczeństwu niemieckiemu ciężko przychodzi akceptacja tak odmiennej grupy ludzi, która - mierzona wedle zachodnich wartości - nie wypada zbyt atrakcyjnie i która w dodatku śmie rościć sobie prawa do niemieckiego obywatelstwa. Z tym ostatnim nie mają kłopotów zwykli obcokrajowcy, „gastarbeiterzy", azylanci, którzy nie mają pretensji do niemieckości i nie są postrzegani jako obcokrajowcy chcący stać się Niemcami 1 z tej perspektywy patrząc - mają też łatwiej. Bycie postrzeganym jako obcokra­ jowiec, cudzoziemiec (Ausländer) należy, według niektórych analiz, do najwięk­ szych trudności, jeszcze przed problemami z językiem, urzędami i pieniędzmi, z którymi spotykają się przesiedleńcy. Stanowienie niemieckiej mniejszości naro­ dowej w ZSRR nie pozostawiło w pamięci przesiedleńców zbyt wielu pozytyw­ nych doświadczeń, zapewne więc także dlatego są oni na tym punkcie szczegól­ nie wrażliwi. Przyjechali przecież do Niemiec, by mniejszością więcej nie być. Dlatego czują się dotknięci, gdy nadal jak mniejszość się ich traktuje. Prawie połowa zapytanych o to, czy czuli się kiedykolwiek źle potraktowani, pokrzyw­ dzeni lub odrzuceni przez członków niemieckiego społeczeństwa, odpowiedziała �208 JOANNA KSIĄŻEK „tak", przy czym 7% dodało „często" (Dietz, Hilkes 1994, s.84). Ze złym trakto­ waniem przesiedleńcy spotykają się przeważnie w kręgu sąsiedztwa, w miejscu pracy, ale także w urzędach, w szkole i przedszkolu. Na pytanie: „Czy mają Państwo wrażenie, że przesiedleńcy są przez społeczeństwo niemieckie mile wi­ dziani?", „tak" odpowiedziało 7,7% pytanych, „i tak i nie" - 54,8, „nie"- 36,7%. Nie pozostaje zatem wątpliwość, że ludzie ci nie łudzą się co do przyjaznego nastawienia reszty społeczeństwa wobec nich. PROBLEMY INTEGRACYJNE MŁODZIEŻY Spośród wszystkich grup wiekowych przesiedleńców najwięcej problemów wydaje się stwarzać grupa młodzieży, która stanowi spory odsetek, bo aż 38% społeczności przesiedleńców (podczas gdy odsetek osób pomiędzy 14 a 25 rokierm życia w społeczeństwie niemieckim wynosi 21%). Chcąc nie chcąc sta­ nowi ona często element reprezentujący całą społeczność przesiedleńców. To właśnie najczęściej młodzi są odpowiedzialni za zachowania i czyny niezgodne z przyjętymi zasadami (chodzi przede wszystkim o czyny przestępcze), a te, jak wiadomo, stanowią najłatwiejszą sposobność do wartościowania innych. Często bywa tak, że najmłodsi spośród członków rodzin Niemców rosyjskich nie byli inicjatorami wyjazdu do „nowej ojczyzny", lecz przekonywani przez starsze pokolenie podporządkowywali się w końcu jego woli i emigrowali wraz z całą rodziną. Większość z nich była silnie związana z krajem swojego dzie­ ciństwa i opuszczając Rosję czy Kazachstan musiała zrezygnować z kontaktów z najbliższymi przyjaciółmi, znajomymi, dalszą rodziną. Młodzi przesiedleńcy, w przeciwieństwie do starszych, nie mają emocjonalnego nastawienia do ojczy­ zny ich przodków, lecz, co oczywiste, związani są z krajem, w którym wyrośli. Można zatem pokusić się o paradoksalne stwierdzenie, że spora część przy­ byłych do Niemiec przesiedleńców nie uczyniła tego z własnej inicjatywy, żeby nie powiedzieć - z własnej woli. Nic dziwnego, że od samego początku w kręgu młodzieży brakuje motywacji, która nadaje sens emigracji i jest tak bardzo potrzebna w procesie aklimatyzowania się i zakorzeniania w nowym kraju. Bez niej młodzi ludzie znajdują się od początku na słabej i niepewnej pozycji i m.in. dlatego cierpią bardziej niż ich rodzice i dziadkowie z powodu zerwanych kontaktów i trudności w nawiązywaniu nowych, z powodu izolacji i wykorze­ nienia oraz problemów związanych z własną tożsamością i orientacją wśród nowych wartości. Zapytana przez dziennikarza Larysa odpowiada: „Nie wiem kim jestem, jestem jakoś pomiędzy". Jej paszport mówi jej, że jest Niemką, ale gdy mówi o Niemcach ma na myśli kogoś innego: tych, do których nie chce należeć, jeśli „przynależeć" oznacza „poddać się", jeśli być Niemcem oznacza nie śnić już więcej po rosyjsku. Larysa nie szuka już przyjaciół wśród Niemców, ale „być może - mówi - oni będą szukać kiedyś mojej przyjaźni. Jeśli to się stanie, to się stanie, jeśli nie - jest mi to obojętne" (Keiser, www.zeit.de/2000/14/ 200014_aussiedler_3.html). �N I E M I E C C Y PRZESIEDLEŃCY Z ROSJI W N I E M C Z E C H 209 Powszechnie sądzi się, że młodzi ludzie dysponują większym potencjałem, ułatwiającym przystosowanie się do nowych warunków, niż starsi. Są bardziej elastyczni i chłoną nową kulturę wraz z dojrzewaniem. Dlatego uważa się ich za grupę, która ma najlepiej odnajdywać się w nowej sytuacji życiowej i przez to wypadać w bilansie całej rodziny najkorzystniej. W rzeczywistości okazuje się jednak, że typowa dla młodego wieku mobilność i duże możliwości przy­ stosowywania się do zmian nie wystarczają, żeby proces integracji młodych prze­ siedleńców przebiegał sprawnie. Nie ulega też wątpliwości, że zmniejszające się od początku lat dziewięćdziesiątych przywileje oraz pogarszające się warunki finansowe i socjalne wpływają niekorzystnie na proces integracji młodych w no­ wym środowisku. Również deficyt językowy, znacznie utrudniający „pokojową" konfrontację z mentalnością niemieckiego społeczeństwa i w ogóle kontakt z niemieckimi rówieśnikami, a w pierwszym rzędzie utrudniający naukę i zdo­ bycie zawodu - należy do głównych czynników stresu i problemów, z jakimi muszą sobie radzić młodzi. Także konflikty w samej rodzinie powodują dodatko­ we sytuacje stresowe: wraz z przesiedleniem się cała rodzina nierzadko zostaje wystawiona na ciężką próbę. Najpierw jest to trud porozumienia między rodzi­ cami i dziećmi w sprawie decyzji wyjazdu, które najczęściej kończy się zgodą tych ostatnich na kompromis, a owocuje potem często rozczarowaniem zastaną sytuacją i żalem do rodziców. Innym podłożem nieporozumień jest fakt, że rodzice i dziadkowie, często skarżący się na panujące w Niemczech zbytnie swobody obyczajowe, krytykują je i odrzucają. Z kolei dzieci zmuszone są je akceptować i stosować, jeśli nie chcą zostać odrzucone przez większość np. kolegów w kla­ sie. Normy i wartości niemieckich osadników w Rosji, przywiezione przez nich z Niemiec i kultywowane przez wiele lat, nie ewoluowały tak szybko jak te same normy w społeczeństwie niemieckim, właściwie stały w miejscu. Powodowany przez odosobnienie od reszty społeczeństwa niemieckiego strach przed utratą tradycyjnych niemieckich wartości i obyczajów prowadził do kurczowego się ich trzymania. Stałość norm była podporą dla społeczeństwa i służyła zacho­ wywaniu jego tożsamości, ich zmiana była zagrożeniem i traktowana była jako zdrada wobec ideałów narodowych. Trwałość i niezmienność zasad szła w parze z religijnością przesiedleńców, która stanowiła swego rodzaju łączność z krajem, a zarazem budowała poczucie więzi w ramach danej wspólnoty. Dlatego w porów­ naniu z normami obyczajowymi w Niemczech, zmieniającymi się wraz z po­ stępem nowoczesnego, zachodniego świata, zasady obyczajowe przesiedleńców wydają się dzisiejszym Niemcom staroświeckie, skostniałe i zacofane, a w naj­ lepszym wypadku zbyt konserwatywne. Splot tych, i innych, problemów, obec­ nych w przeciętnej rodzinie przesiedleńczej, często powoduje, że zintegrowanie się z resztą społeczeństwa staje się zadaniem ponad siły młodej osoby. Od początku lat dziewięćdziesiątych do roku 2000 napłynęło do Niemiec ponad 350 000 młodych przesiedleńców. Ze sprawozdań pracowników socjal­ nych pracujących z młodzieżą wypływa przekonanie, że problemy z nią związa­ ne wzrosły od momentu upadku Związku Radzieckiego. Młodzież i dzieci, które wraz z tym przełomem przeżyły upadek wartości, jakimi żyli i jakie wpajali �210 JOANNA KSIĄŻEK im ich rodzice, przyjeżdżając do Niemiec przeżywają tragedię rozczarowa­ nia tym, że nie liczy się to, czego uczono ich wcześniej, że ich rodzice, szuka­ jąc pracy, znajdują tylko zajęcie, że właściwie wszystko wygląda inaczej, niż sobie to wyobrażali. PRZESTĘPCZOŚĆ Najczęstszym problemem poruszanym w związku z młodzieżą przesiedleń­ czą jest jej przestępczość oraz nadużywanie alkoholu i narkotyków. W jednym z największych w Niemczech więzień dla młodocianych przestępców, niedaleko Heilbronu, wyroki odsiaduje ok. 450 młodych mężczyzn. Na początku lat dziewięćdziesiątych procentowy udział przesiedleńców wśród nich wynosił 2%, w roku 1999 - aż 14%. W całych Niemczech co dziesiąty młodociany zatrzy­ many przez policję to przesiedleniec. Badania przeprowadzone między 1990 a 1995 rokiem w Dolnej Saksonii (por. Pfeiffer, Brettfeld, Delzer 1997) wykazały, że przestępczość w miejscowościach o wysokiej liczbie przesiedleńców wzrasta znacznie szybciej niż w miejsco­ wościach o względnie małej liczbie przesiedleńców. Chodzi przede wszystkim 0 włamania na tle rabunkowym do sklepów i mieszkań. Jeśli chodzi o pobicia 1 napaści - statystyki wyglądają mniej więcej tak samo w obu przypadkach. Analizując wnioski z badań podkreślano, że wzrost przestępczości związanej z kradzieżą cudzej własności idzie w parze z kryzysem gospodarczym kraju i zredukowaniem wielu form pomocy przysługujących do roku 1992 rodzinom przesiedleńców. Sytuacja ta, wraz ze wzrostem bezrobocia, prowadzi do znacz­ nego zubożenia rodzin, co z kolei dla młodzieży mającej z jednej strony kłopoty integracyjne, z drugiej całkiem inne wyobrażenia i oczekiwania wobec kraju, w którym się znalazła, stanowi impuls prowadzący do chęci zawłaszczenia cu­ dzego mienia. W państwie tak dalece nastawionym na konsumpcję jak Niemcy, dla wielu - w tym, dla przesiedleńców - możliwość posiadania dóbr konsump­ cyjnych jest znacznie ograniczona, a to ograniczenie sięga dalej niż świado­ mość braku pieniędzy. Ograniczone zostały znacznie możliwości prowadzące do legalnego ich zdobycia - szanse kształcenia, nauki języka i wykonywania zawo­ du. W społeczeństwie, gdzie przepaść między bogatymi i biednymi rośnie, a re­ klamy producentów zwracają się tak samo do jednych, jak i do drugich, rośnie też ryzyko zapewniania sobie dostatku w nielegalny sposób. Zwłaszcza mło­ dym przesiedleńcom, których rodzice opuścili swój kraj, by żyć w dobrobycie, trudno jest zaakceptować fakt konieczności ograniczania swoich wydatków do kwot wypłacanej pomocy socjalnej. Niemcy miały być krajem „czekolady i bana­ nów", czyli dostatku, ale dostatku porównywalnego z tym „tutejszym" nie ma, a w dodatku bilboardy i sklepy oferują produkty znacznie bardziej kuszące niż czekolada i banany. W społeczeństwie, w którym wartość człowieka w dużej mierze zależy od zasobności jego portfela, według powiedzenia „hast du was, bist du was - hast du nichts, bist du nichts" (jesteś kimś jeśli coś masz, jeśli nie �N I E M I E C C Y PRZESIEDLEŃCY Z ROSJI W N I E M C Z E C H 211 masz nic jesteś nikim) pokusa jest duża i krok do przestępstwa mały. To właśnie młodzi przesiedleńcy, których tożsamość, tak samo rosyjska, jak i niemiecka, zostaje zakwestionowana, mają najwięcej problemów z udowodnieniem, że są kimś. Ich pochodzenie i pozycja społeczna nie dają im takiej możliwości, więc chcą zapewnić sobie, jeśli nie uznanie, to chociaż uwagę poprzez manifestację możliwości posiadania. Za czyny przestępcze swoich „rodaków" cierpi cała spo­ łeczność, która skarży się na przedwczesne podejrzewanie przesiedleńców o wszystkie przestępstwa popełnione w okolicy i na nienormalnie częste, ich zda­ niem, kontrole policji na osiedlach przez nich zamieszkiwanych. Kontrole te spo­ wodowane są z kolei następnym problemem w środowisku młodocianych, który stanowią młodzieżowe gangi oraz ich częste bijatyki i rozróby, przede wszystkim w starciach z gangami tureckimi, których członkowie należą do pierwszej co do wielkości grupy cudzoziemców żyjących w Niemczech. Nikt nie ukrywa, że obie grupy nie lubią się wzajemnie, bo obie czują się obecnością tej drugiej zagrożone - Turcy widzą w przesiedleńcach zwykłych obcokrajowców, emigrantów, którzy z jakichś niejasnych powodów czują się Niemcami i dlatego uważają się za lep­ szych od nich, przesiedleńcy natomiast widzą w Turkach grupę konkurentów i czują się sami dodatkowo sfrustrowani, że jako Niemcy traktowani są przez niemieckie społeczeństwo na równi z Turkami. Jest to tylko częściowe wytłuma­ czenie, bo do sedna konfliktu trudno jest dojść - obie grupy, tureckiej i przesie­ dleńczej młodzieży, pytane o powody bijatyk, odpowiadają, że to reakcja na za­ czepki i prowokacje tych drugich. Nieprawdą też jest, że wszyscy młodzi przesiedleńcy czują się Niemcami. Wręcz przeciwnie, zapytani odpowiadają, że mimo, iż w ich dowodzie tożsamości wpisane jest obywatelstwo niemieckie, są Rosjanami. Niektórzy z nich otrzymali wraz z przyznaniem im obywatelstwa zmienione imiona, brzmiące bardziej niemiecko niż rosyjsko, np. Jurij jest teraz Jurgenem, ale 16-letni Jurij nie reaguje na imię Jurgen, manifestując w ten spo­ sób swój sprzeciw wobec nagłej i przymusowej zmiany tożsamości. ALKOHOL I NARKOTYKI Sfrustrowani, zdeprymowani, zrezygnowani, bo nie widzący dużych szans na przyszłość młodzi ludzie z rodzin przesiedleńczych próbują zapomnieć o swoich troskach pijąc alkohol i próbując twardych narkotyków. W statystykach dotyczą­ cych ich nadużywania młodzi przesiedleńcy przodują zdecydowanie. Pracow­ nicy socjalni i pedagodzy pracujący w poradniach narkotykowych twierdzą, że to reakcja na „wyrwanie" młodych przesiedleńców z ich dotychczasowego środowiska, że heroina ma zastępować ojczyznę, łagodzić skutki jej utraty. Nie­ którzy nie sięgają po alkohol lub narkotyki, lecz wiodąc - wydawało by się - spokojny żywot, cierpią na zaburzenia psychiczne i emocjonalne i popadają w depresję. Nie leczą się, gdyż należą jeszcze do społeczeństwa, które szukanie u innych pomocy psychologicznej uważa za żenujące. Jak podkreśla Mario Kaiser, dziennikarz Die Zeit, komentujący samobójczą śmierć młodego przesiedleńca �212 JOANNA KSIĄŻEK z Karagandy (Kaiser, www.zeit.de/2000/14/200014_aussiedler_3.html), młodzież przesiedleńcza czuje się zwabiona w dwojaką pułapkę: nie może pozwolić sobie na niepowodzenie, bo wtedy „obciąża kieszeń podatników", ale nie może też odnosić sukcesów, bo wtedy staje się konkurencją na rynku pracy. Pod wpływem takiego napięcia załamują się czasem nawet ci, którzy dysponują najlepszymi warunkami: w ich rodzinach mówi się po niemiecku, oni sami przynoszą do domu dobre oceny i znajdują zatrudnienie obiecujące im rychły dobrobyt. I wtedy pew­ nego dnia po prostu skaczą z okna. Nadzieja, wyrażana zarówno przez organy zajmujące się problemem integra­ cji przesiedleńców, jak i przez rodziców młodych przesiedleńców, że przystoso­ wanie się to kwestia czasu, nie znajduje potwierdzenia w rzeczywistości. Według badań przeprowadzonych już w latach 1980-1984 bardzo pozytywne nastawie­ nie wobec niemieckich rówieśników, panujące zaraz po przyjeździe i na począt­ ku pobytu w Niemczech zmienia się po kilku latach drastycznie: 80% pytanych po 6-7 latach nie identyfikuje się już z tutejszą młodzieżą, a 90% odpowiada „nie" na pytanie - „Czy jest coś, co cenisz i podziwiasz spośród cech twoich niemieckich kolegów?" (por. Kornischka 1992, s. 79). W obliczu tych okolicz­ ności nie dziwi fakt, że młodzi wyrażają często chęć powrotu do kraju, z którego przybyli. Najczęściej jednak spełnienie tych postanowień pozostaje w sferze ma­ rzeń, bo po przeciwnej stronie stoi przecież reszta rodziny, bez której życie po powrocie nie byłoby w żadnym wypadku takie samo. Liczby dotyczące tendencji do powrotu przesiedleńców są bardzo różne.Niektórzy przypuszczają, że poten­ cjalnych chętnych do wyjazdu jest wśród populacji przesiedleńców aż 30%. PYTANIE O TOŻSAMOŚĆ „Zwischen den Stuhlen" (dosłownie: między krzesłami) - tak określa się często położenie, w jakim znaleźli się przesiedleńcy. Oznacza to bardzo nieko­ rzystną pozycję „pomiędzy", spowodowaną nie dającą się sprecyzować i jedno­ znacznie określić przynależnością etniczną, wpływającą nie tylko na sytuację prawną i społeczną dotkniętych tym problemem, ale i na ich ogólne samopoczu­ cie. Ta trudna, dwuznaczna sytuacja nie tylko wprowadza zamęt wśród społe­ czeństwa próbującego sobie wyrobić opinię na temat przesiedleńców, lecz po­ zwala decydentom przeróżnej maści - politykom, adminstratorom, urzędnikom (i tutaj pasowało by określenie - „między stołkami") - interpretować ową dwu­ znaczność wedle własnego uznania i płynących z tego korzyści. Paradoks podwójnego wyobcowania - w Rosji postrzegano i dyskryminowano prze­ siedleńców jako Niemców, w Niemczech, z kolei, jako Rosjan - znajduje swój ciąg dalszy w innych sferach życia. Dla przykładu: rosyjskim Niemcom w Rosji oferuje się kursy niemieckiego, bo są przecież Niemcami, ale sporej części z nich nie wpuszcza się do Niemiec z powodu nieznajomości tego języka, bo zaprzecza ona, według ustawy, ich niemieckości. Będąc już w Niemczech prze­ siedleńcy postrzegani są przez prawo jako Niemcy, ale przez społeczność - jako �N I E M I E C C Y PRZESIEDLEŃCY Z ROSJI W NIEMCZECH 213 obcokrajowcy. Bycie narzędziem gier politycznych utrudnia jeszcze bardziej i tak już trudne dla wielu stwierdzenie lub potwierdzenie własnej tożsamości, która nie może znaleźć równowagi w chaosie własnych uczuć, wymagań i oczeki­ wań społeczeństwa przyjmującego oraz decyzji prawnych państwa niemieckiego. Przesiedleńcy często znajdują się w sytuacjach towarzyskich, kiedy pytani 0 to kim są, zmuszeni są przedstawiać szeregi argumentów, dlaczego właściwie czują się Niemcami. Padają wtedy zdania o pochodzeniu przodków i przypomi­ nane są fakty historyczne świadczące o cierpieniu rodzin niemieckich z powodu swojego pochodzenia, ale im dalej wstecz, tym słabsze wydają się te argumenty słuchającym. Wtedy trzeba sięgnąć po świeższe i nie bazujące na doświedczeniach dyskryminacji, lecz na czynach popełnionych dla własnego narodu. Argumenty te stanowią jednak dość perfidną pułapkę - przecież to, że ojciec 1 wujowie jako Niemcy zostali wcieleni do Wehrmachtu i tam zginęli walcząc po stronie niemieckiej i dla Niemiec stanowi raczej niechlubny moment w historii rodziny, którego należy się wstydzić i najlepiej nikomu go nie przypominać. Niemałą rolę w określeniu swojej tożsamości odgrywa nomenklatura używa­ na w odniesieniu do przesiedleńców, zwłaszcza przez najbardziej wpływowych polityków. W publikacji internetowej z 2002 roku Viktor Schatz - redaktor strony internetowej rosyjskich Niemców - wyraża swoje oburzenie po debacie telewizyjnej dwóch kandydatów na kanclerza Niemiec - Gerharda Schrödera i Edmunda Stoibera, w której ten pierwszy, przytaczając liczby napływających do Niemiec imigrantów, o przesiedleńcach z byłego ZSRR wyraża się „przy­ bysze z Rosji nie mówiący słowa po niemiecku" . Schatz uznaje, że wyrażenia „Aussiedler" (przesiedleńcy), albo „Rußlanddeutsche", choć i tak już posiada­ jące negatywne konotacje, brzmiałyby zbyt pozytywnie (drugie z nich zawiera w sobie słowo „Deutsche" i mogłoby zwiększyć wśród wyborców akceptację clla tej grupy ludności oraz poparcie dla przeciwnika politycznego), dlatego Schröder świadomie wybiera określenie nacechowane pejoratywnie. Jako protest przeciwko negatywnie kojarzonym albo „bezimiennym" okreś­ leniom przesiedleńców np. jako „przybysze z Rosjii" oraz w wyniku niechęci do określana się jako „Niemcy", na co nieoficjalnie nie chce wyrazić zgody społe­ czeństwo tubylcze uważając to za nadużycie, postuluje Schatz stworzenie odręb­ nej grupy o odrębnej, stworzonej przez swoich członków nazwie: „Zarendeutsche" czyli „Carscy Niemcy". Chęć stworzenia odrębnej grupy społecznej, rezygnującej ze wszystkich dotychczasowych określeń, jest buntem przeciwko kwalifikacji odgórnej, przeciwko odgórnemu przydzielaniu statusu i - co za tym idzie - tożsamości. „Określenie Niemcy jest dla nas tak samo za szerokie, jak dla tych, którzy nazywają się Reinländer, Bonner, czy Kölner - twierdzi Schatz - a wszystkie inne zostały nam przypisane przez innych". Na redagowanej przez Schatza stronie internetowej, na której widnieje napis „Wypędzeni! Łączcie się!", wypisane są zasady przynależności do „Zarendeutsche": mogą nazywać się nimi wszyscy Niemcy rosyjscy, wraz ze swoimi rodzinami, pod warunkiem, 6 6 http://www.zarskie-nemzi.ru/Politik/das_duell.htm �214 JOANNA KSIĄŻEK że rodzina posiada niemieckie nazwisko. Schatz wzywa także do udziału w stwo­ rzeniu stolicy „Carskich Niemców" w Bonn, z siedzibą w byłym Bundestagu, do tworzenia własnego rządu, organów administracyjnych oraz udziału w ogranizowanym konkursie na projekt własnej flagi . Jeśli zgodzić się, że wszyscy intuicyjnie dzielimy środowisko, w którym funk­ cjonujemy na swoich i obcych, i że mechanizm fundujący i wspierający naszą tożsamość polega w dużej części na odgraniczaniu sią od innych, na zdefiniowa­ niu kim się nie jest, to sytuacja Niemców rosyjskich w trybach tego mechanizmu pełna jest paradoksów. Rosyjscy Niemcy w obliczu ciągłego zagrożenia swojej egzystencji jako mniejszości narodowej, chcąc odgraniczyć się od mieszkańców Rosji, pragnęli połączyć się wreszcie ze swoimi braćmi i przynależeć do ich wspólnoty, z którą przez lata się identyfikowali. Jednak po przyjeździe do Nie­ miec okazuje się, że ta wspólnota nie chce ich przyjąć, co powoduje sytuację paradoksalną: odrzucający stosunek dawnych rodaków nie tylko hamuje całko­ wicie możliwość i chęć przynależności do tej grupy, ale i sprawia, że poprzednia tożsamość rosyjskich Niemców zostaje zniszczona: Jak mogę nadal uważać się za Niemca, skoro tak naprawdę nikt inny mnie za niego nie uważa, a niemieckie społeczeństwo traktuje mnie lekceważąco? W tej sytuacji nie mogę i nie chcę być jednym z nich. Na miejsce starej powstaje nowa tożsamość, która opiera się teraz - i tu kolejny paradoks - na manifestacji dystansu wobec Niemców, ale nie tylko. Przesiedleńcy, jakby pozbawieni możliwości jednoznacznego określenia się, powiedzenia kim są, chcąc koniecznie potwierdzić swoją tożsamość, czynią to przez pokazanie kim nie są. Przesiedleńcy z Rosji manifestują często swoją odrębność w stosunku do przesiedleńców z innych krajów, a jeszcze częściej wobec obcokrajowców, ale na tym nie koniec. Zadziwić może fakt, że zauważa się wśród nich wrogie nastawienie także wobec własnej grupy - rozgraniczenia na „prawdziwych" i „nieprawdziwych" przesiedleńców funkcjonują w jej obrę­ bie na porządku dziennym. Trudno stwierdzić na czym polega ten fenomen wro­ gości, czy rzeczywiście jest to rodzaj tworzenia nowej tożsamości. Najczęściej interpretuje się go jako niechęć wobec konkurentów, ale można by się pokusić o hipotezę, że dyskryminowani przez wiele lat w ZSRR, teraz sami nieszczęśli­ wie przenoszą ten mechanizm na swoich sąsiadów albo że nadal czując się dys­ kryminowanymi przez tutejsze społeczeństwo, poszukują kogoś, kto im z kolei mógłby służyć za ofiarę. 7 Nowa tożsamość przesiedleńców nie może już opierać się na przynależności narodowej (rezygnacja z niej nastąpiła - znowu paradoksalnie - po przyznaniu im od nowa obywatelstwa niemieckiego) nie może też stanowić proponowanej przez dyplomatów Unii Europejskiej alternatywnej, tzw. europejskiej tożsamości regio­ nalnej, bo ideał kraju niemieckiego odpłynął wraz z przyjazdem do niego, a Rosja, z którą duża liczba przesiedleńców czuje się emocjonalnie związana, leży setki kilometrów stąd i w większości poza granicami Europy. Dlatego tożsamość przesiedleńców stanowi teraz zupełnie inna jakość, napiętnowana tzw. egzystencją 7 zob. f i l e : / / A : \ Wer%20ist%20ein%20Zarcndeutscher.htm �NIEMIECCY PRZESIEDLEŃCY Z ROSJI W NIEMCZECH 215 „pomiędzy", rozdwojeniem i utratą, jest tożsamością imigranta z całą jego historią, z całą historią rosyjskich Niemców, łącznie z ich najnowszymi doświadczeniami. DYSKUSJA Siódmego czerwca 2003 roku gazeta Frankfurter Allgemeine Zeitung podała, że liczba napływających do Niemiec przesiedleńców z Rosji i Kazachstanu nadal spada, wzrasta jednak wśród nich udział tych, którzy jako nie-niemieccy członkowie rodziny przyjeżdżają bez znajomości języka niemieckiego. Liczba wszystkich napływających przesiedleńców do końca maja tegoż roku wynosiła 6101 osób i jest najmniejszą, zarejestrowaną od czasu wprowadzenia nowej pro­ cedury postępowania od początku lat dziewięćdziesiątych. Odsetek osób nie-niemieckiej narodowości, zatem zwolnionych z testu językowego, wzrósł o 80%. W związku z tym - relacjonuje FAZ - konieczne są zmiany w dotychczasowej ustawie dotyczącej imigrantów: wprowadzenie obowiązku zdawania testu języ­ kowego również dla osób nie ubiegających się o status przesiedleńca oraz zapewnienie także i tym osobom zapomogi integracyjnej, która do tej pory im nie przysługiwała (FAZ 07.06.2003, s.2). Jak widać, próba powstrzymania fali przesiedleńców udała się rządowi niemieckiemu; kryteria przyjmowania człon­ ków rodzin przesiedleńców mają się jeszcze zaostrzyć. Chociaż na razie nie słychać o zniesieniu reszty ograniczeń wprowadzonych w latach dziewięćdzie­ siątych (zwłaszcza tych zmniejszających możliwości kształcenia szkolnego i za­ wodowego oraz naukę niemieckiego) strategia zdaje się wyglądać tak: mniej przesiedleńców, zwłaszcza tych bez znajomości języka, za to większa możliwość udzielania wszystkim pomocy integracyjnej. Samo poszerzenie kręgu uprawnio­ nych do zapomogi integracyjnej niewiele jednak zmieni w sytuacji migrantów, bo pieniądze to nie jedyny i nie najważniejszy problem przesiedleńców. Póki co, konieczne jest wypracowywanie nowych strategii postępowania zwiększającego integracyjne szanse przesiedleńców. Integracja przesiedleńców jest dla Niemiec niełatwym problemem. Od czasu do czasu powstają nowe propozycje jego rozwiązania. Jak sugeruje Lena Khuen-Belasi prawdziwą szansę integracji oferowałaby tylko taka polityka, która jasno i wyraźnie uznaje i gwarantuje prawo do zachowania rosyjskiej części tożsa­ mości imigrantów, akceptuje ją i honoruje jej znaczenie dla rozwoju osobowości, a jednocześnie zapewnia dostateczne wspieranie nauki języka niemieckiego (Khuen-Belasi 1998, s. 10-23, 20) . Belasi, krytykując manipulacje polityków, wykorzystujących obojętność i brak zainteresowania społeczeństwa sprawami przesiedleńców, zaprzecza jakoby wyborcy nie chcieli znać prawdy - tak myślą tylko ci politycy, którzy nie chcą przyznać się do bezradności i omylności włas­ nej i innych i zachowują się tak jakby faktycznie mieli wszystko pod kontrolą. 8 8 W : Sprache A E B a d Boll. zur Mitsprache - Zur Integration jugendlicher Spcitussiedler. Tagung in der �216 JOANNA KSIĄŻEK Puste hasła w mediach i demagogia wyborcza nie doprowadziły do niczego dobrego. Wszystkie dotychczasowe ataki na azylantów, uciekinierów, obcokra­ jowców i przesiedleńców czerpią swoje uprawnienie, swoją legitymizację, z tego właśnie milczącego „przyzwolenia od góry", poprzez które dręczące uczucie, że coś jednak jest nie w porządku zostaje zawoalowane i pozbawione znaczenia. Dziś nie może nikt powiedzieć „nie wiedziałem" - pisze Belasi - każdy poseł, każdy dziennikarz, każdy nauczyciel i w ogóle każdy dorosły człowiek jest tą wiedzą „obarczony" i od tej odpowiedzialności nie można się uchylać. Do wspie­ rania procesu integracji należy nie tylko polityczna dyskusja na temat odpowied­ nich środków i narzędzi dla jego rozwoju, na temat jego kosztów i skutków w przypadku gdy proces ten się nie powiedzie. Konieczne jest podjęcie otwartej debaty społecznej dotyczącej stanowiska i strategii wobec imigracji w ogóle. Debaty tej nie należy pozostawiać ani radzie miasta, ani parlamentowi. Obojęt­ nie czy i jak zmieniają się rząd i koalicja, ogólna i szczera dyskusja musi się zacząć natychmiast i to przy udziale wszystkich - imigrantów i społeczeństwa kraju przyjmującego. W takiej dyskusji respektować należy cały szereg punk­ tów widzenia i perspektyw, a także ludzkich uczuć i motywów kształtują­ cych nastawienie i działania imigrantów. Jest ona możliwa - twierdzi Belasi - i może okazać się owocna jeśli zdobędziemy się na obustronny respekt i go­ towi będziemy słuchać się wzajemnie zamiast się wzajemnie szufladkować i wy­ pędzać (por. tamże, s. 20). Według Klausa Geigera sama dyskusja o integracji nie wystarczy, trzeba mia­ nowicie spojrzeć szerzej i zadać sobie pytanie czym jest owa całość, w której poszczególne części mają się zintegrować, lub inaczej, do jakiego niemieckiego społeczeństwa, do jakiej jego części, obcokrajowcy i przesiedleńcy powinni się dopasować? Przecież nie do tych, którzy poprzez alkohol i prawicowy ekstremizm próbują zagłuszyć strach przed konkurencją i utratą swego statusu. To pytanie otwiera z kolei pole do dyskusji, jakiego społeczeństwa życzą sobie Niemcy, mając na uwadze wszystkie efekty globalizacji, czyli także podziały, frakcje i różnice (nie tylko powszechne działanie McDonaldsa) oraz na ile plura­ lizmu w swojej kulturze chcą sobie pozwolić, a w jakim stopniu chcą stanowić jednorodną i niepodzielną wspólnotę. Jeśli chodzi o postępowanie wobec mło­ dzieży Geiger powołuje się na apel autorki dysertacji o problemach integracyj­ nych, która sama pochodzi z rodziny emigrantów (Kalapka 1986). Jej zdaniem, integracja, która oznacza dla niej przede wszystkim zdolność do działania w no­ wym środowisku, jest możliwa bez konieczności całkowitej asymilacji przez nie­ miecką kulturę. Potrzebny do tego jest wysiłek zrozumienia i akceptacji tradycji, w której ta młodzeż wyrosła oraz pomoc w radzeniu sobie z sytuacją nacisku „albo-albo", która „produkowana" jest nieustannie przez otoczenie. Praca z mło­ dymi ludźmi musi wspierać ich wyobrażenia na temat własnych dróg i musi dać im do ręki narzędzie umożliwiające zdolność do działania w sensie komuni­ kowania się ze wszystkimi grupami społeczeństwa i artykułowania swoich po­ trzeb dotyczących wykształcenia, pracy, czy udziału w politycznych i społecz­ nych instytucjach. W tej wizji zawarty jest obraz społeczeństwa, które się różni, �NIEMIECCY PRZESIEDLEŃCY Z ROSJI W NIEMCZECH ale zdolne jest do kooperacji między poszczególnymi grupami i do dialogu, w którym grupa przesiedleńców nie jest traktowana jedynie jako przedmiot dys­ kusji, lecz jako podmiot i jej aktywny uczestnik. W owej dyskusji należałoby uzgodnić, na jakim obszarze i w jakim stopniu pluralistyczny model kultury jest możliwy i pożądany, a w jakim nie. W tym miejscu nasuwa mi się pewne spostrzeżenie, że właściwie niemiecka ideologia polityczna lansuje o wiele bardziej liberalny i pluralistyczny model kultury niż oczekiwałoby tego społeczeństwo. Wydaje się, że Niemcy już od wielu lat pouczani przyczynami i skutkami drugiej wojny światowej, jakby pre­ wencyjnie oduczani są wrogości do obcokrajowców, tak, że każdy, kto otwarcie przyzna się do niechęci wobec nich, zostaje publicznie napiętnowany Mieszkań­ cy Niemiec wyczuleni są na polityczną poprawność swoich poczynań i wypo­ wiedzi i pod tym względem znajdują się nieoficjalnie pod stałą kontrolą całej Europy, dlatego nikt w Niemczech oficjalnie nie może być przeciwny obcokra­ jowcom. Ale ludzie w Niemczech, tak samo jak w innych krajach, funkcjonują i wartościują społeczeństwo w kategoriach „swoi" i „obcy". Wystarczy spojrzeć (i tu pozwalam sobie na uogólnienie) na animozje między mieszkańcami krajów związkowych, na czele ze sławetnym poczuciem wyższości Bawarczyków i Szwabów, uważających się za jedynie prawdziwych Niemców, ich niechęcią do całej reszty i tendencją do jej lekceważącego traktowania. Zwyczajność spo­ łeczeństwa z jednej strony i sugerowana, na wyrost pozytywna wobec obco­ krajowców, polityka z drugiej, nie tylko odbierana jest w wielu kręgach jako hipokryzja, lecz powoduje, że społeczeństwo, z różnych powodów jeszcze nieprzygotowane na przyjmowanie tak wielu zmian kulturowych, wraz z imigrującymi do jego kraju Turkami, Grekami, Włochami, Hiszpanami, czy przesie­ dleńcami ze wschodniej Europy, wzmacnia jeszcze swoją negatywną, nieoficjal­ ną reakcję. Przypomina mi to relacje moich znajomych Niemców, którzy - będąc uczniami - bombardowani przy każdej okazji faktami z fatalnej historii ich kraju oraz przykazaniami „wielbienia" obcokrajowców, w końcu reagowali na przekór - wręcz odwrotnie. Istnieje rozdźwięk pomiędzy propagowaną i pożądaną ideologią polityków, a emocjami reszty społeczeństwa i dlatego potrzebne było­ by szczere i uczciwe uzgodnienie stnowisk obu stron, by uniknąć dwulicowości wobec tych, których te emocje dotyczą. Ta sama dwulicowość dotyczy oficjalnej polityki, według której przesiedleńcy są „mile widziani" i faktycznych działań, w rzeczywistości ograniczających ich napływ oraz środki wspomagające ich integrację. Z pewnością dałoby się znaleźć uczciwsze wyjście z sytuacji, mniej drastyczne niż komunikat: „nie możemy was więcej przyjmować, bo mamy akurat kryzys w kraju". Jeśli w hipotezie o przenoszeniu na innych skutków swojej własnej dyskry­ minacji jest choćby odrobina prawdy, to państwo i społeczeństwo niemieckie powinny postarać się zrobić wszystko, żeby ten łańcuch w końcu przerwać. Jak­ kolwiek - jak twierdzi wielu prognostyków - problemy związane z integracją przesiedleńców rozwiążą się wraz z nastaniem kolejnego pokolenia i w przy­ padku przesiedleńców z Rosji, źródło ich napływu w końcu się wyczerpie, to do �218 JOANNA KSIĄŻEK Niemiec przybywać będą stale kolejni imigranci, których dotyczyć będą podob­ ne problemy i kwestie, dlatego tak ważna jest umiejętność radzenia sobie z nimi. Być może, na skutek wejścia Polski do Unii Europejskiej problem imigracji będzie dotyczył także i naszego kraju. Być może wtedy Niemcy na tyle dobrze i mądrze będą potrafili radzić sobie z tym zjawiskiem, że będziemy mogli bez przeszkód skorzystać z doświadczeń naszego sąsiada. LITERATURA Barbasina E., D . Brandes, D. N e u t a t z . und Deutschland, Forschungen 1999, D i e R u ß l a n d d e u t s c h e n in R u ß l a n d zur Geschichte und Kultur der Rußlanddeutschen 9, zeszyt specjalny, Essen. Boll K . 1993, Kulturwandel Brake der Deutschen K . 1998, Lebenserinnerungen aus der Sowjetunion, rußlanddeutscher Marburg. Einwanderer. Institut für Volkskunde, Universität Hamburg. Claus W. 1994, Probleme der Integration der Spätaussiedler in der Region Südniedersachsen, Göttingen. Dietz B . , P. H i l k e s . siedler - 1994, Integriert in der Bundesrepublik 1992, Unbekannte Eisfeld oder isoliert? Deutschland, im Osten, Zur Situation rußlanddeutscher Aus­ Ostdeutscher Kultur­ München. München. A . 1992, Die Rußlanddeutschen, Studienbuchreihe der Stiftung rat. B d . 2, M ü n c h e n . F r i c k J. 1997, Sozialhilfe als Integrationshilfe für Zuwanderer nach Deutschland, [ w ] : Institut für Ingenhorst Wirtschaftsforschung. H. Wochenbericht, 1997, Die Rußlanddeutschen. Deutsches nr 48. Aussiedler zwischen Tradition und Moderne, Frankfurt am M a i n . Integration... 1996, Integration junger A u s l ä n d e r in die Schul- und Berufsausbildung ver­ läuft langsamer [ w : ] Deutsches Institut für Wirtschaftsforschung. Wochenbericht, nr 2 1 , s. 3 7 0 - 3 7 7 . Kalapka A . 1986, Handlungsfähigkeit Lebensbedingungen K a 1isk e statt „Integration". und Entwicklungsmöglichkeiten D . , K . F. G e i g e r . Schulische griechischer und außerschulische Jugendlicher, München. 1999, Fremd als Deutsche i n Deutschland. Zur Integration von A u s s i e d l e m , Hofgeismarer Vorträge. B d . 16. K 1 ö s H . P. 1992, Integration der Einwanderer aus O s t / s ü d o s t e u r o p a in den deutschen Arbeits­ markt, [ w : ] Sozialer Klötzel Fortschritt 4 1 , s. 2 6 1 - 2 7 0 . L . 1999, D i e R u ß l a n d d e u t s c h e n zwischen A u t o n o m i e und Auswanderung, - Studien, Kornisch ka J. 1992, Psychische Pfeiffer C, K. B r e t t f e l d , und soziale I. Delzer. Probleme von Spätaussiedlern, Pfaffenweiler. 1997, K r i m i n a l i t ä t in Niedersachsen 1985 1996. Eine Analyse auf der Basis der Polizeilichen K r i m i n a l i s t i k , KFN berichte Osteuropa B d . 3, Mamburg. - bis Forschungs­ nr 60, Hannover. Spätaussiedler... 1998, S p ä t a u s s i e d l e r in Deutschland - rechtliche Situation, offizielle P o l i t i k , öffentliche Debatte der letzten Jahre [ w : ] Sprache dlicher Spätaussiedler. zur Mitsprache - zur Integration jugen­ Tagung v o m 03 bis 05. Dezember 1997 in der Evangelischen A k a d e m i e Bad B o l l , Protokolldienst 15. Strobl R., schancen W. K ü h n e 1. 2000, Dazugehörig jungen Aussiedler, und ausgegrenzt. Analysen zu Integration­ München. Weniger Aussiedler, mehr A n g e h ö r i g e . Welt: U n i o n soll Einwanderungsgesetz zustimmen, furter Allgemeine Zeitung 07.06.2003, s. 2. Frank­ �219 NIEMIECCY PRZESIEDLEŃCY Z ROSJI W NIEMCZECH A d r e s y stron internetowych: file://A:\Wer%20ist%20ein%20Zarendeutscher.htm http://www.russlanddeutschegeschichte.de http://www.zarskie-nemzi.ru/Politik/das_duell.htm Keiser, M a r i o , Deutsch, aber nicht ganz, Schatz V i k t o r , Das Duell auch gegen .www.zeit.de/2000/14/200014_aussiedler_3.html Rußlanddeutsche. http://www.zarskie-nemzi.ru/Politik/ das d u e l l . h t m JOANNA KSIĄŻEK T H E I N T E G R A T I O N P R O B L E M S OF T H E G E R M A N I M M I G R A N T S FROM RUSSIA I N G E R M A N Y S um mary Integration o f the Germans c o m i n g from Russia i n Germany is determined by many different factors: expectations o f the new country the newcomers have previously had, the attitudes o f the German society, but also legal regulations and p o l i t i c a l decisions defining procedures concerning ways o f their integration. People o f German nationality c o m i n g from Russia meet numerous obstacles on their w a y to adjustment: problems w i t h finding employment and recognition o f their former education. Language problems. N o less important are troubles i n accepting the mecha­ nisms o f a modern democratic state and society, not familiar to them previously. This leads to the crisis i n the emigrants' value systems. Some o f their problems are typical i m m i g r a n t s ' problems. There are also other ones, those o f that particular group, i.e. a m b i g u i t y o f their national identity. I n Russia they were considered "Germans", n o w in Germany they are referred to as "the Russians" and in effect they don't k n o w where they actually stand. The situation o f being " in between' can by no means help those people to stand on their feet again i n the new society It often leads to social conflict, tendency to social isolation, j u v e n i l e delinquency, alcohol and drug abuse, disturbances i n physical and mental health. The official German attitudes to the problems and strategies o f the i m m i g r a n t s ' integration have been changing w i t h i n the last few years. The author studies the process t a k i n g those changes into consideration and referring to the most recent opinions i n the debate on solving the problems o f adjustment o f the "Russian Germans". Translated by Anna Kuczyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9ec3ea3463a03d6c2193a8d5d671fa25.pdf 50088f60101c62abd7ecc6f5a450400c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1753 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1623 Title A name given to the resource Przyczyny udziału kobiet w walkach powstańczych - "guerilli" w Ameryce Łacińskiej / ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48, s.177-196 Creator An entity primarily responsible for making the resource Śniadecka-Kotarska, Magdalena Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLVIII: 2004, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 M A G D A L E N A ŚNIADECKA-KOTARSKA Instytut Studiów Międzynarodowych UŁ, Łódź PRZYCZYNY UDZIAŁU KOBIET W WALKACH POWSTAŃCZYCH GUERRILLI W AMERYCE ŁACIŃSKIEJ Guerrilla to forma antyrządowej walki powstańczej w Ameryce Łacińskiej - długotrwałej, prowadzonej przez oddziały partyzanckie - dająca szanse stronie słabszej pod względem uzbrojenia i zaplecza wojskowego. Guerrilla do lat 50-ych X X w. kojarzona była przede wszystkim z ruchami chłopskimi. Przedstawiciele tej najbardziej uciskanej grupy społecznej, przenosząc walkę na tereny dobrze sobie znane, sprawiali, że opór był możliwy . Walki guerrilli w Ameryce Łacińskiej dzieli się na trzy etapy, związane z: okresem kolonialnym, okresem wojen o niepodległość (XIX w.) i wystąpie­ niami, jakie miały miejsce w X X wieku. W minionym stuleciu ruchy guerrilli zintensyfikowały się w wielu krajach, szczególnie od drugiej połowy XX w. Czynnikiem wzmacniającym i ujednoli­ cającym je stała się fascynacja ideologią lewicową lub ultralewicową w wersji promoskiewskiej, prochińskiej i prokubańskiej. Od połowy X X w. wieloletnie ruchy powstańcze, kontestujące tradycyjny ład społeczno-ekonomiczny oparty na głębokich nierównościach, represyjności politycznej i braku perspektyw wybu­ chały na Kubie, w Nikaragui, Gwatemali, Salwadorze, Kolumbii, Peru, Meksyku. W poszczególnych krajach działalność guerrilli trwała od 6 do ok. 40 lat. W swoich rozważaniach skoncentrowałam się na okresie od połowy X X w., gdyż wówczas w omawianych ruchach pojawiły się większe grupy kobiet. W porównaniu ze znaczną liczbą prac dotyczących guerrilli, literatura na temat udziału w niej kobiet jest nader skromna i , co charakterystyczne, autorstwa przede wszystkim cudzoziemców - badaczy rewolucji lub feministek. Składa się na nią kilka pozycji książkowych, głównie teoretycznych, i kilkadziesiąt artykułów. Nie oznacza to wcale, że problem jest marginalny. Ciekawymi źródłami są, według mnie, informacje zawarte w programach partii i wypowiedziach liderów ruchów na temat kobiet, np. Fidela Castro, Che Guevarry (Kuba), ojca Camillo Torresa (Kolumbia), Abimuela Gonzalo Guzmana (Peru), Marcosa (Meksyk) oraz dziennikarskie wywiady z uczestniczkami guerrilli bądź wspomnienia byłych członkiń, które od niedawna zaczęto publikować. 1 1 Patrz prace ogólne o guerrilli w języku polskim m. in. Kowalewski 1978; Gruszczak 1997; Mościcki 2003. �178 MAGDALENA ŚNIADECKA-KOTARSKA Osobnym źródłem, nie wykorzystywanym do tej pory pod tym kątem, są dane ze sprawozdań organizacji rządowych i pozarządowych, takich jak np. DINCOTE (organizacja ds. zwalczania terroryzmu), Amnesty International, oddziałów kra­ jowych Komisji Praw Człowieka, a także raportów „Prawda i Pojednanie" . Dotychczas lekceważony problem udziału kobiet w guerrilli zasługuje na zainteresowanie z kilku wzglądów. Programy wszystkich wspomnianych ruchów zakładały konieczność zmian niesprawiedliwych zasad relacji społecznych, jednym z priorytetów była przy tym promocja interesów kobiet (niezbyt jednak precyzyjnie interpretowana). Zarówno cele guerrilli, jak i tworzenie nowych form instytucjonalnych: zbrojnych i politycznych, partyzantki, wspólna wieloletnia walka, wydawały się czynnikami szczególnie sprzyjającymi zmianom hierarchii społecznej w zakresie relacji płci. W systemach skonsolidowanych możliwości takich przekształceń są znacznie mniejsze, a Ameryka Łacińska jest kontynentem, na którym dominacja mężczyzn i podporządkowanie kobiet pozostają bardzo głębokie. Kobiety, czego dziś nikt nie kwestionuje, stały się istotną bazą społecz­ ną guerrilli, stanowiąc od 20 do 40% walczących. Wspólną cechą wszystkich guerrilli, mimo różnego czasu ich trwania i dzielących je lat, była i jest nadal zdecydowana niechęć, a nawet wręcz przeciwstawianie się feminizmowi (poza zmiennym do niego stosunkiem w Nikaragui). Antypatia ta wynika, jak sądzę, z niemożności pogodzenia ewoluujących, ale lewicowych ideologii guerrilli z korzeniami feminizmu. Wszystkie ruchy guerrilli łączy obojętność lub wro­ gość wobec problemów etnicznych (poza Meksykiem oraz w Peru, gdzie w znaczny sposób manipulowano nią). W dotychczasowych pracach ogólnych dotyczących guerrilli prezentowano rolę w niej kobiet w fałszywym świetle. Pisano o podporządkowaniu, manipulowaniu, wykorzystywaniu ich przez męskich przywódców, nieświadomych, nieprzemyślanych decyzjach naiwnych kobiet przystępujących do ruchów, w których stawały się podmiotem bądź instrumentem przemocy - maszynami do zabijania, przedstawianiu jednostek jako wyjątkowych przypadków sugerujących znikomy udział kobiet w ruchu . 2 3 2 Przykładem publikacji ogólnej jest np. książka Nikki Craske, Susany Soto i Tedy Skocpol (1999) poruszająca problem udziału kobiet w czterech rewolucjach: w Meksyku (1910-1920), na Kubie (1959), w Nikaragui (1970) i Chile (1973) lub książka Margaret Leahy, porównu­ jąca strategie kobiet w rewolucjach w Meksyku i na Kubie; patrz Berta Esperanza Hernandez (2001). Ponadto informacje o działaniach kobiet na Kubie zawarte są w następujących pracach: Lutjens, Castro, Berta Esperanza Hernandez 2001; Nazia Shaikh (2001); Lynn Stoner 2001; Fer­ nando Heredia Martinez 2002. W Salwadorze patrz: Francesca Gargallo (1987); Mercedes Canas (1992); Jules Falquet (2000; 2003) oraz wywiady dziennikarskie z członkiniami guerrilli: Canas czy Ana Guadelupe Gonzalez, www.cnn.com/special/cold.war,/episodes/18/inerviews. Nikaragua: Chincilla (1994); Poncella (1997); Randall (1994); Smith (1993) czy Gioconda Belli (2004). Ta ostatnia publikacja jest przykładem wspomnień z życia kobiety z wyższej klasy średniej i aktywistki FLSN (1972-1980), podobnie jak Violetty Camorro, byłej prezydent kraju, z okresu dzia­ łalności opozycyjnej (Chamorro 2000). W Kolumbii: m.in. Piaseczny (2003); Stasiński (2002); Warszawski (2001); Meza (1999). O kobietach w SL i MRTA w Peru patrz Guzman (1978; 1982); Andreas (1990); Balbi, Callirgo (1992); Kirk (1992). 3 �PRZYCZYNY UDZIAŁU KOBIET W WALKACH POWSTAŃCZYCH - GUERRILLI 179 Analizując zebrane dane nie odniosłam wrażenia, że udział kobiet w guerrilli był przypadkowy lub nieprzemyślany, ani że tylko kilka z nich zasługuje na uwzględnienie w historii walki. Szczególnie zainteresowało mnie kilka zagadnień: Jak same kobiety definiowały przyczyny wstąpienia do oddziałów? Z jakich warstw społecznych wywodziły się w poszczególnych krajach? Jakie grupy wiekowe wśród nich dominowały? Czym przyciągali kobiety ideologowie guerrilli? W ja­ kich dziedzinach szkolono je oraz, w jaki sposób praktycznie angażowano w walkę w poszczególnych krajach i dlaczego? Dlaczego ich wkład był mniej lub bardziej widoczny, czy odpowiadało to rzeczywistemu zaangażowaniu? Jak wyglądały relacje codzienne pomiędzy kobietami i mężczyznami, jak zmieniały się one wsku­ tek wspólnie toczonych walk? Jak zakładane priorytety i wspólna walka mają się do obecnego statusu kobiet i ich partycypacji w życiu społecznym i politycznym w poszczególnych krajach? Jaki jest bilans udziału kobiet w guerrilli? TEREN I OKRES DZIAŁAŃ Walki powstańcze, w których uczestniczyły kobiety charakterystyczne są dla dwu obszarów - regionu karaibsko-mezoamerykańskiego i regionu andyjskiego. Ten pierwszy obejmuje Kubę, Nikaraguę, Salwador, Gwatemalę i Meksyk, drugi - obszar Kolumbii i Peru. Nie interesowały mnie indywidualne przypadki czy incydentalna obecność kobiet w guerrilli, np. w grupie Che w Boliwii, w ruchu Montoneros w Argentynie czy Tupamaros w Urugwaju . Skoncentro­ wałam się na ruchach, w których kobiety stanowiły znaczące grupy - liczące od 4 4 W grupie Che Guevary obecne były dwie kobiety. Obydwie cieszyły się zaufaniem Che, pełniły istotne funkcje wywiadowcze, szczególnie w przygotowaniu jego przyjazdu do Boliwii. W świetle źródeł ich aktywność podporządkowana była całkowicie decyzjom mężczyzn. Pierw­ sza to boliwijka Lara Loyola Guzman, członek Związku Młodzieży Komunistycznej oraz miej­ skiej siatki wsparcia Ejercico Liberación Nacional (ELN) w La Paz; została uwięziona przez policję państwową w styczniu 1967. Druga, Tania Bunke, Argentynka, od 1952 obywatelka NRD, agentka KGB, Stassi, oraz kubańskich służb specjalnych; od 1964 przebywała w Boliwii towa­ rzysząc oddziałowi Che, brała udział w walkach w Oriente - wschodniej części kraju. W sierpniu 1967 r. zginęła w potyczce z wojskiem ok. trzy tygodnie przed Guevara; patrz m. in. Kowalewski 2002, s. 323-427; Lutjens 2001, s. 366-393. W Argentynie po 1955 po okresie prosperity rządów Perona kryzys ekonomiczny doprowa­ dził do chaosu wewnętrznego: społecznego i politycznego. Rządy cywilne i wojskowe w kolej­ nych dwudziestu latach nie potrafiły uporać się z tymi problemami. W latach 60-ych pojawiły się więc skłócone ze sobą różne odłamy guerrilli: properonistycznej, antyperonistycznej i marksi­ stowskiej. W oddziałach wiejskich: MPL - Movimiento Peronista de Liberación, EGP - Ejercicio Guerriliero de Pueblo, FAP - Fuerzas Armadas Peronistas brak jest informacji o udziale kobiet. Natomiast w guerrilli miejskiej, m. in. MPM Movimiento Peronista Montonero oraz prokubańskiej Uturuncos, wspomina się bardzo ogólnikowo o obecności kobiet np. w porwaniu i za­ mordowaniu gen. Pedro Aramburu; patrz Kohl 2001, s. 72. W Urugwaju, zwanym do połowy X X w. Szwajcarią Ameryki Łacińskiej, rozwój guerrilli związany był z pojawieniem się kryzysu gospodarczego lat 60-tych. Miał bardziej charakter ekonomiczny, niż polityczny. Urugwajska organizacja powstańcza M L N Movimiento de la Liberación Nacional - Tupamaros przyjęła �180 MAGDALENA ŚNIADECKA-KOTARSKA kilkuset do kilkudziesięciu tysięcy osób - i uczestniczyły w walkach przez dłuż­ szy czas (6-40 lat). Tak duża rozpiętość liczbowa i czasowa wynika z uwarun­ kowań historycznych w poszczególnych krajach. Najkrócej, bo 6 lat, trwały działania na Kubie (1953-1959), a najdłużej, bo ponad 40 lat, w Kolumbii. Jeże­ li chodzi o długotrwałość konfliktu, na drugim miejscu plasuje się Gwatemala - 34 lata (1962-1996), następnie Nikaragua - 17 lat (1963-1980), Salwador 12 (1980-1992). Krócej, jak dotąd 10 lat, trwa walka w Meksyku (od 1994 r.), a 12 lat (1978-2001) bardzo gwałtownych, krwawych starć odnotowano w Peru . Kobiety obecne były w sumie w kilkudziesięciu ugrupowaniach, w nie­ których krajach tylko w jednym (np. ELZN w Meksyku) lub dwóch (np. SL i MRTA w Peru), a w innych nawet w kilkunastu (np. Salwador - FMLN, Nikaragua - FSLN), co wynikało z rozbicia ruchów w jednych krajach, a ich konsolidacji w drugich. 5 charakter pierwszej miejskiej partyzantki. Od 1964 r. oparła się w swej działalności na metodach terrorystycznych: porwaniach dla okupu, selektywnych zabójstwach rządzących, wymuszeniach. Od 1966 do 1971 przeprowadziła 21 akcji, w których odnotowano udział kobiet. Brak źródeł uniemożliwia określenie skali i charakteru tych działań poza informacjami o tworzeniu tzw. bezpiecznych domów, tzn. kryjówek, w których np. przetrzymywano zakładników; patrz Kohl, Litta 1974; Gilio 1973. Być może, nowsze badania pozwolą określić udział kobiet w guerrilli miejskiej w Urugwaju i Argentynie jak również Brazylii. Guerrillia w Meksyku ma nietypowy charakter, wymyka się dotychczasowym uogólnie­ niom. Z typowej guerrilli zbrojnej przekształcała się stopniowo, nabierając znamion ruchu spo­ łecznego o zasięgu krajowym i międzynarodowym, zwanym przez sympatyków sumieniem mo­ ralnym kraju. Trwający od 10 lat konflikt pomiędzy ELZN a państwem podzielić można na trzy etapy: 1 - konflikt otwarty zbrojny, dwumiesięczny; 2 - okres 1995-2000, tzw. wojny lub kon­ fliktu o niskim nasileniu {guerra o conflicto de baja intensidad) charakteryzujący się równolegle toczonymi długotrwałymi, nieefektywnymi, często zawieszanymi i przerywanymi negocjacjami strony rządowej i władz EZLN przy udziale różnych organizacji pozarządowych. Towarzysząca temu postępująca militaryzacja terenu stanu Chiapas, sporadyczne otwarte starcia zbrojne, pojawienia się wspieranych przez władze oddziałów paramilitarnych, nasilenia łamania praw człowieka i podsycania konfliktów wewnętrznych ze strony władz ukazują taktykę rządzących wobec guerrilli zmierzającą do pozbawienia EZNL poparcia społecznego wśród ludności tubyl­ czej; 3 - datujący się od 2000 r., tj. od objęcia władzy przez Vincente Foxa, pierwszego od 70 lat prezydenta wywodzącego się z innej partii niż autorytarnie sprawująca rządy od rewolucji Partido Revolucionario Institucional, nie stało się wbrew oczekiwaniom okresem przełomowym. Chociaż od 2000 r. do starć zbrojnych nie dochodzi, konflikt w Chiapas nie został do dziś rozwią­ zany. Program ideologiczny, taktyka działań EZLN, ewoluowały w ciągu tych lat, nabierając znamion ruchu społecznego o silnym wydźwięku moralnym, co wymagałoby szerszego omówie­ nia. Do najważniejszych cech różniących guerrillie w Chiapas od klasycznych należy: odcho­ dzenie od strategii militarnej na rzecz intelektualnej, unikanie przemocy, odcięcie się od form terrorystycznych, odejście od lewicowego dyskursu rewolucyjnego w kategoriach klasowych na rzecz dialogu w kategoriach społeczeństwa obywatelskiego, wielokulturowego, w zdobywaniu funduszy na działalność odżegnywanie się od przemytu i narkohandlu na rzecz finansowania przez organizacje międzynarodowe pozarządowe, głównie antyglobalistyczne, organizacji życia na terytoriach zajętych, odchodzenie od baz wojskowych na rzecz tworzenia autonomicznych gmin powstańczych, a następnie gmin zwanych caracoles wzorowanych na wspólnotach indiań­ skich. Caracoles skupiają ludność cywilną, stanowiąc naturalne bazy wsparcia (bases de apoyo). O powstaniu 1994 r. jako rebelii nowego typu patrz: Sniadecka-Kotarska (1996). 5 �PRZYCZYNY UDZIAŁU KOBIET W WALKACH POWSTAŃCZYCH - GUERRILLI ,181 PRZYNALEŻNOŚĆ KLASOWA I ETNORASOWA Wyraźne podziały zarysowują się, gdy bierzemy pod uwagę dominującą przy­ należność klasową i rasową kobiet walczących w guerrilli. Można stwierdzić, że w partyzantce na Kubie, w Nikaragui i w Salwadorze dominowały kobiety z klasy średniej białej i metyskiej oraz kobiety z najniższych szczebli drabiny społecznej, w Gwatemali i Meksyku - kobiety z warstw chłopskich indiańskich, w Kolumbii - choć obecne są reprezentantki wszystkich klas - dominują kobiety pochodzenia chłopskiego, zarówno Metyski, jak i Mulatki. Peru było jedynym krajem, gdzie w rozpatrywanych ugrupowaniach obecne były kobiety niemal wyłącznie pochodzenia metyskiego, ale proporcjonalnie ze wszystkich klas (poza okresem kilku lat przed szerszym uaktywnieniem, gdy dominowały tam przedstawicielki klasy średniej). Podziałom klasowym odpowiada przynależność do grup wiekowych. W kra­ jach, gdzie dominowały kobiety z klasy średniej rozpiętość wiekowa wynosiła ok. 20 lat, w przedziale wieku uczestniczek od 19 do 39 lat (Kuba, Nikaragua, Salwador). Podobną rozpiętość wiekową reprezentują członkinie guerrilli kolumbijskiej, przy czym FARC ma największą liczbę młodocianych, nie­ pełnoletnich uczestniczek, od 10 roku życia. W krajach o dominacji grup chłop­ skich pochodzenia indiańskiego rozpiętość wiekowa uczestniczek jest naj­ większa, wynosi nawet ponad 40 lat, obejmując trzy pokolenia kobiet pomiędzy 13 a 59 rokiem życia. W Peru z kolei rozpiętość wiekowa rozpatrywanej grupy była najniższa i wynosiła 13 lat (między 17 a 30 rokiem życia) . Przyczyny udziału dominujących grup wiekowych wyjaśniają motywacje przystąpienia kobiet do guerrilli. 6 MOTYWACJE KOBIET W rejonie karaibsko-mezoamerykańskim dominowały motywacje o charak­ terze ustrojowym, wiążące się z brutalnymi formami sprawowania dyktatorskich rządów opartych na przemocy, oraz społecznym - odnoszące się do podziału na biednych, bogatych i klasę średnią pozostającą na usługach elit . We wszystkich wspomnianych krajach doszło do wydarzeń radykalizujących poglądy społeczne i polityczne tych, których nędza ani prześladowania politycz­ ne nie dotykały najsilniej . Uzmysłowiły one przedstawicielom klas średnich 7 8 6 Patrz m. in. Falquet 2001; Kirk 1992; Martinez 1981; Piaseczny 2003; Randall 1989; Riveira 1999; Saywell 1985; Smith 1993; Stoner 2001; Stasiński 2002. We wszystkich tych krajach ok. 70% areału ziemi było w rękach kilkunastu rodzin, ok. 22% należało do koncernów zagranicznych, a zaledwie 8% do chłopów; patrz m. in. Stoner 2001; Stoli 1996; Tetraut 1994. W Kolumbii stanowiła je śmierć księdza Camillo Toresa; w Salwadorze - zabójstwo arcy­ biskupa Romero, mającego opinię ugodowego wobec władz, zabicie kilkunastu księży i sióstr zakonnych, pacyfikacje wsi (Comisión de la Verdad 1992-1993). W Meksyku przystąpienie, od stycznia 1994 r., do wspólnego rynku NAFTA, oznaczającego globalizację i dalsze pogłębianie różnic pomiędzy północą i biednym południem kraju (Ross 1994). 7 8 �182 MAGDALENA ŚNIADECKA-KOTARSKA konieczność zmian i przebudowy istniejących zasad sprawowania władzy po­ przez walkę zbrojną. Kobiety z najniższych warstw przyłączały się do guerrili, motywując swe decyzje przesłankami społecznymi, utratą najbliższych, własną bezsilnością. W Gwatemali i Meksyku dominacja udziału kobiet pochodzenia indiańskiego oraz największa rozpiętość wiekowa wynikają nie z proporcji etnicznych kraju, ale z polityki eksterminacyjnej władz wobec populacji indiań­ skich, która stawiała kobiety w potrójnie trudnej sytuacji jako przedstawicielki warstw chłopskich, jako Indianki i kobiety. Dlatego w tych ruchach wśród kobiet dominowała motywacja etnokulturowa. Brak perspektyw, poczucie niespra­ wiedliwości i stałego zagrożenia, wynikające z dyskryminacji i izolacjonizmu społeczno-kulturowego oraz językowego, typowe były dla kobiet bardzo młodych i starych . W regionie andyjskim udział kobiet w guerrilli wynikał z przeświad­ czeń najbardziej radykalnych - natury ideologicznej - opartych na wierze w wizję wspaniałego świata komunistycznego i w konieczność siłowego obalenia oraz całkowitego rozbicia starych struktur polityczno-społecznych . Te motywacje zbieżne były z motywacjami mężczyzn przystępujących do guerrilli. Tylko dla kobiet charakterystyczne były jednak dwa spójne argumenty - natury relacji płci. Niezależnie od pochodzenia narodowego, etnicznego, klaso­ wego kobiety podkreślały w analogiczny sposób, mimo że wypowiedzi te padały zarówno 30 lat temu, jak i na przełomie wieków, zniewolenie i przemoc rodzinną oraz brak perspektyw na przyszłość w istniejących strukturach społecznych. Zniewolenie rodzinne było przez nie różnie artykułowane, ale koncentrowało się wokół problemu zbyt częstego macierzyństwa, obciążania tylko ich ciężarami wychowania potomstwa, stałym poczuciem strachu i lęku o dalszą egzystencję . 9 10 11 TEORETYCY GUERRILLI WOBEC UDZIAŁU W NIEJ KOBIET Założenia programowe ugrupowań tworzyli we wszystkich krajach (poza Meksykiem) mężczyźni, przyciągając do nich kobiety obietnicami bardzo ogól­ nikowymi, niesprecyzowanymi, w których kobiety chciały widzieć więcej niż ich twórcy, lub tego, do czego miały już konstytucyjne prawo. Na Kubie Castro 9 Patrz m.in. Śniadecka-Kotarska 2003; Menchu 1982. Kirk 1992; Crespi 1992; Warszewski 1987; Meza 1999. Patrz wypowiedzi kobiet walczących: Kuba 1959, Camila - Fidel obiecywał nam pomoc przy wychowywaniu dzieci (za: Craske 1999); Salwador 1974, Diaz - W domu czekało nas tylko spalanie się przy kuchni (Cana 1999, s. 17); Nikaragua 1978, Monica - W domach miałyśmy być ciche i pokorne, znosić przemoc i czekać na następne razy. W guerrilli mogłyśmy i nauczyłyśmy się po raz pierwszy mówić (Montenegro 1997, s. 40); Meksyk 1978, Ramona - Uciekłam z bra­ tem do guerrilli w Gwatemali, potem przeszliśmy do nas w Chiapas. W wiosce czekało mnie tylko dźwiganie drzewa, małżeństwo, ból ciągłych porodów i śmierci dzieci; 1994 r. Sylwia - Strach przed głodem i gniewem własnych mężczyzn towarzyszył nam odkąd pamiętam, dlatego wstąpi­ łam do oddziału; 1997 Ana Maria - Na co miałam czekać w domu, na śmierć od pasożytów czy przy porodzie? Guerrilla była jakąś szansą (Katzenberger 1994, s. 71; Śniadecka-Kotarska 2003, 10 11 �PRZYCZYNY UDZIAŁU KOBIET W WALKACH POWSTAŃCZYCH - GUERRILLI 183 12 obiecywał kobietom udział w życiu politycznym i prawo do pracy . W Salwado­ rze i Gwatemali była to obietnica zrównania praw kobiet i mężczyzn, w Nikaragui - emancypacji i pełnego współrządzenia krajem. W Kolumbii i Peru kuszono je budową nowego ładu opartego na sprawiedliwości rewolucyjnej. W Meksyku - koniecznością równego dostępu i udziału obu płci we wszystkich aspektach życia. Na przykład, cieszący się szczególnie złą sławą, charyzmatyczny przy­ wódca SL Guzman, socjolog z wykształcenia, wręcz perfekcyjnie rozegrał w Peru problem kobiet, dzięki czemu zyskał wśród nich najwierniejsze i naj­ bardziej oddane towarzyszki walki . Co znamienne, tylko czterem spośród wielu żądań samych kobiet nadano w trakcie walk precyzyjną formę prawa rewolucyjnego. W Nikaragui chodziło o prawo do finansowania przez władze rewolucyjne aborcji i antykoncepcji, co miało rozwiązać problem niechcianego macierzyństwa, w Kolumbii było to prawo wyboru partnera, w Peru wprowadzono zapis uznający gwałty seksualne i inne formy przemocy wobec kobiet za niedopuszczalne oraz zdecydowano o powo­ łaniu zespołów nadzorowanych przez kobiety, a wymierzających kary mężczyz­ nom stosującym przemoc rodzinną. Tylko w Meksyku władze guerrilli przyjęły 11-punktową kartę praw kobiet przygotowaną przez nie same, a określającą dokładnie najważniejsze żądania kobiet i regulujące relacje pomiędzy płciami . 13 14 15 PRZESZKOLENIA A WKŁAD KOBIET DO W A L K I Na Kubie kobiety nie przechodziły przeszkoleń wojskowych, chociaż część z nich umiała strzelać. Eksponowano retorycznie ich działalność, ale praktycznie kierowano je do zadań drugoplanowych. W Nikaragui, Salwadorze, Gwatemali kobiety przechodziły takie same przeszkolenia jak mężczyźni w zakresie strate­ gii, taktyki, uzbrojenia. W Gwatemali barierą stawał się język, który wykluczał część z nich, co nie oznacza, że były kierowane do działań zgodnych z ich kwali­ fikacjami. Kobiety walczyły z bronią w ręku przede wszystkim w Nikaragui i w Salwadorze, choć w tym pierwszym przypadku ze względów propagando­ wych udział kobiet nagłaśniano, a w wypadku Salwadoru wyciszano. W Meksyku, s. 288); Kolumbia 1978, Angela - W oddziale dostałam broń taką samą jak mężczyźni, pierwszy raz mogłam odpowiadać za siebie (Saywell 1985); 1998 Amalia - W domu nie znaczyłam nic, każdy mógł mnie bić - brat, ojciec, wuj, a kobiety w guerrilli są kimś, z kim trzeba się liczyć (Meza 1999, s. 33); Peru 1981, Edith - w SL jesteśmy równe mężczyznom. Guzman i towarzysze nas szanują (Kirk 1992, s. 21); 1991, Sylwia - Me chciałam dzieci i przemocy. Perspektywą życia dla mnie, jak dla innych kobiet, stał się Świetlisty Szlak (Kirk 1992, s. 22). Patrz: Smith, Padula 1988; Riveira 1999. W 2004 roku, w ramach grantu K B N 2 H O I K 22525, rozpoczęłam badania terenowe w Peru na temat m.in. roli kobiet w guerrilli SL. Materiały te zostaną przedstawione w szerszej formie w jednym z kolejnych numerów „Etnografii Polskiej". Patrz: raporty DINCOTE 1992. Patrz szerzej: Śniadecka-Kotarska 2003. 12 13 1 4 15 �184 MAGDALENA ŚNIADECKA-KOTARSKA Kolumbii i Peru kobiety przechodziły identyczne, wielostopniowe szkolenia (edukacyjne, ideologiczne, zbrojne, strategiczne), przy czym w Meksyku kła­ dziono nacisk na równoległą wielostopniową edukację, od językowej po zbrojną, a w regionie andyjskim - na szkolenia ideologiczne, które były warunkiem przystąpienia do szkoleń zbrojnych, tzw. Akademii Militarnej. Zaliczenie indoktrynacyjnych szkoleń ideologicznych (z historii komunizmu na świecie, w Peru, dziejów imperializmu, analizy myśli Marksa, Lenina, Mao i Guzmana itd.) róż­ nicowało możliwości dalszych przeszkoleń kobiet. FORMY DZIAŁAŃ Wszystkie ruchy partyzanckie, w jakich walczyły lub walczą kobiety, opierały się na zróżnicowanych formach działań, obejmujących walkę zbrojną, akcje dywersyjne, sabotażowe i propagandowe (poza Meksykiem, gdzie ruchy te odci­ nają się od stosowania przemocy). We wszystkich krajach powoływano począt­ kowo specjalne oddziały kobiece przy dominacji oddziałów mieszanych. Oddziały kobiece, które wsławiły się walkami - Marianas na Kubie, Sylwia w Salwadorze, Juanitas w Nikaragui - rozwiązano, gdyż podlegały niebezpiecznej mityzacji oraz, zdaniem przywódców, niezdrowej rywalizacji, zaogniającej relacje pomię­ dzy żołnierzami. Przyjętym formom walki odpowiadały tereny wiejskie lub miej­ skie. Dominacja typowych starć zbrojnych w terenie nad formami sabotażowo-dywersyjnymi charakterystyczna była dla obszaru mezoamerykańsko-karaibskiego lat 70-ych, podczas gdy w regionie andyjskim charakterystyczna była równowaga działań, przy stopniowym wzroście znaczenia tych drugich, tj. sabotażowo-dywersyjnych, prowadzonych w miastach jako bardziej skutecznych. W Salwadorze, Nikaragui, Gwatemali kobiety przez lata obecne były na fron­ tach obejmujących od 1/5 do 1/3 kraju. Wielokrotnie podlegały im ważne odcinki frontów, dowodziły atakami na miasta i konkretne obiekty, odpowiedzialne były za działania strategiczne, odbijanie więźniów, akcje odwetowe wymierzone prze­ ciw oddziałom pacyfikującym wioski, nadzorowały ukrywanie i transporty broni, ale nazwisk tych najbardziej walecznych kobiet nie znamy, czasem znane są tylko ich pseudonimy. Znane są natomiast powszechnie nazwiska kobiet, organizu­ jących protesty uliczne i manifestacje np. przeciw Batiście, Somozie, kobiet ukry­ wających wysokich rangą przywódców czy sanitariuszek opatrujących ich rany. Sugeruje to wyciszanie wiedzy na temat rzeczywistego udziału kobiet w rewolu­ cyjnych ruchach tych krajów. Ponadto, w Nikaragui, podobnie jak na Kubie, eksponowano działalność wybranych kobiet, związanych z rodziną Sandino lub Castro. Najbardziej anonimowe pozostały bojowniczki z Gwatemali. W regionie andyjskim kobiety były początkowo równomiernie angażowane we wszystkie formy walki i we wszystkich odnosiły spektakularne sukcesy. Kobiety z niższych warstw społecznych kierowano częściej do walk zbrojnych w terenie, a te z warstw średnich - do działań w mieście. Działania dywersyjno-sabotażowe stały się od połowy lat 80-ych preferowaną formą, częściej zlecaną �PRZYCZYNY UDZIAŁU KOBIET W W A L K A C H P O W S T A Ń C Z Y C H - GUERRILLI 185 kobietom niż mężczyznom. Mężczyzn częściej angażowano w narkohandel jako źródło finansowania guerrilli. Kobiety rozszerzyły arsenał wątpliwych pod względem moralnym sposobów walki, łącząc doświadczenia partyzantki miej­ skiej z Argentyny i Urugwaju z własnymi metodami. Organizowały selektywne eliminacje, czyli zabójstwa polityków, liderów organizacji społecznych, zawo­ dowych, porwania dla okupu biznesmenów, zamachy bombowe, niszczenie obiektów infrastruktury publicznej. Kierowane do tych zadań członkinie prowa­ dziły najczęściej podwójne życie - kobiet z klasy średniej i rewolucjonistek, przy czym ta druga rola była skrzętnie skrywana przed otoczeniem. Pozycja społeczna sprawiała, że nikt nie podejrzewał ich o wyznawanie poglądów rewolucyjnych. SL najlepiej umiał wykorzystywać wykształcenie swoich członkiń do zadań na rzecz rewolucji. Były wśród nich lekarki, adwokatki, fmansistki, inżynierowie, chemicy, profesorowie uniwersyteccy, nauczycielki i intelektualistki . 16 MOŻLIWOŚCI AWANSU A PEŁNIONE FUNKCJE W regionie mezoamerykańskim większe szanse awansu miały kobiety wal­ czące w terenie, gdy kobiety z klasy średniej kierowano do akcji protestacyjnych i propagandowych lub edukacyjnych. Wyciszano sukcesy tych pierwszych na rzecz eksponowania działań drugich. W rejonie andyjskim, odwrotnie, kobiety awansowały przede wszystkim za udział w akcjach nagłaśnianych medialnie przez władze. Zakres zadań kobiet w mieście i na terenach wiejskich był więc różny, a możliwości awansu nie zawsze odpowiadały ich waleczności, bohater­ stwu i zagrożeniom, na jakie narażały się przez lata. Jednocześnie część z nich, mimo deklarowanych poglądów rewolucjonistek, prowadziła wygodne, dostatnie życie w domach i majątkach rodzinnych. SUKCESY I PORAŻKI Na Kubie kobiety wzięły udział w ataku na więzienie Mocanba w 1953 r., w roku 1958 Vilma Espin dowodziła podziemiem w prowincji Oriente. Awansu doczekało się zaledwie kilka: Vilma Espin, Celia Sanchez, Santamaria, Melba Hernandez. W Nikaragui, szturmem na Managuę w końcowej fazie wojny do­ mowej dowodziła Monika Belamondo, ona też została skierowana do przyjęcia kapitulacji Gwardii Narodowej oraz uwięzienia Somozy. GN i Somoza odmówili rozmów z kobietą, w wyniku czego jej zastępca przyjął kapitulację. W Peru ko­ biety piastowały najwyższe stanowiska, miały proporcjonalny udział w KC SZ i organizacjach wspierających. Kobiety były zastępcami Guzmana - najpierw jego żona Augusta, a potem Elena Iparaguirre. Kobiety były komendantami naj­ ważniejszych strategicznie okręgów guerrilli: Apurimac, Lima, Puno, Huancayo, Ayacucho. Kierowały spektakularnymi, najgłośniejszymi akcjami SL. 1 6 Patrz szerzej: PNP 1990; DINCONTE 1999. �186 M A G D A L E N A ŚNIADECKA-KOTARSKA W Peru kobiety dowodziły w 1982 r. atakiem w Ayacucho, zakończonym odbiciem 150 więźniów, podkopem i udaną ucieczką z najbardziej strzeżonego, najnowocześniejszego więzienia w Castro-Castro w Limie, skąd wyprowadzono 50 członków guerrilli w 1992 r., strajkiem i opanowaniem więzienia w 1996 r., wysadzeniem elektrowni dostarczającej prąd dla Limy w 1989 r. Dziś znane są nazwiska i sukcesy kilkudziesięciu komendantek i tylko kilkunastu mężczyzn. W Kolumbii jedynie kilka kobiet piastowało dotąd stanowiska komendantek baz guerrilli, kilka odpowiedzialnych jest za szkolenia zbrojne. Z uwagi na toczące się wciąż walki kobiety pozostają anonimowe. Wiadomo jednak, że najbardziej spektakularne akcje w ostatnich latach - wysadzenie ekskluzywnego klubu spor­ towego Nogal, metra naziemnego w Bogocie, zamachy na wiceprezydentów - przeprowadzały kobiety z FARC, wywodzące się z dobrych, zamożnych, sza­ nowanych rodzin kolumbijskich. W San Cristobal de las Casas atak na koszary w styczniu 1994 r. prowadziła komendantka Teresa, uwięzienie burmistrza było zadaniem komendantki Ester. Do największych porażek kobiety zaliczają: zabójstwo salwadorskiej przy­ wódczyni zamordowanej przez zawistnego wobec niej współdowodzącego, ta­ jemniczą śmierć żony Guzmana, głównego ideologa SL, oraz powierzenie stano­ wiska ministra zdrowia w rządzie Sandino zasłużonej w guerrilli komendantce, która na masową skalę wprowadziła przymusowe sterylizacje wśród najuboż­ szych kobiet w latach 1980-1984 (FSLN), rozwiązując w ten sposób trudności ekonomiczne kraju i likwidując wysoki przyrost naturalny. RELACJE KOBIET I MĘŻCZYZN Relacje służbowe kobiet i mężczyzn w oddziałach obie strony oceniają do­ brze. Kobiety utrzymywały, że cieszyły się powszechnym szacunkiem i respek­ tem, chociaż zdawały sobie sprawę, że były to długo relacje wymuszane przez zwierzchników. Niektóre z nich podkreślały, że mężczyźni chcieli rywalizować. Wspólna walka, stałe zagrożenia, niebezpieczeństwa, niwelowały z czasem te bariery. Zarazem kobiety twierdziły, że musiały wykazywać się większą odwa­ gą, większą wytrzymałością, większym bohaterstwem niż przychodzący w tym samym czasie do oddziałów mężczyźni. Codzienne życie obozowe, zajęcia typowo kobiece, przygotowywanie posił­ ków, porządki - poza Kubą, gdzie trudniły się tym bez protestów kobiety-żołnierze - rozwiązywano, zatrudniając okresowo kobiety z okolic, gdzie rozbijano obozy. Mężczyźni zdecydowanie buntowali się przeciw próbom naprzemiennego wypełniania tych zadań. W Kolumbii, Peru, Meksyku normą są naprzemienne dyżury obu płci w wykonywaniu zajęć codziennych. Kolejnym elementem zmieniającym życie kobiet biorących udział w guerrilli był stosunek do rodziny. Oficjalnie funkcje rodziny tradycyjnej miała przejmo­ wać rodzina rewolucyjna, tzn. oddział. Stosunek do rodzin biologicznych był zróżnicowany. Zależało to od koncepcji poszczególnych liderów oraz charakteru �PRZYCZYNY UDZIAŁU KOBIET W WALKACH POWSTAŃCZYCH - GUERRILLI 1 87 uczestnictwa kobiet. Kobiety, które działały zakamuflowane w mieście prowa­ dziły podwójne życie, nie były narażone na zrywanie więzi. Inaczej wyglądała sytuacja kobiet kierowanych bezpośrednio do walki zbrojnej. W rejonie karaibsko-mezoamerykańskim kobiet nie stawiano wobec dylematu - działalność w guerrilli albo relacje z rodziną. Wiele uczestniczek, uciekając do oddziałów wbrew woli najbliższych, uczestnicząc w walkach na odległych terenach lub w obawie przed narażeniem rodzin na niebezpieczeństwo, ograniczało w sposób naturalny kontakty z nimi na wiele lat (Gwatemala, Nikaragua). W innej sytuacji były kobiety w regionie andyjskim - tam wręcz nakazywano im absolutne zer­ wanie wszelkich kontaktów z przeszłością i rodziną, nadawano nowe imiona i pseudonimy, co nie wynikało z charakteru podziemnej działalności, ale miało być symbolem i potwierdzeniem rozpoczęcia nowego życia. Szczególnie ostra dyscyplina regulowała styl życia obozowego - wykluczała posiadanie przed­ miotów osobistych przypominających przeszłość, narzucała zasady higieny osobistej, styl ubierania, bezwzględny zakaz przyjmowania narkotyków, picia alkoholu; za naganne, ale dopuszczalne uznawano palenie. Kobiety poddawały się tym nakazom, gdy mężczyźni często je łamali, za co podlegali karom. ZWIĄZKI Z MĘŻCZYZNAMI W odniesieniu do związków z mężczyznami sytuacja kobiet zmieniała się zasadniczo. Zaprzeczają one obiegowym opiniom, że w oddziałach panowało wyuzdanie seksualne. Większość kobiet przez lata walk miała 2-4 partnerów (poza FARC), ale przyznają, że możliwość posiadania więcej niż jednego part­ nera na całe życie była dla nich szokiem. Swoboda wyboru, wolność związku, możliwość odejścia w razie jakichkolwiek niesnasek (przemoc była ostro kara­ na), czyniła związki rewolucyjne trwalszymi niż inne. Jedynym warunkiem, w wypadku osób z zewnątrz źle widzianym, było sprawdzanie poglądów ideolo­ gicznych partnera. Związki zawierano jednak najczęściej wewnątrz guerrilli. Nowym zjawiskiem stało się pragnienie legalizacji związków przez męż­ czyzn, a nie przez kobiety. Zjawisko to pojawiło się w Nikaragui, a następnie w Peru. Zdarzenia takie występowały w dwu sytuacjach - gdy kobieta była w ciąży, co dowodzi tradycyjnego podejścia do rodziny, oraz gdy kobieta stała wyżej w hierarchii rewolucyjnej. Wówczas małżeństwo stawało się wygodną tram­ poliną do awansu mężczyzny. MACIERZYŃSTWO A ANTYKONCEPCJA. ABORCJE Największą komplikacją w życiu kobiet walczących stawało się macierzyń­ stwo. Poza Kubą jednym z problemów przywódców wszystkich ugrupowań stało się zagadnienie antykoncepcji i aborcji dla uniknięcia ciąż kobiet-żołnierzy. W Nikaragui przeznaczano część funduszy rewolucyjnych na zakup cyklicznie dostarczanych kobietom środków antykoncepcyjnych lub na zabiegi aborcji, �188 M A G D A L E N A ŚNIADECKA-KOTARSKA co było odpowiedzią na żądania kobiet. Okresowo w większych zgrupowaniach dowożono lekarzy, którzy w obozowych warunkach przeprowadzali po kilkanaś­ cie aborcji dziennie. Z czasem, z inicjatywy jednego z przywódców, zaczęto stosować zabiegi sterylizacyjne. Poddawane im kobiety nie były informowane 0 wszystkich konsekwencjach takich zabiegów. W Salwadorze, Gwatemali i Meksyku, dzięki współpracy z różnymi organi­ zacjami zagranicznymi i koncernami farmaceutycznymi, prowadzono kursy w zakresie edukacji seksualnej, dostarczając też systematycznie darmowe, ale nie zawsze bezpieczne środki (przeterminowane lub w trakcie testowania). Decyzję w sprawie ich przyjmowania pozostawiano kobietom, podobnie jak w przypadku decyzji o usunięciu lub pozostawieniu ciąży. W Kolumbii kobiety zobowiązane są do przyjmowania środków antykoncep­ cyjnych, które są niesystematycznie dostarczane, lub do aborcji już od 13 roku życia. Mogą posiadać rodziny i potomstwo, ale rodzina musi być podporządko­ wana interesom partii. W Peru problem antykoncepcji i aborcji pozostawiono samym kobietom. Reguły były we wszystkich ugrupowaniach takie same - kobieta ciężarna musiała opuścić oddział. Mogła powrócić, gdy będzie już w pełni dyspozycyjna. W Salwadorze i Nikaragui kobiety mogły liczyć na pomoc. Rocznie po kilka­ naście dzieci Nikaraguanek i Salwadorek przyjmowały domy dziecka na Kubie, opieki podejmowały się też ze względów patriotycznych matki, które utraciły dzieci lub wdowy po rewolucjonistach albo rodziny biologiczne. Macierzyństwo wiązało się jednak z długotrwałymi, niekiedy wieloletnim rozstaniami. W Kolumbii i Peru sytuacja kobiet-matek stawiała je przed trudniejszymi wyborami. Jedyną szansą było odnowienie więzi z rodzinami biologicznymi, niegdyś odrzuconymi, i pozostawienie dzieci na ich łasce, znalezienie rodziny adopcyjnej, porzucenie dziecka albo oddziału. To ostatnie rozwiązanie wiąże się z powrotem do sytuacji wyjściowej kobiet - podejmując się opieki nad dziec­ kiem kobieta musi równolegle walczyć o byt i szukać dróg zapewnienia sobie samodzielności ekonomicznej. Partnerzy pozostający w oddziałach nie czuli się bowiem zobowiązani do ponoszenia ciężarów wychowania potomstwa. Nie­ którzy wykorzystywali nawet ciążę żony jako pretekst do dezercji. Kobiety ciężarne musiały radzić sobie z wieloma trudnościami, podlegały róż­ nym naciskom psychologicznym. Opuszczały oddziały nie wiedząc czy do nich powrócą, spotykając się z zarzutami zwierzchników o zdradę ideałów, pozba­ wione wsparcia ekonomicznego szukały, jak przed laty, możliwości przeżycia. Powroty wiązały się z kolei z trudnymi decyzjami porzucenia noworodka, poczuciem winy wobec dziecka i tęsknotą za nim oraz z krytyką ze strony rodzin. Problem macierzyństwa obala mit o równouprawnieniu kobiet i mężczyzn w oddziałach - dziecko oznaczało najczęściej koniec kariery matki, nie ojca, niezależnie od piastowanych wcześniej stanowisk. W ten sposób wiele kobiet kończyło udział w guerrilli. Najważniejszym punktem odniesienia społecznego 1 uczuciowego dla kobiet przez wiele lat walczących stawały się więc na powrót rodzina i macierzyństwo. �PRZYCZYNY UDZIAŁU KOBIET W WALKACH POWSTAŃCZYCH - GUERRILLI 1 89 ZAKŁADANE PRIORYTETY I WSPÓLNA WALKA I OBECNY STATUS KOBIET ORAZ ICH PARTYCYPACJA W ŻYCIU SPOŁECZNYM I POLITYCZNYM W POSZCZEGÓLNYCH KRAJACH Problem ten przedstawia się odmiennie w różnych krajach. Na Kubie i w Nikaragui, gdzie działania powstańcze zakończyły się sukcesem, kobiety były silnym wsparciem ruchu, po zakończeniu zbrojnego etapu zeszły na drugi plan. Kobiety zaczęły lojalnie wypełniać plany programów konstruowanych wyłącz­ nie przez mężczyzn. Fidel Castro wprowadził, co prawda, kobiety do polityki zaraz po rewolucji (Kuba jest od 40 lat krajem o jednym z najwyższych wskaź­ ników obecności kobiet w parlamencie), ale wysokie stanowiska piastuje tam zaledwie kilkanaście kobiet z elit rewolucyjnych (ambasadorów - Santamaria, ministrów - Vilma Espin, członków Komitetu Centralnego - Celia Sanchez). Castro wywiązał się z obietnicy budowy systemu edukacji, opieki społecznej i medycznej pomocy nad dziećmi oraz prawa do pracy. Prawo to stało się najważ­ niejszym elementem polityki Fidela, doskonale rozegranym. Włączenie kobiet w rynek pracy było istotne z punktu widzenia ekonomicznego kraju. Organizacja ochotniczych Brygad Pracy Kobiet stanowiła wygodny kanał mobilizowania kobiet, zapewniający bezpłatną pracę. Powołane organizacje kobiece - Minister­ stwo i Federacja Kobiet Kubańskich, kierowana od 30 lat przez Vilmę Espin (szwagierkę Fidela), zapewniały kontrolę nad ewentualnym niezadowoleniem kobiet. Kodeks Rodzinny, wzorowany na przepisach NRD, wprowadzono dopiero w 10 lat po jego przygotowaniu. W sferze obyczajowej zmieniło się, w opinii Kubanek, bardzo niewiele. W Nikaragui, tuż po zakończeniu walk w 1979 r., 21% kobiet wprowadzono do nowych struktur rządowych, ale stopniowo zaczęto się z tego wycofywać. Po 10 latach (w roku 1989) zaledwie 3% z nich piastowało wysokie stanowiska. Władze krok po kroku zaczęły powracać do priorytetów sprzed rewolucji, mimo wprowadzenia w 1987 r. Biura Walki o Prawa Kobiet i zapisów konstytucyjnych równości praw. Świadczą o tym wypowiedzi prezydenta Daniela Ortegi o kobie­ tach, które negują swą kobiecość, aspirując do innych zadań niż macierzyństwo. Sprzeczność obyczajowa z zapisami konstytucyjnymi, które stały się zapisami martwymi, jest najsilniejsza właśnie w Nikaragui, a kobiety straciły tam wy­ walczoną samodzielność. Jedyną pozostałością po niej jest prawo do aborcji. Świadomość społeczna Nikaraguańczyków nie zmieniła się. W Salwadorze i Gwatemali działania zakończyły się kompromisem. W Sal­ wadorze kobiety w trakcie walk zbrojnych były przez pierwsze lata trakto­ wane tak samo jak mężczyźni, awansowały w zależności od kompetencji i zdol­ ności indywidualnych. Jednej z nich silna osobowość, odwaga, bohaterstwo i charyzma zapewniły szybki awans. Przeciętna, niespełna 22-letnia chłopka stała się jednym z dwu głównych przywódców FLSN. Rosnąca popularność i sympatia do niej sprawiły, że rywalizujący z nią na równoległym stano­ wisku komendant zlecił zamordowanie jej. Dziś ocenia się, że była to jedna z największych porażek guerrilli salwadorskiej. Po tym incydencie udział �190 MAGDALENA ŚNIADECKA-KOTARSKA kobiet w walkach zbrojnych i idące za tym ich awanse zdecydowanie zastopo­ wano. Po 12 latach walk zaledwie kilka piastowało kierownicze stanowiska - oficjalnie spoczywała na nich mniejsza odpowiedzialność. Większość kobiet w Salwadorze pracowała w cywilu przy transporcie i produkcji broni, kierowała finansami FLSM, uczestniczyła w przemycie osób zagrożonych. Dziś czują się zdradzone i oszukane - obiecywanego zrównania praw konstytucyjnych nie wprowadzono w życie. W Peru walka zakończyła się klęską. Kobiety związane z SL straciły najwię­ cej. Przez 12 lat funkcjonowały w strukturach o realnie zrównanych prawach kobiet i mężczyzn. Miały identyczne prawa, możliwości awansu. Zajmowały odpowiedzialne stanowiska, w wielu przypadkach wręcz eksponowane. Rozbi­ cie ruchu większość z nich opłaciła uwięzieniem i wysokimi wyrokami. Koledzy z oddziałów za obietnice niskich wyroków odpowiedzieli na jedno z antyterro­ rystycznych zarządzeń prezydenta Fujimoriego. W zamian za ujawnienie się, ze wskazaniem co najmniej trzech innych członków guerrilli, uzyskiwali obietnicę rozprawy przed sądem cywilnym, a nie wojskowym, co oznaczało dużo niższe kary z możliwością uniewinnienia włącznie. Kobiety nie odpowiadały na te za­ rządzenia, pozostały zdyscyplinowane i wierne Guzmanowi. Wielu mężczyzn dopuściło się zdrady, a zapłaciły za to na ogół kobiety. Mężczyźni chętniej denuncjowali towarzyszki niż towarzyszy z oddziałów - solidarność płci i w tym wypadku dała o sobie znać. Dlatego też proporcje więźniów, byłych członków SL, kobiet i mężczyzn są odwrotnie proporcjonalne do rzeczywistego udziału kobiet w guerrilli, podobnie jak wysokość zasądzonych wyroków. Kobiety stano­ wią 60% więźniów, mając wyroki od kilkunastu do kilkudziesięciu lat, spośród mężczyzn z wyrokami od kilku do kilkunastu lat wielu opuściło już więzienia . W Kolumbii - mimo 40 lat partycypacji kobiet w walkach FARC - wyzwole­ nie członkiń guerrilli pozostaje praktycznie w punkcie wyjścia. Przystępując do guerrilli pragnęły nowego życia, w którym nie byłoby przemocy rodzinnej, brutalności mężczyzn, niechcianego, częstego macierzyństwa. W guerrilli, w imię interesów partii, dochodzi jednak do wynaturzeń, których formy są inne, ale mechanizmy bardzo podobne. Kobiety, godząc się na swobodę seksualną, pozor­ nie uzyskują niezależność. Prawo wyboru i fakt posiadania wielu partnerów satysfakcjonują je, stając się potwierdzeniem ich wolności i równości płci. Oba­ wa przed opinią złej rewolucjonistki powoduje, że przyjmują role uwłaczające ich godności. Wchodzą w relacje nowego typu, ale także zależności, w których podporządkowane są pragnieniom mężczyzn. Ich zgoda na pełnienie usługowych funkcji seksualnych wobec wyższych rangą żołnierzy, „w imię interesów partii" i zdrowia mężczyzn, jest taką samą formą zależności od mężczyzn, jaka wystę­ puje w związkach rodzinnych. Zdrowie kobiety jest traktowane drugorzędnie wobec pragnień mężczyzny. Ponadto, akceptacja przez nie same stałego przyj­ mowania środków antykoncepcyjnych lub częste aborcje w bardzo młodym wieku (od chwili, gdy kończą 12-13 lat) naraża ich życie i zdrowie w równym 17 Patrz: PNP 1995; www.csrp.org.;www.editorial.peru.com �PRZYCZYNY UDZIAŁU KOBIET W WAŁKACH POWSTAŃCZYCH - GUERRILL1 191 stopniu jak przemoc rodzinno-małżeńska i obawa przed częstym macierzyń­ stwem w domach, z których uciekły. Bezpieczeństwo w aspekcie życia intymne­ go zapewnia kobietom tylko awans lub związek z wysokiej rangi żołnierzem FARC. Małżeństwo w FARC daje kobiecie poczucie bezpieczeństwa, bycia z jednym partnerem, ale posiadanie dziecka wiąże się z podrzuceniem go rodzi­ nie. Instytucja rodziny tradycyjnej, podporządkowującej kobietę, od której ucie­ kały, nadal więc odgrywa w ich życiu istotną rolę. W Meksyku, w ELZN, kobiety zyskały najwięcej. Problem edukacji został rozwiązany, równa partycypacja funkcjonuje od 10 lat w sferze politycznej, ekono­ micznej i kulturowej. Kobiety dokonały autentycznej rewolucji wewnątrz rewolu­ cji w zakresie relacji płci, ale czas pokaże czy znajdzie to przeniesienie na realia życia codziennego w momencie włączenia w szersze struktury kraju. BILANS UDZIAŁU Zaangażowanie kobiet w walkę i ich determinacja były wielkie. Kobiety ginęły w walkach, były skrytobójczo mordowane, torturowane i narażone na gwałty ze strony walczących z nimi sił . Liczba ofiar kobiet-żołnierzy nie jest do dziś ustalona w żadnym kraju. W znacznym stopniu walka o zmianę statusu kobiet została zaprzepaszczona z winy ich samych, czego są dziś świadome. Nie zabiegały one o formalne awanse w strukturach hierarchii powstańczej, w okresie kończącym starcia nie określiły swych oczekiwań co do partycypacji we władzach cywilnych, po zakończeniu walk nie potrafiły skutecznie ubiegać się o stanowiska, powróciły na ogół do ról tradycyjnych matek i żon . Zmiany statusu społecznego stały się udziałem nielicznych byłych uczestniczek guerrilli, wywodzących się z elit, zarówno na Kubie, w Nikaragui, jak i w Salwadorze. W Peru większość żyjących liderek SL przebywa w więzieniach z wyrokami kilkunasto- lub kilkudziesięcioletnimi. W Kolumbii kobiety walczą, ale godząc się z podporządkowaniem bezwzględ­ nym interesom partii, zamieniły zależność rodzinną na zależność rewolucyjną. Konsekwencje wieloletniego udziału kobiet w guerrilli odbiegają więc od oczekiwań ich samych, ale też nie zostały nigdy sprecyzowane. W krajach, które zmieniły ustrój, kobiety czują się rozgoryczone, podobnie jak w tych, w których poniosły klęskę, ale w żadnym z nich nie można już kobietom zarzucać pasyw­ ności, bezwolności, bezwzględnego podporządkowania mężczyznom, nawet jeżeli powróciły do ról matek i żon. Te kobiety są już inne. 18 19 1 8 Patrz m. in. Raporty: Amnesty Internacional: Salvador 1975 i 1978; Meksyk 1993, 1995, 1998; Kolumbia 1998; Peru 1991, 1998, 2001; WATCH 1985; CV 1992/93 CVR 2003 oraz Pineda 1987. Odwrotnie niż mężczyźni, byli członkowie guerrilli, którzy po porozumieniach pokojo­ wych nie tylko uzyskiwali ważne stanowiska polityczne i społeczne, ale też zabiegali o pracę w innych sferach życia publicznego. Zgodnie z nabytymi w guerrilli umiejętnościami, prze­ chodzili wprost z działalności nielegalnej oddziałów guerrilli do legalnej w strukturach wojska, policji, różnych agencji ochrony. 19 �192 MAGDALENA ŚNIADECKA-KOTARSKA Zmiany wspólne kobietom ze wszystkich omawianych krajów dotyczą szer­ szych relacji społecznych, zakresu nowych umiejętności, moralności seksualnej, jak i samooceny, co ma wpływ na inne grupy kobiet. Kobiety wpisały się w szersze relacje i środowisko społeczno-polityczne poza lokalnym. Guerrilla dała im kontakty z kobietami i mężczyznami wywodzącymi się ze wszystkich warstw społecznych, organizacji i instytucji, co niewątpliwie poszerzyło ich horyzonty, wykształciło samodzielność spojrzenia na otaczającą rzeczywistość. Przeszkolenia ideologiczne, militarne, medyczne, w zakresie telekomunika­ cji, przyniosły kobietom pewien zakres wiedzy i umiejętności praktycznych, z których część można przenieść na pracę zawodową i życie codzienne. Posia­ dana wiedza nie znalazła wsparcia ram instytucjonalnych, w jakich mogłyby ją kobiety realizować, ale zależnie od indywidualnej inwencji jest impulsem do dalszych zmian. Okoliczności towarzyszące walkom wpłynęły na zerwanie z tradycyjną nor­ mą obyczajową obowiązującą kobiety - jeden mężczyzna na całe życie. Dzięki zmianom w dziedzinie moralności kobiety mają inne spojrzenie na związki z mężczyznami, rodzinę i dzieci. Dzięki edukacji seksualnej zmniejszyła się liczba posiadanych dzieci do 2-3 zamiast 5-9. Udział w walkach, sprawdzona doświadczalnie wiedza teoretyczna, funkcjo­ nowanie w strukturach decyzyjnych, pozwoliły wykazać się cechami, do jakich prawa kulturowe mieli dotąd wyłącznie mężczyźni: samodzielnością, odwagą, uporem, bohaterstwem, zdyscyplinowaniem, co wyraźnie dowartościowało część z nich. Podniósł się prestiż społeczny kobiet i ich samoocena, co może progno­ zować dalsze zmiany. Szerokie rzesze kobiet uzyskały świadomość posiadania praw, możliwości samoorganizacji i wpływu na swe dalsze losy. W poszczególnych krajach kobiety, dzięki udziałowi w guerrilli, zmieniły się przede wszystkim wewnętrznie, choć w szerszym kontekście społeczno-obyczajowym zyskały niewiele. LITERATURA A b e l l e y r a A. 1998, Mexique: una panorama de la féminisation de la pauvreté, Paris. A d l e r F., R. J a m e s , 1976, The Criminology of Deviant Women, New York. America Indígena, 1994, t. 1-2, Mexico. A m n e s t y I n t e r n a t i o n a l . Raporty: Salwador - lipiec 1975, czerwiec 1978; Meksyk -czerwiec 1993, listopad 1995, listopad 1998; Kolumbia - 1998; Peru - 1991, 1998,2001. A n d r e a s C. 1991, Mujeres en la Guerra: atracicion de Sendero Luminoso, NACLA, vol. XXIV, nr 4, January. B a l b i C.R., J. C. C a l i i g r o 1992, Sendero y la mujer, Quehacer, nr 79, s. 50-53. B a r W. 1999, Na krwawym szlaku: Sendero Luminoso, Lublin. B a r r y A. 1994, Varias entervistas con nuestras Zapatistas, Mexico. B a r e i r o L., C. S o t o 1993, Alquimistas: documentos para otra historia de las mujeres. Centro de Documentación y Estudios, Mexico. �P R Z Y C Z Y N Y UDZIAŁU KOBIET W W A L K A C H P O W S T A Ń C Z Y C H - GUERRILLI 193 B e 11 i G. 2004, El pais bajo mi piel.Memorias de Amor y guerra, Managua. B o t Y. 1992, La Guerra en las tierras mayas. Comunidad, violencia y modernidad en Guatemala {1970-1992), Mexico. - 1997, El sueno zapatista, Barcelona. B u r g o s E. 1982, Me llamo Rigoberta Menchu y asi me nació la conciencia, Barcelona. C a n a s M . 1992, En EL Salvador. Muchas mujeres: gracias a la Guerra salimos de las cocinas donde solo estábamos quemándonos, Uno Mas, Mexico, 21 agosto. C e v a 11 o s D. 1996, Ramona viaja a capital, Mexico. C h a m o r r o V. 2000, Diario, El Salvador. C h a v e z de P a z D. 1989, Juventud y terrorismo, Lima. C o o p e r H. A. 1986, Mujeres y el terrorismo, Lima. C o r a l C o r d e r o I . 1999, Las mujeres en la guerra: impacto y respuestas, [w:] Los senderos insólitos del Peru, S.J. Stern (red.), IEP, Lima, s. 336-363. C r a s k e N . , S. S o t o , T. S c o o d. 1999, Women & polines in Latin America, Cambridge. C r e s p i A. 1992, Por los caminos de Sendero, Quehacer, nr 55, s. 46-49, Lima. C V - C o m i s i ó n de l a V e r d a d 1992/1993, Informe: de la locura a la esperanza, la Guerra de doce anos en El Salvador, San Salvador-New York. C V R - C o m i s i ó n de l a V e r d a d y R e c o n c i l a c i o n 2003, Informe sobre la violencia en Peru 1980-2000, Lima. - 2004, Hatun Willakuy: version abreviada del Informe Final de CVR, Lima. D e g r e g o r i C. 1989, Que difícil es ser Dios: Ideologia y violencia política en Sendero Luminoso, Lima. - 1990, El surgimiento de Sendero Luminoso: Ayacucho 1969-1979, Lima. D i a z N . 1988, Nunca estuve sola, San Salvador. D I C O N T E - D i r e c c i ó n N a c i o n a l C o n t r a T e r r o r i s m o 1992, Informe animal, Lima. - 1999, Informe annual, Lima. G a r c i a de L e o n A. 1994, EZLN documentos y comunicados, Mexico. G a r g a 11 o F. 1987, Las mujeres en la Guerra en El Salvador, Mexico. G i l i o M . 1973, Tupamaros, Warszawa. C h i n c h i l l a N . 1994, Feminism, revolución and démocratie transition in Nicaragua, [w:] The Womens Movement in Latin America participación and democracy, Jaquette (red.), 177-198 G o r r i 11 i G. 1992, Sendero: Historia de la Guerra milenaria en el Peru, Lima. G o n z a l e z G u a d e l u p e A. 1999, patrz: www.cnn.com./special/cold.war/episodes/18 /interviews/martinez G r u s z c z a k A. 1997, Współczesne oblicza Latynoamerykańskiej guerrilli, Ameryka Łaciń­ ska, nr 2, maj, s. 6-10, CESLA. G u z m a n A. 1978 (wyd. 2; wyd. 1 - 1974.) Pensamientos de sociedad, Ayacucho. - 1982, Tiempos de guerra, Ayacucho. H e n r i q u e z E. 1996, Marcos presento a Ramon. Diario la Jornada, octubre, Mexico. H e r n á n d e z B. 2001, La revolución y la paz, Miami. H e r n a n d e z - T r u y o l B.E. 2000, Buiding Bridges V-Cubans Without Borders. Holgado F. I . 2003, No es fácil. Mujeres cubanas y la crisis revolucionaria, Havana. - 2001, Mujeres unidas por su historia, Havana. F a 1 q u e t J. 2000, Un mouvement desoriente: la 8-eme rencontre féministe latino-américaine et de Caribes, Nouvelles Questions Féministes, nr 4. - 2001, Femmes salvadoriennes dans la guerre, entre rupture et reproduction: analyse et bilans de douze ans de participación, Paris. - 2003, El movimiento de mujeres en la democratización de postguerra en el Salvador, Revista del Cesia, nr 4. J o y c e T. 1998, Mujeres en la Cuba, Caracas. K a t z e n b e r g e r E. 1994, First world, ha! ha! ha! The zapatista challenge, San Francisco. K i r k R. 1992, Las mujeres de Sendero Luminoso, Lima. �194 MAGDALENA ŚNIADECKA-KOTARSKA K o h 1 a J., J. L i 11 a 2001, Urban guerrilla warfare in Latin America. K o p p e 11 M . 2003, Revolución has madre possible, The Militant, vol. 67, nr 7-10. K o w a l e w s k i Z. 1978, GuerriUia latynoamerykańska. Szkice z dziejów rewolucyjnych walk partyzanckich XX wieku, Warszawa. - 2002, Życie i śmierć boliwijskiego rewolucjonisty, Rewolucja, nr 2, s. 323-457. Kauffmann-Prucell S. 1999, Modernizing Women for a Modern Society: The Cuban Case, New York. L á z a r o J. 1990, Women and political violence in con temporally Peru, Dialectical Anthropo­ logy, nr 15, s. 233-247. Leahy M . 2000, Development Strategies and the Status of Women: A Comparative Study of the United States Mexico, the Soviet Union and Cuba, Maiami. M a c e r a P. 1988, Sendero y Mama Huaco, Cambio, nr 11, Lima. M a r t i n e z A. G. 1981, Le Salvador, une fe/nme du front de liberación temoigne, Paris. M a r t i n e z H. F. 2002, Nacionalism, races and classes in the revolución of 1985 and the Cuban First Republic, Cuban Studies, nr 33, s. 110-122, University of Pittsburgh. M e z a R. V. 1999, The Fare and the illict drug trade, Washington. M o n t e n e g r o S. 1997, Mujeres, Sandinismo y Contras, NACLA: Report 31/1. M o ś c i c k i J. 2003, Regulaminy walk partyzanckich, Słubice, art. 4, p. 1. N a z i a S. 2000, Before and after the revolución, http://www.saxakali.com./carribbean/nashaikh.htm. - 2001, Violencia política, Lima. P e r e r i r a C. 2000, El Peru en el proceso de globalizacion, Lima. P i a s e c z n y H. 2003, 12-letni bojownicy, Przegląd, nr 40, s. 28-29. P i n e d a E. 1987, Las mujeres en los procesos revolucionarios de Centroamerica, Granada. P N P - P o l i c í a N a c i o n a l d e l P e r u 1990, Raport-Participacion de la mujer en la subversion y las Fuerzas Antisubversivas, November, Lima. - 1995, Raport-Participacion de la mujer en los par ros de cárcel, Lima. P o n c e l l a R. 1997, La guerra y la migración, Caracas. R a n d a l l M . 1989, Women in Cuba: Twenty years later, Brooklyn. - 1994, Sandino's Daughters Revisited: feminism in Nicaragua, New Brunsswick. R o d r i g u e z F. 2001, Ameryka Łacińska - rozumem i sercem, Warszawa, CESLA UW. R i v e i r a D. 1999, Womens legal advances in Cuba, Maiami. R o s s J. 1994, Who are they? What do they want'}, San Francisco. - 1997,Una comendante zapatisata, Revista Ko 'eyu Latinoamericano, nr 72, Caracas. - 2001, Una comendante Esther, Revista Ko'eyu Latinoamericano, nr 80, Caracas. S a y w e 11 S. 1985, Women in War, Viking Books. S c h i n n e r P. 2002, Feminismo y organizaciones Comadres en el Salvador y Guatemala durante el tiempo de guerrillia, Caracas. S m i t h H. 1993, Nicaragua: self-determinacion and survival, London. S m i t h L., A. P a d u l l a 1988, Twenty questions on sex and gender in revolucionary Cuba, Cuban Studies, nr 18, s. 130-167, University of Pittsburgh. S t a r n O. 1987, Refleciones sobre rondas campensinas y nuevos movimientos sociales, Lima. S t e t s o n M . 1999, Feminismo popular en Mexico, Mexico. S t a s i ń s k i M . 2002, A gdy dorosnę będę żelazną dziewczyną, Gazeta Wyborcza, nr 178/2002, Duży Format, nr 13. S t e r n S. 1975, With the Weathermen: The Personal Journey of a Revolucionary Women, New York. S t o 11 D. 1996, Rigoberta Menchu and the story of al. poor Guatemalans, Westview Press. Colorado. S t o n e r L. K. 2001, From the streets: the Cuban Womans Movement for legal reform 1898-1940. Ś n i a d e c k a - K o t a r s k a M . 1996, La insurrecion armada en Chiapas en 1994 un conflicto social de nuevo tipo, Estudios Latinoamericanos, nr 17, s. 142-158. �PRZYCZYNY UDZIAŁU KOBIET W WALKACH POWSTAŃCZYCH - GUERRILLI 195 - 2003, Być kobietą w Ekwadorze, Warszawa, Centrum Studiów Latynoamerykańskich UW. - 2003a, Kobiety kukurydzy w ruchu zapatystów na przełomie wieków, [w:] Ameryka Łacińska rozumem i sercem, F. Rodrigez (red.), CESLA UW, Warszawa, s. 381-397. T e e p l e M . 2003, Globalization and the retrenchment of women's rights and human rights, Revista del Cesia, nr 4. T e t r e a u l t M . 1994, Women and Revolution in Africa, Asia and the New World, Columbia University. V a r g a s V. 1992, The feminist movement in Latin America: between hope and disenchantment, World Development, 24/3, s. 195-214. V e l i z E. 1992, Mujeres Latinoamericanas en Cifras: Cuba, FLACSO, Madrid. W A T C H 1985, Raport: Violencia política en el Salvador 1975-1985, El Salvador. - 1998, Raport: Violencia en estado de Mexico 1993-1998, Mexico. W a r s z e w s k i R. 2001, Pokażcie mi brzuch terrorystki, Szczecin. W i c k h a m - C r o w l e y T. 1992, Guerrillas and Revolution in Latina America: A comparative Study, New Jersey. W a y l e n G. 1993, Women's movements and democratizations in Latin America, Third World Quarterly, 14/3, s. 573-587. - 1999, Mujeres en la política en America Latina, Caracas. Centro de Estudios la Mujer en la Historia America Latina www.cverdad.org.pe www.csrp.org.Comitte to support the revolución in Peru www.editorial.peru.com. www. derecho s. org. www.user.skynet.be/terrorizm "La madre de Elena Iparraguire narra las visitas a la Base Naval para ver a su hija" http//www.geocites.com/narravisitas. Retrial for Peru Shining Path rebel htm.http//news.bbc.co.uk/2hi/Americas/319991; 249735 M A G D A L E N A SNIADECKA-KOTARSKA THE REASONS FOR WOMEN'S PARTICIPATION I N UPRISING BATTLES - GUERILLA I N LATIN AMERICA Summary The author presents the study of the participation and role of women in the guerilla move­ ments in Latin America. The study spans the period between the second half of the 20 century to the beginning of the 2 1 century. The problem of the women's contribution to the guerilla wars has been hardly ignored by now, still it is really worth our interest, and for many reasons. One of them is the high social basis of women in the groups (30-40%) in all those countries where the rebel movements took place. Another refers to the motivations of the women who, first of all, decided to join the guerilla groups in order to change the asymmetric male-female relationships based on discrimination of women. The comparative analysis of the role of women included two areas: the Carribean-Mezzoamerican (Cuba, El Salvador, Nicaragua, Guatemala Mexico) and the Andean (Columbia, Pern). It was in those countries that the guerilla wars lasted for various periods of time-ranging from 3 to 40 years. No matter how long the war lasted, women were always present in the groups, the number of which ranged from a few to over a dozen in particular countries. There are three categories of issues the author deals with: th st �196 MAGDALENA SNIADECKA-KOTARSKA In the first one she juxtaposes and compares the areas and duration of the guerilla wars as well as social status, ethno-racial identity and age of the women fighters. Next, she discusses the promises of the guerilla ideologists, theoretical and vague in fact, which were intended to attract women to the combat, and the more matter-of-fact motivation of the women themselves. In the second part the participation of women is presented: kind of training the women had to go through, kind of battles and other tasks they were assigned to, their chances for promotion, functions they fulfilled, their successes and failures. Next category of issues concern changing male-female relationships within the guerilla groups, the personal relationships of the fighting women, their revolutionary marriages, but also the problem of abortion and contraception. In the conclusion the author points at the variety of the women's participation in the guerilla in particular countries depending on how the war ended, whether it was won or lost, ended with compromise or is still lasting. But there is something that all those situations have in common. In spite of the long-lasting commitment and sacrifice, in spite of the fact that the efforts of men and women were equal, the women haven't managed to take advantage of those experiences and to transfer the more egalitarian relationships of the guerilla groups into civilian life. Women who used to be fighting revolutionaries, now don't know how to join, like their male fellow-fighters, into legal political structures and to vie for positions in professional, social and cultural life. After years of fighting, irrespective for their courage and how well they had deserved of the cause, later they returned to the traditional women's roles again-those of women-mothers, the souls of home {alma de casa). Translated by Anna Kuczyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b15f3315b6df3b74908579fb52b084e7.pdf 6ae185f6dde0c73eff312c3641b42e93 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1752 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1622 Title A name given to the resource "Sukcesja etniczna" w parafii katolickiej w niewielkim mieście amerykańskim / ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48, s.161-176 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mucha, Janusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLVIII: 2004, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 Część I I I JANUSZ MUCHA Katedra Socjologii Ogólnej i Antropologii Społecznej, AGH, Kraków „SUKCESJA ETNICZNA" W PARAFII KATOLICKIEJ W NIEWIELKIM MIEŚCIE AMERYKAŃSKIM 1 WSTĘP Celem tego tekstu jest analiza konkretnego przejawu „sukcesji etnicznej". Ta problematyka teoretyczna pojawiła się w naukach społecznych na początku XX wieku w ramach prac tak zwanej pierwszej „szkoły chicagowskiej" (szkoły Roberta E. Parka). Od tego czasu powstało wiele mniej lub bardziej ogólnych koncepcji sukcesji (nawiązujących do ekologii roślin, z której wkrótce wyrosła ekologia społeczna; na ich temat por. McKee 1993). W artykule niniejszym cho­ dzi mi o sukcesję w jednej szczegółowej dziedzinie i w jednym szczegółowym miejscu. Przedmiotem tekstu jest nieukończony jeszcze proces przejmowania parafii rzymskokatolickiej przez szybko rosnącą liczebnie ludność latynoską od zmniejszającej się zbiorowości polonijnej w Zachodniej Dzielnicy średniej wielkości miasta South Bend na północy amerykańskiego stanu Indiana, około 90 mil na wschód od Chicago. Ten proces oznacza jednak również zamknięcie procesu sukcesji etnicznej eliminującej kulturowo grupę węgierską z „samodziel­ nego" życia religijnego dzielnicy. Warto tu przypomnieć, że w społeczeństwach kulturowo zróżnicowanych religijność jest bardzo często ściśle związana z etnicznością (por. np. Posem-Zieliński [red.] 2003), a w znanej koncepcji autorstwa Miltona Gordona (1964, s. 23-30) religia jest jedną z trzech możliwych podstaw etniczności w społeczeń­ stwie amerykańskim. W prezentowanym tu przypadku dwie istotne dla tekstu grupy etniczne w zasadzie nie różnią się przynależnością religijną. Co więcej, historycznie rzecz biorąc katolicyzm jest ważną częścią tożsamości etnicznej ich obu. Kulturowo rzecz biorąc natomiast, są to jednak nieco inne typy katolicy­ zmu. Etniczna sukcesja, o której tu będzie mowa, ma znaczenie dla kulturowych cech katolicyzmu w całym mieście. W tekście przedstawię najpierw bardzo krótko miejscową Polonię oraz zbio­ rowość Latynosów, a potem skoncentruję się na wspomnianej „sukcesji" . Na 2 1 Chciałby podziękować panu dr. Pawłowi Załęckiemu z Instytutu Socjologii U M K za uwagi i sugestie. Dzieje miasta i jego Polonii opisane są dokładnie w: Mucha 1996. Ludność latynoska mia­ sta i teorie „sukcesji etnicznej" związane ze wspomnianą „szkoła chicagowską" przedstawione są w: Mucha 2003. 2 �162 JANUSZ MUCHA tyle, na ile ma to sens (i istnieje odpowiedni materiał empiryczny), postaram się wskazać elementy procesu „przejścia" i ceremonii „przejścia", tak jak analizo­ wane są one w antropologii społeczno-kulturowej. POLONIA W SOUTH BEND South Bend istnieje pod tą nazwą od 1830 roku. Miasto ma dziś około sto tysięcy mieszkańców. Do połowy X X wieku rozwijał się tu przemysł ciężki, w tym maszynowy. Obecnie główni indywidualni pracodawcy to: prywatny, ka­ tolicki Uniwersytet Notre Dame (założony przez Kongregację Świętego Krzyża w roku 1842), szpitale oraz zarząd szkół publicznych. Przemysł (w tym maszy­ nowy) istnieje, ale składają się nań głównie liczne, niewielkie zakłady. Pierwsza większa grupa Polaków pojawiła się tu w roku 1865. W ciągu dekady 1870-1880 nastąpił wzrost ich liczby z około 160 do około 1600 osób. Przy­ jeżdżali nadal, do I wojny światowej. Osiedlali się głównie w Zachodniej Dziel­ nicy (West Side). Założyli w tym protestanckim mieście kilka parafii rzymsko­ katolickich i jedną polskokatolicką. Te rzymskokatolickie (tylko one nas tu będą interesowały) to: „świętej Jadwigi" (St. Hedwig, 1883), „świętego Kazimierza" (St. Casimir, 1899), „świętego Stanisława" (St. Stanislaus, 1900) i w końcu, w roku 1910, „świętego Wojciecha" (St. Adalbert). W 1913 roku powstała para­ fia kościoła polskokatolickiego. W roku 1915 założono na południu tej samej, szeroko rozumianej, dzielnicy rzymskokatolicką parafię „Our Lady of Hungary", skupiającą ludność węgierską i polską. Imigranci węgierscy utworzyli w 1900 roku w północnej części dzielnicy parafię St. Stephen, która będzie jed­ nym z „bohaterów" tego tekstu . Przy parafiach powstawały rozmaite polonijne instytucje. Najważniejsze były szkoły z polskim językiem wykładowym. Po I I wojnie światowej nauka od­ bywała się tu już po angielsku. Od roku 1969 zaczyna się stopniowe zamyka­ nie polonijnych szkół parafialnych. Do dziś pozostała tylko szkoła świętego ST. Adalbert, którą z uwagi na zdecydowaną dominację uczniów latynoskich trudno teraz określić jako polonijną. Od roku 1896 do roku 1964 ukazywało się „ogólnomiejskie" pismo polonijne, najpierw pod tytułem Goniec Polski, a potem Polish Messenger. Od roku 1929 do połowy lat osiemdziesiątych istniał w South Bend polonijny program radiowy (por. Mucha 1996; Mucha 2003). We wszystkich wspomnianych kościołach odbywają się nadal polonijne spot­ kania religijne lub występują jakieś inne mniej lub bardziej silne polskie akcenty (śpiewanie polskich pieśni podczas jednej z niedzielnych mszy, śpiewanie kilku 3 3 1 Warto pamiętać o tym, że gdy mowa w tym tekście o parafii, to tylko „historycznie ' chodzi tu o jednostkę terytorialną. Amerykańska parafia katolicka (pomijam tu inne wyznania) to dziś zbiorowość ludzi (rodzin) w dość formalny sposób („rejestracja", płacenie regularnych składek, czynne i bierne prawo wyborcze przy wyłanianiu rady parafialnej, itp.) związanych z konkretną podstawową jednostką organizacyjną Kościoła, niezależnie od miejsca zamieszkania. �163 „SUKCESJA ETNICZNA" W PARAFII KATOLICKIEJ polskich kolęd w okresie Bożego Narodzenia, spotkania modlitewne, święcenie koszyków z jedzeniem przed Wielkanocą). Uczestniczy w nich jednak obecnie mała liczba starszych ludzi. Celebrowane są już tylko dwie msze w miesiącu, odprawiane przynajmniej częściowo po polsku. Jedna z nich, odprawiana przez księdza Polaka pracującego kilkanaście mil na północ od South Bend, ma miejsce w kościele St. Adalbert. Msze, które tam obserwowałem, skupiały po około 50 osób. Około jednej trzeciej tej liczby stanowili ludzie bardzo starzy. Pozostali byli w średnim wieku; czasem przychodzili z małymi dziećmi. Pieśni polskie zapowiadane były po angielsku przez zakonnicę, która grała na organach i intonowała je w słabej polszczyźnie. Odprawiający mszę ksiądz apelował do Polaków o uczęszczanie na tę (to znaczy w tym kościele, o tej godzinie, w daną niedzielę miesiąca) mszę i na drugą w miesiącu mszę odprawianą po polsku w inną niedzielę miesiąca w kościele St. Hedwig. Msza ta odprawiana jest w intencji polskiego Radia Maryja (które faktycznie dociera tam do kilku osób, mających anteny satelitarne). Liczba uczestniczących wiernych jest podobna jak w poprzednio omówionym przypadku. Nadal aktywnie działają dwa para­ fialne chóry polonijne. Jeden to chór parafii St. Adalbert, drugi związany jest z kościołem polskokatolickim. Leonard F. Chrobot zaproponował ostatnio interesującą typologię polonijnych parafii w USA. Typ A to polonijna parafia lub misja, służąca świeżo przybyłym imigrantom z Polski. Typ B - polonijna parafia w stabilnej dzielnicy polonijnej danego miasta. Typ C - polonijna parafia w zmieniającej się (głównie pod wzglę­ dem składu etnicznego) dzielnicy. Typ D - polonijna parafia w zmienionej już pod względem etnicznym dzielnicy, typ E natomiast to parafia polonijna w sta­ dium zamykania (Chrobot 2001, s. 85-89). W South Bend mamy do czynienia wyłącznie z polonijnymi parafiami typu C i D. Jest jednak bardzo możliwe, że niektóre z nich zostaną wkrótce zamknięte. Artykuł ten pokazuje, w jaki sposób można uratować parafię rzymskokatolicką, przekształcając jej oblicze etniczne (kosztem jest tu jednak zamknięcie innej etnicznej parafii rzymskokatolickiej). Opisane dalej procesy nie doprowadziły jak dotąd (i prawdopodobnie w ciągu najbliższych lat nie doprowadzą) do zamknięcia polonijnej parafii St. Adalbert, ale do częściowego na razie przejęcia jej z rąk Polonii przez Latynosów . Dwie doroczne imprezy mają skupiać Polonię miasta i okolicy. Jedna z nich to obiad z okazji Miesiąca Dziedzictwa Polskiego, mający miejsce na ogół w październiku. Druga impreza to styczniowy „Obiad Opłatkowy". Uczestniczy w nich po około 250-300 osób. 4 4 Chrobot, który jest socjologiem religii i księdzem katolickim, aktualnie proboszczem dwóch parafii (St. Hedwig oraz St. Patrick) w South Bend, był w latach 1991-1995 proboszczem parafii St. Adalbert. Poświęca jej ważny przypis nr 10 swego artykułu (2001, s. 88). W roku 2001 Chrobot uznał ją za należącą do typu C. Przypis kończy się słowami ówczesnego proboszcza: „jak długo jeszcze ta parafia będzie polska?" W końcu następnego roku Chrobot też uważał omawianą parafię za należącą do typu C (por. Chrobot i Trobaugh 2002). Dziś widzimy, że w krótkim czasie, „prze­ skakując" typ D, zbliżyła się ona do zmodyfikowanego typu E. �164 JANUSZ MUCHA LATYNOSI W SOUTH BEND. KRÓTKA CHARAKTERYSTYKA ZBIOROWOŚCI Jak doniosły pod koniec stycznia 2003 roku wszystkie amerykańskie media, liczba Latynosów nieznacznie przekroczyła w USA liczbę Murzynów (każda z tych grup stanowi teraz około 12% społeczeństwa amerykańskiego). Ci pierwsi stali się najliczniejszą w Stanach mniejszością (ogólna socjologiczna charakte­ rystyka tej zbiorowości znajduje się, np. w: Marger 2002, s. 282-321). W stanie Indiana mieszkało w 1999 roku (według oficjalnych statystyk, pomijających nie­ legalnych imigrantów) niewielu Latynosów - 2,6% ludności stanu (w Kalifornii prawie 30%). Według badań z połowy ubiegłej dekady, Latynosi mieszkający w powiecie St. Joseph, na którego terenie leży South Bend, związani są głównie z przemysłem i z rolnictwem. Ludność latynoska jest ogromnie zróżnicowana pod względem takich zmiennych jak: kraj urodzenia, podtrzymywanie tradycji (w tym języka), poziom edukacyjny, dochód. Większość (rozmaite źródła mówią tu o 75 procentach) pochodzi z Meksyku. Latynosi mają na ogół wiele dzieci. Ich populacja jest dwa razy młodsza niż ogólna populacja powiatu. Przeciętne gospodarstwo domowe liczy dwa razy tyle osób, co średnia w powiecie. Młodsi Latynosi chodzą na ogół regularnie do szkół, ale jedna czwarta osób w wieku 16-24 lata porzuciła szkołę przed jej ukończeniem (wiele cytowanych tu źródeł podaje bardzo podobne informacje dotyczące niskich motywacji edukacyjnych grupy latynoskiej). Wielu latynoskich mężczyzn jest samotnych - zostawili rodziny w Meksyku i wysyłają tam pieniądze. Pełne rodziny mieszkające w South Bend mają na ogół więcej niż jedno źródło utrzymania. Latynosi mają przeważ­ nie stałe prace, rzadko biorą urlopy. Połowa z nich pracuje w przemyśle. Dochód uzyskiwany przez indywidualnych Latynosów jest znacznie niższy niż przeciętny w powiecie. Prawie 30% tej ludności żyje poniżej poziomu ubóstwa (jest to dwa razy więcej, niż średnia amerykańska). Cztery piąte kobiet pracuje zarobkowo poza domem. Przeciętny Latynos jest dwujęzyczny. Osiemdziesiąt procent Laty­ nosów to katolicy, a dalsze szesnaście procent należy do różnych kościołów pro­ testanckich (por. Shapiro 1996, s. 218-219). Ludność latynoska nie jest równomiernie rozmieszczona na terenie całego powiatu St. Joseph. Mieszka ona głównie w South Bend. I tu jednak zasadniczo jest skoncentrowana w Dzielnicy Zachodniej (West Side) miasta (drugą taką dzielnicą jest „Południe"). Popatrzmy teraz jak Latynosi z South Bend byli przedstawiani w latach 2002 i 2003 przez największą gazetę w okolicy, South Bend Tribune, oraz jak wyglą­ dają w oczach „ekspertów społecznych", z którymi rozmawiałem - ich własnych, miejscowych przywódców, księży, pracowników miejskich agencji zajmujących się nimi, profesorów uniwersyteckich pochodzenia latynoskiego, zaangażowa­ nych w życie tej społeczności. Pierwsi Latynosi pojawili się w większej liczbie w South Bend w 1943 roku. Byli to Meksykanie z Teksasu. Sprowadzono ich tu zarówno do prac przy budo­ wie kolei, jak i do pracy w przemyśle. Zaoferowano im mieszkanie w Zachod­ niej Dzielnicy miasta, w okolicach polonijnego kościoła St. Casimir. Tam też �„SUKCESJA ETNICZNA" W PARAFII KATOLICKIEJ 165 początkowo uczęszczali na msze. Nieco później przenieśli się do (również polo­ nijnego) kościoła St. Stanislaus, w północnej części dzielnicy. Z tego kościoła większość Latynosów przeniosła się później do dawnego węgierskiego kościoła St. Stephen, również w północnej stronie Dzielnicy Zachodniej. Pierwsze msze po hiszpańsku odprawiono tu w roku 1968 (Dits 2002a). Na początku 2003 roku na jedną „hiszpańską" mszę w tygodniu uczęszczało tu tyle osób, co na wszyst­ kie pozostałe („angielskie") msze razem. Zdaniem pochodzącego z Porto Rico zastępcy burmistrza (jednego z czterech), całą tutejszą zbiorowość latynoską można podzielić na cztery podstawowe grupy. Pierwsza to Amerykanie meksykańskiego pochodzenia, mieszkający tu od dziesię­ cioleci. Wszyscy znają doskonale angielski. Są dobrze zasymilowani w społecz­ ności South Bend. Druga grupa to Amerykanie pochodzenia meksykańskiego, którzy niedawno przybyli do miasta, głównie z Kalifornii i z Teksasu. Większość z nich zna dobrze język angielski, ale są i tacy, którzy mówią prawie tylko po hiszpańsku. Trzecia grupa to Meksykanie z Meksyku, którzy niedawno przyje­ chali do miasta. Znaczna większość to nielegalni imigranci (choć są wśród nich i tacy, którzy mają pozwolenie na pracę). Obie grupy Amerykanów pochodzenia meksykańskiego nie żyją dobrze z grupą biednych, niewykształconych, nieznających angielskiego, na ogół nielegalnych imigrantów. Jest wreszcie czwarta grupa Latynosów. Są to głównie ludzie z wyższym wykształceniem, zajmujący wysokie pozycje w społecznej strukturze miasta. Niektórzy z nich to Ameryka­ nie pochodzenia meksykańskiego, zasadniczo jednak pochodzą z Karaibów (np. z Porto Rico) oraz z południowej Ameryki. Wielu z nich nie ma żadnych kontak­ tów z miejscową społecznością latynoską z Zachodniej Dzielnicy. Jeśli chodzi 0 proporcje, to - zdaniem jednego z moich rozmówców - pierwsze dwie grupy razem stanowią nieco ponad 40% zbiorowości Latynosów, najnowsi imigranci z Meksyku - nieco ponad 40% i ostatnia wymieniona grupa - niecałe 20%. Podczas rozmowy, odbytej jesienią 2002 roku, proboszcz dwóch parafii (będę do jego osoby i parafii wracał): St. Casimir i St. Stephen, zwrócił mi uwagę na różnice kulturowe między Polakami a Meksykanami, odnoszące się do sposobu funkcjonowania organizacji kościelnej. Kościół katolicki w Meksyku był i jest sil­ nie kontrolowany i finansowany przez państwo. Parafianie nie muszą ponosić żad­ nych wydatków związanych z funkcjonowaniem parafii. Tymczasem w Ameryce kościoły są odłączone od administracji państwa i utrzymywać je muszą parafianie. Ludność polonijna rozumie to doskonale, gdyż w samym South Bend zbudowała 1 nadal w dużej mierze utrzymuje kilka parafii. Tutejsza ludność latynoska nie rozumie tego, gdyż przyzwyczajona jest do innego systemu. Oczekuje raczej wsparcia finansowego ze strony proboszcza, niż oferuje własny wkład finansowy. Gdy płaci na kościół, nie ma faktycznie żadnego wyobrażenia o wielkości ko­ niecznych wydatków na jego utrzymanie. Ludność polonijna aktywnie uczestniczy w zarządzaniu parafią, ludność meksykańska - w znacznie mniejszej mierze. Per­ spektywa połączenia parafii może, zdaniem proboszcza, wywołać poważne kon­ flikty, gdyż ludność polonijna faktycznie musiałaby ponosić znacznie większe niż dotąd nakłady. Ponadto nie wiadomo, jak rozwiązać problem mszy polskich �166 JANUSZ MUCHA i hiszpańskich, innego typu nabożeństw odprawianych w językach etnicznych, etnicznych tradycji parafialnych, rady parafialnej (w parafii St. Adalbert do rady należeli prawie wyłącznie przedstawiciele Polonii). Inny problem, zdaniem pro­ boszcza, jest taki, że wśród mówiących po angielsku katolików w USA (w tym wśród tutejszych Polaków) 17% ludzi uczęszcza regularnie na msze, wśród Latyno­ sów zaś odsetek ten wynosi tylko 10%. Im mniej ludzi chodzi regularnie do koś­ cioła, tym mniej jest chętnych do finansowego i organizacyjnego wspierania go. Warto w tym miejscu przypomnieć przedstawioną ponad 30 lat temu przez Władysława Piwowarskiego (odnoszącą się literalnie do Polski, ale opartą na szerszej literaturze przedmiotu) typologię zbioru parafian i ich relacji z parafią. Wyróżnił on sześć typów ról pełnionych przez parafian. Typ A to „parafianin - zwykły użytkownik", który jest przedmiotem a nie podmiotem działalności parafii. Nie oczekuje się od niego inicjatywy, lecz przyjmowania usług świad­ czonych przez parafię. Typ B to „parafianin-klient", „kupujący" poszczególne usługi „sprzedawane" przez duchownych. Typ C to „parafianin-użytkownik", od którego oczekuje się płacenia składek kościelnych, ale nie oczekuje się inicja­ tywy w zakresie udziału w czynnościach parafialnych. Typ D to „parafianin-podległy", od którego żąda się stosowania się do przepisów kościelnych i wy­ pełniania poleceń wydawanych przez administratorów parafii, ale nie oczekuje się żadnej własnej aktywności. Typ E to „parafianin-mandatariusz", włączony w czynności wewnątrzgrupowe parafii, od którego jednak nie oczekuje się włas­ nej inicjatywy. Typ F to „parafianin-stowarzyszony", pełnoprawny, świadomy i aktywny członek wspólnoty, odejmujący zadania z własnej inicjatywy i na własna odpowiedzialność (Piwowarski 1971, s. 265-266). Mimo, że sam nie prowadziłem na ten konkretny temat w South Bend dogłębnych badań empirycz­ nych, chciałbym zasugerować hipotezę, że jeśli trzymać się powyżej przedsta­ wionej typologii, to Polacy należą tam raczej do typu ostatniego, zaś Latynosi są bliżsi typom z początku listy. Nie chodzi tu jednak o to, czego od parafian się oczekuje, ale o to, jakie role są oni gotowi chętnie pełnić. Jak wcześniej pisałem, parafia St. Adalbert od dziesięcioleci prowadzi podstawową szkołę katolicką. Według wspomnianego proboszcza, jest w niej 123 uczniów (choć możliwości lokalowe i edukacyjne istnieją dla około 400 uczniów), w tym prawie połowa to Latynosi, a ok. 30 to dzieci polonijne. Tych drugich, jego zdaniem, będzie ubywać, tych pierwszych będzie przyby­ wać. W jego obecnej parafii St. Casimir (te dwa kościoły leżą od siebie około pół kilometra) zlikwidowano niedawno szkołę. Proboszcz kończył negocjacje z Uniwersytetem Notre Dame w sprawie otwarcia w pustym budynku szkoły St. Casimir początkowo przedszkola, potem pełnej szkoły podstawowej z języ­ kami angielskim i hiszpańskim. Znaczna część społeczności lokalnej, na której terenie znajduje się kościół, jest bowiem latynoska (ludzie ci należą jednak na ogół do nieco dalej na północ położonej parafii St. Stephen). Projekt ponownego otwarcia szkoły St. Casimir wzbudzał jednak kontrowersje wśród osób związa­ nych ze szkołą (i z parafią) St. Casimir, która mogła, jak wspominałem, pomieścić znacznie więcej uczniów, a stale była niedoinwestowana. �„SUKCESJA ETNICZNA" W PARAFII KATOLICKIEJ 167 Protestanccy Latynosi zbudowali sobie wiele małych świątyń w Zachodniej Dzielnicy, przede wszystkim przy głównej jej arterii, alei Western. Jak się wy­ daje, różnice religijne nie są szczególnie istotnym czynnikiem dzielącym lud­ ność latynoską w South Bend. Dziś Latynosi mieszkający w South Bend pracują głównie w przemyśle. Część z nich pracuje w sektorze tradycyjnie w Ameryce ich zatrudniającym, czyli w rolnictwie. Jest to zasadniczo praca sezonowa, jednak poza sezonem niewielu z nich wraca do Meksyku, starając się raczej znaleźć jakieś inne zatrudnienie na zimę. Jak podała miejscowa gazeta, oficjalnie szacuje się, że w stanie Indiana pracuje sześć do ośmiu tysięcy robotników rolnych. Spośród nich tylko dwa procent to nie-Latynosi (Dits 2002c). Pracownicy sezonowi zatrudnieni w rol­ nictwie to na ogół mężczyźni bez najbliższej rodziny, posiadający jednak w South Bend krewnych, u których często mieszkają. Na ogół wysyłają oni pieniądze do Meksyku, a także starają się sprowadzić żony i dzieci. Jest to przed­ sięwzięcie nielegalne, możliwe wprawdzie do zrealizowania, ale coraz droż­ sze i bardziej niebezpieczne (rośnie liczba przemycanych osób, które giną lub umierają po drodze). Bardzo szybko wzrasta w Zachodniej Dzielnicy South Bend liczba małych firm latynoskich. Na ogół zakładane są w lokalach, w których kiedyś mieściły się firmy polonijne. Wzbudza to pewną niechęć Polonii, ale z drugiej strony otwieranie nowych przedsiębiorstw powoduje, że dzielnica jest wciąż „żywa". W nowych firmach trudno czasem się porozumieć w języku innym niż hiszpań­ ski, a towarami sprzedawanymi w sklepach (zwłaszcza spożywczych) Polonia nie jest, z powodów kulturowych, zainteresowana. Latynosi w South Bend mają własną prasę. Główna gazeta to rozprowadzany za darmo miesięcznik pod tytułem El Puentę. Publikuje on, tak samo jak „nor­ malne" gazety amerykańskie, przede wszystkim wieści z najbliższej okolicy (kilku powiatów w stanach Indiana i Michigan, znajdujących się wokół South Bend), ale także wybrane wiadomości z całych Stanów, z Meksyku i w małej mierze z reszty świata. Zamieszczane są też w nim wiadomości o lokalnych latynoskich organizacjach i o mszach oraz innych wydarzeniach religijnych odbywających się w języku hiszpańskim. Poza nim istnieje lokalna (nadająca z South Bend) stacja latynoska w ramach jednej z kablowych sieci telewizyj­ nych, prezentująca częściowo własne programy, a częściowo seriale latynoame­ rykańskie i edukacyjne programy meksykańskie, a także lokalna, mająca siedzibę w Zachodniej Dzielnicy miasta, latynoska stacja radiowa, nadająca po hiszpań­ sku muzykę („latynoską" i ogólnoamerykańską), wiadomości („amerykańskie" i meksykańskie) oraz programy edukacyjne przez 24 godziny na dobę. Przy zakładaniu tej stacji radiowej współpracowały oba miejscowe uniwersytety (Uniwersytet Notre Dame i Indiana University South Bend) oraz lokalny oddział stowarzyszenia latynoskich obywateli USA (LULAĆ). Chociaż większość prac wykonywana jest przez ochotników za darmo, stacja na razie sama nie jest w sta­ nie się utrzymać. Jak dotąd, korzysta z grantu jednej z fundacji (por. Redding 2002). I stacja radiowa, i telewizyjna nadają reklamy miejscowych firm latynoskich. �168 JANUSZ MUCHA Jednym z problemów społeczności latynoskiej w South Bend (podobnie zresztą jak w całych Stanach) jest prawny status znacznej jej części. Status nielegalnych imigrantów z Meksyku był bliski uregulowania latem 2001 roku. Po 11 września tego roku (i narastającej, potocznej i zinstytucjonalizowanej, obawie przed cudzoziemcami) rozmowy zostały jednak przerwane i nie wiadomo, kiedy zostaną wznowione. Zdaniem miejscowych działaczy latynoskich, a także wcześniej wspomnianego latynoskiego zastępcy burmistrza South Bend, urzędy imigracyjne w Indianie patrzą jednak „przez palce" na obecność nielegalnych meksykańskich pracowników, gdyż bez nich miejscowy przemysł i miejscowe rolnictwo bardzo by ucierpiały (na temat znaczenia Meksykanów dla tutejszego rolnictwa patrz: Dits 2002c). W Ameryce początku X X I wieku bardzo trudno się żyje bez właści­ wych dokumentów, nawet jeśli tolerancyjność urzędu imigracyjnego nie grozi natychmiastową deportacją przy ewentualnym ujawnieniu statusu nielegalnego imigranta. Nie można zrobić prawa jazdy, kupić nieruchomości, otworzyć konta w banku, bezpiecznie przelać pieniędzy do kraju pochodzenia. Aby częściowo rozwiązać problem, konsulaty Meksyku w Ameryce (w tym konsulat w „pobliskim" Chicago) podjęły latem 2002 roku akcję wydawania wszystkim chętnym obywatelom Meksyku, również tym, którzy nie mają ważnej amerykańskiej wizy i zezwolenia na pracę w USA, czegoś w rodzaju dowodów osobistych (kart identyfikacyjnych). Akcja ta spotkała się z życzliwością miejs­ cowych władz administracyjnych. Kilka miejscowych banków, chcąc pomóc Meksykanom, ale też skorzystać z ogromnych zasobów gotówki, jaką oni w su­ mie posiadają, postanowiło honorować te dokumenty przy otwieraniu kont. Co więcej, niektóre banki ogłosiły, że wkrótce otworzą w Zachodniej Dzielnicy oddziały z dwujęzyczną obsługą (por. Dits 2002b; 2002c). Przy okazji warto wspomnieć, że liczne miejskie, powiatowe i stanowe urzędy w South Bend oferują obsługę w języku hiszpańskim, na ogół nie pytając o formalny status (obywatelstwo, pozwolenie na pracę) klienta. W KIERUNKU „SUKCESJI ETNICZNEJ" W PARAFII ST. ADALBERT Jak wspominałem, polonijna parafia St. Casimir i latynoska parafia St. Stephen miały do końca maja 2003 roku wspólnego proboszcza. Był on Amerykaninem irlandzkiego pochodzenia, znającym doskonale język hiszpański i odprawiają­ cym w tym drugim kościele msze po hiszpańsku. Według planów diecezji South Bend-Fort Wayne, ogłoszonych publicznie latem 2002 roku, nastąpić miało wkrótce połączenie parafii St. Stephen z polonijną parafią St. Adalbert (kościół St. Adalbert miał być centrum nowej parafii; od wielu miesięcy nie było tam proboszcza, był tylko liczący ponad 80 lat administrator). Wspomniany pro­ boszcz miał więc przynajmniej przez jakiś czas kierować trzema parafiami (według ówczesnego stanu): dwiema polonijnymi i jedną latynoską. Ordynariusz diecezji przedstawił osobiście swe plany podczas zebrań pa­ rafian i wszystkich księży (których dotknąć miała reorganizacja) w niedzielę �„SUKCESJA ETNICZNA" W PARAFII KATOLICKIEJ 169 25 sierpnia w kościele St. Adalbert, zaś następnego dnia w kościele St. Stephen. Powodem połączenia parafii był - jak stwierdził biskup - brak księży, powodujący w całej diecezji łączenie kilku parafii osobą jednego proboszcza (przykładem w South Bend są wspominane tu parafie St. Casimir i St. Stephen, a także St. Hedwig i St. Patrick). Biskup podał też inne przyczyny, specyficzne dla sytuacji w omawianych parafiach. Miały one charakter techniczny (zły stan ma­ jącego 100 lat kościoła St. Stephen i przyległego budynku wykorzystywanego kiedyś jako szkoła, a w tym momencie jako świetlica dla dzieci pod nazwą „El Campito") oraz edukacyjny. Parafia St. Adalbert dysponuje (jak pisałem już wcześniej) szkołą, w której w dobrych warunkach można prowadzić kształcenie ogólne i religijne znacznie większej liczby dzieci, niż jest ich tam obecnie (por. Trobaugh 2002), a także obszernym ośrodkiem kulturalnym (Trobaugh 2003), nawiasem mówiąc nazwanym „Ośrodkiem Dziedzictwa Polskiego". Plany te zostały natychmiast po opublikowaniu otwarcie „oprotestowane" przez Laty­ nosów, a nieco ciszej przez ludność polonijną (głównie z powodów, o których dalej będzie mowa). Jak podała cytowana autorka, uczestnicy spotkania z bisku­ pem sugerowali też (trzymając się głównego, podanego przez biskupa argumen­ tu) połączenie dwóch polonijnych parafii - St. Casimir i St. Adalbert. Biskup kładł wówczas nacisk na konieczność opieki duszpasterskiej nad społecznością latynoską (która liczebnie dominuje w okolicy, w której mieści się kościół St. Casimir) oraz konieczność przeciwstawienia się prozelityzmowi małych kościołów protestanckich, szybko rozwijających się w Zachodniej Dzielnicy, w szczególności przy jej centralnej alei. Interesujące są opinie na temat połączenia obu parafii, wyrażane przez kilku członków obu społeczności, z którymi rozmawiałem (podobne były komen­ tarze prezentowane w artykułach prasowych). Polonijni członkowie parafii St. Adalbert (jedna „zwykła" parafianka z wykształceniem uniwersyteckim, jeden członek rady parafialnej, emeryt ze średnim wykształceniem) zauważali, że wśród Polonii wyraźne są (choć nie są „większościowe") głosy tych, którzy chcą się przenieść do innych miejskich lub podmiejskich parafii, aby uniknąć nowej sytuacji podzielania parafii z Latynosami. Moi rozmówcy byli zdania, że bardzo ważne jest zachowanie polskich pieśni i zwyczajów religijnych, ale Polonia powinna raczej powitać z zadowoleniem nowych członków parafii, którzy mogą ożywić życie religijne, przyczynić się do rozwoju miejscowej szkoły, a może i całej dzielnicy. Problemem jednak było, ich zdaniem, to, że dominują­ cym językiem stanie się w parafii na długo (dla rozmówców, do końca ich życia) język hiszpański. Tuż przed połączeniem toczyła się debata o „msze angielsko­ języczne", gdyż język angielski (jako stale używany i nie-hiszpański) stał się wyróżnikiem kulturowym Polonii i innych dawnych imigrantów europejskich w ich „konfrontacji" z katolickimi Latynosami. Innym problemem, raczej organizacyjnym, ale mającym konsekwencje kultu­ rowe, miało być to, że licząca siedmioro członków prawie wyłącznie polonijna rada parafialna miała przyjąć dwunastu latynoskich członków, kompletnie tym samym zmieniając układ sił. Nawiasem mówiąc, wedle wspomnianych artykułów �170 JANUSZ MUCHA prasowych, indywidualnych członków parafii St. Stephen było 6500, podczas gdy parafii St. Adalbert - 1300 (w pobliskiej polonijnej parafii St. Casimir - 500). Latynoskie członkinie parafii St. Stephen (były to wyłącznie kobiety, za­ trudnione w lokalnych agencjach zajmujących się opieką nad latynoskimi dzieć­ mi), z którymi rozmawiałem, wyrażały żal, iż ich społeczność wiele zainwe­ stowała w dotychczasową parafię, przyzwyczaiła się do niej, wielu Latynosów tutaj się żeniło, chrzciło i bierzmowało dzieci, tu realizowała wiele innych swoich wartości kulturowych, a teraz będzie musiała „zmagać się" z Polonią, mającą również tradycje rzymskokatolickie, ale jednak zupełnie inne. Wskazy­ wano też „techniczne", łatwo jednak dające się rozwiązać problemy, dotyczące ulokowanych w opuszczanym kościele obiektów materialnych, takich jak figury, obrazy, meble, księgi, mających dla Latynosów wielką wartość symboliczną. Wszystkie rozmówczynie wyrażały nadzieję, że problemy zostaną rozwiązane szybko i pozytywnie. Warto zwrócić uwagę na to, że reorganizacja miała mieć pewien wpływ na problemy leżące poza bezpośrednimi zainteresowaniami parafian, ale istotne dla stosunków władzy w obrębie diecezji. Proboszcz i wikary parafii St. Casimir i St. Stephen mianowani byli zawsze przez potężny zakon, Kongregację Świętego Krzyża (J g° własnością jest np. Uniwersytet Notre Dame), zaś proboszcz St. Adalbert był zawsze księdzem diecezjalnym. Obecnie Kongregacja miała przejąć dodatkową parafię. e CEREMONIA „PRZEJŚCIA" Nawiązuję tu oczywiście do pojęcia „rytuałów przejścia" Arnolda van Gennepa (1960), a może raczej ceremonii, niż rytuału przejścia (por. Buchowski 1993, s. 141-143), ale, jak pokażę dalej, i do ceremonialnego przejścia z zam­ kniętego i zdesakralizowanego kościoła do kościoła będącego nową siedzibą „nowej" parafii. Przez rok sprawa połączenia parafii była w pewnym sensie uśpiona, przynaj­ mniej z punktu widzenia niezaangażowanych w nią bezpośrednio osób (w tym Polonii i Latynosów). Działały jednak „komitety integracyjne" w obu parafiach, działał wspólny, międzyparafialny komitet przygotowujący proces łączenia struk­ tur kościelnych i (w ramach specjalnego podkomitetu) zajmujący się możliwymi do przewidzenia problemami kulturowymi. Od jesieni 2002 roku organizowano w parafii St. Stephen spotkania, podczas których Latynosi i Węgrzy debato­ wali nad tym, co - w szczególności, w sensie materialnym i duchowym - trzeba przenieść do nowego kościoła. Trwały dyskusje o tym, jak będzie wyglądała przyszłość dzielnicy. W miejskich środkach masowego przekazu panowała jednak cisza. Została ona przerwana w niedzielę 27 kwietnia 2003 roku, kiedy ordynariusz diecezji ogłosił na konferencji prasowej, że zamknięcie kościoła i parafii St. Stephen nastąpi za miesiąc. Rozpoczęły się ostatnie przygotowania. Jednym z nich było umieszczenie w biuletynie parafii St. Stephen ogłoszeń parafii �171 „SUKCESJA ETNICZNA" W PARAFII KATOLICKIEJ St. Casimir oraz St. Adalbert, zapraszających Latynosów do kościołów. Infor­ mowały one też, że w obu tych polonijnych kościołach co najmniej jedna msza w tygodniu odprawiana będzie wkrótce po hiszpańsku (por. Trobaugh 2003a). Jak wspomniałem wcześniej, debaty dotyczyły między innymi tego, co zrobić z wyposażeniem kościoła St. Stephen. Było dość oczywiste dla wszystkich, że droga Latynosom figura Matki Boskiej z Gwadelupy zostanie przeniesiona do kościoła St. Adalbert. Rozważano, czy piękny drewniany ołtarz, przedstawiający węgierskiego króla Świętego Stefana dającego swoją koronę Matce Boskiej, po­ darować zniszczonemu niedawno przez pożar kościołowi w San Juan w Nowym Meksyku. Okazało się jednak, że nie będzie on tam potrzebny (inne „powęgierskie" przedmioty kultu być może zostaną tam jednak wysłane). Przyszłość ołta­ rza nie była (i nie jest) jasna. Zrezygnowano też z przeniesienia do kościoła St. Adalbert figury Świętej Teresy, innego przedmiotu bardzo ważnego dla węgier­ skiej ludności South Bend. Nie było jasne, co zrobić z pięknymi, starymi, drew­ nianymi ławkami, z rzeźbami stacji drogi krzyżowej — w kościele St. Adalbert znajdują się równie stare, malowane stacje (por. Trobaugh 2003b; 2003c). Można powiedzieć, że to, co cenne dla Meksykanów miało zostać przeniesione do no­ wego dla nich kościoła, a to, co cenne dla Węgrów miało niejasną przyszłość. Jak widać, proces etnicznej sukcesji miał znacznie poważniejsze konsekwencje dla społeczności węgierskiej South Bend, niż (na razie) dla społeczności polonij­ nej i latynoskiej. Nie ma się więc co dziwić, że w opiniach przedstawianych cytowanej tu dziennikarce znacznie większy procent (skądinąd już nielicznej) zbiorowości węgierskiej, niż społeczności polonijnej i latynoskiej deklarował chęć zmiany parafii. Węgrzy mogli się przenieść do „zwyczajnych" angielsko­ języcznych parafii albo do wspomnianego kościoła „Our Lady of Hungary", gdzie wszystkie ceremonie religijne odprawiane są wyłącznie po angielsku. W niedzielę 25 maja 2003 roku rano odbyła się zapowiedziana wcześniej ostatnia msza w kościele St. Stephen. Odchodząc nieco od wcześniejszego programu, celebrował j ą osobiście ordynariusz diecezji South Bend-Fort Wayne, który potem dokonał uroczystej i dramatycznej „dekonsekracji" świątyni. Tym samym dokonał się ważny akt rytualny, akt jednak, można powiedzieć, częściowy, gdyż kościół St. Adalbert (przejmujący religijną i etniczną schedę) nie przeszedł podobnego procesu. Rytuał (w ścisłym sensie) dotyczył więc w większej mierze społeczności węgierskiej i latynoskiej, niż polonijnej. Ostatni akt dramatu (choć nie całego „procesu przejścia") odbył się w następ­ ną, piękną, niedzielę, 1 czerwca. Wcześnie rano wokół budynku „dawnego" (bo tydzień wcześniej zdesakralizowanego) kościoła St. Stephen i na przyległych ulicach zaczęli się zbierać parafianie, prawie wyłącznie Latynosi . Inni, a także mieszkający w tej okolicy Murzyni , siedzieli na gankach domów i przyglądali 5 6 5 Przedstawiony dalej opis oparty jest przede wszystkim na osobistej obserwacji, a częścio­ wo na relacjach prasowych. Murzyni katolicy należą na ogół do parafii odległego o około sto metrów kościoła St. Augustin. 6 �172 JANUSZ MUCHA się. Powoli formował się, na razie „statycznie" (w postaci zorganizowanej, cze­ kającej na wymarsz, kolumny), pochód. Większość ludzi była odświętnie ubrana. Wiele osób robiło zdjęcia małymi, automatycznymi aparatami. Lokalni przywódcy parafialni wygłaszali przez megafon komunikaty, przechodząc płynnie z języka angielskiego na hiszpański. Wokół kręcili się z wielkimi aparatami fotograficz­ nymi dziennikarze miejscowego dziennika i operatorzy kilku lokalnych stacji telewizyjnych. Porządku pilnowało kilka aut policyjnych. Około godziny dzie­ wiątej pojawił się burmistrz miasta, który przywitał się z księżmi, przywódcami prawie już sformowanego pochodu, i z policjantami. Nie przybyli (a przynaj­ mniej ja ich nie widziałem, ani nie odnotowały ich przybycia prasa czy telewizja) księża z innych parafii, ani katolickich, ani protestanckich, Zachodniej Dzielnicy. Wymarsz poprzedziły kilkunastominutowe tańce młodzieńców, poprzebie­ ranych w kolorowe kostiumy Indian meksykańskich (szli oni później na czele procesji), przemówienia księży (proboszcza i wikarego) oraz przywódców społeczności latynoskiej, wygłoszone w języku hiszpańskim. Potem procesja ruszyła. Prowadzili j ą (za policyjnymi samochodami ze święcącymi „kogutami") ministranci i ministrantki zlikwidowanej parafii, niosący krzyż z dawnego kościoła. Za nimi szli wspomniani księża i burmistrz. Dalej na specjalnej przy­ czepie samochodu jechała figura Matki Boskiej z Gwadelupy. Jeszcze dalej szli działacze parafii niosący księgi, obrazy, figurki świętych oraz chorągwie, czyli te wszystkie przedmioty, które miały znaleźć miejsce w owym kościele. Gdy procesja ruszyła, brało w niej udział około dwustu osób, prawie wyłącz­ nie Latynosów. Cały czas dochodzili jednak nowi ludzie, tak że do kościoła St. Adalbert doszło ponad trzysta osób. Po około pół godziny, po przejściu gra­ nicy parafii, do czoła procesji dołączyła kilkuosobowa delegacja rady parafialnej z kościoła St. Adalbert (w tym, znany działacz polonijny) z wielkim transparen­ tem „Witamy", w języku hiszpańskim. Tymczasem niedaleko „nowego" kościoła (na którym, w miejscu przezna­ czonym dla ogłoszeń parafialnych, nie było zresztą nadal mowy o mszach w języku hiszpańskim, ani żadnego napisu w tym języku) stało około trzydziestu osób (liczba ich rosła, ale nie przekroczyła pięćdziesięciu osób), w większości Polaków, rozmawiających częściowo po polsku, a częściowo po angielsku. Czekał tam też biskup i kilku innych księży. Byli najpierw w garniturach, roz­ mawiali ze sobą i z ludźmi świeckimi, a potem przebrali się w kościele w stroje liturgiczne. W nich dołączyli do czoła procesji, gdy ta była jakieś dwieście metrów od kościoła. Przywitali się z idącymi księżmi, burmistrzem, przywód­ cami latynoskimi, delegacją nowej parafii. Gdy procesja doszła do kościoła, biskup i inni księża weszli na szczyt schodów do wielkiej bramy, a pozostałe osoby zgromadziły się wokół nich. Biskup wygłosił po angielsku przemówienie, tłumaczone na hiszpański przez jednego z księży. Nawoływał do jedności w wierze katolickiej i do budowy jednej, zwartej parafii z dwóch dotychczasowych. Wyraził też nadzieję, że włą­ czenie się młodej i dużej zbiorowości latynoskiej do parafii St. Adalbert doda jej, tak potrzebnej, energii. Odmówiono modlitwy w językach angielskim, hisz- �„SUKCESJA ETNICZNA" W PARAFII KATOLICKIEJ 173 pańskim i polskim. Z tym ostatnim poszło najgorzej. Ani biskup, ani księża nie znali języka polskiego. Modlitwy znało tylko kilka starych już osób. Tłumacze­ nie zwrotów religijnych z języka angielskiego na język hiszpański szło świetnie, na język polski - kiepsko. Gdy modlitwy przed wejściem się skończyły, biskup, a za nim reszta procesji (z mężczyznami niosącymi Matkę Boską z Gwadelupy na czele), weszli do koś­ cioła. Po chwili był on pełny do granic możliwości. Nie widziałem nigdy tego kościoła tak pełnego, nawet podczas pasterek. Odprawioną przez biskupa mszą zakończył się ogromnie ważny etap w życiu społeczności polonijnej, latynoskiej i węgierskiej w South Bend. KONSOLIDACJA Proces restrukturyzacji parafii znany jest mi jedynie z przekazów prasowych i z korespondencji z wieloletnim członkiem rady parafialnej St. Adalbert. Mie­ siące letnie roku 2003 nie przyniosły spełnienia się pesymistycznych prognoz dotyczących współpracy między niechętnymi sobie dotąd partnerami - spo­ łecznościami polonijną i latynoską, powiązanymi teraz przynależnością do jednej parafii. Ta niechęć, podkreślanie tego, iż trzeba się pogodzić z faktami, ale że nie jest to rozwiązanie, jakie indywidualne osoby i rodziny uważają za właściwe, jest widoczna w wielu rozmowach, referowanych w cytowanych tutaj relacjach prasowych. Jak napisał mi wybitny członek rady parafialnej: „Konso­ lidacja wydaje się przebiegać znacznie lepiej, niż się spodziewaliśmy. Każda grupa etniczna próbuje być wrażliwa na potrzeby drugiej. Na przykład, podczas mszy, przy wymienianiu 'znaku pokoju', widać ludzi z każdej strony wycho­ dzących z ławek po to, aby podać rękę sobie nawzajem. Widać znacznie więcej uśmiechów oznaczających akceptację i wzajemne pozdrowienie tak przed mszami, jak i po nich" . Choć wcześniej sądzono, że Latynosi natychmiast zdo­ minują radę parafialną, do końca sierpnia nie było tam ani jednego z nich (w parafii St. Stephen rada parafialna zbierała się raz na kwartał, podczas gdy w St. Adalbert raz w miesiącu ). Proboszcz powiedział radzie, że nie należy pospieszać Latynosów. Rozmawiał z nimi o potrzebie wydelegowania przed­ stawiciela i poinformował o tym radę. Spodziewał się pierwszych latynoskich członków rady wczesną jesienią . W kościele St. Adalbert odbywają się dwie hiszpańskojęzyczne msze w każ­ dą niedzielę. Ponadto, w mszach odprawianych po angielsku uczestniczy wielu (głównie, choć nie tylko) młodszych Latynosów, którzy lepiej rozumieją język 7 8 9 7 List od Louisa Ciesielskiego z 29 sierpnia 2003 roku, przechowywany w archiwum domo­ wym autora. List od Louisa Ciesielskiego z 1 września 2003 roku, przechowywany w archiwum domo­ wym autora. List od Louisa Ciesielskiego z 29 sierpnia 2003 roku. 8 9 �174 JANUSZ MUCHA angielski niż hiszpański. Cotygodniowy biuletyn parafialny wydawany jest w dwóch językach - angielskim i hiszpańskim. Już widać ożywienie życia ko­ ścielnego. Jest teraz znacznie więcej ślubów i chrzcin. Jesienią zacząć się miały kursy językowe - hiszpańskiego, dla tych parafian, którzy chcą poznać język hiszpański i związaną z nim kulturę, oraz angielskiego dla Latynosów . Przejmowanie parafii przez Latynosów jest procesem potencjalnym (gdyż jeszcze się nie zrealizował) i powolnym. Jak mi się wydaje, na razie restruktury­ zacja odbywa się częściowo „na polskich warunkach", choć dużo jest wciąż resentymentu i niektórzy (jak się spodziewano) opuszczają parafię. Nie wiadomo jeszcze na pewno, jak wielu członków Polonii opuści ją. W kościele St. Adalbert nie ma dotąd klimatyzacji, która działa w kilku niepolonijnych kościołach oko­ licznych. Wielu ludzi „przenosiło się" już wcześniej na lato do tamtych kościo­ łów i wracało jesienią. Inni próbują „na własną rękę", bez wcześniejszego infor­ mowania o tym proboszcza i biskupa, sprowadzić do parafii księdza z Polski . Czynniki demograficzne, takie jak młodość zbiorowości Latynosów, starość zbiorowości polonijnej, coraz większa liczba Latynosów w dzielnicy i coraz mniejsza liczba przedstawicieli Polonii (por. Mucha 2003) powodują, że należy się, moim zdaniem, spodziewać pojawienia się interesujących zjawisk etnicznych. Społeczne centrum zbiorowości latynoskiej przesunie się w okolice historycznie „należące" do Polonii. Aktywizacja szkoły St. Adalbert, spodziewane ponowne otwarcie szkoły St. Casimir oraz silny nacisk proboszcza na znaczenie edukacji, mogą przyczynić się do wzmocnienia jej roli w życiu Latynosów. Nie­ którzy przedstawiciele Polonii, w szczególności ci, którzy ze względów społecz­ nych i finansowych będą mogli sobie na to pozwolić, wyprowadzą się z okolicy lub przeniosą się do innych parafii. U innych przedstawicieli Polonii wzmocnić się może, pod wpływem prawdopodobnego konfliktu kulturowego, poczucie tożsamości etnicznej. Może ono oznaczać wzmocnienie istniejących organizacji polonijnych i przezwyciężenie obecnego kryzysu przywództwa. Koszt w postaci wspomnianego konfliktu międzygrupowego może być jednak wysoki. 10 11 LITERATURA B u c h o w s k i M . 1993, Magia i rytuał, Warszawa, Instytut Kultury. C h r o b o t L.F., Rev. 2001, Typologies of Polish American Parishes: Changing Pastoral Struc­ tures and Methods, Polish American Studies, t. LVIII, 2, s. 83-94. C h r o b o t L. F., Rev., J e s s i c a T r o b a u g h T e m p l e . 2002, A Place for Differences. Spiritual Leader Helping Churches Move Forward to Rhythm of Diversity, South Bend Tribune, 29 December, s. F3. D i t s J. 2002. Just a Touch of Home. Newcomers to US Hold to Their Language, South Bend Tribune, 20 January (http://www.southbendtribune.com/stories/2002/01/20/local). D i t s J. 2002a, Credit Union to Cater to Latinos, South Bend Tribune, 25 June (http://www. southbendtribune.com/stories/2002/06/25/local). 10 11 List od Louisa Ciesielskiego z 1 września 2003 roku. List od Louisa Ciesielskiego z 29 sierpnia 2003 roku. �„SUKCESJA E T N I C Z N A " W PARAFII K A T O L I C K I E J 175 D i t s J. 2002b, Hungry for Work, South Bend Tribune, 22 July (wydruk komputerowy; tekst dostępny w archiwum internetowym pod adresem: www.southbendtribune.com). D i t s J. 2002c, Well Documented Mexicans Get Redesigned ID Cards from Consulate, South Bend Tribune, 11 October (http://www.southbendtribune.com/stories/2002/10/ll/local). G e n n e p A. v a n . 1960, The Rites of Passage (1909), Chicago, The University of Chicago Press. G o r d o n M . M . 1964, Assimilation in American Life. The Role of Race, Religion and national Origins, New York, Oxford University Press. M c K e e J a m e s B. 1993, Sociology and the Race Problem. The Failure of a Perspective, Urbana and Chicago, University of Illinois Press. M a r g e r M . N . 2000, Race and Ethnic Relations. American and Global Perspectives, Fifth Edition. Belmont, CA, Wadsworth. M u c h a J. 1996, Codzienność i odświętność. Polonia w South Bend, Warszawa, Oficyna Naukowa. - 2003, Nowe zjawiska, stare ujęcia. Polonia i Latynosi w niewielkim mieście amerykań­ skim na początku X X I wieku, Przegląd Polonijny, R. X X I X , nr 3, s. 39-68. P i w o w a r s k i W. 1971, Religijność wiejska w warunkach urbanizacji. Studium socjologiczne. Warszawa, Więź. P o s e r n - Z i e l i ń s k i A. [red.]. 2003, Etniczność a religia, Poznań, Wydawnictwo Poznań­ skie. R e d d i n g A. I . 2002, Hispanic Group's Leader Takes Radio's Power to the People, South Bend Tribune,\4 April (wydruk komputerowy; tekst dostępny w archiwum internetowym pod adresem: www.southbendtribune.com). S h a p i r o S. 1996, Hispanics, [w:] Robert M . Taylor, Jr. Editor, Peopling of Indiana. The Ethnic Experience. Indianapolis, Indiana Historical Society, s. 198-222. T r o b a u g h T e m p l e J e s s i c a . 2002, St. Stephen Church Told it May Be Closed, South Bend Tribune, 27 August, s. A1-A5. - 2003, St. Stephen to Merge with St. Adalbert, South Bend Tribune, 28 April, s. A 1 - A 8 . - 2003a, Holding on While Letting Go. Parishioners Face Momentous Mission in Joining Their Distinctive Traditions, South Bend Tribune 8 May (http://www.southbendtribune. com/stories/2003/05/08/faith). - 2003b, Like its Parishioners, Icons and Artifacts of St. Stephen's Headed for New Homes, South Bend Tribune, 29 May, s. C1-C2. - 2003c, Memories Recall Times Spent with Loved Ones, South Bend Tribune, 29 May, s. C1-C2. JANUSZ M U C H A „ETHNIC SUCCESSION" I N A ROMAN CATHOLIC PARISH IN A N AMERICAN TOWN Summary The aim of this article is to analyze a specific case of "ethnic succession". This topic emerged in the social sciences in the early 1900s, within the first Chicago school (the Robert Park school). Since that time, many models of succession (drawing upon biological ecology) have been pre­ sented. In this paper, I analyze a succession in one specific field and one specific place: an unfin­ ished process of takeover of a Roman Catholic parish by the rapidly growing Hispanic population from the shrinking Polish American population in the West Side of South Bend in northern Indiana. This process meant also the cultural elimination of the Hungarian Americans from the "independent" religious life in the town's quarter. �176 JANUSZ MUCHA In the multicultural contexts, religion is often closely related to ethnicity, and in the wellknown theory authored by Milton Gordon, religion is one of three possible bases of ethnicity in American society. In the case discussed here, the two ethnic groups, Hispanics and Polish Americans, belong to the same religious denomination. Moreover, historically speaking, Roman Catholicism has been a very significant element of their ethnic identities. From the recent cultural point of view, however, these are two quite different types of Catholicism. Ethnic succession discussed in this text has important consequences for the cultural features of Catholicism in the whole town. In the article, I briefly present the local Polish American community and the Hispanic community, and then concentrate on the "succession". To the extent it makes sense (and the empirical material is available), I present the elements of the "process of passage" and the "ceremony of passage" which are important for socio-cultural anthropology. J.M. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/df97a7c01850966ee48394253ceec91b.pdf c9378cd9b1fddc7a75fe10bdf6d3a925 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1750 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1620 Title A name given to the resource W poszukiwaniu symboliki pustki, ciemności i milczenia / ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48, s.131-148 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kolczyński, Jarosław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L V I I I : 2004, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI Warszawa W POSZUKIWANIU SYMBOLIKI PUSTKI, CIEMNOŚCI I MILCZENIA Wśród kilku do tej pory przebadanych przez archeologów starożytnych świę­ tych gór w Polsce najmniej uwagi skupia na sobie Góra Dobrzeszowska. Na szczycie tej niezbyt pokaźnej góry (367 m n.p.m.) w paśmie Dobrzeszowskim ujawniono (ekipa Eligii Gąssowskiej w połowie lat siedemdziesiątych ubiegłego wieku) tajemnicze kamienne konstrukcje i nic poza nimi (raptem kilka ułamków ceramiki oraz ślady spalenizny, które pozwoliły datować znalezisko na VIII wiek). Nie ma również żadnych informacji pisanych, które można by połączyć z tym miejscem. W takiej sytuacji zrozumiała staje się niechęć archeologów i history­ ków do ryzykowania prób interpretacji. Atoli - i to trzeba podkreślić - nie budzi wątpliwości rytualny charakter tego znaleziska. Trzy kamienne kręgi ujawnione na Górze Dobrzeszowskiej niemal idealnie otaczają spłaszczony szczyt góry, dostosowując się do geomorfologii. Pierwszy, wewnętrzny i położony najwyżej, zaokrągla się w pełną elipsę. Dwa kolejne ob­ ry sowują kształt półksiężyca, zbiegają się z pierwszym wałem i szczelnie zamy­ kają szczyt góry. Od najbardziej stromej zachodniej strony prowadzą z podnóża góry do wnętrza kręgów kamienne stopnie. Także po stronie zachodniej, na zewnątrz wałów natrafiono na spłaszczony kamień z wydrążonym rowkiem, w którym można odgadywać kamień ofiarny. Mniej więcej po środku założenia odsłonięto duży okrągły głaz, uznany za „kamień centralny". Odnaleziono rów­ nież kamienie wyznaczające „krańce" założenia: jajkowate stele wyznaczają „krańce" południowy i północno-zachodni, okrągłe płaskie kamienie wyznaczają „krańce" zachodni i południowy. Od wschodu na wysokości „kamienia cen­ tralnego" w zewnętrznych wałach pojawiają się przerwy, zaś pomiędzy wałami znaleziono grubą (3 m) warstwę spalenizny, rozpalano tu zatem duże ogniska. Ponad nimi stał - obecnie przewrócony - duży (wys. 180 cm) menhir. W dwu zaokrągleniach zewnętrznego wału natrafiono na konstrukcje w kształcie kamien­ nych skrzyń, w których także znaleziono ślady spalenizn, w dwu innych rogach widoczne są rozpadliska skalne, stanowiące być może pozostałości analo­ gicznych konstrukcji. W takim razie ognie rozpalano również z czterech stron otaczającego świata. W obrębie wewnętrznego kręgu, bliżej zachodniej strony, również na wysokości „kamienia centralnego", zidentyfikowano kamienną podwalinę, być może - jak sugeruje odkrywczyni - pod ołtarz, a nieopodal niej rodzaj schodków prowadzących w dół do usytuowanego poza wałami kamienia ofiarnego. Wyraźnie zatem daje się odczytać główna oś symboliczna założenia: �132 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI Rys. 1. Plan kamiennych w a ł ó w na G ó r z e Dobrzeszowskiej, na k t ó r y m w y t y c z o n o g ł ó w n ą oś z a ł o ż e n i a w s c h ó d - z a c h ó d ; na l i n i i przerw w w a ł a c h słońce wschodzi ok. 1 maja ( w e d ł u g : Sadowski 1979, f i g . 2) wschód-zachód (patrz: plan). Być może od południa, pomiędzy pierwszym i dru­ gim wałem, biło ongiś źródełko. Do środka obiektu można również było dostać się przez przerwę w wałach od strony południowo-zachodniej. U podnóża tego kamiennego założenia i w jego wnętrzu odnaleziono różne obrobione kamienie, zdaniem odkrywczym, grające rolę „drogowskazów" dla ludzi nad­ chodzących z zewnątrz i potem poruszających się po tej wyodrębnionej prze­ strzeni. Skalę całego założenia można krótko przedstawić w liczbach: obwód pierwszego wału 262,5 m, drugiego 260 m, trzeciego 332 m. Wysokość wałów jest również znaczna: pierwszego sięga 1,66 m, drugiego 1,34 m, trzeciego 1,93 m. Warstwy spalenizny w badaniu metodą C-14 wykazują datę plus minus 795 roku, taką datację potwierdza też analiza formalna ceramiki (Gąssowska 1979). Powiedzieć jeszcze trzeba, że wyniki analizy archeoastronomicznej wska- �W POSZUKIWANIU S Y M B O L I K I PUSTKI, CIEMNOŚCI I M I L C Z E N I A 133 żują, że ogień na Górze Dobrzeszowskiej wzniecano na linii wyznaczającej wschód słońca około 1 maja (Sadowski 1979). Poza samą strukturą, rytualną funkcję tego obiektu sugeruje właśnie brak jakichkolwiek innych śladów obecności ludzi. Powtórzę, wykopano raptem kilka ułamków ceramiki w warstwie spalenizny i nic więcej. To wydaje się nieomal nieprawdopodobne, bowiem w miejscach, gdzie gromadzili się ludzie zwykle dość łatwo natrafia się na różnorodne, choćby skromne, tego dowody. Oto ktoś zgubił szpilę do włosów, komu innemu rozerwał się naszyjnik itp. Żeby znaleźć różne przedmioty, utracone najczęściej przez nieuwagę, nie trzeba nawet kopać w ziemi, wiele z nich wciąż leży na powierzchni (stąd w archeologii chętnie wykorzystywaną metodą rozpoznawania stanowisk są tzw. badania powierzch­ niowe). Ludzie przekraczający ongiś granice kamiennych wałów na Górze Dobrzeszowskiej musieli zatem zachowywać się wybitnie ostrożnie. Nie wolno im było, jak trzeba się domyślać, zakłócić idealnej próżni tego miejsca. Być może wchodzili tam tylko nieliczni wybrańcy. Wyodrębnione kamiennymi wałami miejsce święte na Górze Dobrzeszow­ skiej nie jest jedynym tego rodzaju rozpoznanym stanowiskiem archeologicz­ nym w Polsce. Wśród kilku innych wypada wymienić przede wszystkim: Ślężę, Radunię, Wieżycę oraz Łysą Górę. Bardzo wiarygodnie brzmi hipoteza Leszka P. Słupeckiego, który próbuje wykazać, że wymienione rytualne kręgi datować trzeba na ostatnie wieki I tysiąclecia i wiązać z nowymi przybyszami - Słowia­ nami. Niektóre z tych gór były już wcześniej wykorzystywane przez lokalne społeczności innych kultur, najprawdopodobniej również w celach rytualnych. Dlatego też w pobliżu, a nawet w obrębie wałów odkrywa się różne „ruchome" ślady ich obecności (przede wszystkim fragmenty ceramiki). Co jednak zdaje się bardzo znaczące, „ruchome" znaleziska łączące się ze starszymi kulturami są uderzająco liczniejsze niż takie znaleziska klasyfikowane na wczesne średnio­ wiecze. Dobitnym przykładem są rezultaty wykopalisk na Ślęży: tylko 1,883% znalezionych fragmentów naczyń można datować na wieki V - X . Najprawdo­ podobniej zatem również dostęp do tych kamiennych kręgów był ograniczony (Słupecki 1992, gdzie przywołana jest starsza literatura) i zapewne również tam starano się o zachowanie idealnej próżni miejsca świętego. Badania archeolo­ giczne na Górze Dobrzeszowskiej o tyle wyraźniej wydobyły na jaw tę próżnię, że miejsce to nie było wcześniej wykorzystywane przez ludzi starszych kultur, a potem w średniowieczu rychło popadło w zapomnienie. Tu nic nie zakłóca obrazu rytualnej rzeczywistości z końca I tysiąclecia. Doskonała próżnia czy też pustka miejsca świętego odkrywa przed nami mało znany i zarazem trudny do interpretacji wymiar starożytnych wierzeń i rytuałów - nie znamy bowiem szczegółów. Nie jest to jednak zadanie beznadziejne. Najpierw chciałbym zwrócić uwagę, że w źródłach pisanych dokumentujących wierzenia starożytnych Słowian pojawiają się informacje o ograniczeniach dostępu do najściślejszej strefy sacrum (co zauważa też Słupecki 1992, s. 8). Helmold z Bozowa (Helmmodi presbyteři Bozoviensis Chronica Slavorum I , 84) powiada, że do przybytku Prowego, "boga ziemi stargardzkiej" w jego świętym �134 JAROSŁAW K O L C Z Y Ń S K I gaju wstęp mieli tylko kapłani, ci którzy chcieli złożyć ofiary oraz ludzie, którym groziło niebezpieczeństwo śmierci i szukali tam azylu. Adam z Bremy (Gesta Hammaburgensis ecclesiae pontificum I I , 21 (18) ) z kolei informuje, że przez drewniany most prowadzący do świątyni Swarożyca w Radogoszczy pozwalano przejść tylko tym, którzy zamierzali złożyć ofiarę lub zasięgnąć wróżby. Ale trzeba też uczciwie powiedzieć, że z przywołanych informacji trudno jest wypro­ wadzić hipotezę, że akurat w tych świętych miejscach natrafiamy na symbolikę idealnej próżni czy pustki. Można tylko stwierdzić, że idea ta wydaje się nieobca wierzeniom i postawom rytualnym starożytnych Słowian. Niewątpliwie wymo­ wa znalezisk archeologicznych na Górze Dobrzeszowskiej jest bardziej dobitna. Jak podpowiada Rudolf Otto (1993, s. 94-96), symbolika pustki często koja­ rzy się z pokrewnymi symbolikami milczenia i ciemności. Co do rytualnej roli symboliki milczenia u starożytnych Słowian mamy co najmniej jeden wyraźny ślad w źródłach pisanych. U Saksona Gramatyka (Gesta Danorum XIV, 39, 3) czytamy, że do świątyni Swiętowita w Arkonie prawo wstępu miał wyłącz­ nie kapłan, który wchodząc musiał wstrzymać oddech, „ilekroć miał oddech wciągnąć lub wypuścić, tylekroć biegał do drzwi". Charakterystyczne, że ta wzmianka równocześnie może być łączona z symboliką idealnej próżni (kroni­ karz domyślał się, że chodziło o nieskalanie bóstwa oddechem śmiertelnika) jak i milczenia. Ciekawe informacje o symbolice milczenia ujawniają się w kręgu kultury germańskiej. Milczeniem, jak notuje Tacyt w Germanii (12), zaczynały się rytualne zgromadzenia odbywające się właśnie w miejscach świętych. Cenniejszy jest jednak inny trop prowadzący do wnętrza wierzeń starożytnych Germanów. W wierzeniach Skandynawów występuje zagadkowy bóg Hoenir, którego de Vries (1957, t I I , s. 268-271) rozszyfrował jako boga rozważnego i uroczystego milczenia oraz ceremonii kultowych. Ten nieodmiennie milczący bóg, by przemówić potrzebował wieszczej, uciętej głowy Mimira (tylko Mimir umiał przechwycić i zrozumieć jego myśli). Hoenir miał przeżyć kosmiczną katastrofę (ragnarók) i w odrodzonym świecie zjawić się z wróżebną różdżką, by - jak można odgadywać - przewodzić rytuałom (zob. też Słupecki 2003, s. 227-229). Wszelkie informacje z kręgu germańskiego są cenne zarówno z komparatystycznego, indoeuropeistycznego punktu widzenia, jak i dlatego, że chodzi tu o sąsiedni i często przenikający się ze słowiańskim krąg kulturowy (Słowianie wchodzili na tereny, gdzie musiało tlić się jeszcze żywe wspomnienie tradycji plemion germańskich). Wyraźniej ujawnia się natomiast na Górze Dobrzeszowskiej symbolika ciem­ ności - ciemności, z których wyłania się światło. Analiza archeoastronomiczna tego stanowiska ukazuje, że kiedy wejdziemy na tę górę w pierwszych dniach maja i staniemy pośrodku kręgów, przy „kamieniu centralnym", ujrzymy słońce wschodzące dokładnie na linii przerw w wałach i warstwy spalenizny. Na po­ łudniowy wschód leży Góra Siniewska, a dalej na tej samej linii Łysa Góra. Najprawdopodobniej więc rozpalano ogniska na kolejnych górach w miarę jak słońce wschodziło coraz dalej na horyzoncie (Sadowski 1979, s. 19). Na Łysej Górze już odkryto starożytny kamienny krąg, na Górze Sieniewskiej takie od- �W POSZUKIWANIU S Y M B O L I K I PUSTKI, CIEMNOŚCI I M I L C Z E N I A 135 krycie jest dopiero spodziewane (na zdjęciach lotniczych można wypatrzyć jakieś elipsoidalne założenie) (Gąssowska 1979, s. 122). Trzeba także zbadać inne góry, narzuca się bowiem hipoteza o istnieniu całego systemu takich miejsc rytualnych w Górach Świętokrzyskich. Datę około 1 maja można kojarzyć z kalendarzem celtyckim. W noc poprze­ dzającą i w dzień 1 maja Celtowie obchodzili święto Beltaine. Źródło irlandzkie z IX wieku Sans Chormaic („Glosariusz Cormaca") tłumaczy Bel-tene jako „Ognie Bela" (Sadowska bd.). Bel lub Beleños „Świecący", „Jasny" był bogiem światła i oczyszczenia, władającym mocami życia i śmierci, porównywano go do greckiego Apollona (Botheroyd 1998, s. 29). Beltaine otwierało lepszą połowę roku: porę ciepła, płodności ziemi i zwierząt. Rozpalano wtedy m.in. wielkie ogniska, w przeszłości druidzi mieli je rozpalać za pomocą promieni słonecz­ nych. Obchody tego święta miały dwie fazy. W nocy zwykli ludzie raczej nie opuszczali swoich siedzib, wtedy bowiem z zaświatów przybywali na ziemię zmarli przodkowie oraz różne demoniczne istoty. Symbolikę tej groźnej nocy, kiedy zbliżały się do siebie „ten" i „tamten" świat, doskonale obrazuje walijski Mabinogion w opowiadaniu o trzech plagach Brytanii („Opowieść o Lludd i Llevelsie"). Druga plaga ujawniała się właśnie w noc Beltaine. Mieszkańcy wyspy „przy każdym palenisku" słyszeli straszliwy krzyk, który tak ich przerażał, że mężczyźni bledli i tracili siły, dzieci traciły zmysły, a kobiety, zwierzęta, gleba i woda stawały się niepłodne. Tak przeraźliwie krzyczał jeden z dwu smoków walczących ze sobą na ziemi i w powietrzu. Szczęśliwie smoki te unieszkodliwił Lludd, chwytając w pułapkę i grzebiąc w miejscu największej mocy na wyspie (Mabinogion, s. 130-132). Niektórzy ryzykowali jednak opuszczenie domostw w tę noc, by spotkać się z groźnymi przybyszami i wypytać ich o przyszłość. W dzień ludzie gromadzili się wokół rytualnych ognisk i odpalali od nich nowy ogień, mający tlić się w ich domowych paleniskach przez cały rok. Pomiędzy rozpalonymi ogniskami przepędzano bydło, co miało je chronić przed wszelkimi chorobami i innymi wypadkami. Wreszcie wokół ognisk wirowano w tańcu w kierunku wyznaczonym przez ruch słońca, co miało uruchomić moce życia. Beltaine było przede wszystkim świętem odnowienia świata i rozpoczynania wszystkiego od nowa. Dodać jeszcze można, że w Beltaine odbywało się co roku wielkie zgromadzenie w Uisnech, „pępku Irlandii". Z wczesnego źródła (Rennes Dindsenchas, „Wiedza topograficzna") wynika, że według tradycji na wzgórzu w Uisnech rozpalono pierwszy ogień w Irlandii, od którego następnie zapłonęły ogniska na całej wyspie (Sadowska bd.). Warto również wziąć pod uwagę obszar germański. W wierzeniach ludowych znana jest tam niebezpieczna „noc Walpurgi" (z 30 kwietnia na 1 maja), kiedy zaświaty opuszczają zmarli i rozmaite demony. W tę noc czarownice gromadziły się na sabatach, natomiast ludzie chowali się przerażeni po domach - z wyjątkiem tych, którzy spodziewali się wydobyć od zaświatowych istot wróżebne przepowiednie. W etnologii wciąż utrzymuje się (np. Bandini 1999, s. 210) stara hipoteza, że „noc Walpurgii" jest wspomnieniem po wierzeniach środkowoeuropejskich Celtów. Niezależnie, od tego czy jest to hipoteza trafna czy też nie, data około 1 maja wydaje się w „barbarzyńskiej" �136 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI Europie charakterystyczna dla pradawnego kalendarza dzielącego rok na dwie połowy (wtedy druga znacząca data wypada około 1 listopada) . Istotne znaczenie nocy w rytuałach „kalendarzowych" u Celtów i Germanów ukazują autorzy rzymscy, stanowiący najstarsze źródło wiedzy o tych ludach. Cezar (Wojna galijska V I , 18) pisze o Gallach, że „wszelkie podziały czasu okre­ ślają oni nie według dni, lecz nocy, aby noc zawsze poprzedzała dzień". Tę ini­ cjalną rolę nocy wyjaśnia Cezar tym, że uważają się oni za potomków „Ojca Bogactwa" (czy może raczej „Bogatego Ojca"). W interpretatio romana Dis Pater, bóg świata zmarłych oraz bogactwa i urodzaju, wydobywającego się z podziemi, utożsamiany z greckim Plutonem, zastąpił prawdopodobnie celtyc­ kiego Cernunnusa, rogatego boga wszelkiego wzrostu, życia jako takiego, który pobudzał również świat zmarłych do udzielania swych mocy światu ludzi (Botheroyd 1998, s. 65-68 i s. 106-107). Bardzo podobnie pisze o Germanach Tacyt: „noc według ich mniemania idzie przed dniem". Dlatego też „gromadzą się w oznaczonych dniach o nowiu, albo o pełni księżyca", bo taki czas uważają „za najpomyślniejszy początek dla przedsięwzięć" (Germania, 12). W tym właś­ nie ustępie Germanii czytamy, że rytualne zgromadzenia rozpoczynały się milcze­ niem nakazanym przez kapłanów, którzy też mieli prawo jego egzekwowania. Wiele z zachowań rytualnych związanych z celtyckim świętem Beltaine ma swoje odpowiedniki, bliższe lub dalsze, w wiosennych tradycjach ludowych w całej Europie. Wyraźnie wyczuwamy puls wspólnych wierzeń bijący gdzieś w indoeuropejskiej przeszłości. Te zachowania niewątpliwie mają korzenie starsze niż Celtowie, ale też warto poważnie wziąć pod uwagę, że w środkowej Europie to właśnie Celtowie i Germanie mogą być źródłem pewnych elementów tradycji rytualnych, zaadaptowanych przez kolejnych indoeuropejskich przy­ byszów - Słowian, a następnie utrzymujących się w tradycjach ludowych. Tak się ciekawie składa, że bardzo znaczące elementy tych archaicznych wio­ sennych tradycji rytualnych łączą się z przywołaną już w tym tekście Łysą Górą. To również jest dość łatwe do identyfikacji miejsce rytualnej próżni-pustki. Wykopaliska na Łysej Górze (ekipa Jerzego Gąssowskiego, zob. Gąssowscy 1970, też Gąssowska 1975) ujawniły dwa eliptyczne wały, nie łączące się ze sobą, otaczające szczyt góry z dwu stron, od zachodu i wschodu. Imponująca jest łącz na długość wałów: dzisiaj 1,5 km, a pierwotnie zapewne ok. 2 km. Szerokość wałów wraz z rozsypiskiem dochodzi do 15 m, wysokość sięga 3 m. 1 1 W z o r c o w y archaiczny p o d z i a ł r o k u w „ b a r b a r z y ń s k i e j " Europie na d w i e p o ł o w y , rozpo­ znawany j u ż przez Frazera (np. 169, s. 274), a u S ł o w i a n przez P o t k a ń s k i e g o (1924, s. 5 9 - 6 0 ) powraca w dzisiejszej etnografii. N i e d a w n o Tolstaja (1999) w y d o b y ł a p o d z i a ł r o k u u w s c h o d ­ nich i p o ł u d n i o w y c h S ł o w i a n na „ l e t n i e " i „ z i m o w e " s ł o ń c e . Najstarszym pisanym ś w i a d e c t w e m takiej w i z j i czasu w „ b a r b a r z y ń s k i e j " Europie jest celtycki kalendarz u t r w a l o n y na b r ą z o w y c h p ł y t a c h z Coligny, w k t ó r y m przeciwstawiona jest p o ł o w a c i e p ł a i jasna, p o ł o w i e zimnej i c i e m ­ nej, z n a z w a m i m i e s i ę c y z pierwszej p o ł o w y w i ą z a ł s i ę przedrostek sam-, z drugiej przedrostek gam- (Laine-Kerjean 1943, s. 258 n; za u ż y c z e n i e m i tej podstawowej, lecz trudno d o s t ę p n e j pracy d z i ę k u j ę R. M . Sadowskiemu). Kalendarz celtycki p r z y b l i ż a ł granice w czasie do dat r ó w n o nocy, gdzie indziej granice b y ł y c h ę t n i e j w i ą z a n e z datami letniego i z i m o w e g o przesilenia. �W POSZUKIWANIU S Y M B O L I K I PUSTKI, CIEMNOŚCI I M I L C Z E N I A 137 Znaczące wydaje się, że jeszcze dzisiaj granicę zalesienia na szczycie wyznacza linia wałów. Również na tym stanowisku wszelkie inne ślady obecności ludzi z epok starożytnych są nader skromne - tylko w rozsypiskach wałów znaleziono resztki wczesnośredniowiecznej ceramiki, która mogła się tam jednak przemie­ ścić z zewnątrz. Na podstawie ceramiki powstanie tego miejsca świętego można określić na V I I I - I X wiek. Pogański krąg rytualny na Łysej Górze musiał nie­ pokoić swą skalą i najpewniej nieprzypadkowo już w X I I wieku benedyktyni tu właśnie, w jego centrum, zbudowali kościół i klasztor. W 1306 r. mnisi pozy­ skali dla swego kościoła najdroższą dla chrześcijan relikwię, drzazgę z krzyża świętego, stąd bierze się inna nazwa góry i klasztoru: Święty Krzyż. Nazwa Łysa Góra na naszym terenie łączy się z wieloma górami i z punktu widzenia etnolingwistyki „łysa" to jeden z najczęściej występujących epitetów góry. „Łyssi" to wariant określenia „ciemna, czarna", w którym odbija się jej wizja jako miejsca niedostępnego, gdzie nie dociera światło lub pustego, pozbawionego życia (roślinności, zwierząt), zawsze miejsca nieczystego, gdzie czyhają demony i gromadzą się czarownice. Czarna (łysa) stanowi opozycję do białej (jasnej) góry i bez wahania rozpoznajemy tu opozycję wartościującą zła - dobra góra (Adamowski 1999a, s. 121-122; 1999b, s. 54-55). Wydaje się, że w demonicz­ nej konotacji tej akurat góry mamy dobre prawo usłyszeć echo jej pradawnej rytualnej roli. Świętokrzyska Łysa Góra pomimo usiłowań benedyktynów długo przyciągała okoliczną ludność z pobudek całkowicie obcych pobożności chrześ­ cijańskiej (informacje na ten temat były wielokrotnie zestawiane i komentowane, zob. np. Gacki 1873, s. 214 п.; Potkański 1924; Słupecki 1991; Derwich 1996; Kolankiewicz 1999, s. 329 п.; Wojciechowska 1999 i 2000, s. 88 п.). Jeszcze w X V wieku pod pretekstem jarmarku w Zielone Świątki, na samym szczycie góry, tuż pod bokiem klasztoru, wieśniacy urządzali sobie żywiołowa zabawę. Zakonnicy skarżyli się potem na niesamowity hałas, w powietrzu wibrowały dźwięki trąb, bębnów, piszczałek. Wśród tłumu nagle tworzyły się taneczne koła. Drugi jarmark, również gorszący mnichów, odbywał się w okolicy dnia św. Waw­ rzyńca (10 sierpnia). Niewiele o nim wiadomo, w każdym razie, gdy wreszcie w roku 1468 król Kazimierz Jagiellończyk zniósł jarmarki na szczycie góry i przemieścił je niżej, wyznaczył dwie ich daty: tydzień na Zielone Świątki i tydzień około dnia św. Wawrzyńca . Warto zauważyć, że św. Wawrzyniec był kojarzony przez Kościół z żywiołem ognia, jeszcze w X I X wieku jego posągi stawiano w miejscach zagrożonych przez pożar. Być może zatem również z dniem tego świętego łączyło się na Łysej Górze palenie ognisk. Wreszcie trzeba powiedzieć, że w zapiskach klasztoru świętokrzyskiego błąka się jednak data 1 maja. W ten dzień chłopi podobno mieli na górze „oddawać" jakieś ofiary. 2'a to 3 maja benedyktyni uroczyście obchodzili dzień znalezienia krzyża świętego, 2 2 N a j p i e r w M ł y n a r s k a - K a l e t y n o w a (1967), a n a s t ę p n i e D e r w i c h (1996) u w a ż a j ą , ż e ze ź r ó d e ł wprost nie w y n i k a , by o przeniesieniu j a r m a r k ó w z a d e c y d o w a ł lęk przed p o g a ń s k i m i zwyczajami c h ł o p ó w , a raczej c h o d z i ł o o s p o k ó j z a k o n n i k ó w , niepokojonych przez h a ł a ś l i w i e t ł u m y . Taki punkt w i d z e n i a jednak nie p r z y j ą ł s i ę w literaturze: niby dlaczego j a r m a r k i o d b y w a ł y się pier­ w o t n i e w tak o d l e g ł y m i n i e g o ś c i n n y m miejscu? �138 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI a odpust w tym dniu gromadził spore tłumy pielgrzymów. Czy te dwie daty łączą się ze sobą na zasadzie wymiany symboli pomiędzy starą i nową wiarą? Takie przypuszczenie zdaje się tym bardziej prawdopodobne, że jeszcze w X V I wieku istniała świadomość, że w okolicach Łysej Góry data 1 maja ma szczególne znaczenie. W Powieści istey o założeniu klasztoru na Łysej Górze czytamy, że w tym miejscu był „kościół trzech bałwanów Lado, Boda, Leli, do których prości ludzie schodzili się 1 maja". Imiona tych „bałwanów" są być może wy­ myślone, by uwiarygodnić doniesienie o żywym pogańskim kulcie w tym miejs­ cu, ale sama data zapewne nie jest podana przypadkowo. Choć późnośredniowieczne źródło więcej sugeruje niż mówi wprost o rytual­ nej roli Łyścca (w X V wieku Lissecz, najstarszy zapisany wariant nazwy Łysa Góra), jednak są to informacje tak charakterystyczne, że łatwo można je skoja­ rzyć z innymi źródłami etnohistorycznym i przede wszystkim z etnograficznym obrazem życia rytualnego chłopów. Najistotniejszą datą rytualną na tej górze były Zielone Świątki, czyli jedna z dwu elementarnych dat, w których chłopi widzieli moment przełomu w cyklu wegetacyjnym, początek pory płodnej, lata. To, jak można się domyślać, data odbijająca kalendarz lunarno-solarny i znaczącą w nim datę około 1 maja, gdy druga data, dzień św. Jana - najdłuższego dnia w roku, to data kalendarza solarnego. Te dwie daty spotkały się ze sobą gdzieś na przecięciu kultur, w nieokreślonej przeszłości, i wciąż spotykają w tradycjach ludowych. Stąd tu obchodzono wspanialej Zielone Świątki, tam znów św. Jana, czy też oba te święta równie uroczyście. Ich wspólne rysy - i to w europejskiej perspektywie - można sprowadzić do kilku węzłowych elementów: zachowań orgiastycznych, rytuałów związanych z ogniem, świadomości obecności zmar­ łych i demonów. Kolejnym charakterystycznym elementem jest to, że porą tych zachowań rytualnych jest noc. Najjaskrawszą formą zachowań orgiastycznych są tańce dziewcząt wokół rozpalonego w nocy ogniska (nasza sobótka, wschodniosłowiańska kupalnocka). Dziewczęta - niekiedy nagie, co utrzymywało się jeszcze do X I X wieku, a co najmniej bose - wirowały w koło ogniska przy rytmicznym śpiewie, aż do utraty przytomności. W chwili, gdy ogień dogasał, nagle wypadali z ukrycia chłopcy, chwytali wybrane przez siebie dziewczęta i przenosili ponad żarzącym się ogniem. Na resztę nocy pary znikały. Święto sobótki grało, to oczywiste, rolę inicjacji seksualnej, ale pierwiastek orgiastyczny ma przede wszystkim podstawowe znaczenie we wszelkich rytuałach pobudzają­ cych najogólniej pojmowane moce życia i płodności. Zresztą z płonącymi sobót­ kowymi ogniskami łączyły się także inne jeszcze charakterystyczne zachowania, w których rozpoznajemy chęć pobudzenie płodności - np. chłopcy uderzali bata­ mi o ziemię, sami skakali przez ognisko, krzyczeli, wywoływali huk wrzucając proch do ognia i in. Dziewczęta w tańcu wirowały w lewo, więc w kierunku „wstecz", „w głąb" - aż do otchłani. Każda granica, również granica w czasie, przybliża do siebie brzegi dwu światów, „tego" i „tamtego". Dziewczęta przeni­ kają na stronę zmarłych i demonów, ale ci również wdzierają się na stronę ży­ wych. W finale rytuału trzeba ich zatem z powrotem odprawić do siebie. Wydaje się, iż taki sens ma przepędzanie od ogniska, przyniesionego uprzednio w worku, �W POSZUKIWANIU S Y M B O L I K I PUSTKI, CIEMNOŚCI I M I L C Z E N I A 139 kota lub psa (o sobótkach ostatnio zob. Kalinowska-Kłosiewicz 1985). Obecność zmarłych i demonów łatwiej daje się rozpoznać w późnowiosennych tańcach dziewcząt w obszarze wschodniosłowiańskim (kupalnocka, rosalia), gdzie dziew­ częta zdają się opętane przez wchodzące w nie demoniczne dusze zmarłych, które nie chcą opuścić „tego" świata. W źródłach etnograficznych wyraźniej też utrwaliło się tam wspomnienie różnych postaw rytualnych związanych z unice­ stwieniem tych groźnych istot, w tym palenia lub topienia kukły „wiedźmy". Może to być nawet, jak sugerował już Frazer (1969, s. 470 n), wspomnienie rzeczywistych rytuałów ofiarnych. W każdy razie obecność czarownic (niezwy­ kle niebezpiecznych, bo trudnych do wykrycia demonicznych istot żyjących wśród ludzi) była w „graniczne" noce powszechnie odczuwana, i na naszych ziemiach i dalej na wschodzie czy zachodzie. Czarownice miały lękać się późno­ wiosennych, nocnych ognisk - nie mogły przeskoczyć przez ognisko, niechyb­ nie musiały wpaść do niego i spłonąć (o kupalnocce zob. zwł. Winogradowa, Tolstaja 1990). Ogniska sobótkowe rozpalano w jednych miejscach w Zielone Świątki, w innych w św. Jana, zawsze chętnie na górach lub na jakiś wzniesie­ niach. Niekiedy daje się stwierdzić, iż ogień wzniecano specjalnymi, rytualnymi technikami - świdrem ogniowym lub przez pocieranie drewien i traktowano jako nowy ogień (Tyszkiewicz 1976, s. 595). Cenną informację zapisano w XIX wieku w Małopolsce, że ogień ten rozpalano „na cztery rogi", czyli z czterech stron świata. Ogień sobótkowy miał oczyszczać i chronić ludzi, zwierzęta, otaczającą przestrzeń. Przez ognisko lub obok niego przeprowadzano bydło, by uchronić je przed zarazą. Po polach obnoszono kije z przywiązaną wiązką słomy zapaloną od ogniska, by wzmocnić i uchronić plony od szkodników czy gradobicia, a zwłaszcza pobudzić ich płodność (Kozioł, Szadura 1999, s. 286-289). Wypada jeszcze odnotować, że wiele zapisów o nowym ogniu łączy jego rozpalenie z dniem św. Wawrzyńca (10 sierpnia) (Szadura 1996, s. 290), co być może suge­ ruje tylko tyle, że Kościołowi udawało się „wyprowadzenie" tego rytuału z dat wiosennych czy wczesnoletnich. Przypomnę, że w rejonie Łysej Góry był to również ważny dzień świąteczny. Na koniec chciałbym zatrzymać się przy intrygującej informacji wypatrzonej przez Aleksandra Brucknera w anonimowym kazaniu na Poniedziałek Wielka­ nocny z 1 połowy X V I wieku. „W Zielone Świątki czynią zabawy (igrzyska) pogańskie z wymieniem demonów (djabłów), nie chcą spać pod dachem (spę­ dzają noc na dworze), nie rozmawiają z ludźmi, chodzą z bosemi nogami, jakby inaczej zbawionymi być nie mogli" (Bruckner 1902, s. 55). Nie budzi wątpliwości, iż według anonima noc poprzedzającą Zielone Świątki wieśniacy spędzali pod gołym niebem i chodzili wtedy boso, natomiast pewnego wysiłku interpreta­ cyjnego wymaga to, że „nie rozmawiali z ludźmi". Wydaje mi się, że nic nie stoi na przeszkodzie, by uchwycić tu znaczenie: zachowywali milczenie. Nie było to co prawda milczenie całkowite, bo wzywali wtedy „demony", ale właśnie na tle zachowywanej ciszy tym dobitniej brzmiały słowa kierowane do pojawia­ jących się wtedy tajemniczych istot. Bardzo znacząca jest także informacja, że w tę noc chłopi chodzili boso. To jest dobrze znany w kulturach starożytnych �140 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI i ludowych rytualny sposób uzyskania bezpośredniego kontaktu ze światem pod­ ziemnym - stawiając bose stopy na ziemi człowiek czuje się równocześnie bliżej podziemi (zob. ostatnio Lebeuf 2003). Z kilku zdań późnośredniowiecznego kaznodziei wyłania się zatem całkiem sensowny scenariusz rytualny. Chłopi gromadzą się w ciemnościach nocy, w otwartej przestrzeni, są bosi i zachowują milczenie. Dzięki tym rytualnym warunkom i zachowaniom starają się znaleźć jak najbliżej, tylko w wyjątkowych chwilach widzialnego i słyszalnego, sąsied­ niego „tamtego" świata. W ciemności i ciszy tym sugestywniej brzmią słowa - i najprawdopodobniej również jawią się gesty - wywołujące przybyszów z zaświatów. Rytualna cisza wydaje się jednak charakterystyczna dla pierwszej części świątecznej nocy. W drugiej części przeciwnie panuje ostentacyjna i rados­ na wrzawa. Wszelako jest to tylko inny sposób rytualnego zachowania - w istocie, jak trafnie to ujmuje Uspienski (1998), antyzachowania - w chwilach spotkania z „tamtym" światem. Wrzawa i śmiech rozładowują lęk po przywołaniu tajemni­ czych istot oraz pomagają poruszać się wśród nich w kolejnych chwilach. Z tych różnego rodzaju informacji - archeologicznych, etnohistorycznych i etnograficznych - można już zaryzykować próbę interpretacji świętokrzyskich starożytnych świętych gór. Na szczycie gór wyizolowano wielkimi kręgami kamiennymi idealnie puste miejsce, w którym zbierały się nadprzyrodzone moce. Z tego miejsca, z jego granic, rozpalając ogniska dawano znać o wschodzącym słońcu około 1 maja, rozpoczynającym najdoskonalszą porę roku: urodzajne lato. Stąd obserwowano więc kosmos i tu kontakt z bogami, a zapewne też ze zmar­ łymi przodkami i demonami, był najpełniejszy. Wyizolowany szczyt góry był najprawdopodobniej traktowany jako miejsce w istocie nie należące do „tego" świata. Tuż poniżej, już w strefie o mniejszym potencjale świętości, która rozpraszała się w otaczającym świecie, wokół wznieconych o świcie ognisk z nowym ogniem praktykowano właściwe symbolice mocy życia i płodności orgiastyczne i hałaśliwe rytuały. Idealna pustka i cisza na szczycie góry zamie-' niały się poniżej w zgiełk i hałas tłumów. W kulturach archaicznych - jak to ukazują niezliczone przykłady - jądrem rytuałów kalendarzowych, związanych z „granicami" w czasie, była symbolika puryfikacyjna, najpierw trzeba było uwolnić otaczający świat od gromadzących się w nim „nieczystości", by potem wchłonął on nowe moce życia. Zarysowuje się zatem kolejne intrygujące pytanie: o środki wyrazu takiej symboliki w tych rytualnie idealnie czystych świętych górach. Równoczesne pojawienie się trzech składników rytualnej czystości - pustki, ciszy i ciemności - zachęca do poszu­ kiwania odpowiedzi w tajemnicach nocy, która poprzedza dzień. Być może na szczytach tych gór wypatrywano w ciemnościach oczyszczającego błysku pioruna. W każdym razie taki domysł dobrze pasuje do współczesnych rekon­ strukcji religii Słowian, w których piorunowładca i pan nieba widziany jest jako główna postać panteonu, a puryfikacyjna funkcja błyskawicy wydaje się wzorcowa (nie inaczej zresztą niż w innych kulturach kręgu indoeuropejskiego) (np. Gamkrelidze, Iwanow 1984, s. 791-799). Można też przypomnieć znany zapis Prokopa z Cezarei (Wojna gocka V I I , 14, 23), w którym powiada on �W POSZUKIWANIU S Y M B O L I K I PUSTKI, CIEMNOŚCI I M I L C Z E N I A 141 o Antach, że za najważniejszego boga uważali „twórcę błyskawicy", będącego „jedynym władcą wszystkiego". Echo oczyszczającej symboliki pioruna można także wychwycić w tradycjach ludowych związanych z sobótkami: biegano wtedy nocą po polach z zapalonymi pochodniami, „naśladując niby błyskawice", co miało uchronić potem zbiory od zniszczenia przez burze (np. Kolberg 1871, s. 373). Wyjaśnienie tego zwyczaju jest zapewne wtórne, najbardziej znacząca wydaje się sama praktyka rytualna. Wynik wykopalisk archeologicznych na Górze Dobrzeszowskiej i na Łysej Górze jest jednoznaczny: w obrębie kręgów i poza nimi, na zboczach gór i u ich podnóży nie znaleziono żadnych śladów sugerujących, że otaczano tu kultem jakieś wyobrażenia bogów czy innych nadnaturalnych istot. Ich porównanie do innej słynnej starożytnej świętej góry Słowian - Sobótki, gdzie zachowały się intrygujące kamienne rzeźby, nie jest zatem dokładne. Jak wolno odgadywać w Górach Świętokrzyskich natrafiono prawdopodobnie na miejsca rytualne, w których bije puls bardziej pierwotnych wierzeń. Dobrym punktem odniesienia dla takiego przypuszczenia wydaje się topografia rytualna Grecji i ujawniające się w niej charakterystyczne miejsca kultu uznawane przez Starożytnych za na­ der zamierzchłe oraz kryjące w sobie groźne tajemnice. Dobrym przykładem jest Góra Likejon w Arkadii (Pauzaniasz, Wędrówka po Helladzie V I I I , 38,6-7) ze świętym okręgiem, temenosem, Zeusa Likajosa. Było to miejsce niedostępne dla wiernych, a łamiący zakaz musieli się spodziewać nagłej śmierci w ciągu roku. „Mówi się też, że ktokolwiek z ludzi czy zwierząt znajdzie się w temenosie, nie rzuca żadnego cienia". Na samym szczycie góry znajdował się kopiec stanowią­ cy ołtarz Zeusa Likajosa, na którym składano otoczone tajemnicą ofiary, zda­ niem autorów starożytnych, ofiary z ludzi (np. Platon, Państwo V I I I 565 D). Choć nie było to miejsce idealnie puste - wykopaliska archeologiczne wydobyły fragmenty brązowych figurek Zeusa - to przecież plenerowy charakter i uderza­ jąco skromna jego oprawa zdają się znaczące w kulturze wznoszącej monumen­ talne świątynie i zaludniającej miejsca kultu licznymi posągami. Istotną poszlaką sugerującą, że w oczach Greków było to pradawne miejsce święte jest podejrze­ nie o składanie tu ofiar z ludzi - do takich praktyk Grecy bardzo niechętnie się przyznawali i wiązali je z odwiecznymi tradycjami. Innym, o wiele bliższym, punktem odniesienia jest krąg germański. Tacyt w Germanii co najmniej dwu­ krotnie (9 i 43) podkreśla pustkę miejsc świętych. Najdokładniej objaśnia ją pisząc o Swebach: „nie uważają za rzecz godną wielkości niebian zamykać bogów w obrębie świątyń lub upodabniać ich do jakiegoś wyglądu ludzkiej twa­ rzy: poświęcają im gaje i dąbrowy, a imionami bóstw nazywają ową tajemniczą istotę, którą sama tylko cześć pozwala im oglądać". Z kolei o świętym gaju Nahanarwalów, gdzie czczono bliźniaczych Alków powiada, że „żadnych nie stawia się im posągów". Do tych informacji można jeszcze dodać jego przekaz (41) o „nie tkniętym gaju" na wyspie, gdzie przechowywano święty wóz bogini Nerthus - po powrocie z rytualnego objazdu wóz ten był myty przez niewolni­ ków, którzy byli zaraz potem topieni, by nie mogli zdradzić żadnych tajemnic. W tym wypadku słyszymy o obiekcie kultu, ale tylko o jednym! Tak dosłownych �142 JAROSŁAW K O L C Z Y Ń S K I zapisów o pustce miejsca świętego nie mamy dla świata Słowian, najłatwiej bo­ daj taki sens wychwycić u Helmoda w opisie gaju Prowego (zob. wyżej). Znale­ ziska archeologiczne, w ostatnich latach coraz częstsze, ukazują, że Germanie i Słowianie chętnie stawiali posągi bogom i budowali im świątynie. Na tym tle tym bardziej interesująco rysują się miejsca kultu pozbawione takich składników życia rytualnego. Najprawdopodobniej - wszelkie inne hipotezy zdają się mniej wiarygodne - ich źródłem są głębiej zakorzenione w dziedzictwie kulturowym wzorce wierzeń. Świętość „sama w sobie" wyodrębnionego miejsca w krajobra­ zie, zwłaszcza w konfiguracji góra (kamień) - drzewo - woda, jest wręcz jakimś prawzorcem wyobraźni religijnej, rozpoznawanym nie tylko w kręgu indoeuropejskim (ostatnio zob. Banaszkiewicz 1998, s. 362 i п.), lecz w istocie uniwersal­ nym (zob. choćby u van der Leeuwa 1979, s. 348-349). Często świętość miejsca jest podkreślana tylko bardzo prostymi środkami, przez wyznaczenie przestrzeni (to może być równie dobrze kamienny wał, jak wyorana bruzda czy rozwieszona nić) lub przez jakichś niezwykle prosty rekwizyt rytualny (np. słup czy paleni­ sko). Owa elementarna idea wyodrębnionej przestrzeni wyraźnie odbiła się w języku: pol. gaik, czes. hájik - ku, sła. hájik - ka wywodzi się od psł. *gajiti „las chroniony, gdzie nie wolno wstępować", też „ogradzać" (zob. Słownik pra­ słowiański, s. 26-29). Również gdzie indziej ujawniają się charakterystyczne tropy językowe, temat rom-, ram- występujący w nazwach miejscowych Prus i Litwy (np. święte góra Rombinus i las Rambyn) zdaje się wskazywać na miejsce „spokojne", „zaciszne", czyli wyodrębnione i dające schronienie (Banaszkiewicz 1998, s. 409-410). Starożytne celtyckie słowo określające miejsce święte lub sanktuarium, nemeton, zdaje się spokrewnione z łac. nemus, „las", „gaj" z wyrą­ banym miejscem bądź wprost wskazuje na sam wyrąb w gaju (Sadowska bd.). Pomimo różnych analogii i innych poszlak wyjaśnienie symboliki świętokrzy­ skich świętych gór jedynie ich zakorzenieniem w głębinach dziedzictwa kulturo­ wego nie wydaje się pełne. Trudno bowiem uwolnić się od wrażenia, że w tym wypadku odwieczne idee zostały podniesione z nową siłą wyrazu. Doskonała pustka tych miejsc różni się jednak od tylko umownej pustki innych i starszych miejsc świętych. W świetle doświadczeń archeologii zdumiewające wydaje się, że nie odkryto tu żadnych śladów składanych ofiar - w warstwach spalenizny wykopano okruchy ceramiki, ale nie wydobyto nawet najmniejszego fragmentu kości. Wolno zatem podejrzewać, że krwawe ofiary musiały być potem stąd usu­ nięte, święte miejsce miało pozostać rytualnie jałowe, próżne, czyste. Być może brak dowodów składania tu ofiar wiązał się również z chęcią ich ukrycia. Jeżeli jest to trafne rozpoznanie, to zarysowuje się kolejny trop w interpretacji, można bowiem te górskie temenosy przeciwstawić innym „plenerowym" świętym miejs­ com Słowian, w których właśnie nie ukrywane były krwawe rytuały, np. święte źródło wśród trzęsawisk Głomaczów (Słupecki 1994, s. 165; Rosik 2000, s. 64 n.) lub przywoływany już gaj Prowego. Nie można jednak wykluczyć, iż w ogóle nie składano tu krwawych ofiar. Rytualna czystość tego miejsca byłaby więc doprawdy doskonała i wyjątkowa. Czyż nie jest o wiele bardziej prawdopodobne, że znaleziska na Górze Dobrzeszowskiej i Łysej Górze nie są li tylko odbiciem �W POSZUKIWANIU S Y M B O L I K I PUSTKI, CIEMNOŚCI I M I L C Z E N I A 143 zwykłej inercji, „długiego trwania" zamierzchłych wyobrażeń i postaw rytual­ nych, przyniesionych przez Słowian na nowe ziemie, czy przejętych od poprzed­ nio żyjących tu kultur, lecz raczej wynikiem spotkania tych tradycji i ponownego krystalizowania się pradawnych idei. W takim ujęciu przedmiotem badania jest pewien twórczy akt homo religiosas, bardzo swoisty i zarazem dający się satys­ fakcjonująco objaśnić tylko w wielostronnym oświetleniu: znajomości uniwer­ salnych doświadczeń człowieka kultur archaicznych, narastającej wiedzy o szer­ szej indoeuropejskiej wspólnocie kulturowej, źródeł archeologicznych i pisanych mówiących o konkretnym miejscu i czasie, a wreszcie późniejszych źródeł etnohistorycznych i etnograficznych. W Świętości Rudolfa Otta czytamy, iż tym co przede wszystkim łączy trzy symboliki - pustki, ciemności, milczenia - jest negacja. Można śmiało powie­ dzieć, w duchu Otta, że jest to twórcza negacja, bowiem „usuwa wszystkie 'to i tu', aby 'coś całkiem innego' stało się aktem" (Otto 1993, s. 96). Te trzy sym­ boliki są w istocie „środkiem" do ujawnienia się numinosum. Ich negatywistyczny aspekt sprawia, że często są w ogóle niezauważane, a kiedy sieje dostrzega to zwykle bardzo opornie poddają się interpretacji, gdyż trudno je zadawalająco wyjaśniać bez znajomości szczegółów. Z tych trzech symbolik najtrudniejsza do uchwycenia wydaje się symbolika milczenia. Kłopoty, jakie pojawiają już w chwili jej poszukiwania, dobrze obrazuje świat grecko-rzymski. Na informa­ cje o niektórych znaczących rytualnych aktach milczenia natrafiamy w tekstach właściwie dzięki szczęśliwemu przypadkowi. Podstawowym źródłem wiedzy o milczeniu zapadającym w czasie składania krwawej ofiary bogom olimpijskim są autorzy sceniczni (np. Arystofanes, Ptaki, 957-959), to również z tekstu komedii (Menander, Od ludek, 433-437) wynika, że jednak nie wszystkim bo­ gom składano ofiarę w ciszy - „wiejski" Pan był wtedy czczony grą na instru­ mencie muzycznym i wrzawą (zob. też. Banek 2003, s. 36-37). Gdyby nie ocalał traktat Cycerona O wróżbiarstwie (II, 72) nie byłoby wcale oczywiste, jak istotny był dla Rzymian nakaz zachowania ścisłego milczenia, czy dokładniej zachowa­ nia idealnej ciszy (silentium), w czasie auguriów: na pytanie „czy jest cisza" padała jedyna możliwa nie kłamliwa odpowiedź: „wydaje się, że jest". Nie dziwi zatem, że ślady symboliki milczenia, które można wyszukać w źródłach pisa­ nych oświetlających „barbarzyńską" Europę, a potem w źródłach etnograficz­ nych są wyrywkowe i skromne. W „naszych" źródłach etnograficznych, jak zdążyłem już napisać, milczenie wydaje się jedną z dwu elementarnych postaw rytualnych w chwilach spotkania z istotami z „tamtego" świata (druga postawa stanowi jej przeciwieństwem i po­ lega na wywołaniu wrzawy). Można przypuszczać, że jest to postawa właściwa w sytuacji nagłego lub jeszcze nieoswojonego spotkania. Ciekawym śladem jest zapis (Gonet 1910, s. 79) pewnego „przesądu", który utrzymywał, że jeżeli w pomieszczeniu panuje cisza, to zapewne ktoś z siedzących ma założone nogi na krzyż. Bliski odpowiednik tego „przesądu" dostrzegam w wyobrażeniach Greków: jak zdradza Plutarch (O gadulstwie, 2), kiedy zapada milczenie powiada­ ją, że to wszedł Hermes (czyli przewodnik zmarłych, pojawiający się najchętniej �144 JAROSŁAW K O L C Z Y Ń S K I w nocy) (Kerényi 1993, s. 38-44). To z pewnością jest skojarzenie bardziej po­ wszechne w świecie archaicznym. Nagłe milczenie jawi się groźnie, czas się zatrzymuje, czy raczej powstaje jakaś dziura w czasie, przez którą mogą się prze­ dostać istoty z zaświatów. Czyż nie taki właśnie zdaje się sens do dziś dobrze znanej minuty ciszy dla uczczenia zmarłych! Milczenie i ciemności nocy, takie połączenie wydaje się w kręgu archaicznej wyobraźni narzucać wręcz bezwiednie. W ciszy nocy widmowi zmarli sana pew­ no lepiej wyczuwani. Chłopi bali się jednak samych głosów zmarłych, były one dla nich śmiertelnie niebezpieczne, spodziewali się raczej jakiś znaków - mogło to być np. skrzypienie sprzętów (Bylina 1992, s. 23). Zmarli u Słowian zwykle zachowywali milczenie i przypominali zmarłych w wierzeniach Rzymian, wę­ drujące w milczeniu lary (jak u Owidiusza, Fasti V, 419). W źródłach etnogra­ ficznych, choć nie z obszaru Polski, pojawiają się zapisy dotyczące świątecznej wiosennej nocy i kojarzące praktykowane wówczas rytuały wróżebne z nakazem milczenia. Wodę do wróżb (przepowiadano np. z przedmiotów wkładanych i po­ tem wyciąganych z naczynia z wodą) trzeba było zaczerpnąć w księżycową noc, najlepiej o północy, z rzeki lub źródła, zachowując absolutne milczenie (zapisy z Niemiec). Wodę używaną w celach wróżbiarskich w noc świętojańską czer­ pano i potem zanoszono do chałupy w milczeniu. Także w czasie seansu wróż­ biarskiego należało zachować milczenie (zapisy z Bułgarii). Niezwykła wróżebna woda była znana jako „milcząca woda" (Moszyński 1967, s. 385-386). Wszelkie wody są. par excellence żywiołem podziemnym i można odgadywać, że w przy­ wołanych praktykach ciemności nocy i milczenie miały uchronić przed rozpro­ szeniem i zwielokrotnić tę zaświatową moc wody. Potencjał symboliczny ciemności nocy jest naturalnie o wiele bogatszy. Wśród istotnych skojarzeń warto wymienić symbolikę początku i końca, w wielu archa­ icznych kosmologiach świat wyłania się z ciemności i w końcu do nich powraca. Wyżej przywoływałem już przekonanie Celtów i Germanów, że to noc poprze­ dza dzień. To jest tak uniwersalna wizja, że znów można przypuszczać, iż nie­ obca była także starożytnym Słowianom. Tak jak ciemność obrazuje oczekiwa­ nie na światło, tak również milczenie, jak można odgadywać, jest postawą właściwą oczekiwaniu na jakąś zmianę, wyłonienie się czegoś nowego. Najbardziej tajemnicze jest jednak połączenie symboliki pustki i milczenia. Prawdopodobnie wkraczamy tu w pole najbardziej głębinowych doświadczeń ludzi sprzed tysiąca lat. Milczenie, wypada powtórzyć za van der Luuwem (1997, s. 377-378), wydaje się jedną z najdoskonalszych form kontaktu z sacrum. To postawa właściwa wszelkiej mistyce. „Mistyka w ogóle szuka milczenia. Potęga z którą obcuje jest tak wielka, że tylko milczenie może stworzyć jej 'sposobność' " Najpewniej na zawsze pozostanie tajemnicą to, co działo wewnątrz świętokrzy­ skich kamiennych kręgów. I wcale nie dlatego, że nie dysponujemy - bo nigdy nie istniały - źródłami pisanymi, oświetlającymi zamierzchłą historię religijną tych miejsc. W świecie greckim nawet w najwspanialszych miejscach kultu sta­ jemy wobec nie dających się rozwikłać tajemnic. Wejście w obręb murów nie­ których świętych okręgów łączyło się ze złożeniem przysięgi milczenia o wszyst- �W POSZUKIWANIU S Y M B O L I K I PUSTKI, CIEMNOŚCI I M I L C Z E N I A 145 kim, co tam można było ujrzeć i o tym, co się tam dzieje. To zdumiewające, ale w gadatliwym świecie śródziemnomorskim nikt właściwie nie złamał tej przy­ sięgi milczenia. W najlepszym wypadku odkrywamy w tekstach tylko różne mniej lub bardziej zrozumiałe aluzje. W najsłynniejsze misteria greckie w Eleusis musiało być wtajemniczonych dziesiątki tysięcy ludzi, może jeszcze więcej, a jednak nikt nie odważył się zdradzić ich tajemnic. Obok przysięgi milczenia, składanej przez inicjowanych w misteria, powszechny był w Grecji zakaz mówienia o niektórych elementach rytuałów - były one chronione przed czczą ciekawością jako aporrheta („zakazane") albo arrheta („niewysławialne") (zob. np. Kerćnyi 2000, s. 12-14, Burkert 2001, s. 49). Czytając Herodota czy Pauzaniasza, autorów najdokładniej oprowadzających po świecie greckim, co chwila złościmy się, że w materii wierzeń i rytuałów są tak ostrożni i wciąż natrafiamy u nich na irytująca formułę „o tym nie wolno mi powiedzieć". M i l ­ czenie, jak odgaduję, panujące w kamiennych kręgach w Górach Świętokrzyskich być może miało taki właśnie sens. Miało ukrywać tajemnicę, której wyjawienie groziło utratą mocy rytuałów. A jednak zawsze będziemy ciekawi co było w środku, co otaczano tajemnicą. Czasami wiemy lub możemy się domyślać, jakie to były przedmioty. Kłos zboża w greckich misteriach Demeter, wróżebny kocioł w rytualnych zgromadzeniach Celtów i Germanów, lustro w sintoistyczych świątyniach w Japonii. Na ogół są to zwykłe formy, które trzeba ukrywać, by nie rozproszyć otaczających je wyobrażeń o ich niezwykłości. Wspaniale te postawę człowieka kultur przednowoczesnych ukazał na przykładzie Japonii Alex Kerr (1999, s. 165-166): „W Izumo, najstarszym chramie sinto, przedmiot kultu przebywał w ukryciu tak długo, aż zapomniano, co to było: mówiono o nim 'obiekt'. Wiemy, że w Wiel­ kim Sanktuarium Ise takim przedmiotem było lustro, ale nikt nie widział go od co najmniej tysiąca lat. Zapytany o to dziewiętnastowieczny japonista Chamberlain powiedział: 'Nie ma tam nic do zobaczenia i nie dadzą ci tego zobaczyć". Trzeba uczciwie powiedzieć, że nie wiadomo czy kamienne kręgi w Górach Święto­ krzyskich nie chroniły jakichś świętych przedmiotów, które łatwo było stamtąd zabrać. Wtedy pustka tego miejsca nie byłaby idealna . 3 LITERATURA Adamowski - J. 1999a, Kategorie przestrzeni 1999b Ł y s a G ó r a , [ w : ] Słownik w folklorze. stereotypów Studium etnolingwistyczne, i symboli ludowych, Lublin. J. B a r t m i ń s k i (red.), L u b l i n , s. 121-122. Adam z Bremy = Gesta Hammburgensis ecclesiae pontificum, odp. fr. cyt. Strzelczyk 1998, s. 198. Arystofanes 2003, Ptaki, [ w : ] Arystofanes, Komedie, t ł u m . J. Ł a w i ń s k a - T y s z k o w s k a , t. I I , Warszawa, s. 5-100. 3 W n i n i e j s z y m t e k ś c i e r o z w i j a m drogi interpretacji w s k r ó c i e przedstawione w artykule milczenia ( K o l c z y ń s k i 2004). Góry �146 B В В В JAROSŁAW K O L C Z Y Ń S K I a n a s z k i e w i c z J. 1998, Polskie dzieje bajeczne mistrza Wincentego Kadłubka, Wrocław. a n d i n i D . i G. 1999, Kleines Lexikon des Hexenwesens, München. a n e к К . 2003, Mistycy i bezbożnicy. Przełom religijny VI-V w. p.n.e. w Grecji, K r a k ó w . o t h e r o y d S. i R F. 1998, Słownik mitologii celtyckiej, Katowice. B r u c k n e r A . 1902, Literatura religijna w Polsce średniowiecznej, t. 1: Kazania i pieśni. literackie i obyczajowe, Warszawa. В u г к e r t W. 2 0 0 1 , Starożytne kulty misteiyjne, Bydgoszcz. B y l i n a S. 1992, Człowiek i zaświaty. Wizje kar pośmiertnych w Polsce średniowiecznej, szawa. Cezar 1976, Wojna galijska, Szkice War­ t ł u m . E. K o n i k , W r o c ł a w . Cyceron 1960, O wróżbiarstwie, [ w : ] Cyceron, Pisma filozoficzne, t ł u m . W. K o r n a t o w s k i , t. I , Warszawa, s. 2 2 6 - 3 9 2 . D e r w i c h M . 1996, W i a r y g o d n o ś ć p r z e k a z ó w pisemnych na temat k u l t u p o g a ń s k i e g o na Ł y ś c u . A r c h e o l o g a ź r ó d ł a pisane, [ w : ] Słowiańszczyzna W r o c ł a w , s. 9 7 - 1 0 2 . F r a z e r J. G. 1969, Zlota gałąź, Warszawa. G a c k i J. 1873, Benedyktyński klasztor Świętego w Europie, Krzyża na Łysej t. I ,Z. Kurnatowska (red.), Górze, Radom. G a m к r e 1 i d z e Т. V., I v a n o v V. V. 1984, Indoevropejskij jazyk i Indoevropejcy. Rekon­ strukcja i istoriko-tipologičeskij analiz prajazyka i protokultury, t. 2, T b i l i s i . G ą s s o w s k a E. 1975, U w a g i o chronologii i funkcji Ł y s e j G ó r y , Rocznik Muzeum Święto­ krzyskiego, t. I X , K r a k ó w , s. 8 7 - 1 0 9 . - 1979 Sanktuarium p o g a ń s k i e w Dobrzeszowie, Z otchłani wieków r. X L V , nr 2, s. 122-127. G ą s s o w s c y J. i E. 1970, Łysa Góra we wczesnym średniowieczu, Wrocław. G o n e t Sz. 1910, Z A n d r y c h o w a ( l u ź n a notatka), Lud, t. 16, s. 79. Hel mod z B o z o w a = Helmodi presbyteři Bozoviensis Chronica Slavorum, odp. fr. cyt. Strzelczyk 1998, s. 164. Kalinowska-Kłosiewicz D . 1985, O b r z ę d s o b ó t k o w y . Taniec w aspekcie s y m b o l i k i ruchu obrotowego, Polska Sztuka Ludowa, R. X X X I X , nr 1-2, s. 6 7 - 7 5 . К e r é n y i К . 1993, Hermes przewodnik dusz, Warszawa Kerr 2000 Misteria Kabirów. Prometeusz, Warszawa. A . 1999, Japonia utracona, Warszawa. Kolankiewicz L . 1999, Dziady. Teatr święta zmarłych, Gdańsk. Kolberg O. \%l\,Lud. Krakowskie, t. 1. (reprint DWOK 1976). K o l c z y ń s k i J. 2004, G ó r y milczenia, Z otchłani wieków [ w d r u k u ] . K o z i o ł M . , S z a d u r a J. 1996, O g i e ń s o b ó t k o w y , [ w : ] Słownik stereotypów..., s. 2 8 6 - 2 8 9 . Laine-Kerjean C. 1943, Le calendrier celtique, Zeitschriftfur Keltische Philologie und Volksforschung, t. X X I I I , s. 2 4 9 - 2 8 3 . L e b e u f A . 2003, Stopa bosa, stopa obuta. Semantyka motywu ikonograficznego, Kraków. L e u u w v a n d e r G. 1997, Fenomenologia religii, Warszawa. Mabinogion 1976, t ł u m . J. Gantz, Harmondsworth. M e n a n d e r 1982, Odludek, [ w : ] Menander, Wybór komedii i fragmentów, t ł u m . J. Ł a n o w s k i , W r o c ł a w , s. 7 1 - 1 5 4 . M ł y n a r s k a - K a l e t y n o w a M . 1967, Targ na Zielone Ś w i ą t k i , Kwartalnik Historii Kul tuty Materialnej, R. X V , nr 1, s. 2 5 - 3 1 . M o s z y ń s k i K . 1967, Kultura ludowa Słowian, t. I I , cz. 1, Warszawa. O t t o R. 1993, Świętość, Warszawa. O w i d i u s z 1978, Fasti, w y d . E . H . A l t o n , D.E.W. W o r m e l l , E. Courtney, L e i p z i g . P a u z a n i a s z 1989, Wędrówka po Helladzie. U stóp boga Apollona. Z Pauzaniasza Wędrówki po Helladzie, księgi VIII, IX, X, t l u m . J. N i e m i r s k a - P l i s z c z y ń s k a , W r o c ł a w . P l u t a r c h 1954, O gadulstwie, [ w : ] Plutarch, Moralia, tłum. Z. A b r a m o w i c z ó w n a , Wrocław, s. 6 5 - 9 3 . �147 W POSZUKIWANIU S Y M B O L I K I PUSTKI, CIEMNOŚCI I M I L C Z E N I A Potkański K . 1924, W i a d o m o ś c i D ł u g o s z a o polskiej m i t o l o g i i , [ w : ] t e g o ż , Pisma pośmiertne, K r a k ó w 1924, s. 3-93. Prokop z Cezarei Słowian. Rosik 1989, Wojna gocka, odp. fr. cyt. Testiomonia najdawniejszych dziejów Seria grecka, z. 2, w y d . A . Brzostowska, W. Swoboda, W r o c ł a w , s. 6 0 - 6 1 . S. 2000, Interpretacja mieckich (Thietmar, Sadowska chrześcijańska religii pogańskich Adam z Bremy, Helmond), Słowian w świetle kronik E. [ w p r z y g o t o w a n i u ] Beltaine, Uisnech, nemeton, [ w : ] Słownik i wyroczni. Tradycje mantyczne nie­ Wrocław. i wizje przyszłości w Europie wróżbiarstwa i świecie śródziemnomor­ skim, J. K o l c z y ń s k i (red.), W y d a w n i c t w o P r ó s z y ń s k i i Ska. Sadowski R. M . 1979, Possible Astronomical Orientations at an Ancient East-European 'Sanc­ tuary', Archaeoastronomy Sakson Gramatyk I I : 1979, nr 4, s. 17-20. 1925 = Gesta Danorum, odp. fr. cyt. J. Ł e g o w s k i - N a d m o r s k i , B ó s t w a i w i e ­ rzenia religijne S ł o w i a n lechickich, Rocznik Słupecki Kultura średniowieczna ciolecie pracy - Nauk w Toruniu, t. 22, s. 6 8 - 6 9 . Studia ofiarowane A. Gieysztorowi. W pięćdziesię­ Warszawa, s. 3 7 7 - 3 8 6 . 1992, Ś l ę ż a , Radunia, W i e ż y c a . Miejsca k u l t u p o g a ń s k i e g o S ł o w i a n w ś r e d n i o w i e c z u , Historyczny, - 1994 Slavonic - 2003 Mitologia prasłowiański Słownik i staropolska. naukowej, Kwartalnik Słownik Towarzystwa L . P. 1991, ' P o w i e ś ć rzeczy istey' j a k o ź r ó d ł o do d z i e j ó w p o g a ń s t w a na Ł y ś c u , [ w : ] Pagan nr 2, s. 3-15. Sanctuaries, skandynawska Warszawa. w epoce Wikingów, Kraków. 1995, F. S ł a w s k i (red.), t. V I I . stereotypów... 1996, 1999, Słownik stereotypów i symboli ludowych, J. B a r t m i ń s k i , S. Niebrzegowska (red.), t. I , cz. 1, L u b l i n ; t. I . , cz. 2, L u b l i n . Strzelczyk Szadura Tacyt J. 1998, Mity, podania i wierzenia J. 1996, N o w y o g i e ń , [ w : ] Słownik 1957, Germania, [ w : ] Tacyt, Dzieła, dawnych Słowian, stereotypów..., Poznań. s. 2 8 9 - 2 9 1 . t ł u m . S. Hammer, t. I I , Warszawa, s. 2 6 5 - 2 9 0 . T o 1 s t aj a S. M . 1999, K a l e n d á ř narodnyj, [ w : ] Slavjanskije drevnosti, S.M. Tolstaja (red.), t. 2, M o s k v a , s. 4 4 2 - 4 4 6 . Tyszkiewicz J. 1976, „ N o w y o g i e ń " na w i o s n ę , [ w : ] Cultus średniowiecznej Uspienski kultury, et cognitio. Studia z dziejów Warszawa, s.591-597. B . 1998, Antyzachowanie w kulturze dawnej Rosji, [ w : ] t e g o ż , Historia i semio­ tyka, G d a ń s k , s. 8 1 - 9 4 . V r i e s de J. 1957, Altgermanische Winogradowa Religionsgeschichte, L.N., Tolstaja S.M. t. I I , B e r l i n . 1990, M o t i v u n i Č t o ž e n i j a - p r o v o d o v n e č i s t o j sily v v o s t o č n o s l o v a n s k o m kupalskom obrjade, [ w : ] Issledovanja kultury. Pogrebalnoj Wojciechowska tokrzyski. - obrjad, v oblasti balto-slavjanskoj M o s k v a , s. 99-118. В . 1999, Tradycja igrzyska „ S t a d o " na Ł y s e j G ó r z e , [ w : ] Pamiętnik Studia z dziejów 2000 Od Godów kultury chrześcijańskiej, do Świętej Łucji. Obrzędy Świę­ Kielce, s. 9 8 - 1 0 4 . doroczne w Polsce późnego średniowiecza, Kielce. JAROSŁAW KOLCZYŃSKI A Q U E S T F O R T H E S Y M B O L I C M E A N I N G OF T H E V O I D , DARKNESS A N D SILENCE Summary The archaeological investigations at Dobrzeszowska M t . ( H o l y Cross M t s . area) have revealed some mysterious stone rings, being most probably the remnants o f an ancient r i t u a l site ( G ą s s o w s k a 1979, Sadowski 1979) - see Plate 1. I t seems to be very characteristic that no traces �148 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI o f human visitors were found either inside the stone w a l l s or outside them i n their v i c i n i t y , besides but a few potsherds i n the layer o f cinders, covering the entrance to this enclosure, w h i c h may be dated for the 8th century A D (this chronology has been confirmed by radiocarbon analysis o f the ashes). So this place appears to be almost ideally empty! S i m i l a r emptiness i n the sacred place may be observed at other h i l l - t o p stone rings, b u i l t i n last centuries o f the 1st m i l l e n i u m in Poland, i n particular at the nearby Ł y s a G ó r a ( B a l d M t . ) , but also at others such as Ś l ę ż a , W i e ż y c a , or Radunia. R u d o l f Otto suggested that such an emptiness used to be frequently associated s y m b o l i c a l l y w i t h silence and darkness. Therefore the A u t h o r collects here some i n f o r m a t i o n , dispersed among different ethnohistorical and ethnographical sources, w h i c h could enhance the possible applicability o f this symbolic pattern to at least some o f the Slavonic sacred mountains. To this purpose the range o f his studies has to cover not only the early medieval history o f Slavian r e l i g i o n as w e l l as ethnography o f its later surviving remnants, but to include also the numerous analogies from other Indo-European cultures, especially the Germans and Celts, whose influence i n Central and Eastern Europe proved to be really long lasting. Some important hints and ana­ logies came also from the best documented areas o f Graeco-Roman culture as w e l l . J.K. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f98451d0221bb4161be26bfe48b173fb.pdf 5d8747e9c98f94569c6fa19e1896fce8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1759 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1629 Title A name given to the resource Współczesne badania nad rodziną wiejską w Polsce / ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9, s.122-153 Creator An entity primarily responsible for making the resource Markowska, Danuta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text DANUTA MARKOWSKA WSPÓŁCZESNE B A D A N I A N A D RODZINĄ W POLSCE I. WIEJSKĄ WSTĘP Tego r o d z a j u omówienia są zawsze t r u d n e i kłopotliwe, a w p r z y ­ p a d k u takiego t e m a t u , j a k r o d z i n a w i e j s k a — w szczególności. Jest to b o w i e m t a komórka życia społecznego, z którą zetknąć się m u s i każdy badacz problemów w i e j s k i c h . I rzeczywiście, we w s z y s t k i c h p r a ­ wie pracach dotyczących w s i , j e j e k o n o m i k i , organizacji życia zbioro­ wego, i n s t y t u c j i społecznych czy różnych dziedzin k u l t u r y znaleźć moż­ na materiał f a k t o g r a f i c z n y czy uogólnienia odnoszące się w p r o s t l u b pośrednio do r o d z i n y . Z reguły p r a w i e w s z y s t k i e monografie w s i — z wyjątkiem wąskotematycznych — zawierają p a r t i e poświęcone r o ­ dzinie. Jeżeli p r z y t y m uświadomimy sobie, j a k wiele d y s c y p l i n z a j ­ mujących się wsią sięga z konieczności do t a k i c h czy i n n y c h aspektów życia rodzinnego, to zadanie tego artykułu wydać się może n i e w y k o ­ nalne. Toteż o d r a z u należy j e zawęzić. Wskażę t u m i a n o w i c i e t y l k o na te pozycje czy k i e r u n k i badawcze, które ujmują rodzinę wiejską jako autonomiczny p r z e d m i o t dociekań, a więc koncentrują się na ce­ chach właściwych rodzinie, na j e j f u n k c j a c h , dynamice przeobrażeń, czy też i s t o t n y c h związkach z i n n y m i i n s t y t u c j a m i czy g r u p a m i spo­ łecznymi, związkach, wyjaśniających ważne zjawiska życia rodzinnego. Natomiast liczne opracowania, w których rodzina nie jest p u n k t e m d o c e l o w y m analizy, lecz o b i e k t e m , ipoprzez który bada się inne zja­ w i s k a czy procesy społeczne (np. strukturę społeczno-zawodową czy poziom b y t o w y ludności), uwzględnię t y l k o o t y l e , o i l e dostarczają one nieodzownych danych dla w i e d z y o rodzinie, bądź też wskazują n a ważne k i e r u n k i badawcze. Szerzej z a t r z y m a m się natomiast na współczesnych koncepcjach ogólnoteoretycznych, dotyczących procesów przeobrażeń społeczno-gospodarczych w s i czy k u l t u r y w i e j s k i e j , Które stanowić mogą zarówno inspirację, j a k i szersze tło dla analizy r o d z i n y w i e j s k i e j . �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ "WIEJSKĄ II. DOROBEK 123 ZASTANY Badacz, podejmujący po I I w o j n i e światowej studia n a d współcze­ sną rodziną wiejską w Polsce, stawał wobec t r u d n e j s y t u a c j i bogactwa i ... niedoborów. Z jednej s t r o n y w nauce światowej miał już do d y s p o ­ z y c j i ogromną literaturą p r z e d m i o t u , zarówno etnologiczną dotyczącą przede w s z y s t k i m społeczeństw p i e r w o t n y c h , j a k i socjologiczną, k o n ­ centrującą uwagą zwłaszcza na rodzinie w skupiskach m i e j s k i c h i prze­ mysłowych, czy też ogólnie analizującą przeobrażenia r o d z i n y w w a ­ r u n k a c h c y w i l i z a c j i przemysłowej. Z d r u g i e j zaś s t r o n y miał przed sobą morze faktów, dotyczących r o d z i n y wiejskiej, a zebranych z p o ­ z y c j i potrzeb badawczych różnych d y s c y p l i n , włączonych w różne n u r ­ t y i n t e r p r e t a c y j n e , rozsianych po różnych p u b l i k a c j a c h . Nieporównanie słabiej zarysowywał się n u r t teoretyczny, wyjaśniający cechy specy­ ficzne r o d z i n y w i e j s k i e j , zasadnicze d e t e r m i n a n t y t y c h cech, czy t r e n ­ d y rozwojowe. T a k wiąc pomiędzy ogólnoteoretycznymi koncepcjami czy w z o r c a m i badań a m o r z e m faktów l u b cząstkowych uogólnień b r a k było jakiegoś o g n i w a pośredniego. C z y m mogła służyć badaczowi etnologia ogólna? J a k i m i stwierdze­ n i a m i ściśle ogólnymi? J a k i m i wskazówkami metodologicznymi? Dociekania n a d rodziną są w n a u k a c h etnologicznych t a k odległe, j a k początki t e j n a u k i . W y n i k a to zapewne stąd, że w s t r u k t u r z e spo­ łecznej ludów p i e r w o t n y c h rodzina i system pokrewieństwa stanowiły podstawę szerszych organizacji społecznych aż po o r g a n i z m y p l e m i e n no-państwowe włącznie. W t y c h w a r u n k a c h organizacja rodzimy w y ­ jaśniała w i e l e 'pozornie odległych dziedzin życia zbiorowego i k u l t u r y . Rodzina stanowić więc musiała p u n k t wyjściowy w i e l u analiz. XlX-wieczne zainteresowania rodziną w n a u k a c h etnologicznych obracały się woikół genezy r o d z i n y i j e j Stadiów r o z w o j o w y c h . W cen­ t r u m u w a g i były p r z y t y m t y p y s t r u k t u r y r o d z i n y i j e j wewnętrznej organizacji. Dziś już t e m a t y k a ta ustąpiła n a rzecz dociekań o g r a n i . czających się do ściśle określonej bazy empirycznej, studiów o s k r o m ­ niejszych zamierzeniach, lecz głąbiej u d o k u m e n t o w a n y c h . Przełom pod t y m względem stanowią niewątpliwie prace Bronisława M a l i n o w ­ skiego i monografie jego szkoły. Spośród prac Malinowskiego wymienić t u należy przede w s z y s t k i m pełną terenową monografię małżeństwa, r o d z i n y i pokrewieństwa wśród tubylców W y s p T r o b r i a n d z k i c h , a m i a ­ nowicie Zycie seksualne dzikich w północno-zachodniej Melanezji . Na przykładzie studiów n a d rodziną daje t u autor wykład zasad szkoły f u n k c j o n a l n e j , ograniczającej się do a k t u a l n e j rzeczywistości, badającej przede w s z y s t k i m f u n k c j e r o d z i n y i analizującej f o r m y s t r u k t u r a l n e 1 1 Warszawa 1938. �DANUTA 124 MARKOWSKA w powiązaniu z zadaniami spełnianymi przez tę instytucję. W w i e l u monografiach t e r e n o w y c h uczniów Malinowskiego znaleźć można k o n ­ tynuację badań t y p u furikcjonalistycznego nad rodziną i pokrewień­ stwem. Z i n n y c h pozycji, a m i a n o w i c i e określanych jako s t r u k t u r a l i s t y c z ne, w i e l e prac poświęcił rodzinie i systemowi pokrewieństwa RadcliffeB r o w n . Za reprezentacyjne dla jego stanowiska uznać należy wstęp do zbiorowej pracy African Systems of Kindship and Marriage czy On Social Structure i The Study of Kindship Systems . Wokół osoby prof. R a d c l i f f e - B r o w n a skupia się w W i e l k i e j B r y t a n i i r u c h n a u k o w y rozwijający s t r u k t u r a l i s t y c z n y p u n k t widzenia n a rodzinę i pokrewień­ stwo. Głównymi przedstawicielami tego k i e r u n k u są E. E. E v a n s - P r i t chard i M . Fortes. Na gruncie f r a n c u s k i m s t r u k t u r a l i s t y c z n e koncepcje badań nad rodziną i pokrewieństwem r o z w i j a C. Lévi-Strauss przede w s z y s t k i m w swojej p u b l i k a c j i Les structures élémentaires de la pa­ rante . Rzecz jasna, w s p o m n i a n o t u t y l k o przykładowo o współczesnych badaniach etnologicznych nad rodziną. Pełnej syntezy studiów etnologicznych n a d rodziną nie m a do t e j p o r y . Próby tego rodzaju dokonał amerykański antropolog k u l t u r o w y G. P. M u r d o c k , w pracy Social Structure . A u t o r przedstawił t a m dane dotyczące s t r u k t u r y i i n n y c h zjawisk życia rodzinnego zebrane w 250 różnych społeczeństwach. S t o ­ suje o n w swej analizie metodę porównawczo-ilościową, tzm. zestawia oddzielne elementy czy cechy życia rodzinnego i w y k a z u j e i c h ilościo­ we nasilenie w badanych przez siebie społeczeństwach. Praca ta może spełniać rolę szeroko zakrojonej i n f o r m a c j i , lecz nie posiada ona w y ­ raźnej koncepcji teoretycznej. 2 3 4 5 fi N i e m n i e j jednak z j a k i e g o k o l w i e k p u n k t u w i d z e n i a podejmowano b y badania etnologiczne n a d rodziną, to stwierdzić trzeba, iż wypracowały one już w i e l e p o d s t a w o w y c h ujęć zarówno metodologicznych, j a k i w a r ­ sztatowych. Dzięki o p e r o w a n i u szerokim materiałem porównawczym etnologia ogólna ustaliła bezspornie podstawowe t y p y s t r u k t u r a l n e r o ­ dziny. Otóż niezależnie o d sposobu definiowania r o d z i n y (jako i n s t y t u ­ cji społecznej czy też g r u p y ) , niezależnie o d t y p u społeczności, w której się rodzinę bada, zawsze p r z y j m u j e się stosunek małżeństwa i p o k r e ­ wieństwa jako podstawę rozważań. Wyjściowym pojęciem do rozważań n a d strukturą r o d z i n y jest pojęcie „małej r o d z i n y " (nuclear family,. 2 3 4 5 6 London 1956, ,s. 1—85. , . J o u r n a l of t h e R o y a l A n t h r o p o l o g i c a l Ibidem, t. 71: 1941, s. 1—18. P a r i s 1949. New Y o r k 1949. I n s t i t u t e " , t. 70: 1940, s. 1—12. �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ WIEJSKĄ 125 f a m i l i e élémenitaire, K e r n f a m i l i e ) , przez co należy rozumieć grupę skła­ dającą się z p a r y małżeńskiej i j e j niepożenionego potomstwa, tworzącą wspólnotę domową. Następne ważne rozróżnienie to rodzina poligamicz­ na w s w y c h d w u postaciach j a k o poligymia (jeden mąż i k i l k a żom) oraz p o l i a n d r i a (jedna żona i k i l k u mężów). Z innego p u n k t u widzenia w p r o w a d z a się pojęcie r o d z i n y wielopokoleniowej, t j . r o d z i n y składa­ jącej się z d w u l u b k i l k u r o d z i n małych (elementarnych), powstałej przez rozszerzenie stosunków: rodzice — dzieci — w n u k i i t d . (extended f a m i l y , d i e e r w e i t e r t e F a m i l i e ) . Poza rozróżnieniami s t r u k t u r a l n y m i etnologia w p r o w a d z a też rozróżnienia r o d z i n z p u n k t u widzenia i c h organizacji wewnętrznej, t j . według układu władzy i prestiżu w r o d z i ­ nie. Wyróżnia się więc r o d z i n y p a t r i a r c h a l n e , gdzie f u n k c j e 'kierowania rodziną i ośrodka władzy sprawuje ojciec, oraz m a t r i a r c h a l n e , gdzie za­ dania te spełnia m a t k a . W nowocześniejszych społeczeństwach, w r o d z i ­ nach o p a r t y c h na równości władzy małżonków, mówi się o układach e g a l i t a r n y c h . Z t y m wiąże się również sprawa dziedziczenia (majątku, nazwiska, pozycji społecznej). Jeżeli o d b y w a się ono w l i n i i męskiej, mówi się o rodzinach p a t r y l i n e a r n y c h , jeśli w l i n i i kobiecej — m a t r y l i n e a r n y c h . W zależności o d panującego w danej społeczności zwyczaju zamieszkiwania młodego małżeństwa w p r o w a d z a się też podział na r o ­ dziny p a t r y l o k a l n e (zamieszkiwanie z rodzicami męża) oraz m a t r y l o kalne, gdzie miejsce zamieszkania wyznaczone jest pochodzeniem t e r y ­ t o r i a l n y m m a t k i . Wreszcie wprowadza się pojęcie r o d z i n n e o l o k a l n y c h , które zajmują zupełnie n o w e miejsce jako siedzibę. Z u w a g i na zasady d o b o r u małżeńskiego w p r o w a d z a się rozróżnienie na małżeństwa endogamiczne i egzogamiczne w odniesieniu do jakiejś g r u p y społecznej. Endogamia to dobór małżonków wyłącznie w obrębie jakiejś g r u p y (klasy społecznej, k l a n u , kasty, p l e m i e n i a , lineażu k l a n u , 'Społeczności l o k a l n e j itp.), egzogamia — poza obrębem określonej g r u p y . I n n y m ważnym ustaleniem w y p r a c o w a n y m przede w s z y s t k i m w n a u ­ k a c h etnologicznych, a zwłaszcza w szkole fuńkcjonalizmu, jest rejestr f u n k c j i r o d z i n y . Rozumieć przez to należy określone zakresy skutków społecznych, j a k i e życie rodzinne stwarza w szerszych społecznościach. Rzecz jasna, wypełnianie t y c h f u n k c j i n a rzecz społeczeństwa łączy się jednocześnie ze spełnianiem określonych zadań wobec członków rodziny, czy też związane jest z zaspokajaniem różnego r o d z a j u — m n i e j l u b bardziej p o d s t a w o w y c h — potrzeb i popędów. F u n k c j i t y c h w y m i e n i a się w l i t e r a t u r z e etnologicznej m n i e j l u b więcej i różnie się je h i e r a r chizuje. J a k o na bezspornie podstawowe i powszechne wskazuje się n a : 1) społecznie aprobowaną formę trwałego obcowania seksualnego, l e ­ galizację społeczną rozrodczości, u t r z y m y w a n i e ciągłości biologicznej społeczeństwa; �126 DANUTA MARKOWSKA 2) u t r z y m y w a n i e ciągłości k u l t u r o w e j społeczeństwa przez p r z e k a ­ zywanie p o t o m s t w u 'dorobku k u l t u r o w e g o , wprowadzanie młodych osob­ ników do społeczeństwa, pierwszy etap b u d o w y społeczno kulturowej osobowości człowieka; 3) zaspokajanie podstawowych potrzeb emocjonalnych, potrzeb i n ­ tymnego współżycia, stwarzanie poczucia bezpieczeństwa, u t r z y m y w a n i e równowagi psychiczno-emoejonalnej, przeciwdziałanie stanom f r u s t r a ­ c j i i dezintegracji osobowości; 4) spełnianie określonych f u n k c j i ekonomicznych bądź p r o d u k c y j ­ n y c h i k o n s u m p c y j n y c h , bądź też polegających t y l k o na u n o r m o w a n e j społecznie organizacji spożycia w obrębie r o d z i n y ; 5) spełnianie w szerokim r o z u m i e n i u f u n k c j i zabezpieczających przez przekazywanie m i e n i a i pozycji społecznej, czy też poprzez k i e r o w a n i e procesem socjalizacji p o t o m s t w a ; 6i) spełnianie f u n k c j i k o n t r o l i społecznej wobec członków r o d z i n y . W naukach etnologicznych w y p r a c o w a n o też ważne wskazówki w a r ­ sztatowe do badań nad rodziną. W s p o m n i j m y t u t y l k o o zasadzie bada­ nia genealogii r o d z i n , o schemacie w y p r a c o w a n y m początkowo na uży­ tek studiów nad terminologią 'pokrewieństwa, który jednakże rozsze­ rzony do badań n a d r e a l n y m i układami r o d z i n n y m i stał się f u n d a m e n ­ t e m p r a c y terenowej. Zgoła i n n a była geneza 'zainteresowań socjologicznych rodziną. J a k o odrębna gałąź wiedzy p o j a w i a się socjologia r o d z i n y w 2 połowie X I X w . Rodzi się ona i kształtuje pod bardzo określonym naciskiem potrzeb p r a k t y c z n y c h . Gwałtowny proces i n d u s t r i a l i z a c j i krajów zachodnioeuro­ pejskich wywołał wiele r a d y k a l n y c h z m i a n w s t r u k t u r z e , organizacji wewnętrznej i f u n k c j a c h r o d z i n y . W pierwszej fazie gwałtownego u p r z e ­ mysławiania zjawiska te przybierały częstokroć postać dezorganizacji. Uwaga socjologów i praktyków społecznych kierowała się więc k u s t u ­ d i o m nad rodziną. M o m e n t h i s t o r y c z n y zaważył jednak na t y m , iż ana­ l i z y te noszą znamiona „wiedzy o k r y z y s i e " , co znajduje też odbicie w t e r m i n o l o g i i , jaką posługiwała się wówczas socjologia r o d z i n y („dezor­ ganizacja", „dezintegracja", „rozpad", „zmierzch", „rozproszenie" itp.). Proces uprzemysławiania oddziaływał na rodzinę n a d w u drogach. Z j e d ­ nej s t r o n y poprzez bezpośredni w z r o s t zatrudnienia zawodowego, który zaczął obejmować członków r o d z i n y d a w n i e j nie z a t r u d n i o n y c h poza d o m e m r o d z i n n y m ( k o b i e t y - m a t k i , młodociani). Powodowało to daleko idącą emancypację poszczególnych członków rodziny, rozpraszało r o ­ dzinę, następował wzrost rozwodów i przypadków w y m y k a n i a się m ł o ­ dzieży spod k o n t r o l i rodzicielskiej. Z d r u g i e j zaś s t r o n y społeczeństwo i n d u s t r i a l n e rozwinęło system i n s t y t u c j i ogólnospołecznych, które prze­ jęły n a siebie f u n k c j e spełniane uprzednio przez rodzinę (system s z k o l J �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ WIEJSKĄ 127 ny, i n s t y t u c j e zabezpieczające, i n s t y t u c j e k u l t u r a l n o - r o z r y w k o w e ) . Ro­ dzina musiała się więc przystosowywać do r a d y k a l n i e z m i e n i o n y c h w a ­ runków ogólnospołecznych. Trudności przystosowawcze były — rzecz jasna — w pierwszej fazie w i e l k i e , a obserwowane zjawiska dezorga­ nizacji nasuwały n a myśl koncepcję z m i e r z c h u r o d z i n y jako i n s t y t u c j i czy g r u p y społecznej. Minęło jednak stulecie, a r o d z i n a u t r z y m u j e się nadal w e w s z y s t k i c h społeczeństwach świata, niezależnie o d i c h stopnia r o z w o j u cywilizacyjnego. Podlega ona też dalszemu procesowi prze­ obrażeń i dalszej adaptacji do zmieniających się warunków d y n a m i c z ­ nego społeczeństwa industrialnego. Toteż późniejsi socjologowie spojrzeli na t e zjawiska jako na p r z e j a w y k r y z y s u określonego historycznie t y p u r o d z i n y — patriarehalnej r o d z i n y fazy p r z e d i n d u s t r i a l n e j , a n i e jako na s y m p t o m y k r y z y s u r o d z i n y w ogóle. T y p o w y m i s t u d i a m i socjologicznymi nowszego rodzaju, omawiający­ m i w p ł y w r e w o l u c j i przemysłowej na przekształcenie dawnej p a t r i a r ­ chalnej r o d z i n y europejskiej w nowoczesną rodzinę egalitarną, są nastę­ pujące prace: R. M . M a c - I v e r , C. H . Page, Society , i obszerne s t u d i u m poświęcone specjalnie r o d z i n i e E. W . Burgess, H . J . Locke, The Family -. Czołową pozycją z tego zakresu jest też W . E. O g b u r n , M . N . N i m k o f f , Technology and Changing Family °, oraz wiele i n n y c h prac tego t y p u . Wymieńmy t u przykładowo: R. N . Anshen, The Family: Its Functions and Destiny ; M . H o r k h e i m e r , Studien über Autorität und Familie ; R. König, Materialen zur Soziologie der Familie ; T . Parsons, R. F. B a les, Family. Socialization and Interaction Process ; H . Schelsky, Wand­ lungen der deutschen Familie in der Gegenwart ; R. F. W i n c h , R. M c . Ginnis, Marriage and the Family . J a k można b y pokrótce streścić podstawowe stwierdzenia t y c h socjo* logów, dotyczące procesu przeobrażeń r o d z i n y pod wpływem kształto­ wania się społeczeństwa industrialnego? Wskazuje się na następujące z m i a n y . Zmniejsza się liczba członków rodziny, następuje b o w i e m r e ­ gulacja urodzin,' a nadto t r a d y c y j n a rodzina w i e l o p o k o l e n i o w a ustępuje miejsca rodzinie małej (elementarnej). Występuje tendencja do wcześ­ niejszego zawierania małżeństw. Potomstwo w rodzinach staje się m n i e j liczne, a co za t y m idzie, maleje dystans w i e k u pomiędzy rodzeństwem. 7 10 11 12 1S I4 15 7 8 9 10 11 1 2 13 1 4 1 5 L o n d o n 1961, s. 250—274. N e w Y o r k 1945. B o s t o n 1955. Y o r k 1049. N e w P a r i s 1936. B e r n 1946. Glenooe 111., 1955. S t u t t g a r t 1955. N e w Y o r k 1953. �128 DANUTA MARKOWSKA D z i e c i wcześnie stosunkowo opuszczają d o m rodzicielski, usamodziel­ niając się ekonomicznie i społecznie. Źródłem u t r z y m a n i a r o d z i n y w sze­ r o k i m zakresie stają się zarobki z pracy najemnej obojga małżonków, zanika r o l a r o d z i n y jako g r u p y p r o d u k c y j n e j ; 'poszczególni członkowie pracują w różnych zakładach i miejscach p r a c y . Zmniejsza się odsetek r o d z i n zamieszkujących we własnym d o m u , lecz rosną aspiracje (i szanse ich zaspokojenia) w zakresie wyposażenia gospodarstwa domowego w n o ­ woczesne środki c y w i l i z a c y j n e . Zwiększa się odsetek r o d z i n , w których kobieta-mężatka p r a c u j e poza d o m e m zarobkowo, w związku z czym zatarciu ulega t r a d y c y j n y podział pracy i ról w rodzinie między mężczyz­ ną a kobietą. Zmieniają się też stosunki pomiędzy r o d z i c a m i a dziećmi. Zasada s u b o r d y n a c j i młodych ustępuje miejsca w z o r o m przyjacielskich stosunków pomiędzy r o d z i c a m i a dziećmi. T r a d y c y j n a odrębność ról społecznych poszczególnych członków r o d z i n y (ojca, m a t k i , córki, sy­ na itdj) ulega złagodzeniu, gdyż zatrudnienie zawodowe i emancypacja osobista w znacznym s t o p n i u n i w e l u j e t e różnice. W ślad za emancy­ pacją gospodarczą poszczególnych członków r o d z i n y idzie też i n d y w i ­ dualizacja i c h interesów. Zmniejsza się ilość zajęć wspólnych w s z y s t k i m członkom r o d z i n y (wspólne inwestycje, posiłki, życie towarzyskie itp.). A u t o r y t e t y rodzinne w s i l n i e j s z y m s t o p n i u wyznaczone są osobistymi cechami, a nie pozycją w s t r u k t u r z e r o d z i n y . Następuje proces znaczne­ go uniezależniania się r o d z i n y od k o n t r o l i i Ingerencji sąsiedztwa czy społeczności l o k a l n y c h , a rodzina współdziałać m u s i z wieloma i n s t y t u ­ c j a m i o charakterze p o z a r o d z i n n y m i p o n a d l o k a l n y m , j a k n p . szkol­ n i c t w o , organizacje młodzieżowe czy i n s t y t u c j e zabezpieczające. Ogólnie rzecz biorąc, zmniejsza się r o l a r o d z i n y w zakresie w i e l u f u n k c j i , które pełniła ona d a w n i e j na rzecz społeczeństwa i s w y c h członków. Dotyczy to zwłaszcza f u n k c j i gospodarczych, a szczególnie p r o d u k c y j n y c h . N o ­ woczesna rodzina ogranicza się coraz bardziej do zaspokajania potrzeb k o n s u m p c y j n y c h s w y c h członków, i to też w niepełnym zakresie. Systemy zabezpieczające ( r e n t y , e m e r y t u r y i t p . ) wyręczają też rodzinę w znacz­ n y m s t o p n i u w j e j zadaniach zabezpieczających, a system szkolny p o ­ zbawia ją r o l i w y c h o w a w c y i k i e r o w n i k a p r z y g o t o w a n i a zawodowego. Utrzymują się natomiast w pełni t a k i e f u n k c j e r o d z i n y , j a k legalizacja procesu o d t w a r z a n i a ludności, r o l a r o d z i n y w p i e r w s z y m zwłaszcza etapie socjalizacji młodych osobników oraz j e j r o l a jako zabezpieczenia emocjonalnego. Te ostatnie f u n k c j e — zdaniem w s z y s t k i c h p r a w i e b a ­ daczy — podlegają współcześnie procesowi i n t e n s y f i k a c j i . Z p u n k t u widzenia całego społeczeństwa mówi się o zacieraniu się różnic pomięazy t y p a m i r o d z i n , o z a n i k u r o d z i n wyraźnie określonych w s w y m charakterze w a r u n k a m i środowiskowymi. Wskazuje się też na procesy laicyzacji życia rodzinnego i wzrost t o l e r a n c j i zarówno w stosunkach �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ WIEJSKĄ 129 wewnątrzrodzinnych, j a k i w postawach szerszych zbiorowości wobec rodziny. Badania n a d rodziną są dziś w socjologii bardzo powszechne. W y r a ­ zem tego jest znalezienie międzynarodowej p l a t f o r m y d l a w y m i a n y doświadczeń badawczych w t y m zakresie. W ramach U N E S C O o r g a n i ­ zuje się seminaria poświęcone rodzinie, które Skupiają przedstawicieli różnych d y s c y p l i n , z przewagą socjologów. Pierwsze tego t y p u s e m i n a ­ r i u m odbyło się w 1954 r., a r e f e r a t y o p u b l i k o w a n e zostały w specjal­ n y m w y d a w n i c t w i e : Recherches sur la familie . P u b l i k a c j a ta zasłu­ guje na uwagę, gdyż zawiera próby całościowego spojrzenia na k i e r u n k i przeobrażeń r o d z i n y w w a r u n k a c h industrializacji, p r z y czym r e f e r o ­ wane t a m są prace najnowsze. W zasadzie jednak ustalenia tego semi­ n a r i u m potwierdzają k i e r u n k i przeobrażeń wyżej wskazane. I c h zasługą jest ukazanie wariantów r e g i o n a l n y c h czy środowiskowych tego procesu w realiach h i s t o r y c z n y c h i gospodarczych różnych krajów. D r u g i e tego t y p u s e m i n a r i u m odbywało się w 1958 r . i dotyczyło pozycji dziecka w r o d z i n i e . W całości poświęcony przeobrażeniom r o d z i n y jest też t. 14 n r 3 z 1962 r . czasopisma „International Social Science J o u r n a l " , zawierający poza t y m obfitą bibliografię. Jednakże w e w s z y s t k i c h o m a ­ w i a n y c h t u pracach czy ośrodkach badawczych p r o b l e m a t y k a r o d z i n y chłopskiej l u b w i e j s k i e j zajmuje drugorzędne miejsce. ł S 17 Przejdźmy z k o l e i do dorobku polskiego. K t o k o l w i e k zechce dziś badać rodzinę wiejską w Polsce, sięgnąć m u s i przede w s z y s t k i m do d w u p o z y c j i o k r e s u międzywojennego: p r a c y W . I . Thomasa i F. Znanieckiego, The Polish Peasant in Europę and America , i powszechnie znanego wielotomowego dzieła J . Chałasińskiego, Młode pokolenie chłopów . The Polish Peasant..., dzieło oparte na d o k u m e n t a c h osobistych (pamiętniki, l i s t y itp.i), zawiera analizę r o l i środowiska wiejskiego i r o d z i n y w i e j s k i e j w życiu mieszkańca w s i i m i ­ granta. Jako cechę specyficaną r o d z i n y chłopskiej silnie podkreśla się t a m j e j związek z gospodarstwem. T r a d y c y j n e gospodarstwo chłopskie jest połączeniem przedsiębiorstwa z gospodarstwem d o m o w y m , a zawód r o l n i k a jest t y m szczególnym zawodem, M o r y w y k o n y w a n y jest nie przez jednostkę, lecz rodzinę. W i e l e cech r o d z i n y chłopskiej m a swe źródło w t y m właśnie splocie. W i e l o t o m o w e dzieło J . Chałasińskiego, oparte na materiale pamiętnikarskim, pod w i e l o m a względami nawią­ zuje do obrazu t r a d y c y j n e j r o d z i n y chłopskiej, zawartego w The Polish Peasant..., lecz jest to ujęcie znacznie szersze, dające spojrzenie na 18 ł9 16 17 Tuhimgan 1956. N a n c y 1959. 18 B o s t o n 1918—1920. 19 "Warszawa 1938. 9 - Etnografia Polska, t. r x �DANUTA 130 MARKOWSKA rodzinę i młodzież wiejską zarówno o d s t r o n y j e j związku z gospodar­ s t w e m i społecznością lokalną, j a k i charakteryzujące etapy życia l u d z ­ kiego w w a r u n k a c h w i e j s k i c h , szeroko omawiające aspiracje k u l t u r o w e , społeczne i polityczne młodzieży, r u c h y polityczne i oświatowe, ideologię młodego pokolenia w s i . Rozważania teoretyczne i l u s t r o w a n e są ż y w y m materiałem źródłowym — pamiętnikarskim. Obie w y m i e n i o n e p u b l i ­ kacje stanowią niewątpliwie syntezy, próby całościowego spojrzenia na sylwetkę człowieka w s i , na rodzinę wiejską i społeczność wioskową, p r z y c z y m w i n t e r p r e t a c j i autorzy odwołują się do ogólnospołecznych w a ­ runków, w j a k i c h ta społeczność w i e j s k a się znajduje. Próbą całościowego i syntetycznego spojrzenia na wieś okresu mię­ dzywojennego jest praca W . Bronikowskiego, Drogi postępu chłopa pol­ skiego , zawierająca także rozdział o r o d z i n i e w i e j s k i e j . Jest to j e d n a k praca przesiąknięta elementami n o r m a t y w n y m i i nie wnosząca nic n o ­ wego w zakresie wiedzy o rodzinie w i e j s k i e j . 20 O rodzinie w i e j s k i e j pisze też W . G r a b s k i w s w o i m Systemie so­ cjologii wsi . A u t o r rozważa rodzinę j a k o c z y n n i k kształtujący wieś. W rozważaniach s w y c h r e f e r u j e przede w s z y s t k i m ustalenia F. Z n a ­ nieckiego i powołuje się n a prace i obserwacje .monograficzne. Ujęcia tego nie można uznać a n i za nowatorskie, a n i n a w e t samodzielne. Natomiast etnografia polska okresu międzywojennego dała bądź t o prace rozważające p r o b l e m y ogólne r o d z i n y i systemu pokrewieństwa w świetle w i e l k i c h k o n c e p c j i etnologicznych, bądź też studia terenowe z ziem polskich, przede w s z y s t k i m dotyczące obrzędowości r o d z i n n e j . T y p o w y m i • p r a c a m i pierwszego rodzaju są: T . Szczurkiewicza, Rodzina w świetle etnosocjologii , czy też Rasa, rodzina, środowisko . N a sze­ r o k i m t l e materiału etnologicznego oparta jest praca S. Ciszewskiego, Ród ; zawiera ona też o b f i t y materiał b i b l i o g r a f i c z n y i w y p i s y z l i t e ­ r a t u r y p r z e d m i o t u . Ważniejszy jednakże z naszego p u n k t u widzenia jest d o r o b e k ' ' e t n o g r a f i i t e r e n o w e j polskiej. J a k już powiedziano, k o n ­ centrowały się ówczesne badania przede w s z y s t k i m n a obrzędach r o ­ d z i n n y c h . Spośród studiów omawiających c y k l obrzędowy w ciągu ca­ łego życia ludzkiego wymienić trzeba pracę H . Biegeleisena, U kolebki, przed ołtarzem, nad mogiłą . Jest to praca o p a r t a nie t y l k o n a m a t e ­ r i a l e p o l s k i m , ale także na materiałach współczesnych i h i s t o r y c z n y c h , spoza ziem polskich częstokroć dość p r z y p a d k o w o d o b r a n y c h . A u t o r 21 22 2S 2i 25 20 Warszawa 1934. 2 1 „Roczniki Socjologii 22 Pamiętnik I katolickiego 2 3 2 4 » W s i " , t. 1: 1936, s. 79—96. studium o rodzinie, Poznań 1935, s. 225—291. B i b l i o t e k a S o c j o l o g i c z n a , t. 2, W a r s z a w a 1938. P r a c e E t n o l o g i c z n e , t. 4, W a r s z a w a 1936. L w ó w 1929. �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ WIEJSKĄ 131 pragnie spod późniejszych nawarstwień chrześcijańskich odnaleźć p i e r w o t n e tło wierzeniowe — pogańskiej obrzędowości r o d z i n n e j . Ten sposób analizy powoduje, iż wartość źródłowa p r a c y dla r e k o n s t r u k c j i obrzędowości r o d z i n n e j na ziemiach p o l s k i c h w cza­ sach nowszych jest n i e w i e l k a . Nieporównanie bardziej przejrzyste i cenne j a k o źródło jest opracowanie obrzędowości pogrzebowej pióra A. Fischera, Zwyczaje pogrzebowe ludu polskiego. Zebrano t a m i usystematyzowano materiał z całej Polski, choć poszczególne r e j o ­ n y nie są w równym s t o p n i u reprezentowane. Podano dokładne n o t a t k i bibliograficzne nie t y l k o z t e r e n u polskiego, ale także l i t e r a ­ turę porównawczą z i n n y c h krajów. Jest t o o g r o m n y zbiór m a t e r i a ­ łów, p r z y c z y m strona i n t e r p r e t a c y j n a jest dość nikła. A u t o r daje w p r a w d z i e tło w i e r z e n i o w e obrzędów, ale również raczej jako relację m o t y w a c j i podawanych przez ludność wsi, a nie jako własną konstrukcję teoretyczną. Obrzędowości r o d z i n n e j poświęcona jest też praca S. D w o ­ rakowskiego, Zwyczaje rodzinne w powiecie wysoko-mazowieckim . Jest to praca opisowa, ograniczona terenowo, lecz obejmująca całokształt obrzędowości r o d z i n n e j . Spośród l i c z n y c h prac poświęconych o d d z i e l n y m obrzędom r o d z i n n y m wymienić w y p a d a pozycję C. B a u d o u i n de C o u r t e n a y - E h r e n k r e u t z o w e j , Ze studiów nad obrzędami weselnymi ludu pol­ skiego . T u należy też praca K . Z a w i s t o w i c z - K i n t o p f o w e j , Zawarcie małżeństwa przez kupno w polskich obrzędach weselnych, ze szczegól­ nym uwzględnieniem roli orszaku pana młodego . 26 27 28 29 Rzecz jasna, wskazałam j e d y n i e przykładowo na rodzaj opracowań pozostawionych dzisiejszemu badaczowi r o d z i n y w i e j s k i e j w s p a d k u po etnografii okresu międzywojennego. Rozdział dotyczący obrzędowości r o d z i n n e j z a w a r t y też jest w pracy podręcznikowej J . S. B y s t r o n i a , Etnografia Polski . Inną kategorią prac zawierających cenne dane czy i n f o r m a c j e o życiu r o d z i n y w i e j s k i e j są monografie w s i . W okresie międzywojennym p o j a ­ wiło się i c h w i e l e . Podejmowane były z pozycji różnych d y s c y p l i n . Wspomnę j e d y n i e t e , które wnoszą szczególny wkład do studiów n a d rodziną wiejską. N i e z w y k l e cenna jest monografia K . D u d y - D z i e w i e r z , Wieś małopolska a emigracja amerykańska. Studium wsi Babica pow. rzeszowskiego ' . Jest to na ówczesne w a r u n k i n o w y t y p m o n o g r a f i i , a m i a n o w i c i e socjologiczna monografia jednoproblemowa, skupiająca 30 3 1 2 8 2 7 2 8 29 30 3 1 L w ó w 1921. W a r s z a w a 1935. W i l n o 1929. K r a k ó w 1929. Warszawa Warszawa 1947, s. 160—169. 1938. �DANUTA 132 MARKOWSKA uwagą na społeczno-gospodarczych u w a r u n k o w a n i a c h i skutkach e m i ­ g r a c j i 'zamorskiej. Spośród i n s t y t u c j i czy g r u p w i e j s k i c h a u t o r k a o m a ­ w i a t y l k o te, które w sposób bezpośredni łączą się z o m a w i a n y m zja­ w i s k i e m , to jest emigracją. Sporo miejsca poświęca więc rodzinie obok t a k i c h g r u p społecznych, j a k sąsiedztwo i społeczność lokalna. W latach 1937—1938 z r a m i e n i a I n s t y t u t u Gospodarstwa Społecznego K . Z a w i stowicz-Adamska przeprowadziła badania monograficzne we w s i Zabo­ rów, pow. brzeski, w o j . k r a k o w s k i e . Praca ta została jednakże o p u b l i ­ k o w a n a dopiero po w o j n i e (Społeczność wiejska. Doświadczenia i rozwa­ żania z badań terenowych w Zaborowie i). Nie jest to klasyczna m o ­ nografia jednoproblemowa, choć niewątpliwie m o t y w e m wiążącym jest spojrzenie na wieś jako społeczność lokalną, powiązaną systemem współpracy i współdziałania zarówno gospodarczego, j a k i społeczno-towarzyskiego. A u t o r k a sporo miejsca poświęca rodzinie, a zwłaszcza podziałowi p r a c y pomiędzy płcie, czynnościom gospodarczym zwyczajo­ wo p r z y p i s a n y m do płci i w i e k u , ipracy l u d z i s t a r y c h i t p . Wymieniłam t u przykładowo t y l k o te dwie monografie. M n i e j l u b bardziej o b f i t e dane dotyczące r o d z i n y w i e j s k i e j znaleźć można w w i e l u monografiach tego okresu, lecz rodzina w żadnej z n i c h nie stanowiła autonomicznego p r z e d m i o t u badań. Z kręgu pedagogów wyszła praca zbiorowa p o d redakcją i ze wstę­ p e m Z. Mysłakowskiego, Rodzina wiejska jako środowisko wycho­ wawcze . Z a w i e r a 5 m o n o g r a f i i napisanych przez nauczycieli w i e j ­ skich. Prace te ustalają podstawowe cechy r o d z i n y w i e j s k i e j na d a n y m terenie, a następnie usiłują odpowiedzieć na pytanie, j a k i wpływ na procesy w y c h o w a n i a młodego pokolenia wywierają określone układy życia rodzinnego, j a k i e następują t a m procesy urabiania oraz świado­ mego kształtowania młodych osobników. Zagadnieniom wpływu szkoły i r o d z i n y oraz społeczności l o k a l n e j poświęcone jest s t u d i u m J . Chałasińskiego, Szkoła w społeczeństwie wiejskim . 32 33 34 Bardzo cenną pozycją dotyczącą systemu spadkobrania są prace p r a w n i k a K . Kowalskiego. Wymienić t u należy zwłaszcza Stosunki ro­ dzinne i zwyczaje spadkowe włościan oraz Prawne zwyczaje w za­ kresie wyposażania dzieci i dziedziczenia , j a k i wiele i n n y c h . W za­ kresie z b i o r u źródeł za najważniejsze z o k r e s u międzywojennego uznać należy Pamiętniki chłopów , uzyskane w k o n k u r s i e ogłoszonym przez I n s t y t u t Gospodarstwa Społecznego. 35 36 37 32 Łódź 1948. 3 3 W a r s z a w a — L w ó w 1931. 3 4 „Przegląd Socjologiczny", 35 Warszawa 1932. 3 8 Warszawa 1928. Warszawa 1935. " t. 4: 1938, z. 1—2. �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ WIEJSKĄ 133 T a k przedstawia się w pobieżnym rzucie dorobek o k r e s u między­ wojennego. Jego najbardziej 'Charakterystyczną cechą jest chyba b r a k szerszej współpracy pomiędzy 'poszczególnymi d y s c y p l i n a m i w r o z u ­ m i e n i u wspólnego n u r t u teoretycznego w w i d z e n i u rzeczywistości r o ­ dzimy w i e j s k i e j . Inną cechą charakterystyczną jest t o , iż badania polskie nie próbowały na szerszą skalę w e r y f i k o w a n i a k o n c e p c j i w y p r a c o w a ­ n y c h w nauce światowej. III. WSPÓŁCZESNE BADANIA NAD RODZINĄ WIEJSKĄ Bezpośrednio ipo w o j n i e badania nad rodziną wiejską nie były p o ­ dejmowane. Być może zaważyła na t y m sprawa trudności związanych z s a m y m p r z e d m i o t e m badań. Ponadto brak było jakichś ogólnoteoret y c z n y c h prac nad przeobrażeniami społeczności w i e j s k i e j , do których można b y było odnieść obraz p r z e m i a n r o d z i n y . Dopiero w o s t a t n i c h l a t a c h pojawiają się coraz częściej prace o rodzinie i coraz więcej i n ­ s t y t u c j i n a u k o w y c h podejmuje badania nad t y m tematem. J a k p r z e d ­ stawia się dziś po 20 latach dorobek polskiej n a u k i w t y m zakresie? 1. Ogólnoteoretyczne rozważania nad wsią Pragnę t u omówić t y l k o te pozycje, które — m o i m zdaniem — stanowią bezpośrednią inspirację dla analizy r o d z i n y w i e j s k i e j . W y d a j e się, że do t a k i c h prac należą powojenne studia K . Dobrowolskiego, d o ­ tyczące k u l t u r y l u d o w e j i procesów d y s h a r m o n i i k u l t u r o w e j . Już w t . 1 „Etnografii P o l s k i e j " pojawiła się praca tego autora p t . Chłop­ ska kultura tradycyjna. Próba teoretycznego zarysu na podstawie ma­ teriałów źródłowych z XIX i XX wieku z południowej Małopolski . Z a w a r t o t a m definicję t r a d y c y j n e j k u l t u r y chłopskiej, systematykę j e j cech, opis m e c h a n i z m u j e j f u n k c j o n o w a n i a i u t r z y m y w a n i a się oraz omówiono związki z i n n y m i t y p a m i k u l t u r y . W i e l e p a r t i i t e j p r a c y stanowić m u s i p u n k t wyjścia bądź inspirację w badaniach n a d t r a d y ­ cyjną rodziną wiejską; w szczególności dotyczy to następujących „roz­ działów: 8. Potęga autorytetów, 10. Tendencja do u n i f o r m i z m u k u l t u ­ rowego, 13. Społeczność wioskowa w k u l t u r z e t r a d y c y j n e j , 14. Współ­ zależność w k u l t u r z e t r a d y c y j n e j . D r u g i m s t u d i u m teoretycznym K . Dobrowolskiego, inspirującym w szczególności badania n a d proce­ sami przeobrażeń k u l t u r o w y c h , jest praca Trzy studia z teorii kultury ludowej . Jest to teoretyczne s t u d i u m procesów i zjawisk d y s h a r m o ­ n i i k u l t u r o w e j , dotyczące nie t y l k o k u l t u r y m a t e r i a l n e j , ale i społecznej 38 39 3 8 39 „Etnografia P o l s k a " , t. 1: 1958, s. 19—53. ..Etnografia P o l s k a " , t. 8: 1964, s. 11—74. �DANUTA 134 MARKOWSKA oraz sfery świadomości. Hipoteza głosząca, iż w procesie zderzenia się t r a d y c y j n y c h s t r u k t u r a g r a r n y c h z przemysłowym układem c y w i l i z a ­ c y j n y m powstają zjawiska d y s h a r m o n i i k u l t u r o w e j , które muszą być przezwyciężone, b y k u l t u r a osiągnęła nową postać h a r m o n i i , w y d a j e się szczególnie inspirująca dla studiów nad rodziną wiejską w procesie j e j dzisiejszych przeobrażeń. Pełny, systematyczny i empirycznie u d o k u m e n t o w a n y zarys k i e r u n ­ k u przeobrażeń dzisiejszej w s i polskiej zawierają prace B . Gałęskiego. Najważniejsze z n i c h t o : Społeczno struktura wsi , stanowiąca syntezę wyników długoletnich badań p r o w a d z o n y c h przez Pracownię Socjologii W s i I n s t y t u t u E k o n o m i k i Rolnej w Warszawie na sieci r e p r e z e n t a c y j ­ n y c h w s i o łącznej liczbie iponad 10 t y s . r o d z i n . Inną pracą tego autora o charakterze teoretyczno-socjologicznym jest pozycja Chłopi i zawód rolnika . W o b u t y c h pracach autor analizuje proces p o w o j e n n y c h p r z e m i a n s t r u k t u r a l n y c h w s i polskiej i związany z t y m układ sił spo­ łecznych. Dochodzi do w n i o s k u , że w w a r u n k a c h socjalistycznej i n d u ­ strializacji k r a j u w d a w n y m podziale n a biedotę wiejską i bogatych gospodarzy n i e t k w i już dziś podstawowy zrąb konfliktów społeczno-ekonomicznych i nie w t y m podziale szukać należy układu sił spo­ łecznych na w s i . A u t o r wskazuje na średniaczenie s t r u k t u r y własno­ ściowej w r o l n i c t w i e i malejącą rolę g r u p krańcowych — p r o l e t a r i a t u rolnego i b o g a t y c h właścicieli gospodarstw. Za c z y n n i k i o pierwszo­ p l a n o w y m znaczeniu uważa o n z jednej s t r o n y wzrost z a t r u d n i e n i a p o zarolniczego ludności w i e j s k i e j , a więc kształtowanie się na wsi środo­ w i s k wielozawodowych, z d r u g i e j zaś procesy profesjonalizacji pracy r o l n i k a . W rozdziale „Społeczne osobliwości z a w o d u r o l n i k a " wska­ zuje, iż t r a d y c y j n e gospodarstwo chopskie, będące połączeniem p r z e d ­ siębiorstwa z gospodarstwem d o m o w y m , produkujące przede wszyst­ k i m dla siebie, t j . djla r o d z i n y , i słabo włączone w szersze m e c h a n i z m y r y n k o w e , gospodarstwo przejmowane z pokolenia na pokolenie w t r y b i e ważnych wydarzeń r o d z i n n y c h i obsługiwane w zasadzie przez zespół r o d z i n n y , podlega dziś wyraźnym, choć jeszcze nie m a s o w y m przeobra­ żeniom. P r z e m i a n y t e zmierzają do r o z e r w a n i a i d e n t y f i k a c j i przedsię­ b i o r s t w a z gospodarstwem d o m o w y m . W dziedzinę pracy r o l n e j wkracza coraz szerzej społeczna zasada podziału pracy, czy to na skutek n a b y ­ w a n i a przez gospodarstwo maszyn, nasion, l u b zarodników, czy też na s k u t e k w z r o s t u gospodarki t o w a r o w e j . Jest to więc 'proces nasilania się cech przedsiębiorstwa w gospodarstwie chłopskim. Ze z m i a n a m i t y m i łączą się też istotne przeobrażenia r o d z i n y w i e j s k i e j . O m a w i a je 40 41 4 2 W a r s z a w a 1962. W a r s z a w a 1963. * I b i d e m , s. 46—52. 4 0 4 1 2 �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ WIEJSKĄ 135 autor w odrębnym rozdziale t e j pracy zatytułowanym „Rodzina chłop­ ska, więzi rodzimno-sąsiedzkie" . Stwierdza, iż procesy przeobrażeń dzisiejszej r o d z i n y w i e j s k i e j , ogólnie rzecz biorąc, zmierzają w perspek­ t y w i e do osłabienia t y c h ceph, którymi różni się ona o d r o d z i n y m i e j ­ skiej. Wskazuje, iż profesjonalizacja pracy r o l n i k a osłabia j e j r o d z i n n y c h a r a k t e r . Aspiracje młodej generacji kształtują się na modłę stereo­ typów k u l t u r o w y c h powszechnych w mieście, jednakże r y g o r y n a r z u ­ cane przez i n d y w i d u a l n e gospodarstwo chłopskie częstokroć łamią te aspiracje, powodując — m i m o dezaprobaty — t r w a n i e p r z y t r a d y c y j ­ n y c h zasadach życia rodzinnego. A n a l i z a przeobrażeń r o d z i n y w i e j s k i e j , jaką proponuje w s w y c h studiach B . Gałęsiki, zmierza k u powiązaniu t y c h poszukiwań z analizą procesu profesjonalizacji p r a c y r o l n i k a i kształtowaniem się zróżnicowanej s t r u k t u r y zawodowej n a w s i . 43 2. Prace ujmujące całokształt przeobrażeń współczesnej r o d z i n y wiejskiej Pierwsza tego t y p u próba wyszła po w o j n i e spod pióra p u b l i c y s t y J . A . Króla i nosiła tytuł Rodzina chłopska . N i e była to, rzecz jasna, praca o p a r t a na k o n k r e t n y c h studiach e m p i r y c z n y c h , lecz próba uogól­ nienia z j a w i s k sygnalizowanych przez prasę czy l i s t y do r e d a k c j i . J e d ­ n y m ze spostrzeżeń, szczególnie g o d n y m u w a g i , które było następnie przez badaczy t e r e n o w y c h w e r y f i k o w a n e , jest hipoteza, iż dzisiejsze modele życia rodzinnego wyprzedzają rozwój warunków l o k a l n y c h i proces m o d e r n i z a c j i r o l n i c t w a . Pozostają więc w d y n a m i c z n y m k o n ­ flikcie z a k t u a l n y m i w a r u n k a m i b y t u / Następną próbą całościowego spojrzenia na proces p r z e m i a n współ­ czesnej r o d z i n y w i e j s k i e j jest artykuł M . Trawińskiej-Kwaśniewskiej, Z badań nad rodziną wiejską' . Napisany o n został n a podstawie badań sondażowych w czterech w s i a c h różniących się pomiędzy sobą strukturą społeczno-zawodową ludności. A u t o r k a omawia przede w s z y s t k i m t e n ­ dencje wspólne, zarysowujące się we w s z y s t k i c h badanych z b i o r o w o ściach. Nawiązując do ogólnoekonomicznego tła przeobrażeń r o d z i n y w i e j s k i e j wskazuje ona przede w s z y s t k i m , iż ziemia' jako najpewniejsze źródło u t r z y m a n i a uległa dziś deprecjacji, a młoda generacja w s i sposo­ b i się częstokroć do odejścia o d r o l n i c t w a . A u t o r k a wskazuje też n a źródła i elementy nowego m o d e l u r o d z i n y stwierdzając, iż jest to k o m ­ p r o m i s pomiędzy tradycyjną kulturą ludową a z dawna oddziaływającymi na wieś w z o r a m i k a r i e r drobnomieszczańskich oraz stereotypo44 15 43 Ibidem, s. 139—147. 44 „Wieś Współczesna", nr 1: 1960. 4 5 ..Wieś Współczesna", nr 6: 1961. �DANUTA 136 MARKOWSKA w y m i m o d e l a m i współczesnej k u l t u r y masowej. Analizę tego nowego m o d e l u przeprowadza a u t o r k a na poszczególnych jego częściach skła­ d o w y c h , a więc o m a w i a aspiracje związane z małżeństwem, d o m e m m i e s z k a l n y m , rolą społeczną dzieci i młodzieży w rodzinie, podziałem pracy i czasem w o l n y m , pracą n a r o l i i zawodem. A n a l i z a t a wskazuje na k i e r u n k i przeobrażeń, lecz nie daje pełniejszego wglądu w mecha­ n i z m z m i a n czy k o n f l i k t y w realizacji nowego m o d e l u życia rodzinnego. Próbą syntetycznego zarysu współczesnych p r z e m i a n r o d z i n y w i e j ­ skiej jest krótki szkic D . M a r k o w s k i e j , Les voies d'évolution d'une fa­ mille rurale contemporaine . Na podstawie badań monograficznych w czterech w y b r a n y c h regionach P o l s k i ( w 10 wsiach o łącznej liczbie 757 zbadanych r o d z i n ) próbuje a u t o r k a dać zarys najważniejszych współczesnych przeobrażeń r o d z i n y w i e j s k i e j . O m a w i a takie kwestie, j a k związek pomiędzy c h a r a k t e r e m społeczności l o k a l n e j a t y p e m r o ­ dziny w i e j s k i e j , f u n k c j e gospodarcze r o d z i n y , f u n k c j e wychowawcze oraz f u n k c j e asekuracyjne. 48 3. Współczesne monograficzne studia terenowe nad rodziną wiejską Już w okresie międzywojennym k r a k o w s k i ośrodek etnograficznosocjologiczny przeprowadzał pod k i e r u n k i e m prof. K . Dobrowolskiego studia historyczno-terenowe nad rodziną wiejską w K r a k o w s k i e m i n a Górnym Śląsku. Zebrane materiały nie doczekały się jednak p r z e d w o j ­ ną p u b l i k a c j i . Dopiero w latach pięćdziesiątych podjęto j e p o n o w n i e w Katedrze E t n o g r a f i i Ogólnej i Socjologii U J . W 1957 r . Ukazała się praca M . Trawińskiej-Kwaśniewskiej, Sytuacja społeczna kobiety wiej­ skiej w ziemi krakowskiej w latach 1880—1914 . Jest to s t u d i u m m o ­ nograficzne oparte na badaniach a u t o r k i w 9 wsiach na terenie K r a ­ kowskiego oraz na m a t e r i a l e a n k i e t o w y m (597 w y p o w i e d z i kobiet w i e j ­ skich). J a k k o l w i e k w t y t u l e pracy m o w a jest nie o rodzinie w i e j s k i e j , a t y l k o o kobiecie, to jednak praca w swej treści jest znacznie szersza i bogatsza, gdyż analizuje sytuację społeczną kobiety w i e j s k i e j na t l e cech t r a d y c y j n e j r o d z i n y chłopskiej i społeczności w i o s k o w e j . Układ tego s t u d i u m jest 'przejrzysty, s k o n s t r u o w a n y w e d l e zasady t o k u życia ludzkiego. A u t o r k a o m a w i a więc sytuację dziecka w rodzinie, okres dojrzewania, okres poprzedzający małżeństwo, samo małżeństwo, sy­ tuację społeczną i pozycję w r o d z i n i e młodej mężatki, rolę społeczną gospodyni-matki, sytuację w d o w y i wreszicie starość k o b i e t y . Jest to przede w s z y s t k i m s t u d i u m społeczno-obyczajowe. Praca i l u s t r o w a n a 47 La Pologne Ethnologiques, 46 et 4 7 au VII Wrocław P r a c e i Materiały e Congrès International 1964, s. 83—89. des Sciences E t n o g r a f i c z n e , t. 10, >z. 2, W r o c ł a w Anthropologiques 1957, s. 129—205. �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ WIEJSKĄ 137 jest obficie materiałem t e r e n o w y m i opisami ze źródeł zastanych. Skró­ towe i n f o r m a c j e o i n n y c h badaniach monograficznych r o d z i n y w i e j s k i e j już n i e r e j o n u , lecz poszczególnych w s i , przeprowadzanych pod k i e r u n ­ k i e m K . Dobrowolskiego, zawarte są w ,,Sprawozdaniach z Posiedzeń Polskiej A k a d e m i i N a u k . Oddział w K r a k o w i e " . Zamieszczono t a m streszczenia d w u prac magisterskich: D . M a r k o w s k i e j , Gospodarcze funkcje rodziny wiejskiej na przykładzie wsi Modlnicy w pow. krakow­ skim w latach 1880—1960 , oraz K . C h o l e w i a n k i , Przeobrażenia ro­ dziny chłopskiej na Orawie w latach 1880—1957 na przykładzie wsi Piekielnik . Sprawozdania t e poprzedzone są skrótem r e f e r a t u K . D o ­ browolskiego, Badania nad rodziną. Uwagi wstępne , gdzie a u t o r o m a w i a stosowaną w pracach K a t e d r y E t n o g r a f i i Ogólnej i Socjologii U J metodą historyczno-terenowych studiów n a d rodziną, p u b l i k u j e kwestionariusz do badań genealogii r o d z i n oraz daje ważniejsze w s k a ­ zówki metodologiczne. Zaleca w badaniach nad rodziną zwrócenie u w a ­ gi na: a) powiązanie r o d z i n y ze społecznością lokalną, b) z m i a n y w r o ­ d z i n n y m podziale p r a c y związane z wprowadzeniem udoskonalonych narzędzi r o l n i c z y c h , c) z m i a n y wywołane przechodzeniem członków r o d z i n y do pracy pozarolniczej, dl) rolę i n s t y t u c j i zewnętrznych w p r z e ­ obrażeniach f u n k c j i r o d z i n y , e) motoryczną rolę k o n f l i k t u pomiędzy starą a młodą generacją ludności w i e j s k i e j , f) ścieranie się tendencji i n d y w i d u a l i s t y c z n y c h i k o l e k t y w i s t y c z n y c h w życiu z b i o r o w y m społecz­ ności w i e j s k i e j . Spośród prac magisterskich K a t e d r y E t n o g r a f i i Ogól­ nej i Socjologii U J ukazała się p u b l i k a c j a książkowa D . M a r k o w s k i e j , Rodzina w środowisku wiejskim. Studium wsi podkrakowskiej . Jest to poszerzona w e r s j a wspomnianej wyżej m o n o g r a f i i w s i p o d k r a k o w ­ skiej, M o d l n i c y . To s t u d i u m historyczno-terenowe u j m u j e proces p r z e ­ m i a n r o d z i n y w i e j s k i e j na przestrzeni l a t 1880 do 1963 w trzech o k r e ­ sach h i s t o r y c z n y c h : w l a t a c h 1880—1919, w okresie 1919—1945 oraz współcześnie, t j . w latach 1945—1963. Schemat opisu r o d z i n y w i e j s k i e j w każdym z t y c h okresów przedstawia się następująco: I . Pozycja r o ­ dziny w społeczności wioskowej. S t r u k t u r a r o d z i n y ; I I . Typologia r o ­ dziny; I I I . F u n k c j e r o d z i n y : 1. F u n k c j e p r o k r e a t y w n e , 2. F u n k c j e go­ spodarcze, 3. Rodzina a dom mieszkalny, 4. Rodzina jako system w z a j e m n y c h zabezpieczeń, 5. Wychowawcze f u n k c j e r o d z i n y ; I V . Głów­ ne różnice i podobieństwa w t y p a c h r o d z i n . Całość rozważań zamykają 4 8 i9 so 51 52 46 lipiec 49 5 0 5 1 5 2 „Sprawozdania z Posiedzeń P o l s k i e j — grudzień 1960, K r a k ó w 1961. I b i d e m , s. 289—296. Ibidem,, s. 2&6—298. I b i d e m , s. 285—289. Wrocław—(Kraików 1964. A k a d e m i i N a u k . Oddział w Krakowie'', �DANUTA 138 MARKOWSKA u w a g i końcowe. Jest to analiza w s i , która z rolniczej przekształciła się w chłopsko-robotniczą, wielozawodową. A u t o r k a próbuje odpowiedzieć na pytanie, jakie z m i a n y w życiu r o d z i n y wywołał t e n rozwój. Badania nad rodziną wiejską są w Katedrze E t n o g r a f i i Ogólnej i Socjologii U J nadal prowadzone, m . i n . na Podhalu, a ostatnio także w uprzemysła­ w i a n y m r e j o n i e Tarnobrzegu. Wśród dzisiejszych m o n o g r a f i i wsi ważkie miejsce zajmuje niewąt­ p l i w i e książka Z. T. Wierzbickiego, Żmiąca w pół wieku później . A u t o r podjął badania już w 1952 r., pragnąc stwierdzić zmiany, j a k i e na przestrzeni pół w i e k u dokonały się we w s i opisywanej niegdyś przez F. B u j a k a . Zarówno niezwykła staranność t e j pracy, j a k i f a k t , że nawiązuje ona do m o n o g r a f i i t e j samej w s i sprzed pół w i e k u , nadaje j e j pozycję niezwykłą wśród p o w o j e n n y c h m o n o g r a f i i w s i . W p r z e d ­ m o w i e do książki p r o f . J . Szczepański wskazuje n a t r z y zawarte w n i e j zagadnienia. Pierwsze to porównanie z opisem B u j a k a . D r u g i p r o b l e m polega na u c h w y c e n i u przeobrażeń. „Trzecim p r o b l e m e m są zagadnie­ nia r o d z i n y . Występują one p r a w i e w e w s z y s t k i c h rozdziałach" . Cała część trzecia „Przeobrażenia w s t r u k t u r z e klasowo^warstwowej i o b y ­ czajach" jest p r a w i e wyłącznie poświęcona rodzinie. O t e j n i e z w y ­ k l e cennej m o n o g r a f i i można b y powiedzieć, że jest to s t u d i u m prze­ m i a n społeczności wioskowej, p r z e m i a n u c h w y c o n y c h t a k , j a k przeja­ wiają się one w życiu r o d z i n y . Badania nad rodziną wiejską podjął też Zakład E t n o g r a f i i Polski I n s t y t u t u H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j P A N w Warszawie. Pod k i e r u n ­ k i e m doc. A . K u t r z e b a - P o j n a r o w e j przeprowadza się o d 1954 r . bada­ nia monograficzne r e j o n u dawnej Puszczy Zielonej. Wśród różnych dzie­ d z i n k u l t u r y podlegających badaniom uwzględniono również rodzinę i kulturę dnia codziennego. Wstępną informację z t y c h badań p u b l i ­ k u j e L . M . Szwengrub, Kształtowanie się kultury dnia codziennego współczesnej wsi kurpiowskiej . W t. 3 p r a c y zbiorowej Kurpie — Puszcza Zielona znajdują się d w i e r o z p r a w y poświęcone rodzinie, a m i a n o w i c i e L . M . Szwengrub, Kultura dnia codziennego współczes­ nej wsi kurpiowskiej, oraz D . M a r k o w s k i e j , Rodzina wiejska na terenie dawnej Puszczy Zielonej. Prace monograficzne n a d przeobrażeniami r o d z i n y w i e j s k i e j czy nad adaptacją r o d z i n w i e j s k i c h migrujących do m i a s t podejmowane są ostatnio coraz częściej w r a m a c h prac K o m i t e t u Badań Rejonów U p r z e 53 5 4 5S 5 6 51 5 3 W r o c ł a w 1963. 54 F. B u j a k , 55 5 6 • 7 Żmiąca. Z. T. W i e r z b i c k i , I b i d e m , s. 211—369. „Etnografia Wieś powiatu Żmiąca limanowskiego, w pół u-ieku P o l s k a " , t. 2; 1959, s. 268—274. później, K r a k ó w 1903. W r o c ł a w 1963, s. I V . �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ WIEJSKĄ 139 mysłaiwianych P A N . W okręgu Nowego K o n i n a badania takie w trzech w y b r a n y c h wsiach przeprowadził B. Ławniczak pod k i e r u n k i e m iprof. T . Szczurkiewicza. W postaci wstępnych doniesień p u b l i k u j e o n w y n i k i w a r t y k u l e p t . Z badań nad przeobrażeniami struktury i funkcji rodzi­ ny wiejskiej w Malińcu i wsiach sąsiednich . A u t o r omawia zmiany wywołane w życiu r o d z i n y w i e j s k i e j w z r o s t e m z a t r u d n i e n i a p o z a r o l n i czego, a m i a n o w i c i e : zanikanie t r a d y c y j n e j chłopskiej r o d z i n y w i e l o p o ­ k o l e n i o w e j , burzenie dawnego rygorystycznego podziału pracy mię­ dzy poszczególnymi członkami rodziny, emancypację ekonomiczną d o ­ rosłej młodzieży, a co za t y m idzie emancypację kulturalną, osłabienie d a w n y c h więzi rodzinno-sąsiedzkich w obrębie w s i i z a n i k t r a d y c y j n y c h f o r m życia towarzysko-obrzędowego zarówno w rodzinie, j a k i w spo­ łeczności wioskowej. Badania nad rodziną podjął też w okręgu koniń­ s k i m Z. Tyszka. Hipotezy badawcze i p r o j e k t badań zostały o p u b l i k o ­ w a n e p t . Przeobrażenia społeczne rodziny pod wpływem industrializacji i urbanizacji . 58 59 Na szczególną uwagę zasługują badania podjęte przez łódzkie śro­ dowisko naukowe w uprzemysławianym okręgu Bełchatowa. T a m bo­ w i e m podjęto prace kompleksowe, w których szczególnie blisko współ­ pracują etnografowie z socjologami, i to w badaniach t y c h samych problemów. J e d n y m z n i c h jest rodzina. P r o j e k t odnośnych badań so­ cjologicznych przedstawia J . Lutyński, Rodzina, więź pokrewieństwa, życie domowe i ich przemiany w związku z procesem industrializacji . A u t o r bierze za p u n k t wyjścia hipotezy socjologów zachodnioeuropejskich i amerykańskich, którzy badali p r z e m i a n y r o d z i n y pod wpływem i n d u ­ strializacji. Te hipotezy pragnie weryfikować na m a t e r i a l e p o l s k i m w t o ­ k u studiów monograficznych w rejonie Bełchatowa. P r o j e k t etnograficz­ n y c h badań n a d rodziną przedstawia J . K u c h a r s k a . P r o b l e m a t y k a etnograficznych badań t e r e n o w y c h w okręgu bełchatowskim dotyczy: 1) w i e l o s t r o n n y c h powiązań i współzależności gospodarczych r o d z i n z szerszą społecznością lokalną, 2) r o d z i n y jako i n s t y t u c j i społecznej d o ­ stosowującej swoją strukturę, n o r m y postępowania, postawy życiowe do obowiązujących na w s i t r a d y c y j n y c h wzorów i a k t u a l n e j s y t u a c j i spo­ łeczno-gospodarczej. Łódzki ośrodek etnograficzny nie d u b l u j e więc p r a c y socjologów, lecz podejmuje w dalszym ciągu z dawna prowadzone pod k i e r u n k i e m prof. K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j n i e z w y k l e cenne s t u ­ d i a nad społecznością wioskową, współdziałaniem i współpracą. S t u d i a te od dawna już dostarczają w i e l e materiału i pomysłów badaw60 6 1 58 59 60 61 Rejonów Uprzemysławianych", n r 4: 1963, s. 229—241. „Zeszyty Badań Rejonów Ibidem, s. 283—287. Ibidem, s. 330—337. „Zeszyty Eadań Uprzemysławianych", nr 5: 1963, s. 239—244. �DANUTA 140 MARKOWSKA czych do dociekań n a d rodziną wiejską, o czym m o w a będzie p o n i ­ żej. Etnograficzne badania n a d rodziną wiejską w okręgu bełchatows k i m ujmują więc procesy p r z e m i a n tej komórki życia społecznego na tle i w p o d s t a w o w y c h u w a r u n k o w a n i a c h , j a k i e stwarza wiejskie środowisko lokalne. Badania nad rodziną wiejską zostały także podjęte w okręgu uprze­ mysławianym Płocka. Poprzedziły je w i e l k i e badania masowe dokonaneprzez Pracownię Socjologii W s i I n s t y t u t u E k o n o m i k i Rolnej w W a r ­ szawie już w 1961 r . Szeroką akcją ankietową objęto łącznie 4038 r o ­ dzin w i e j s k i c h . W postaci tablic statystycznych opatrzonych k o m e n ­ tarzem w y n i k i t y c h badań zostały o p u b l i k o w a n e w zbiorze Społeczno-ekonomiczna struktura wsi w rejonie Płocka . W pracy t e j zawarto m . i n . dane dotyczące s t r u k t u r y r o d z i n y oraz poziomu bytowego. Jako uzupełnienie t y c h badań podjęto w 1962 r. w jednej ze w s i , a m i a n o ­ wicie w B r u d z e n i u Dużym, pow. Płock, badania monograficzne. I n n y m źródłem inspiracji t y c h badań były studia A . Kłoskowskiej nad rodziną w łódzkim środowisku r o b o t n i c z y m . Badania we w s i płockiej nawią­ zywały więc z jednej s t r o n y do obiektywnego obrazu s t r u k t u r y i pozio­ m u bytowego oraz i n n y c h danych o rodzinie, zyskanych w t o k u badań a n k i e t o w y c h , z drugiej zaś podejmowały w p e w n y m sensie analizę po­ równawczą mechanizmu kształtowania się współczesnych m o d e l i k u l t u ­ r o w y c h . W y n i k i t y c h badań zostały już o p u b l i k o w a n e (D. M a r k o w s k a : Rodzina wiejska w rejonie Płocka oraz Family Patterns in a Polish Village ). Wśród współczesnych prac p o p u l a r n o n a u k o w y c h zwraca uwagę p o ­ zycja A . Olszewskiej-Ładykowej Rodzina , omawiająca stan w i e d z y o współczesnej rodzinie w Polsce, gdzie m . i n . zawarte są dane o w y ­ nikach badań nad rodziną wiejską. A u t o r k a o m a w i a t a k i e kwestie, j a k rodzina a gospodarstwo, model r o d z i n y w środowisku w i e j s k i m , k i e r u n ­ k i przemian r o d z i n y w i e j s k i e j . 62 6 3 04 65 66 4. P r o b l e m y szczegółowe r o d z i n y wiejskiej W y b r a n e zagadnienia r o d z i n y chłopskiej czy w i e j s k i e j stanowią bardzo o b f i t y dział powojennej l i t e r a t u r y p r z e d m i o t u , dział znacznie 62 W a r s z a w a 1963. 6 3 A. K ł o s k o w s k a , „Studia w Socjologiczne", łódzkim środowisku Wzory i modele w socjologicznych nr 2(5): 1962, s. 35—49; t e n ż e , robotniczym, „Przegląd badaniach Badania Socjologiczny", modelu t. „Zeszyty 65 „The P o l i s h S o c i o l o g i c a l B u l l e t i n " , n r 2: 1963, s. 97—110. Badań 66 Warszawa 1964. Rejonów Uprzemysławianych", rodziny 14: 1962, z. 1, s. 117—124. 6 4 rodziny, n r 6: 1963, s. 5—50. �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ WIEJSKĄ 141 obszerniejszy niż studia całościowe nad t y m t e m a t e m . W omówieniu t y m zastosuję więc ograniczenia zapowiedziane we wstępie. Sporo materiału bezpośrednio przydatnego do dociekań nad r o d z i ­ ną wiejską przynoszą prace ekonomistów i demografów. W t e j grupie na uwagę zasługuje s t u d i u m ekonomisty W. Stysia, Współzależność, rozwoju rodziny chłopskiej i jej gospodarstwa . Na szerokim m a t e r i a l e z e b r a n y m drogą badania h i s t o r i i r o d z i n , z w y k o r z y s t a n i e m materiałów statystycznych i katastrów w 20 wsiach na terenie byłej G a l i c j i W s c h o d ­ n i e j , śledzi autor zmiany obszaru gospodarstwa w powiązaniu z c y k l e m r o z w o j o w y m r o d z i n y : od m o m e n t u j e j powstania aż po wyposażenie dzieci i rozpad gospodarstwa macierzystego na rzecz n o w y c h jednostek rodzinno^gospodarczych. Analiza ta m u s i być brana pod uwagę przez każdego badacza zajmującego się systemem dziedziczenia oraz w e w s z e l k i c h analizach t z w . „małej d y n a m i k i ' r o z w o j o w e j r o d z i n y . Wśród prac demografów wymienić w y p a d a artykuł E. Rosseta, Sta­ rzenie się ludności produkcyjnej w Polsce i w świecie , oraz pozycję książkową tegoż autora, Perspektywy demograficzne Polski . Dalsze prace demograficzne t o : M . L a t u c h , Ludność wiejska w latach 1960—1970 ; A . W y d e r k o , Zmiany w strukturze wieku ludności rolni­ czej w latach 1947—1957 . T u też wymienić w y p a d a opracowanie sta­ tystyczne materiałów a n k i e t o w y c h P r a c o w n i Socjologii W s i I E R w p r a ­ c y zbiorowej pod redakcją B. Gałęskiego, Społeczno-ekonomiczna struk­ tura wsi w Polsce Ludowej , gdzie M . L a t u c h i M . Pohoski o p r a c o w a l i dział V I „Struktura gospodarstw d o m o w y c h " . Na uwagę zasługuje też artykuł M . Pohoskiego, Wychodźstwo ze wsi do, miast a obszar gospodarstwa i rozmiar rodziny . Problemy r o ­ d z i n y w i e j s k i e j porusza t e n sam autor w swej książce Migracje ze wsi do miast , zwłaszcza w rozdz. I I I 1 „Selekcja wychodźców z p u n k t u widzenia w i e k u , płci i pokrewieństwa w s t o s u n k u do głowy r o d z i n y " oraz w rozdz. V I 6 „Próba określenia pozycji z a j m o w a n y c h przez różne kategorie synów chłopskich w h i e r a r c h i i dochodu i poważania społecz­ nego" . 61 68 69 70 71 72 7 3 74 75 7 6 77 67 6 8 63 W r o c ł a w 1959. „Kultura i Społeczeństwo", W a r s z a w a 1962. n r 1: 1961. 7 0 „Wieś Współczesna", n r 5: 1958, s. 71—77. 7 1 „Wieś Współczesna", 7 2 73 7 4 7 5 76 7 7 n r 10: 1961, s. 94—102. W a r s z a w a 1961. Ibidem, s. 198—214. „Wieś Współczesna", n r 9: 1960, s. 75—90. W a r s z a w a 1963. Ibidem, s. 71—80. I b i d e m , s. 177—181. �DANUTA 142 MARKOWSKA Z kręgu ekonomistów wyszła niezmiernie cenna praca M . C z e r n i e w skiej, Budżety domowe rodzin chłopskich , o p a r t a na materiałach u z y ­ skanych o d gospodarstw chłopskich prowadzących rachunkowość. Sam tytuł pozycji mówi o j e j ważności dla studiów n a d rodziną. Budżety domowe są przecież w y m i e r n y m obrazem zadań i f u n k c j i spełnianych przez rodzinę. D o d a j m y , iż a u t o r k a omawia strukturę budżetów w róż­ n y c h t y p a c h r o d z i n i daje dynamikę zjawiska n a przestrzeni o s t a t n i c h 15 l a t , porównanie z okresem międzywojennym i zestawienie z n o r m a ­ m i wyżywienia dostatecznego. Jedyną pozycją w -powojennej l i t e r a ­ t u r z e dotyczącą pracy k o b i e t y w i e j s k i e j jest s t u d i u m e k o n o m i s t k i S. Śliwińskiej, Próba analizy warunków życia i pracy kobiet gospodyń wiejskich w Polsce . Na materiałach spisów powszechnych oraz na ze­ b r a n y c h danych a n k i e t o w y c h z t e r e n u całego k r a j u przeprowadza autorka obliczenia czasu pracy k o b i e t y w i e j s k i e j , daje przegląd j e j obowiązków p r o d u k c y j n y c h , d o m o w y c h i w y c h o w a w c z y c h . Rozważania zamykają p o s t u l a t y pod adresem praktyków. 78 79 W rejestrze ważniejszych prac poświęconych w y b r a n y m zagadnie­ n i o m r o d z i n y w i e j s k i e j wymienić trzeba artykuł A . Olszewskiej-Ład y k o w e j i K. Żygulskiego, Małżeństwa mieszane na Śląsku Opolskim . Jest to omówienie małżeństw z a w i e r a n y c h we w s i opolskiej pomiędzy autochtonami a ludnością napływową. W s p o m n i j m y t u jeszcze pracę M . Trawińskiej-Kwaśniewskiej, Za­ groda wiejska jako środowisko pracy A u t o r k a o m a w i a t a m związek pomiędzy c h a r a k t e r e m r o d z i n y chłopskiej i j e j gospodarstwa a t y p e m zagrody i j e j cechami f u n k c j o n a l n y m i . We w s z y s t k i c h wyżej omówionych czy też w s p o m n i a n y c h t y l k o p o ­ zycjach rodzina wiejska nie była a u t o n o m i c z n y m p r z e d m i o t e m analizy,, bądź też badaniom poddano t y l k o w y b r a n e j e j aspekty. Wiele cennego materiału d l a p r o b l e m a t y k i związku pomiędzy spo­ łecznością lokalną a rodziną wiejską dostarczają prace łódzkiego śro­ dowiska etnograficznego, kierowanego przez prof. K . Z a w i s t o w i c z - A d a m ską. Poza wspomnianą już wyżej monografią Zaborowa wymienić t u trzeba artykuł K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j , Pomoc wzajemna i współ­ działanie w kulturach ludowych . W K a t e d r z e E t n o g r a f i i U n i w e r s y t e ­ t u Łódzkiego podejmuje się wiele prac magisterskich, dotyczących zajęć k o b i e t y w i e j s k i e j , podziału obowiązków gospodarczych w r o d z i n i e i t p . so 81 92 7 8 Warszawa 1963. 7 9 „Roczniki Nauk 8 0 „Przegląd Socjologiczny", 81 Jak pracuje 8 2 Prace R o l n i c z y c h " , n r 1—3: 1963. człowiek, i Materiały t. 13: 1959, s. 89—105. Warszawa Etnograficzne, 1961, s. 268—294. t. 8 — 9 . Ł ó d ź — L u b l i n 1950/1951. �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ WIEJSKĄ 143 Ośrodkiem prowadzącym badania nad w y b r a n y m i zagadnieniami r o d z i n y jest też M u z e u m Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi. Z t e ­ go kręgu ukazały się prace dotyczące różnych s t r o n życia społeczności w i e j s k i e j , m . i n . J . P. Dekowskiego, Społeczność wiejska w Jasieniu ,. zawierająca wiele danych o rodzinie na t l e społeczności lokalnej i o obrzędowości r o d z i n n e j . Inną pozycją jest artykuł W . D r o z d o w s k i e j , Grupy rówieśnicze w Załęczu Wielkim . Trzecią pozycją jest praca S. Matczakowej, Dziecko w rodzinie wiejskiej . Praca o p a r t a jest n a materiałach t e r e n o w y c h zebranych w 25 wsiach pow. radomszczańskie­ go. Pierwsza część to omówienie t r a d y c y j n y c h postaw i wierzeń zwią­ zanych z urodzeniem dziecka i r o z u m i e n i e m jego r o l i w rodzinie, część d r u g a o m a w i a p r o b l e m y dotyczące r o z w o j u fizycznego i umysłowego dziecka, trzecia — udział dziecka w pracy p r o d u k c y j n e j i rolę szkoły oraz uczestnictwo dziecka w życiu społecznym w s i . 83 8i 85 Jest natomiast f a k t e m 'uderzającym, iż p r o b l e m a t y k a obrzędowości rodzinnej, która dominowała w studiach nad rodziną jeszcze w okresie międzywojennym, dziś jest coraz rzadziej podejmowana jako specjalny t e m a t prac. Do p o z y c j i p o w o j e n n y c h z tego zakresu zaliczyć trzeba n a ­ stępujące: M . Szubertowa, Obrzędy i zwyczaje związane z narodzinami dziecka , praca referująca w y n i k i badań we w s i Istebnej (Śląsk); J . P. Dekowskiego, Zwyczaje weselne w pow. opoczyńskim ; S. Bąka, Wesele ludowe w Grębowie. Sandomierskie . Na t y m kończą się pozy­ cje poświęcone specjalnie obrzędowości r o d z i n n e j . J a k w i d z i m y , n i e ma w l i t e r a t u r z e powojennej a n i jednej pozycji, która usiłowałaby dać zarys całościowy obrzędowości r o d z i n n e j w procesie j e j współczesnych przeobrażeń. Zainteresowanie młodzieżą wiejską było już w okresie międzywo­ j e n n y m bardzo żywe wśród p r z e d s t a w i c i e l i różnych d y s c y p l i n n a u k o ­ w y c h i publicystów. Także dzisiaj jest to temat szczegółowy w studiach n a d rodziną wiejską, który m a na s w o i m koncie ogromną liczbę pozycji w przeważającej mierze o charakterze p u b l i c y s t y c z n y m . T o ­ też nie sposób i c h w s z y s t k i c h omówić. Poprzestanę więc na w s k a z a n i u najważniejszych. Są to następujące pozycje: J . Grabowicz i B . T r y f a n , Autorytety w oczach młodzieży ze Skrzyńska , oraz t y c h samych 86 87 88 89 P r a c e i Materiały 1, Łódź 1957. 8 3 nr 8 4 Seria 85 86 8 7 8 8 89 Muzeum Archeologicznego P r a c e i Materiały M u z e u m A r c h e o l o g i c z n e g o E t n o g r a f i c z n a , n r 5, Łódź 1961. ii E t n o g r a f i c z n e g o w . Łodzie i w Etnograficznego Łodzi, „Łódzkie S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , t. 5: 1963, s. 131—178. P r a c e ii Materiały E t n o g r a f i a z n e , t. 8—9, Ł ó d ź — L u b l i n 1950/1951, «. 597—616. P r a c e i Materiały E t n o g r a f i c z n e , t. 7, L u b l i n 1948/1949, s. 211—300. „ A r c h i w u m E t n o g r a f i c z n e " , n r 18, W r o c ł a w 1958. „Wieś Współczesna", nr 1: 1962. s. 71—82. �DANUTA 144 MARKOWSKA •autorów „Konflikt pokoleń" czy „konflikt postaw"? ; T . H u n e k , Mło­ dzież techników rolniczych o sobie i o rolnictwie ; Z. I w a n i c k i , Zawód rolnika w opinii młodzieży wsi podłódzkiej . T u należą też liczne prace publicystyczne E. Jagiełło-Łysiowej, Zawód rolnika i nowoczesne środ­ ki oddziaływania kulturalnego w oczach młodzieży oraz O czym ma­ rzy młodzież . Dalsze pozycje z tego zakresu to J . Kraśniewski, Dziewczęta wybierają zawód ; A . Sianko, Młodzież o sobie oraz Mło­ dzi rolnicy o swoim zawodzie . Młodzieży w i e j s k i e j poświęcona jest część pracy zbiorowej pod redakcją T . R y c h l i k a , Wieś, gospodarstwo, młodzież . Sporo materiału dotyczącego młodzieży na t l e społeczności w i o s k o w e j zawiera m o n o g r a f i a M . B i e r n a c k i e j , Potakówka . 90 91 92 93 94 95 9 6 97 98 99 5. P l o n k o n k u r s u n a pamiętniki młodzieży wiejskiej W 1961 r . Związek Młodzieży W i e j s k i e j p r z y udziale L u d o w e j Spół­ dzielni W y d a w n i c z e j i Zakładu Socjologii W s i P A N ogłosił k o n k u r s na pamiętnik młodego pokolenia w s i . W odpowiedzi napłynęło p r a w i e 5 500 pamiętników. I c h n a u k o w y m opracowaniem k i e r u j e prof. J . Chałasiński. T e n bogaty materiał służy w i e l u badaczom za źródło dociekań nad współczesną rodziną wiejską, n a d przeobrażeniami postaw młodzie­ ży, tak przejrzyście u c h w y t n y m i w k o n f r o n t a c j i z pamiętnikami okresu między w o j ennego. Polska h u m a n i s t y k a m a za sobą bogate t r a d y c j e posługiwania się materiałem a u t o b i o g r a f i c z n y m jako źródłem do analizy p r z e m i a n społeczno-kulturalnych. Niewątpliwie ważną pozycją w t y m d o r o b k u będzie opracowanie p l o n u ostatniego k o n k u r s u . L S W zapowiada serię p u b l i ­ k a c j i źródłowych opatrzonych k o m e n t a r z a m i specjalistów. Z okazji X X - l e c i a P R L ukazał się wstępny wybór p t . Awans pokolenia ° . Wstęp napisał prof. J . Ghałasiński pod z n a m i e n n y m tytułem Młode pokolenie wsi Polski Ludowej. K i e d y w 1938 r . w y d a n o ówczesne Młode pokole­ nie, tenże p r o f . J . Chałasiński zaczynał komentarz teoretyczny od ana­ lizy r o d z i n y w i e j s k i e j i społeczności l o k a l n e j . Były to b o w i e m w ó w 1 0 9 0 „Wieś Współczesna", n r 8: 1962, s. 82—93. 9 1 „Wieś Współczesna", 9 2 9 3 n r 6: 1960, s. 42—56., „Przegląd S o c j o l o g i c z n y " , t. 17: 1963 n r 1, s. 119—122. „Wieś Współczesna", n r 9: 1959, s. 48—65. 9 4 „Wieś 95 „Wieś Współczesna", n r 11: 1961, s. 65—72. 96 „Wieś Współczesna", n r 4: 1958, s. 139—142. 97 Współczesna", nr „Wieś Współczesna", n r 4: 1960, s. 3—21. T . 2, W a r s z a w a 1963. W a r s z a w a 1962. mo W a r s z a w a 1964. 9 8 99 12: 1959, s. 89—110. �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ WIEJSKĄ 145 czas podstawowe d e t e r m i n a n t y życia młodego pokolenia wiejskiego. Dziś cały wstęp poświęcony jest rozważaniom n a d procesem autono­ m i z a c j i osobowości młodzieży w i e j s k i e j , dążnościom do autoekspresji, kształtowaniu się świadomości historycznej. „Dążenie do a u t o n o m i i oso­ by, to jest podstawowy element s t r u k t u r y w s z y s t k i c h pamiętników tego t o m u . I c h treścią są zawsze losy l u d z k i e pokazane o d s t r o n y emancypowania się i f o r m o w a n i a się osoby w j e j autonomiczności" . Z n a ­ m i e n n y jest również układ tego tomu, odpowiadający t e m u , co zawiera tytuł. Pierwsza część, „ W gospodarstwie r o l n y m " , poprzedzona jest rozważaniami E. Jagiełło-Łysiowej, Od chłopa do rolnika . Autorka o m a w i a proces profesjonalizacji p r a c y r o l n i k a , proces p r z e m i a n wiodący od s y l w e t k i tradycyjnego chłopa do nowoczesnego rolnika-przedsiębiorcy, który n i e godzi się na to, b y odrębności jego zawodu miały go skazywać na niższość cywilizacyjną i kulturalną. D r u g a część, „ W n o ­ w y c h zawodach na w s i " , zawiera wstęp B . Gołębiowskiego, Organiza­ torzy urbanizacji wsi , omawiający szanse, jakie daje młodemu p o k o ­ l e n i u rozwój zakładów p r a c y pozarolniczych związanych f u n k c j o n a l n i e ze wsią czy też placówek nowoczesnych usług r o l n i c z y c h . Trzecią część, „ W mieście", o t w i e r a k o m e n t a r z F. Jakubczaka, Awans młodego poko­ lenia wsi w mieście , omawiający procesy m i g r a c j i i adaptacji mło­ dzieży w i e j s k i e j w mieście. Materiał pamiętnikarski został także w y k o r z y s t a n y w i n n y c h p u b l i ­ kacjach. J . Chałasiński napisał artykuł Młode pokolenie wsi w proce­ sach migracji i ruchliwości społeczno-kulturalnej . Z i n n y c h waż­ niejszych pozycji o p a r t y c h n a t y m zbiorze źródeł wymienić trzeba: F. Jakubczak, Perspektywy młodzieży wiejskiej w świetle zbiorów pamiętników ; B. Weber, Ideały życiowe pamiętnikarzy ; M. Trawińska-Kwaśniewska, Zmiany społecznych funkcji szkoły w środowisku wiejskim . Na szczególną uwagę badacza współczesnej r o d z i n y w i e j ­ skiej zasługuje artykuł F. Jakubczaka, Małżeństwo i rodzina w pa­ miętnikach młodego pokolenia wsi , gdzie autor o m a w i a nowe aspi­ racje i modele życia rodzinnego, wskazując na wzrost ekspresyjno-integracyjnej funkcji rodziny. 1M 192 103 104 105 106 107 108 109 101 Ibidem, s. 21. 1 0 2 Ibidem, s. 35—50. 103 Ibidem, s. 261—273. 104 Ibidem, s. 507—523. 1 0 5 „Wieś Współczesna", n r 6: 1963, s. 22—35. 1 0 6 „Wieś Współczesna", n r 3: 1962, s. 47—57. 1 0 7 „Wieś Współczesna", n r 1 0 8 „Wieś Współczesna", n r 10: 1963, s. 17—32. 1 0 9 „Wieś Współczesna", 10 - K t n o g r a f i a Polska, t. IX nr 12: 1963, s. 19—30. 7: 1963, s. 54—64. �DANUTA 146 MARKOWSKA Bogaty zbiór pamiętników jest zaledwie w n i e w i e l k i e j cząstce o p r a ­ cowany. Dalsze jego analizy dostarczą niewątpliwie 'bogatego materiału d l a w y b r a n y c h problemów życia rodziny, jak i dla całościowych ujęć. 6. Ogólnopolska konferencja poświęcona wiejskiej przeobrażeniom rodziny Dopiero w ostatnich latach d y s c y p l i n y zajmujące się życiem spo­ łecznym i kulturą w s i znalazły szeroką płaszczyznę do w y m i a n y myśli i doświadczeń. Z i n i c j a t y w y Zakładu Socjologii W s i I n s t y t u t u F i l o z o f i i i Socjologii P A N w Warszawie organizowane są corocznie ogólnopolskie konferencje poświęcone określonym p r o b l e m o m w i e j s k i m , skupiające przedstawicieli różnych d y s c y p l i n : socjologów, etnografów, e k o n o m i ­ stów, demografów, geografów, planistów, publicystów 1 działaczy spo­ łecznych. W dniach 7—9 maja 1964 r. obradowała trzecia już tego t y p u konferencja, t y m razem poświęcona przeobrażeniom współczesnej r o ­ d z i n y w i e j s k i e j . Materiały t e j k o n f e r e n c j i w całości zamieszczono w „Rocznikach Socjologii W s i " . J a k k o l w i e k artykuły tego t o m u d a ­ łyby się zakwalifikować do różnych wyżej omówionych już typów opracowań, to jednak potraktowałam te prace oddzielnie, a t o z d w u powodów. Stanowią one m n i e j więcej pełny przegląd najnowszych studiów w t y m zakresie. Ponadto konferencja, j a k k o l w i e k skupiła przed­ s t a w i c i e l i różnych n a u k , doprowadziła do w i e l u wspólnych ustaleń. Na t y m o s t a t n i m zagadnieniu pragnę się dłużej zatrzymać. N a j p i e r w j e d n a k k i l k a u w a g o pracach z a w a r t y c h w t y m tomie. O t w i e r a go a r ­ tykuł B . Gałęskiego, Socjologiczna problematyka rodziny chłopskiej , w którym autor próbuje dać definicję t r a d y c y j n e j r o d z i n y chłopskiej, systematykę j e j cech podstawowych, wyróżniających ją o d i n n y c h r o ­ dzin, oraz zarysowuje k i e r u n k i j e j dzisiejszych p r z e m i a n . Wreszcie orzeka, n a c z y m polegać w i n n a socjologiczna p r o b l e m a t y k a badań n a d rodziną chłopską. A u t o r (konkluduje w zakończeniu: „Socjologiczna p r o b l e m a t y k a r o d z i n y chłopskiej sprowadza się zatem do 1) określenia odmienności w z o r u t e j r o d z i n y , odmienności, będącej konsekwencją istnienia gospodarki chłopskiej l u b szerzej — rodzinnego m o d e l u w y ­ twarzania, a znajdującej swoje rozwinięcie w f u n k c j a c h społeczności lokalnej, 2) prześledzenia związku między rodziną a gospodarstwem dla ustalenia systemu f u n k c j o n o w a n i a t e j całości spójnej, 3) prześledzenia z m i a n współcześnie w rodzinach chłopskich zachodzących, o p i s u za­ sadniczej rozbieżności między aspiracjami członków r o d z i n y a w y m o ­ g a m i gospodarstwa, f u n k c j a m i e k o n o m i c z n y m i i pozaekonomicznymi u 0 111 1 1 0 111 „Roczniki Ibidem. Socjologii W s i " , it. 2 : 1964, W a r s z a w a 1965. �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ WIEJSKĄ 147 r o d z i n y chłopskiej — rozbieżności, która jest 'przyczyną dysharmonicznego w z o r u współczesnej r o d z i n y 'Chłopskiej, 4) określenia czynników wpływających n a z m i a n y współczesnej r o d z i n y chłopskiej oraz f o r m , w których następuje j e j adaptacja do społeczeństwa przemysłowego i zarysowują się d r o g i rozwiązania sprzeczności rodzinę tę dziś n u r ­ tujących". Drugą pozycją jest praca J . Turowskiego, Przemiany rodziny wiej­ skiej w warunkach industrializacji i urbanizacji kraju . Praca t a jest próbą usystematyzowania najważniejszych skutków procesu u p r z e m y ­ sławiania w dziedzinie życia rodzinnego. A u t o r opiera się n a pracach t e r e n o w y c h K a t e d r y Socjologii K U L , w y n i k a c h badań I n s t y t u t u M e ­ d y c y n y P r a c y i H i g i e n y W s i w L u b l i n i e i pamiętnikach nadesłanych na k o n k u r s czasopisma „Zorza", ogłoszony w 1962 r . A u t o r w y c h o d z i od cech t r a d y c y j n e j r o d z i n y chłopskiej i do n i c h odnosi dzisiejsze prze­ obrażenia. O m a w i a zanik czy ograniczenie f u n k c j i p r o d u k c y j n y c h w r o ­ dzinach w i e j s k i c h powiązanych z przemysłem i zawodami p o z a r o l n i c z y m i , pisze o wzroście zadań w y c h o w a w c z y c h r o d z i n y oraz o procesie i n t e n s y f i k a c j i więzi uczuciowych w stosunkach wewnątrzrodzinnych. 112 Trzecia z k o l e i pozycja t o artykuł D . M a r k o w s k i e j , Kierunki prze­ obrażeń współczesnej rodziny wiejskiej . Jest to synteza studiów monograficznych, przeprowadzonych w czterech różnych (regionach k r a j u . A u t o r k a o m a w i a następujące zagadnienia: 1. Pozycja r o d z i n y w społeczności w i o s k o w e j , 2. Modele i w z o r y życia rodzinnego, 3. F u n k ­ cje r o d z i n y . F. Jakubczaka Kształtowanie się integracyjno-ekspresyjnej funkcji rodziny wiejskiej to następne s t u d i u m , oparte n a materiale pamiętni­ k a r s k i m i stanowiące rozwinięcie wyżej c y t o w a n y c h już opracowań autora. I n n y dział w t y m t o m i e o t w i e r a artykuł M . Czerniewsikiej, Budżety domowe rodzin chłopskich . Praca t a oparta jest na w i e l o l e t n i c h m a ­ teriałach u z y s k i w a n y c h o d i n d y w i d u a l n y c h gospodarstw chłopskich prowadzących rachunkowość rolną (1300 gospodarstw). W pierwszej części przedstawiono strukturę budżetów idomowych r o d z i n chłopskich i robotniczych, j a k też dynamikę zarobków n o m i n a l n y c h i r e a l n y c h w gospodarce uspołecznionej oraz w gospodarstwach i n d y w i d u a l n y c h . D r u g a część o m a w i a dynamikę spożycia poszczególnych artykułów j a ­ d a l n y c h w rodzinach chłopskich w latach 1936/1937—1962/1963, j a k też poziom spożycia t y c h artykułów w zależności o d g r u p poziomu życio113 1 1 4 115 112 113 1 1 4 115 Ibidem. Ibidem. Ibidem. Ibidem. �DANUTA MARKOWSKA wego w latach 1961—1962. Nadto porównano spożycie artykułów j a ­ d a l n y c h w 1961/1962 r . w rodzinach chłopskich i r o b o t n i c z y c h na t l e n o r m wyżywienia dostatecznego. Następna pozycja to A . W y d e r k i , Zmiany w strukturze wieku lud­ ności rolniczej . Artykuł omawia te z m i a n y ujęte w t r z y kategorie: 1) głów r o d z i n , 2i) całej ludności zamieszkałej w gospodarstwach r o l ­ n y c h , 3) ludności w w i e k u p r o d u k c y j n y m zamieszkałej w gospodar­ stwach r o l n y c h . A n a l i z a obejmuje lata 1947—1957, a d l a jednego r e ­ j o n u k r a j u doprowadzona jest do 1962 r . „Starzenie się" głów r o d z i n n a j s i l n i e j notowane jest w rejonach uprzemysławianych, najsłabiej w r o l n i c z y c h , t y c h o t r a d y c y j n y m charakterze r o l n i c t w a , j a k i „nowo­ cześnie" r o l n i c z y c h . Rozważania nad strukturą w i e k u całej ludności rolniczej wskazują na wzrost udziału roczników najmłodszych i n a j ­ starszych, a malenie udziału roczników w w i e k u p r o d u k c y j n y m . Z k o l e i następuje praca J . Przychodzeń Dobór terytorialny i spo­ łeczny małżeństw wiejskich '. Jest to omówienie wyników badań P r a ­ c o w n i Socjologii W s i IER z 1957 r . Dane te wskazują, iż we w s z y s t k i c h t r a d y c y j n i e r o l n i c z y c h i zasiedziałych rejonach k r a j u w zasadach do­ b o r u małżonków u t r z y m u j e się bliskość pochodzenia t e r y t o r i a l n e g o oraz wybór p a r t n e r a z t e j samej l u b zbliżonej g r u p y obszarowej gospodar­ stwa. Konflikty małżeńskie na wsi w świetle spraw rozwodowych to p r a ­ ca J . G r a b o w i c z a . A u t o r w o p a r c i u o materiały sądowe stwierdza, iż przyczyną większości rozwodów jest brutalność współmałżonka. Wzrost rozwodów potwierdzałby owo dążenie do autonomiczności i o b r o ­ n y godności własnej, które t a k wyraźnie ujawniły omówione wyżej pamiętniki. W k o n k l u z j i J . Grabowicz stwierdza, iż wzrost rozwodów na w s i jest p r z e j a w e m k r y z y s u t r a d y c y j n e j r o d z i n y p a t r i a r c h a l n e j . n e 117 11S Następna praca jest pióra etnografa, A . K u t r z e b a - P o j n a r o w e j : Rola społeczna dziecka w rodzinie wiejskiej . A u t o r k a słusznie podnosi, iż na przykładzie pozycji dziecka n a j d o b i t n i e j ujawniają się aspiracje ludności w i e j s k i e j i przemiany k u l t u r o w e , jakie się już dokonały. A u t o r ­ ka stawia nowe p r o b l e m y badawcze i propozycje współpracy pomiędzy socjologami a etnografami. Daje też przegląd d o r o b k u e t n o g r a f i i t e r e ­ n o w e j w t y m zakresie. Artykuł D . Czauderny, Studia nad wiązią rodzinną w zapleczu wiej­ skim kombinatu tarnobrzeskiego ° , to omówienie wyników badań m o 119 12 116 Ibidem. 117 Ibidem. 118 Ibidem. 119 Ibidem. 120 Ibidem. �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ WIEJSKĄ 149 nograficzinych w s i w zapleczu Tarnobrzegu. A u t o r k a o m a w i a t r a d y c y j n e f o r m y powiązań r o d z i n n y c h i sąsiedzkich w e w s i . A n a l i z u j e proces roz­ luźniania się l o k a l n y c h powiązań spowodowany p o d e j m o w a n i e m p r a c y pozarolniczej, a co za t y m idzie znaczną redukcją czasu wolnego, oraz nawiązywaniem n o w y c h kontaktów społecznych w m i e j s c u pracy. Omówieniem wyników badań m o n o g r a f i c z n y c h przysiółka wiejskiego Groohalowy Potok w s i Rzepiska na P o d h a l u jest artykuł R. Siemieńskiej, Tradycyjna rodzina spiska i jej powojenne przemiany . Autorka omawia rodzinę w t a k i c h w a r u n k a c h społeczno-ekonomicznych, które nie uległy r a d y k a l n y m z m i a n o m po w o j n i e . T r a d y c y j n e i n s t y t u c j e wiejskie zachowały t a m żywotność. A jednak społeczność ta ma świa­ domość ogólnospołecznego procesu p r z e m i a n w k r a j u i oczekuje, iż w najbliższej przyszłości także w j e j życiu nastąpią doniosłe z m i a n y . Następna pozycja t o T . Kukołowicz, Przypuszczalne kierunki prze­ mian rodzin chłopów-robotników zatrudnionych przy budowie kombi­ natu azotowego w Puławach . Jest to analiza na przykładzie 389 r o d z i n , powiązanych pracą zarobkową z nowo powstającym k o m b i n a t e m a z o t o w y m w Puławach. N a podstawie 'badań d a n y c h o b i e k t y w n y c h , j a k w i e k z a t r u d n i o n y c h , i c h sytuacja rodzinna, wielkość i charakter gospo­ darstwa rolnego, oraz badań o p i n i i , t j . motywów 'podjęcia pracy poza­ r o l n i c z e j i planów na przyszłość — stara się a u t o r k a przewidzieć p r o ­ cesy odchodzenia o d r o l n i c t w a oraz tendencje t r w a n i a p r z y n i m . Zmiany stosunku rodziny wiejskiej do szkoły związane z procesem uprzemysławiania się rejonu konińskiego , W . Galanta, to k o l e j n y artykuł. A u t o r przeprowadził badania w trzech wsiach tego okręgu, gdzie notował opinie rodziców o przydatności szkoły oraz p l a n y r o d z i ­ ców co do przyszłości zawodowej i c h dzieci. W o p i n i a c h mieszkańców w s i wykształcenie na poziomie szkoły podstawowej uznane jest jako m i n i m u m konieczne dla współczesnego człowieka w każdych w a r u n ­ kach. Jednocześnie uważa się wykształcenie podstawowe za w y s t a r c z a ­ jące d l a t y c h 'dzieci, które prowadzić mają w przyszłości gospodarstwo r o l n e . Kształcenie rolnicze n i e zyskało sobie jeszcze uznania jako n i e ­ odzowne d l a r o l n i k a i n d y w i d u a l n e g o . N a t om ia s t szkoła średnia ogólno­ kształcąca czy zawodowa pozarolniczą uważana jest za odejście o d r o l ­ n i c t w a . Także młodzież objęta ankietą zgłasza powszechnie aspiracje w k i e r u n k u zawodu pozarolniczego. m 1122 I23 Z. Tyszka w- a r t y k u l e Przeobrażenia społeczne rodziny związane z uprzemysławianiem i urbanizacją r e f e r u j e w y n i k i badań sondam Ibidem. '22 i b i d e m . 123 j b i d e m . Ibidem. 121 12i �DANUTA 150 MARKOWSKA żowych nad adaptacją r o d z i n pochodzenia wiejskiego z a t r u d n i o n y c h i zamieszkałych w mowo powstałym ośrodku przemysłowym Nowego K o n i n a . Z m i a n y w życiu t y c h r o d z i n rozważa w trzech płaszczyznach. 1. O m a w i a uczestnictwo poszczególnych członków r o d z i n y w życiu miasta i stwierdza, iż ogranicza się ono do r o l i zawodowej, co wskazuje na to, iż proces adaptacji przebiega p o w o l i . Jednocześnie r o d z i n y t e utrzymują ścisłe związki ze środowiskiem w i e j s k i m , z którego sią w y ­ wodzą. 2. Relacjonuje z m i a n y w standarcie życiowym t y c h r o d z i n . T u ofoserwuje się wyraźny awans w wyposażeniu m a t e r i a l n y m d o m u i k o ­ r z y s t a n i u z dóbr k u l t u r a l n y c h (radio, telewizor, prasaj). 3. A u t o r a n a l i ­ zuje z m i a n y stosunków wewnątrzrodzimmych. Wobec p r a c y zarobkowej mężczyzn poza domem k o b i e t y stają się f a k t y c z n y m i głowami r o d z i n . Ż y w y jest t r a d y c y j n y wzór 'podziału ról: mężczyzna zarabia na u t r z y ­ m a n i e r o d z i n y , kobieta zajmuje się prowadzeniem d o m u . Procesy a k t y ­ w i z a c j i zawodowej k o b i e t są słabo zaawansowane. I n n e zagadnienie porusza M . Trawińska w a r t y k u l e Model rodziny i małżeństwa w opiniach studentów I i IV roku studiów Wyższych Szkół Rolniczych . Jest to porównanie o p i n i i i aspiracji związanych z małżeństwem i rodzimą, zgłaszanych przez studentów I i I V r o k u studiów r o l n i c z y c h . Badana zbiorowość to w przeważającej mierze mło­ dzież pochodzenia chłopskiego, mającego w przyszłości podjąć pracę w środowisku w i e j s k i m . A u t o r k a o m a w i a : poglądy n a w i e k najodpo­ wiedniejszy do zawarcia małżeństwa, opinie co do o p t y m a l n e j liczby dzieci w rodzinie, poglądy na w y c h o w a n i e dziecka, w a r u n k i ułatwiające start młodemu małżeństwu, f u n k c j e społeczne małżeństwa i rodziny w opiniach rozmówców, wzór osobowy p a r t n e r a . Część artykułową z a m y k a L . M . Szwengrub Sytuacją zawodową ko­ biet w spółdzielniach produkcyjnych i Państwowych Gospodarstwach Rolnych^. A u t o r k a wskazuje, iż k o b i e t y w spółdzielniach p r o d u k c y j ­ n y c h i PGR-ach mają znacznie mniejsze niż mężczyźni szanse zdobycia r o l n i c z y c h k w a l i f i k a c j i zawodowych, co stwarza rozbieżność wykształ­ cenia i statusu zawodowego małżonków bądź powoduje 'bierność zawo­ dową kobiet. W s z y s t k i e prace zamieszczone w t y m tomie, j a k k o l w i e k podejmowane na różnym terenie i z pozycji różnych d y s c y p l i n n a u k o w y c h , zgodne są na ogół co do k i e r u n k u i głównych przejawów współczesnych przeobra­ żeń r o d z i n y w i e j s k i e j . Wskazano więc na rozwój pozarolniczych źródeł dochodu oraz powstawanie placówek usługowych na rzecz r o l n i c t w a j a k o na główne c z y n n i k i sprawcze w procesie p o w s t a w a n i a n o w y c h typów społeczno-ekonomiczmych r o d z i n . Jednakże zróżnicowanie zawo125 125 Ibidem. 128 Ibidem. �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ WIEJSKĄ 151 dowe r o d z i n w i e j s k i c h n i e pociąga za sobą zróżnicowania typów k u l t u r y życia codziennego. Zbieżność s t e r e o t y p o w y c h aspiracji w zakresie go­ spodarstwa domowego, s t y l u życia codziennego, k a r i e r zawodowych dzieci jest uderzająca w e w s z y s t k i c h b a d a n y c h zlbiorowościach. "W ze­ s t a w i e n i u z w y n i k a m i badań A . Kłoskowskiej, w s p o m n i a n y m i wyżej, można mówić o zbieżności t y c h aspiracji z t y p o w y m i dążeniami l u d ­ ności robotniczej miasta. Powszechnie stwierdza się z a nik t r a d y c y j n e j r o d z i n y wielopokoleniowej, a w zakresie wewnętrznej organizacji r o ­ dziny nasilenie się typów e g a l i t a r n y c h małżeństw. Wyraża się to również dążeniem do „romantycznego" d o b o r u małżeńskiego i s t o s u n k a m i p r z y ­ jaźni, a nie s u b o r d y n a c j i w powiązaniach rodziców z dziećmi. Po­ wszechna jest też obserwacja o wzroście znaczenia codziennego s t y l u życia i f u n k c j i emocjonalno-ekspresyjnych w całokształcie więzi r o d z i n ­ n y c h . N a określenie tego zespołu cech czy aspiracji w k i e r u n k u takiego m o d e l u używa się w t y c h pracach określenia „Todzina nowoczesna" czy „rodzina p a r t n e r s k a " . O t w a r t e pozostaje natomiast p y t a n i e , czy prze­ m i a n y zachodzące dziś w rodzinie w i e j s k i e j upodabniają ją do jakiegoś określonego t y p u r o d z i n y m i e j s k i e j i do jakiego t y p u . B r a k 'bowiem dostatecznego rozeznania w s t r u k t u r z e i f u n k c j a c h r o d z i n y m i e j s k i e j czy różnych typów r o d z i n m i e j s k i c h , co nie pozwala na znalezienie układu odniesienia. W o m a w i a n y m tomie zwraca jeszcze uwagę, że większość prezentowanych studiów t e r e n o w y c h pochodzi z obszarów uprzemysławianych i siłą rzeczy o m a w i a rodzinę w procesie p r z e m i a n wywołanych industrializacją. Są to więc analogiczne czy podobne w a ­ r u n k i ekonomiczno-społeczne, j a k i e zrodziły socjologię r o d z i n y w n a u ­ kach zachodnich 2 połowy X I X w . Te relacje z badań t e r e n o w y c h n i e znajdują dostatecznej p r z e c i w w a g i w m a t e r i a l e z terenów nie objętych bezpośrednio procesem uprzemysławiania, gdzie jednak zachodzą ważne przeobrażenia życia rodzinnego zarówno pod wpływem ogólnospołecz­ n y c h procesów p r z e m i a n , j a k i w związku z modernizacją r o l n i c t w a i z m i a n a m i w środowisku c y w i l i z a c y j n y m w s i . IV. UWAGI KOŃCOWE Przedstawiony t u stan badań nasuwa k i l k a r e f l e k s j i ogólnych. P i e r w ­ sza z n i c h d o t y c z y typów studiów n a d rodziną wiejską. N i e chodzi p r z y t y m o t e c h n i k i i r o z m i a r y p r o w a d z o n y c h badań, lecz o sposób u j m o w a ­ n i a badanej rzeczywistości. Otóż można b y wskazać n a k i l k a nurtów t e o r e t y c z n y c h i metodologicznych, j a k i e się t u wyraźnie zarysowują. Pierwszy t y p to analizy k o n k r e t n o h i s t o r y c z n e , ujmujące rodzinę wiejską w procesie p r z e m i a n w ciągu trzech ostatnich generacji. T e n t y p studiów dominuje w e w s z y s t k i c h pracach t e r e n o w y c h etnogra­ ficznych. Podbudową teoretyczną do mich są niewątpliwie koncepcje �152 DANUTA MARKOWSKA szkoły K . Dobrowolskiego. W pracach tego t y p u odtwarza się jakiś o k r e ­ ślony odcinek procesu historycznego w e w s z y s t k i c h jego realiach cza­ sowych i przestrzennych, a współczesną rzeczywistość t r a k t u j e badacz jako ogniwo procesu historycznego. Dopiero porównanie w i e l u t a k i c h studiów małych społeczności l o k a l n y c h prowadzić ma do w y k r y c i a ogól­ niejszych prawidłowości. Wedle założeń tej koncepcji w i n n o się nadto szeroko uwzględnić analizę funkcjonalną, jednakże dotychczasowe m o ­ nografie charakteryzują się raczej przewagą stwierdzeń odnoszących się do d y n a m i k i przemian. Natomiast studia n a d współdziałaniem, p o ­ dejmowane przez łódzkie środowisko etnograficzne, zawierają w szer­ szym zakresie dociekania funkcjonalne i próby ujęć typologicznych. D r u g i m ważnym t y p e m badań są analizy podejmowane pod i n s p i ­ racją koncepcji socjologicznych, operujących p e w n y m m o d e l e m syste­ m u społecznego. Dociekania skierowane są t a m na ustalenie zasad f u n k c j o n o w a n i a tego m o d e l u . T a k i t y p analizy proponuje w s w y m a r t y ­ k u l e B . Gałęski. Rzecz jasna, modele te mają też charakter h i s t o r y c z ­ n y c h rozważań, ale nie są one obwarowane t a k i m i r y g o r a m i , co do r e k o n s t r u k c j i realiów historyczno-terenowych. T r z e c i m t y p e m dociekań są rozważania stawiające sobie za cel u k a ­ zanie z m i a n wywołanych industrializacją na przykładzie r o d z i n y . M o ­ żna b y zaryzykować twierdzenie, iż w y n i k i tego t y p u badań są w równej mierze p r z y c z y n k i e m d o t e o r i i rodziny, co do t e o r i i p r z e m i a n społecz­ n y c h w w a r u n k a c h i n d u s t r i a l i z a c j i . Można 'by t u jeszcze wymienić prace nie mające wyraźnych założeń teoretycznych, lecz służące rejestracji, oraz obserwacje publicystyczne, dostarczające Iwielu interesujących stwierdzeń czy stawiające hipotezy. D r u g a uwaga dotyczy procesu i n t e g r a c j i n a u k , a raczej tendencji, j a k a się w t y m zakresie 'pojawia. W p r a k t y c e oznacza to postulat b a ­ dań k o m p l e k s o w y c h . Rodzi się więc pytanie, na czym badania t a k i e w i n n y polegać. Na wspólnym 'podejmowaniu badań terenowych? N a w y m i a n i e doświadczeń badawczych? N a k o r z y s t a n i u z ustaleń z w e r y ­ f i k o w a n y c h już w i n n y c h dyscyplinach? Odpowiedzi na te p y t a n i a szu­ kano również w t o k u d y s k u s j i , jaką rozwinęła omówiona wyżej k o n ­ ferencja. Kompleksowość ujęcia —'• zdaniem B . Gałęskiego — polega na wspólnym w y p r a c o w a n i u przez przedstawicieli d y s c y p l i n p o k r e w ­ n y c h jednego n u r t u teoretycznego, do którego mogłyby nawiązywać wszystkie prace n a w e t o charakterze d r o b n y c h przyczynków. Trzecia wreszcie k w e s t i a to możliwości i zadania etnografii w b a ­ daniach n a d rodzimą wiejską. W y d a j e się, iż etnografia w i n n a ujmować proces dzisiejszych przeobrażeń w kategoriach pojęciowych t e o r i i k u l ­ t u r y , podczas g d y socjolog ujmować je będzie w kategoriach systemu społecznego. Byłaby to nie różnica p r z e d m i o t u badań, ale sposobu jego �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ W I E J S K . \ 153 widzenia. I n n y jest chyba też dalekosiężny cel t y c h analiz. Poprzez generalizacje historyczne, j a k i e rodzą się w w y n i k u k o n k r e t n y c h s t u ­ diów terenowych, prace etnografów nawiązywać w i n n y do ogólnej t e o r i i r o d z i n y rozwiniętej i nadaj rozwijającej się w n a u k a c h e t n o l o gicznych. D o r o b e k t e j d y s c y p l i n y jest o g r o m n y , a tło porównawcze n i e z m i e r n i e szerokie: od społeczeństw c y w i l i z o w a n y c h aż po t z w . „ludy p i e r w o t n e " . Analogicznie zresztą przedstawiciele i n n y c h d y s c y p l i n , j a k ­ k o l w i e k żywo uczestniczyliby w procesie badań k o m p l e k s o w y c h , w osta­ tecznym r a c h u n k u , na użytek r o z w o j u własnej d y s c y p l i n y nawiązywać będą do podstawowego zrębu stwierdzeń ściśle ogólnych, w y p r a c o w a ­ n y c h w i c h dyscyplinie. Ta w i z j a ogólniejszych nawiązań teoretycznych nie umniejsza p r a w d y , głoszącej, iż twórcze o d k r y c i a dokonywane są zazwyczaj n a s t y k u różnych n a u k . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b48a7ff317a71b65390274293aa7e06b.pdf 3cae3661513a4eda537c7cd878fb9169 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1758 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1628 Title A name given to the resource Etnografia a współczesność. Nieco refleksji metodologicznych w związku z badaniami na Ziemiach Zachodnich / ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9, s.41-61 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta,Józef Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text JÓZEF BURSZTA ETNOGRAFIA A Nieco refleksji WSPÓŁCZESNOŚĆ metodologicznych na Ziemiach w związku z Zachodnich badaniami I Różnorodne mogą być źródła i n s p i r a c j i do r e f l e k s j i nad uprawianą dyscypliną naukową. Główne drogi podejścia są jednak d w i e : o d teo­ r e t y c z n y c h rozważań n a podstawie l e k t u r y odnośnej l i t e r a t u r y bądź o d strony p r a k t y c z n e j , a m i a n o w i c i e z p o t r z e b y rozwiązania bieżących k o n k r e t n y c h k w e s t i i , w t r a k c i e a k t u a l n y c h e m p i r y c z n y c h badań. D r o ­ ga pierwsza, wychodząc od t e o r i i , n i e zawsze m u s i prowadzić ido w e r y ­ f i k a c j i twierdzeń w p r a k t y c z n y m zastosowaniu, d r u g a zaś r o d z i się w e m p i r i i i zazwyczaj szuka swego u g r u n t o w a n i a oraz oparcia w l i t e ­ r a t u r z e i w efekcie zmierza do swego w y r a z u w t e o r e t y c z n y c h sfor­ mułowania ch. Do poniższych, sfcroimmych zresztą jeszcze, gdyż dopiero wstępnych, niepełnych i niewykończonych, r e f l e k s j i wyszedłem z tego drugiego, empirycznego źródła i n s p i r a c j i — o d 'badań t e r e n o w y c h . K i e d y w 1960 r . przystąpiłem do p l a n o w a n i a i organizowania b a ­ dań etnograficznych n a Z i e m i a c h Z a c h o d n i c h , stanąłem w r a z z zespo­ łem wobec w i e l u podstawowych pytań i k w e s t i i , które należało r o z ­ strzygnąć, choćby w sposób tymczasowy. T a k b o w i e m jest, że każde 1 O o r g a n i z a c j i i p r o f i l u t y c h b a d a ń zob.: J . B u r s z t a , Etnograficzne bada­ nia terenowe w Koszalińskiem. Zarys problematyki. „Zapiski Koszalińskie", n r 1 (9) : 1962; t e n ż e : Die ethnographische Erforschung des gegenwärtigen Dorfes in Grosspolen und Westpommern. „Ethnographica", t. 3 — 4 : 1 9 6 2 ; t e n ż e : Ethno­ graphische Probleme des Umsiedlungsprozesses in den polnischen Westgebieten. „Deutsches J a h r b u c h für V o l k s k u n d e " , H . 1: 1964; t e n ż e O badaniach przeobra­ żeń kulturowych wsi na Ziemiach Zachodnich, w p r a c y z b i o r o w e j pod r e d . J . B u r s z t y , Stare i nowe w kulturze wsi koszalińskiej, Poznań 1964; Zob. też: J . B u r s z t a , Z. J a s i e w i c z , Zderzenie kultur na Ziemiach Zachodnich i Pół­ nocnych w świetle materiałów ze wsi koszalińskich, „Polska S z t u k a L u d o w a " , n r 4: 1962. Niezależnie od t y c h z b i o r o w y c h badań prowadzę n a Z i e m i a c h Z a c h o d ­ n i c h i Północnych c o r a z to w i n n y c h p u n k t a c h b a d a n i a i n d y w i d u a l n e . 1 �JOZEF 42 BURSZTA badanie empiryczne k o n k r e t n e j czy k o n k r e t n y c h zbiorowości m u s i mieć — obok ustalonego technicznego sposobu przeprowadzania badań — także określone założenia metodologiczne. Te zaś mogą być bądź w y ­ łożone e x p l i c i t e , bądź też t y l k o założone i m p l i c i t e , ą wyrażające się. już choćby w s a m y m sformułowaniu kwestionariusza. Potrzeba zaś uświadomienia sobie p o d s t a w o w y c h założeń była w naszych badaniach szczególna. Rozpoczynaliśmy b o w i e m t a k i e 'badania, do których nie było u nas żadnego w z o r u 'i u t a r t y c h dróg. A c z k o l w i e k w obrębie naszej etnografii badania t a k i e , 'postulowano d a w n i e j , to j e d n a k n i e doszło dotąd nie t y l k o do i c h realizacji, ale n a w e t do szczegółowego określe­ n i a i c h p r o b l e m a t y k i . K o n k r e t n e badania terenowe ma Z i e m i a c h Z a ­ chodnich i Północnych 'potoczyły się n a t o m i a s t — jeśli chodzi o etno­ grafię — w r a m a c h dotychczasowych, t r a d y c y j n y c h ukierunkowań, zresztą j a k najbardziej potrzebnych, a t o : d o k u m e n t o w a n i a reliktów polskiej i słowiańskiej k u l t u r y t y c h z i e m , głównie z obrębu k u l t u r y m a t e r i a l n e j , oraz o p r a c o w y w a n i a zagadnień historycznego procesu kształ­ t o w a n i a się k u l t u r y l u d o w e j t y c h regionów. Z t y c h zakresów powstała n a w e t dość o b f i t a l i t e r a t u r a . 2 3 N a m chodziło o i n n y k i e r u n e k , a m i a n o w i c i e analizę współczesnych p r z e m i a n k u l t u r o w y c h wynikających z zasiedlenia Z i e m Zachodnich i Północnych osadnikami różnego pochodzenia, reprezentującymi różne k u l t u r y regionalne. Jako 'przedmiot stacjonarnych i w i e l o l e t n i c h badań wytypowaliśmy jeden region, m i a n o w i c i e żyzny okręg r o l n i c z y pow. k o ­ szalińskiego, cechujący się dawniej swoistą kulturą regionalną (Jamno, Łabusz i okolice, znane z t z w . „kultury jamneńskiej" ). Region t e n nie miał już żadnej ludności autochtonicznej. Upraszczało t o z jednej s t r o n y zagadnienie, gdyż eliminowało konieczność badania dość s k o m ­ p l i k o w a n y c h stosunków między ludnością autochtoniczną a osadniczą, 4 Z o b . : R . B u ł a w s k i , R a d a N a u k o w a d l a zagadnień Z i e m O d z y s k a n y c h , „Przegląd Z a c h o d n i " ; n r 2: 1946; B . S t e l m a c h o w s k a , Pomorze w programie badań etnograficznych (Dział I n f o r m . N a u k Wydziału P o m o r z o z n a w c z e g o Insty­ t u t u Bałtyckiego), B y d g o s z c z 1946; J . G a j e k, Na marginesie programu badań etnograficznych na Ziemiach Odzyskanych, „ L u d " , t. 26: 1946, s. 403—404; t e n ż e , Zadania Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w okresie najbliższego 6-lecia, „ L u d " , t. 39: 1952, s. 606—611. Początek n a s z y c h badań miał związek z M i ę d z y n a ­ rodową Konferencją Pomorzoznawczą w S z c z e c i n i e w 1960 r. 2 Przegląd tych zagadnień dotyczących jednej tylko dzielnicy J . B u r s z t a , Przegląd i perspektywy badań etnograficznych na Pomorzu chodnim, „ L u d " , t. 49: 1965. 3 zob.: Za­ Zob.: U . J a h n , A . M . C o h n , Jamund bei Cöslin, „Zeitschrift des V e r e i n s für V o l k s k u n d e " , t. 1: 1891, s. 77—100, 335—343; K . K a i s e r , Atlas der pomnverschen Volkskunde, Greifswald 1936; A . D o b r o w o l s k a , Strój z Jamna pod Koszalinem, „Polska S z t u k a L u d o w a " , n r 1: 1955, s. 52—59, i w i e l e i n n y c h p r a c polskich 1 niemieckich. 4 �ETNOGRAFIA A WSPÓŁCZESNOŚĆ 43 z d r u g i e j jednak wyizolowywało, niejako eksperymentalnie, sam p r o ­ b l e m stosunków społeczno-kulturowych między różnorodnymi g r u p a m i s a m e j ludności osadniczej. Do t y c h celów, drogą rekonesansu tere­ nowego p r z y współdziałaniu i i n f o r m a c j a c h l o k a l n y c h działaczy i p r a ­ cowników różnych i n s t y t u c j i , wybraliśmy z tego r e g i o n u 6 w s i dbając 0 to, aby każda z n i c h przedstawiała inną strukturą osadniczą, t j . i n n y skład osiadłych w i c h obrębie g r u p r e g i o n a l n y c h . W wyjściowej postawie badawczej uznaliśmy więc bądź za uboczne, bądź nieistotne d l a naszego głównego p r o b l e m u t a k i e kwestie, j a k r e ­ k o n s t r u k c j a d a w n e j k u l t u r y l u d o w e j tego r e g i o n u w o p a r c i u o tereno­ we, muzealne czy a r c h i w a l n e i l i t e r a c k i e źródła, d a l e j rekonstrukcję k u l t u r r e g i o n a l n y c h poszczególnych g r u p osadników w i c h d a w n y c h miejscach p o b y t u ( n p . osadników z Wileńskiego, Białorusi, Wołynia, Podola l u b Bieszczad i t d . ) ; n i e chodziło 'też o to, aby głównie zarejestro­ wać i udokumentować wszelkie w y t w o r y t r a d y c y j n e j k u l t u r y , w n i e ­ sione z sobą przez osadników do nowego środowiska, a więc i c h stan v 1 formalną postać, dla samej i c h d o k u m e n t a c j i . Ta t r a d y c y j n a k u l t u r a wnoszona n a n o w e miejsce przez każdą z g r u p r e g i o n a l n y c h była oczy­ wiście d l a nas istotna, ale zupełnie z innego p u n k t u widzenia. I t u właśnie powstaje seria pytań. T a k więc p o d s t a w o w y m p y t a n i e m jest, co dzieje się z elementarni k u l t u r y regionalnej wniesionej przez każdą z r o d z i n czy g r u p regio­ nalnych? Jeśli w danej w s i osiedliło się k i l k a g r u p r e g i o n a l n y c h — a t a k (było w każdej ze w s i — to s w o i s t y m z j a w i s k i e m musiało być zetknięcie się, „zderzenie" w s z y s t k i c h t y c h k u l t u r w obrębie w s i . Co wówczas dzieje się w i c h obrębie? N a pewno zaczynają zachodzić w ó w ­ czas duże, gwałtowne nawet zmiany. Jakie? Czy m a m y t u do czynienia ze stopniową redukcją elementów t r a d y c y j n y c h , a (nawet z nagłym ich rozpadem i z a n i k i e m , zwłaszcza w t e d y , g d y one z b y t różnią się w swej tradycyjności o d jakiegoś nowego, utworzonego już w n o w y m m i e j s c u modelu? Czy d o t y c z y to w s z y s t k i c h elementów, czy t y l k o pewnych? Jakich? C z y są też t a k i e elementy, które — wręcz p r z e ­ c i w n i e — dyfundują w obręb i n n y c h g r u p i k u l t u r regionalnych? W j a ­ k i e j mierze zachodzi też dyfuzja spoza obrębu wsi? Jeśli t a k , to j a k i e c z y n n i k i kierują zarówno redukcją, rozpadem j a k i dyfuzją? Czy są one c h a r a k t e r u racjonalno-ekonomicznego, czy raczej społecznego, leżącego w obrębie n o r m i wzorów społecznych? A jeśli t a k , t o znów j a k n a n o w y m m i e j s c u dochodzi do wykształcenia się n o w y c h m o d e l i i w z o ­ rów społecznych i czy one są w ogóle l u b w j a k i e j mierze związane z wykształcaniem się modela i wzorów k u l t u r o w y c h ? Czy i jaka istnieje t u współzależność? J a k zatem m a m y patrzeć na kulturę w s i : czy jako n a zbiór luźnych, n i e powiązanych z sobą elementów, czy też jako n a �JÓZEF 44 BURSZTA pewną, powiązaną z sobą f u n k c j o n a l n i e i s t r u k t u r a l n i e całość? Czy i j a k i istnieje związek między t y m działem k u l t u r y , który t r a k t u j e m y j a k o zachowania l u d z k i e , w t e n czy i n n y sposób wyznaczane, a t y m działem, który można określić jako w y t w o r y t y c h zachowań? Czy też całą k u l ­ turę m a m y traktować jako z o b i e k t y w i z o w a n y zbiór (zespół) samych t y l k o wytworów? 5 Można b y jeszcze nadmienić dalszą serię pytań wiążących się z o b r a ­ n y m p r z e d m i o t e m badań, j a k n p . adaptacja do środowiska geograficzne­ go, wykształcanie się wspólnych elementów k u l t u r o w y c h wiążących całą społeczność wiejską na n o w y c h zasadach, proces ujednolicania się k u l t u r y r e g i o n u a p r o b l e m ogólnej k u l t u r y masowej w aspekcie t w o ­ rzenia się społeczeństwa socjalistycznego i t p . Wszystkie te ogólne i szczegółowe p y t a n i a n i e zmieniają postaci całego p r o b l e m u , gdyż leżą na t e j samej l i n i i . Nasuwają się natomiast inne myślowe konsekwencje zarysowanej w y ż e j p r o b l e m a t y k i . Jeśli badaniami o b e j m i e m y współ­ czesne przeobrażenia k u l t u r o w e , t o w j a k i e j mierze jest do t y c h badań u p r a w n i o n a etnografia i j a k r z u t u j e to na określenie j e j p r z e d m i o t u i zakresu oraz na związki etnografii z n a u k a m i sąsiednimi i poikrewnym i — zwłaszcza z historią i socjologią. Jakie m a to konsekwencje w stosunku do dotychczasowych pojęć i m e t o d badawczych etnografii? II Zastanówmy się w p i e r w n a d o w y m „uprawnieniem" etnografii do obejmowania s w o i m zakresem p r z e d m i o t u także zagadnień określanych jako „współczesne", a więc t a k i c h , j a k procesy urbanizacji, i n d u s t r i a ­ lizacji, n i w e l a c j i i adaptacji k u l t u r o w e j i t p . Bo t y l k o w obrębie t y c h współczesnych zjawisk leży przedmiot zakreślonych przez nas badań na Z i e m i a c h Zachodnich. Pojęcie „współczesności" m a treść w y b i t n i e relatywną, a pojawiło się w naukach społecznych, zwłaszcza w etnografii, stosunkowo n i e ­ dawno. Za czasów O. K o l b e r g a czy Z. Glogera „współczesność" p o k r y ­ wała się n i e m a l w pełni z całym zakresem p r z e d m i o t u e t n o g r a f i i , któ­ r y m był „ l u d " ze swoją aktualną „kulturą ludową". Tymczasem ów klasyczny przedmiot etnografii — l u d i jego k u l t u r a — od k i l k u d z i e ­ sięciu l a t począł coraz gwałtowniej się zmieniać i relatywizować. Pod pojęciem „ l u d " rozumiano dawniej (u n a s ) wyłącznie l u d w i e j s k i , 0 5 A. W związku z pojmowaniem Kłosowskiej, 6 Inne, niemieckiej, Kultura jak wiadomo, kultury masowa. było gdzie t y m m i a n e m pojęcie ludu obejmowano oo wiązało się zresztą z s i l n y m w p ł y w e m kenes Kulturgut), i odwrotnie. zob. Krytyka ostatnie i obrona, (Volk) w etnograficznej także m i e j s k i e kultury znakomite Warszawa miejskiej „stan" studium 1964. literaturze rzemieślniczy, n a wiejską (versun­ �ETNOGRAFIA A WSPÓŁCZESNOŚĆ 45 pod „kulturą ludową" — t y l k o kulturę chłopską. Dzisiaj określenie „ l u d " nabrało już t a k różnego znaczenia, że oznaczanie n i m ludności chłopskiej staje się coraz bardziej anachronizmem. A znów o g r a n i ­ czenie p r z e d m i o t u badań do t r a d y c y j n e j k u l t u r y chłopskiej w s y t u a c j i , gdy k u l t u r a ta całkowicie się zmienia i ginie pod w p ł y w e m w i e l u niwelujących procesów — pociągnęłoby za sobą poważne konsekwencje dla samej e t n o g r a f i i jako n a u k i . Następstwem tego byłoby m . i n . p r z e ­ kształcenie z czasem e t n o g r a f i i jako n a u k i dotąd e m p i r y c z n e j z a j m u ­ jącej się badaniem „ ż y w e j " k u l t u r y w naukę ściśle i wyłącznie h i s t o ­ ryczną, zajmującą się t y l k o — j a k archeologia — minioną przeszłością. E m p i r y c z n i e można b y wówczas badać — jeśli chodzi o l u d o w e k u l t u r y europejskie — t y l k o istniejące jeszcze w y r w a n e już ze swego życiowego k o n t e k s t u oraz coraz m n i e j liczne r e l i k t y . Etnografia — wyznają to wszystkie j e j współczesne k i e r u n k i , prócz c h y b a j e d y n i e kierunków w e t n o g r a f i i z o r i e n t o w a n y c h psychologicznie — jest przede w s z y s t k i m nauką historyczną i jako taka w c h o d z i w obręb szeregu n a u k h i s t o r y c z n y c h , nigdzie jednak nie jest t r a k t o w a n a jako nauka w y ł ą c z n i e historyczna. Właśnie t e n d y l e m a t , stojący przed etnografią n i e m a l o d czasu wkraczania epoki i n d u s t r i a l n e j , wywołał żywą i trwającą ido dziś, a u nas jeszcze stosunkowo skąpą dyskusję nad p r z e d m i o t e m , celami i m e t o d a m i współczesnej e t n o g r a f i i . Mówi się jednak, że etnografia znalazła już drogę do współczesności. Dyskusję n a d rozszerzeniem p r z e d m i o t u etnografii poza zakres t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w e j także n a badanie d y n a m i k i współczesnych p r z e m i a n k u l t u r o w y c h rozpoczął u nas prof. K . D o b r o w o l s k i już p r z e d ostatnią w o j n ą . Stanowisko swoje kontynuował o n k o n s e k w e n t n i e w okresie p o w o j e n n y m obejmując s w y m i b a d a n i a m i zarówno współ­ czesne przeobrażenia k u l t u r o w e w s i małopolskiej, j a k i kulturę t w o ­ rzącej się k l a s y robotniczej. W metodzie badań i syntez łączył o n i łączy konsekwentnie h i s t o r y c z n y i socjologiczny sposób u j m o w a n i a z j a w i s k . Zagadnienia te stały się p r z e d m i o t e m gorących d y s k u s j i na k o n f e r e n c j i etnografów, zwołanej w K r a k o w i e w dniach 17—19 lutego 1951 r. z r a c j i nadchodzącego K o n g r e s u N a u k i Polskiej. A c z k o l w i e k 7 8 7 K. Główne Dobrowolski, zadania etnografii polskiej, „Sprawozdania z Czynności i Posiedzeń P A U " , n r 10: 1937, s. 305—307. 8 Por.: K . D o b r o w o l s k i , Przedmowa do r e d a g o w a n e g o p r z e z niego z. 2 P r a c i Materiałów E t n o g r a f i c z n y c h , W r o c ł a w — K r a k ó w s z c z o n y c h t a m artykułów. Zob. też: K . D o b r o w o l s k i , polskiej, jej obecne zadania, metody i związki P o l s k a " , t. 1: 1958, s. 72—81; t e n ż e , t. 4: 1960, s. 15—90; t e n ż e , społeczną, [w:] Robotnicy na Wrocław—Warszawa—Kraków Uwagi Studia nad teorią o badaniach wczasach w 1963, s. 5—28. z innymi Drogi rozwoju naukami, kultury nad współczesną pierwszych t. 10 1957, o r a z treść z a m i e ­ latach etnografii „Etnografia ludowej, tamże, rzeczywistością Polski Ludowej, �JOZEF 46 BURSZTA zadeklarowano wówczas konieczność wiązania e t n o g r a f i i z p r a k t y c z ­ n y m i potrzebami współczesnej rzeczywistości p o l s k i e j , to nie osiągnięto jednolitego stanowiska co do słuszności badania przez etnografię k u l ­ t u r y k l a s y robotniczej. Do dzisiaj jeszcze słyszy się o d czasu do czasu na konferencjach n a u k o w y c h głosy usiłujące bronić „samodzielności" e t n o g r a f i i w znaczeniu zawężonym, mającej zajmować się t y l k o t y m i zagadnieniami, które mają bezpośredni związek z p o d s t a w o w y m i p r o ­ b l e m a m i etnogenetycznymi. Głosy t e odżegnywują się zdecydowanie od j a k i e g o k o l w i e k wiązania e t n o g r a f i i z socjologią, a zatem i od badań nad współczesnością. D y s k u s j a jednak narasta. Ostatnio stanowisko w t e j sprawie zajął r e d a k t o r „Etnografii P o l s k i e j " prof. W . D y n o w s k i , uznając za konieczne „poszerzenie t r a d y c y j n e j t e m a t y k i badawczej o współczesne p r z e m i a n y w k u l t u r z e w s i , j a k i o zakres studiów n a d kulturą klasy r o b o t n i c z e j " , widząc wielką przydatność t a k i c h badań nawet dla ogólnej t e o r i i k u l t u r l u d o w y c h . Istnieją też w t e j sprawie już pierwsze odgłosy p u b l i c y ­ styczne, dotąd jednak jakoś nie k o n t y n u o w a n e . W sumie dyskusja n a d zagadnieniem współczesnej e t n o g r a f i i jest dotąd u nas dość jeszcze skąpa. Równocześnie jednak prowadzone są badania empiryczne n a d współczesnymi p r z e m i a n a m i k u l t u r o w y m i p o d w p ł y w e m u r b a n i z a c j i i uprzemysłowienia. P r o w a d z i je etnograficzny ośrodek warszawski (region Płocka), ośrodek łódzki (Bełchatów), o d dawna ośrodek k r a ­ k o w s k i i o d pewnego czasu także poznański. B a d a n i o m t y m n i e towa­ rzyszy jednak Ibardziej szczegółowa dyskusja metodologiczna, poza ośrodkiem k r a k o w s k i m . W w y n i k u t y c h badań należy chyba j e j oczekiwać w niedługim czasie. 9 1 0 1 1 W etnografii radzieckiej interesujący nas p r o b l e m został p o s t a w i o n y p r o g r a m o w o , zdecydowanie jasno i jest konsekwentnie r e a l i z o w a n y o d szeregu już l a t w r a m a c h w y t y c z o n y c h dla e t n o g r a f i i k i l k u zadań. Etnografia uważana jest t a m — j a k w i a d o m o — za należącą do syste­ m u n a u k historycznych, w których obrębie stanowi ona pogranicze między różnymi n a u k a m i h i s t o r y c z n y m i a i n n y m i n a u k a m i h u m a n i ­ s t y c z n y m i oraz p r z y r o d n i c z y m i , w t y m głównie geografią. Etnografię p o j m u j e się jako rozgałęziony zespół d y s c y p l i n n a u k o w y c h grupują­ cych się wokół i c h c e n t r u m 'badawczego, j a k i m jest badanie współW. 9 Dynowski, Z dziedzin deficytowych etnografii polskiej, „Etnografia B o i s k a " , t. 7: 1963, s. 15—27. Z. 11 Biały, Poza c y m i się z a w s z e ły, Etnografia wspomnianymi pożyteczna, wyżej głęboką refleksją'metodologiczną, E. Ż a r n e c k a - B i a ł y , etnograficznych, „Polityka", n r 49 (301), iz 8 X I I 1962. i innymi pracami Z zagadnień weryfikacji „Zeszyty N a u k o w e U J . P r a c e K . Dobrowolskiego, zob. c i e k a w y w terenowych Etnograficzne", cechują­ artykuł: Z . Bia­ badaniach z. 1: 1963, s. 9 — 8 1 . �ETNOGRAFIA A 47 WSPÓŁCZESNOŚĆ czesnego życia ludów za pomocą metod e m p i r y c z n y c h . O b o k tego wła­ ściwego c e n t r u m wyodrębnia się t z w . etnografię historyczną, paleoetnografię i geografię etniczną. Z trzech zaś zasadniczych problemów badawczych e t n o g r a f i i radzieckiej na czoło w y s u w a się współczesne procesy zachodzące w życiu i k u l t u r z e ludów ZSRR (zwłaszcza ludów opóźnionych w r o z w o j u ) szczególnie p o d wpływem szybkiej p r z e b u ­ d o w y gospodarki i b y t u t y c h ludów. Chodzi t u głównie o wpływ p r o ­ cesów i n d u s t r i a l i z a c j i . S. P. Tołstow przyznaje, że zagadnienia te, mające znakomite znaczenie teoretyczne i p r a k t y c z n e wobec i c h do­ tychczasowego zaniedbania w nauce — także obcej — przedstawiały znaczną trudność. Trzeba było wytyczać t u własne d r o g i ' . 12 P r o b l e m y współczesnych przeobrażeń k u l t u r o w y c h i w p ł y w postę­ p u technicznego ma życie ludności w i e j s k i e j znalazły swoje o d z w i e r ­ ciedlenie w (programie V I I Międzynarodowego K o n g r e s u N a u k A n t r o ­ pologicznych i E t n o g r a f i c z n y c h w M o s k w i e , gdzie dla t y c h zagadnień u t w o r z o n o specjalną sekcję B . 9, „Etnografia stosowana". W r a m a c h n o w y c h zadań odbudowanej na n o w y c h zasadach e t n o ­ g r a f i i w N i e m i e c k i e j Republice D e m o k r a t y c z n e j wśród czterech d z i a ­ łów pracy I n s t y t u t u E t n o g r a f i i N i e m i e c k i e j ( I n s t i t u t für deutsche V o l k s ­ kunde) już na d r u g i m z k o l e i m i e j s c u w p r o g r a m i e ^badawczym znalazły się badania współczesnej k u l t u r y robotniczej i chłopskiej jako ciąg d a l ­ szy głównego p r z e d m i o t u etnografii, j a k i m jest etnos jako powstała historycznie i rozwijająca się społeczność w j e j właściwościach języko­ wych, gospodarczo-kulturowych i psychicznych . T a m również, j a k w ZSRR, woibec dotychczasowego b r a k u tego t y p u badań, i c h p r o g r a m i problematykę w y p r a c o w u j e się zupełnie o d nowa. Niektóre j e d n a k działy badań k u l t u r y robotniczej u p r a w i a n e są o d dawna (głównie w Górach K r u s z c o w y c h i na Łużycachi), czemu służą zarówno miejscowe muzea, regionalne zespoły twórców l u d o ­ w y c h , j a k i specjalne czasopisma . Ważniejszych p u b l i k a c j i z t e j n o ­ w e j p r o b l e m a t y k i dotąd jeszcze n i e ma, choć przystąpiono już do n i e ­ których badań. 13 14 S . P. T o ł s t o w , Osnownyje teoreticzeskije probliemy sowretniennoj sowietskoj etnografii, „Sowietskaja E t n o g r a f i a " , z. 6: i960, s. 10—29; por. też: Ł. P. P o t a p o w , Etnograf iczeskoje izuczenije socjalisticzeskoj kultury i byta narodów SSSR, „Sowietskaja E t n o g r a f i a " , z. 2: 1962, s. 3—19. N i e p r z y t a c z a m t u już o d ­ nośnych p r a c m o n o g r a f i c z n y c h . J e s t i c h w r a d z i e c k i e j l i t e r a t u r z e sporo. 1 2 Zob.: W. S t e i n i t z , Die volkskundliche Arbeit in der Deutschen Demo­ kratischen Republik, w y d . 2, B e r l i n 1955; W. K o h t e , Die vordlinglichsten Auf­ gaben der Ethnographie in der DDR, „Völkerforschung. Vorträge", B e r l i n 1955, s. 78—91. 1 3 Np. „HeimatkundMche Blätter für die B e z i r k e D r e s d e n , K a i r l - M a r x - S t a d t , L e i p z i g " , wychodzące od 1958 r. j a k o „Sächsische Heimatblätter". 1 4 �JOZEF 48 BURSZTA Znaczne osiągnięcia mają w t y m zakresie Czechosłowacy. W w y n i k u zespołowych badań k u l t u r y robotniczej dużych ośrodków przemysło­ w y c h ukazały się specjalne p u b l i k a c j e . O d 1948 r . bada się zespołowo przeobrażenia k u l t u r o w e niektórych nowo zasiedlonych po w o j n i e t e ­ renów p r z y g r a n i c z n y c h . N a uwagę zasługuje działalność M u z e u m Etnograficznego w B r n i e p o d k i e r u n k i e m dra L . K u n z a , gdzie nie t y l k o p r o g r a m o w o zakłada się badania współczesnych 'przemian k u l t u r o w y c h i k u l t u r y k l a s y robotniczej, ale założenia te znalazły swój zdecydowany w y r a z w stałej ekspozycji m u z e a l n e j . N a te zagadnienia zwraca się również dużą uwagę na W ę g r z e c h . 1 5 16 17 18 W s z k i c o w y m przeglądzie przejawiania się p r o b l e m a t y k i współcze­ sności w badaniach etnograficznych w niektórych k r a j a c h europejskich w a r t o zatrzymać się jeszcze n a d etnografią zachodnioniemiecką. W o k r e ­ sie p o w o j e n n y m rozwinęły się t a m mocno zarówno teoretyczne r o z w a ­ żania n a d zadaniami współczesnej etnografii, j a k i empiryczne badania d y n a m i k i p r z e m i a n społeczno-gospodarczych i k u l t u r o w y c h . Wyrosły one w bezpośrednim nawiązaniu z jednej s t r o n y do o l b r z y m i c h p r z e ­ sunięć demograficznych jako głównie e f e k t u p o w o j e n n y c h przemiesz­ czeń przesiedleńczych, z 'drugiej do gwałtownego procesu i n d u s t r i a l i ­ zacji i u r b a n i z a c j i . W teoretycznych sformułowaniach można zauważyć duży w p ł y w współczesnej amerykańskiej a n t r o p o l o g i i k u l t u r a l n e j . Czołowy etnograf zachodnioniemiecki, G. H e i l f u r t h , określając etno­ grafię jako naukę złożoną, zajmującą się strukturą i funkcją podsta­ w o w y c h f o r m społeczno-kulturowegb życia, w i d z i konieczność współ­ p r a c y k i l k u 'pokrewnych d y s c y p l i n oraz elastycznego spojrzenia na p r z e d m i o t j e j badań. Zainteresowań e t n o g r a f i i mie da się już ograniczyć do sfery chłopśko-rzemieślniczej; oczywiste stają się badania etnogra­ ficzne w i e l k i e g o miasta i ludności przemysłowej, ujęte jednak w formę badań społeczności l o k a l n y c h , gdyż w i c h obrębie o d b y w a się n o w o ­ czesna integracja p o d s t a w o w y c h f o r m k u l t u r o w y c h . W t y c h badaniach Np. 1 5 sko. Zivot 16 Banickd dedina a kultura Zob. n p . Udu Zakarovce (praca v prumyslove „Ćeskoslovenska abiorowa), oblasti Etnografie", (praca Bratislava Kladen- 1956; z b i o r o w a ) , B r a n a 1959. r o c z n i k i 1954, 1958, 1961; „Sloven- s k y N a r o d o p i s " , 1959, i inne. 17 „Btnographica", t. 2: 1960. T a r n m . i n . artykuły: noj ziemledielskoj dierievni; O. S k a l n i k o v a , Matierialnyje grafii gorniakow i promyszlennych czenie raboczego kłassa w Brno. cji muzealnej pt. Lid v peti raboczych; Etnograficze- L . K u n z, skoje i s s l e d o u m n i e i d o k u m e n t a c t j a p i e r i e m i e n , proiszedszych w bytie sowriemien- pamiatniki po K . F o j t i k, Etnograficzeskoje Odnośnie zaś do m e t o d y c z n y c h założeń generacich, zob.: „Ethnographica", t. izuekspozy­ 3 — 4 : 1962, zwłaszcza artykuły L . K u n z a . 18 etno­ Zob. poszczególne r o c z n i k i „Acta E t h n o g r a p h i c a " , zwłaszcza t. 5: 1956. �ETNOGRAFIA A WSPÓŁCZESNOŚĆ 49 j e d n a k etnografia jako n a u k a .antropologiczno-historyczna m u s i opero­ wać pojęciami i m e t o d a m i socjologicznymi i p s y c h o l o g i c z n y m i . Do praktycznego powiązania pojęć i m e t o d etnograficznych z socjo­ l o g i c z n y m i doszło w N R F n a j p i e r w w szeroko p r o w a d z o n y c h badaniach nad przesiedleńcami, a następnie n a d procesami i n d u s t r i a l i z a c j i i u r b a ­ nizacji. Ogromna w p r o s t l i t e r a t u r a powstała w związku z p r o b l e m e m przesiedleńców, przeważnie jednak są to p u b l i k a c j e małej wartości n a u k o w e j , o dużym zaś ładunku r e w i z j o n i s t y c z n y m , a n a w e t s z o w i n i ­ s t y c z n y m . N i e w a r t o n a d nią bliżej się t u zatrzymywać. Wartościowe są zaś prace z tego drugiego k i e r u n k u badań, prowadzonych — rzecz szczególna — n i e m a l wyłącznie przez socjologów. Właśnie z obrębu socjologii wyszło p r o g r a m o w e sformułowanie powiązania e t n o g r a f i i z socjologią w badaniach e m p i r y c z n y c h . T a k więc W . B r e p o h l p o s t u l u j e wyraźnie rozszerzenie e t n o g r a f i i o m e t o d y socjologiczne, b y za i c h 'po­ mocą głębiej oświetlić zarówno f u n k c j o n a l n e związki między poszcze­ gólnymi dziedzinami k u l t u r y , j a k i między w y t w o r a m i k u l t u r o w y m i a życiem społecznym, które w y k a z u j e dużą dynamikę zmian. Z r a c j i tej, że w y t w o r y k u l t u r o w e trwają z reguły dłużej niż l u d z k a generacja, istnieje w e t n o g r a f i i niebezpieczeństwo ograniczania się do filologicz­ nego — j a k to określa — sposobu i c h u j m o w a n i a , a więc jako w y t w o ­ rów o d e r w a n y c h o d społecznego k o n t e k s t u , istniejących d l a samych siebie. Tymczasem każdy w y t w ó r k u l t u r o w y jest stale j a k najściślej związany z życiem społecznym, pełni w n i m określone f u n k c j e , a bez uwzględnienia t y c h f u n k c j i etnografia nie może być nauką p e ł n ą . 19 20 Podobnie w y p o w i a d a się w związku z problematyką badania zjawisk i n d u s t r i a l i z a c j i i n n y socjolog, m i a n o w i c i e H . B a u s i n g e r , znany także z badań etnograficznonsocjologicznych nowo powstałych (głównie z osad­ n i c t w a przesiedleńców) o s i e d l i . Na t a k i c h założeniach metodologicz21 2 2 G. H e pod ired. R . Volkskunde empirischer Volkskunde K . Meisen). 19 d l f u r t h , Volkskunde, „Handbuch der e m p i r i s c h e n i S o z i a l f o r s c h u n g " , Königa, t. 1: 1962, s. 537—550. P o d o b n i e w 'rozprawie t e g o ż a u t o r a : jenseits der Ideologien. Zum Problemstand des Faches im Blickfeld Forschung, M a r b u r g 1961. Zbliżone s t a n o w i s k o z a j m u j e H . K o r e n , in der Gegenwart, Graz—Wien 1952, podobnie w i e l u i n n y c h (np. W. B r e p o h l , Das soziologische in der Volkskunde, „Rheinisches J a h r b u c h für V o l k s k u n d e " , 4 J h r g . B a n n 1953, s. 245—275. T u m . i n . sformułowanie: „Das W e s e n t l i c h e n i c h t a u f der p h i l o l o g i s c h e n , s o n d e r n a u f der s o z i a l e n S e i t e l i e g t " (s. 270). L u b i n n e : „Alles, w a s z u r V o l k s k u n d e gehört, h a t w i s s e n s c h a f t l i c h e i n e n soziologischen u n d p r a k t i s c h e i n e n s o z i a l e n S i n n , i s t s o m i t v o m z w i s c h e n m e n ­ s c h l i c h e n h e r z u v e r s t e h e n " (s. 249). 2 0 21 H . B a u s i n g e r, Volkskultur in der technischen Welt, H . B a u s i n g e r, M . B r a u n , H . S c h w e d t , Neue dlich-soziologische Untersuchungen des Ludwig — Uhland S t u t t g a r t 1959. 2 2 4 - Etnografia Polska, t. I X S t u t t g a r t 1961 Siedlungen. — Instituts Volkskun­ Tübingen, �JOZEF 50 BURSZTA n y c h powstało sporo i n n y c h interesujących prac wiążących ściśle e t n o ­ grafię z socjologią w badaniach współczesnych zjawisk, czy też p r a c o charakterze s y n t e t y c z n y m . Wspomniane wiązanie o b u n a u k w badaniach e m p i r y c z n y c h znajduje swoje teoretyczne 'uzasadnienie także w aspekcie szerszego zagadnie­ nia, m i a n o w i c i e współczesnej tendencji db i n t e g r a c j i n a u k społecz­ n y c h . T r u d n o się n a d t y m t u bliżej zatrzymywać. 2 3 24 III Już sto l a t t e m u narzekał O. K o l b e r g n a to, że dawna, piękna i b o ­ gata k u l t u r a l u d u wiejskiego ginie, że n i e można już znaleźć w t e r e n i e niektórych typów b u d o w l i , narzędzi, strojów, obrzędów, zwyczajów, tańców l u b m e l o d i i . Stąd też m . i n . t a k s k w a p l i w i e wykorzystywał o n wszelkie dostępne źródła pisane z d a w n i e j s z y c h czasów. A było to w t e d y , g d y k u l t u r a l u d o w a przeżywała swój szczytowy okres r o z w o j u . O d czasów K o l b e r g a r o z p a d t r a d y c y j n e j k u l t u r y w s i następował, można rzec, w 'postępie g e o m e t r y c z n y m , a i m bliżej naszych d n i , t y m jest o n coraz gwałtowniejszy. Dzisiaj wieś polska n i e m a l w e w s z y s t k i c h r e ­ gionach, w ślad za gwałtownymi i p o d s t a w o w y m i 'przeobrażeniami go­ spodarczymi i s t r u k t u r a l n y m i ' k r a j u , przeżywa wręcz rewolucję k u l t u ­ ralną. Jest t a k n i e t y l k o u nas. Cały współczesny świat, n a w e t k r a j e gospodarczo zacofane, zalewa zniwelowana, coraz b a r d z i e j j e d n o l i t a k u l ­ t u r a masowa, w której elementy k u l t u r y l o k a l n e j , regionalnej czy n a ­ rodowej coraz bardziej się cofają. Chcąc dzisiaj badać o r y g i n a l n e k u l ­ t u r y t r a d y c y j n e l u b choćby już t y l k o i c h szczątki, trzeba wyszukiwać miejsca „zabite deskami o d świata", choć t a k ie w k u l t u r a c h E u r o p y t r u d n o jest znaleźć, gdyż r e z e r w a t y k u l t u r a l n e przestały istnieć. D z i ­ siaj szuka się już i c h w w y m i a r a c h k u l i ziemskiej — w puszczach A m a z o n k i , j a k C. Lévi-Strauss, w głębi p u s t y n i a u s t r a l i j s k i e j , j a k F r e d e r i c k G. G. Rose i t d . , bo n a w e t r e z e r w a t y indiańskie przestały odpowiadać sensowi swej n a z w y . I m p a k t ogólnoświatowej k u l t u r y masowej nie t y l k o n a różnych obszarach osiąga różny stopień nasycenia, ale jest wszędzie względny. 23 Np.: dustrieller einer Wurzbacher, westdeutschen dustrievolk am G. Entwicklung, Ruhrgebiet, 2 4 von Gerrveinnde, Das an Dorf den Stuttgart in Spannungsfeld 45 Dörfern 1954; W . zur industriellen und in­ Weilern Brepohl, Daseinsform, In­ dargestellt Tübingen 1957. „Handbuch S. Ż ó ł k i e w s k i , „Kultura Pflaum, der agraren Zob. n p . : H . A l b e r t , forschung, tyki, ländlichen im Wandel R. B d . 1, Untersuchung der Integracja Probleme empirischem nauk der Wissenschaftslehre Sozialforsohung". społecznych i Społeczeństwo", z. 1/2: 1960. in der Sozial­ B d . 1: 1961, s. 3 8 — 6 3 ; i uwspółcześnienie ich problema­ �ETNOGRAFIA A WSPÓŁCZESNOŚĆ 51 M i m o postępującej gwałtownie standaryzacji, wciskającej się coraz szerzej w e wszystkie dziedziny życia, istnieją — i chyba zawsze będą istnieć — różnice w k u l t u r a c h narodowych, r e g i o n a l n y c h , a n a w e t l o ­ k a l n y c h . Pochodzą one z c h a r a k t e r u , ze s p e c y f i k i stapiania się w j e d ­ ność n o w y c h elementów standaryzowanych z e l e m e n t a m i k u l t u r y l o ­ k a l n e j . K l a s y c z n y m przykładem może być Japonia, gdzie t a k wiele o r y g i n a l n y c h , archaicznych cech n a r o d o w e j k u l t u r y mogło zachować się i stopić z najbardziej nowoczesną cywilizacją techniczną. Wszędzie dzisiaj etnografia stoi właśnie przed t y m zagadnieniem — badaniem z jednej s t r o n y procesów n i w e l a c y j n y c h , z d r u g i e j procesów t w o r z e n i a się narodowej, regionalnej l u b l o k a l n e j i n t e g r a c j i podsta­ w o w y c h f o r m społeczno-kulturalnego życia, p o w s t a w a n i a n o w y c h j e d ­ ności s t r u k t u r a l n y c h i f u n k c j o n a l n y c h w d i a l e k t y c z n y m procesie sta­ piania się „starego" i „nowego" w nową, jakościowo inną całość. T a k jest w e t n o g r a f i i radzieckiej, w b a d a n i u k u l t u r y i życia ludów prze­ chodzących w p r o s t z epoki p i e r w o t n e j do socjalizmu, t a k jest w etno­ g r a f i i ludów A f r y k i uzyskujących samodzielność polityczną, t a k jest też, g d y m a m y do czynienia z p o w s t a w a n i e m okręgu przemysłowego konińsko-tureckiego u nas czy Schwarze Purnpe w N R D . O podobne s p r a w y chodzi — mutatis mutandis — w t e d y , g d y badamy procesy tworzenia się n o w e j k u l t u r y w s i n a Z i e m i a c h Zachodnich i Północnych. Wszędzie t a m zachodzą podstawowe procesy n i w e l a c j i k u l t u r o w e j , a za­ razem wzajemnej adaptacji i i n t e g r a c j i f o r m społeczno-kulturowych w obrębie jednostek przestrzennych. Właśnie Ziemie Zachodnie i Północne są wdzięcznym p o l e m badań t y c h współczesnych procesów k u l t u r o w y c h . M a m y t a m niejako całe l a b o r a t o r i u m socjologiczno-etnograficzne. N a s z k i c u j m y pokrótce jego składowe elementy. Przestrzennie „laboratorium" to w y d z i e l a się n a m w postaci k o n ­ k r e t n e j w s i , dopiero w dalszej mierze m a m y „kombinat" — k i l k a w s i jednego r e g i o n u , a więc w konsekwencji i większą jednostkę lokalną: region. Każda wieś — przed osiedleniem się ludności polskiej — stanowiła t y l k o określone środowisko geograficzne, posiadające podstawowe w y ­ posażenie m a t e r i a l n e : układ pól, łąk, pastwisk, ulic, ogrodów, zagród z i c h zabudowaniami i p e w n y m wyposażeniem t e c h n i c z n y m . Wszystko to stanowiło potencjalnie zdecydowane w a r u n k i życia n o w y c h osadni­ ków, po p r o s t u określone f o r m y i c h materialnego b y t u . I oto w te f o r ­ m y „wlewają się" różnorodne „treści", wykształcone w różnych i róż­ n o r o d n y c h f o r m a c h : osiedlają się w e w s i różne g r u p y osadników r e ­ prezentujące różne k u l t u r y regionalne, o d najbardziej n a w e t t r a d y c y j - �JOZEF 52 BURSZTA n y c h (np. Łemkowie, osadnicy z Wileńskiego), do zbliżonych do m i e j ­ scowej (osadnicy z Poznańskiego). Już t u t a j m a m y k i l k a płaszczyzn badań „laboratoryjnych". W p i e r w więc adaptacja do warunków środowiska geograficznego. Ta przebiega n i e t y l e w stosunkach i n t e r p e r s o n a l n y c h , g r u p o w y c h , co w i n d y w i ­ d u a l n y c h odniesieniach: człowiek — środowisko geograficzne. To p r o ­ ces długi, trwający do dziś. Już inaczej jest ze sposobem poznawania w s i i o k o l i c y i z n a d a w a n i e m poszczególnym m i e j s c o m n o w y c h nazw l o k a l n y c h . To dzieje się już w r a m a c h życia społecznego całej g r o m a dy . O d czasu zasiedlenia w s i przez różne g r u p y osadników rozpoczynają się s k o m p l i k o w a n e procesy społeczno-kulturowe. Każda g r u p a osadni­ ków wniosła oczywiście z sobą zasób własnej k u l t u r y regionalnej (pewne wyposażenie m a t e r i a l n e , różne u różnych g r u p , umiejętności techniczne i wiedzę, zinstytucjonalizowane f o r m y społecznego zacho­ w a n i a się w postaci zespołu zwyczajów, obyczajów i t d . ) . Wszystkie t e k u l t u r y regionalne miały w d a w n y m środowisku osadników określoną, względnie trwałą strukturę, cechującą się: unifikacją f o r m , m n i e j w i ę ­ cej stałymi w z o r a m i zachowań się o p a r t y m i n a względnie j e d n o l i t y c h i stałych n o r m a c h obyczajowych, m o r a l n y c h i p r a w n y c h , uważanych w d a n y m środowisku za n i e m a l a b s o l u t n e . G r u p y osadników osie­ dlając się we w s i na Z i e m i a c h Zachodnich zmieniły swe dotychczasowe środowisko k u l t u r o w e . N a n o w y m miejscu zaczęły żyć — oczywiście — swą własną, wniesioną t a m kulturą. Inaczej być nie mogło. A l e n i e ­ możliwością było pełne zrekonstruowanie swego środowiska w dawnej postaci n a n o w y m miejscu. Próby tego znane były zwłaszcza w t y c h miejscowościach Z i e m Zachodnich, które zostały zasiedlone o s a d n i k a m i pochodzącymi z jednej w s i . Co więcej, n i e można było na n o w y m miejscu zachować nienaruszonej własnej k u l t u r y , gdyż same podstawy j e j organizacji zostały, p r z y n a j m n i e j u większości g r u p osadników, zachwiane, a n a w e t rozbite. Okazało się, że k u l t u r y wniesione przez poszczególne g r u p y osadników różniły się między sobą, nieraz dość znacznie, co ujawniło się dość szybko w t r a k c i e współżycia społecznego w nowej, l o k a l n e j społeczności. W o w y m t y p o w y m „zderzeniu się" k u l t u r własne wartości, uważane dotąd n i e m a l za absolutne, zostały z r e l a t y w i z o w a n e . „Zderzenie k u l t u r " jest zarazem k o n f l i k t e m g r u p o ­ w y c h ocen i wartości. Stąd też w początkowej fazie osadnictwa, k i e d y każda g r u p a żyła przeważnie jeszcze własną, wniesioną kulturą, wieś 2 5 20 Z a g a d n i e n i e m kształtowania się w i e d z y o n o w y m środowisku g e o g r a f i c z n y m u osadników n a Z i e m i a c h Z a c h o d n i c h z a j m u j e się u c z e s t n i k mego s e m i n a r i u m doktorskiego, m g r A . J a s i e w i c z . 25 2 6 Zob. D o b r o w o l s k i , Studia nad teorią kultury ludowej. �ETNOGRAFIA A 53 WSPÓŁCZESNOŚĆ n i e stanowiła jeszcze społeczności l o k a l n e j w sensie socjologicznym. Była to t y l k o suma różniących się między sobą g r u p , wzorów, ocen, wartości i postaw, z których większość n i e miała m o c y obowiązującej całą wieś. Co więcej, między różnorodnymi systemami wartości w y ­ nikły dość nawet ostre k o n f l i k t y . Mozaika k u l t u r o w a w s i była odpo­ w i e d n i k i e m dezintegracji •społecznej w s i — i o d w r o t n i e . Nieliczne t y l k o elementy wiązały ludność w s i w jedną społeczność. T a k było jednak t y l k o na początku. N o w e środowisko geograficzne, miejscowe w a r u n k i pracy narzucające j e d n o l i t e sposoby gospodarowa­ n i a , ciągłe styczności w c h w i l a c h p r a c y i w y p o c z y n k u i t p . prowadziły do powolnego kształtowania .się nowego k o m p l e k s u wzorów i n o r m życia społecznego i k u l t u r y . Wykształcanie się tego nowego m o d e l u jest j e d n y m z najciekawszych i najbardziej pasjonujących zagadnień socjologicznych i e t n o g r a f i c z n y c h ' . O b s e r w u j e m y gwałtowny w p r o s t rozpad w i e l u t r a d y c y j n y c h elementów k u l t u r o w y c h , głównie t y c h , które n i e uzyskały dodatniej oceny powstałej już nowej o p i n i i środo­ wiska. D z i e w c z y n y z Kieleckiego szybko pochowały do skrzyń l u b szaf swe pasiaste spódnice i wełniane n a r z u t y , wzbudzające sensację w K o ­ szalinie. Znikły prędko z izb „wschodniaków" pobudowane zaraz po osiedleniu duże piece, które trzymały cały dzień ciepłą strawę, a w n o ­ cy służyły do spania. Wąskie i l e k k i e w o z y „centralniaków" budziły u osadników z Poznańskiego uśmiech p o l i t o w a n i a i k p i n y , że t a k i m i to „tylko jabłka n a t a r g wozić, a n i e jechać w pole". W miarę moż­ ności zastąpiono je też szybko w o z a m i s z e r o k i m i i ciężkimi. Łemkowie spraszali początkowo na chrzciny, d a w n y m s w o i m zwyczajem, k i l k a l u b kilkanaście p a r kumów, co u reszty osadników budziło ogromne zdzi­ wienie. „Pochwalony" w p o z d r o w i e n i u zastąpiono rychło „dzień do­ b r y m " . Krótko też oglądano po wsiach pranie b i e l i z n y k i j a n k a m i w sta­ w i e l u b w rzece. T a k i c h przykładów można dać mnóstwo. 27 K o m p l e t n y rozpad d o t y c z y t y l k o t y c h elementów, które — n i e będąc uznane — mają cechy wizualności i przez to wzbudzają w śro­ d o w i s k u określone oceny i postawy. Względy p r a k t y c z n e i ekonomiczne nie zawsze odgrywają t u rolę, n i e k i e d y zanik t a k i c h elementów o d ­ bywał się w b r e w powyższym zasadom. Takie zaś elementy k u l t u r o w e , które mogą istnieć Ibez swej w i z u a l n e j f o r m y , a zatem i bez wzbudzania wartościowania społecznego, l u b też ujawniają się t y l k o "V ścisłym gronie r o d z i n n y m — zachowały się nadal, ale t y l k o jako „wewnętrzna własność" poszczególnych r o d z i n . Do t a k i c h należą np.: obrzędowe p o ­ t r a w y w i g i l i j n e , język (np. u Łemków), treści wierzeniowe, zabiegi 2 7 Stare Niektóre z t y c h zagadnień z a w a r t e są i nowe w kulturze wsi koszalińskiej. w wspomnianej zbiorowej pracy �JÓZEF B U R S Z T A 54 magiczne i t p . Nosicielami t a k i c h elementów są niekiedy t y l k o k o b i e t y . A l e już n p . pozycja społeczna k o b i e t y w rodzinie, t o , czy jest ona w y ­ znaczona przez 'pozostałości u s t r o j u patriarchalnego (jak n p . u osadni­ ków z południowego wschodu), czy rniatriarchalnego — u j a w n i a się w środowisku różnymi d r o g a m i . Jeśli różni się ona z b y t n i o o d prze­ ciętnego w z o r u przyjętego współcześnie, ulega szybko zmianie w myśl obowiązujących n o r m . 28 J a k z t y c h przykładów widać, proces r o z p a d u t r a d y c y j n y c h ele­ mentów k u l t u r y n a Z i e m i a c h Zachodnich (podobnie j a k gdzie i n d z i e j , chociaż t u t a j przyspieszenie tego procesu wyjaskrawiło leżące u jego podłoża c z y n n i k i ) n i e da się należycie, wyjaśnić bez uwzględnienia sfery współżycia społecznego. Podobnie jest z całym złożonym procesem i n t e g r a c j i k u l t u r y g r u p y l o k a l n e j . Jest to znów proces s k o m p l i k o w a n y i bodaj bardziej złożony niż rozpad t r a d y c j i . N i e m a m z a m i a r u omówić tego w sposób w y c z e r ­ pujący, mogę zaś dać n a t y m m i e j s c u t y l k o pewne szkice tego zagad­ nienia. Zagadnieniu i n t e g r a c j i społecznej poświęcili socjologowie badający Ziemie Zachodnie sporą już literaturę . Uwzględniali o n i jednak głów­ n i e same t y l k o procesy społeczne, n i e zwracając z b y t n i e j u w a g i na zjawiska k u l t u r o w e . Integracja k u l t u r o w a g r u p y l o k a l n e j przedstawia się n a m — uprasz­ czając zagadnienie — jako z jednej s t r o n y ujednolicenie elementów k u l t u r o w y c h , z d r u g i e j zespolenie i c h różnych f o r m w jednolitą i m n i e j więcej harmonijną całość w obrębie społeczności l o k a l n e j . Upraszczając dalej, możemy powiedzieć, że integracja k u l t u r o w a zachodzi na trzech różnych drogach: 1) poprzez wzajemną wymianę i dyfuzję elementów k u l t u r o w y c h z g r u p y do g r u p y , 2) poprzez spontaniczne wykształca­ nie się elementów n o w y c h w obrębie w s i będących odpowiedzią na n o ­ w e w a r u n k i b y t u , 3) poprzez dostawanie się w obręb w s i elementów k u l t u r y ogólnej, masowej. 29 Wymianą i dyfuzją dóbr k u l t u r o w y c h rządzą społeczne mniemania, wartościowania i k o n k r e t n e postawy. Są one bądź odziedziczone, bądź 28 wych pod T a k więc np. u Łemków czynności w dom wtedy, jechać w pole, pracach kobiety wykonywały mężczyzn. N p . gdy mąż, po s k o n s u m o w a n i u podobnie odprzęganie początkowo zaprzęganie do wozu szereg i usługo­ podjeżdżanie podanego śniadania, zamierzał k o n i po p o w r o c i e i t p . Wzbudzało n y c h krytykę, s z y b k o też — j a k i i n n e podobne — zanikło, oo w e f e k c i e sło z n a c z e n i e 29 Należą kobiety w B. t u liczne prace (W. C h Tiielewska) podnio­ tych rodzinach. ośrodków: warszawskiego k o w s k i i i n . ) , łódzkiego ( K . Ż y g u l s M ) , wrocławskiego poznańskiego wy­ to u i n ­ Markiewicz, i innych. J. Ziółkowski, Z. (S Ossowski, (K. Golachowskd, Dulczewski, A. S. Nowa­ I . Tucnnatu), Kwilecki, �ETNOGRAFIA A WSPÓŁCZESNOŚĆ 55 wykształcone na m i e j s c u drogą w i e l o k r o t n e g o doświadczenia. D o odzie­ dziczonych mniemań należą s t e r e o t y p y . Wiadomo, osadnik z Poznań­ skiego to t e n , co to urnie dobrze gospodarzyć, zna się n a maszynach r o l n i c z y c h i n a agrotechnice, jest zaradny, oszczędny i p r a c o w i t y , choć z d r u g i e j s t r o n y n i e grzeszy a n i gościnnością, a n i życzliwością, a n i w e ­ sołością w codziennym życiu. A znów osadnik z Wileńskiego l u b B i a ­ łorusi to w p r a w d z i e k i e p s k i gospodarz, z nowoczesną wiedzą rolniczą, a n a w e t z pracowitością u niego n i e za dobrze, ale za to człowiek do­ b r y , gościnny, uczynny, miły w obejściu i t d . A t e n z Kieleckiego..., a t e n Łernko... — i t d . N i e r y s u j m y dalej treści poszczególnych stereo­ typów, n i e s z u k a j m y też i c h genezy. W i e m y , że z n a j d u j e m y j e już w każdym n i e m a l t o m i e Dzieł K o l b e r g a l u b w każdej m o n o g r a f i i etno­ graficznej z X I X w . F a k t e m jest, że stereotypy, choć w części t y l k o o d ­ powiadają rzeczywistości, działają i kierują wartościowaniami i zacho­ waniami ludzkimi. Tak i w t y m przypadku. W n o w y m m i e j s c u gospodarność i wiedzę techniczno^rolniczą nauczo­ no się prędko cenić. W z o r e m do naśladowania był t u stereotyp osadnika z Poznańskiego. Wzięto też o d niego dużo, ale n a początku. Dzisiaj umieją w t y m celować przedstawiciele w s z y s t k i c h g r u p , także Łem^ ko wie. Gościnność, szerokie, o t w a r t e usposobienie Zabużan podobały się w s z y s t k i m . Przejęto też o d n i c h sporo z f o r m ugaszczania, t o w a r z y ­ skiej zabawy, pomocy sąsiedzkiej i t d . Spodobały się też niektóre w s c h o d ­ nie p o t r a w y i sposoby i c h przyrządzania. Wiele też z tego rozpowszech^ niło się na całą wieś. Taką drogą wzajemnego p r z e j m o w a n i a doszło czasami do k u m u l a c j i tego samego r o d z a j u wytworów, a więc do wzbo­ gacenia dotychczasowego zasobu k u l t u r o w e g o poszczególnych g r u p . Re­ j e s t r u j e się n a w e t wzbogacenie (zapewne przejściowe) niektórych treści typowo tradycyjnych . Rozpad j e d n y c h , znaczna r e d u k c j a d r u g i c h i wzajemne p r z e j m o w a ­ nie i n n y c h elementów k u l t u r o w y c h w dużym s t o p n i u ujednoliciło obraz k u l t u r o w y w s i . A l e nie zupełnie. W atmosferze narastającej i n t e g r a c j i k u l t u r o w e j i postępującej z nią równolegle i n t e g r a c j i społecznej „pra­ w o o b y w a t e l s t w a " uzyskały różne odrębności grupowe. To jest też przejaw integracji k u l t u r y lokalnej. Wniesione w nowe środowisko k u l t u r y małych g r u p były za szczupłe, za wąskie i niewystarczające wobec bieżących potrzeb. N i e wystarczała n a w e t i c h k u m u l a c j a , zwłaszcza w s y t u a c j i t w o r z e n i a się 30 T a k z a n o t o w a n o ,np. w z a j e m n e p r z e j m o w a n i e p r z e z k o b i e t y niektórych z a ­ biegów m a g i c z n y c h związanych z g o s p o d a r s t w e m d o m o w y m . O b o k z n a n y c h sobie zabiegów m a g i c z n y c h k o b i e t y , zauważywszy u i n n y c h i n n e z a b i e g i , „na w s z e l k i w y p a d e k " zaczęły j e także stosować. 3 0 �56 JOZEF BURSZTA społeczeństwa socjalistycznego, opartego o nowe, inne o d dotychcza­ sowych podstawy organizacyjne i treści społeczno-kulturowe. Bieżące życie prowadziło wiec do powstawania n o w y c h elementów zaspoka­ jających różnorodne rosnące w y m a g a n i a . Część z n i c h jest w y t w o r e m g r u p o w y m , powstała w obrębie w s i , znaczna część jest zaś efektem w z r o s t u i postępu k u l t u r y ogólnej. Wiele można znaleźć d r o b n y c h i większych pomysłów, udogodnień w życiu d o m o w y m , w zagrodzie l u b w p o l u , p o c z y n i o n y c h przez p o ­ szczególnych osadników i upowszechnionych p o t e m we w s i . Należą t u np. sposoby w y p a s u bydła — wspólne l u b i n d y w i d u a l n e — pewns ulepszenia w narzędziach, j a k pługi, radła czy b r o n y (np. do b r o n o ­ w a n i a łąk), sposoby p r z e c h o w y w a n i a płodów r o l n y c h , urządzenia wnętrz m i e s z k a l n y c h i t d . Należą t u też 'powstające spontanicznie f o r m y 'po­ m o c y czy raczej współpracy sąsiedzkiej, n p . kolejne w y p i e k a n i e chleba, wspólne w y k o p k i , „pierzawki", dalej dość rozpowszechnione sąsiedzkie spółki maszynowe. T u też można zaliczyć organizowane ad hoc zbio­ rowe akcje do w y k o n a n i a p e w n y c h prac dla wspólnego dobra. U k o ­ r o n o w a n i e m tego wszystkiego jest powstały już wszędzie t z w . p a t r i o ­ t y z m l o k a l n y . Można t u użyć innego współczesnego t e r m i n u — neoregionalizm. Żadna wieś, j a k żadna g r u p a l o k a l n a , nie może być dzisiaj odgro­ dzona o d szerszego świata. Treści k u l t u r y ogólnej, n a z w i j m y ją współ­ czesnym m i a n e m — masowej, wciskają się na wieś coraz większym s t r u m i e n i e m . Przychodzą one przez szkołę i nauczyciela, przez świe­ tlicę wiejską, liczne czasopisma, książki, poprzez organizacje miejscowe, radio, telewizję i wreszcie drogą częstych kontaktów z miastem, za­ równo d o r y w c z y c h (targ, sklepy, urzędy), j a k i stałych (praca w mieście). I m p a k t k u l t u r y m i e j s k i e j i ogólnej (masowej) jest o c z y w i s t y i coraz silniejszy. Pod naporem t e j k u l t u r y bledną i maleją silne ongiś k o n f l i k t y wewnątrzwsiowe o podłożu k u l t u r o w y m . Wieś dzisiejsza — można rzec — jest zwrócona s w y m o b l i c z e m n a zewnątrz, bierze i chce brać z t e j k u l t u r y masowej coraz więcej. I t u powstaje jeden z najnowszych problemów — j a k przedosta­ je się na wieś k u l t u r a masowa, j a k ona stapia się z dotychczasową t r a ­ dycją kulturową w s i , j a k t w o r z y się n a t y m t l e nowa integracja k u l t u r o w a i społeczna zarówno w obrębie w s i , jąk i szerszego r e g i o n u . Tego ogromnego zagadnienia nie zamierzamy t u poruszać. Czy j e d n a k i m p a k t k u l t u r y masowej oznacza t y l k o integrację wsi? I t a k , i nie. Można t u jasno widzieć dialektyczną jedność przeciwieństw. W y s t a r ­ czy wspomnieć, że pod n a p o r e m m o d e l i k u l t u r o w y c h wnoszonych przez kulturę masową następuje d y s k r e d y t a c j a d a w n y c h wzorów i m o d e l i życia wiejskiego, uwidoczniona najwyraźniej w postawach i dążeniach �ETNOGRAFIA A WSPÓŁCZESNOŚĆ 57 młodzieży w i e j s k i e j . Przykład: w odpowiedzi na ankietę dotyczącą pragnień i zamierzeń życiowych poszkolnych wszyscy uczniowie k l a s y V I I w Mścicach (22 uczniów) opowiedzieli się za wyjściem ze w s i do zawodów pozarolniczych. Istnieją podobne dane z i n n y c h szkół. Jest to wyraźny k o n f l i k t pokoleń, ale jest o n w y r a z e m k r y z y s u t r a d y c y j n y c h f o r m życia wiejskiego, p r z e j a w e m k o n f l i k t u wzorów i m o d e l i — dawne­ go, wiejskiego, reprezentowanego przez starsze pokolenie (choć ono samo także po części dotychczasowe w z o r y i f o r m y życia zmienia), i nowego, generalnie reprezentowanego przez młodzież. To t y l k o jeden przykład z najnowszej p r o b l e m a t y k i w i e j s k i e j . P y ­ tanie — czy t y m i zagadnieniami ma się zajmować t a k ż e współczesna etnografia? L u b inaczej: czy to t a l k ż e k u l t u r a wsi? Czy to j e s z c z e k u l t u r a „ludowa", czy już masowa? P y t a n i a powyższe wymagałyby dłuższych wywodów, do których wrócimy na i n n y m m i e j s c u . T u t a j z a j m i j m y się pokrótce j e d n y m za­ gadnieniem, ogniskującym w sobie inne. Jest n i m pojmowanie k u l t u r y . Chyba n i k t już dzisiaj nie p o t r a f i zliczyć w s z y s t k i c h nagromadzo­ n y c h w nauce d e f i n i c j i k u l t u r y . Jest też k i l k a sposobów j e j definio­ wania . W y d a j e m i się, że u podłoża w i e l u współczesnych rozbieżności w e t n o g r a f i i leży m . i n . różne p o j m o w a n i e k u l t u r y . Powiedziałbym, że etnografowie, mając na co dzień do czynienia z o d e r w a n y m i f r a g ­ m e n t a m i k u l t u r y l u d o w e j l u b też z odrębnymi j e j dziedzinami, skłonni są tę kulturę hipostazować, c z y l i pojmować ją jako b y t samodzielny i niezależny, samorozwijający się i zmieniający — i obracać się w obrę­ bie t a k p o j m o w a n e j k a t e g o r i i . U j a w n i a się t o m . i n . w d e f i n i o w a n i u k u l t u r y jako t y l k o wytworów, chociaż szeroko p o j m o w a n y c h . P o j ­ mowanie k u l t u r y może być j e d n a k inne, m i a n o w i c i e socjocentryczne, takie jakie w y c h o d z i z kręgu antropologów k u l t u r o w y c h i socjologów. W p o j m o w a n i u t y m na czoło w y s u w a się n i e w y t w o r y , lecz l u d z k i e za­ chowania. A . Kłoskowska, modyfikując określenie k u l t u r y przez R. L i n tona, pisze: „Kultura jest t o względnie zintegrowana całość obejmująca zachowania l u d z i przebiegające według wspólnych dla zbiorowości spo­ łecznej wzorów wykształconych i p r z y s w a j a n y c h w t o k u i n t e r a k c j i oraz zawierająca w y t w o r y t a k i c h zachowań" . 31 3 2 3S W e m p i r y c z n y m badaniu k u l t u r y — która jest przecież Odsyłam t u znów do s t u d i u m K ł o s o w s k i e j , do irozdz. I , „Rozumienie k u l t u r y " . 31 Kultura masowa, przedmiozwłaszcza Np. d e f i n i c j a k u l t u r y podaina p r z e z K . Moszyńskiego: „Kultura, biorąc ogólnie, to całkowity .zespół w s z y s t k i c h w y t w o r ó w powstałych w t r a k c i e r o z w o j u ludzkości w j e j łonie l u b w k o n t a k c i e z nią w p r z y r o d z i e , a n i e należących stricte i wyłącznie do b i o - i p s y c h o l o g i i człowieka". K . M o s z y ń s k i , Człowiek. Wstąp do etnografii powszechnej i etnologii, W r o c ł a w 1958, s. 11. 3 2 3 3 Kłosowska, op. cit., s. 40. �JOZEF 58 BURSZTA tern interesujących nas t u n a u k : e t n o g r a f i i , socjologii, j a k i (jeśli uży­ j e m y zamiennego na etnografię określenia) a n t r o p o l o g i i ' k u l t u r a l n e j — chodzi w gruncie rzeczy n i e o to, co wysuwać na czoło, n i e o z i n s t y t u ­ cjonalizowane zachowania ludzkie l u b w y t w o r y t y c h zachowań, ale o to, aby w y t w o r ó w k u l t u r o w y c h n i e odrywać o d zachowań, i o d w r o t ­ nie, ale traktować je jako ściśle z sobą powiązane i stanowiące s t r u k t u ­ ralną i funkcjonalną całość. O d r y w a n i e i j e d n y c h , i d r u g i c h p r o w a d z i na manowce. Były d a w n i e j w socjologii próby analitycznego r o z g r a ­ niczenia zjawisk czysto społecznych o d k u l t u r o w y c h , m i a n o w i c i e w so­ cjologii G. S i m m e l a i L . Wiesego (socjologia formalna), nie dały one j e d n a k większych efektów i sprowadziły socjologię w zaułek. A g d y (jak n i e k i e d y w etnografii) o d r y w a się w y t w o r y k u l t u r o w e o d i c h spo­ łecznego sprzężenia — nie p o t r a f i się w i e l e w k u l t u r z e wyjaśnić. W y t w o r y k u l t u r y nie są f a k t a m i j e d n o s t k o w y m i , i n d y w i d u a l i n y m i . G d y ­ b y były t a k i m i , etnografię b y n i e interesowały. Wytwarzają je ludzie zawsze w określonych w a r u n k a c h zinstytucjonalizowanego życia spo­ łecznego. T y l k o w y m y k a się z tego (po części) wynalazczość w 'powsta­ w a n i u bądź oryginalnego w y t w o r u , hądź w a r i a n t u już istniejącego. A l e g d y twór l u b w a r i a n t już istnieje, staje się p o n a d i n d y w i d u a l n y , p o n a d personalny, n i g d y natomiast n i e p r o w a d z i życia samodzielnego. Każdy wytwór żyje w społeczności, jest przez nią p r z e j m o w a n y , r e p r o d u k o w a ­ n y , z m i e n i a n y i p r z e k a z y w a n y następnym pokoleniom. Bez życia spo­ łecznego w y t w o r y k u l t u r o w e stają się niezrozumiałe i jeżeli t r a k t u j e się je jako takie — samodzielne, w y r w a n e , istniejące same d l a sie­ bie — w g r u n c i e rzeczy nic się nie wyjaśnia. Panowała kiedyś w naszej etnografii, w ślad zresztą za panującą w t e j nauce metodą filologiczną, „moda" n a u k o w a n a ustawianie w jednej płaszczyźnie, pod jeden tytuł, t a k i c h samych faktów k u l t u r o w y c h z różnych czasów, z różnych k u l t u r i z różnych punktów k u l i ziemskiej (np. prace J . G. Frazera, u nas H . Biegeleisena). Prace te nie dawały, j a k wiadomo, n i c więcej ponad zwykłe, ciekawostkowe zestawienia faktów i nic nie wyjaśniały. N i c też dziwnego, że dzisiaj n i k t już t a k i c h prac nie pisze. Można natomiast obserwować w e współczesnej e t n o g r a f i i u t r w a l e n i e się i n n e j zupełnie m e t o d y badania k u l t u r y . Bada się więc nie jakiś jeden wytwór k u l t u r o w y i n i e „kulturę w ogóle", ale k o n k r e t n e j e d ­ n o s t k i t e r y t o r i a l n e : lokalne społeczności (wieś, gmina, miasto), lokalne g r u p y etnograficzne czy k o n k r e t n y l u d (etnos). T a k jest przede wszyst­ k i m w e t n o g r a f i i radzieckiej, t a k jest też — w różnym zresztą ujęciu — w e t n o g r a f i i z a c h o d n i e j . U podłoża przejścia n a taką metodę leży 3i Zob.: J . L u t y n . s k i, Antropologiczna monografia terenowa i badania spo­ łeczno-kulturowych przeobrażeń w Polsce współczesnej, „Przegląd S o c j o l o g i c z n y " , t. 15: 1961 z. 2, s. 36—59. T a m obficie c y t o w a n a l i t e r a t u r a . 3 4 �ETNOGRAFIA A WSPÓŁCZESNOŚĆ 59 właśnie p o j m o w a n i e t a k i e j społeczności l u b g r u p y i j e j k u l t u r y jako całości zespolonych z sobą elementów. K o n s e k w e n t n i e też stosuje się w t y c h badaniach m e t o d y k o m p l e k s o w e — równoczesny udział specja­ listów z w i e l u p o k r e w n y c h d y s c y p l i n . A l e jest t u jeszcze j e d n a konsekwencja. Skoro p r z e d m i o t e m p i r y c z ­ nych badań socjologii i e t n o g r a f i i czy a n t r o p o l o g i i k u l t u r a l n e j jest m n i e j więcej t e n sam (o istniejących p e w n y c h różnicach nie będziemy t u mówili), skoro nie można i nie da się oddzielić i odrywać sfery zja­ w i s k społecznych o d czysto k u l t u r o w y c h , skoro i t u , i t a m obowiązuje j e d n a k o w y sposób t r a k t o w a n i a t y c h zjawisk, skoro — dalej — zarów­ no socjologia, j a k etnografia używa w badaniach t e r e n o w y c h także wspólnych (nie wyłącznie) zasadniczych metod, j a k obserwacji, a n k i e ­ t y i w y w i a d u — to powstaje p y t a n i e : j a k a jest między t y m i n a u k a m i różnica, jeśli chodzi o badania empiryczne? 3 5 N i e będziemy tego p y t a n i a rozwiązywali. Pewne różnice niewątpli­ w i e itnieją, ale zbliżenie i c h (oczywiście w badaniach k o n k r e t n y c h społeczności l o k a l n y c h ) jest t a k duże, że te same badania można p r o ­ wadzić pod firmą jednej l u b d r u g i e j n a u k i , choć same p u n k t y wyjścio­ we są u o b u nieco inne . A l e gdybyśmy nawet nie chcieli wyciągać aż t a k daleko idących wniosków, to pozostaje n i e o d p a r t y m f a k t e m , że w etnograficznych badaniach współczesnych przeobrażeń k u l t u r o w y c h , o j a k i c h w niniejszych rozważaniach była m o w a , nieodzowne jest — aby procesy k u l t u r o w e móc w ogóle wyjaśnić — stosowanie m e t o d socjolo­ gicznych. Co 'do tego istnieje u większości współczesnych etnografów zgodna opinia. 36 Z p r z e d s t a w i o n y c h wyżej niektórych i pobieżnych r e f l e k s j i powsta­ łych na t l e k o n k r e t n y c h badań t e r e n o w y c h nasuwają się w n i o s k i co do dalszych szczegółowych studiów i d y s k u s j i . Dotyczą one m . i n . : p r z e d m i o t u e t n o g r a f i i jako głównie n a u k i historycznej, zajmującej się czy mającej się zajmować także współczesnymi z j a w i s k a m i k u l t u r o w y ­ m i , ale znów t a k , aby n i e zakreślać e t n o g r a f i i zbyt szerokich r a m i n i e zagubić w t y m j e j zasadniczego p r z e d m i o t u ; n i e t y l e ścisłego oddzie­ lenia zakresu badań e t n o g r a f i i o d zakresu i n n y c h sąsiednich n a u k ( h i ­ s t o r i i , socjologii, e k o n o m i i itd.), ile c h a r a k t e r u i c h współpracy w bada35 nica Nieco inaczej jest w badaniach stopnia ( k w e s t i a źródeł). c z y s t o h i s t o r y c z n y c h , ale j e s t to t y l k o r ó ż ­ Z n a m i e n n e , że J . L u t y ń s k i , mówiąc o a n t r o p o l o g i c z n y c h monografiach t e r e n o w y c h , uważa j e z a równoznaczne z t e r e n o w y m i m o n o g r a f i a m i s o c j o l o g i c z ­ n y m i (op. cit., s. 37 n.). I s t n i e j e , j a k w i a d o m o , t e n d e n c j a zastąpienia t e r m i n u „etnografia" i n n y m , m. i n . właśnie antropologią kulturalną, który to t e r m i n p r z y ­ j ą ł się w U S A całkowicie. 3 6 �JÓZEF 60 BURSZTA niach k o m p l e k s o w y c h ; ustalenia, co należy rozumieć pod „zjawiskami współczesnymi" ,które m a badać etnografia. T a k j a k istnieje przyjęty schemat t r a d y c y j n y c h zagadnień etnograficznych, t a k p o w i n i e n być przyjęty odnośny układ współczesnych zjawisk k u l t u r o w y c h ; przejęcia pojęć i m e t o d ze współczesnej socjologii a d e k w a t n y c h do badań i p r o ­ blemów etnograficznych oraz z k o l e i w y p r a c o w a n i a n o w y c h pojęć i m e ­ t o d stosownie do bieżących potrzeb i t d . T y l k o w t e d y etnografia może służyć bieżącym potrzebom życia, może stać w służbie społeczeństwa — a o t o przecież także w nauce chodzi. Józef Burszta ETHNOGRAPHIE Einige methodologische UND GEGENWARTSFORSCHUNG Reflexionen in Verbindung mit Polnischen Westgebieten den Forschungen in den Z u s a m m e n f a s s u n g D e r L e h r s t u h l für E t h n o g r a p h i e d e r Universität Poznań führt u n t e r L e i t u n g des V e r f a s s e r s s e i t e i n i g e n J a h r e n u.a. F o r s c h u n g e n über die. gegenwärtigen k u l t u r e l l e n U m w a n d l u g e n i n ländlichen G e g e n d e n der p o l n i s c h e n Westgebieten. D e r A r t i k e l i s t ein skizzenartiger V e r s u c h z u r E r f a s s u n g einiger auf dem G r u n d e dieser F o r s c h u n g e n stehender methodologischer Voraussetzungen. Die Besiedlung des L a n d e s i n den polnischen Westgebieten mit Ansiedlern v o n m a n n i g f a l t i g e r r e g i o n a l e r H e r k u n f t führte z u m Z u s a m m e n s t o s s v e r s c h i e d e n e r r e ­ gionaler K u l t u r e n , i n denen begannen: eine der wissenschaft, und welche Der charakteristische Umwandlungen die F r a g e , sich Massenkultur inwieweit mit Verfasser diesen bespricht die eine gegenseitige Kulturmerkmale. methodologischen Diskussion, Bereich neuer gegenwärtigen entsteht sich von Kulturelementen, Herausbildung fluss Es Verfall auch Gleichzeitig offenbart die des auf die Kultur Ethnographie, zeitgenössichen Konsequenzen die i n v e r s c h i e d e n e n Ausdehnung der daraus anderer sich zu Ländern ethnographischen Lebens. Geschichts­ befassen ergeben und ein E i n - ländlichen als eine Erscheinungen sich zu vollziehen Übernahme hat werden. i m Gange Forschungen befindliche über den d e r t r a d i t i o n e l l e n V o l k s k u l t u i r h i n a u s z u m Gegenstände h a t : i n P o l e n , an­ der sowjetischen der westdeutschen Ethnographie, i n d a r D D R , i n der Ethnographie. Angesichts Tschechoslowakei des ungestümen Zerfalls sowie in der t r a d i ­ t i o n e l l e n Valksfculitiur, s t e h t die E t h n o g r a p h i e h e u t e überall v o r d e m P r o b l e m , e i n e r ­ seits die Ausgleichspirozesse z u u n t e r s u c h e n , a n d e r e r s e i t s s i c h d e r zesse aineir n a t i o n a l e n , r e g i o n a l e n o d e r l o k a l e n V e r e i n i g u n g des gesellschaftlich-kulturellen funktioneller „Neuen" zu einem Einen nungen schnelle Einheiten der Entstehung neuer i m dialektischen Verschmelzungsprozess neuen, ähnlichen Lebens, qualitativ Fragenkomplex i n d e n ländlichen Umgestaltungen: Gegenden die anderen bilden die unserer voneinander Ganzen Gestaltungspro­ grundlegender Formen struktureller und des „ A l t e n " und anzunehmen. kulturellen Westgebieten. unterschiedlichen Gegenwartserschei­ Dort vollziehen Kulturen der sich sich �ETNOGRAFIA dort niedergelassenen, Zerfall, teils einem verschiedenen gegenseitigen vollzogen Situation: von Stereotyps men, neuer Beurteilungen lokaler verschiedener alter u n d neuer einheitlichen, mehr oder sondern regionalen sich immer entstandener — also ein teilweise einem anheimge­ gesellschaftlichen neuer Verhaltungsfor- der Kulturintegration i m der sowie harmonierenden gleichzeitig 'sind in einer konkreten Kulturelemente weniger Gruppen Der Prozess Gemeinschaften 61 und Adaptationsprozess sowie und Wertungen. Bereiche konkreter Kulturprozess, WSPÓŁCZESNOŚĆ Diffusions- fallen. Diese Prozesse Wirkungen A Vereinhaitlichungsprazess die V e r e i n i g u n g Ganzen — 'gesellschaftlicher zu ist n i c h t Prozess. einem n u r ein Um diese k o m p l i z i e r t e E r s c h e i n u n g z u erklären, können w i r diese u n d j e n e P r o z e s s e voneinander turellen trennen, Erzeugnisse ebenso, nicht schaftlichen Kopplung Erzeugnisse Hieraus chung schen und ergibt solcher menschlichen einer Verhalten, Kultur die von ihrer kann. Ohne ein gesellschaftliches L e b e n kul­ gesell­ bleiben sich kul­ unverstanden. sich einerseits Erscheinungen, Untersuchungen Ergebnisse dem t r e n n e n u n d sie n i c h t a l s selbständige E r z e u g n i s s e , für selbst b e s t e h e n d , b e h a n d e l n turelle w i e man bei Untersuchung von nicht über d e r Soziologie die N o t w e n d i g k e i t andererseits das die zeitgenössischen in Anspruch einer Bedürfnis, komplexen bei den Voraussetzungen, zu nehmen. Untersu­ ethnographi­ die Methoden � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/66657a0fd66e520c99a9728fdd6ac2da.pdf c536bdd1b80d1423d4aad24c0b01efb1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1560 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1443 Title A name given to the resource Wczesne źródła wiedzy o Ameryce w Polsce: Jan Dantyszek i "Dekady Nowego Świata (1516)" Pietra Martire'a D'Anghiery / ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39, s.77-108 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tomicki, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXIX: 1995, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 RYSZARD TOMICKI Instytut Archeologii i Etnologii P A N , Warszawa WCZESNE ŹRÓDŁA WIEDZY O AMERYCE W POLSCE: JAN DANTYSZEK I DEKADY NOWEGO ŚWIATA (1516) PIETRA MARTIRE'A D'ANGHIERY Studia nad drogami i chronologią rozprzestrzeniania się wiadomości o Ameryce wśród mieszkańców Europy były i są prowadzone w bardzo wielu krajach. W Europie zachodniej, począwszy od zarania X I X w., zgro­ madzono w tym zakresie olbrzymią dokumentację, którą obecnie rzadko udaje się wzbogacić, zwłaszcza gdy chodzi o najwcześniejszy okres odkry­ wania i poznawania nowej części świata. W krajach Europy środkowo­ wschodniej, w tym w Polsce, sytuacja wygląda nieco inaczej. Tutaj naukowe zainteresowanie pierwocinami wiedzy o Nowym Świecie zawsze było mniej­ sze, a najszerzej nawet zakrojone dociekania pojedynczych badaczy nie mo­ gły ogarnąć całego, bardzo rozproszonego na ogół zasobu źródeł. W kon­ sekwencji na przykład w Polsce, gdzie tematyką, o której mowa, zajmowało się w sposób systematyczny zaledwie parę osób , wiele prac - czasem pod­ stawowych, ale i żmudnych - czeka jeszcze na wykonawców . Stale trwa także ujawnianie nowych źródeł i danych oraz wydobywanie na światło dzienne takich, które kiedyś zostały już ujawnione, lecz niedocenione lub przeoczone popadły w zapomnienie . 1 2 3 1 Oprócz nieżyjącego już Bolesława Olszewicza, który studia nad wczesnymi polskimi americanami rozpoczął w 1910 r. i kontynuował przez wiele dziesięcioleci, oraz Janusza Tazbira, od lat sześćdziesiątych podejmującego stale tę problematykę w rozmaitych kontek­ stach i ujęciach, kilka prac opublikował także Romuald Wróblewski. Liczba autorów pojedyn­ czych publikacji z tego zakresu jest oczywiście większa. Aby nie być gołosłownym, wskażmy na pilną potrzebę inwentaryzacji druków dotyczą­ cych Ameryki z XVT-XVTII w., przechowywanych w polskich bibliotekach. Pod tym względem sytuacja wygląda o wiele lepiej w byłej Czechosłowacji, gdzie w minionych latach w analogicz­ ną kwerendę zaangażowano sporo sił i środków, czego ostatnim efektem jest wydany w Pradze katalog źródeł do historii wypraw odkrywczych i podboju Nowego Świata, będących w posia­ daniu czeskiej Biblioteki Narodowej (Kašpar 1992; tamże na s. 12-19 obszerna bibliografía wcześniejszych publikacji). Przykładem źródeł zapomnianych może być list hiszpańskiego konkwistadora Hernana Cortesa do Jana Dantyszka z 1529 r. (mylnie datowany na rok 1547), od lat przechowywany w Bibliotece Ossolińskich we Wrocławiu, lecz wprowadzony do literatury przedmiotu dopiero w ostatnim okresie (Tomicki 1992). 2 3 �78 RYSZARD TOMICKI Szkic niniejszy należy do tego ostatniego nurtu, z jednej strony będąc przyczynkiem do wiedzy o źródłach i charakterze wczesnych wiadomości 0 Ameryce przenikających do Polski, z drugiej zaś próbą uzupełnienia kilko­ ma szczegółami biografii Jana Dantyszka, najbardziej fascynującej w kon­ tekście amerykanistycznym osobistości polskiego Renesansu. Od przypom­ nienia tej postaci wypada też zacząć nasze rozważania, gdyż zajmuje w nich ona centralne miejsce. * Jan Dantyszek (1485-1548) - z pochodzenia gdański Niemiec, Sarmata z wyboru, absolwent Akademii Krakowskiej, pisarz i sekretarz królewski (1504-1515), później głównie dyplomata w służbie Zygmunta I i królowej Bony, wreszcie biskup chełmiński (1530/1532) i warmiński (1538), a przy tym poeta i humanista - miał w swej biografii epizod raczej nietypowy dla poddanych polskich królów epoki wielkich odkryć geograficznych. Spędził mianowicie dużo czasu w Hiszpanii w charakterze stałego rezydenta; i „wżył się w nią", jak powie historyk (Kot 1987, s. 150), bardziej aniżeli którykol­ wiek z Polaków mających okazję dotrzeć w XV i X V I w. do tego odległego zakątka Europy. Za Pireneje wyruszył Dantyszek wiosną 1524 г., wysłany przez króla Zygmunta I w celu objęcia spadku należnego Bonie po jej zmarłej w Nea­ polu matce, Izabeli Aragońskiej. Kraj, do którego zmierzał, nie był mu całkowicie obcy. Na Półwyspie Iberyjskim przebywał już jako poseł dwu­ krotnie, w latach 1519 i 1522-1523, każdorazowo po kilka miesięcy. Tym razem wszakże musiał zadomowić się tam na dłużej - początkowo na skutek komplikacji spadkowych, następnie w związku z nominacją na stałego pol­ skiego przedstawiciela przy dworze cesarza Karola V, będącego jednocześnie (jako Karol I) królem Hiszpanii. Funkcję ambasadora pełnił osiem lat. Przez pięć lat, do lipca 1529 г., mieszkał nieprzerwanie w Hiszpanii. Przez pozo­ stałe trzy lata podróżował śladem cesarza po Italii, Niemczech i Niderlan­ dach. Do Polski wrócił dopiero w lipcu 1532 r. W 1528 г., w okolicznościach po dziś nie opisanych, Dantyszek zetknął się i zaprzyjaźnił z Hernanem Cortesem, sławnym już wtedy konkwistado­ rem, zdobywcą Meksyku, który przypłynął do Hiszpanii, aby bronić honoru 1 zabiegać o stosowną do zasług gratyfikację. W jakiś czas potem przyjaźń z „wielkim Cortesem" utrwalona została w paru dystychach autobiogra­ ficznego poematu Vita Ioannis Dantisci (Dantyszek 1950, s. 298). Utwór, opublikowany po raz pierwszy w 1693 r. w Gdańsku, w następnym stuleciu 4 4 Tu i w innych miejscach, gdzie mowa o życiu i działalności Dantyszka bez przywoła­ nia źródła informacji, wykorzystano publikacje Władysława Pociechy (1938; 1949-1958), Henry'ego de Vochta (1961), Inge Britte Muller-Blessing (1967-1968), Zenona Nowaka (1982) oraz dane zawarte w Nowym Korbucie (1963-196:5, I I , s. 113-119). �WCZESNE ŹRÓDŁA WIEDZY O AMERYCE W POLSCE 79 dwukrotnie przedrukowany we Wrocławiu i Lipsku, umożliwił XIX-wiecznym historykom wpisanie do życiorysu Dantyszka egzotycznej bądź co bądź znajomości. Był to najwcześniejszy szerzej znany ślad pośredniego związku Dantyszka z Nowym Światem. Bardzo długo jednak przyjaźń z hiszpańskim konkwistadorem, chętnie przypominana, stanowiła wyłącznie ciekawostkę, pozbawioną w zasadzie większego znaczenia. Nie dostrzegano w niej nade wszystko żadnego odniesienia do ewentualnych ogólniejszych zainteresowań zamorskimi od­ kryciami i podbojami. Słowem nie wspomniał o takiej możliwości Michał Wiszniewski, ubiegłowieczny historyk literatury, choć udało mu się - jako pierwszemu - trafić na list Cortesa do polskiego posła, wysłany z Ameryki, z wyspy Hispanioli (Wiszniewski 1844, s. 239-240). Inny ówczesny badacz przeszłości, Ludwik Finkel, informując o znajomości z „wielkim odkrywcą, genialnym Kortezem", pisał zarazem, iż Dantyszka mało obchodziły od­ krycia w Nowym Świecie (Finkel 1879, s. 382, 383). Inkorporacja Dantyszka do stosunkowo wąskiego grona osób, które od początków X V I w. przeszczepiały na polski grunt wiedzę o nowych wyspach i lądach, trwała wiele dziesiątków lat. Na dobrą sprawę dokonała się do­ piero około połowy X X w. Obecnie, jeśli sięgnąć po opublikowane źródła i prace tematyce tej poświęcone, z gromadzonych wysiłkiem dawniejszych i współczesnych badaczy strzępów informacji, bo jednak nadal są to tylko strzępy, wyłania się dość klarowny mimo wszystko obraz. Przypomnijmy krótko podstawowe fakty, nie stroniąc tu i ówdzie od własnych komentarzy i uzupełnień. Problematyka zamorskiej ekspansji Hiszpanii znajdowała się w polu obserwacji posła Zygmunta I co najmniej od początku 1525 г., o czym świadczy kilka listów wysłanych wtedy do polskiego króla oraz podkanclerzego Piotra Tomickiego (AT VII, s. 174, 214, 244-245). Zawarte w owych listach doniesienia o bardziej lub mniej istotnych zdarzeniach związanych z Ameryką ujawniają przy okazji, że adresatom nie trzeba było specjalnie tłumaczyć, co to są „Indie" czy też „nowe wyspy" i czego szukają tam poddani Karola V. Wzmianki te, ważne same w sobie, stwarzają jednocześnie właściwą perspektywę dla oceny późniejszej znajomości z Cortesem i będącej jej owocem korespondencji. Trzy odnalezione dotychczas listy konkwistadora do Dantysz­ ka -jeden pisany w Madrycie we wrześniu 1529 г., dwa wysłane z Meksyku 5 5 Nazwą „Indie" określano wówczas - zwłaszcza w Hiszpanii - zarówno Amerykę, jak i południowo-wschodnie obszary Azji, rozróżniając je za pomocą przymiotników jako Indie Zachodnie oraz Indie Wschodnie. Niejednoznaczność nazwy bezprzymiotnikowej jest oczywis­ ta, nawet wtedy, gdy wiadomo, iż mowa o „Indiach" hiszpańskich. Z tego powodu np. Gaspar Contarini, wieloletni ambasador Wenecji w Hiszpanii, składając 16 listopada 1525 r. końcowe sprawozdanie ze swej misji przed senatem republiki, zwracał uwagę słuchaczy na dwoistość Indii należących do Hiszpanii i podkreślał geograficzną odrębność Indii Wschodnich i Zachod­ nich (Contarini 1840, s. 47-54). Terminologia używana przez Dantyszka, podobnie jak treść wskazanych wzmianek z 1525 г., zasługują na osobną analizę. �80 RYSZARD TOMICKI w siepniu 1531 r. i stanowiące to samo pismo, zdublowane dla zwiększenia prawdopodobieństwa dotarcia do adresata - oraz dodatkowo list znany Michałowi Wiszniewskiemu, dziś zaginiony, potwierdzają przyjacielski charak­ ter więzi łączących ich nadawcę i odbiorcę. Ale ukazują także pragmatyczne oczekiwania pokładane w listowych kontaktach. Cortes pragnął dowiady­ wać się o wydarzeniach w Europie, Dantyszek natomiast czekał na nowiny o działalności Hiszpanów na zachodniej półkuli, w szczególności w Meksyku, dokąd Cortes wrócił w 1530 r. (por. Niklewicz, Tazbir 1970; Axer 1990; Tomicki 1992). W tym okresie, u progu czwartej dekady XVI w., pierwszy pochodzący z Polski odbiorca listów z Ameryki (Olszewicz 1947, s. 46) dysponować już musiał znaczną wiedzą o Nowym Świecie. Trudno wyobrazić sobie, by mogło być inaczej. Choćby dlatego, iż podczas spotkań z hiszpańskim zdo­ bywcą w Madrycie i Toledo, gdzie rodziła się wzajemna sympatia i poczucie zażyłości , doświadczenia i dokonania Cortesa z pewnością stanowiły naj­ bardziej atrakcyjny temat rozmów. O poznawczych korzyściach wyniesionych ze znajomości z Cortesem, zarówno tych bezpośrednich, jak i pośrednich, nie sposób jednak wiele powiedzieć, gdyż - jak dotąd - poszukiwanie ich echa w korespondencji słanej w latach 1528-1529 z Hiszpanii do Polski nie przyniosło pozytywnych rezultatów. W istocie jedynym nawiązującym do tej kwestii świadectwem są dwa listy kanclerza wielkiego koronnego, Krzysztofa Szydłowieckiego, z których wiadomo, że ich autor zabiegał w 1529 r. u Dantyszka o przywie­ zienie mu w prezencie Indianina, jednego z wielu towarzyszących Cortesowi w podróży do Hiszpanii, lecz zamiast Indianina otrzymał w początkach roku 1530 wizerunek zdobywcy Meksyku (AT X I , s. 221; X I I , s. 110; Kieszkowski 1912, I I , s. 336-337). Można z dużym prawdopodobieństwem przy­ jąć, że chodziło o medal konkwistadora wykonany w 1529 r. przez niemie­ ckiego artystę, Krzysztofa Weiditza, działającego wówczas w Hiszpanii m.in. przy wsparciu Dantyszka . Należy tu dodać, że w tym samym czasie Weiditz sporządził serię rysun­ ków ukazujących postacie meksykańskich Indian, którzy prezentowani byli na dworze Karola V i stanowili nie lada atrakcję, skoro jednego wysłano aż do Rzymu, aby mógł obejrzeć go sobie papież Klemens V I I (por. Hampe 1927; Cline 1969). Zapewne więc i Dantyszek podziwiał indiańskich arysto­ kratów przybyłych dla oddania hołdu hiszpańskiemu monarsze, jak również uświetniającą orszak Cortesa „cyrkową trupę", złożoną z żonglerów wyko­ nujących swe sztuki nogami, graczy w piłkę odbijaną biodrami i łokciami, 6 7 6 W dwóch wymienionych miastach Dantyszek i Cortés spędzili razem najwięcej czasu w latach 1528-1529, choć nie były to jedyne miejsca, gdzie mogli się spotkać lub na pewno się spotkali. Dokładniejsze ustalenia na ten temat przedstawione zostaną w innej publikacji. O medalu Cortesa por. Babelon 1954. W Polsce o Weiditzu pisano głównie jako o auto­ rze medali Dantyszka (Kieszkowski 1919; GumoAvski 1929; Pociecha 1938, s. 428). 7 �81 WCZESNE ŹRÓDŁA WIEDZY O AMERYCE W POLSCE albinosów, karłów, garbusów itp. Zważywszy zaś na ówczesne zaintereso­ wanie wyglądem i przymiotami mieszkańców egzotycznych krajów oraz na bliskie związki Weiditza z Dantyszkiem po roku 1529, nie wykluczone, że w posiadaniu tego ostatniego znalazły się też jakieś wizerunki Indian. Na ile wiedza polskiego posła wykraczała poza doraźne obserwacje pozwala domyślać się fakt, iż opuszczając Hiszpanię w 1529 r. wysłał do Polski trzy „komentarze" poświęcone geograficznym odkryciom Hiszpanów i Portugalczy­ ków. Jakkolwiek wszelki ślad po nich zaginął i zagadką pozostaje, czy pod enigmatyczną nazwą kryły się rękopisy, czy może jakieś druki , to jednak sądzić wolno, że jako źródło informacji miały one niepoślednią wagę. W prze­ ciwnym razie nie zabiegałby pewno o ich kopię Lazzaro Buonamico, profesor łaciny i greki na uniwersytecie w Padwie, który słyszał o „komentarzach" w Bolonii, w trakcie spotkania z Dantyszkiem (podróżującym z Hiszpanii przez Italię do Niemiec), a po paru latach prosił o przysłanie mu starannego odpisu owych tekstów. Zależało mu na zapoznaniu się z nimi bardziej aniżeli na srebrze i złocie (AT XIV, s. 793-794; Pociecha 1949-1958, IV, s. 261). List w tej sprawie z grudnia 1532 r. warto zestawić z pewnym mało znanym faktem. Otóż siedem lat później, w roku 1539, spod pióra Buonamica wyszła jedna z najwcześniejszych gloryfikacji odkrycia Ameryki, jakie notują dzieje europejskiego piśmiennictwa. Przyrównał on je pod względem historycznego znaczenia (nb. wraz z wynalazkiem druku) już nie tylko do dokonań świata 8 9 8 Odsyłając w tym względzie chociażby do klasycznego już dzieła Margaret Т. Hodgen (1964, w szczególności rozdz. I V i V), dla przybliżenia realiów, o których tu mowa, warto przytoczyć fragment datowanego 12 maja 1526 r. w Sewilli listu Andrea Navagero, ambasa­ dora weneckiego w Hiszpanii, do О ю у а л ш ^ о Battisty Ramusio. W liście, oprócz różnych nowinek związanych z „Indiami", znalazły się także wrażenia z obserwacji jakiejś grupy meksykańskich Indian: „Widziałem też kilku młodzieńców z tamtych ziem, przybyłych z pew­ nym zakonnikiem, który tam głosił wiarę, w celu naprawy swoich obyczajów. Są to synowie wielkich panów pośród nich. Chodzą odziani na swój sposób, na poły nadzy, okryci czymś, co przypomina krótki kubrak. Włosy mają czarne, twarz szeroką, a nos rzymski, niczym Czerkiesi [sic!], lecz kolor ich skóry wpada w popielaty. Wydają się bardzo rozumni i biegli w wielu rzeczach, zaś gra w piłkę, jaką pokazali na modlę przyjętą w ich kraju, była nadzwyczajna. Piłka jest z rdzenia pewnego bardzo lekkiego drzewa, łatwo podskakująca, wielkości dużej brzoskwini albo większa, i odbijając ją czy też wyrzucając nie czynią tego rękami ani nogami, lecz wyłącznie biodrami. Robią to z taką zręcznością, że widowisko było cudowne. Czasem całkowicie leżeli na ziemi, aby odrzucić piłkę, a wszystko to wykonywali z ogromną zwin­ nością"; A. Navagero, Viaje por España (1524-1526), Madrid 1983, s. 124-125; cyt. za: Bustamante 1986, s. 67-68. Atrakcyjność indiańskiego „cyrku" Cortesa była jeszcze większa. 9 Na ogół „komentarze" uważane są za autorskie opracowanie Dantyszka (Tazbir 1968, s. 7; 1990, s. 67; Wróblewski 1977, s. 29). W grę wchodzić mogły jednak także kopie jakichś drukowanych, ale trudno dostępnych relacji. Przykładem uciekania się do takiej praktyki jest pochodzący z końca trzeciej dekady X V I w. - a więc współczesny „komentarzom" Dantyszka - Codex Vindobonensis S.N. 1600 {Cartas I960), przygotowany w Hiszpanii, najprawdopodob­ niej dla Ferdynanda Habsburga (Borah 1962), a zawierający m.in. odpisy pięciu listów-relacji Cortesa, wysłanych do Karola V w latach 1519-1526. Drugi, trzeci i czwarty list skopiowane zostały nie z oryginałów, lecz z ich drukowanych wersji, wydanych w Hiszpanii w latach 1522, 1523, 1525 (Ruwet 1988). �82 RYSZARD TOMICKI antycznego, czego po humaniście można się było spodziewać, lecz wprost do dzieła zbawienia . Jeśli cenne „komentarze" Dantyszka dotarły w końcu do Padwy, a wątpić w to nie ma powodu, musiały przyczynić się do powstania tej opinii, albowiem jeszcze w końcu 1532 r. - jak wynika ze wspomnianego listu - Buonamico mało co wiedział o Nowym Świecie, a i namiętność do geografii jako takiej odkrył w sobie całkiem niedawno. Wiedza i zbiory, jakimi dysponował Dantyszek, nie były tuzinkowe. Władysław Pociecha (1938, s. 427; 1949-1958, IV, s. 261) ujawnił list Marka Laurinusa Plotza z maja 1531 г., w którym ten brugijski kanonik i geograf prosił Dantyszka o dane dotyczące nowo odkrytych wysp, zamierzając je wykorzystać przy sporządzaniu globusa. Z kolei z dokumentów spadkowych rodziny Dantyszka wiadomo (Birkenmajer 1924, s. 288), iż w siedzibie biskupiej w Lidzbarku Warmińskim pozostało po nim - prócz zegarów, instrumentów astronomicznych, kolekcji obrazów, całej biblioteki i wielu cennych drobiazgów - również kilka globusów oraz prawdziwy rarytas, ręcznie wykonana mapa „Indii" (eine Indianische beschribene Mappa) . Obraz dopełnia szereg listów z lat 1534-1538, świadczących o trwałości zainteresowania szacownego już wtedy biskupa sprawami Nowego Świata. Wzmianki na ten temat, pojawiające się w korespondencji nadsyłanej z róż­ nych stron Europy przez znajomych i przyjaciół, mających łatwiejszy dostęp do aktualnych wiadomości, dają pewność, że oczekiwania Dantyszka w tej materii były szeroko znane. On zaś zdołał zapewnić sobie całkiem niezłych informatorów. Z jednej strony byli wśród nich ludzie powiązani z dwo­ rem Karola V, jak Korneliusz D. Schepper, dyplomata i humanista , czy Juan de Comalonga, cesarski sekretarz, który w kwietniu 1534 r. przesłał Dantyszkowi ni mniej, ni więcej tylko odpisy listów świeżo otrzymanych ex novo orbe (AT XVI/1, s. 421). Z drugiej strony informowali go przedsta­ wiciele działających w Hiszpanii niemieckich kupców i bankierów, z który­ mi od lat utrzymywał bliskie stosunki, w szczególności Hieronim Sailer i Henryk Ehinger, znani z tego, iż w 1528 r. jako faktorzy potężnych Welserów uzyskali od Karola V prawa do kolonizacji Wenezueli; w późniejszych latach obaj mieli bezpośrednie kontakty z Ameryką . To, co powiedziano wyżej, całkowicie wystarcza, żeby uznać Jana Dan­ tyszka za postać wyjątkową w Polsce pierwszej połowy XVI w. Biorąc pod uwagę obecny stan badań nad recepcją odkrycia Ameryki przez staropolskie 10 11 12 13 1 0 B. Feist Hirsch, Damiao de Gois, The Hague 1967, s. 103; pod. za: Elliott 1970, s. 9-10. Mapa ta, jeszcze w okresie międzywojennym identyfikowana jako „mapa Indii Zachod­ nich" (Olszewicz 1931, s. 16) lub „mapa Indii (Ameryki)" (Pociecha 1938, s. 428), w czasach nam bliższych zmieniła się, nie wiedzieć czemu, w „mapę drogi do Indii" (Olszewicz 1956, s. 340-341; 1957, s. 22; Hajdukiewicz 1960, s. 155; Tazbir 1969, s. 16; 1970, s. 34). Por. nowe dane na jej temat w: Fontán, Axer 1994, s. 269-270, 324-325, 340-341. A T XVI/1, s. 213-214; X V I / 2 , s. 333; X V I ] , s. 600, 719, 737. A T X V , s. 629; X V I I , s. 360; Pociecha 1949-1958, I V , s. 260, 410; por. też A T X V I / 1 , s. 61. Inni korespondenci: A T X V I / 1 , s. 135-136; X V I / 2 , s. 96. 1 1 1 2 1 3 �WCZESNE ŹRÓDŁA WIEDZY O A M E R Y C E W POLSCE 83 14 elity w tym okresie , można bez wahania stwierdzić, że nikt inny nie był wówczas w takim stopniu zafrapowany wydarzeniami na zachodniej półkuli i nie miał tylu możliwości zdobywania o nich wiedzy. A przy tym rzeczywisty wymiar owego fenomenu nadal nie jest do końca rozpoznany. Przykładem niespodzianek, jakie kryć jeszcze mogą archiwa, niechaj będzie umykający dotąd uwadze badaczy drugi - obok Cortesa - korespondent Dantyszka spoza Atlantyku. Był nim niejaki Mendoza, którego listy z Meksyku z 1531 г., co najmniej dwa, bo mówi się o nich w liczbie mnogiej, odzyskał w 1810 r. ze Szwecji - razem z wieloma cennymi archiwaliami i książkami wywiezionymi niegdyś jako łup wojenny - książę Adam Jerzy Czartoryski . Niestety, listy nie przetrwały w zbiorach Czar­ toryskich do naszych czasów, wskutek czego trudno nawet zidentyfikować ich nadawcę, gdyż w otoczeniu Cortesa, gdzie zapewne należałoby go szu­ kać, nazwisko Mendoza nosiło kilku ludzi. Ale ktokolwiek to był, jego pisane zza oceanu listy skłaniają do wniosku, że Dantyszek starał się mieć kontakty z ludźmi działającymi w Nowym Świecie niezależnie od tego, czy łączyły go z nimi ściślejsze więzy, jak z Cortesem, czy nie. Wiele nowych danych do wizerunku Dantyszka-„amerykanisty" dostar­ czają też prowadzone od kilku lat pod kierunkiem Jerzego Axera systematy­ czne studia nad jego korespondencją, rozsianą po Europie, wcześniej badaną wyrywkowo i bez specjalnego uwzględnienia zainteresowań Nowym Świa­ tem. Wstępne analizy tego materiału doczekały się już publikacji (Axer, Tomicki 1994; Tomicki 1994). Obiecującym polem eksploracji mogą okazać się również polskie i za­ graniczne biblioteki, gdzie na pewno przetrwała jakaś część americanów z księgozbioru gromadzonego do roku 1548 w Lidzbarku Warmińskim, a później rozproszonego w zawieruchach dziejowych. Na pewien optymizm w tym względzie pozwala jedna, dość niepozorna książka, od mniej więcej czterdziestu lat przechowywana w Bibliotece Narodowej w Warszawie, a mi­ mo to nieobecna w literaturze przedmiotu. Książka, której autorem jest Petrus Martyr Angleria, nosi tytuł De orbe novo decades (Dekady Nowego Świata). Wydana została w 1516 r. w Hisz­ panii, w położonej opodal Madrytu miejscowości Alcalá de Henares. Na stronie tytułowej, u góry, widnieje doskonale zachowany podpis: Jo[annes] Dantiscus. Poniżej, sporządzona tą samą ręką adnotacja informuje o miejscu 15 1 4 Od kilkudziesięciu lat główny zrąb wiedzy o pierwszej połowie X V I w. nie uległ zasad­ niczym zmianom i obejmuje przede wszystkim wzmianki z pism Jana z Głogowa, Jana ze Stobnicy, Macieja z Miechowa, Macieja Kmity z Szamotuł oraz Mikołaja Kopernika. Ich najpełniejszą prezentację i analizę znaleźć można w pracach Bolesława Olszewicza (1931, s. 8-20), Avrahma Yarmolinsky'ego (1937, s. 10-36) i Edwarda Rosena (1934). Specyfikacya Książek i Dokumentów darowanych przez króla szwedzkiego młodemu AJ. Czartoryskiemu, Biblioteka Czartoryskich w Krakowie, rkp. 1.182, s. 239 (pozycja nr 77). Listy owe znalazły się najpewniej w Puławach, skąd w jakimś momencie musiały zniknąć, być może podczas powstania listopadowego (o ówczesnych losach kolekcji puławskich por. Buczek 1930). 1 5 �84 RYSZARD TOMICKI i czasie nabycia dzieła. Obok zlatynizowanej nazwy Barcelony figuruje tam data 14 czerwca 151..., bez ostatniej cyfry, najwyraźniej odciętej przy opra­ wianiu książki, lecz z dobrze widoczną jedynką na przedostatniej pozycji. Owa jedynka rozstrzyga problem datowania aktu nabycia. W drugiej deka­ dzie X V I w. Dantyszek tylko raz przebywał w Barcelonie - w 1519 г. I był tam na pewno 14 czerwca (por. Pociecha 1938, s. 425) . To pierwsze znane dzieło ze zbiorów Dantyszka w całości poświęcone Ameryce jest nie tylko dobrym prognostykiem dla przyszłych poszukiwań. Dzięki szczęśliwemu przypadkowi mamy zarazem do czynienia z książką, która zasługuje na szczególną uwagę i to z kilku różnych powodów. Jednym z nich, może najważniejszym, jest pojawiająca się za sprawą zachowanego egzemplarza możliwość poszerzenia wiedzy o początkach Dantyszkowego zainteresowania odkryciami geograficznymi. Problem, choć intrygujący, rzadko stawiany był otwarcie, ponieważ na ogół zakładano, iż wszystko wyjaśnia tu pobyt na dworze Karola V w latach 1524-1532. Niemniej jednak przynajmniej raz wysunięto w tej sprawie całkowicie odmienną i bardzo konkretną hipotezę. Według niej, szczególną sposobność do zdobycia infor­ macji zdolnych rozbudzić trwałe zaciekawienie poczynaniami Europejczy16 1 6 Książka, dziś opatrzona sygnaturą XVI.F.2073, poprzednio była własnością głośnego w swoim czasie bibliofila, ks. dr Ludwika Zalewskiego (zm. 1952; por. Flanczewska 1972). Jedynym śladem jej wcześniejszych dziejów jest adnotacja na stronie tytułowej: Residentiae Opoliensis Scholarum Piarían 1752. Wiadomość o istnieniu tego dzieła bardzo długo nie mogła wejść do naukowego obiegu, chociaż nie brakowało ku temu okazji. W 1953 r. cenny druk został zmikrofilmowany, a stosowną informację podano w Katalogu mikrofilmów (Rok 4, Warszawa 1955, s. 16, nr 101), gdzie, niezależnie od tytułu i nazwiska autora, książka wydana w Hiszpanii w 1516 г., rzadkość w Polsce, wręcz rzucała się w oczy. W 1977 r. o posiadaniu przez Dantyszka De orbe novo decades wspomniała Krystyna Niklewiczówna (1977, s. 93), nie podając żadnych dodatkowych informacji. Piszący te słowa dotarł do dzieła Anghiery dzięki wzmiance w katalogu mikrofilmów, gromadząc dalie o XVT-wiecznych americanach w polskich zbiorach; odkrycie na stronie tytułowej autografu Dantyszka nastąpiło na początku 1992 r. Jak się następnie okazało, wcześniej książka stała się już obiektem zainteresowania dr Mieczysława Mejora z Instytutu Filologii Klasycznej Uniwersytetu Warszawskiego (o czym był uprzejmy powiadomić mnie prof. Jerzy Axer). W 1987 r. prezentowano ją ponadto na wystawie „Oprawy polskie", zorganizo­ wanej przez Bibliotekę Narodową i Oddział Warszawski Towarzystwa Przyjaciół Książki. W katalogu wystawy podano, iż książka „być może została zakupiona, gdy Dantyszek bawił w Barcelonie (styczeń-wrzesień 1519), wysłany przez Zygmunta I w poselstwie na dwór hiszpański, lub później (1524-1532), kiedy to mianowano go pierwszym polskim stałym posłem w Hiszpanii" {Oprawy polskie..., Warszawa 1987, s. 28; autor opisu - Maciej Dąbrowski). W rzeczywistości sporządzona ręką Dantyszka adnotacja: Ex Barcinonae Hispaniae XIIII Junii 151 [?] pozwala jednoznacznie datować akt nabycia, co niezależnie stwierdził również dr M . Mejor. Egzemplarz z Biblioteki Narodowej jest jednym z 32 egzemplarzy tego dzieła znajdujących się w bibliotekach Europy i Ameryki, jakie rejestruje praca Juliana M . Abada (1991, I , s. 246-248) poświęcona XVI-wiecznej produkcji wydawniczej w Alcalá de Henares. Z dwóch wyszczególnionych tam edycji z 1516 г., różniących się kompozycją tekstu na stronach a l - а б , polski egzemplarz reprezentuje typ A. Nie zawiera on, podobnie J2ik kilka innych znanych egzemplarzy, tekstu Legado babilónica, zamieszczanego na ogół po De orbe novo decades zarówno w wydaniu typu A , jak i typu B, a w tym ostatnim anonsowanego także na stronie tytułowej. �85 WCZESNE ŹRÓDŁA WIEDZY O AMERYCE W POLSCE ków na zachodniej półkuli, stworzyć miała Dantyszkowi wizyta w Anglii jesienią 1522 r. A ściślej, kontakty z Tomaszem Morusem, wtedy już auto­ rem Utopii (1516), dzieła, którego kanwę stanowi podróż na wyspy Nowego Świata, fikcyjna co prawda, lecz expressis verbis nawiązująca do wypraw Ameriga Vespucciego (Wróblewski 1977, s. 28) . Wspomniana wyżej książka pozwala zmodyfikować zasadniczo dotychcza­ sowe poglądy. Jeśli ma w ogóle sens doszukiwanie się w życiorysie Dantyszka jakiejś jednorazowej „amerykanistycznej inicjacji", to Dekady Nowego Świata pretendować mogą do miana instrumentu wtajemniczenia tak z uwagi na czas i miejsce ich nabycia, jak i ze względu na jakość nabytku. Własnością przybysza z Polski stało się bowiem w Barcelonie, w połowie 1519 г., dzieło nie mające sobie równych w tamtych latach, prawdziwe kompendium wiedzy o znanej wówczas Ameryce i o historii jej odkrywania od 1492 do 1516 r. 17 * Aby docenić walory barcelońskiego nabytku, trzeba przybliżyć genezę dzieła oraz sylwetkę jego autora. Petrus Martyr ab Angleria (lub Anglerius), a właściwie Piętro Martire d'Anghiera, gdyż był z pochodzenia Mediolańczykiem, albo Pedro Mártir de Angleria, jak zwano go w Hiszpanii, gdzie spędził większość życia , należał do czołowych propagatorów wielkich odkryć geograficznych w XVI-wiecznej Europie. Pod pewnymi względami zdystansował zresztą wszystkich pozostałych. Nie darmo, gdy mowa o postawie renesansowych humani­ stów wobec Nowego Świata, natychmiast pada jego nazwisko jako autora 18 1 7 Nie wnikając tu w szczegóły tej hipotezy, dopuszczającej również wpływ na Dantyszka szwagra Morusa, Johna Rastell, trzeba powiedzieć, iż zdaniem Janusza Tazbira (1979, s. 116) Dantyszek nigdy nie czytał Utopii. W polskiej literaturze występuje on jako: Piotr zwany Martyrem, Piotr Martyr, Piotr Martyrus, Piotr Martyr Anglerio, Piotr Martyr d'Anghierra (z łacińska zwany Anglerius), Piotr Martire d'Anghiera, Piotr Anglerius, Piotr Martyr z Anghiery (Tazbir 1969, s. 12, 27, 67; Wróblewski 1977, s. 36 i in.; Bączkowski 1993, s. 36 i in.). Różne formy, nierzadko spotykane u jednego autora, powodują czasem, iż „Piotr Martire d'Anghiera" zdaje się być kim innym niż „Piotr Anglerius" („Nie dotarła [...] do Polski [...] opowieść syna Kolumba, don Fernando Colona, o jego sławnym ojcu {Historia del Almiratné). Podobnie przedstawia się sprawa z dziełem Piotra Martire d'Anghiera De orbe novo decades, zawierającym opis drugiej [?!] wyprawy Krzysztofa Kolumba [...]. Znane były natomiast dzieje Nowego Świata pióra Szymona Grynaeusa {Novus orbis), Piotra Angleriusa {De orbe Novó)..." itd.; Tazbir 1973, s. 443; ostatnio cytowane przez Hannę Dziechcińską 1991, s. 37 przyp. 30). Mankamentem większości z używanych form jest nieuzasadnione rozbijanie dwuczłonowego imienia na spolszczonego Piotra i niespolszczonego Martyra (Martyrusa, Martire'a), podczas gdy chodzi tu o Piotra Męczennika (por. Czerny 1886, s. 24) - imiennika świętego, znanego też jako Piotr z Werony (1205-1252), otaczanego dużą czcią w Lombardii. O problemach z rozszyfrowaniem znaczenia członu d'Anghiera, bynajmniej nie będącego określeniem miejsca bezpośredniego pochodzenia, patrz: Atti 1980, s. 9-12, 63-66. W dalszym ciągu artykułu używał będę krótkiej i wygodnej formy Anghiera, zachowując jej shispanizowaną postać (Angleria) w odsyłaczach do hiszpańskojęzycznej literatury. 1 8 �86 RYSZARD TOMICKI „pierwszej ogólnej historii Ameryki"., dzieła na wskroś humanistycznego 0 wielkiej sile i zasięgu oddziaływania (Bustamante García 1992, s. 252) . Urodził się w 1457 lub 1459 r. w miejscowości Arona w księstwie me­ diolańskim. Z Italii przeniósł się do Hiszpanii w 1487 г., w wieku około trzydziestu lat, mając za sobą służbę u wielu prominentnych osobistości w Rzymie. Humanistyczne wykształcenie i dobra protekcja sprawiły, że od razu trafił na dwór królowej Izabeli Kastylijskiej. Po śmierci Izabeli znalazł sobie miejsce na dworze jej małżonka, Ferdynanda Aragońskiego, a następ­ nie ich wnuka, młodego Karola I , przyszłego cesarza. Zaraz po przyjeździe do Hiszpanii brał udział w ostatniej fazie rekonkwisty, po czym - w 1492 r. - przyjął święcenia kapłańskie, został kapelanem królowej Izabeli i zajął się kształceniem dworskiej'młodzieży (był to czas, gdy Hiszpania chłonęła idee 1 wartości włoskiego humanizmu). W latach 1501-1503 miał możność po­ smakować życia dyplomaty, bawiąc w Egipcie jako hiszpański poseł przy dworze „babilońskiego sułtana". W 1518 г., już za panowania Karola I , został jednym z królewskich doradców do spraw Indii. Dwa lata później objął urząd oficjalnego kronikarza Kastylii. W 1524 r. uzyskał nominację na członka Rady Indii (Consejo de las Indias), instytucji będącej rodzajem ministerstwa zarządzającego zamorskimi terytoriami. Kiedy obejmował tę ostatnią funkcję, mijało trzydzieści lat od zapocząt­ kowania pracy nad Dekadami Nowego Świata, dziełem, które przyniosło mu wielki rozgłos, chociaż, jak sam twierdził, powstawało w sposób zgoła nie­ zamierzony. I tak istotnie było, zwłaszcza w początkowym okresie. Dość powiedzieć, że skompletowanie pierwszego z ośmiu obszernych dziesięcioksiągów (czyli właśnie dekad), jakie Anghiera zdążył napisać przed śmiercią (1526), trwało aż szesnaście lat. Zalążkiem Dekad były dwie relacje z lat 1493-1494 poświęcone wy­ prawom Krzysztofa Kolumba i przeznaczone dla dawnego protektora Anghiery, kardynała Ascanio Sforzy. Potem nastąpiła długa przerwa. Kolej­ ne relacje, tym razem dedykowane kardynałowi Luisowi de Aragon, po­ wstały dopiero w latach 1500-1501. Łącznie z poprzednimi złożyły się one na najwcześniejszy dziesięcioksiąg, który po kilku dalszych latach ukazał się drukiem pod nazwą Occeanea decas w Sewilli w 1511 г., w tomie zatytuło­ wanym Opera, zawierającym także inne dzieła Anghiery - relację z misji dyplomatycznej w Egipcie (Legatio babilónica) oraz poematy. Publikacja, dokonana bez zgody autora, wywołała jego irytację, ponieważ nieco wcze­ śniej, w 1510 г., przygotowana została poszerzona i przeredagowana wersja powstałego przed laty dziesięcioksiągu. Ostatecznie nowy tekst, znany później jako Pierwsza Dekada, musiał czekać na druk aż do roku 1516. 19 1 9 Z obfitej literatury poświęconej Anghierze dla potrzeb tego artykułu wykorzystano głównie opracowania Alberta Marii Salasa (1964, s. 15-60), Edmunda O'Gormana (1972, s. 11-44), Ramona Alba (1980) oraz studia zebrane w Atti (1980). W Polsce pisał o nim szerzej, nie zawsze jednak ściśle, Krzysztof Bączkowski (1993, s. 36-37, 47). �WCZESNE ŹRÓDŁA WIEDZY O A M E R Y C E W POLSCE 87 Sewilskie wydanie tzw. Dekady Oceanicznej nie było jednak najwcześniej­ szą edycją pism Anghiery poświęconych odkryciom hiszpańskich żeglarzy. Jego rękopiśmienne, utrzymane w formie listów relacje, powstałe do 1501 г., żyły już wtedy od dość dawna własnym życiem, rozpowszechniane po całej niemal Europie. Przyczynili się do tego przede wszystkim Wenecjanie - Domenico Pisani, ambasador Republiki Weneckiej w Hiszpanii, oraz jego sekretarz, Angelo Trevisano, który przełożył wczesne pisma Anghiery z łaciny (bo pisał on wyłącznie w tym języku) na dialekt wenecki. W takiej postaci wydano je w Wenecji w 1504 r. jako samodzielny i anonimowy druk zatytułowa­ ny Libretto de tutta la nauigatione de Re de Spagna de le isole et terreni nouamente trouati. W trzy lata później tekst ten przedrukował Fracanzano Montalboddo w zbiorze opisów egzotycznych podróży Paesi nouamente retrovati & Novo Mondo da Alberico Vesputio Florentino intitulato (Vicenza 1507) . Po roku antologia ukazała się w tłumaczeniu na łacinę (Mediolan 1508) i w równie błyskawicznym tempie doczekała się wydań w dwóch dialektach niemieckich (Norymberga i Lubeka 1508) . Paesi... były swoistym przeglądem żeglarskich wyczynów ostatnich kilku­ dziesięciu lat, a przy okazji i zamorskich krajów, do których docierali Euro­ pejczycy. Większość książki wypełniły opisy, relacje i listy dotyczące mor­ skich wypraw Portugalczyków (lub wypraw firmowanych przez Portugalię), poczynając od stosunkowo dawnych podróży Alvise'a Ca'da Mosto (1455, 1456) i Pera da Sintra (1462) do zachodniej Afryki, aż po całkiem współcze­ sne, sprzed kilkunastu i kilku lat. Wśród tych ostatnich uwzględniono głów­ nie, co oczywiste, wyprawy do Indii Wschodnich, z ekspedycją Vasco da Gamy (1497-1499) na czele. Ale oprócz nich w zbiorze znalazła się także reklamowana już w tytule dzieła relacja z wyprawy Ameriga Vespucciego (1501-1502), opisująca odkrycie na zachód od Afryki rozległego i zamiesz­ kanego przez ludzi lądu, nazwanego mundus novus. O nowych ziemiach odkrywanych przez portugalskich żeglarzy w południowej i północnej części Atlantyku mowa też była w relacji z wyprawy Pedra Alvaresa Cabrala (1500) oraz w liście Wenecjanina Pietra Pasqualigo, informującym o wypra­ wie Gaspara Corte Real (1501). Na tym tle relacje autorstwa Anghiery prezentowały się raczej skromnie. Zajęły trzydzieści ze stu czterdziestu dwóch rozdziałów, na jakie podzielona była książka (por. Paesi 1916, rozdz. 84-113), tworząc łącznie jedną osobną księgę (na ogólną liczbę sześciu), opatrzoną tytułem głoszącym, iż rzecz dotyczy odkryć dokonanych w imieniu króla Kastylii. Był to jedyny w całym zbiorze tekst eksponujący udział Hiszpanii w odkrywczych przedsięwzięciach 20 2 0 We Włoszech Paesi... wznawiano wiatach 1508, 1512, 1517,1519,1521. W 1515 r. wydano je w Paryżu w tłumaczeniu na francuski i s2;ybko miały kilka reedycji (por. Fumagalli 1893, s. 152-155,156-157). Wśród druków poświeconych odkryciom geograficznym, jakie ukazały się wiatach 1493-1526, Paesi... należały do niewątpliwych bestsellerów (Hirsch 1976, s. 546). �88 RYSZARD TOMICKI i pionierską rolę tego kraju w eksploracji ziem usytuowanych po zachodniej stronie Atlantyku. Czytelnik miał okazję dowiedzieć się zarówno o pierwszej (1492-1493), jak i o dwóch kolejnych (1493-1495, 1498-1500) podróżach Krzysztofa Kolumba, podczas których odkryto mnóstwo wysp oraz ląd mogący być kontynentem. Obok charakterystyki nowo poznanych krajów i ich mieszkańców było tam sporo wiadomości o kolonizacji Haiti, stosunkach z Indianami i konfliktach pomiędzy zdobywcami, zakończonych odesłaniem zakutego w łańcuchy Kolumba do Hiszpanii. Poza odkrywczą epopeją Ad­ mirała Morza Oceanicznego (rozdz. 84-108) tekst Anghiery opisywał także podjęte w latach 1499-1500 wyprawy Pedra Alonsa Niño (tu zwanego Alonso Negro; rozdz. 109-111) oraz Vincente Yafíeza i Alonsa Pinzonów (rozdz. 112-113). Obie ekspedyqe, po zbadaniu wybrzeży lądu odkrytego przez Kolumba w 1498 г., dostarczyły nowych argumentów na rzecz tezy o jego kontynentalnym charakterze. Wszystkie te informacje, z całym bogactwem szczegółów, w które nie sposób tu wnikać, weszły do prawdziwie międzynarodowego obiegu w ramach wspomnianej już łacińkiej wersji Paesi..., opublikowanej w Mediolanie w 1508 r. Jeśli warto fakt ten podkreślić, to dlatego, iż dotarły one za jej pośrednictwem między innymi do Polski, i to stosunkowo szybko, bo na pewno przed rokiem 1514. Wtedy bowiem w inwentarzu biblioteki wybitnego profesora Akademii Krakowskiej, Macieja z Miechowa (1457-1523), odnoto­ wano egzmeplarz Itinerarium Portugallensium e Lusitania in Indiom et inde in occidentem et demum ad aąuilonem (Hajdukiewicz 1960, s. 222, 418-419) . Niezbyt adekwatny do zawartości zbioru tytuł nadany łacińskiemu tłu­ maczeniu Paesi..., podobnie jak wydrukowana na karcie tytułowej mapa Afryki i części Azji południowej (por. rye. 1), odzwierciedlały bez wątpienia poznawcze preferencje ówczesnej Europy. Sam Maciej z Miechowa był ich żywym przykładem, gdyż zgromadził w swej bibliotece szereg pozycji doty­ czących Indii Wschodnich i przypisywał Portugalczykom główne zasługi w odkrywaniu nowych ziem i ludów . W niczym wszelako nie zmienia to faktu, iż jednocześnie był pierwszym Polakiem, o którym wiadomo, że miał 21 22 2 1 Cytowany tu badacz, autor monograficznego opracowania biblioteki Macieja z Miecho­ wa, nie zajmował się dokładniej zawartością Itinerarium..., stwierdzając jedynie obecność w zbiorze relacji z wypraw hiszpańskich, m.in. Krzysztofa Kolumba (analogicznie Wróblewski 1977, s. 81 przyp. 10). Autorstwo i pochodzenie tych relacji omówił ostatnio Krzysztof Bącz­ kowski (1993, s. 37), nie odnotowując z kolei faktu posiadania Itinerarium... przez Miechowitę. 0 tym najwcześniejszym poświadczonym w Polsce źródle informacji o podróżach Kolumba, nie wspomniał też Janusz Tazbir w swych studiach poświęconych „polskiej sławie" odkrywcy Ameryki (por. Tazbir 1972; 1973; 1991). O związanych z podróżami odkrywczymi pismach, drukach i mapach w zbiorach Miechowi­ ty patrz: Hajdukiewicz 1960, s. 152-155. Jego poglądy na temat odkryć znane są głównie z jednego, często cytowanego zdania ze wstępu do Tractatus de duabus Sarmatiis (Kraków 1517): „Jak kraje południowe oraz ludy nadmorskie aż do Indyj odkryte zostały przez króla Portugalii, tak niechaj 1 kraje północne wraz z ludami mieszkającymi nad Oceanem Północnym ku wschodowi, odkryte dzięki podbojom i wojnom króla polskiego, staną się światu znane" (tamże, s. 149). 2 2 �89 w rękach - i zapewne czytał - relacje Anghiery, będące wtenczas najpełniej­ szym źródłem wiedzy o hiszpańskich odkryciach z lat 1492-1501. Nie ma potrzeby omawiania w tym miejscu późniejszych losów zawar­ tych w Paesi... oraz Itinerarium... pism Anghiery. Kończąc zatem tę dygresję polskim akcentem, wróćmy do historii powstawania Dekad Nowego Świata. W drugim dziesięcioleciu XVI w. tempo pracy Anghiery znacznie wzrosło. Po nadaniu ostatecznego kształtu Pierwszej Dekadzie (1510), następne pisał w odstępach kilkuletnich. Druga ukończona została w 1514, trzecia w 1516 r. Każda z nich dedykowana była jako całość papieżowi Leonowi X. Przyspieszony rytm pracy był znakiem czasu. W Ameryce zagęszczały się wydarzenia. Kolonizacja, ograniczona przez długi okres do Haiti, objęła w końcu cały obszar Wielkich Antyli - Puerto Rico (1508), Jamajkę (1511) i Kubę (1511). W 1509 r. rozpoczęto opanowywanie Przesmyku Panamskiego i przyległego rejonu kontynentu południowoamerykańskiego. W 1513 r. Hiszpanie dotarli nad Morze Południowe (Ocean Spokojny). Poznawano i podbijano coraz to nowe ludy, poszerzała się wiedza o geografii Nowego Świata, budowano struktury administracji świeckiej i religijnej, mnożyły się problemy i konflikty. W Europie natomiast rosło zainteresowanie odkryciami, czego widomą oznakę stanowiła popularność różnego rodzaju druków na ten �90 RYSZARD TOMICKI 23 temat . Anghiera, kiedyś sięgający po pióro często pod naciskiem promi­ nentnych osobistości domagających się nowinek (głównie Włochów i ludzi z otoczenia papieży), teraz sam z coraz większą uwagą obserwował rozwój wypadków. Miał pełną świadomość, że może spełniać rolę informatora o wyjąt­ kowych kompetencjach, dysponującego nie tylko ogromną, ale i unikatową wiedzą. Przebywając stale na hiszpańskim dworze i będąc osobą zaufaną, na bieżąco czytał napływającą zza oceanu korespondencję, studiował najbardziej aktualne mapy, znał osobiście wielu żeglarzy, dowódców i uczestników wypraw, którzy nieraz przemieszkiwali nawet w jego domu . W czasie, gdy pisał Drugą Dekadę, dumny już z tego, że jako pierwszy zbierał i upo­ wszechniał wiadomości o hiszpańskich odkryciach, z nieskrywanym obu­ rzeniem skomentował sposób wykorzystania jego własnych pism w którymś z wydań Paesi..., oskarżając Alvise'a Ca'da Mosto (sic!) o przywłaszczenie sobie owoców cudzej pracy . W 1516 г., natychmiast po ukończeniu Trzeciej Dekady (ostatnia data, jaka się w niej pojawia, to 14 paźd2:iernika tego roku), spod pras dru­ karskich domu wydawniczego Guillerma Arnaldo de Brocar w Alcalá de Henares wyszły pierwsze egzemplarze De orbe novo decades, mające w kolofonie datę 5 listopada. Dzieło zawierało pełne teksty trzech istniejących wówczas dziesięcioksiągów. Poprzedzał je wstęp nie byle kogo, bo znakomi­ tego uczonego i humanisty, Elia Antonia de Nebrija, twórcy pierwszej gra­ matyki języka kastylijskiego (1492). On też sprawował pieczę nad literackim kształtem edycji. Wcześniej jeszcze, na stronie tytułowej, zachwalał i polecał 24 25 2 3 Najbardziej kompletne zestawienia odnośnego piśmiennictwa sporządził w minionym stuleciu Henry Harrisse (1967), a współcześnie John Alden (1980). Lista wspominanych na kartach Dekad informatorów Anghiery „robi wrażenie", jak to lapidarnie i trafnie ujął Ramón Alba (1989, s. X X I X ) , który zestawił nazwiska najważniejszych spośród nich. Wymieńmy tylko niektóre: Krzysztof Kolumb; jego syn i dziedzic Diego Colón; Vasco Núñez de Balboa - odkrywca Oceanu Slpokojnego; Pedro Arias de Ávila (Pedrarias Dávila) - gubernator Darién; Pedro Alonso Niño - eksplorator „Perłowego Wybrzeża" (Wenezuela); Juan Vespucci - żeglarz, bratanek sławnego Ameriga Vespucciego; Sebastian Cabot - syn Johna (Giovanniego) Cabota, który w służbie króla Anglii dotarł do wschodnich wybrzeży Ameryki Północnej w 1497 r. Spotykane czasem twierdzenie, iż Anghiera był „przy­ jacielem Kolumba, Vespucciego i Cabota" (Bączkowski 1993, s. 47), jest mylące, sugeruje bowiem, że chodzi o Ameriga Vespucciego i Johna Cabota. Tego ostatniego (zm. 1498) Anghiera na pewno nie znał; Ameriga Vespucciego, który zmarł w Sewilli w 1512 г., mógł znać osobiście, lecz w Dekadach nie ma o tym ani słowa (por. Angleria 1989, s. 140, 157, 201). Z Krzysztofem Kolumbem natomiast łączyły go faktycznie bliskie więzi (cui sum intima familiaritate deuinctus - pisał o nim w Dec. I , lib. 2; Angleria 1989, s. 26). Tyrada skierowana pod adresem Ca'da Mosto (Dec. I I , lib. 7; Angleria 1989, s. 139) była skutkiem bardzo nieuważnej lektury Paesi..., bo chociaż pisma Anghiery przedrukowano tam anonimowo, to jednak stanowiły one dość wyraźnie oddzieloną od innych całość (księgę 4). Po relacji Ca'da Mosto (księga 1) następowały zres;rtą opisy podróży Vasco da Gamy (księga 2) i Pedra Alvaresa Cabrala (księga 3), które Anghiera zdawał się także przypisywać pływającemu w służbie portugalskiej i zmarłemu w 1477 r. Wenecjaninowi. Fakt ten pokazuje doskonale, jak względna była zależność między dostępem do źródła informacji a wiedzą dzięki temu uzyskiwaną. 2 4 2 5 �91 WCZESNE ŹRÓDŁA WIEDZY O AMERYCE W POLSCE książkę czytelnikom Giovanni Ruño di Forli, arcybiskup Cosenzy, podwówczas legat papieski w Hiszpanii (por. ryc. 2). Autor ze swej strony zaopatrzył dzieło w dedykację adresowaną do Karola I . Na blisko stu pięćdziesięciu stronach, pokrytych gęsto drukiem, zapre­ zentowana została po raz pierwszy w europejskim piśmiennictwie historia odkryć dokonywanych pod auspicjami hiszpańskich monarchów od pionier­ skiej wyprawy Kolumba po wydarzenia najbardziej aktualne. Lecz powiedzieć tylko tyle, to zdecydowanie za mało. Książka była istną kopalnią wiadomości 0 wszystkim lub prawie wszystkim, co łączyło się z Nowym Światem. Od szczegółów z zakresu geografii i etnografii po krwawe porachunki między zdobywcami. Od egzotycznych roślin, owoców i zwierząt po indiańskie powstania przeciw najeźdźcom. Od plotek o Amazonkach i źródle wiecznej młodości po hiszpańsko-portugalskie spory o prawa do nowo odkrytych obszarów ziemskiego globu. Masa drobiazgowych informacji, setki nazwisk 1 nazw, dziesiątki dat... Dawka wiedzy udostępniona przez Anghierę mogła przytłoczyć każdego, gdyby nie lekki, reportażowy styl, towarzysząca szcze­ gółom ogólniejsza refleksja przetykana popisami humanistycznej erudycji oraz podejmowane od czasu do czasu próby zsyntetyzowania wiadomości. Streszczanie dzieła i wyliczanie zawartych w nim informacji nie jest naszym celem. Na pewne jego aspekty warto jednak zwrócić uwagę. Anghiera bodaj jako pierwszy użył w odniesieniu do ziem odkrytych przez Kolumba określenia novus orbis. Uczynił to w listopadzie 1493 r. w jednym ze swych listów, wyrażając w ten sposób sceptycyzm wobec twier­ dzeń Genueńczyka utrzymującego, iż dotarł do krańców Azji . Co prawda, nie miał jeszcze na myśli po prostu Nowego Świata, czyli czwartej - obok Europy, Azji i Afryki części orbis terrarum, lecz użyte przezeń określenie wyraźnie antycypowało tę ideę, upowszechnioną w pierwszej dekadzie X V I w. pospołu przez Ameriga Vespucciego i Martina Waldseemüllera. Współczesny historyk meksykański, Edmundo O'Gorman, autor efektownej tezy o „stworzeniu" (invención), & nie odkryciu Ameryki, trafnie ujął istotę stanowiska Anghiery, nazywając go „prekursorem w zwiastowaniu Ame­ ryki", Vespucciego zaś - jej „ewangelistą" (O'Gorman 1972, s. 49). Opublikowane w 1516 r. trzy Dekady odzwierciedlały problemy związane z identyfikacją nowo odkrywanych ziem w całej ich złożoności. Anghiera referował różne poglądy, rozważał je, dzielił się nurtującymi jego samego wątpliwościami. Zwłaszcza w początkowych partiach dzieła, poświęconych odkryciom Kolumba i jego bezpośrednich naśladowców, pytanie: co od­ kryto? wracało bezustannie. Mniej obeznany z ówczesnym stanem wiedzy o globie ziemskim czytelnik miał możność poznać główne źródło problemów - nieokreśloną wielkość oceanu dzielącego zachodnie krańce Europy i Afryki od wschodnich krańców Azji. Autor Dekad kwestii nie rozstrzygał, nie mając 26 2 6 Analizę poglądów Kolumba i Anghiery w szerokim kontekście historycznym prze­ prowadził m.in. Edmundo O'Gorman (1972; 1984). �RYSZARD TOMICKI 1* 1<тпш mffafottálidetib Afcbfťpfit GSCeatí nnkgsx**p<x*dleñott dtrorbc aouo. Асфе «онttotíptxám a o t a ína mondí létbefsrtypbiiИЫ gratu:gmtt* qttíoíhítotbtf яоцо« I <укх$ tatorf «remida eft gřim noftro; i řkáfaaecomfííi řtgoa uidcndi íodt. Autor. SMepokm Icflorbrimibatcwtipaft* иЬеЩ$ Иже k&ptfadpibmxtxtiiM ded mo<$ koni Poimfid Гетто infirrípta.hícтип mulu Oroaínugmi temsmtfbatąoort: lingmt Hafttau* igttocst:4tq^4am Гш(а oofect: fit geitte* nudjs experte* Гешш*1 arrfc MoctifcrJ oiromí: ge*nmif£|> tur o<$ límcem Ryc. 2. Strona tytułowa egzemplarza De orbe novo decades (Alcalá de Henares 1516), będącego własnością Jana Dantyszka, którego podpis widnieje na górnym marginesie (na reprodukcji niewidoczna jest natomiast adnotacja informująca o miejscu i czasie nabycia dzieła). Źródło: zbiory Biblioteki Narodowej w Warszawie �WCZESNE ŹRÓDŁA WIEDZY O A M E R Y C E W POLSCE 93 ku temu wystarczających danych, lecz podkreślał arbitralność przyjętego przez Kolumba założenia, iż jest to dystans stosunkowo niewielki. Gdy więc na przykład odkrywca utożsamiał Haiti z biblijnym Ofirem, Anghiera przywoły­ wał autorytet kosmografów sytuujących w tym rejonie wyspę Antilia. Z drugiej strony, mając na uwadze występowanie na nowo odkrytych wyspach papug oraz wielu rzeczy podobnych do azjatyckich, przypominał, iż tezę Kolumba o względnej bliskości Indii wypowiadali już niegdyś Arystoteles, Seneka i inni mędrcy (Dec. I , lib. 1). Jego własne stanowisko w obliczu tej fundamentalnej kontrowersji było jednak, mimo ostrożności w formułowaniu sądów, zdecydo­ wanie opozycyjne w stosunku do poglądów Kolumba. Nie przypadkiem, kończąc opis pierwszej transatlantyckiej wyprawy, stwierdził, że podczas pionierskiego rejsu odkryto alterhis terrarwn orbis, o którym nikt dotychczas nie słyszał (Dec. I , lib. 1). Dość częste w Pierwszej Dekadzie odniesienia do Azji, z reguły przyta­ czane na odpowiedzialność konkretnych osób, znikały w dalszych częściach dzieła. Wyłaniał się z nich natomiast, wzbogacany coraz nowymi szczegóła­ mi, zarys odrębnej geograficznej całości, nazywanej konsekwentnie novus orbis (nigdy zaś „Indiami" czy „Indiami Zachodnimi", choć nazwy te przy­ jęły się w Hiszpanii), a składającej się z dziesiątków wysp oraz olbrzymiego lądu, będącego prawdopodobnie kontynentem, który sięgał poza równik do ponad 30 stopni szerokości geograficznej południowej . Parokrotnie próbu­ jąc opisać geografię i rozmiary nowych ziem, Anghiera podkreślał stale, że ich granice są nadal nieuchwytne. Wspominał o odkryciach Anglików na dalekiej północy (Dec. I I I , lib. 6) i Portugalczyków na południu (Dec. I I , lib. 10). Ale już wielkość samych tylko obszarów spenetrowanych przez Hiszpanów uważał za niezmierzoną, oceniając, iż trzeba będzie wielu lat, aby opanowali je „nasi ludzie, nasze języki, zwyczaje i religia". Bo przecież - j a k pisał - „tak od razu to nawet Trojanie nie zasiedlili Azji ani Tyryjczycy Libii, ani Grecy i Feniqanie Hiszpanii" (Dec. I I I , lib. 9). Jedną z cech zarysowanego przez Anghierę obrazu Nowego Świata, której nie sposób przeoczyć, była stała obecność w tle postaci Krzysztofa Kolumba. Dystans wobec jego twierdzeń i kumulujące się z biegiem czasu argumenty, świadczące o słuszności własnego sceptycyzmu, nie przesłoniły autorowi Dekad znaczenia najwcześniejszych wypraw na zachodnią półkulę. Przeciwnie, w miarę upewniania się Anghiery, że novus orbis w pełni za­ sługuje na to miano, rola Kolumba nabierała właściwego wymiaru. W Trze­ ciej Dekadzie, pisanej - przypomnijmy - w latach 1514-1516, Anghiera uznał wręcz za konieczne wrócić do przeszłości i opisać dokładnie czwartą wyprawę Kolumba (1502-1504), o której krótką jedynie wzmiankę zamieścił w pierwszej części dzieła. Teraz wyjaśniał, iż pomijając milczeniem trudy 27 2 7 Granicę ziem, o których wiedział Anghiera, wyznaczyła wyprawa Juana Diaza de Solis (1515-1516). Zbadano wówczas wschodnie wybrzeże Ameryki Południowej aż po wspólne ujście rzek Urugwaj i Parana, nazwane później Rio de la Plata. �RYSZARD TOMICKI VOCABVLA BARBARA r\ clcć1orisfngcnium barbara nouarum nationuni ucxabuIaconfcindant:fuft confílíuj ex uniucrfouolurñíneeunčh huiufcemodí bnrbara dcccrpcrcín h n n c q j o r d í n e m fed/^c i c:quo Icftoribus ř;icilior parent adftus ad coriini iMcllígcntJamrlíccf enfrp fao loco da* tus litcins Iigníhcatus.Dchtfnís autem díflionibus nulla fiiíc curarneminecrjím ii/uen tium arbirrorlaeiiianí lingua profírentem qui non ícritiar quid fib¿ uclít latina uocabula planiíicíS' aperrius cf> ego ipfe queam pa refaceré: рапса rcperíentrtre bar ban's íparíTapcr uoluiiicii qua: hic nou řintcollcctapcrordíijcrnalphabcti;haudqua(p;tamcn examufiru lubfequcníibns litrcricomnibnspoíitispcrordincínornnílMicuocabulíerma/orí íamcti ex рл rte feruatus eft ordo. Vale lector & nonas perdífee noces ac uoua n o i u u fimul cu no ais tn ¿ridisq; rebus. A d uocabnla ncníanius. ! Indpíontdíftíoncs barbarx. bibciba regulas eft daríení pro «nniisqiíJddUte íir d-íríen íno beodícemus. Abra'iba regulas fupcríorí íitú timas. Abcncmachcíusutricpfinítímiis Aburc'marcgío ć illttorc credit! cútinčtíi Adelántalas oílicíiim elt. Accatéba regio с ft Aguaneo ubić fósuítafalías baiucn ¡fula Agaeigaboii cit lacas faifas h i f p i n o l * Ациаи'ксо rc£ioeft Aíaguirni regio cft Alto be las in luh AImir.mtnspracfccłi!$ inarftírmit Alfonfusfogcda dux vrabe A m a í ú m a a f r i u u a q u o d i c u n t cxílíTe ge ñus h o m í n u m A m agucí regio hífpaníoíx Ainbori'xfunt merecnaríi quorum opes ra aarum collígítur AnoTasprajtorregíus Anacaona regina prudens ín bífpahlola Anata regalas Annuici'reglo Autropdphagf comeftores hoininuní Antiqua с 11 i ní u h Aiiígu.í mar battatx tiorncn Aramnrmegio Arabo regio Araguitm regio Arcrhuía eftfonsínuEU ínfoladeqna to* гтл diecnuif ArchipclagnicftmnJfjrudo Jnfularum Arcifcsdicitnhirríihiní Attibúiiícus unuscquarroot íluminíbut 1 arque dluídentíbns hífpanfofam Attibuníus regio л nomine ílununfc Attibuníc'ix batía tari! nonien Attabťíra п о п к и eft matrítdef Attcbeancqucn paella fuá p u Ich t i tu dint famofaq ciuu'ro bcuchíofcuiui ícpelíüit Artanica uílla aurífera Att/cí regio Azua iiícusín hifpaníob dclittcra.B. ^abarcblacuscft [Babohan il iniiui с faifas I ba/nos a inca una ex quincj prouíncíit bifpariiolx ' Baba bom'íluuiuB in hifpaníola Baiu'cca alias a guaneo ínfula ub *ft r o m nita lis Bab a bon regio Baba reo Jacú* Ba a ra' со regio Baguanúnabregfo Bacca regio Barbáta ínfula BarthoIome?colon?adclářař^hírptuío!3c Baino'a pama: eft regio Batía ra radiéis generale nomen Batratic'í regio Beuchnis nomen regís Bcra'gua flumen frpfonincia Bernardas mef3 nomen epífcopl Bclliis portas in continent/ Bintaitcllcseft nomen flmul3chrf ín/oua na boina B o n o n ü m i rrgnlut Bo'.idícírurdomnf B o n n d i d tor ukut fiu e пШж Ryc. 3. Vocabula barbara - pierwsza strona słownika zamieszczonego w De orbe novo decades (Alcalá de Henares 1516). Poza wyrazami z języków indiańskich, obejmował on i objaśniał występujące w dziele terminy, a nawet imiona własne o proweniencji europejskiej (np. na reprodukowanej stronie: Archipelagus, Bartholme Colon). Źródło: zbiory Biblioteki Narodowej w Warszawie �95 WCZESNE ŹRÓDŁA WIEDZY O AMERYCE W POLSCE i niepokoje tego człowieka oraz niebezpieczeństwa, na jakie się narażał, popełniłby niewybaczalne przestępstwo (Dec. I I I , lib. 4). Nieco dalej, w tej samej Trzeciej Dekadzie, nazwał Kolumba „twórcą wszystkich tych odkryć" (Dec. I I I , lib. 6), co brzmiało znacznie dobitniej niż używane najczęściej określenie „pierwszy odkrywca". W sumie w trzech Dekadach, na ogólną liczbę trzydziestu ksiąg, dziewięć poświęconych było odkryciom i akcjom kolonizacyjnym Kolumba. W pozostałych księgach jego nazwisko pojawiało się w różnych kontekstach ponad trzydzieści razy, nie licząc przypadków, gdy nazywano go admirałem. W piśmiennictwie owych czasów taka po­ chwała rzeczywistego odkrywcy Ameryki była ewenementem . Nie od rzeczy będzie wskazać tu na jeszcze jeden aspekt dzieła Anghiery - idąc tym razem śladem Johna H. Rowe'a (1965, s. 13-14), badacza rene­ sansowych korzeni antropologii - a mianowicie na wyjątkowe zainteresowa­ nie autora tubylczą ludnością Ameryki. Od samego początku z wyraźną namiętnością gromadził on i zamieszczał w Dekadach materiały etnograficz­ ne i lingwistyczne. Najwcześniejszy podany do druku słowniczek języka Tainów, sporządzony na podstawie rozmów z Indianami przywiezionymi w 1493 r. do Hiszpanii (Dec. I , lib. 1), był zaledwie wstępem do niezliczonej ilości tubylczych wyrazów, zwrotów, nazw geograficznych, botanicznych i zoologicznych (nie mówiąc o nazwach osobowych) kolekcjonowanych skrupulatnie w kolejnych partiach dzieła. W omawianym wydaniu Dekad to językoznawcze zacięcie o humanistycznym rodowodzie znalazło dodatkowy wyraz w opublikowanym jako aneks słowniku, zatytułowanym Vocabula barbara (por. rye. 3), który zestawił wspomniany wcześniej Elio Antonio de Nebrija (Bustamante García 1992, s. 252). Z równie dużą uwagą, co nieznane języki, opisywał Anghiera nowo poznawanych ludzi. Przy każdej okazji wydobywał z dostępnych mu pi­ semnych i ustnych relacji wiadomości o charakterze etnograficznym, czasem przekształcając je nieomal w traktaty. Tak stało się w przypadku materiału na temat wierzeń, kultów i obyczajów Indian haitańskich, pochodzącego z badań przeprowadzonych przez hieronimitę Ramona Pane w 1498 r. W ogólnym poglądzie na naturę mieszkańców Nowego Świata nie był 28 29 2 8 Nie można zgodzić się z twierdzeniem Krzysztofa Bączkowskiego (1993, s. 37), jakoby Anghiera należał do tych, którzy prędko zapomnieli o zasługach Kolumba, i choć „uprzednio tak entuzjastycznie wyrażał się o nim, a w czasie jego śmiertelnej choroby przebywał w Valladolid, nie wspomniał w swojej kronice o jego śmierci". Wzmianka o śmierci Kolumba znajduje się na samym wstępie Drugiej Dekady (Dec. II, lib. 1; Angleria 1989, s. 97), a jego nazwisko wraz z określeniem „pierwszy odkrywca" pojawia się jeszcze na przedostatniej stronie edycji z 1516 r. Znacznie rzadziej - ale jednak - wspominał Anghiera o Kolumbie w Dekadach powstałych w latach 1520-1526, gdzie najczęściej wspominanym odkrywcą i zdobywcą stał się Hernán Cortés. Materiały te, będące obecnie nadzwyczaj cennym źródłem etnograficznym (por. Pane 1978), dołączone zostały do Pierwszej Dekady podczas przygotowywania jej ostatecznej redak­ cji w 1510 г., gdy Anghiera aktualizował opis wydarzeń, pierwotnie sięgający tylko do 1501 r. Stanowiły one około połowy dopisanego wówczas tekstu. Jedna z wersji materiałów Ramona Pane dostępna jest w polskim tłumaczeniu w dziele Hernanda Colona (1965, s. 258-282). 2 9 �96 RYSZARD TOMICKI jednak Anghiera specjalnie oryginalny, przejął bowiem i rozwinął schemat stworzony przez Kolumba, który dzielił Indian - najprościej rzecz ujmując - na dobrych i złych dzikusów. Tych ostatnich reprezentowali Karibowie czyli kanibale. Pierwszych - ludy żyjące rzekomo w stanie pierwotnej szczęśliwości. Na własne konto twórcy Dekad zapisać za to należy szerokie upowszechnienie mitu złotego wieku, jaki miał być udziałem Indian nie znających uczucia wstydu (nadzy), miar i wag, „zabójczego pieniądza", praw, „kłamliwych sędziów", książek, troski o przyszłość, prawa własności itp. (Dec. I , lib. 2 i 3) . Ale gwoli ścisłości podkreślić też wypada, iż schematu tego autor nie trzymał się niewolniczo. Zmitologizowana wizja najsilniej dochodziła do głosu w po­ czątkowych partiach dzieła. Potem ustępowała miejsca bardziej realistycznemu obrazowi, uwzględniającemu zróżnicowanie językowe, kulturowe, a nawet cywilizacyjne mieszkańców Ameryki . Podsumujmy tę krótką charakterystykę wydanych w 1516 r. trzech dziesięcioksiągów, odwołując się do opinii Johna H. Rowe'a, iż w działalności Anghiery nie mniej ważne od gromadzenia i utrwalania wczesnych opisów etnograficznych było inspirowanie zainteresowania tego rodzaju obserwaqami, „tworzenie na przestrzeni lat atmosfery ogólnej ciekawości, która stymulowała innych do ogłaszania informacji zebranych w odległych kra­ jach" (Rowe 1965, s. 13). Spostrzeżenie to z powodzeniem przenieść można i należy na pozaetnograficzne aspekty Dekad Nowego Świata, nie ulega bowiem wątpliwości, że ich czytelnicy mieli wielką szansę stać się aktywnymi współtwórcami rosnącego popytu na wszelkiego rodzaju wiadomości o Ameryce. A zachęt do lektury dzieła Anghiery nie brakowało. Gdyby odwołać się do pojęć i słów tamtej epoki, wypadałoby nazwać je nie tyle kopalnią wiadomości o Nowym Świecie, jak to uczyniliśmy wcześniej, ile zwierciadłem odbijającym tajemnice „przeogromnego obszaru Morza Za­ chodniego", odsłonięte przed ludźmi z woli Opatrzności całkiem niedawno, po kilku tysiącach lat od stworzenia świata, aby mogły zostać odkryte na chwałę króla Hiszpanii, Karola I . Tak rzecz ujmował Anghiera w dedykacji dla monarchy i słowa te pozwalają lepiej zrozumieć, w jaki sposób mógł postrzegać książkę nabytą w połowie 1519 r. poseł króla Zygmunta I . 30 31 3 0 Ángel Losada (1980) wykazał, iż pisma Anghiery były jednym z najważniejszych źródeł informacji kształtujących bezpośrednio lub pośrednio mit „dobrego dzikusa" w X V I - X V I I I w. Do zaprezentowanego tam zestawu idealnych cech mało albo zgoła nic nie byli w stanie dodać ludzie tacy, jak Bartolomé de las Casas, Antonio de Guevara, Luis Vives, Michel de Monta­ igne czy w końcu Jean-Jacques Rousseau (tamże, s. 557). Przykładem - odnotowana z uwagą wiadomość pochodząca z Darién (obecna Panama), uzyskana tam od jakiegoś Indianina przybyłego z „rozległych zachodnich krain położonych w głębi lądu", który twierdził, że w jego kraju są miasta otoczone murami, ludzie chodzą odziani, rządzą się wedle praw i posiadają księgi, podobne do hiszpańskich, acz pisane odmien­ nym pismem (Dec. I I I , lib. 10; Angleria 1989, s. 241). Była to zapowiedź wysoko rozwiniętej cywilizacji Mezoameryki, o której Anghiera miał pisać obszerniej już w Czwartej Dekadzie. 3 1 �WCZESNE ŹRÓDŁA WIEDZY O AMERYCE W POLSCE 97 Mamy zatem niezbity dowód, że nie pobyt w Anglii jesienią 1522 г., lecz pierwsza podróż na Półwysep Iberyjski, do Hiszpanii „Gdzie u wód Balearskich leży Barcelona Wspaniałe miasto wśród gór Walerańskich" (tłum. A.Kamieńska; Dantyszek 1989, s. 79) - wprowadziła Jana Dantyszka w orbitę spraw amerykańskich. Poniekąd było to do przewidzenia. Gdybyśmy nawet, szukając początków jego zacie­ kawienia zamorskimi odkryciami, pozostać mieli wyłącznie w sferze domys­ łów, i tak należałoby kierować uwagę przede wszystkim ku pierwszej i od razu wielomiesięcznej wizycie w Hiszpanii w 1519 r. Kraj ten był przecież hegemonem w eksploracji i kolonizacji Ameryki i nie gdzie indziej, jak tam właśnie, istniały doskonałe źródła informacji, stosunkowo łatwo przy tym dostępne dla ludzi utrzymujących kontakty z hiszpańskim dworem. A tak było w przypadku polskiego posła. Co więcej, w czasie, gdy Dantyszek bawił w Barcelonie (od 14 stycznia do 15 września), doszło do walki o sukcesję po zmarłym w styczniu cesarzu Maksymilianie, w którą zaangażowany był także Zygmunt I oraz, siłą rzeczy, jego poseł, przypadkowo znajdujący się akurat przy dworze jednego z pretendentów do cesarskiego tytułu (por. Pociecha 1947). Zarówno przedelekcyjne rozgrywki i przetargi, jak zwłaszcza ostateczny sukces hiszpań­ skiego króla, obranego cesarzem 28 czerwca 1519 г., musiały w jakimś stopniu wpłynąć na sposób widzenia i samej Hiszpanii, i jej pozaeuro­ pejskich posiadłości. W każdym razie pojawił się wówczas obok zwykłej ciekawości dodatkowy czynnik, który zwiększał wydatnie prawdopodobień­ stwo zainteresowania się nie tylko Dantyszka, lecz także polskiego dworu nowo odkrywanymi ziemiami jako częścią władztwa i zapleczem potężnego Habsburga. Co do samego Dantyszka, to zapewne sprzyjała temu jeszcze jedna, niecodzienna okoliczność - trwające podczas jego pobytu w Barcelonie przy­ gotowania do wyprawy Ferdynanda Magellana. To śmiałe żeglarskie przedsięwzięcie, organizowane po części za królew­ skie pieniądze i pod ścisłym nadzorem Karola I , przynajmniej od lutego 1519 г., tj. od chwili, gdy król zjechał do Barcelony, było jedną ze spraw absorbujących uwagę ludzi, z którymi polski poseł musiał się kontaktować. Chociaż prace nad skompletowaniem załóg statków i wyekwipowaniem wy­ prawy koncentrowały się w Sewilli, skąd flotylla Magellana miała wypłynąć 10 sierpnia tego roku, w Barcelonie, na dworze, pilnie doglądano toku prac, podejmowano rozmaite decyzje, wystawiano dokumenty. Najnowszy zamiar dopłynięcia drogą zachodnią do wschodnioazjatyckich Wysp Korzennych był tematem rozmów i przedmiotem komentarzy. Właśnie w Barcelonie usłyszał o wyprawie jej późniejszy kronikarz, Antonio de Pigafetta, przybyły na dwór hiszpański u boku protonotariusza �98 RYSZARD TOMICKI apostolskiego i posła papieża Leona X., Francesca Chiericati. W początkach maja, uzyskawszy stosowne pozwolenia i listy polecające, Pigafetta dotarł do Sewilli, a trzy miesiące później wyruszył z Magellanem w morze. W swej wydanej w Paryżu w 1524 r. relacji z podróży dookoła świata napisał, że o odkryciach dokonywanych na „morzu zwanym oceanem" dowiedział się tyle z lektury licznych książek, co z rozmów z uczonymi, zorientowanymi w tych sprawach ludźmi z otoczenia papieskiego posła (Pigafetta 1992, s. 3-4). O ile mówiąc o książkach być może nieco przesadził, bo nie było ich wówczas wiele, o tyle w pouczające rozmowy łatwo uwierzyć, tym bardziej że toczyły się one - na co wszystko wskazuje - w Barcelonie, pod wrażeniem aktualnych wydarzeń. Dantyszek był w analogicznej sytuacji. Wielomiesięczny pobyt w atmo­ sferze sprzyjającej wybieganiu myślami poza Słupy Herkulesa i Wyspy Szczęśliwe stwarzał wyśmienitą okazję do uświadomienia sobie niezwykłości przeobrażeń, jakim podlegał tradycyjny obraz świata. Że zaś atmosfera stolicy Katalonii tamtych dni oddziaływała na wyobraźnię, niech zaświadczy jeszcze jeden przykład. Otóż Francesco Chiericati, wracając do Rzymu, nie tylko zabierał ze sobą pochodzącą z Ameryki maskę zachwycającej roboty (nb. polecaną przez Anghierę uwadze Leona X jako dowód wielkiej arty­ stycznej zręczności tubylców; por. Angleria 1989, s. 266), lecz wymógł ponadto na Giovannim Ruño, nuncjuszu apostolskim w Hiszpanii, obiet­ nicę nadsyłania mu do Italii wszelkich nowinek dotyczących Nowego Świata (Bustamante 1986, s. 56). Tę zrodzoną w Barcelonie ciekawość miał już niebawem, w marcu 1520 г., zaspokoić - lub jeszcze bardziej rozbudzić - list Ruffa opisujący Indian oraz zdumiewające bogactwem indiańskie wy­ roby, które dotarły z Meksyku i prezentowane były publicznie w Valladolid (Bataillon 1959). W jakiej mierze Dantyszek uległ ciekawości nowych ziem i ludów, trudno powiedzieć, ale barceloński nabytek daje pewność, że nie pozostał wobec nich obojętny. * Mówiąc o pobycie Dantyszka w Barcelonie, trzeba wspomnieć i o tym, że na królewskim dworze przebywał wtedy również Anghiera. Koincydencja nie daje jednak podstaw do wysnuwania dalej idących wniosków. W znanej korespondencji polskiego dyplomaty nie ma najmniejszego śladu już nie tyle nawet kontaktów z autorem Dekad, co choćby dostrzeżenia jego obecności w Barcelonie . Wprawdzie słabości wnioskowania ex silentio są doskonale znane, a potwierdza je brak w listach wysyłanych z Barcelony najdrob­ niejszej nawet aluzji do zamorskich wypraw i odkryć, niemniej ewentualną 32 3 2 Por. listy do Zygmunta I i Piotra Tomickiego w: A T V, s. 32-34, 68-70, 80-81. �WCZESNE ŹRÓDŁA WIEDZY O AMERYCE W POLSCE 99 znajomość Dantyszka z Anghierą w 1519 r. zdaje się całkowicie wykluczać inne, o kilka lat późniejsze świadectwo. Jest nim list Anghiery do jednego z przyjaciół, pisany 13 marca 1525 r. w Madrycie. Na marginesie wiadomości o przybyciu poselstwa moskiew­ skiego „z północnych klimatów [...], z Rusi i Sarmacji" autor wspomniał tam o wcześniejszym pojawieniu się na cesarskim już wtedy dworze jeszcze jednego posła. Wcześniejszym, bo ten - jak czytamy w liście - przybył nie do Madrytu, lecz do Valladolid, a dwór przeniósł się z Valladolid do Madrytu przy końcu 1524 r. Anghiera nie podał imienia posła ani nie napisał skąd pochodził. Z lekkim przekąsem donosił za to, że reprezen­ towany przez niego monarcha legitymował się prawie całą stronicą tytułów i deklarował, iż pragnie utrzymania z cesarzem braterskich stosunków, takich samych, jak z jego dziadkiem, Maksymilianem (Angleria 1953-1957, IV, s. 396). W anonimowym pośle, najwyraźniej kojarzącym się piszącemu i z pół­ nocnymi chłodami, i z wysłannikami księcia Moskwy, można rozpoznać Dantyszka. Kilka miesięcy wcześniej przybył on właśnie do Valladolid, gdzie został przyjęty mało przychylnie z powodu niedawnego polsko-francuskiego zbliżenia, źle widzianego na habsburskim dworze. Następnie przeniósł się w ślad za cesarzem z Valladolid do Madrytu i tam 3 grudnia 1524 r. złożył Karolowi V hołd lenny w imieniu Zygmunta I wraz z przybyłym na krótko do Hiszpanii innym polskim posłem, Stanisławem Borkiem (Pociecha 1938, s. 426). Jeżeli proponowana identyfikacja jest trafna, to przypuszczalnie wzmian­ ka Anghiery byłaby bardziej konkretna, a pewno też cieplejsza, gdyby wcze­ śniej, kiedykolwiek, miał on sposobność poznać osobiście Dantyszka, w szczególności jako człowieka zainteresowanego Dekadami. Wygląda więc na to, iż jeszcze na początku 1525 r. Dantyszek i Anghiera byli sobie obcy. Czy sytuacja uległa zmianie w późniejszych latach, kiedy miesiącami musieli znajdować się blisko siebie, towarzysząc dworowi Karola V w wędrówce po hiszpańskich miastach? Jak dotąd, nic na ten temat nie wiadomo. Możliwości nie należy wsze­ lako z góry wykluczać, gdyż poza wspólnym zainteresowaniem Nowym Światem mieli oni także co najmniej dwóch wspólnych bliskich znajomych - Alonsa de Valdés, cesarskiego sekretarza, i kanclerza Mercurina Arborio de Gattinara . Pierwszy był najbardziej chyba zżytym z Dantyszkiem Hisz­ panem. Drugiego łączyła z polskim posłem nić wzajemnej sympatii, której dowód - złoty medal z wizerunkiem kanclerza - przechował Dantyszek aż do śmierci (Birkenmajer 1924, s. 288). Obaj mogli przy najrozmaitszych okazjach ułatwić kontakt Dantyszka z Anghierą, zanim ten ostatni zmarł 33 3 3 O związkach tych osób z Anghierą i Dantyszkiem patrz m.in.: Caballero 1875, s. 93, 110, 121; Atti 1980, s. 115-119; Pociecha 1949-1958, passim. �100 RYSZARD TOMICKI 34 na początku października 1526 r. w Grenadzie . Bez ujawnienia jakichś nowych źródeł, jeżeli takie w ogóle istnieją, nie da się na ten temat powie­ dzieć nic więcej. * Na koniec należałoby postawić jeszcze dwa pytania: czy Dantyszek prze­ studiował nabyte w Barcelonie dzieło i co mu dała ewentualna lektura? Na pierwsze z nich można z dużym prawdopodobieństwem odpowiedzieć twier­ dząco, chociaż na kartach egzemplarza z Biblioteki Narodowej w Warszawie nie ma śladów intensywnego czytania ani glos, a jedynie kilka odręcznych poprawek błędów drukarskich. Drugie pytanie pozostaje bez odpowiedzi i szanse na jej udzielenie w przyszłości nie są chyba zbyt duże. Jednak fakt, iż książka Anghiery dotarła w 1519 r. do Polski, widzieć trzeba także w wymiarze ponadindywidualnym. Znalazła się ona bowiem w zasięgu wielu potencjalnych czytelników i zapewne w jakiejś mierze współkształtowała (podobnie jak np. książki i mapy posiadane przez Macieja z Miechowa) najogólniejszą choćby świadomość dokonujących się w zakresie wiedzy o świecie przeobrażeń. Na pewno była, jednym ze źródeł informacji, które dostarczały części polskich elit intelektualnych i politycznych wiedzę o wiele bogatszą niż ta, jaką upowszechniali w pierwszych dziesięcioleciach X V I w. parający się geografią profesorowie Akademii Krakowskiej (wystarczy przy­ pomnieć, że pierwszą, zdawkową wzmiankę o udziale Hiszpanii w odkrywa­ niu nowych ziem podał w druku Maciej Kmita z Szamotuł w 1522 г.; Olszewicz 1931, s. 16-18; Wróblewski 1977, s. 23). Takich źródeł, niekonie­ cznie w postaci książek, istniało wówczas więcej, o czym świadczą m.in. echa franciszkańskiej pracy misyjnej w „Indiach czyli Nowym Świecie", utrwalo­ ne pod datą 1521 w kronice Jana z Komorowa (1888, s. 338), czy refleksy zamorskiej aktywności poddanych Karola V, odnajdowane w korespon­ dencji Dantyszka z Hiszpanii. Nie przeceniając zatem oddziaływania poje­ dynczego egzemplarza Dekad, wypada jednocześnie pamiętać, że jest on kolejnym, nader ważnym śladem szerszego potoku informacji o odkryciach geograficznych, napływających do Polski stosunkowo wcześnie i nadal w pełni nie rozpoznanych. 3 4 Wówczas istniały już w rękopisie kolejne Dekady - Czwarta (1520), Piąta (1521-1523), Szósta (1524), Siódma (1524) i Ósma (1525). Skrócona wersja Czwartej Dekady, przygotowana przez samego autora, opublikowana została w 1521 r. w Bazylei pod tytułem De nuper stab D. Carolo repertis insulis [...] enchiridion. Pod nieco zmienionym tytułem przedrukowano ją w 1524 r. w Norymberdze jako dodatek do łacińskiej edycji drugiego listu Hernana Cortesa do Karola V. Kompletne wydanie Dekad, obejmujące osiem dziesięcioksiągów, ukazało się dopie­ ro w kilka lat po śmierci Anghiery, w 1530 г., w Alcalá de Henares, pod tytułem De orbe novo Petri Martyr is ab Angler ia [...] decades. W tym samym roku i miejscu opublikowano jeszcze jedno dzieło Anghiery - jego Opus epistolarum, zbiór 813 łacińskich listów, będących fas­ cynującym dokumentem epoki i nieocenionym źródłem historycznym. �101 TY?*! J AŁI5 ГЙ&ЯАВ. I V X T A l O O B R R O t r R OlSTtNCTIORtlC вТ Е Х Т в Ш Ю Я Е в »>oionTjitoíA I N T A B V I Í вхгяяид. Ltrstviti ?яо»я1и R O ; B I S I B ? I nic V<UJWU VaUcřuj.a<Scrui» h R-enmnTTuru. г Гит^ипчаог. ™*ла. m n NVwxrvbfum. AnHU.Jbcmu. « Магт Cafpfam fol A(b«u*. u SeyUm. p CjUika,Cuuncr, y Italia. řll AOJECTU Я80ЯД ВТ »*OYI НС U I . ĎÍMOBJTRASTVW (n f_ Aлřhoi ^ с funí , . . »rrgnum ^ „ т МMulámeÜJr „Г-~ enum OrgauŁjtgnuaiNiJbie. India Aeftiomxjliic итцхпЬ Přcfto lobao; 1 pirxm Ctapyríú * Cañete. laua. Ryc. 4 i 5. Mapy świata w dwóch wydaniach dzieła Gregora Reischa Margarita philosophica (Strasburg 1504 i Strasburg 1515). Na mapie wcześniejszej (ryc. 4) nieaktualność przedstawionego obrazu świata sygnalizują napisy umieszczone przy dolnej krawędzi. Jeden z nich informuje, iż ląd afrykański ciągnie się aż do ok. 40° szerokości geograficznej południowej. Drugi, że tam, gdzie wyobrażono ziemię okalającą Ocean Indyjski, w rzeczywistości jest morze, a na nim przeogromne wyspy, nieznane Ptolemeuszowi. Mapa późniejsza (ryc. 5) przedstawia już zarys Ameryki, bardzo podobny do zaprezentowanego przez Martina Waldseemullera na pierwszej drukowanej mapie ukazującej wyłącznie Nowy Świat (Tabula ierre nove), opublikowanej w strasburskim wydaniu Geografii Ptolemeusza z roku 1513. Na południowej części amerykańskiego lądu widnieje napis: Paria seu Prisilia, będący pogłosem odkryć Krzysztofa Kolumba z 1498 r. (Paria to okolice ujścia Orinoko) oraz żeglarzy portugalskich (Prisilia = Brazylia). Mapy wg: Bargow 1951, s. 83, 107 �102 RYSZARD TOMICKI Wracając jeszcze na moment do księgozbioru Dantyszka, dodajmy, że w 1522 г., gdy przyszło mu ponownie wyruszyć w podróż do zachodniej Europy, podczas której miał zawitać po raz drugi do Hiszpanii, w jego krakowskim mieszkaniu pozostało wiele książek. 4 lipca tego roku zajęto je protokolarnie, wraz z innymi osobistymi rzeczami, na poczet nie za­ płaconych należności (Ptaśnik 1936, s. 180-181). W sporządzonym wtedy spisie nie ma dzieła Anghiery, co pozwala przypuszczać, iż być może znajdowało się u kogoś w czytaniu albo w podręcznym bagażu Dantyszka. W spisie figuruje natomiast Margarita philosophica, scholastyczna ency­ klopedia Gregora Reischa, wydana we Freiburgu w 1503 г., potem wielo­ krotnie wznawiana (Alden 1980, s. 7). W jej kolejnych wydaniach zamiesz­ czano mapę świata, zmieniającą się z biegiem lat. Początkowo informo­ wała ona o nowych odkryciach tylko za pośrednictwem napisów, z czasem ukazywała jednak również położenie nieznanych wcześniej lądów (por. ryc. 4 i 5). Aczkolwiek nie wiadomo, które z wydań encyklopedii posiadał Dantyszek, i to dzieło warto wpisać na skromną jak narazie listę książek, będących źródłami jego wiedzy o wielkich odkryciach geograficznych. LITERATURA Abad J.M. 1991 La imprenta en Alcalá de Henares (1502-1600). Introducción a la „Tipobibliografía española" J.S. Díaz, 1.1—II, Madrid. A l b a R. 1989 Pedro Mártir de Anglería: su vida y su obra. Introducción, w: Anglería 1989, s. V - X L I I I . A l d e n J . , ed. 1980 European Americana: a chronological guide to works printed in Europe relating to the America, 1493-1776, ed. by... with the assistance of D . C . Landis, New York, 1.1. A n g l e r í a P . M . de 1953-1957 Epistolario, estudio y traducción por J . López de Toro, t. I - I V , Madrid. 1989 Decadas del Nuevo Mundo, traducción del latín de J . Torres Asensio, revisada y corregida por J . Martínez Mesanza, introducción de R. Alba, Madrid. AT Acta Tomiciana, t. I - X I I I , Poznań 1852-1912; t . X I V - X V , Poznań 1952-1957; t. X V I - X V 1 I , Wrocław 1961-1966. At ti 1980 Piętro Mar tire d'Anghiera nella storia e nella cultura. Secondo Convegno Internazionale di Studi Americanistici, Genova-Arona, 16-19 Ottobre 1978. Atti, Genova. Axer J. 1990 Una carta de la correspondencia de Hernán Cortés con Jan Dantyszek (Juan Dantisco), „Estudios Latinoamericanos", t. X I I I , s. 365-377. 1994 patrz: Fontán, Axer 1994. A x e r J . , T o m i c k i R. 1994 Juan Dantisco: un amigo de Hernán Cortés, w: Fontán, Axer 1994, s. 51-59. B a b e l o n J. 1954 Un retrato verdadero de Hernán Cortés, „Memorias de la Academia Mexicana de la Historia", t. X I I I , nr 3, s. 173-178. �WCZESNE ŹRÓDŁA WIEDZY O AMERYCE W POLSCE 103 Bączkowski K. 1993 Kilka uwag o recepcji odkrycia Ameryki w Europie w końcu XV i w pierwszych dziesięcioleciach XVI w., w: Europa-Ameryka od X do XX wieku. W pięćsetną rocznicę pierwszej wyprawy Krzysztofa Kolumba, red. K . Bączkowski, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego M C X X I V . Prace Historyczne, z. 108, Kraków, s. 35-51. Bagrow L. 1951 Die Geschichte der Kartographie, Berlin. Bataillon M. 1959 Les premiers Mexicains envoyés en Espagne par Cortes, „Journal de la Société des Américanistes", N.S., t. X L V I I I , s. 135-140. Birkenmajer L.A. 1924 Stromata Copernicana. Studia, poszukiwania i materiały biograficzne, Kraków. B o r a h W. 1962 The Cortes Codex of Vienna and Emperor Ferdinand I, „The Americas", t. X I X , nr 1, s. 79-92. B u c z e k К. 1930 Biblioteka Puławska w czasie walk powstania listopadowego, „Silva Rerum", t. V, nr 10-12, s. 155-170. B u s t a m a n t e J. 1986 La atracción de lo raro y peregrino. Estudio introductorio, w: Conquistador Anónimo, Relación de la Nueva España, Madrid, s. 7-74. Bustamante G a r c í a J. 1992 Retórica, traducción y responsabilidad histórica: claves humanísticas en la obra de Bernardino de Sahagún, w: B. Ares, J . Bustamante, F . Castilla, F . del Pino, Humani­ smo y visión del otro en la España moderna: cuatro estudios, Madrid, s. 243—375. Caballero F. 1875 Alonso y Juan de Valdés. Conquenses ilustres, t. IV, Madrid. Cartas 1960 Cartas de relación de la conquista de la Nueva España escritas por Hernán Cortes al Emperador Carlos V y otros documentos relativos a la conquista, años de 1519-1527. Codex Vindobonensis S.N. 1600. Geleitwort J . Stummvoll, introduction and biblio­ graphy Ch. Gibson, Kodikologische Beschreibung F . Unterkircher, Graz. Cline H . F . 1969 Hernando Cortes and the Aztec Indians in Spain, „The Quarterly Journal of the Library of Congress", t. X X V I , nr 2, s. 70-90. C o l ó n H. 1965 Dzieje żywota i znamienitych spraw Admirała don Krzysztofa Kolumba, przekład, wstęp i przypisy A. Dukanovič, Warszawa. Contarini G. 1840 Relazione di Gaspar o Contarini ritornato ambasciatore da Carlo V, let ta en Sena to a di 16 novembre 1525, w: Relazioni degli ambasciatori veneti al Senato, raccolte, annotate et edite da E . Alberi, Serie I , vol. I I , Firenze, s. 9-73. Czerny F. 1886 O wpływie wielkich odkryć geograficznych na Polskę i jej oświatę w XVI wieku, w: Pamiętnik Zjazdu Historyczno-Literackiego im. J. Kochanowskiego, „Archi­ wum do dziejów literatury i oświaty w Polsce", t. V, s. 18-32. Dantyszek J. 1950 Ioannis Dantisci poetae laureáti carmina, ed. S. Skimina, Kraków. 1987 Pieśni, wybór i przekład z łaciny A. Kamieńska, wstęp Z . Nowak, Olsztyn. D z i e c h c i ń s k a H. 1991 O staropolskich dziennikach podróży, Warszawa. a a �104 RYSZARD TOMICKI Elliott J.H. 1970 The Old World and the New, 1492-1650, Cambridge. Finkel L. 1879 Poselstwa Jana Dantyszka, w: Album uczącej się młodzieży polskiej, poświęcone J.I. Kraszewskiemu z powodu jubileuszu jego pięćdziesięcioletniej działalności litera­ ckiej, Lwów, s. 331-386. F l a n c z e w s k a B. 1972 Zalewski Ludwik, w: Słownik pracowników książki polskiej, Warszawa-Łódź, s. 1003-1004. F o n t á n A., A x e r J . , eds. 1994 Españoles y polacos en la corte de Carlos V. Cartas del embajador Juan Dantisco, Madrid. Fumagalli G. 1893 Bibliografia degli scritti it alian i o stampati in Italia sopra Cristoforo Colombo, la scoperta del Nuovo Mondo e i viaggi degli italiani in America, compilata da... con la collaborazione di P. Amat di S. Filippo, Roma. G u m o w s k i M. 1929 Jan Dantyszek i jego medale, „Zapiski Towarzystwa Naukowego w Toruniu", t. VIII, nr 1, s. 3-19. Hajdukiewicz L. 1960 Biblioteka Macieja z Miechowa, Wrocław. Н а т р е Т., ed. 1927 Das Trachtenbuch des Christoph Weiditz von seinen Reisen nach Spanien (1529) und den Niederlanden (1531-32), Berlin-Leipzig. Harrisse H. 1967 Bibliotheca americana vetustissima. A description of works relating to America published between the years 1492 and 1551, Amsterdam (reprint wyd. z 1866 roku). H i r s c h R. 1976 Printed reports on the early discoveries and their reception, w: First images of America. The impact of the New World on the Old, ed. F . Chiappelli, Berkeley- L o s Angeles-London, t. I I , s. 537-562. Hodgen M.T. 1964 Early anthropology in the sixteenth and seventeenth centuries, Philadelphia. Jan z K o m o r o w a 1888 Memoriale Ordinis Fratrum Minorum a Fr. Ioanne de Komorowo compilatum, eds. X . Liske, A. Lorkiewicz, w: Monumenta Poloniae Historical Pomniki Dziejowe Polski, Lwów (reprint: Warszawa 1961), t. V, s. 64-406. K a š p a r O. 1992 Soupis pramenů к dějinám zámořských objevů a dobýváni Nového Světa ve fondech Naródni Knihovny v Praze, Praha. K i e s z k o w s k i J. 1912 Kanclerz Krzysztof Szydłowiecki. Z dziejów kultury i sztuki Zygmuntowskich cza­ sów, t. I - I I , Poznań. 1919 Medale Dantyszka, „Wiadomości Numizmatyczno-Archeologiczne", t. V I I I , nr 8-9, s. 97-111. K o t S. 1987 Polska Złotego Wieku a Europa. Studia i szkice, wybór, przygotowanie do druku i wstęp H . Baryczą, Warszawa. L o s a d a A. 1980 Consideraciones sobre la teoría del „,buen salvaje" y sus fuentes españolas de los siglos XVI y XVII, en especial Colón, Mártir de Anglería, Las Casas, Vives, Guevara y Coreal, w: Atti 1980, s. 549-593. �WCZESNE ŹRÓDŁA WIEDZY O AMERYCE W POLSCE 105 Muller-Blessing I.B. 1967—1968 Johannes Dantiscus von Hofen. Ein Diplomat und Bischof zwischen Humanismus und Reformation (1485-1548), „Zeitschrift für die Geschichte und Altertumskunde Ermlands", t. X X X I / X X X I I , s. 59-238. N i k l e w i c z K., T a z b i r J. 1970 List Ferdynanda Cortesa do Jana Dantyszka z 1531 г., „Zapiski Historyczne", t. X X X V , z. 3-4, s. 111-112. Niklewiczówna K. 1977 Piśmiennictwo hiszpańskie w Polsce w okresie staropolskim, w: Literatura staropol­ ska w kontekście europejskim (związki i analogie), red. T . Michałowska, J . Slaski, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk, s. 91-110 N o w a k Z. 1982 Jan Dantyszek. Portret renesansowego humanisty, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź. Nowy Korbut 1963-1965 Bibliografia literatury polskiej „Nowy Korbut". T . 1-3. Piśmiennictwo staropol­ skie, Warszawa. O'Gorman E . 1972 Cuatro historiadores de Indias. Siglo XVI, México. 1984 La invención de América. Investigación acerca de la estructura histórica del Nuevo Mundo y del sentido de su devenir, México. O l s z e w i c z B. 1931 Poland and the discovery of America. A historical and bibliographical essay, transí, by M.Z. Arend, Poznań. 1947 Polska a odkrycie Ameryki (Studia polono-americana II), „Sprawozdania Wro­ cławskiego Towarzystwa Naukowego", rok I , z. 2, s. 44—47. 1956 Geografia polska w okresie Odrodzenia, w: Odrodzenie w Polsce, t. II: Historia nauki, cz. 2, red. B. Suchodolski, Warszawa, s. 324-360. 1957 Geografia polska w okresie Odrodzenia, Warszawa. Paesi 1916 Paesi nouamente retrovati <ft Novo Mondo da Alberico Vesputio Florentino intitulato (1508). Reproduced in facsimile from the McCormick-Hoe copy in the Princeton University Library, Princeton-London. P a n e R. 1978 Relación acerca de las antigüedades de los indios. El primer tratado escrito en América, nueva versión, con notas, mapa y apéndices por J.J. Arrom, México. P i g a f e t t a A. 1992 Relacja z wyprawy Magellana dookoła świata, tłum. J. Szymanowska, wstęp i przypisy B. Nowak, Gdańsk. P o c i e c h a W. 1938 Dantyszek Jan, w: Polski Słownik Biograficzny, Kraków, t. IV, s. 424-430. 1947 Polska wobec elekcji cesarza Karola V w roku 1519, Kraków. 1949-1958 Królowa Bona (1494-1557). Czasy i ludzie Odrodzenia, t. I - I V , Poznań. P t a ś n i k J . , ed. 1936 Cracovia artificum 1501-1550, w: Źródła do historii sztuki i cywilizacyi w Polsce, Kraków, t. V, z. 1 Rosen E. 1943 Copernicus and the discovery of America, „The Hispanic American Historical Review", t. X X I I I , nr 2, s. 367-371. Rowe J.H. 1965 The Renaissance foundation of anthropology, „American Anthropologist", t. L X V I I , s. 1-20. �106 RYSZARD TOMICKI R u w e t W. 1988 A historical analysis of the 'Segunda carta de relación* of Hernán Cortes, w: Smoke and mists. Mesoamerican studies in memory of Thelma D. Sullivan, eds. J . K . Josserand, K . Dakin, Oxford, 1.1, s. 99-109. Salas A.M. 1959 Tres cronistas de Indias: Pedro Mártir de Anglería, Gonzalo Fernández de Oviedo, Bartolomé de las Casas, Buenos Aires. T a z b i r J. 1968 La conque te de VAmérique a la lumiere de Vopinion polonaise, „Acta Poloniae Histórica", t. X V I I , s. 5-22. 1969 Szlachta a konkwistadorzy. Opinia staropolska wobec podboju Ameryki przez Hisz­ panię, Warszawa. 1970 patrz: Niklewicz, Tazbir 1970. 1972 Christopher Columbus in early Polish literature, „Acta Poloniae Histórica", t. X X V , s. 109-123. 1973 Krzysztof Kolumb w opinii staropolskiej, w: Studia z dziejów geografii i kartografii, red. H . Babicz, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk, s. 441-455. 1979 Rec. z: Wróblewski 1977, „Estudios Latinoamericanos", t. V , s. 113-117. 1990 La República nobiliaria polaca frente a América: opiniones y contactos, „Estudios Latinoamericanos", t. X I I I , s. 61-141. 1991 Polska sława Krzysztofa Kolumba, Warszawa. T o m i c k i R. 1992 Una carta desconocida de Hernán Cortés a Jan Dantyszek (Juan Dantisco), „Estudios Latinoamericanos", t. X V , s. 319-326. 1994 patrz: Axer, Tomicki 1994. 1994 Comentario a los fragmentos de cartas sobre el Nuevo Mundo, w: Fontán, Axer 1994, s. 334-344. V o c h t H . de 1961 John Dantiscus and his Netherlandish friends as revealed by their correspondence, 1522-1546, Louvain. Wiszniewski M. 1844 Historia literatury polskiej, Kraków, t. VI. W r ó b l e w s k i R. 1977 Znajomość Ameryki w Polsce okresu Odrodzenia, Warszawa. Y a r m o l i n s k y A. 1937 Early Polish Americana. A bibliographical study, New York. RYSZARD TOMICKI E A R L Y SOURCES OF K N O W L E D G E ABOUT AMERICA I N POLAND: J A N D A N T Y S Z E K A N D DE ORBE NOVO DECADES (1516) B Y PIETRO MARTIRE D'ANGHIERA Summary The article is a contribution to the studies on the earliest stages of widerspreading of the knowledge of the American continent in Poland. The author's inspiration came from a 16th century book entitled "De orbe novo decades" (Alcalá de Henares 1516) written by Piętro Martire d'Anghiera (in Spain, where he lived, known as Pedro Mártir de Anglería), kept in the National Library in Warsaw. The discovered copy had been purchased on 14th June 1519 in Barcelona and then belonged to Jan Dantyszek (Joannes Dantiscus). �WCZESNE ŹRÓDŁA WIEDZY O AMERYCE W POLSCE 107 In the first part of the article the reader is acquainted with the person of Jan Dantyszek (1485-1548), a Polish diplomat, poet, humanist and a bishop. He was much interested in geographical discoveries of that time, especially those of the New World and was known to be a friend of Hernán Cortés, the famous Spanish conquistador whom he had got to know in 1528 in Spain while serving as the Polish ambassador to the court of Charles V (1524-1532). Up to now historical sources have not evidenced as to when the interests of Dantyszek had begun. Owing to the above mentioned book by d'Anghiera bought in Barcelona we are able to date Dantyszek's Americanistic initiation for his first sojourn in Spain as the Polish king's legate, i.e. between January and September 1519. In the second part of the article the author presents Pietro Martire d'Anghiera and the origin of his main work, "The New World Decades", the first great compendium of the history of Spanish discoveries in America and of America itself. The copy owned by Dantyszek comprises three 'decades' describing the events from the years 1492-1516. The book reached Cracow, the capital of Polish Kingdom of that time, in 1519. It is a important evidence of the widerspreading of the global image of the world in Eastern Europe. Physically this part of Europe was as remote from the Atlantic and the New World as it could be, but still within the reach as proved also by Dantyszek's constant mail touch with Mexico, exchanging for some time letters with Hernán Cortés and another person called Mendoza, probably Cortes' companion. Moreover, De orbe novo decades is one of the earliest sources of ethnographical knowledge on America available for the Polish intellectuals of the 20ties of the 16th century, and in fact the most valuable of the period. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7c6773ea55111602d8648d60579d0801.pdf 48f4c79f24fead72464c30b727cc36e0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1559 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1442 Title A name given to the resource "Kozioł ofiarny" a etnologia. O teorii René Girarda / ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39, s.65-76 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kolczyński, Jarosław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXIX: 1995, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI Warszawa „KOZIOŁ OFIARNY" A ETNOLOGIA O TEORII RENE GIRARDA 1 „Réne Girard wbił krzyż w pole nauki". To zasłyszane gdzieś zdanie znakomicie charakteryzuje kłopoty, jakie rodzi refleksja nad jego teorią. W Biblii, w przekazie starożytnej tradycji judeo4)hrześcijańskiej, widzi Girard pierwsze i jedyne rozwiązanie pratajemnicy, którą wszelkie inne tradycje religijne czy filozoficzne świata cierpliwie tworzyły przez tysiąclecia. Gdy rozmaite społeczeństwa i całe kultury pogrążały się w zmistyfikowanej wiedzy o sobie samych, gdy uciekały w mity właśnie, na gruncie judaizmu i chrześcijań­ stwa rozegrał się proces odwrotny, demistyfikaqi mitów, ich demitologizacji. Stary Testament częściowo, a Nowy całkowicie rozbija mitologię i ujawnia to, co miała on kryć. Ale tajemnica rozwiązana w Biblii znów stała się tajemnicą. Mit bowiem okazał się dogodniejszy również dla chrześcijan. Na nowo grzęznąc w mitach chrześcijanie utracili tym samym umiejętność odczytywania Biblii. To, co robi Girard z tekstami biblijnymi sprowadza się do odcyfrowania ich najpierwotniejszych sensów. Ta hermeneutyka kończy się konkluzjami tak niezwykłymi i kategorycznymi, że domaga się afirmacji lub odrzucenia, olśnienia lub ostrego sceptycyzmu. Girard zmusza do opowiedzenia się po jednej z dwu stron: za lub przeciw jego odkryciom. Kto jest przeciw, tkwi nadal w kleszczach zmistyfikowanej świadomości, kto jest za, będzie odtąd bezlitośnie tropił wszelkie mity. Girard przeciwstawia więc to, co irracjonalne temu, co racjonalne. Ów racjonalizm, który odsłania u źródła, stwarza - jak sądzi - współczesnym społeczeństwom jedyną szansę na przyszłość, na harmonijny rozwój. Stąd gdy jedni obwołali go Albertem Einsteinem współczesnej nauki o człowieku (Pierre Chaunu), inni dystansując się od jego rewelacji, nazywają go z kolei Heglem chrystianizmu (Jean-Marie Domenach). 1 Niniejszy tekst powstał z notatek do wykładu o teorii R. Girarda, który przedstawiłem w maju 1986 roku w Klubie Inteligencji Katolickiej w Warszawie. Choć od chwili napisania mija nieomal dziesięć lat, to wydaje mi się, że tekst ów nie stracił na aktualności. Warto też zaznaczyć, że o pracach Girarda w naszym środowisku etnologicznym raczej mówi się niż pisze (do wyjątków należy artykuł I . Kabzińskiej-Stawarz, 1992). �66 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI Chciałbym uniknąć owych kłopotów, jakie rodzi refleksja nad teorią Girarda w polu filozofii czy teologii. Wyraźnie rysują się dwie różne drogi, które bada Girard - tworzenia mitów i ich demistyfikacji. W pierwszym wypadku chodzi o wszelkie kultury świata, w drugim tylko o tradycję judeo-chrześcijańską. W każdym razie, by uchwycić girardowskie odkrycie genezy mitów i rytuałów, nie trzeba koniecznie znać jego lektury tekstów biblijnych. To jest naturalnie tylko unik, ale też interesuje mnie przede wszystkim konfrontacja teorii Girarda z klasycznymi problemami etnologii. * * * Cała teoria Girarda zawiązuje się na kanwie jego rozpoznania zjawiska mimetyzmu. W mimesis widzi on prainstynkt, silniejszy nawet od instynktu seksualnego (który niejako wszczepiony jest w mimetyzm). Pierwszą i jedyną siłę, która pchnęła naszych praprzodków na drogę hominizacji i do dzisiaj gwarantuje trwanie kultury. „Gdyby ludzie przestali nagle wzajemnie się naśladować, zaczęłyby stopniowo zanikać wszystkie formy kulturowe" (Girard 1983, s. 79). Dotąd - powiada Girard - obowiązywała platońska wykładnia mimetyzmu, lecz Platon ukazał tylko jedną stronę naśladownictwa, tę dobro­ czynną, najogólniej biorąc związaną ze zdolnością do uczenia się, przekazywa­ nia na drodze imitacji dziedzictwa kulturowego z pokolenia na pokolenie. A przecież jest jeszcze drugie, złowrogie oblicze mimesis, skoncentrowane na pożądaniu i gwałcie. Girard definiuje je jako „mimesis przywłaszczenia". Oto dwu osobników w grupie pragnie tego samego obiektu. Ta pożądliwość rodzi się z oglądania siebie w lustrzanym odbiciu drugiego. Ów drugi swoją pożądli­ wością lub faktem, że już posiadł taki a nie inny obiekt staje się „modelem" do naśladowania i zarazem „przeszkodą". „Rywalizaqa mimetyczna" to narastają­ cy konflikt kończący się nieuchronnie przemocą. Skoro każdy osobnik dąży do zniwelowania różnic dzielących go od drugiego, ostatecznie wszyscy są antago­ nistami wszystkich. W efekcie dochodzi do totalnego „kryzysu mimetycznego", eskalacji nienawiści i gwałtu, w której gubi się ich powód. Pierwszy przypadko­ wy mord rozładowuje kryzys i kładzie kres nie kończącym się aktom przemocy. Mord przypadkowy i co jest równie charakterystyczne - zbiorowy, bo dokonał się w zgiełku powszechnie rządzącej przemocy. Szok wywołany tym wydarze­ niem jest tak dogłębny, że natychmiast przecina węzeł konfliktów. Na przypad­ kowej ofierze ześrodkowuje się całanienawiść grupy, w niej dostrzega się teraz przyczynę zła. Zbiorowy mord na przypadkowej ofierze jedna wspólnotę ze sobą samą. Akt mordu okazuje się tedy wydarzeniem wręcz niezbędnym. Co do samej ofiary zrazu wydaje się ona tylko znienawidzoną przyczyną zła, ale następ­ nie pojawia się myśl, że to właśnie ona stała się źródłem pojednania. Wresz­ cie rodzi się przekonanie, że ofiara sama manipulowała własną śmiercią. Czuła się winna rozkręcenia spirali gwałtu i sama dała się zabić. Ofiara budzi więc uczucia ambiwalentne. �„KOZIOŁ OFIARNY" A ETNOLOGIA 67 I w tych właśnie dualnych wyobrażeniach o ofierze - winnej rozpętania kryzysu mimetycznego i manipulującej własną śmiercią, która kładzie kres kryzysowi - tkwi pierwsza prarefleksja religijna ludzkości. W „koźle ofiar­ nym" widzi się kogoś przeciwstawionego wspólnocie, kto swobodnie dyspo­ nuje żywiołem zła, które tym samym staje się rzeczą. „Sacrum jest hipotezą ludzkiego umysłu - powiada Girard - który widzi, że przekraczają go ze­ wnętrzne - jak mu się wydaje moce. Ta wyobrażona moc dla jakichś nieznanych mu racji, czyni co chce z całą wspólnotą. Racje te okazują się w gruncie rzeczy raczej dobroczynne niż szkodliwe" (Girard 1983, s. 108). Mechanizm kozła ofiarnego można też - za Girardem - scharakteryzo­ wać krótko jako podwójny transfer emocji i wyobrażeń, najpierw w agresję, potem w pojednanie. Ów drugi transfer sakralizuje ofiarę, mówiąc inaczej jest to transfer w sacrum. Girard przypuszcza, iż wiele wspólnot rozpadło się ongiś, w prawieku ludzkości, bo strawił je do szczętu kryzys mimetyczny i nie doszło w nich do zwrotnego mordu, nie zadziałał mechanizm kozła ofiarnego. Przetrwały te wspólnoty, które miały na sumieniu zbiorowy mord i pojęły, że nieustannie grozi im kryzys mimetyczny. Odtąd robią wszystko, by znów nie popaść w spiralę mimetycznej rywalizacji. Przede wszystkim represjonują niebezpieczne zachowanie naśladowcze. Taka jest geneza wszelkich zakazów drobiazgowo regulująych życie archa­ icznych społeczności. Nie wolno imitować czyichś gestów, słów itd. Elemen­ tarną rolę grają zakazy seksualne i dotyczące żywności. Chodzi tu wszak o obiekty, które są w zasięgu każdego członka społeczności i łatwo stać się mogą zarzewiem rywalizacji. Rozmaitych zakazów jest doprawdy bardzo wiele. Oto tylko jeden, jakże charakterystyczny przykład - trzeba pilnować, by w ręce wroga nie dostały się skrawki paznokci czy włosów: „każda, choćby najmniejsza, część ciała od niego oddzielona jest wirtualnym ukła­ dem bliźniaczym, a więc groźbą gwałtu (Girard 1983, s. 86). Znana jest u społeczeństw archaicznych ambiwalencja uczuć wobec bliźniaków, fobia lustra i lęk, jaki budzą teatr i aktorzy. Obok zakazów drugim fundamentalnym tworem obudzonej świadomości religijnej są rytuały. Ich logika jest inna. Rytuały najpierw kreują sytuację kryzysu mimetycznego, tym samym uprzedzając to, co mogłoby się wyda­ rzyć, a następnie reżyserują jej rozwiązanie poprzez złożenie ofiary lub substytutu ofiary. Rytuały, wedle Girarda, reprodukują autentyczny kryzys, przez który przebrnęła społeczność, odtwarzają mechanizm kozła ofiarnego w warunkach możliwie najbardziej przypominających pierwsze doświadcze­ nie. Rytuały uwalniają społeczność od wciąż na nowo odżywającej w nich przemocy. Pierwotnie rytuały musiały mieć nader gwałtowny charakter. Symulowanie kryzysu mimetycznego jest tym bardziej ryzykowne, w im bardziej ostrych przebiega ono formach. Z czasem więc rytuały oczyszczają się z wszelkiego rzeczywistego gwałtu i ograniczają do czystej formy (późnoeuropejski karnawał czyli świat na opak). �68 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI Z rytuałem łączy się mit. Utrwala on w świadomości społeczeństwa obraz kryzysu mimetycznego i jego nagłego końca w chwili mordu na koźle ofiarnym. Sakryfikuje ofiarę jako przodka założyciela lub bóstwo. Ukrywa przypadkowość ofiary i zarazem uzasadnia ją (różne znaki ofiarnicze postaci mitycznych jak np. kalectwo czy monstrualność). Zrzuca wszelką odpowie­ dzialność za zło na bóstwo, które w różnych wyobrażeniach charakteryzuje się niezrozumiałą mściwością czy wydaje się nieobliczalne. Mit - otaczając tajemnicą bóstwo, które manipuluje mocami zła, otacza zarazem tajemnicą pierwszą zbrodnię w historii społeczności. Analiza mitów bodaj najbardziej interesuje Girarda. Mity bowiem two­ rzy człowiek wciąż na nowo. Kryzysy mimetyczne od prawieków nękają różne społeczności. Kryzys mimetyczny, to wszak każda sytuacja „odróżnorodnienia" (terminologia Girarda), ujednolicenia, niwelacji różnic. To rów­ nież wojny, zarazy, wszelkie klęski żywiołowe, na które narażeni są wszyscy członkowie społeczności. Na przykładzie rozmaitych mitów Girard pokazuje jak człowiek nie radzi sobie z ich racjonalizacją, jak omija fakty, by ostatecz­ nie zrzucić odpowiedzialność na kozła ofiarnego i mordując go rozładować kryzys. Wzorcowym dla niego przykładem jest poetycki zapis Guillaume de Machaut z XV wieku o wybuchu epidemii w królestwie Nawarry i obwinieniu o to Żydów. Ów XV-wieczny mit ilustruje pierwszy etap działania mechanizmu kozła ofiarnego, gdy na ofierze skupia się cała nienawiść. Ale nawet w starożytnych mitach, które są finalnym produktem mechanizmu kozła ofiarnego, można rozpoznać ofiarę i prześladowców, kierujących się irracjonalnym przeświadczeniem. Za Girardem jest długa droga, którą przebył od literaturoznastwa do etnologii i z kolei do pewnej trudnej do nazwania najogólniejszej postaci nauki o człowieku. Zdążając krok po kroku do swojej teorii Girard wdawał się w coraz nowe badania i opisywał je często w językach kilku dyscyplin na raz (chętnie korzystał np. z języka psychiatrii i równocześnie etnologii lub filozofii), na koniec wypracowując własne, specyficzne pojęcia. Trzeba to wyraźnie powiedzieć: girardowska teoria jest nader złożoną konstrukcją i niełatwo podlega uproszczeniom. Ale zarazem jest to teoria skrajnie re­ dukcjom styczna! Girard całkowicie na nowo ustanawia punkt wyjścia refleksji etnologicznej. Elementarną opozycję natura - kultura traktuje jako opozycję między dwoma stanami istnienia, między ujednoliceniem a zróżnicowaniem. Siłą, która prowadzi do takich przeciwieństw jest „instynkt mimetyczny", wyraź­ nie ewoluujący u naczelnych. Girard domaga się od nauki rozróżnienia pomiędzy mimetyzmem typowym dla człowieka, a mimetyzmem zwierząt. Najbardziej radykalną, twierdzi następnie, okazała się „mimesis przy­ właszczenia". To ona stała się powodem ujednolicenia, które zagroziło by­ towi hord praludzi. Aktem różnicującym był mord na przypadkowej ofierze. Zrozumienie roli tego aktu równało się opanowaniu destrukcyjnych aspektów mime- �.KOZIOŁ OFIARNY" A ETNOLOGIA 69 tyzmu. Pierwszy zbiorowy i spontaniczny mord popełniony na jednym członku hordy przez innych określa Girard jako „mord założycielski". W nim, i tylko w nim, widzieć trzeba praźródło kultury jako całości, a w serii takich mordów w różnych miejscach kuli ziemskiej - źródła wszelkich kultur. * * * Jak powiada Réne Girard, w jego teorię trzeba uwierzyć bez reszty lub równie doszczętnie w nią zwątpić. Krańcowy redukcjonizm nie zna „tak" i „nie" zarazem. Albo Girard istotnie wyśledził praźródło wszelkich symboli, wokół których skupiają się i trwają społeczeństwa, albo niczego nie odkrył. Jeżeli jego refleksja jest dobra, to legną w gruzach wszelkie inne teorie współczesnej etnologii. Girard nie martwi się o to, że opinia naukowa zlekceważy w całości jego teorię, obawia się raczej połowicznego uznania. Oto nie godząc się z konstytuującym teorię jednym jedynym źródłem kultury, dzisiejsza etnologia zaakceptuje mechanizm kozła ofiar­ nego jako wyjaśnienie li tylko aspektu kultury. Girard nie chce, by jego teorię widziano jako równoprawną wszelkim innym teoriom etnologicznym, kłócącym się w niejednym ze sobą, ale równocześnie kreślącym wspólnie wizję kultur archaicznych i ich reliktów w nowożytnych społecz­ nościach. Stąd chyba tak namiętnie oskarża całą nowoczesną etnologię i - co znamienne - atakuje również te nazwiska i szlaki interpretacji, od których odbił się by rozwinąć własną ideę (E. Durkheim, C. Lévi-Strauss, M . Eliade). Napada na współczesną etnologię nie po to, aby obalić jej wyjaśnienia, ale by oskarżyć o ograniczony horyzont myślowy. Etnologia dzisiejsza umie wiele powiedzieć o tym, jak egzystują różne byty kulturowe takie jak: mit, rytuał, tabu, obawia się wszelako myślenia o ich prapoczątkach, nie wierzy w swoje kompetencje, godzi się na istnienie nie­ rozwiązywalnej tejemnicy. Girard zarzuca etnologii przede wszystkim nie­ konsekwencje myślenia, zatrzymanie analizy w pół drogi i tym samym pozorne uogólnienia, słowem mistyfikację zgromadzonej wiedzy. Girard utrzymuje, iż odsłaniając ową mistyfikację pchnął naukę na właściwą drogę wyjaśnienia. Jak pisze o sobie, on tylko przemieścił pewną hipotezę, skąd­ inąd znaną, w inne obszary... (Girard 1987, s. 142). Girard uprawia swoistą hermeneutykę, którą na chwilę porzuca, by po­ wrócić do durkheimowskich „wyobrażeń zbiorowych", rozważań nad całościo­ wym faktem społecznym i zdolnością społeczeństw do mistyfikacji wyobrażeń o sobie samych, by skorzystać z odkrywanej przez Lévi-Straussa homologii struktur kulturowych, by wciągnąć w krąg swojej refleksji to, co pisze Eliade o archetypowości rytuałów i mitów, na koniec to wszystko przekracza i robi wielki krok poza heremeneutykę, by znaleźć rozwiązanie symboli nie w meta­ fizyce, lecz w instynktach i zmaterializowanej rzeczywistości społecznej. Analiza symboliki stanowi punkt wyjścia i uwieńczenie teorii Girarda. Można się o tym przekonać śledząc koleje jego badań i stopniowe formowanie �70 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI się teorii, można też od razu sięgnąć do środka teorii: „Trzeba wykazać, że nie możemy rozwiązać problemu gwałtu założycielskiego w świetle rytuału kozła ofiarnego, bez równoczesnego wypracowania teorii znaku i znaczeń" (Girard 1983, s. 114). Girard odrzuca binarny model lingwistyki strukturalnej; nie pasuje on do teorii: „Nie można wyjść od systemu strukturalistycznego z dwoma elementami o tej samej gradacji i wzajemnie się różnicującymi. Istnieje jednak model znacznie prostszy, jedyny rzeczywiście genetyczny, o którym nikt nigdy nie wspominał. Jest nim model pojawiającego się wyjątku, model jedności, w gruncie rzeczy jakiejkolwiek, zdolnej wznieść się ponad bezwładną masę, ponad jeszcze nie policzą wielość. Jest to model, według którego przebiega ciągnienie losów oraz model takich gier losowych jak ciągnienie zapałek lub wybór migdałowego króla [...] Selekcja poprzez grę przypadku ma [...] rytualną genezę, jest dokładnie tego samego typu co aleoatoryczna metoda wyboru kozła ofiarnego. Skoro model ten jest obecny w rytuale, to znaczy, że został on przeniesiony, wraz z pozostałymi instytuqami rytualnymi, z mechanizmu kozła ofiarnego. A więc przedstawia wielką wartość dydaktyczną, jest wzorcem symbolu" (Girard 1983, s. 116). Choć teoria Girarda jest nade wszystko teorią hermeneutyczną, uprasz­ czającą do jednej praformy nieogarnioną, jakby się zdawało, wielość symboli znanych wszelkim kulturom, to wszakże szuka ostatecznego uzasadnienia poza hermeneutyką i w centrum teorii tkwi refleksja nad zjawiskiem mime­ tyzmu. Mimetyzm to dla Girarda absolutnie elementarny instynkt, najradykalniejsza siła kreatywna w kondycji człowieka. O złowrogim obliczu mimesis pisaił już Girard - historyk literatury, komentujący dzieła W. Szekspira czy F. Dostojewskiego. Następnie cofnął się do tragedii greckiej i przekazów historycznych - jak ów wzorcowy dla niego utwór Guillaume de Machaut Sąd króla Nawary. Ostatecznie skupił się na analizach mitów. Wszystkie te lektury Girarda można określić jako „zamknięte", odkrywał on ukryte struktury znaczeniowe tekstu nie inspiro­ wany ideami krążącymi poza tekstem. Dopiero gdy zarysowały mu się zręby teorii i trzeba było zinterpretować inne byty kulturowe ucieleśniające się nie tylko w słowach - jak rytuały czy zakazy - zaczął się na szerszą skalę rozglądać w domenie etnologii. Ale materiał etnologiczny nie do końca dawał szansę rozbudowania teorii, niejako spuentowania i ostatecznego uwiarygodnienia dominujących intuicji. Tak więc Girard raz jeszcze cofa się w głębię czasu i dociera do pola innej dyscypliny - antropologii ogólnej, badającej procesy hominizacji. Cofa się do prapoczątków człowieka, by nie tłumaczącą się z całą oczywistością w materii kultury paradygmatyczność mimesis ujrzeć w biologii. „Powinniśmy udowodnić - powiada Girard - że już na poziomie naczelnych intensyfikacja wszechobecnej rywalizacji mimetycznej zniszczyła dominance pattern, poprzez rytuał kozła ofiarnego przy­ czyniła się także do powstania nowych, coraz to bardziej złożonych i uczło­ wieczonych form kulturowych. Właśnie wtedy, kiedy konflikty mimetyczne przebiegały na tyle gwałtownie, aby wykluczyć możliwość bezpośredniego �.KOZIOŁ OFIARNY" A ETNOLOGIA 71 rozwiązania, które skończyłoby się powstaniem społeczności zwierzęcej, w trakcie pierwszego kryzysu czy też w czasie serii kryzysów, wyzwolił się mechanizm powołujący do życia « zróżnicowane » symbolicznie, ludzkie for­ my kulturowe" (Girard 1983, s. 111). Argumenty Girarda na definitywną - o ile można tak powiedzieć - paradygmatyczność mimesis są rozmaite. Wiele jego interpretacji wydaje się li tylko dedukcyjnych i antropologia przy dzisiejszym stanie źródeł i wiedzy nie umie ich zweryfikować. W sumie Girard cofając się do prapoczątków człowieka nie rozproszył wątpliwości, co do swojej teorii, ale lokując ostateczne wyjaśnienie w obszarze wiedzy cząstkowej i niepewnej nie zatracił też prawdopodobieństwa. Rozpoczynając od hermeneutyki, rozjaśnienia i demistyfikacji symboli, Girard dochodzi do próby wyobrażenia sobie rzeczywistości: ludzie dlatego składają ofiary, bo „pierwszy spontanicznie dokonany mord pojednał wspólnotę i położył kres rzeczywistemu kryzysowi mimetycznemu", a ofiara stała się źródłem znaczeń w kulturze (Girard 1983, s. 95). Wyniki hermeneutycznej analizy symboli redukuje nie do psychologii czy metafizyki, ale materialności wydarzenia, faktu społecznego. Symbolizm wielkich, historycznych struktur mityczno-rytualnych redukuje do konkretnego wyda­ rzenia w łonie paleolitycznej grupy łowców. Owo wzorcowe wydarzenie rekonstruuje nie ze źródeł archeologicznych, a na drodze czysto intelek­ tualnej, nieposzlakowanie logicznego i konsekwentnego - jak twierdzi - myślenia o całokształcie kultury. Uruchamiając wyobraźnię, by ujrzeć wydarzenie z prawieku ludzkości Girard idzie w ślad za Z. Freudem. To wszak Freud pierwszy wyobraził sobie zbiorowy mord na praojcu prymitywnej hordy i potem kanibalistyczną ucztę jako wydarzenie inicjujące kulturę. „Uczta totemiczna - pisał Freud - która jest zapewne pierwszym świętem ludzkości, będzie odtąd powtórze­ niem i upamiętnieniem tego pamiętnego przestępstwa, od którego jakże wiele się zaczęło - na przykład organizacja społeczna, ograniczenia moralne i religia" (Freud 1993, s. 140). Girard nie ukrywa swojej fascynacji książką Freuda Totem i tabu i drobiazgowo ją analizuje (Girard 1994, rodz. VII i VIII). Freud był już tak blisko rozwiązania tejemnicy, ale ostatecznie pomylił się, bo więziło go jego wcześniejsze odkrycie - kompleks Edypa. Rozumiał rolę przemocy w rodzeniu się kultury, ujrzał nawet pierwszy zbiorowy mord i musiał wtedy pomyśleć o synach i ojcu. „Wszystko przez tę natrętną i wszechobecną postać ojca" - powiada Girard (Girard 1994, s. 64). Różnice pomiędzy Freudem a Girardem to wszelako problem wtórny. Istotne jest przede wszystkim, że w kilkadziesiąt lat po Freudzie znów ktoś śmiało przekracza granice hermeneutyki i otwarcie używa swojej wyobraźni! Girard zarzuca współczesnej etnologii zatrzymanie się w połowie drogi analizy. Etnologia ogląda powierzchnię zjawisk i to, co widzi umie nawet nieźle opisać, wszelako opis stanu rzeczy nie równa się całkowitemu wyjaśnieniu. I tak np. etnologia trafnie rozpoznała homologię struktur kulturowych, ale pomyliła opis z interpretacją: strukturalizm ,jest zbyt �72 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI zafascynowany własnym odkryciem, ustaloną przez siebie homología struk­ tur, wyobraził sobie, że stwierdzenie faktu ich istnienia wystarczy za wytłumaczenie" (Girard 1983, s. 77). Girarda razi wiara strukturalizmu w odwieczny i nie zmieniający się umysł ludzki, razi uznanie struktur kulturowych za funkcje umysłu; jego zdaniem, takie idee zrodziły się tylko z bezradności wobec tajemnicy prapoczątków. Gdy powraca się na drogę myślenia o genezie, odkrywana przez etnologię homología struktur stanowi punkt wyjścia, zmusza do szukania struktury pierwotnej, jak gdyby matrycy wszelkich innych struktur. Girard widzi ową matrycę w strukturze aktu złożenia ofiary, w mechanizmie kozła ofiarnego. Ale określenie pierwotnej struktury nie wyjaśnia ostatecznie genezy i Girard konsekwentnie wyznacza ów czynnik, czy siłę zdolną do utworzenia struktury znaczeń - to mimesis. Na drodze refleksji Girarda odkrycia strukturalizmu łączą się z odkryciami fenomenologii religii, Lévi-Strauss z Eliadem. U Eliadego znalazł Girard koncepcję mitu i rytuału, które są odtworzeniem prapoczątku, aktu pierwo­ tnego, wzorcowego. Ale Eliade miałby również zatrzymać się w połowie drogi analizy, trafnie rozpoznać tylko morfologię i mylić się w interpretacji symboli, które były dla niego projekcją świata wyobraźni i nie wiązały się z konkretnym wydarzeniem w jakimś miejscu i czasie. Wzorzec mityczny był dla Eliadego wytworem autonomicznego świata wyobraźni. W ocenie Girarda taka koncepcja to ucieczka w mistycyzm. Wreszcie Durkheim, u którego Girard wysoko ceni odkrycie „wyobrażeń zbiorowych", a zara­ zem nie umie zrozumieć jego braku zainteresowania dla wyjaśnienia ich genezy i poszukiwania ostatecznego rozwiązania dla postawionego pro­ blemu mistyfikacji wyobrażeń grupy społecznej o samej sobie. Wśród zarzutów sformułowanych ogólnie wobec etnologii na plan pierw­ szy wysuwa Girard swoistą niewrażliwość na czas, historię: „Rezygnujemy z mitu postępu tylko po to, aby popaść w znacznie gorszy mit wiecznego powrotu" (Girard 1987, s. 84). Ale - powiedzmy od razu - zagrożenie jest znane i nie tylko Girard ukazuje drogę wyjścia (wypada wspomnieć choćby Michaela Foucult, który zademonstrował badania w pełni respektujące upływ czasu i rozwój z epoki na epokę). Po wtóre, uderza Girarda swoisty immoralizm etnologii, która nie chce widzieć wspólnych źródeł człowieczeń­ stwa. I tak np. etnologowie „trawią swój czas na minimalizowaniu winy Azteków [składających w tysiącach czy nawet dziesiątkach tysięcy ofiary z ludzi - J.K.], jeśli nie całkowitym ich rozgrzeszeniu z czynów, które słusznie potępiliby we własnym świecie" (Girard 1987, s. 93). Zarzuty Girar­ da da się w tym wypadku przełożyć na język dyskusji nie od dzisiaj aktualnej w etnologii - dyskusji o europocentryzmie. Nie ma tu miejsca na rozpisywa­ nie się o owej dobrze znanej pułapce myśli etnologicznej. Ciekawi mnie tylko, jak Girard zareagowałby na żądania np. indyjskich socjologów doma­ gających się zarzucenia w badaniach nad ich rodzimymi tradycjami kultu­ rowymi wszelkich idei spoza ich świata myślowego, np. idei ewolucji czy ucisku społecznego... �„KOZIOŁ OFIARNY" A ETNOLOGIA 73 Przepaść pomiędzy myślą girardowską a całokształtem teorii współ­ czesnej etnologii jest tak ogromna, że wszelka polemika czy dyskusja nie ma chyba sensu. Zwolennicy strukturalizmu lub fenomenologii religii nie zwątpią przecież w swoje idee z powodu Girarda. Tak samo wyznawców Girarda nie obchodzi to, że każdą z jego interpretacji da się zakwestionować i przeciwstawić im inne. A może myśl Girarda rozmija się w ogóle ze światem etnologii? Tak nie jest. Girard skupił się na zaniedbanej ostatnio w etnologii pro­ blematyce ofiary i ukazał, że do samego aktu ofiarnego i ewokowanej prze­ zeń symboliki da się zredukować cały szereg innych aktów rytualnych i ich symboli. Odsłonił pewien pierwotny aspekt kultury, pierwotny bo obdarzo­ ny zdolnością do ustanawiania nowych zjawisk i porządkowania rzeczywi­ stości kulturowej w szerokim zakresie. Gdyby Girard nie wpadł w krańcowy redukcjonizm i nie utrzymywał, iż odkrył ów jeden jedyny, najpierwotniejszy aspekt kultury, to jego refleksja znakomicie utrafiałaby w samo centrum zainteresowań etnologii. Poszukiwanie zjawisk czy aspektów, które artyku­ łują możliwie najszerzej wartości kultury zawsze stanowiło wiodący nurt dociekań etnologicznych. Oto dwa przykłady z kręgu inspiracji girardowskich. Francuska szkoła socjologii kultury z przełomu wieków (E. Durkheim, M . Mauss) ukształtowała koncepcję całościowego faktu społecznego. „Dopiero po dokonaniu całej serii redukcji - jak charakteryzuje ową szkołę C. Lévi-Strauss - możemy się znaleźć w posiadaniu faktu całościowego, który obejmuje: 1) różne sposoby przejawia­ nia się tego, co społeczne (prawny, etyczny, gospodarczy, religijny itd.), różne momenty historii indywidualnej (narodziny, dzieciństwo, wychowanie, młodość, małżeństwo itd.), 3) różne formy ekspresji, od zjawisk fizjologicznych, jak odruchy, wydzielanie, spowolnienia i przyspieszenia, aż do nieuświadomionych kategorii i uświadomionych wyobrażeń, indywidualnych czy zbiorowych. Wszystko to jest w pewnym sensie społeczne, ponieważ tylko w postaci faktu społecznego te elementy o tak różnorodnej naturze mogą zyskać globalne znaczenia [podkr. moje - J.K.] i stać się całością" (Lévi-Strauss 1973, s. X X I X - X X X ) . W ówczesnym spojrzeniu na społeczności archaiczne takim fundamentalnym, całościowym faktem, możliwie najszerzej wydobywającym wartości kultury, była wymiana darów. Strukturalizm w etnologii odkrywając homologię struktur kulturowych zmienił poszukiwania zjawisk czy aspektów kultury „najpojemniejszych" w zainteresowanie strukturami wnoszącymi fun­ damentalny ład w świat natury (struktury pokrewieństwa) i strukturami najwyraźniej artykułującymi kultury (struktury mitów). Girard wręcz domaga się, by jego teorii nie umieszczać w takim nurcie refleksji etnologicznej. Nic wszakże nie stoi na przeszkodzie, by zignorować jego krańcowy redukcjonizm i odpowiednio okroiwszy teorię spojrzeć na mechanizm kozła ofiarnego jako zjawisko organizujące wokół siebie sporą przestrzeń kultury, ale nie całą kulturę, czy zmieniwszy trochę punkt widze­ nia - jako jeden z paradygmatów kultury. �74 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI Ciekawym przykładem inspirującej roli idei Girarda dla współczesnej etnologii jest artykuł Venny Das i Ashiha Nandy'ego (1988) o rozumieniu przemocy w kulturze indyjskiej. Autorzy sięgają do książki Girarda La violence et le sacre z 1972 roku, która szkicowała już z grubsza jego teorię. Punktem wyjścia jest dla nich jednak nie girardowska idea jednego jedynego źródła kultury, lecz jego zainteresowanie wszechobecnością przemocy we wszelkich społeczeństwach. Ich zdaniem, dopiero Girard umiał w pełni do­ cenić rolę przemocy w konstytuowaniu się i trwaniu społeczności. Niemniej perspektywa porządku ofiarnego, z jakiej ogląda przemoc Girard, wydaje się im za wąska. Dla nich, badaczy tradycji kulturowych Indii, Girard zanalizo­ wał tylko jeden dyskurs: ofiary, V. Dais i A. Nandy śledzą natomiast trzy dyskursy: ofiary, przemocy i wiwisekcji, zza których wyłania się szersza struktura idei, dopiero zdolna ustanowić znaczenie przemocy. Ukazują rów­ nież - i to jest w ich badaniach najbarxbiej frapujące - że dyskursy przemocy nie zawsze muszą być czynnikiem twórczym w kulturze, przemoc może egzystować także jako siła „ślepa" i asemantyczna, która utraciła znaczenie i tym samym zdolność do budowania, może więc być złączona ze stanem chaosu. „Dla załamania się znaczenia - czytamy w ich tekście - brak języka, w którym można by było je przedstawić" (Das, Nandy 1988, s. 60). U progu etnologii sir James George Frazer w Złotej Gałęzi uczynił z rytualnego mordu króla - czarownika jeden z głównych motywów swych rozważań nad pierwotną historią religii i magii. Potem, na zakręcie współ­ czesnej nauki o człowieku, na przełomie wieków, Zygmunt Freud upatrywał pochodzenia religii i moralności w mordzie dokonanym na praojcu prymi­ tywnej hordy. Czyżby to właśnie problem rytualnego mordu był wciąż od nowa największym wyzwaniem dla etnologii? LITERATURA D a s V., N a n d y A. 1988 Przemoc, ofiara i język milczenia, tłum. A. Karp, „Człowiek i Światopogląd", nr 8. F r e u d Z. 1993 Totem i tabu, tłum. J . Prokopiuk, M . Poręba, Wydawnictwo K R , Warszawa 1993. G i r a r d R. 1974 Pragnienie trójkątne (Mesonage romantique et verité romanesque, 1961), tłum. M . Wodzyńska, [w:] Antologia krytyki literackiej we Francji, opr. W. Karpiński, Czytelnik, Warszawa, s. 342-357. 1983 Rzeczy ukryte od założenia świata {Des Choses cachees depuis la Fondation du Monde, 1978), tłum. M . Goszczyńska, „Literatura na świecie", nr 12 (149), s. 74-182. 1987 Kozioł ofiarny (Le Bouc Emissaire, 1982), tłum. M.Goszczyńska, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź. 1992 Dawna droga, którą kroczyli ludzie niegodziwi {La route antique des hommes pervers, 1985), tłum. M . Goszczyńska, Wydawnictwo SPACJA, Warszawa. �75 JCOZIOŁ OFIARNY" A ETNOLOGIA 1993 Sacrum i przemoc {La violence et la sacre, 1972), część 1, tłum. M . i J. Plecińscy, Wydawnictwo Brama, Poznań. 1994 Sacrum i przemoc {La violence et le sacre, 1972), część 2, tłum. M . i J . Plecińscy, Wydawnictwo Brama, Poznań. K a b z i ń s k a - S t a w a r z I. 1992 Nic w przyrodzie nie ginie, „Etnografia Polska", t. 36, z. 1, s. 135-159. L é v i - S t r a u s s С. 1973 Wprowadzenie do twórczości Marcela Maussa, [w:] M . Mauss, Socjologia i an­ tropologia, tłum. M . Król, K . Pomian, J. Szacki, PWN, Warszawa. JAROSŁAW KOLCZYŃSKI "SCAPEGOAT" AND ETHNOLOGY. ON THE T H E O R Y OF RENE GIRARD Summary Rene Girard follows hermeneutic orientation. At times he gives it up to turn to the Durkheim's concept of "collective representations" and to consider total social facts and the societies' ability of mistifying the representations of themselves. He then skips to C . Lévi-Strauss to apply his concept of homology of cultural structures and to Eliade's idea of archetypal character of myths and rituals. Eventually he goes beyond the limits of hermeneutics and, following Freud, takes the risk of referring rituals to the assumed, imagined reality. He says that people make bloody sacrifices because the first spontaneous murder must have united the community and put an end to mimetic crisis. The sacrifice became the source of cultural meanings. Thus the findings of the hermeneutic analysis of symbols are reduced neither to psychology nor to metaphysics but to a material event, literal social fact. Symbolism of great historical mythical structures is reduced by Girard to a particular event in the history of paleolitic hunters. He reconstructs the assumed model event not from archaeological evidence but as a result of purely intellectual and logic reasoning. Constructing such a radically reductionist theory, reducing the origin of culture to a single event - the original murder - he demands either its absolute acceptation or rejection. The author of the article doesn't want to conform to Girard's will. In the first part he tries to reconstruct the crucial parts of Girard's theory (recognizing of mimetism, the role of rituals myths and taboos). Next he presents Girard's objections to contemporary ethnology, but all the same he tries to define his theory as a "part in the whole". By "the whole" he means search for phenomena contributing to fundamental order and articulation of cul­ tures. Referring to the studies of V. Das and A. Nande the author of the article presents the inspirational role of the "scapegoat theory" which however can lead to conclusions inconsistent with the Girard's dogmas. What is nevertheless most striking: since Freud nobody has been so bold in surpassing the limits of hermeneutics depending only on one's intuition and imagination. There is nothing wrong in that procedure - it is neither better not worse than other ones in the humanities. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek �INSTYTUT HISTORII KULTURY MATERIALNEJ PAN � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/98a4ae2720e559125e5c381d5e7bf9b5.pdf 6817bdd6b9018975ed6e07923d40e808 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1558 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1441 Title A name given to the resource Zarys tradycji stosowania pojęcia "wiedza potoczna" / ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39, s.51-64 Creator An entity primarily responsible for making the resource Malewska-Szałygin, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXIX: 1995, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 ANNA MALEWSKA-SZALYGIN Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, Warszawa ZARYS TRADYCJI STOSOWANIA POJĘCIA „WIEDZA POTOCZNA" Niniejszy szkic jest próbą ukazania sensów związanych z pojęciem „wie­ dza potoczna" („podręczna", „wiedza życia codziennego", „myślenie po­ toczne", „zdroworozsądkowe"). Pojęcie to wykorzystuję jako narzędzie badawcze w pracy dotyczącej wiedzy potocznej o sprawach publicznych, będącej interpretacją wizerunku władzy w społeczności wiejskiej. Materiałem do tej pracy są magnetofonowe zapisy rozmów prowadzonych przeze mnie i studentów Katedry Etnologii UW w wybranej gminie mazurskiej. Tema­ tem rozmów jest władza lokalna, oceny jej funkcjonowania, wyobrażenia o władzy idealnej, poglądy polityczne (i nie tylko) będące uzasadnieniem dokonywanych wyborów do władz samorządowych i do Sejmu. Jak sądzę, jest to materiał, dla którego zastosowanie proponowanej kategorii inter­ pretacyjnej może okazać się szczególnie twórcze. „Myślenie potoczne" jest przedmiotem studiów o wielowiekowej trady­ cji. Postaram się prześledzić ich wybrane fragmenty, wiedząc, że przegląd ten nie jest wyczerpujący, ani też pogłębiony. Konieczność przejrzenia wielo­ wiekowego dyskursu, narosłego wokół „wiedzy dnia codziennego" jest kon­ sekwencją przyjętej postawy hermeneutycznej, gadamerowskiej „postawy efektywnodziejowej" (Gadamer 1993), w której obcowanie z tradycją dzieła (w tym wypadku pojęcia) jest jednym ze sposobów weryfikowania „pre-sądów" interpretatora. „Myślenie zdroworozsądkowe" interesuje zarówno filozofów (zdrowy rozsądek a myślenie naukowe), jak i socjologów (społeczne ukształtowanie wiedzy potocznej), a wreszcie etnologów (jeśli myślenie mityczne uznać za formę myślenia potocznego). Postaram się pokrótce scharakteryzować wszystkie trzy perspektywy, uwydatniając podstawowe problemy badawcze, jakie się w nich zarysowują. Artykuł ten zapoczątkowuje cykl przedstawiający kategorie badawcze („wiedza potoczna"), przedmiot badań (antropologia władzy) i pomysły inter­ pretacyjne prezentowane w przygotowywanej przeze mnie pracy doktorskiej. �52 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN MYŚLENIE ZDROWOROZSĄDKOWE V E R S U S N A U K O W E 1 Pojęcie „myślenie zdroworozsądkowe" pojawia się w pismach filozofów Oświecenia, gdzie jest przeciwstawiane wiedzy naukowej. Traktowane jest jako rodzaj ułomności, „naturalny" namysł, niespełniejący wymogów logiki i racjo­ nalności. F. Bacon określa je jako: złudzenia wynikłe z naturalnej skłonności ludzkiego umysłu do popełniania błędów oraz z lenistwa intelektualnego. D. Hume odbiera wiedzy zdroworozsądkowej prawo do zaszczytnego ty­ tułu wiedzy, argumentując, że jest ona tworzona bez metody i krytycyzmu. Kartezjusz widział w myśleniu zdroworozsądkowym Demona zwodzącego poznanie na manowce obskurantyzmu, subiektywności, arbitralności. B. Russel twierdził, że korzenie zdrowego rozsądku tkwią w opieszałości; bezkrytycznie akceptuje się obiegowe poglądy, aby uniknąć wysiłku samodzielnego myślenia. A. Schopenhauer uważał, że wprawdzie niewielu ludzi umie myśleć, ale poglądy chce mieć każdy. Ludzie powtarzają więc sądy innych, zwykle nie oparte na gruntownych badaniach, popularność społeczna czyni te poglądy obowiązują­ cymi, co daje im pozory „prawdziwości" poprzez powszechność. Przeciwnicy tego stanowiska skupieni wokół tzw, szkoły szkockie (T. Reid, J. Beattie) uważali, że nie ma powodu by zakładać, że natura wyposażyła nas w zasadniczo omylny aparat poznawczy. Każdy człowiek posiada „rozumną naturę", jego umysł nie jest „tabula rasa", lecz zna pewne prawdy jeszcze przed doświadczeniem (są to tzw. „pierwsze zasady rozumu" Reida). Poznawcze konsekwencje tego stanowiska dostrzegał Ch.S. Peirce, twierdząc, że bez względu na to jak oceniamy poznanie zdroworozsądkowe, nie możemy uniknąć tego pierwotnego etapu w procesie poznania. Umysł nie może się obejść bez elementarnych założeń, bez płaszczyzny, na której nie stawia pytań. Poznanie rozpoczynamy ze wszystkimi naszymi przesądami. Najsłynniejszy z obrońców zdrowego rozsądku G.E. Moore formuował bardziej ekstremalnie swoje sta­ nowisko widząc w wiedzy potocznej nie tylko punkt wyjścia filozofii. Uważał on, że celem nauki jest wyjaśnianie, analizowanie i klarowanie mniemań zdroworozsądkowych (dostrzegał bowiem omylność wiedzy potocznej). Kon­ tynuacją tego stanowiska były poglądy S. Kornera. Podkreślał on, iż nie ma konfliktu między myśleniem zdroworozsądkowym i naukowym, które postrzegał jako kontynuację nastawienia naturalnego. W. James uwydatniał pragmatyczne, „operacyjne" zalety myślenia potocznego i uważał, że w ży­ ciu codziennym zdrowy rozsądek nie ma sobie równych. Przeciwnikiem tych poglądów był m.in. Max Scheler protestujący przeciwko traktowaniu nauki jako kontynuacji myślenia potocznego. Jego zdaniem pojęcia nauki nie są „idealizaqami" i „uściśleniami" pojęć zdroworozsądkowych. Nauka dąży do wiedzy o świecie , jaki naprawdę jest", a nie wersji „stosowanej", ułatwiającej poruszanie się w sferze praxis. Nauka nieustannie dokonuje destrukcji mniemań zdroworozsądkowych. 1 Podrozdział ten oparty jest na pracy T . H ołówki (1986). �ZARYS TRADYCJI STOSOWANIA POJĘCIA „WIEDZA POTOCZNA" 53 K U L T U R O W O I SPOŁECZNIE U W A R U N K O W A N A R Ó Ż N O R O D N O Ś Ć MYŚLENIA P O T O C Z N E G O Antropologia dostarczyła dowodów na to, że wszelka wiedza jest zmien­ na czasowo i przestrzennie. To., co dotychczas nazywano wiedzą potoczną stało się zbiorem różnych rodzajów wiedzy, istniejących w określonych mo­ mentach dziejów i miejscach na mapie. „Wiedza życia codziennego" w danej kulturze jest swoista dla niej, podobnie jak religia, prawo itp i zmienia się w czasie jak inne systemy tej kultury (Geertz 1986). Kryzys jedynego ładu europocentrycznego zaczyna się, jak można sądzić, po I wojnie światowej i owocuje powstaniem nowej dyscypliny badawczej -socjologii wiedzy, plasującej się na pograniczu socjologii i filozofii. Dla twórcy pojęcia „socjologia wiedzy" - Maxa Schelera - wszystkie „świa­ topoglądy naturalne" są równie uprawnione i racjonalne (choć przymiotnik „naturalny" sugerowałby raczej uniwersalizm). Definiowane są jako „to wszystko, co w danej grupie uważa się za dane i oczywiste; wszystkie przedmioty i treści sądów posiadające strukturalną formę „danych" po­ znawanych bez spełniania jakichkolwiek osobnych, spontanicznych aktów; wszystko co uchodzi w powszechnym odczuciu za coś, co uzasadnienia nie potrzebuje i czego uzasadniać nie sposób" (Scheler 1980). Te poglądy zwykle stanowią płaszczyznę głęboką myślenia, są bowiem nabywane w pro­ cesie socjalizacji (dojrzewania w danej kulturze), a więc niekiedy bardzo wcześnie i jakby „mimochodem", przez co wydają się być oczywiste. Są one z reguły spójne ze światopoglądem i wierzeniami społeczności, „duchem" grupy, a przez to tym bardziej trudne do zakwestionowania. Tak nabyta wiedza wyraża się w kategoriach i klasyfikacjach, ujawniających się w przy­ słowiach, porzekadłach, gestach, obyczajach i podejmowanych decyzjach (a raczej ich motywacjach). Pozór „naturalności" tych poglądów jest m.in. efektem ich zinternalizowania w języku. Według B.L. Whorfa (1982) wiedza 0 rzeczywistości jest wpisana w język, który stanowi ramę dla postrzegania 1 zawiera podstawowe propozycje klasyfikacji. K. Mannheim natomiast, podkreślał zdeterminowanie „zdrowych rozsądków" przez czynniki pozapoznawcze, takie jak: interes grupowy, spójność z doktryną religijną i ca­ łością wiedzy. Wzajemne odniesienie wiedzy potocznej i naukowej ( problem filozofów od epoki Oświecenia) interesuje M . Polanyi'ego. Akceptując plu­ ralistyczną wizję wiedzy zdroworozsądkowej, wyznacza jej istotne miejsce w procesie poznawczym. Uważa., że kartezjańskie wątpienie może dotyczyć jedynie „powierzchniowej" sfery myślenia wspartego na bazie interpreta­ cyjnej („bezwiednie przyjęty idiom" M . Polanyi), która nie może zostać zakwestionowana. Zwykle jest ona nieuświadamiana i niemożliwa do wy­ artykułowania. Owe „przesądy" są podstawą wszelkiej wiedzy (o proble­ mach tych pisze szerzej Hołówka 1986). W syntetycznym przeglądzie dziejów socjologii wiedzy, którym P. Berger i T. Luckmann (1983) poprzedzają swoją pracę wyróżnione zostają trzy �54 ANNA MALEWSKA-SZAŁYG I N dominujące kierunki w ramach tej dyscypliny: marksistowski, nitzscheański i historycystyczny. Jak twierdzą autorzy, to właśnie K. Marks sformuował podstawową tezę socjologii wiedzy. „Byt kształtuje świadomość" - to do­ strzeżenie społecznego uwarunkowania wszelkiego myślenia, w tym wiedzy. P. Berger i T. Luckmann kluczowe dla teorii Marksa terminy „baza" i „nad­ budowa" interpretują w kategoriach epistemologicznych, jako związek rze­ czywistości leżącej u podłoża procesu poznawczego i myśli poznającej ową rzeczywistość. Za istotny wkład historyzmu w socjologię wiedzy, uznali przekonanie W. Dithleya o relatywności i nieuniknionej historyczności myśli ludzkiej. Społeczny charakter podstawowych kategorii ujmowania świata podkreślał w swych pracach E. Durkheim. Podstawowe kategorie, wokół których osnute jest myślenie każdej społeczności są - według jego definicji - „tworem rozległego współdziałania rozłożonego nie tylko w przestrzeni, lecz także w czasie. Aby tego dokonać, zjednoczyło się i przemieszało mnóstwo przeróżnych umysłów, łącząc własne wyobrażenia i uczucia, a długie szeregi pokoleń gromadziły w nich swe doświadczenia i wiedzę" (Durkheim 1989, s. 15) Dla „socjologii fenomenologicznej" A. Schutza wiedza potoczna jest głównym przedmiotem badań. Schutz uważa, że wyrasta ona z potrzeby widzenia świata jako uporządkowanego. Składa się z „konstruktów myś­ lowych" posiadających określoną strukturę istotności i określony sens, peł­ niących rolę schematu odniesienia, będącego podstawą interpretacji wszel­ kich doświadczeń jednostki. Wiedza „życia codziennego" zawiera: „zbiory abstrakqi, generalizacji, formalizaqi, idealizacji specyficznych dla poszcze­ gólnych poziomów organizacji myślenia" (Schutz 1984, s. 139). Ten rodzaj wiedzy budowany jest zgodnie z przyjętym „systemem istotności", zakorze­ nionym w określonej „sytuaji biograficznej". „System istotności" określa elementy mogące stanowić punkt wyjścia „generalizującej typifikacji". Intersubiektywny charakter wiedzy potocznej umożliwiają idealizacje leżące u podstaw „nastawienia naturalnego", składające się na przekonanie o wza­ jemnej „przekładalności perspektyw": „idealizacja wymienialności punktów widzenia" i „zgodności systemów istotności". A. Schutz bada społeczne źródła wiedzy, proces wrastania w nią, jest ona bowiem jednym z elementów międzypokoleniowego przekazu kulturowego. Zawiera nie tylko kulturowo ukształtowany obraz świata, zapisany w języku, typifikacjach i klasyfikaqach, ale także zasady tworzenia konstruktów typologicznych tak, by były spójne z anonimowym, zunifikowanym punktem widzenia własnej grupy. Schutza interesuje także problem społecznej dystrybucji wiedzy. Zasób wie­ dzy podręcznej jednostki jest w każdym momencie jej życia obejmujący sfery mające różny stopień jasności, wyrazistości i precyzji. W pewnych dziedzi­ nach ten sam człowiek jest „ekspertem" w innych „laikiem". „Konstrukty myślowe" powstają w skutek „obiektywizacji" i „typifikacji" narastających wraz ze zwiększaniem się pośredniości i anonimowości kontaktów z po­ strzeganym zjawiskiem. Schutz rozważa także wpływ wiedzy powszedniej na �ZARYS TRADYCJI STOSOWANIA POJĘCIA „WIEDZA POTOCZNA" 55 działania ludzkie. Zabiera też głos w wielowiekowej dyspucie o stosunku wiedzy zdroworozsądkowej i naukowej. Kluczową różnicę między oboma rodzajami wiedzy widzi w odmiennych „systemach istotności", na jakich one bazują. System istotności naukowca jest wyznaczony przez temat ba­ dawczy. Badacz nie ma swojego „tu" w badanym świecie społecznym, jego pozycję wyznacza cel naukowego przedsięwzięcia. Jego wiedza jest ustrukturyzowana również ze względu na zainteresowania naukowe (choć podob­ nie jak wszelka wiedza jest odnoszona do sytuacji biograficznej). System istotności uczestnika badanej społeczności jest wyznaczony przez jego w niej obecność, pozycję i doraźne cele. „Antropologia kognitywna", „etnonauka" to dyscypliny powołane do badania procesów mentalnych. Etnometodolodzy postrzegają kulturę jako porządek fenomenalny, pod którym ukryty jest porządek ideacyjny. Kultura to idee. Wytwory materialne, społeczne czy duchowe są jedynie ich przeja­ wem. Przedmiotem badań etnometodologów są więc nie tyle zjawiska, ile postać jaką przyjmują w umysłach ludzi (Tyler 1993). Antropologia kognitywna bada ukryte w sformuowaniach językowych klasyfikacje zja­ wisk. Stosuje componential analysis by odkryć ich paradygmat. Starając się „przebić" przez oczywistość potoczności, stosuje procedury zmierzające do zburzenia struktury codziennych ludzkich czynności i wypowiedzi poprzez działania badacza, często wykraczające poza zdolność rozumienia badanych, niszczące ich oczekiwania, podważające deklarowany przez nich system war­ tości (Ziółkowski 1978). Etnometodologia interesuje się działaniami o tyle, o ile ujawniają one struktury myślowe, bada „nazwy", „etykiety", pojęcia, klasyfikacje, wierząc w możliwość odczytania zawartego w nich, kulturowo wypracowanego porządku. H. Garfinkel (za A. Schutzem) tak charakteryzuje założenia myślenia dnia codziennego: 1) „praktyczny teoretyk" zakłada, że objekty są takimi jakimi się wydają; 2) zainteresowanie światem jest zainteresowaniem prak­ tycznym, wiedza zwiększa kompetencję jednostki i pozwala jej sprawniej poruszać się w świecie społecznym, 3) w swych codziennych działaniach człowiek uprzedmiotawia strumień przeżyć dzieląc go na „kawałki", 4) za­ kłada (inaczej niż naukowiec), że wszyscy ludzie posługują się wspólnym schematem komunikacji: „naturalnymi faktami", które „każdy z nas powi­ nien znać" i przyjętymi „regułami kodowania", 5) wspólnemu, intersubiektywnemu światu towarzyszy „ukryta wiedza" będąca konstytutywnym składnikiem społecznej interakcji (Garfinkel 1989, s. 327). E. Goffman , przedstawiciel szkoły określanej mianem „socjologii dnia codziennego", uważa wiedzę zdroworozsądkową za „ramę interpretacyjną" „pozwalającą na postrzeżenie, zidentyfikowanie i nazwanie z pozoru nie­ skończonej liczby konkretnych zdarzeń" (Goffman,1984,s.363). Pierwotne ramy interpretacyjne mogą mieć charakter: 1) naturalny - „identyfikują zdarzenia ujmowane jako niesterowne, nieukierunkowane, nieożywione, nie kontrolowane, jako „czysto fizyczne", 2) społeczny - „umożliwiają �56 A N N A MALEWSKA-SZAŁYGIN podstawowe zrozumienie zdarzeń związanych zwłaszcza z żywą istotą ludz­ ką, których elementami są: wola, dążenie, kontrolujący wysiłek umysłu" (Goffman 1984, s. 364-365). Są one jedynie bazą poznania. Pierwotne ramy interpretacji danej grupy społecznej konstytuują centralny element jej kultury. Istnieje społeczne przeświadczenie, że wszystkie zdarzenia, bez wyjątku, dadzą się ująć i wyjaśnić w obrębie konwencjonalnego systemu przekonań, bez którego nie możemy spojrzeć na nic. P. Berger i T. Luckmann (1983) przypisują wiedzy zdolność kreowania rzeczywistości społecznej. Granice wiedzy to granice rzeczywistości, wiedza ma charakter uporządkowany, twórcą tego ładu kognitywnego jest społe­ czeństwo. Anonimowości kontaktów innych niż bezpośrednie uruchamia procesy „typizaqi" ludzi i zjawisk oraz „instytucjonalizacji" „działań nawy­ kowych". „Obiektywność" instytuqonalnego świata ustala się w wyniku przekazu międzypokoleniowego. Szczególną rolę w procesie „obiektywizaq i " autorzy przypisują językowi, który „czyni moją subiektywność bardziej rzeczywistą nie tylko dla mojego partnera, ale i dla mnie". W efekcie czło­ wiek wytwarza rzeczywistość, którą jest postrzega jako coś innego niż jego własny produkt, jako „naturalną", wewnętrzną" (czy raczej „odgórną"), ,jedyną możliwa do pomyślenia". Wszelkie „instytucjonalizacje" i „typi­ zacje" muszą mieścić się w ramach „uprawomocnienia" będącego objaśnie­ niem i uzasadnieniem porządku przyjętego w danej kulturze za obowiązu­ jący. „Uprawomocnienia" odwołują się do „uniwersów symbolicznych" definiowanych jako kompleksy tradycji teoretycznych, które integrują różne obszary znaczenia i ujmują porządek instytuqonalny jako symbolicz­ ną całość. „Uniwersa symboliczne" są następstwem procesów obiektywizaqi, ustalenia i akumulacjio wiedzy, są wytworem społecznym. Berger i Luckmann opisują procesy internalizacji wzoró w potocznych poprzez socjalizację. Pokazują też,w jakim stopniu indywidualne uczestnictwo w wie­ dzy określa tożsamość jednostki. Różnicę pomiędzy wiedzą potoczną i nau­ kową widzą oni w usunięciu z poznania naukowego wszelkiego pierwiastka sakralnego lub innego rodzaju wiedzy służącej podtrzymaniu uniwersum. MYŚLENIE M I T Y C Z N E A MYŚLENIE P O T O C Z N E Myślenie „prymitywne", czy (jak określano je później) „mityczne" może być uznawane za jedną z kulturowo zdeterminowanych form potoczności (m.in.: Ziółkowski 1978). To założenie sprawia, że w nurt badań nad my­ śleniem ludzkim włączają się etnologowie. Badania „myślenia magiczno-religijnego" mają dawną, sięgającą G. Frazera (1962), tradycję. Uważał on, że podstawą logiki „magicznej" jest: sądzenie oparte na analogii (prawo podobieństwa), wiara w istnienie „subtelnych" powiązań między bytami (prawo kontaktu). „Magia jest fałszywym systemem praw przyrody i ze­ społem fałszywych wskazówek postępowania [...] jest to fałszywa nauka �ZARYS TRADYCJI STOSOWANIA POJĘCIA „WIEDZA POTOCZNA" 57 i zawodna sztuka". Dla G. Frazera nauka jest kolejnym, po magii i religii stopniem w schemacie ewolucyjnym wyznaczanym przez wzrost racjonalno­ ści myślenia. Magia i religia są dla niego systemami powstałymi w reakcji na ludzką potrzebę zrozumienia i kontroli świata natury. Ze względu na tak sformułowaną funkcję oraz strukturę systemu praw, mogą być postrzegane jako prymitywna teoria i porównywane z nauką. L. Lévi-Bruhl (1992) kon­ tynuował ewolucjonistyczne ujęcie problemu, łącząc je z ujęciem systemo­ wym i z poglądami E. Durkheima o społecznym uwarunkowaniu i zróż­ nicowaniu sposobów myślenie. Czynił próby odcięcia się od europocentryzmu i spojrzenia na odmienność myślenia „prelogicznego" inaczej niż w ka­ tegoriach niższości i wyższości. Postulaty realizowane raczej w płaszczyźnie deklaratywnej, wytyczyły kontynuowany kierunek w badaniach nad myśle­ niem mitycznym. Najbardziej krytykowanym było stworzone przez Lévi-Bruhla pojęcie „myślenie prelogiczne", sugerujące, że myślenie mityczne jest wcześniejszym stadium myśli ludzkiej niż europejskie, stadium, w którym zasady logiki są nieznane. W późniejszym etapie swojej twórczości L. Lévi-Bruhl wycofał się z używania tego terminu. R. Firth (1967) natomiast bro­ nił racjonalności myślenia prymitywnego twierdząc, że człowiek prymitywny stosuje racjonalną analizę praktyczną, wierzenia wspomagają racjonalne działania i mogą wywierać konkretne i ważne skutki. C. Lévi-Strauss (1969) zaś nadał nowy wymiar badaniom nad ludzkim myśleniem. Uważał on, że myślenie prymitywne i myślenie naukowe odnoszą się do realiów innego poziomu, ale ich cel (poznanie świata) jest ten sam, a metody porównywalne. U podstaw obu systemów leży potrzeba widzenia świata jako uporządkowanego, oba posiadają wewnętrznie spójną metodę. Levi-Strauss twierdził też, że magia i nauka to systemy równoległe. Odrzucał ujęcie ewolucyjne, w którym myślenie magiczne miało być wczesnym etapem myślenia ludzkiego ewoluującego ku najbardziej racjonalnej formie, jaką jest myśl naukowa. Starał się udowodnić, że myśl nieoswojona równie skutecznie objaśnia świat, a tubylcze klasyfikacje są metodyczne, oparte na solidnej wiedzy teoretycznej i wnikliwej obserwacji. (Jakkolwiek porównywanie myślenia prymitywnego do bricollagu, zakłada pewien jego „nieprofesjonalizm" w stosunku do myślenia naukowego). Twierdził, że istnieją reguły, które rządzą „myślą nieoswojona". Reguł tych poszukiwał na płaszczyźnie głębokiej, przy zastosowaniu metody strukturalnej. Badania pierwotnych klasyfikacji (m.in. totemicznych) oraz mitów doprowadziły go do przekona­ nia, że podstawą, na której są tworzone, jest nieuświadamiana, biologicznie uwarunkowana, struktura umysłu oparta na podstawowych regułach logiki binarnej. Takie spojrzenie podkreśla jedność i naturalny (wrodzony) cha­ rakter podstaw ludzkiego myślenia ukryte pod różnorodnością kulturowo wytworzonych form, nie podważa ono jednakże prymatu racjonalności myślenia naukowego. E. Mieletinski (1984) dokonuje porządkująco-wyliczającego zestawienia właściwości myślenia mitycznego. Wymienia wiele cech „myśli nieoswojonej" �58 A N N A MALEWSKA-SZAŁYGIN m.in.: „nieprecyzyjne rozgraniczanie" kategorii пр.: przedmiot-podmiot, materialne-idealne, rzecz-atrybuty, całość część. Mieletinsky pisze o synkretyźmie czasowo przestrzennym tego rodzaju myślenia, słabym rozwoju pojęć abstrakcyjnych, nieporadnych klasyfikacjach, słabym oddzieleniu myślenia logicznego od elementów emocjonalnych, dostrzeganiem podobieństwa na poziomie drugorzędnych cech zmysłowych i in. W określeniach jakich używa („słabe" rozróżnianie, „nierozróżnianie", „synkretyzm pojęciowy") widoczne jest nieustanne porównywanie odmiennego sposobu widzenia świata,z tym, w którym autor jest „zadomowiony". Trudno też powiedzieć, że jest to opis niewartościujący. Mieletinski porównuje myślenie mityczne z nauką, zastrze­ gając, że logika pierwotna jest równie sprawna funkcjonalnie, operacyjnie, jak naukowa, magia nie jest poprzedniczką nauki, odmienne są natomiast proce­ dury badawcze: naukowe schematy uogólniania: konkret-abstrakqa, przyczy­ ny skutki są zastąpione hipostazowaniem, hierarchią sił i istot mitycznych; nauka poszukuje reguł procesów i zjawisk na płaszczyźnie głębokiej, magia na gruncie wtórnych cech zmysłowych; w nauce struktury są pierwotne w stosunku do zdarzeń, w myśleniu mitycznym są zrodzone ze zdarzeń. E. Evans-Pritchard (1937) twierdzi, że człowiek pierwotny wyprowadza swe wnioski w sposób zbliżony do procedur, dzięki którym ludzie nauki dochodzą do twierdzeń na temat praw przyrody. Stanowisko to kontynuuje R. Horton, podkreślając, że podobnie jak zachodnią myśl teoretyczną myś­ lenie religijne cechuje ukryta jedność, prostota i regularność. Oba sposoby myślenia borykają się także z ograniczeniami narzucanymi przez myślenie potoczne. Horton uważa, że myślenie „tradycyjne" podobnie jak naukowe jest wyższym poziomem „myślenia i dyskursu". Myślenie potoczne wykazuje ogromne kulturowe zróżnicowanie, podczas gdy myślenie „teoretyczne" (drugiego stopnia) we wszystkich kulturach zachowuje bez zmian pewien generalny schemat. POTOCZNOŚĆ A RACJONALNOŚĆ Zasadność porównań magii i religii kwestonuje P.Winch (1992), nawią­ zując do stanowiska E. Cassirera, który głosił, że wszelki ogląd świata możliwy jest jedynie za pośrednictwem form symbolicznych, organizujących percepcję i myślenie jednostek w akty ekspresji. Jedną z takich form jest mit konstytuujący myślenie w fazie prenaukowej. Cassirer wyraźnie odróżniał naukową kreację wizji świata od mitycznej czy religijnej. W znanej polemice z Evans-Pritchardem P. Winch neguje prawomocność stosowania praw logiki, którymi posługuje się zachodnia nauka do badań nad wierzeniami Azande. Twierdzi, że w systemie wierzeń Azande można się dopatrywać racjonalności jedynie wówczas gdy uzna się ją za kontekstową, kulturowo zależną. Uważa,że logika jaką posługują się Azande jest odmienna od za­ chodniej i traktowanie jej przez autora Wicher aft, Oracles and Magie jako �ZARYS TRADYCJI STOSOWANIA POJĘCIA „WIEDZA POTOCZNA" 59 swego rodzaju „przedłużenia" myśli zachodniej jest błędem badacza. Winch zakłada, że jest to całkowicie swoista, spójna „gra językowa". Akceptuje przesłanie Evans-Pritcharda, który (krytykując Lévi-Bruhla) twierdził, że naukowe podejście jest w takim samym stopniu funkcją naszej kultury , jak magiczne podejście Azande funkcją ich kultury. Nie podziela natomiast przekonania, że jedynie europejskie spojrzenie jest „zgodne z obiektywną rzeczywistością". Takie postawienie sprawy zakłada istnienie rzeczywistości poza kontekstem rozumowania naukowego, a do tego Winch nía zasadnicze wątpliwości. Nie zgadza się na pełną relatywizację i kontekstowość pojęcia rzeczywistości, ale nie chce też uznać jej w „obiektywnej", a więc weryfiko­ walnej doświadczalnie postaci. P. Winch twierdzi, niewątpliwie nawiązując do poglądów L. Flecka, że eksperyment posiada wartość poznawczą jedynie w kategoriach istotnych dla testowanej hipotezy. Tak więc-wierzenia Azande nie mają charakteru quasi naukowego, należą do innego rodzaju „gry". „Gry", którą rozumieć można, jak twierdzi Winch, jedynie przez odniesienie do problemu zasadniczego, organizującego myślenie w każdej kulturze, pro­ blemu znaczenia, jakie jest przypisywane (kulturowo) życiu ludzkiemu. Winch postuluje, by badania nad myśleniem w określonej kulturze ognis­ kować wokół „pojęć granicznych", a są topojęcia opisujące: narodziny, śmierć, stosunki między płciami. W nich wyrażana jest moralność społeczeń­ stwa, której kształt nadaje społecznie ukształtowana wizja sensu. Spór uwi­ docznia problem filozoficzny, który jak można sądzić z liczby publikacji, jest obecnie istotny zarówno dla filozofów, socjologów wiedzy jak i dla nauki w ogóle. Problem racjonalności, udziału rozumu w procesie poznania, wszedł w okres kiedy pytanie o istnienie niepodważalnych reguł rozumnego myślenia przestało być pytaniem retorycznym. E. Mokrzycki (1992) przyj­ muje jako umowną cezurę owej zmiany wydanie Struktury rewolucji nauko­ wych T. Kuhna. Do tego momentu utożsamiano naukę z rozumem, Kuhn (po nim Winch, a wcześniej Fleck) ukazywali społeczną i kulturową konwenqonalnosc racjonalności i logiki. PROBLEM KOHERENCJI I SYSTEMU W latach sześdziesiątych powstaje szkic C. Geertza (1986) Common sense as a cultural system, w którym wiedza potoczna traktowana jest jako jeden z podsystemów kultury jak religia, sztuka. Common sense jest interpretacją otaczającej człowieka rzeczywistości, rodzajem komentarza do obserwowa­ nych zjawisk i jako taki jest historycznie tworzony. Ten podsystem kultury może być kwestionowany, potwierdzany, odkrywany, formalizowany, sło­ wem jest systemem dynamicznym, czułym na wszelkie przemiany kultury, przeto zmiennym w czasie, zróżnicowanym przestrzennie, charakteryzują­ cym określone grupy społeczne. Niewątpliwie jest systemem, jednakże nie bardzo spójnym, uporządkowanym, bowiem dążącym do zdania sprawy �60 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN z różnorodności świata. Pomimo zróżnicowanych form, jakie przybiera w różnych kulturach można znaleźć pewne uniwersalne cechy: common sense jest wiedzą „naturalną", uznawaną za „oczywistą", „jedynie możliwą". Cecha „praktyczności" nie odnosi się do filozoficznej kategorii „praxis", oznacza raczej „utylitarność". Wreszcie „niemetodyczność" tej wiedzy rozu­ mianą jako niewytworzenie doktryn, teorii, dogmatów. Wiedza potoczna, będąca zbiorem epigramatycznie ujętych „prawd", unika refleksji nad samą sobą. Ten rodzaj wiedzy budowany jest na przekonaniu, że „wszystko na świecie jest tym, czym jest", potoczny ogląd jest miarodajny dla tworzenia interpretacji. „Prostota" jest tym, do czego dąży wiedza potoczna. Wyja­ śniać świat, to go upraszczać. Stąd „dostępność" tej wiedzy. Nie wymaga ona studiów, jej nauczycielem jest życie i każdy może (czy raczej musi) się nią posługiwać, choć nie robi tego z równą maestrią (i w tej dziedzinie są „eksperci" i „laicy"). Dla T. Hołówki „zdrowy rozsądek" jest „bezrefleksyjnie zaaprobowabym zbiorem przeświadczeń, dla których nie sposób znaleźć wspólnego mianownika: które nie tworzą żadnego „światopoglądu", nawet w najsłab­ szym sensie tego terminu: są po prostu chaotycznym rejestrem różnorakich spostrzeżeń, idei i zasad, które jednoczy wyłącznie to, że w jakiejś grupie społecznej przypadkowo wybrano takie właśnie, a nie inne sposoby inter­ pretowania zjawisk. Swe trwanie zawdzięczją po części „prawu pierwszych połączeń", po części inercji, po części naszej skłonności do ulegania jakim­ kolwiek autorytetom" (Hołówka 1986, s. 136). Główną cechą myślenia po­ tocznego jest eklektyzm i asymilowanie tego co się akurat znalazło pod ręką, „nie ma więc sensu upatrywać w nim „interesów", ani „ducha" pewnej społeczności, czy tym bardziej powoływać się nań jako na ostateczną instan­ cje bądź fundament wiedzy" (Hołówka 1986, s. 137). „Zdrowy rozsądek" banalizuje, nie dostrzega sprzeczności, dokonuje doraźnych interpretacji zja­ wisk. Jest omnipotężny, ma coś do powiedzenia w każdej dziedzinie. Nie­ spójność myślenia potocznego być może odzwierciedla niespójność rzeczywi­ stości, podczas gdy wiedza naukowa czyni „rozpaczliwe i deformujące wysił­ ki wtłoczenia jej w konsekwentne doktryny" (Hołówka 1986, s. 140). „My­ śląc potocznie poszukujemy przede wszystkim psychicznego komfortu, pły­ nącego z potwierdzenia gotowych szablonów interpretacyjnych" (Hołówka 1986, s. 152). W efekcie wiedza taka jest postrzegana jako jedyna, pewna, naturalna i oczywista, orzekająca obiektywną prawdę o rzeczywistości. Czy­ ni świat zrozumiałym poprzez uproszczenia i trywializacje. Heterogeniczności i eklektyzmu wiedzy „codziennej" nie neguje J. Niżnik (1994) wysuwając tezę, że ten rodzaj myślenia wyrasta z potrzeby widzenia świata jako jednolitego, a wiedzy jako mądrości-maksymy będącej jednym (i jedynym) kluczem do rozumienia rzeczywistości. Pisze on, że funkcją „potocznego myślenia" jest „zapewnianie spójności symbolicznego uniwersum człowieka". Tylko wiedza potoczna cechuje się spójnością, która satys-, fakcjonuje człowieka. Charakteryzuje myślenie „zdroworozsądkowe" jako �ZARYS TRADYCJI STOSOWANIA POJĘCIA „WIEDZA POTOCZNA' 61 „integrujące elementy różnych systemów symbolicznych". Podkreślając jego zróżnicowanie morfologiczne, określa je jako „pseudohomogeniczne" do­ strzegając jego dążenie do spójnej wizji świata, potrzebę, która jest kon­ stytutywna dla tego rodzaju wiedzy. W efekcie myślenie potoczne jest przez użytkowników odbierane jako koherentny system i tylko z odmiennej per­ spektywy wydaje się eklektycznym. Zabierając głos w wielowiekowym spo­ rze wiedza „zdroworozsądkowa" versus wiedza naukowa J. Niżnik pisze: „Nauka nie jest alternatywą potoczności. Można natomiast powiedzieć, że tylko dzięki temu, że potoczność gwarantuje komfort psychiczny w postaci spójnego symbolicznego uniwersum, człowiek jest zdolny do przygody inte­ lektualnej, jaką jest nauka" (Niżnik 1991, s. 165). Ten sam autor postuluje, by socjologię wiedzy traktować nie jako subdyscyplinę socjologii czy filozofii, ale jako „swego rodzaju perspektywę teoretyczną w uprawianiu nauk społecznych", jako pewien „postulat inter­ pretacyjny" (Niżnik, 1985). Sąd2:ę, że takie twierdzenie filozofa nauki upra­ womocnia realizowaną w mojej pracy próbę wykorzystania pojęcia „wiedza potoczna" jako kategorii interpretacyjnej. Przyjmuję, że wiedza potoczna jest raqonalna i logiczną, choć uporządkowaną według innego klucza, „grą". „Grą", której zasad poszukuję. Kategoria „gry" wydaje się być trafniajsza niż np. pojęcie „systemu", lepiej zdaje sprawę z zależności całości od partnerów biorących w niej udział, od elementów przypadkowych, od zamierzonych przez grających przekłamań (blefów). W grze reguły pełnią funkcję porządkującą, ale odkrycie reguł nie jest „całą prawdą" o grze. W ramach narzuconych przez nie rygorów jeszcze wiele może się zdarzyć, gra może przybrać bardzo różny przebieg, bowiem prócz zasad kształtują ją także inne (pokrótce wyżej wymienione) czynniki. Jak sądzę, zadaniem badacza jest odczytanie „reguł" z opisu przebiegu „gry". Badana przeze mnie sfera spraw publicznych jest „grą", w której bierze udział wielu part­ nerów, a zależności pomiędzy nimi są skomplikowane. Aby opisać owe zależności i „odczytać" zasady „gry" proponuję zastosowanie metafory „teatralnej", która jest, moim zdaniem, odnalezieniem „klucza" do „gry" - interpretacji adekwatnej, choć nie jedynej możliwej. LITERATURA B e r g e r P., L u c k m a n n T . 1983 Społeczne tworzenie rzeczywistości, Warszawa. Durkheim E. 1990 Elementarne formy życia religijnego, Warszawa. Evans-Pritchard E. 1937 Witchcraft, Oracles and Magic among Azande, Oxford. F i r t h R. 1965 Społeczności ludzkie, Warszawa. Frazer G. 1962 Złota gałąź, Warszawa. �62 A N N A MALEWSKA-SZAŁYGIN Gadamer H.G. 1993 Prawda i metoda, Kraków. Garfinkel H. 1989 Aspekty problemu potocznej wiedzy o strukturach społecznych, [w:] Fenomenologia i socjologia, Z . Krasnodębski (red), Warszawa. G e e r t z C. 1983 Common Sense as a Cultural System, [w:] Local Knowledge, New York. Goffman E. 1984 Pierwotne ramy interpretacji, [w:] Kryzys i schizma, E . Mokrzycki (red.), Warszawa. H o ł ó w k a T. 1986 Myślenie potoczne, Warszawa. Levi-Bruhl L. 1992 Czynności umysłowe w społeczeństwach pierwotnych, Warszawa. L e v i - S t r a u s s С. 1969 Myśl nieoswojona, Warszawa. Mieletinski E. 1984 Poetyka mitu, Warszawa. M o k r z y c k i E . (red.) 1992 Wstęp, [w:] Racjonalność i styl myślenia, Warszawa. N i ż n i k J. 1985 Czym jest socjologia wiedzy?, „Kultura i Społeczeństwo", nr 1. 1991 Potoczność jako kategoria teoretyczna, [w:] Kategoria potoczności, A.Jawłowska (red.), Warszawa. Scheller M. 1980 Problems of a Sociology of Knowledge, London. S c h u t z A. 1984 Potoczna interpretacja ludzkiego działania, [w:] Kryzys i schizma, E . Mokrzycki (red.), Warszawa. T y l e r S. 1993 Wprowadzenie do metod antropologii kognitywnej, [w:] Amerykańska antropologia kognitywna, M . Buchowski (red.), Warszawa. W h o r f B.L. 1982 Język, myśl, rzeczywistość, Warszawa. W i n c h P. 1992 Rozumienie społeczeństwa pierwotnego, [w:] Racjonalność i styl myślenia, E . Mokrzy­ cki (red.), Warszawa. Z i ó ł k o w s k i M. 1978 O myśleniu potocznym, „Studia Socjologiczne", nr 4. ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN ON T H E TRADITION OF T H E CONCEPT OF COMMON K N O W L E D G E Summ aгу The author's purpose is to define various meanings attached to the concepts of "common sense", "common knowledge" "everyday thinking." She gives a brief and inevitably fragmen­ tary review of the usage of these concepts in philosophical tradition. It starts with the Enlightement's belief according to which common sense was supposed to be a Demon leading human cognition astray to obscurantism and voluntarism, up to the recent view saying that every cognitive activity has its origin in common knowledge. �63 ZARYS TRADYCJI STOSOWANIA POJĘCIA „WIEDZA POTOCZNA' The problem of common sense emerges nowadays in connection with the philosophical debate on rationality. Is common thinking, unlike scientific thought, irrational? Or else - is it based on a rationality of different kind? More generally the problem means: is there only one, universal rationality or is rationality conventional and, according to P. Winch everything connected with human language should be considered in terms of rationality? In social sciences the problem of common knowledge belongs to sociology of knowledge studying the social constructions and social definitions of knowledge. The sociologists focus their interest on social processes of constructing knowledge and science (Schutz) or, the other way round, social constructions of reality based on knowledge. Recent sociological studies suggest common sense as one of the analytical concepts. Anthropological tradition tends to identify "common thinking" with the notion of "mythi­ cal thought". That allows for joining together the study of common sense and the anthropol­ ogical concept of "savage mind". It was in antropology where the plurality of "common senses" has been realized and that originated the view of cultural relativism - one of the most discussed issues of social sciences. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzy рек � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1a523a68438f9f5d70fe46c1b154ced1.pdf 0aa70fac27d300b7e3b10e3207602d91 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1557 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1440 Title A name given to the resource Polacy na Białorusi - informacja o badaniach prowadzonych przez pracowników Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Warszawie / ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39, s.33-50 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska-Stawarz, Iwona Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXIX: 1995, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 I W O N A KABZIŃSKA-STAWARZ Instytut Archeologii i Etnografii PAN, Warszawa POLACY NA BIAŁORUSI - INFORMACJA O BADANIACH PROWADZONYCH PRZEZ PRACOWNIKÓW INSTYTUTU ARCHEOLOGII I ETNOLOGII PAN W WARSZAWIE* W 1991 r. została podpisana trzyletnia Umowa o współpracy między Instytutem Archeologii i Etnologii PAN oraz Instytutem Iskusstvovedenija, Etnografii i FoPklora A N Białorusi. W latach 1992-1993, w ramach tej Umowy, razem z mgr. Dagnosławem Demskim prowadziłam na Białorusi badania terenowe, zbierając materiały na temat: „Kontakty polsko-białoru­ skie. Wyznaczniki tożsamości etnicznej i narodowej". W związku z trud­ nościami finansowymi Białoruskiej Akademii Nauk, wspomniana Umowa - mimo wcześniejszych zamierzeń - nie została przedłużona na kolejne lata. Dzięki pomocy finansowej IAE PAN oraz Komitetu Badań Naukowych w 1994 r. zorganizowaliśmy jednak dwa wyjazdy badawcze i zgromadziliśmy kolejne materiały. W minionych latach wyjeżdżaliśmy na Białoruś pięcio­ krotnie, a badania terenowe trwały w sumie ponad trzy miesiące. Materiały zbieraliśmy w 16 miejscowościach leżących na Grodzieńszczyźnie (okręgi: Woronowo, Lida i Wołkowysk) oraz w 27 wioskach i miastecz­ kach znajdujących się w granicach Puszczy Nalibockiej (obwód miński, okręg stołpecki) . Badane tereny są zamieszkałe w 25-80% przez Polaków . 1 2 * Tekst ten, w nieco zmienionej wersji, prezentowałam podczas międzynarodowej kon­ ferencji pn. „Polska wobec transformacji na Wschodzie*', zorganizowanej przez Instytut Wschodni U A M w Poznaniu w dn. 6-7 czerwca 1995 r. Były to następujące miejscowości: Bieniakonie, Poleckiszki, Konwaliszki, Brażelce, Bolcienniki, Wołkowysk, Roś, Baranowicze, Darewo, Tartaki, Iszkołdź, Porozowo, Lida, Biełogruda, Mohawicze, Trokiele (Grodzieńszczyzna) oraz: Naliboki, Niestierowicze, Szemioty, Tieriechowszczyzna, Nowosiółki, Derewno, Pilnica, Terebejno, Prudy, Kleciszcze, Rudnia Nalibocka, Jankowicze, Rudnia Pilniańska, Pilnica, Krzeczoty, Skroszczyzna, Ogrodniki, Za­ rzecze, Chotowa. Rubieżewicze, Deraźno, Litwa, Borek, Zabrodzie, Bryniczewo, Ostrowie, Białomosze, (Mińszczyzna). Według spisu ludności z 1989 г., w okręgu woronowskim mieszkało 82,9% Polaków, w okręgu lidzkim - 40,2%, w wołkowyskim - 29,3%, w okręgu stołpeckim Polacy stanowili 25% mieszkańców; dane te podaje m.in. Eberhardt (1992/93, s. 553). 1 2 �34 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ W swoich pracach korzystaliśmy ze sprawdzonych technik, stosowa­ nych od lat w etnograficznych badaniach terenowych (wielowątkowe wy­ wiady, które nierzadko przybierały formę otwartego dialogu, rozmowy - także z przypadkowymi, anonimowymi informatorami, obserwacja uczestnicząca). Zastosowaliśmy ponadto rzadko dotychczas wykorzystywa­ ną przez etnologów metodę biograficzną. Umożliwia ona spojrzenie na fakty historyczne oczyma informatorów - reprezentujących określone społeczności - oraz wskazanie tzw. sytuacji progowych, tj. wydarzeń przełomowych dla poszczególnych osób i grup (rodzin, wspólnot parafial­ nych i lokalnych). Do sytuacji tych należą bez wątpienia: wojna i wywózki na Syberię lub na roboty do Niemiec, zmiany przynależności państwowej obecnej Białorusi i zmiany charakteru władzy, repatriacja, kolektywizacja, i in. Miały one znaczenie dla kształtowania poczucia tożsamości etnicznej i narodowej badanych. Przeprowadziliśmy ok. 400 rozmów, czasem kilkakrotnie wracając do tych samych osób. Informatorami byli głównie ludzie starsi, reprezentujący polską mniejszość narodową, należący do generacji dominującej wśród mieszkańców badanych miejscowości, urodzeni w okresie międzywojennym; kilkoro spośród naszych rozmówców urodziło się w czasach I wojny świato­ wej. Najmniej liczną grupę informatorów stanowili przedstawiciele średniego i młodego pokolenia. Podczas dwóch wyjazdów badawczych na Białoruś pracowaliśmy wspól­ nie, pozostałe - poświęciliśmy na realizację odrębnych zagadnień. Moje zainteresowania koncentrowały się przede wszystkim na problemie samoidentyfikacji etnicznej i narodowej badanych oraz na zagadnieniu stosunków etnicznych i funkcjonowania lokalnych wspólnot w określonych warunkach historycznych, D. Demski natomiast zajął się badaniem historii Puszczy Nalibockiej i jej mieszkańców, wykorzystując w tym celu nie tylko materiały terenowe lecz także źródła archiwalne. Przeprowadzone badania pozwoliły na określenie podstawowych wyz­ naczników samoidentyfikacji etnicznej i narodowej naszych informatorów. Do wyznaczników tych należą przede wszystkim: religia rzymskokatolicka, język, miejsce zamieszkania i świadomość posiadania polskich przodków. Badania te potwierdziły również funkcjonowanie wciąż jeszcze żywego na terenach obecnej Białorusi stereotypu, zgodnie z którym Polak to to samo, co katolik, Rosjanin, Białorusin czy Ukrainiec zaś, to prawosławny . Przed­ stawiciele tych trzech narodowości określani są najczęściej wspólnym mia­ nem „Russkije" („Rosjanie"). Prawosławie zaś nosi nazwę „ruskiej wiary", w przeciwieństwie do „wiary polskiej", tj. rzymskokatolickiej. W grupie Polaków-katolików można też wydzielić podgrupy, wyróżnia­ ne przez informatorów na podstawie miejsca zamieszkania poszczególnych 3 3 Występowanie wspomnianego stereotypu zostało potwierdzone dla co najmniej X I X w.; patrz пр.: Iwanow (1992, s. 39); Kubiak (1992, s. 26); Waldenberg (1992, s. 119) i in. �POLACY NA BIAŁORUSI 35 osób na terytorium określonego państwa lub republiki. Są to: Polacy z Bia­ łorusi, Polacy z Litwy, Polacy z Polski a także tzw. „Amerykanie", tj. Polacy, którzy urodzili się na badanych terenach przed I I wojną świato­ wą, obecnie zaś mieszkają poza granicami Białorusi (w USA, Kanadzie, Australii). Zdaniem badanych osób, grupy te łączy wyznanie, dzieli nato­ miast m.in. poziom życia i gospodarki oraz stopień znajomości języka pol­ skiego. Do niedawna dzielił je ta,kże zakres swobód religijnych. Ze zdecydowanej większości wypowiedzi wynikało, że wiara - jako pod­ stawowy wyznacznik identyfikacji z polskością - była dla naszych infor­ matorów synonimem narodowości. Stwierdzenie , jestem katolikiem" padało też często w odpowiedzi na stawiane przez nas pytanie o narodowość. Powtarzały się również następujące typy wypowiedzi: „jestem katolikiem to znaczy - Polakiem"; ,jestem Polakiem, bo chodzę do kościoła", albo: „u nas jest takie pojęcie, jak Polak to katolik". O synonimiczności, tożsamości, pojęć określających wyznanie i naro­ dowość najlepiej świadczą przykłady małżeństw mieszanych (katolicko-prawosławnych), w wyniku których następuje najczęściej przejście jednego z małżonków na wiarę drugiego. Zdaniem badanych, osoba zmieniająca wyznanie w takich okolicznościach zmienia także narodowość. Katolik, który przyjmuje prawosławie staje się „Rosjaninem", prawosławny zaś, który przechodzi na „polską wiarę" zostaje „Polakiem". Wiele wypowiedzi wskazywało na to, że Białorusini, Rosjanie czy Ukra­ ińcy, którzy uczęszczają na nabożeństwa razem z Polakami uważani są przez nich za niepełnych katolików. Tworzą grupę przejściową, pośrednią między „Rosjanami" i „Polakami". Są wprawdzie obecni w kościele, jednak np. modlą się i żegnają „po swojemu". Według niektórych informatorów, „Ro­ sjanie" to prawosławni, których przyciąga do kościoła to, czego nie ma w cerkwii, zwłaszcza nabożeństwa majowe i różaniec. Zdaniem kilku osób, część „Rosjan" przyjmuje „polską wiarę dla fasonu" (przeważnie podczas ślubu kościelnego z katolikiem). Nie są więc takimi samymi katolikami jak Polacy (por. opinie ludu polskiego o niepełnym katolicyzmie innych naro­ dów, podane przez Czarnowskiego 1958, s. 83). Warto zwrócić uwagę, że tożsamość: Polak-katolik funkcjonuje w spo­ łecznej świadomości niezależnie od rzeczywistego zaangażowania religijnego osób zaliczanych do tej kategorii. Dla wielu informatorów nieważne też było czy osoba określana jako Polak-katolik wyznawała w istocie jakąkolwiek wiarę. Tylko nieliczni wyróżniali kategorię ateistów lub niewierzących. Określenia te były najczęściej używane w stosunku do „Rosjan". Kilka osób określiło natomiast Polaków, którzy odeszli od „polskiej" wiary mianem „kałmyków". Należy również podkreślić, że pojęciem „Polak-katolik" posługiwali się nie tylko Polacy. Występowało ono bowiem także w wypowiedziach informatorów-Białorusinów. Niektóre osoby, nie znające faktów historycz­ nych, kwestionowały przy tym w ogóle możliwość istnienia Białorusinów- �36 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ 4 katolików . Jedna z mieszkanek Bieniakoń (okręg woronowski) stwierdziła nawet, że Białorusin mógłby stać się katolikiem tylko z przymusu... Dodam tu, że co najmniej od lat dwudziestych naszego wieku różni działacze polityczni głoszą, że na Białorusi nie ma Polaków. Są tylko skatolicyzowani („okatoliczeni") Białorusini. Twierdzenia te, powtarzane też co­ raz głośniej w ostatnich latach - przyjmowane są z oburzeniem przez osoby uważające się za Polaków. Godzą bowiem w ich tożsamość. Pokazują nato­ miast jak dalece narodowość identyfikowana jest z wyznaniem, nie tylko na poziomie stereotypowego myślenia potocznego. Nasi informatorzy reprezentowali przede wszystkim grupę tzw. „kościel­ nych Polaków" , tj. osób zaangażowanych religijnie i związanych z Kościołem. Część wywiadów przeprowadzono też wśród działaczy Związku Polaków na Białorusi. Uzyskane wyniki są więc najczęściej mało zróżnicowane. Konieczne jest natomiast kontynuowanie badań nad tożsamością narodową i przeprowa­ dzenie ich w innych środowiskach: wśród młodzieży, inteligencji miejskiej, działaczy partyjnych, kadry kierowniczej itp. Można hipotetycznie założyć, że w tych grupach pojęcia „Polak" i „katolik" nie są synonimiczne. Inne też byłyby tu, być może, pozostałe wyznaczniki tożsamości narodowej. Z przeprowadzonych badań wynika, że informatorzy najczęściej posługi­ wali się terminami „Polak-katolik" w odpowiedzi na pytanie o ich narodo­ wość lub narodowość mieszkańców badanych miejscowości. W innego typu wypowiedziach, takich jak relacje autobiograficzne, historie rodzin i społecz­ ności lokalnych, najczęściej pojawiały się terminy: „swoi", „swoje ludzie", „nasi" i - opozycyjne wobec nich - „obcy", „czużyje ljudi", „przybłędy", „pribłudy". Szczególnie wyraźnie podział na „swoich" i „przybłędy" wy­ stąpił w wypowiedziach przedstawicieli rdzennych mieszkańców miejscowo­ ści, które miały przed wojną status miasteczka, a później spadły do rangi wioski kołchozowej - naliboczan oraz ludności Bieniakoń. Warto przy tym zauważyć, że termin „przybłędy" stosowany był zarówno w odniesieniu do Polaków, jak też przedstawicieli innych narodowości. O zaliczeniu do tej kategorii decydował przede wszystkim fakt przybycia do danej miejscowości z innych terenów, nawet z sąsiednich wiosek, po 1945 r. Istniejące podziały na „swoich" i „przybłędy" nie są najczęściej uzewnętrzniane. Nie widać ich też np. w sposobie podziału przestrzeni, charakterze osadnictwa, nie odnotowałam również faktów jawnej izolacji społecznej któregokolwiek z przybyszy. Występują jednak skrywane antagonizmy, które ujawniają się dopiero podczas kolejnych rozmów z tymi samymi osobami, w miarę prze5 4 Według danych przytoczonych przez M . Waldenberga (1992, s. 119), już w końcu X I X w. 25% Białorusinów było katolikami. Inne dane (moim zdaniem, dyskusyjne) podaje P. Kaczan (1927, s. 58-60). Twierdzi on, że przed I I wojną na terenach wschodnich województw RP mieszkało ok. 1 miliona Białorusinów-katolików. Zdaniem ks. prof. R. Dzwonkowskiego natomiast, obecnie ok. 90% katolików na Białorusi i Ukrainie utożsamia się z polskością (Dzwonkowski 1993, s. 137). Określenia tego używają np. białoruscy historycy i etnografowie. 5 �POLACY NA BIAŁORUSI 37 łamywania bariery nieufności informatora. Nieliczni już rodowici naliboczanie określają np. pogardliwie pobliskie Prudy, z których wiele osób osiedliło się w Nalibokach po wojnie, mianem „ciamna wioska". Mówiąc o ludności Terebejna wspominają zaś o proradzieckich i prokomunistycznych sympa­ tiach wielu jej mieszkańców. Naśladują też niekiedy kpiąco odmienny, „chłopski", sposób mówienia tej ludności, polegający na przeciąganiu samo­ głosek i rozwlekłym wymawianiu wyrazów. Jak wynika z moich badań, określenie „swoi" używane jest przede wszys­ tkim w odniesieniu do rdzennych mieszkańców tej samej miejscowości i ich potomków. Do „swoich" zaliczane są także te osoby, które wprawdzie zostały wyłączone ze wspólnoty lokalnej poprzez zmianę miejsca zamiesz­ kania (przymusową lub dokonaną z wyboru) lecz wywodzą się z rodzin, jakie mieszkały w badanych miejscowościach przed wojną. Mniej istotne jest w tym przypadku czy osoby te utrzymują stałe kontakty rodzinno-towarzyskie ze swą macierzystą społecznością. Zdecydowana większość in­ formatorów używała też terminów „swój", „nasz", „swoi" itp. na ozna­ czenie osób tego samego wyznania i narodowości, tj. Polaków-katolików należących do tej samej społeczności lokalnej. Według prof. Andrzeja Sadowskiego, który badał kwestię tożsamości Białorusinów mieszkających w Polsce, „podstawą więzi między «swoimi» była więź pokrewieństwa i religijna" (Sadowski 1991, s. 103). Jak wynika z moich badań, w przypadku „swoich" bardzo ważne są także więzi sąsiedzko-terytorialne. W miejscowościach zamieszkałych przez wyznawców jednej religii oba rodzaje więzi mogą się ze sobą pokrywać. Więzi sąsiedzko-terytorialne są często niezwykle trwałe. Istnieją one przy tym na poziomie wspomnień, pamięci i rzeczywistych relacji społecznych. Wskazuje na to m.in. częste w wypowiedziach starszych informatorów zjawisko lokalizowania określonych obiektów w topografii wioski nie według aktualnych numerów domów, lecz w stosunku do miejsca zamieszkania osób, które już od co najmniej kilkudzie­ sięciu lat nie są członkami lokalnej społeczności. Innym przykładem trwałości wspomnianych więzi jest też finansowy i rzeczowy udział osób, które opuściły rodzinną wioskę w czasie wojny lub w ramach tzw. repatriacji w odbudowie kościoła parafialnego i świadczona w różny sposób pomoc dla jej obecnych mieszkańców (nie tylko rodzin). Pojedyncze wypowiedzi wskazywały, że więzi sąsiedzko-terytorialne mo­ gą być czasem ważniejsze niż religijne. Dwie mieszkanki Nalibok np. zaliczy­ ły do kategorii „naszych" mieszkających tam do czasów I I wojny świato­ wej Żydów. Do kategorii „przybłędów" („obcych") zaliczani są natomiast często - jak już wspomniałam - Polacy-katolicy, którzy przybyli do Nali­ bok, Bieniakoń lub innych miejscowości po wojnie. Kategoria „swoich" jest bardzo bliska kategorii „tutejszych". Czasem też terminy te używane są wymiennie. Generalnie jednak informatorzy znacznie rzadziej posługiwali się w swych wypowiedziach określeniem „tutejsi". Ka­ tegoria ta - występująca także w postaci nazwy oznaczającej mieszkańców �38 IWONA KABZIŃS;KA-STAWARZ określonej miejscowości ( np. „Bieniakońcy") - funkcjonuje nie tylko jako synonim „swoich". W niektórych przypadkach można ją bowiem uznać za tożsamą z określeniem narodowości., Dla informatorów reprezentujących starszą generację jednym z pod­ stawowych wyznaczników polskości jest (obok wyznania) fakt urodzenia w I I Rzeczypospolitej. Dla większości osób, należących do różnych pokoleń, bardzo ważna jest też świadomość posiadania polskich korzeni. Stwierdze­ nie: „dziadowie i pradziadowie byli Polakami - znaczy i my jesteśmy" pojawiało się też najczęściej w wypowiedziach ludzi młodych. Nasuwa się tu jednak pytanie, jak dalece sięga znajomość owych przodków, a także - w jakim stopniu młodzież zna historię Polski, tradyqe narodowe czy choćby - rodzinne. Podstawowym źródłem tego typu informacji jest przekaz ustny. W większości polskich rodzin został on jednak przerwany, przede wszystkim w wyniku polityki władz nie sprzyjającej kultywowaniu tradycji przez mniej­ szości etniczne czy narodowe. Cząstką owej tradycji, którą część starszego pokolenia (głównie kobiet) przekazała swym dzieciom i wnukom była naj­ częściej religia. Wraz z nią następowała transmisja języka polskiego, ograniczo­ na ze zrozumiałych względów do sfery wiary. Dziś znajomość polskiego przez Polaków na Białorusi jest niewielka. Tylko 13,3% osób należących do tej grupy uważa też polski za swój język ojczysty, 63,9% podaje białoruski, 22,6% zaś - rosyjski . Do takiego stanu przyczynił się z pewnością brak polskiego szkolnictwa, a także prowadzona w latach powojennych, m.in. przez nauczy­ cieli, walka z przejawami polskości (głównie językiem i religią). Badania wykazały, że w przeciwieństwie do wiary, znajomość języka polskiego nie przez wszystkich uważana jest za wyznacznik polskości. Zda­ niem większości informatorów, zwłaszcza należących do średniego i młode­ go pokolenia - można nie znać polskiego, a czuć się Polakiem. Starsi nato­ miast, zwłaszcza ci, którzy zachowali dobrą znajomość języka „nauczonego w dziectwie", podkreślali najczęściej, że Polak musi znać swój język. Uwa­ żali też, że młodzież powinna się uczyć ojczystego języka, choćby dlatego, by mogła uczestniczyć w nabożeństwach, modlić się. Dodam tu, że nie­ znajomość polskiego przez osoby deklarujące narodowość polską była wy­ korzystywana np. przez urzędników podczas powojennych spisów ludności dla podważenia zasadności takich deklaracji. Drugim kontrargumentem był fakt urodzenia na Białorusi, a nie w Polsce (dotyczyło to roczników powo­ jennych). Wielu osobom - wbrew ich woli - zmieniano zapis informujący o narodowości. Komentując działania urzędników i ich argumentację jedna z informátorek (mieszkanka Porozowa koło Wołkowyska) spytała: „Czy jeżeli kotka urodzi kocięta w psiej budzie, to one będą kotami czy psami?" Pytanie to, jak sądzę, daje wiele do myślenia... 6 6 Dane te pochodzą ze spisu ludności z 1989 г., cyt. za: Szayna (1993, s. 33). W przypadku języka białoruskiego chodzi tu zapewne w znacznym stopniu o tzw. „mowę prostą", którą posługuje się ludność wiejska, jak też o tzw. „trasjankę" - mieszaninę rosyjskiego z białoruskim. �POLACY NA BIAŁORUSI 39 Rye. 1. Pani Maria Żerko, Iszkołdź Fot. I . Kabzińska-Stawarz, 1992 Kiedy mówimy o języku i religii jako wyznacznikach tożsamości narodo­ wej należy również wspomnieć o dokonywanych obecnie zmianach w dzie­ dzinie języka liturgicznego. Na skutek żądań działaczy Białoruskiej Katoli­ ckiej Hramady, niektórych parlamentarzystów i części inteligencji białoru­ skiej od początku obecnego dziesięciolecia trwa - na wyraźne polecenie władz Kościoła Rzymskokatolickiego i przy aprobacie wielu księży - proces zastępowania polskiego w liturgii i paraliturgii językiem białoruskim. Prze­ prowadzone przeze mnie badania wykazują jednak, że znaczna część ludno­ ści polskiej, nie tylko starszego pokolenia, nie akceptuje tych zmian. Choć językiem polskim posługuje się na co dzień niewiele osób, głównie te, które chodziły do polskiej szkoły przed wojną, dla większości Polaków pełni on funkcję języka sakralnego, a zarazem - poprzez Kościół - służy identyfikacji z polskością . Niektórzy zdawali sobie sprawę z tego, że ograniczenie języka polskiego w Kościele, a z czasem - być może, jego całkowite zastąpienie przez białoruski - jest równoznaczne z odebraniem Polakom części ich 7 7 Por. też uwagi R. Dzwonkowskiego (1994, s. 22-28) o języku jako wyznaczniku świado­ mości narodowej. �40 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ kultury, a wówczas - jak powiedział jeden z mieszkańców Bieniakoń: „po­ zostaje się tylko pozostać się Białorusinem". Wielu informatorów wyrażało też przekonanie, że nie-Polacy, którzy chodzą do „polskiego Kościoła" rozumieją po polsku, nie ma więc potn:eby wprowadzania zmian w dotych­ czasowym porządku rzeczy. Niezadowolenie części wiernych i trwający konflikt o język liturgiczny są częścią procesu transformacji, jaki dziś zachodzi w Kościele na Białorusi. Zauważalne jest przede wszystkim coraz większe zróżnicowanie wyznawców pod względem narodowości, msze odprawiane są nie tylko w języku polskim (być może język ten zostanie całkowicie zastąpiony przez białoruski), a wkrótce opuszczą pewnie Białoruś pracujący tam od kilku lat przybyli z Polski księża. Ich miejsce zajmą duchowni urodzeni na Białorusi, często uważający się za Białorusinów, kształceni obecnie w otwartym przed 4 laty seminarium w Grodnie. Wobec tych zmian rodzi się pytanie, na jakich podstawach będzie w przyszłości budowana tożsamość narodowa Polaków, jeśli ze świątyń zostanie wycofany język polski, a Kościół - do niedawna zwany „polskim" i uważany za „bastion polskości" - stanie się rzeczywiście Kościołem powszechnym. Obecne przeobrażenia w Kościele wpłyną też zapewne na zmianę dotychczasowego stereotypu: Polak-katolik. Myślę, że za kilka lat niezmiernie interesujące byłoby przeprowadzenie badań, które wykazałyby, jaki wpływ na sferę tożsamości etnicznej i narodowej mają obserwowane dziś zmiany zachodzące w Kościele. Celem naszych prac było nie tylko określenie wyznaczników tożsamości etnicznej i narodowej badanych grup lecz także ukazanie, w jaki sposób funkcjonują lokalne społeczności, których członkowie identyfikują się z określoną narodowością najczęściej poprzez wyznanie. Wiodącym tematem prowadzonych przez nas rozmów były często dzieje parafialnego kościoła i jego odbudowy z powojennych zniszczeń, jakie spo­ wodowało przede wszystkim użytkowanie obiektów sakralnych po wojnie wbrew ich przeznaczeniu (zamiana na spichrze, magazyny zboża, złomu, opału i in.) Przeprowadzone badania wykazały m.in., że starania wspólnot lokalnych o otwarcie i odbudowę kościoła, reaktywowanie parafii i ożywie­ nie życia religijnego w znacznym stopniu przyczyniły się do społecznej inte­ gracji. W niektórych miejscowościach proces ten objął nie tylko lokalną wspólnotę lecz także osoby, które mieszkały na terenie parafii przed wojną, a obecnie żyją poza jej granicami. Znakomitym przykładem takiej integracji sa dzieje odbudowy kościoła w Nalibokach. Budowę tej świątyni rozpoczęto kilka lat przed wybuchem I I wojny światowej. Wznowiono ją jednak i ukoń8 8 Jak zauważył mgr Robert Wyszyński z Instytutu Socjologii UW, „konflikt o język liturgii odzywał się na Białorusi zawsze w chwilach przełomowych, gdy o bycie narodowym choćby w części czy przejściowo mogli decydować sami Białorusini"; referat pt. „Poczucie tożsamości etnicznej a spór wokół języka liturgicznego w Kościele Rzymskokatolickim na Białorusi", wygłoszony podczas konferencji nt. konfliktów etnicznych, zorganizowanej przez Zakład Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii P A N w Warszawie, 5-7 X I I 1994 r. [w druku]. �POLACY N A BIAŁORUSI 41 czono dopiero w ostatnich latach, głównie dzięki pomocy materialnej byłych parafian, dziś mieszkających w USA, Kanadzie, Australii lub w Polsce. W lipcu 1994 r. uczestniczyliśmy w uroczystości konsekracji tego kościoła. Była to jednocześnie znakomita okazja do przeprowadzenia wywiadów z by­ łymi parafianami, którzy przybyli do Nalibok spoza Białorusi. Rozmowy te wykazały m.in., iż zasadniczym motywem udzielenia pomocy było prag­ nienie dokończenia dzieła ojców i dziadów, a także ofiarowania Polakom mieszkającym dziś w parafii nalibockiej tego, co - według niektórych infor­ matorów - dla nich najlepsze, tj. kościoła, a więc także możliwości prak­ tykowania kultu religijnego i używania języka polskiego. Badania wskazały jednocześnie na funkcję Kościoła jako łącznika międzypokoleniowego, stanowiącego zarazem symbolic2:ny pomost między przeszłością, teraźniej­ szością i przyszłością. Podczas uroczystości konsekracji kościoła w Nalibokach ekipa Telewizji Polskiej (reżyser - Józef Gębski, operator - Leszek Winnicki) nakręciła film ukazujący spotkanie obecnych i byłych członków parafii nalibockiej po dziesiątkach lat. Widoczne w nim było zderzenie różnych światów, kultur, oczekiwań, wspomnień i teraźniejszości. Pomysłodawcą i naukowym konsul­ tantem filmu, dwukrotnie wyświetlonego w I programie TVP, był D. Demski. Przykłady niektórych miejscowości świadczą, że wspomniana integracja lokalnych społeczności przy odbudowie kościoła nie była zjawiskiem trwałym. Dość szybko bowiem (nawet po kilku miesiącach) dochodziło do podziałów wewnątrz wspólnoty parafialnej. Ich przyczyną był np. konflikt spowodowany niewłaściwą gospodarką wspólnymi finansami, walką o wpływy i zasługi, ale też - co szczególnie warte podkreślenia - brakiem akceptacji części parafian dla osoby księdza. Z bardzo ostrą formą takiego konfliktu zetknęłam się w Bieniakoniach. W jednej ze swych publikacji (Kabzińska-Stawarz 1994c), ukazałam przyczyny rozpadu więzi lokalnych i powstania nowych podziałów społecznych, spowodowanych - ogólnie mówiąc - różnicą w postawach parafian wobec przybyłego z Polski księdza. Jego następca zdołał wprawdzie załagodzić ostry konflikt, nie udało mu się jednak zintegrować bieniakońskiej parafii. Badania przeprowadzone w Bieniakoniach, a także w kilku innych miejscowościach, pozwalają również mówić o częściowej zmianie tradycyjnego autorytetu księdza w parafiach katolickich. Jednym z ważniejszych efektów naszych prac jest potwierdzenie faktu występowania granicy między obszarami zamieszkałymi przez ludność kato­ licką i prawosławną na terenie Puszczy Nalibockiej w okresie między­ wojennym. Granica ta funkcjonuje do dziś w świadomości mieszkańców Nalibok i okolicznych wiosek. Ich zdaniem, w miejscowościach tych zawsze mieszkali katolicy, za Niemnem zaś (w stronę Mińska i Nowogródka) - pra­ wosławni. Do prawosławnych wiosek zaliczano: Lubcze, Korelicze, Mir, Turec, Szczorse, Szaszki. O istnieniu katolickiej „wyspy", enklawy, otoczo­ nej przez prawosławnych na terenie Puszczy Nalibockiej pisał w 1929 r. demograf Adolf Krysiński. Naliboki, obok Iwieńca, Wołmy, Rubieżewicz, �42 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Ryc. 2. Członkinie amatorskiego zespołu śpiewaczego z Rubieźewicz Fot. I . Kabzińska-Stawarz, 1994 Derewna i Pierszajów zostały przez niego zaliczone do enklawy iwienieckiej. Krysiński wyznaczył także inne granice między ludnością prawosławną i katolicką, będące zarazem granicami między ludnością polską i białoruską (Krysiński 1929). Jednakże według niektórych współczesnych badaczy, np. Piotra Eberhardta, na terenie obecnej Białorusi „nie było ścisłej granicy oddzielającej ludność katolicką od prawosławnej" (Eberhardt 1994, s. 7). Tymczasem z dalszych wywodów autora wynika, że taką granicę można jednak wyznaczyć (tamże, s. 64-66; por. recenzję z cytowanej pracy, za­ mieszczoną w bieżącym zeszycie „Etnografii Polskiej"). Jak już wspomnia­ łam, także nasze badania potwierdziły istnienie granicy między ludnością katolicką i prawosławną na terenie Puszczy Nalibockiej w przeszłości i w świadomości współczesnych mies2:kańców tych terenów. Pisał o tym szerzej D. Demski (1994). Podjął on także próbę odpowiedzi na pytanie o genezę miejscowej ludności katolickiej oraz o przyczyny przetrwania tej enklawy katolików znajdującej się na terenach z przewagą prawosławia. Badacz ten zajął się również problemem kształtowania się osadnictwa na terenie Puszczy oraz przebiegiem procesów migracyjnych. Natrafił on także na bezcenne materiały dotyczące dziejów Nalibok w Archiwum Historycz­ nym Litwy w Wilnie oraz w Państwowym Archiwum Białorusi w Mińsku. Są wśród nich m.in. inwentarze kościelne z XVII i XVIII w., spisy ludności, wykazy podatków i in. �POLACY NA BIAŁORUSI 43 Rye. 3. Pani Lonia Dubicka („Ułanicha") jedna z tych, dzięki którym przetrwała „polska wiara" i język polski, Naliboki Fot. I . Kabzińska-Stawarz, 1994 Naliboki od X V I w. byly własnością Radziwiłłów i należały do ordynacji nieświeskiej. Znajdowała się tu słynna na całą Europę huta szkła ozdobnego, założona przez Annę z Sanguszków Radziwiłłowa na początku XVIII w. Działała ona do 1862 r. Należy postawić pytanie, czy w przypadku Polaków na Białorusi można mówić o przewadze świadomości etnicznej, czy narodowej. (Nie chciałabym w tym miejscu wdawać się w rozważania kwestii terminologicznych, które są przedmiotem sporów badaczy). Moim zdaniem, trudno dziś o jednoznaczną, wiarogodną i obiektywną odpowiedź, która określałaby stan świadomości całej grupy, liczącej - według ostatniego spisu (z 1989 r). - ponad 417 tys. osób, a według ocen działaczy Związku Polaków na Białorusi, ponad 2 min. Z przeprowadzonych przez nas badań wynika, że nawet na terenie jednej �44 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ miejscowości można wyróżnić kilka kategorii: od prawdziwych, zatwardzia­ łych („zakalionnych") Polaków, stanowiących swoistą subkategorię w naj­ liczniejszej grupie Polaków-katolików, do „tutejszych''/„swoich". Zdarzały się także takie określenia jak: „orusiwszijesja Poljaki", „Polacy z ruskim ukłonem", , judasze", „pieriekurszcziki" „,kałmyki" i in. W każdej z tych grup rysuje się nieco inny obraz świadomości etnicznej/narodowej. Odrębnym problemem jest zgodność samoidentyfikacji narodowej z na­ rodowością przypisywaną poszczególnym osobom przez innych członków lokalnych społeczności. Występują ponadto różnice między oficjalnym zapi­ sem w dokumentach, a deklaracją dotyczącą własnej narodowości. Jak już wspomniałam, wpisy takie dokonywane były często pod przymusem, nie mogą więc być brane pod uwagę jako jedyne i w pełni wiarogodne źródło do badania narodowości i liczebności poszczególnych grup . Bardzo ważne jest - moim zdaniem - unikanie generalizujących stwier­ dzeń, np. takich, jakie sformułował Grzegorz Hlebowicz - autor raportu nt. szkolnictwa polskiego na Białorusi, przygotowanego dla Wspólnoty Polskiej w 1992 r. Napisał on m.in., że „Polacy na Białorusi zatracili poczucie pol­ skiej świadomości narodowej". Twierdzenie to jest nazbyt uogólnione, a przez to - nieprawdziwe. Nie wiadomo też, na jakiej podstawie zostało ono oparte. Można je odnieść do tych Polaków, którzy zmienili narodowość i ulegli daleko idącej rusyfikacji czy białorutenizacji, ale z pewnością byłoby ono krzywdzące w odniesieniu do całej polskiej mniejszości. Poza tym ist­ nieją przecież spisy ludności, które - mimo prób zafałszowywania danych i zaniżania liczby Polaków w b. ZSRR - wyraźnie dowodzą, że kilkaset tysięcy osób przyznaje się do polskości. Czy osoby te także, jak chce G. Hlebowicz, „zatraciły poczucie polskiej świadomości narodowej"? W swoich badaniach próbowaliśmy ukazać stan świadomości społecznej i odnotować reakcje badanych osób na określone procesy i wydarzenia, jakie miały miejsce w przeszłości i jakie dokonują się współcześnie. Wypo­ wiedzi informatorów nie są wolne od uogólnień, sądów wartościujących, impresji, uczuć itp. Sądzę jednak, że tego typu materiały mają także wartość naukową, dokumentacyjną. Pokazują bowiem część rzeczywistości, która z trudem poddaje się poznaniu, wymaga prowadzenia prac terenowych i szczególnego przełamania bariery nieufności między badanym i badaczem. Przykładem takiego zapisu stanu świadomości oraz reakcji na okreś­ lone wydarzenia historyczne są badania, jakie przeprowadziłam w latach 1992-1993 w Bieniakoniach. W miejscowości tej, leżącej na pograniczu białorusko-litewskim, 50 km od Wilna, od kilku lat funkcjonuje posterunek graniczny i punkt kontroli celnej. Badania pozwoliły nie tylko odnotować reakcje ludności na wytyczenie obecnej granicy między Litwą i Białorusią po uzyskaniu przez nie własnej państwowości oraz na sformalizowanie 9 9 Oficjalne wyniki radzieckich spisów ludności są kwestionowane przez niektórych polskich badaczy; patrz пр.: Eberhardt (1992/93; 1994); Kubiak (1992). �POLACY N A B I A Ł O R U S I 45 Rye. 4. Domy w Nalibokach Fot. I . Kabzińska-Stawarz, 1994 zasad jej przekraczania i związane z tym utrudnienia, a także - na dokonu­ jące się od początku lat dziewięćdziesiątych w obydwu państwach przemia­ ny. Na ich podstawie można również mówić o daleko idących konsekwenqach owych zmian dla polskiej mniejszości narodowej mieszkającej na Litwie i Białorusi. Problem ten był już przeze mnie sygnalizowany podczas konferencji nt. „Pogranicze - Kultura - Tożsamość", zorganizowanej przez Katedrę Etnologii UJ w Krakowie w październiku 1994 r. Poświęciłam mu także część swego artykułu pt. „I po co ta granica?", (Kabzińska-Stawarz 1994a). W tym miejscu wspomnę tylko, że istnieją bardzo poważne prze­ słanki, by twierdzić, że obecne zmiany na Litwie i Białorusi wpływają m.in. na zmniejszenie intensyfikacji kontaktów i rozluźnienie więzi łączących dotychczas mieszkańców pogranicza, a w konsekwencji mogą doprowadzić do osłabienia jedności tej grupy. Mieszkańcy dawnych republik radzieckich znaleźli się dziś bowiem w innej niż dotychczas strefie oddziaływań, przede wszystkim politycznych, językowych, gospodarczych, i zostali zmuszeni do szukania swego miejsca (praca, udział w życiu religijnym, kulturalnym, towarzyskim) w ramach państwa, którego są obecnie obywatelami, tracąc kontakt z poprzednim środowiskiem. Znaczący wpływ na zmniejszenie dotychczasowej intensywności kontaktów mają też trudności związane z przekraczaniem granicy, wysokie ceny biletów autobusowych, kłopoty z zakupem benzyny i in. �46 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Ze względu na brak miejsca dotychczasowe wyniki naszych badań omówi­ łam tu ogólnie i w dużym skrócie. Zarysowałam też zaledwie zasadnicze problemy badawcze. Część efektów została już przedstawiona w publika­ cjach lub na konferencjach. Pozostałe materiały są obecnie opracowywane. W związku z tym nie podaję tu np. danych liczbowych, które ilustrowałyby np. rozkład poszczególnych typów wypowiedzi, wielkość omawianych ka­ tegorii itp. Pragnę jednocześnie podkreślić, że celem tego szkicu było przede wszystkim ukazanie pewnych procesów i zjawisk występujących w badanych społecznościach. Dodam tu jeszcze, że w trakcie badań wykonaliśmy ok. 400 fotografii barwnych, które ukazują m.in. rodzaje budownictwa mieszkalnego, gospo­ darczego i sakralnego, wnętrza domów, cmentarze, środowisko naturalne, typy ludzkie, rejestrują też uroczystości religijne i rodzinne. Dokonane przez nas nagrania magnetofonowe są natomiast doskonałym źródłem do badań nad językiem miejscowej ludności. 2'arejestrowano ponadto kilkanaście aktualnie śpiewanych pieśni religijnych i ludowych, które świadczą o częś­ ciowym przynajmniej zachowaniu języka polskiego na Białorusi. Z perspektywy czterech lat można już bez przesady powiedzieć, że po­ dejmując badania na Białorusi stanęliśmy przed niepowtarzalną szansą prowadzenia prac w terenie dotychczas mało dostępnym dla badaczy z Pol­ ski (i nie tylko tych) nie ze względów geograficznych czy klimatycznych, ale głównie politycznych. Mieliśmy także możliwość zgromadzenia unikalnych materiałów, interesujących nie tylko dla etnologów, historyków, socjologów, znawców dziejów Kościoła, lecz także dla polityków i politologów. Myślę, że w znacznym stopniu skorzystaliśmy z tej szansy. Nie bez znaczenia dla efektywności badań był też fakt, że tzw. pieriestrojka w Związku Radzie­ ckim, a następnie powstanie niepodległej Białorusi spowodowały, iż kwestia tożsamości narodowej nabrała nowego znaczenia dla jej mieszkańców. Wiele osób też po raz pierwszy miało odwagę otworzyć się przed obcymi - bada­ czami, zrealizować potrzebę mówienia o swoich losach. Wielokrotnie nasi rozmówcy po wywiadzie ze łzami w oczach dziękowali za to, że pierwszy raz od ponad 40 lat mogli komuś opowiedzieć - często tragiczne - dzieje swoje i swoich najbliższych. Obecnie jesteśmy świadkami kolejnej transformacji Białorusi. Widoczne jest przede wszystkim wyraźnie dążenie do utrwalenia różnorakich więzi z Rosją. W tej sytuacji niezmiernie ważne byłoby - jak sądzę - konty­ nuowanie badań i przeprowadzenie ich zarówno w nowym terenie, jak też w środowiskach już przebadanych. O realizacji prac zadecydują jednak zarówno sprawy materialne (i docenienia wagi problemu przez osoby, w gestii których leży przydział funduszy na badania naukowe), jak też rozwój sytuacji za naszą wschodnią granicą. �POLACY NA BIAŁORUSI 47 LITERATURA C z a r n o w s k i S. 1958 Kultura, Warszawa. D e m s k i D. 1994 Naliboki i Puszcza Nalibocka - Zarys dziejów i problematyki, „Etnografia Pol­ ska", t. 38, z. 1-2, s. 51-78. D z w o n k o w s k i R. 1993 Za wschodnią granicą 1917-1993, Warszawa. 1994 Polacy na dawnych kresach wschodnich. Z problematyki narodowościowej i religij­ nej, Lublin. E b e r h a r d t P. 1992/93 Przemiany narodowościowe na Białorusi w XX wieku, „Przegląd Wschodni", t. I I , z. 3 (7), s. 527-556. 1994 Przemiany narodowościowe na Białorusi, Warszawa. Iwanow M. 1992 Stan i potrzeby badań nad połską mniejszością narodową w Związku Radzieckim, [w:] Mniejszości polskie i Polonia w ZSRR, Wrocław 1992, s. 35-43. K a b z i ń s k a - S t a w a r z I. 1992/93 Polacy na Białorusi. Relacja z badań etnologicznych nad współczesnym procesem kształtowania się świadomości etnicznej, „Przegląd Wschodni", t. I I , z. 3 (7), s. 681-695. 1994a „/po co ta granica?", „Etnografia Polska", t. 38, z. 1-2, s. 79-105. 1994b Kościół w Nalibokach, „Więź", nr 12, s. 199-205. 1994c Odbudowa kościoła i zmiany w funkcjonowaniu społeczności lokalnej. Przykład Bieniakoń, „Literatura Ludowa", nr 4-6, s. 43-58. 1995 „Swoi" („nasi") i „przybłędy" („obcy") jako kategorie podziału społeczności lokalnych. Uwagi na marginesie badań etnologicznych prowadzonych wśród Polaków na Białorusi, [w:] Wschodnie pogranicze w perspektywie socjologicznej, Białystok, s. 173-178. 1995 Nie tylko bastion polskości. Uwagi o miejscu i roli Kościoła Rzymskokatolickiego w życiu Polaków na Białorusi, [w:] Filozofia i religia w kulturze narodów słowiań­ skich, Rzeszów, s. 295-302. [w druku] „W kościele trzeba po polsku", „Fraza" - pismo literacko-społeczne, Rzeszów. [w druku] Granica między Litwą i Białorusią w odbiorze społecznym. Konsekwencje jej wyty­ czenia dla wspólnoty polskiej mieszkającej na pograniczu, materiały z konferencji nt. „Pogranicze - kultura - tożsamość", Kraków, 25-27 X 1994 r. K a c z a n P. 1927 Religijne położenie Białorusinów-katołików w Polsce, „Natio", nr 7-8, s. 54-70. K r y s i ń s k i A. 1929 Liczba i rozmieszczenie ludności polskiej na Kresach Wschodnich, „Sprawy Naro­ dowościowe", nr 5. Kubiak H. 1992 Polacy i Polonia w ZSRR: kwestie terminologiczne, periodyzacja i rozmieszczenie przestrzenne, szacunki ilościowe, [w:] Mniejszości polskie i Polonia w Związku Radzieckim, Wrocław, s. 17-33. S a d o w s k i A. 1991 Narody wielkie i małe. Białorusini w Polsce, Kraków. S z a y n a T. 1993 Ethnic Poles in Lithuania and Belarus: Current situation and migrations, Santa Monica. Waldenberg M. 1992 Kwestie narodowe w Europie Środkowo-Wschodniej. Dzieje. Idee. Warszawa. �49 POLACY N A BIAŁORUSI Polish population in the former USSR was interrupted and limited after 1945. The only tradition that has remained was Catholic faith and, to some extend, the language, although usually limited to the religious sphere. The command of the Polish language among the population with Polish national identity is not sufficient (mainly limited to church). Older people think that it is every Pole's duty to know his native language, young generation however does not consider it indispensable even if one defines himself as Poles. The problem of the language of liturgy in the Catholic church in Byelorussia is a compli­ cated one. Besides Polish, Russian and Byelorussian are used by the clergy as well (since there are also Russian- and Byelorussian-speaking Catholics there). Most of the local Poles don't approve of that, considering it as threatening the preservation of their national identity. Priests try to impugn the "Catholic is the same as Polish" stereotype and to replace the notion of "Polish church" with that of "universal church". If we assume that those changes in the Church itself turn out to be meaningful the question appears about the probable future base of the ethnic (national) self-definition of the Polish population in Byelorussia. Another import­ ant issue of the studies was the integration of local communities by the changing social and political system. Communities re-integrate, even if temporarily, around the reconstruction of local churches (or resuming possession of previous church buildings). Here again the Church appears as a "bastion of Polish nationality". The situation of the Polish minority in the former Polish Eastern Territories has recently been affected by the demarcation of the frontier between the two, now independent states, Lithuania and Byelorussia. The state border has contributed to the weakening of the mutual contacts of the Poles living now on two opposite sides of it, and thus may undermine the unity of the group. The inhabitants of the borderland, being now citizens of two separate states found themselves under the influence of two different political economic and linguistic spheres. They have to turn to new social networks within the country they live in and to break the previous ties. Particular interest of the author of the study has been focused on a small area within the territory under research. The area called Puszcza Nalibocka (the Naliboki Forest) had been the one where the boundary dividing Catholic and Orthodox population had run for a long time. Although, more recently the settlement: has changed and the territorial divisions are by no means well-marked any more, the border still seems to exist in the minds of the inhabitants of that area. Another conclusion of the study is, that there are many categories recognized among the Poles inhabiting the former Polish Eastern Territories, now Byelorussia and Lithuania, namely the Poles from Byelorussia, the Poles from Lithuania, the Poles from Poland, "the American Poles" etc. There are also various locally defined categories, classified according to their supposed loyalty to Polish nationality. In vernacular terms they are called: "The Poles with the Russian bow", "the Judas" who served the Soviets against their countrymen, "the Kalmuks," i.e. the Poles who have changed their Catholic faith and, at last, "zakarienionnye", i.e. the Poles faithful to their nationality against all circumstances. Each of those categories has presumably its own way of defining nationality, national identity etc. Moreover, it seems necessary to extent researches beyond the group of the "church Poles" - strongly religious peasant population and the activists of the Polish Association in Byelorussia, and to turn attention to intelligentsia, youth, urban population, people formerly active in the Communist Party and, above all, to people with Polish background who have lost their Polish identity and do not acknowledge their Polish roots any more. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek �48 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ POLES I N BYELORUSSIA Summary In this article the author - the member of the staff of the Institute of Archaeology and Ethnology of the Polish Academy of Sciences, presents the results of field studies carried out in the years 1992-1994 among the indigenous Polish peasant population in particular villages of Western Byelorussia (districts Grodno and Minsk). First of all the studies allowed for ascertaining basic local criteria for ethnic (national) self-definition, with the most important role of religion. It has been proved that, according to the prevalent stereotype, still existing among the local Poles, Polish nationality is closely identified with Catholicism, while the Russians, Byelorussians and Ukrainians are considered to be exclusively of Russian Orthodox denomination. All the three mentioned non-Polish nationalities, as well as some other nations of the former USSR are defined by the local Poles with the term "Russians". "Russian faith" has the meaning of "Orthodox faith" while Catholicism is generally defined as "the Polish faith". Most of the informants' pronouncements make it clear that they conceive religion as synonimous with national identity. " I am Catholic, so it means I am Polish" was the most common answer to the question about one's nationality. Or: "I am Polish because I attend the Catholic church"; "Here, by us Polish means Catholic". The same way of thinking can be deduced from the terms in which the local Poles talk about intermarriages. In such cases one of the spouses is supposed to change religion. According to common opinion the Catholic parter who turns Orthodox "becomes Russian", and, if it is the Orthodox side who turns Catholic he or she "becomes Polish". It is clear then that changing of religion is perceived as an automatic change of nationality. It is remarkable that not only the Poles but also the Russians and Byelorussians tend to identify "Polish" with "Catholic". It seems improbable to some of them that any Byelorussian could be Catholic, and here the stereotype neglects reality since there used to be groups of the Catholic Byelorussians on those ethnically and religiously mixed areas, what has been proved by historical documents. One of informants said that any person of Byelorussian ethnicity could turn Catholic only under pressure. It is also worth noticing that the Russians who attend the Polish (i.e. Catholic) church are defined by the Poles as something like intermediate between the "real Catholics" and non-Catholic groups. It is said that they pray together with the Poles but they have their own ways of crossing themselves, confessing etc. The term "Polish-Catholic" was used by out informants mainly when they were directly asked to declare their nationality. In other, more free types of discourses (usually biographies of individuals and families) particular categories of people were usually defined by the terms "our people", "us" as opposed to "them", "the strangers", "alien people" or even "stray people", "newcomers" etc., denoting and emphasizing the difference between people born in the locality and their descendants (no matter where they actually live now) and the newcomers who had arrived after 1945. Also Jewish people who used to live in particular villages before the World War I I are defined as "our people". That reveals the importance of territorial, local ties for the local classification of people. The term "our people" is close to that of "local people", sometimes the two terms are applied interchangeably. In other cases they serve to denote ethnic identity. Older people tend to define as Polish all those persons who were born on the pre-war Polish Eastern Borderland (i.e. original Polish citizens). It is also important to have Polish ancestors. On the other hand, the knowledge of one's genealogy, family roots as well as Polish national history and cultural tradition is rather meagre. The cultural transmission among the �IRENA TURNAU EUROPEAN OCCUPATIONAL DRESS I N S T I T U T E O F T H E A R C H A E O L O G Y AND E T H N O L O G Y P O L I S H ACADEMY O F S C I E N C E S T H E L I B R A R Y O F P O L I S H ETHNOGRAPHY � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ee2b7b91865b925c79de627324697fd6.pdf c586b36b6623dc2d01cdb22772204459 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1563 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1446 Title A name given to the resource Mleko w kulturze ludowej współczesnych Asyryjczyków na Bliskim Wschodzie / ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39, s.159-180 Creator An entity primarily responsible for making the resource Abdalla, Michael Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXIX: 1995, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 MICHAEL ABDALLA Akademia Rolnicza, Poznań MLEKO W KULTURZE LUDOWEJ WSPÓŁCZESNYCH ASYRYJCZYKÓW NA BLISKIM WSCHODZIE Człowiek od niepamiętnych czasów żyje w towarzystwie zwierząt. Wyko­ rzystuje je jako siłę pociągową lub juczną oraz źródło pożywienia. Pisząc o mleku i jego przetworach w kulturze ludowej Asyryjczyków na Bliskim Wschodzie proponuję zacząć od epoki Sumerów, twórców podstaw kultury Mezopotamii. Dzisiejsi chrześcijanie asyryjscy uważają bowiem, że korzenie ich sięgają właśnie tego starożytnego ludu. W swych wywodach historycz­ nych traktują minione siedem tysiącleci jako jeden ciąg ich zorganizowanej bytności w dolinie międzyrzecza Tygrysu i Eufratu . Rzeźby i tabliczki klinowe Sumerów przedstawiają liczne postacie mlekodajnych zwierząt i informacje o produktach mleczarskich. Historykom sztu­ ki dobrze znany jest fryz z pierwszej połowy trzeciego tysiąclecia p.n.e. Archeolodzy nazwali go: „Mleczarnia w al-Ubaid" . Znana jest także sumeryjska harfa pochodząca z tego samego okresu, zdobiona głową krowy lub byka. Odnaleziono ją w grobach królewskich w Ur. W tysiąc lat później motywem zdobniczym były także głowy kóz, wyrzeźbione z kamienia bitu­ micznego. W ten sposób dekorowano np. nogi trójnożnych wielkich czarek . Zwierzęta gospodarskie są też tematem wielu legend sumeryjskich. Jedna z nich opowiada o władcy miasta Uruk, Enmerkarze. Kapłan imieniem 1 2 3 4 1 Według kalendarza asyryjskiego, rok 1995, odpowiada latom 6744/6745. Zaczyna się on pierwszego kwietnia. W swym kompendium Wielkość i upadek Babilonii, (1973, s. 159) znany brytyjski asyrolog H . W . F . Saggs tak komentuje przedstawioną scenę: „Sumerowie okazali się znacznie by­ strzejszymi obserwatorami zachowania zwierząt, aniżeli Scytowie w dwa tysiące lat później. Według Herodota, oślepieni niewolnicy Scytów biorą kościane dmuchawki i wtykają je w czę­ ści rodne klaczy. Gdy jeden dmie ustami, drugi doi. Czynią to, jak mówią, z następującego powodu: żyły klaczy nabrzmiewają wskutek dęcia, a jej wymię się zwiększa". (Zob. też, Herodot, 1959, s. 273). Harfa o długości i wysokości jednego metra znajduje się w Muzeum Irackim w Bagdadzie oraz w Muzeum Brytyjskim w Londynie; (Bielicki 1969, s. 401, il. 66; Saggs 1973, s. 7, il. 6 i 13. Trójnożna czarka znajduje się w Louvrze (Saggs 1973, s. 8, il. 26. 2 3 4 �160 MICHAEL ABDALLA Szamasz namawia krowy i owce w „świętej oborze i owczarni", by przestały dawać mleko bogini Nidabie, prowadząc ze zwierzętami rozmowę w taki sposób jakby były one istotami ludzkimi. W efekcie zwierzęta ulegają pod­ szeptom kapłana. Pojawiają się jednak dwaj pasterze, „bracia zrodzeni z jednej matki", którzy udaremniają knowania kapłana, wrzucając go do rzeki. W dalszej części legendy kapłan bezskutecznie chroni się w wodach Eufratu przed matką pasterzy, przybierając m.in. postać owcy, krowy i ko­ zicy (Bielicki 1969, s. 88). W Sumerze hodowano przede wszystkim owce (dominującą rasą była tłustoogoniasta). Owce były pierwszymi oswojonymi zwierzętami w Mezo­ potamii. Pojawiły się tam już w IV tysiącleciu p.n.e. (Zabłocka 1982, s. 15). Tablice z Ur podają stan pogłowia owiec w stadach. Najczęściej liczyły one 100-180 sztuk, jakkolwiek wspomina się także o większych stadach, nawet do 500 sztuk. Stada ze „świętej owczarni" wypasane były na terenie gos­ podarstw świątynnych. Speqalne pola wydzielano „ludziom od bydła, owiec, kóz", czyli na pożytek własny pasterzy. Wiemy, że owca otrzymywała dziennie ściśle określoną rację pokarmową: 1-1,5 sila ziarna (0,4-0,6 litra), trochę daktyli, a nawet chleb (Bielicki 1969, s. 284, 290). Mniej liczne nato­ miast były stada kóz i krów. Zwierzęta te dzielono na grupy według obfitości udoju, rodzaju karmy i ich stanufizjologicznego.Na ofiarę dla bogów sumeryjskich przeznaczano wyłącznie zwierzęta spełniające określone wymagania: owce tuczone jęcz­ mieniem, młode kozy, jagnięta karmione mlekiem (Mierzejewski 1979, s. 143). Obok wykazu czynności związanych z hodowlą (istniał np. „miesiąc strzyżenia owiec"), dokumenty zawierają listę produktów mleczarskich (masło, śmietana, różne gatunki sera) dostarczanych właścicielom stada przez wskazanych pasterzy (Bielicki 1969, s. 291). Ser należał do produktów gromadzonych w spichlerzach świątyni sumeryjskiej w ramach zapasów. Masło z bawolego mleka używane było do wypieku ciasta. Miksturę z miodu i zsiadłego mleka traktowano jako lek na kaszel (Saggs 1973, s. 158, 416), z dodatkiem nasion tamaryszku zaś podawano w przypadku dolegliwości żołądka i na zaostrzenie apetytu (Mierzejewski 1981, s. 257-258). Hodowla w Sumerze była ciągle odnawiana przez krzyżowanie zwierząt domowych z dzikimi. O trosce względem inwentarza świadczy pewien tekst bajki, w której lew zostaje oszukany przez sprytną owcę. Zachował się też protokół sądowy zatytułowany „Proces o 180 owiec" (Bielicki 1969, s. 293, 296, 359). Przeglądając literaturę dotyczącą historii starożytnej Mezopotamii mo­ żna stwierdzić, że w kuchni tego regionu mleko nie należało do ważnych artykułów spożywczych ani też popularnych napojów, jakim było chociażby piwo. W ogóle produkty zwierzęce ustępowały miejsca roślinnym, a mleko nie było tu wyjątkiem. Podawano je raczej w postaci sera lub mleka zsiad­ łego jako deser. Sumeryjscy cukiernicy, którzy - przypomnijmy - do wypie- �MLEKO W KULTURZE LUDOWEJ WSPÓŁCZESNYCH ASYRYJCZYKÓW 161 ku ciast używali masła, byli zatrudnieni głównie w świątyniach (Contenau 1963, s. 68, 88). Można więc przypuszczać, że liczba odbiorców ich wyrobów była ograniczona. Informacje o mleku w starożytnej Mezopotamii wystę­ pują w słynnym eposie o Gilgameszu. W tablicy drugiej tegoż eposu czyta­ my, że Enkidu udający się do miasta Uruk, by zmierzyć się z Gilgameszem, miał „mocniejsze kości i gęstsze włosy, bo ssał mleko dzikich zwierząt" (Dobrovits, Kakosy 1975, s. 81). Wywodzący się z Mezopotamii ród Abrahama zachował i podkreślił znaczenie mleka. Patriarchowie Izraela widzieli w mleku główne ich bogact­ wo i traktowali jako dar boski, zaś otrzymane z niego produkty stanowiły podstawę ich utrzymania. Mówi o tym Biblia w kilkudziesięciu miejscach, głównie w Księdze Rodzaju. Bóg przyrzeka Mojżeszowi wyprowadzić swój lud do krainy, która „opływa w mleko i miód", czyli do „Ziemi Obiecanej". Jednak niektórzy historycy wyrażają pogląd, iż w starożytności Sumer ucho­ dził za pierwszą krainę mlekiem i miodem płynącą (Bielicki 1969, s. 283). Również w Nowym Testamencie znajdujemy liczne wzmianki o przenośnym znaczeniu mleka jako „symbolu czystości wiary" i „daru czułej miłości Pana" (Forstner OSB 1990, s. 461^66). Zorganizowana w klasztorach Bliskiego Wschodu społeczność mnichów asyryjskich hodowała głównie owce, uchodzące za zwierzęta miłe, posłuszne i błogosławione. Niektóre klasztory dysponowały stadem owiec, rzadziej kóz. Codziennie, pod opieką innego mnicha, wypasano je na podległych klasztorowi terenach. Część owiec ofiarowywali klasztorowi wierni w intenqji wyzdrowienia chorego. Jeszcze do niedawna asyryjscy górale przemierzali duże odległości z chorym, którego transportowano na noszach, by prze­ nocować w klasztorze i ubłagać świętego o wyzdrowienie krewniaka, zo­ stawiając mnichom dorodną owcę w podzięce. Obyczaj ten jest obecnie praktykowany sporadycznie. Częściej natomiast asyryjska rodzina tuczy owcę z przeznaczeniem na ofiarę dla kościoła, np. w intencji szczęśliwego ukończenia służby woj­ skowej przez syna, wyzdrowienia chorego. Czasem mięso owcy rozdaje się pomiędzy biednych. Istnieje również zwyczaj przeznaczania pierwszego wydojonego mleka oraz wyprodukowanego masła i sera na cele charyta tywne. Asyryjczycy Wschodni z okolicy Urmii (w Iranie) tak postępują z mlekiem zebranym z całego stada, gdy urodzi się w nim co czwarta owieczka . W okresie wiosenno-letnim owce i krowy zabierane są na pastwiska skoro świt. Gdy zbliża się południe pasterze wracają z owcami na teren wsi, by tam kobiety wydoiły je, a następnie napoiły. Ta czynność nazywa się berije lub halbe. Krowy zaś przyprowadza się dopiero pod wieczór. Po wydojeniu owiec kobiety odstawiają naczynia z mlekiem, by wspólnie wyko­ nać taniec pasterza, zwany też berije (skrót od beriata - step), często przy 5 5 Szerzej pisze o tym Grant (1973, s. 182-183). �162 MICHAEL ABDALLA akompaniamencie melodii, którą pasterz gra na fujarce. Taniec wyraża ra­ dość mieszkańców wsi z daru natury, jakim jest w tym przypadku mleko . Znaczenie inwentarza w gospodarstwie wiejskim wynika przede wszyst­ kim z jego roli jako źródła ważnych dóbr konsumpcyjnych. Zwierzęta są też oznaką stabilizacji, świadectwem żywotności rodziny, która ma o co się troszczyć. Dla wielu asyryjskich wieśniaków życie na wsi bez inwentarza jest wręcz nienormalne i ubogie uczuciowo. Poniższy tekst piosenki świadczy 0 tym, że należyta troska o zwierzęta jest z reguły odwzajemniona i opłacal­ na, są one bowiem istotami wdzięcznymi: 6 Mamy krowę, którą kochamy! Daje nam mleko bardzo smaczne! Wychodzi rano i pasie się na łące. Wraca wieczorem, a z nią mleko. Krowa ryczy codziennie rano. Czemóz nie wiesz, czego chce? Mówi: Daj mi trawę i wodę, a dostaniesz mleko tłuste! A jeśli dasz więcej jęczmienia, zyskasz sery i masłoH Troska o inwentarz znajduje też odbicie w asyryjskiej magii ludowej. Pojawia się w postaci próśb i błagań o jego miłe usposobienie wobec gospo­ darza, zachowanie zdrowia i udaremnienie prób kradzieży. Na 95 asyryjsko-angielskich tekstów zaklęć, jakie zawiera wydana w roku 1976 w Amster­ damie książka pt. The Syriac Book of Protection aż 5 dotyczy ochrony inwentarza, wydajności i jakości mleka . Oto wybrane spośród nich teksty: 8 Krowie, nie lubiącej swojej gospodyni, lub nadpobudliwej W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Błagam cię Panie Wszechmogący, by Twe podniesione 1 silne ramię sprawiło, by ta bestia nabrała umiłowania i była poddana swojej gospodyni i jej synowi. Chroń ją od zazdrosnego i złego oka mocą Twego ukochanego Syna, naszego Pana, 6 Pasterz owiec nazywa się raja (u Asyryjczyków Wschodnich), rojo (u Asyryjczyków Zachodnich), a pasterz krów - odpowiednio: baąraja i baąóro. Zwierzęta te pasą się w od­ dzielnych stadach. Anonimowy autor w artykule: Al-firąatu-l-Aszurijatu lil-fúnuni-sza'bijati fi muháfadati-1-Hasaka (Asyryjski zespół folklorystyczny w prowincji al-Hasaka), „Dirasaton Isztirakija" (Studia Socjalistyczne), s. 211-217 (specjalny numer poświęcony Asyryjczykom), wymienia jeszcze 15 innych ludowych tańców asyryjskich. Tekst piosenki został wydrukowany w ukazującym się w Szwecji asyryjskim miesięczniku Hujada, Nr 19:1978, s. 14. Zarejestrowano go na taśmie magnetofonowej w wykonaniu chóru dziecięcego. Gollancz 1976 (reprint), codex A: 24, s.XL, 26, s.XLI, 44, s.LI; codex В: 10, s . L X X . Teksty zostały zebrane w latach 1802-1803 w okolicach miasta Urmia (Iran). Wygłoszono je w roku 1897 na Międzynarodowym Kongresie Orientalistów w Paryżu. Teksty skatalogował w roku 1901 dla biblioteki Uniwersytetu w Cambridge znany orientalista William Wright. Wydano je w formie książki w Londynie w 1912 r. 7 8 �MLEKO W KULTURZE LUDOWEJ WSPÓŁCZESNYCH ASYRYJCZYKÓW 163 Jezusa Chrystusa i mocą aniołów, którzy służą przed Tobie nocą i dniem, wołając: «Święty, Święty, Święty Pan Bóg Wszechmocny, niebiosa i ziemia pełne są chwały Jego». Uczyń tę krowę pokojowo nastawioną do gospodyni A, córki B, by mogła ją doić na Twój święty i żywy rozkaz, świętość niebieskich i za sprawą ziemian poprzez modlitwę mojej Pani Dobrotliwej Maryi i Pana Jana Chrzciciela. Amen! Przeciwko zarazie wśród owiec i większych zwierząt W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Nasz Pan wszedłszy na górę Synaj i ujrzawszy owce Abrahama, które zabił szatan, powiedział jednemu z aniołów, by nie dopuścił do tego typu widoków. Niech żadne nieszczęście nie zbliży się do bydla, owiec i tego, co posiada lub posiądzie te słowa, ani nocą, ani w ciągu dnia, ani wieczorem, ani rano, ani w południe, ani w czasie snu lub jawy. Niech zaraza opuści owce i bydło tego, kto nosi te słowa. Niech żadna dolegliwość czy choroba «kus» lub choroba Mosulu, złe i zazdrosne oko i oko zdradliwe złych ludzi, nie dosięgnie ich, lecz niech złe demony i ich złe czyny oddalą się od owiec sługi Chrystusa, A syna B. Amen! Aby mleko nie zepsuło się W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. W imię Pana Artamus i Pana Balnus, święte imiona tych, którzy spędzili 40 lat w ziemskiej jamie modląc się do Boga, by stał się protektorem mleka, a zawarta w nim śmietana była niczym piasek mórz. Jak anioł, który formuje płody w łonie ich matek, tak niech się tworzy i będzie zdrowym mleko A...B. Jak Gihon niech płynie masło i śmietana niczym źródło w Edenie, w uwielbione i pochwalone imię Boga Żywego. Niech tak się stanie! Amen!. Pobłogosław sól i daj ją krowie do zjedzenia, część wrzuć do ognia i do mleka. Ochrona zagrody dla bydła Siedmiu nikczemnych braci, synowie nikczemnego, przeklęci, synowie przeklętego! Dlaczego peł­ zacie na kolanach i poruszacie się na rękach, by pić krew? Gdy to widziałem, zatrzymałem ich przed pożarciem, przekląłem i zawiązałem ich w imię Ojca i Syna i Ducha Świętego, mówiąc: «Obyscie na prostą drogę nie trafili, ani do jej końca nie dotarli, niech Bóg polarnie wasze zęby i wyrwie żyły waszych szyi i ścięgna waszych karków, byście nie mogli zbliżać się do owiec ani wołów tego, kto nosi te slowa». Wiążę was w imię Gabriela i Michaela. Wiążę was przy pomocy tego anioła, który osądzi kobietę czeszącą swoje włosy w niedzielny wieczór. Niech znikną jak dym przed wiatrem na wieki wieków. Amen! M L E K O W M E D Y C Y N I E LUDOWEJ O to, czy mleko może być uważane i stosowane jako lek, należałoby spytać wychowane na bliskowschodniej wsi asyryjskie dzieci. Do dziś pamię­ tam z dzieciństwa, że ilekroć miałem zapuchnięte oczy tak, że rzęs nie było widać, matka - z trudem podnosząc moje powieki - pryskała mi do oczu mlekiem prosto z piersi, np. przy okazji karmienia. Podobnie postępowały i inne karmiące matki, gdy ich maleństwa cierpiały na oczy, a w przypadku gdy same nie były karmiące, prosiły o taką przysługę swoje sąsiadki. Ogólnie jednak panowało przekonanie, że mleko własnej matki jest do tych celów najbardzej odpowiednie. Mlekiem matki przemywano też powieki oczu dziecka, które bardzo często sklejały się wysychającą w ciągu nocy �164 MICHAEL ABDALLA ropą, zwłaszcza kiedy spano na tarasach domów w okresie letnim. Wierzono nie tylko w lecznicze działanie kobiecego mleka na oczy, lecz również w jego właściwości profilaktyczne, a nawet kosmetyczne . Mleko okazywało się pomocne przy wszelkich zatruciach organizmu oraz ukąszeniach kończyn przez wszędobylskie na Bliskim Wschodzie skor­ piony i węże. Poszkodowana osoba w takim przypadku silnie obwiązywała górną część ukąszonego narządu, by zatamować dopływ krwi do korpusu ciała. Następnie nacinała miejsce ukąszenia, brała w usta trochę mleka i pospiesznie ssała krew i jad, po czym wypluwała płyn, powtarzając tę czynność wiele razy. Podobno mleko wiąże lub rozpuszcza szkodliwy jad. Również pojawiające się na ciele wypryski, wywołane działaniem ostrych promieni słonecznych, leczy się smarując ciało maślanką lub wycierając je wewnętrzną stroną skórki arbuza. Zalecenia wczesnośredniowiecznej medycyny ludowej Asyryjczyków za­ warto w wydanym w 1913 r. w Londynie, a następnie przedrukowanym w roku 1976 w Amsterdamie, dwutomowym kompendium. Pierwsza część zawiera wprowadzenie wraz z oryginalnymi tekstami asyryjskimi zebranymi w X I X w. w okolicy Mosulu, druga - ich angielskie tłumaczenie z indeksem. Wśród ogromnej ilości ziół i mało znanych roślin leczniczych oraz substancji mineralnych, znajduje się również mleko różnego pochodzenia jako składnik wielu mikstur leczniczych. Właśnie w tej pozycji znalazłem potwierdzenie historyczności wspomnianej wyżej praktyki, której tak często poddawany byłem w dzieciństwie, tyle że autorzy dopuszczają także możliwość zastąpie­ nia mleka matki lekko podgrzanym mlekiem oślim . Długa jest lista wymienionych i opisanych w tym dziele chorób, do leczenia których stosowano m.in. mleko, głównie jako rozpuszczalnik wielu substancji wyciągowych. Na przykład na owrzodzenie języka pomocne mia­ ło być płukanie jamy ustnej ekstraktem z suszonych płatków różanych, skórki granatu i mąki pszennej, rozprowadzonych kwaśnym mlekiem. Zapa­ lenie języczka gardła leczono poprzez płukanie płynem składającym się z ser­ watki i soku winogronowego z dodatkiem soli. Dolegliwości nerwicowe łagodzono zażywając miksturę zawierającą wyciąg z żywicy, nasion pieprzu, soli kamiennej, czerwonych rodzynek i czosnku. Recepta na choroby płuc przewidywała ekstrakt z nasion kopru w mleku kozim lub napój ze śmietany owczej, jaj i nasion pieprzu. Mleko wielbłądzie z wyciągiem z grzybów rosnących na drzewach (prawdopodobnie huby) zalecano przy dolegliwo­ ściach wątroby i żołądka. Żółtaczkę zaś asyryjscy medycy próbowali leczyć mlekiem kozim z ekstraktem prażonego powoju i lebiody lub szpinaku, albo 9 10 9 Aby mieć bielszą cerę, panny i kobiety z bogatych domów kąpią się w mleku zwierzęcym - takie przynajmniej krążą pogłoski wśród Asyryjczyków. Prawdą jest natomiast, że w tym samym celu matki namawiają swoje dzieci do mycia twarzy wiosenną rosą. Osobiście prak­ tykowałem to w młodzieńczym wieku. Budge 1976, vol П, s. 85, 182, 153, 277, 421, 455, 465, 505-507, 672, 677, 682, 686, 689, 691, 693. 1 0 �MLEKO W KULTURZE LUDOWEJ WSPÓŁCZESNYCH ASYRYJCZYKÓW 165 też miksturą ze skórki granatu, żółtego arsenu i oślego mleka, czy wreszcie wyciągiem ze szczawiu dobrze wyługowanego mlekiem. Niezmiernie ciekawy wydaje się skład drażetek stosowanych w choro­ bach śledziony. Uwzględnia on mleko szakala, prażoną cebulę morską, kardamon, gumę amoniakalną, marunę, nasiona rzepaku i mydlnicę lekar­ ską. Wśród leków na bóle okrężnicy wymienia się napój z płatków irysa i serwatki, albo lewatywę przygotowaną z rozcieńczonej pasty z aloesu, myrry, opium, śmietany koziej, kastoreum (wydzielina gruczołów bobra), rozprowadzonej w słodkim winie i dawkowanej z olejem kopru lub ruty, względnie - jako alternatywną - lewatywę z aloesu, opium, śmietany kro­ wiej, kastoreum, miękkiej smoły i kadzidła. Za dobry środek na pozbycie się robaków uważano m.im. syrop przyrządzony z powoju, miedzi, paproci, czarnuszki ogrodowej, czosnku i mleka koziego. Ale pewniejsza ma być mikstura mleczna z miedzi, powoju, paproci i soli hinduskiej, którą zażywa się dopiero po trzech dniach kuracji mlecznej. Bólom szyi można było podobno ulżyć trzymając w ustach słone mleko, a zziębniętym dłoniom lub stopom - okładem z gotowanej w mleku oślim mąki jęczmiennej. Mleko od czerwonej krowy lub napój z korzeni lukrecji, fig, daktyli i świeżego mleka zalecano karmiącej matce dla zachowania zdrowotności piersi. Cier­ piącym na serce proponowano wyciąg z kadzidła, skórki granatu i gorczycy, rozprowadzony w mleku kwaśnym i occie winnym. Na bezsenność uży­ wano okładu na czoło z nasion sałaty, oleju różanego i kwaśnego mleka . Osobom chudym, chcącym przytyć, zalecano galbanum z mlekiem kozim. Miksturę z roztartej w mleku i miodzie pietruszki skalnej stosowano prze­ ciw gorączce spowodowanej zmęczeniem po długiej podróży. Recepta na świerzb przewidywała stosowanie maści z mąki kozieradki, octu winnego i mleka kobiecego. Wczesnośredniowieczni lekarze asyryjscy wierzyli, że mleko rozpuszcza nawet truciznę, która dostała się do organizmu przez usta. Kuracja taka polegała na zażywaniu żółci gazeli rozprowadzonej w mleku kozim . Roz­ wolnienie u dzieci wstrzymano, podając im kawałek łoju z ogona owcy, gotowany w świeżym mleku i posypany sumakiem. Bulion z zająca i owcy, gotowany w mleku krowim i miodem, podawano natomiast na wstrzymanie krwawienia z brzucha. Wzdęcia zaś łagodzono stosując okład z pasty jęcz­ miennej rozrobionej w winie, mleku, occie winnym i dziecięcym moczu. Mleko wykorzystywano też do celów gospodarczych. Spryskiwanie dol­ nych części uli świeżym mlekiem i dziecięcym moczem miało chronić pszczo­ ły przed ćmami. 11 12 1 1 Obecnie wierzy się, że jogurt raczej pomaga zasnąć. Często podaje się go na kolację, zwłaszcza w okresie letnim. Przekonanie o odtruwających właściwościach mleka jest powszechne wśród dzisiejszych Asyryjczyków. 1 2 �166 MICHAEL ABDALLA PRZETWÓRSTWO I K O N S U M P C J A M L E K A Mleko i jego przetwory należą u chrześcijańskich Asyryjczyków do pro­ duktów objętych zakazem spożycia podczas postów, których jest blisko 140 dni w roku . Świeże mleko pije się rzadko w pozostałych dniach świą­ tecznych; jego surowy smak nie odpowiada każdemu. Większą popular­ nością cieszy się mleko gotowane, a szczególnie jogurt (ąatjró). Surowe mleko szybko kwaśnieje ze względu na stosunkowo wysoką temperaturę powietrza. Uważa się je wówczas za produkt zepsuty (hallo hariło), nie nadający się do spożycia. Stąd po dojeniu, z konieczności szybko poddaje się mleko gotowaniu. Kiedy gotuje się je nad ogniskiem (tfájo) - nie wolno pożyczać nikomu ognia (w postaci rozżarzonego węgla drzewnego lub grudek żaru), zanim garnek nie zostanie zdjęty. Panuje bowiem przesąd, iż przenoszenie ognia, nad którym grzeje się mleko, może być przyczyną zmniejszenia mleczności samic. Może też przynieść nieszczęście zarówno domownikom, jak i zwierzętom. Na tym etapie przetwarzania zachowuje się pewną ostrożność, unikając np. demonstracyjnego pokazywania obfitości mleka, by nie budzić zbytniego zachwytu i zazdrości innych. Przylepiający się do dna i ścian garnka osad (czasem nawet lekko przypalony) często jest powodem kłótni młodszego rodzeństwa. Każde z dzieci zabiega u matki o ten przysmak . Przypada on przeważnie chłopcom. Do warstwy osadu dodają oni okruchy chleba i jedzą je prosto z garnka. Warto tu wspomnieć, że do szczególnych przysmaków dziecięcych należy również siara (alio). Po porodzie krowy rodzice czynią starania, by uzyskaną z pierwszego udoju siarę sprawiedliwie podzielić między nowo narodzone cielę i swoje dzieci. Ten „cudowny" pokarm (ze względu na jego unikalną wartość odżywczą, wysoką zawartość żelaza i witaminy A - stąd jego żół­ tawa barwa) podaje się dzieciom gotowany; powoduje to jego ścinanie. Czy w tym tkwi (obok 2-3-letniego karmienia piersią) dodatkowa przyczyna odporności dzieci asyryjskich na Bliskim Wschodzie na różne choroby, na które tak często narażone są małe dzieci w Europie? Mleko stanowi jeden z głównych składników wielu potraw. Ddszeszto, zarda to rodzaj puddingu u Asyryjczyków Zachodnich. Jest nim mocno zagęszczona zupa mleczna z ryżem, do której dodaje się cukier i posypuje na wierzchu sproszkowanym cynamonem. Podaje się ją m.in. na kolację 13 14 1 3 O postach i kuchni postnej u Asyryjczyków zob. Abdalla 199la, s. 24-26, 199lb, s. 141-150, 1991c, s. 15-26, 1993a, s. 13-36, 1993b. Lekko przypalone lub prażone produkty mają powodzenie u dzieci. Pociągający jest chyba ich orzechowopodobny smak. Tworzy się on w wyniku interakcji resztek białkowych z kwasami tłuszczowymi. Pozostawienie ugotowanego mleka na słońcu nadaje mu smak i za­ pach podobny do orzechowego, przechodzą one również do jogurtu. Specjalizują się w tym szczególnie Beduini. Asyryjki zachęcają swoje dzieci do zjedzenia przypalonego chleba tym, że jakoby znajdą w nim hemre (korale). G r a w szklane koraliki była bardzo popularna wśród asyryjskiej młodzieży w latach sześćdziesiątych. 1 4 �MLEKO W KULTURZE LUDOWEJ WSPÓŁCZESNYCH ASYRYJCZYKÓW 167 trzeciego, ostatniego dnia tzw. Postu Niniwy oraz w pierwszym dniu Świąt Wielkanocnych. U Asyryjczyków Wschodnich spotykamy podobną potrawę o nazwie ryzza ł-chalja. Mleka używa się też, często zamiast wody, do przyrządzania ciasta pszennego przy wypieku świątecznych i okolicznościo­ wych ciastek o nazwie kilicza, lub do wypieku chleba plackowego . 15 PRODUKCJA JOGURTU Do ugotowanego (po południu) i ostudzonego do temperatury około 40°C mleka (jego przybliżoną temperaturę sprawdza się zanurzając w nim palec) dodaje się zaprawę (ralbé) z poprzedniego jogurtu . Naczynie pozo­ stawia się w spokoju wewnątrz mieszkania i otula odzieżą, by powoli ostyg­ ło. Łagodne obniżanie się temperatury zaprawionego mleka ma pozytywny wpływ na tworzenie się skrzepu. Pod wieczór naczynie wynosi się na dwór i stawia na podwyższeniu z dala od zwierząt, zwłaszcza kotów . Napój w chłodzie nocy powoli zastyga. Otrzymany jogurt ma konsystencję zwię­ złego żelu, często w kształcie bryły. Im bardziej stabilna i zdecydowanie zżelowana masa, tym lepszy jogurt . W moich rodzinnych stronach panował przesąd, iż spożywanie nabiału, zwłaszcza zaś jogurtu, po smażonej rybie jest szkodliwe dla zdrowia. Bez uwzględnienia aspektu kulturowego chyba pewnego rodzaju uproszczeniem byłoby szukanie naukowego jednoznacznego uzasadnienia tej reguły, pra­ wdopodobnie przestrzeganej również przez Żydów i Arabów. Prawdą jest natomiast, iż oba te produkty są dość bogate w aminokwasy siarkowe, tj. cysteine i metioninę. W przewodzie pokarmowym wrażliwych organizmów mogą one wywołać pewien szok, nie mówiąc o procesach fermentacyjnych, w wyniku których tworzy się nadmiar siarkowodoru. Jogurt nie jest zwykle spożywany jako napój, lecz uchodzi za potrawę. Jedna z nich nazywa się mparszeta: w jogurcie moczy się kawałki chleba, by spęczniały i słodzi cukrem. Potrawę tę podaje się zwłaszcza bezzębnym 16 17 18 1 5 Taki chleb o nazwie chubz mda'am stanowi nowość ostatnich lat w Syrii. Wypieka się go w niewielkich ilościach w specjalnych piekarniach. M a być podobno przeznaczony dla władz, niby z powodu jego wysokiej ceny. Starsi wiekiem Asyryjczycy wyznają, że tylko raz w roku, mianowicie w dniu 1 kwietnia, mleko można jakoby zaprawić rosą. Czy niezwykłość rosy tego dnia wynika stąd, że jest to Nowy Rok Asyryjski? Koty wręcz czyhają na jogurt pozostawiony wewnątrz izby mieszkalnej. Za głównego winowajcę uważa się kota uciekającego w momencie, gdy ktoś wchodzi do izby. Takie typowe zachowanie się kotów przybrało formę porzekadła również w odniesieniu do ludzi. Często cytuje się je w rozmowach. Wyprodukowany z mleka owczego jogurt jest trwalszy i bardziej zżelowany, a masło ma wyższą wydajność aniżeli wyprodukowane z mleka koziego lub krowiego. Mleko krów czarno-białych uważane jest za lepszej jakości niż mleko krów brązowych. Najbielszy zaś jogurt daje mleko kozie. 1 6 1 7 1 8 �168 MICHAEL ABDALLA starcom i małym dzieciom jako posiłek wzmacniający. Często jogurt roz­ cieńcza się wodą, dodaje pokrojone w kostkę ogórki, czosnek, szczyptę soli i lód, tworząc rodzaj chłodnika podawanego na kolację z chlebem. Wspa­ niałe połączenie smakowe daje jogurt mieszany z syropem daktylowym, czyli z czymś bardzo słodkim. Jogurt, nabierany połówką owocu daktyli, tworzy w ustach bogaty bukiet aromatyczny, chyba przewyższający zawartość związków smakowych w każdym z obu składników oddzielnie. Przy braku daktyli nieco podobny bukiet można uzyskać popijając jogurt mocno słodzoną herbatą. Środki słodzące, a szczególnie cukier, stosuje się do po­ prawienia smaku jogurtu, który, po zostawieniu w cieple, już następnego dnia kwaśnieje. Jogurt podaje się jako deser po posiłkach lub zamiast sałatki do potraw suchych i sypkich. Jogurt stanowi też półprodukt do przyrządania przetworu o nazwie terchajno . Grubszą frakcję bulguru (burghulu: preparowanej kaszy pszennej) wsypuje się do kotła, zalewa jogurtem i dodaje małą ilość soli kuchennej. Mieszankę zostawia się w cieniu do czasu aż cała masa jogurtu zostanie wchłonięta przez bulgur. Trwa to około 24 godzin. Tworzącą się papkę o dużej lepkości przez chwilę miesza się i pozostawia na dalszą dobę. Mie­ szanie powtarza się w odstępach 24-godzinnych. Jeśli mieszanina, zwana potocznie „ciastem", zbyt szybko wyschnie, dodaje się wówczas jeszcze małe ilości jogurtu. Podczas fermentacji trwającej 5-6 dni „ciasto" nabiera cha­ rakterystycznego aromatu i smaku. Następnie formuje się z niego kulki o średnicy 2-4 cm i suszy na słońcu. Mała zawartość wody (8-10%), wysoka kwasowość oraz brak cech higroskopijności, gwarantują przechowywanie produktu przez 2-3 lata w workach z tkaniny lub otwartych komorach glinianych. Terchajno podaje się na śniadanie po rozcieńczeniu. Część jogurtu przeznacza się do produkcji masła (zebdó) w specjalnie przygotowanych bukłakach o nazwie gałdo. 19 PRZYGOTOWANIE BUKŁAKU Do tego celu stosuje się przeważnie skórę kozią. Zwierzę zabija się przez obcięcie głowy. Skórę na obu kolanach tylnych kończyn nacina się w po­ przek i dmucha w nią mocno ustami. Dostające się do środka powietrze pod ciśnieniem podnosi skórę na kolejnych odcinkach ciała zwierzęcia, oddziela­ jąc ją całkowicie od tuszy. Tworzy się coś w rodzaju dmuchanej poduszki. 1 9 Jest on dość popularny na Bliskim Wschodzie. W Syrii, Libanie, Jordanii, Izraelu i Egipcie znany jest jako kiszk, w Iraku - kuszuk, a w Turcji - tarchana. O kiszku, jego warto­ ściach odżywczych, nowoczesnych rozwiązaniach technologicznych, napisali m.in.: Al-Shabibi i inni 1982, s. 65-67; Hafez i inni 1984, s. 197-198; Hamada i inni 1982, s. 1140-1142; Abdalla 1986, s. 26-28. Temu tematowi poświęcono pracę magisterską wykonaną przez Barbarę Nadolną w 1986r. w Instytucie Technologii Żywności Pochodzenia Roślinnego Akademii Rolniczej w Poznaniu. Wykazano tam m.in. możliwość zastąpienia burghulu nasionami grochu. �MLEKO W KULTURZE LUDOWEJ WSPÓŁCZESNYCH ASYRYJCZYKÓW 169 Następnie przez nacięcie szyi wkłada się rękę z nożem i , nie uszkadzając skóry, wykrawa się delikatnie tuszę w kawałkach, które wyciąga się aż do pełnego wypróżnienia skóry. Mięso przeznacza się do konsumpcji, skórę zaś poddaje garbowaniu według następującej procedury: Skórę zanurza się w luźnej papce przygotowanej z popiołu i wody. Zostawia w cieniu przez tydzień. Kwaśny odczyn papki ułatwia odpadanie wełny, którą wyrywa się następnie rękoma. Po wypraniu kilkakrotnie w wo­ dzie, skórę obficie posypuje się wysuszoną i zmieloną skórką granatów, zwaną dżafłe, zmieszaną z solą. Ponownie zostawia się ją w cieniu na tydzień. Zawarte w skórce granatów garbniki nadają garbowanej skórze specyficzną barwę. Po dokładnym umyciu i wysuszeniu skórę rozciąga się za pomocą wbitego w ziemię pala (sakto). Inny sposób garbowania polega na oblepieniu skóry na kilka dni sfermentowanym ciastem z mąki pszennej (czasem dodaje się mąkę z soczewicy). Ułatwia to odpadanie resztek tłuszczu i wyrywanie włosów. Potem skórę myje się i zanurza na 15 dni w papce z gotowanej mączki żołędzi, zwanej gomare. Cztery otwory w skórze, po­ wstałe po nacięciach kończyn zwierzęcia, szyje się rzemykami ze skóry koziej (szubáqo d-mare'zo) . 20 P R O D U K C J A MASŁA I TŁUSZCZU M L E C Z N E G O Masło otrzymuje się z jogurtu. Zimny jogurt wlewa się skoro świt do bukłaku wiszącego na wystającej w stronę dziedzińca belce dachowej. Koń­ cówki strony brzusznej bukłaku, będące pozostałością obu par kończyn zwierzęcia, nawija się na drewniane uchwyty, zwane lałlabe. Te z kolei łączy się prostopadle kijem (mojutó). Trzymając lałlabe gospodyni wytrząsa jogurt przez 20-30 minut, aż kuleczki tłuszczu połączą się w grudki . Można to sprawdzić zaglądając do środka przez górny otwór szyjny (fot. 1). Czynność wytrząsania może być wykonywana przez dwie, stojące naprzeciw siebie kobiety. W warun­ kach polowych bukłak zawiesza się na trzech drewnianych belkach wbitych w ziemię, zwanych daqerjčto, tworząc rodzaj piramidy . Produkcja masła odbywa się zawsze wcześnie rano, często gdy dzieci jeszcze śpią. Jest to pierwsze zajęcie, od którego gospodynie wiejskie zaczynają 21 22 2 0 Identyczny bukłak używany do przechowywania produktów sypkich nazywa się mfido, a do wody pitnej - qarbo. Średnio z 10 kg jogurtu otrzymuje się ok. 1 kg masła. Wraz ze wschodem słońca na terenie gospodarstw wiejskich często pojawiają się roje jaskółek. Wierzenia mówią, że przyno­ szą one domownikom szczęście, a ponadto zwiększają wydajność masła. Dzieciom tłumaczy się że ich świergot jest hymnem powitalnym dla promieni słonecznych i powitalną modlitwą do Chrystusa. Często jaskółki zakładają gniazda wewnątrz izb mieszkalnych, u drewniano-słomianego sufitu. Wyrządzenie im jakiejkolwiek krzywdy uchodzi za ciężki grzech. W beduińskich wsiach północno-wschodniej Syrii bukłak z jogurtem ustawia się na materacu prosto na ziemi. Wytrząsające go kobiety zajmują pozycję siedzącą, a nie stojącą. 2 1 2 2 �170 MICHAEL ABDALLA Ryc. 1. Wytwarzanie jogurtu w bukłaku podczas produkcji masła. Wioska Habsos w Tur Abdinie, 1988 r. Fot. Simon Atto, Holandia swój normalny dzień na przełomie wiosny i lata. Poranny chłód sprzyja zlepianiu się kuleczek tłuszczu w wytrząsanym jogurcie. Otrzymane masło uchodzi za przysmak śniadaniowy, zwłaszcza gdy spo­ żywa się je posypane cukrem. Nie stosuje się go do smarowania pieczywa (takiego zwyczaju nie ma na Bliskim Wschodzie), lecz nabiera chlebem małe ilości, tworząc razem jeden kęs. Przyjął się zwyczaj ofiarowywania części świeżego masła tym ze współwieśniaków, którzy nie mają dostatecznej ilości mleka. Dzielenie się tym, co daje natura oraz smutkami i radościami, jest dość charakterystyczne dla Asyryjczyków. Głównie jednak przeznacza się masło do produkcji trwałego tłuszczu (meszhó). Uzyskiwaną codziennie porcję masła soli się i wkłada do pojem- �MLEKO W KULTURZE LUDOWEJ WSPÓŁCZESNYCH ASYRYJCZYKÓW 171 nika. Gdy pojemnik się napełnia (ok. 20 kg), zebrane masło przekłada się do grubościennej i ocynowanej kadzi, po czym gotuje. Gotowanie powoduje rozwarstwienie się masła; czysty tłuszcz unosi się do góry, a pod nim pozo­ staje maślanka i osad. Oddzielający się po ochłodzeniu tłuszcz ponownie gotuje się, tym razem z dodatkiem kawałka chleba. Gotowanie przerywa się, gdy ów chleb staje się lekko rumiany i chrupiący. Czysty tłuszcz przechowuje się w ceramicznych lub skórzanych pojem­ nikach. Używa się go jako dodatku do świątecznego jadła przez cały rok. Przeciętna rodzina asyryjska spożywa rocznie około 60 kg tego produktu . Rozprowadza się go w stanie rozgrzanym po wierzchu potrawy. Jest bardzo wydajny i ma wspaniały smak. Zachowania towarzyszące procesowi tworzenia się masła zostały utrwalone na taśmach magnetofonowych w formie rytmicznych piosenek. W swoim zbiorze znalazłem dwa utwory: jeden pod tytułem „Gudi majjane b-dranani" (wytrząsam bukłak siłą swych ramion) wykonany przez kobietę, drugi zaś, śpiewany przez mężczyznę, opisuje drogę, po której może chodzić ukochana, zatrzymując się m.in. w miejscu, gdzie wytrząsa się bukłak z jogurtem. 23 P O T R A W Y I P R Z E T W O R Y Z MAŚLANKI Po oddzieleniu masła w bukłaku zostaje maślanka (dałghe, dallé). Spożywa się ją jako napój (często zamiast wody), albo rozdaje potrzebującym. Jej nadmiarem poi się zwierzęta gospodarskie lub rozlewa do kontenerów i sprze­ daje w pobliskich miastach. Kupują ją głównie ci, którzy dopiero niedawno przenieśli się ze wsi do miasta. Maślankę pije się zwykle po dodaniu lodu lub po namoczeniu w niej kawałków suchego chleba. Jest to potrawa ludzi ubogich. W jadłospisie Asyryjczyków występuje kilka półproduktów i potraw zawierających maślankę. W opinii konsumentów uchodzą one za dania pełne. Labanije to letnie danie u Asyryjczyków Zachodnich, podawane na zimno na kolację: w osolonej maślance delikatnie gotuje się do miękkości obłuszczoną pszenicę, ciągle mieszając tak, aby maślanka nie zwarzyła się. Podobną potrawę, acz bogatszą, bo z dodatkiem białka jaja i drobno pokrojonej wołowiny lub baraniny (z możliwością zastąpienia pszenicy kukurydzą), znają Asyryjczycy Wschodni pod nazwą buszdla d-dalle. Gierdo to kolejna potrawa występująca w tej grupie: maślankę łączy się z jajkiem, soli i ciągle miesza doprowadzając do wrzenia. Wsypuje się opłukany ryż i pozosta­ wia na małym płomieniu. Garnek zdejmuje się i przykrywa ręcznikiem na pół godziny. Potrawę podaje się z syropem daktylowym lub roztopionym masłem. 2 3 U Asyryjczyków Wschodnich utrwalił się zwyczaj związany z ceremonią zaślubin. Do­ prowadzona do domu narzeczonego panna młoda zatrzymuje się na moment przed drzwiami, by namoczonym w meszko palcem zrobić znak krzyża na futrynie. Ma to zapewnić nowożeń­ com obfitość i szczęście. �172 MICHAEL ABDALLA Maślankę wykorzystuje się również do przygotowania ciasta pszennego, z którego wypieka się chlebki girdajje. Z niej także produkuje się odwodnioną masę szyrtan, (ąeszka) lub rodzaj sfermentowanego twarogu o nazwie dżadzieą. Aby uzyskać szyrtan, wlewa się do worków surową maślankę i zawiesza je na słońcu do odsączenia płynu. Pozostającą w worku gęstą masę soli się i formuje kulki wielkości jaja kurzego, które następnie są suszone na słońcu. W okresie zimy produkt ten stosuje się do przyrządzania czasochłonnej potrawy obiadowej gabula (u Asyryjczyków Zachodnich) lub dochła (u Asy­ ryjczyków Wschodnich). Twarde klopsiki rozciera się w wodzie o ściany ręcznie wykonanej miski drewnianej lub wypalonej z gliny o szorstkiej na­ wierzchni, aż do ich rozpuszczenia (pozostające małe grudki daje się dzie­ ciom do zjedzenia). Do półmiska wkłada się ugotowaną do miękkości obłuszczoną pszenicę garso odpowiednio spłaszczając, aby wlany do środka płyn (powstały z szyrtan) nie przelewał się; brzegi masy pszennej powinny być wyższe i grubsze. Po powierzchni tego płynu rozprowadza się rozgrzany do czerwoności tłuszcz mleczny. Do przyrządzania potrawy dochla zamiast pszenicy stosuje się obłuszczone ziarno jęczmienia. Dla otrzymania dżadzieą gotuje się maślankę, rozlewa do worków i prze­ trzymuje w cieniu przez 4-5 dni. Aby przyspieszyć ściekanie płynu, worki przyciska się kamieniem. Otrzymaną gęstą masę soli się i miesza z po­ krojonymi liśćmi zielonego czosnku. Następnie ubija się w glinianym pojem­ niku, którego otwór zalepiany jest czerwoną gliną. Pojemnik ustawia się do góry dnem w dołku wewnątrz izby mieszkalnej (aby wchłaniał wilgoć) i zakopuje w ziemi na miesiąc lub dwa. Dżadzieą ma sypką konsystencję bez widocznych pleśni. Smakuje podobnie jak spleśniały ser polski typu rokpol. Podaje się go głównie na śniadanie. PRODUKCJA SERA Ser (gleto) kojarzy mi się z powtarzaną przez matkę legendą o pewnym podróżniku, który miał ponoć pochodzić z naszych okolic. Napełnił on mlekiem manierkę zrobioną z wysuszonego żołądka owczego i wyruszył w długą podróż. Kiedy wyczerpany przystanął, by odpocząć i napić się, ogarnęło go zdumienie. Oto w manierce nie było już mleka, lecz biały skrzep - ser! Spróbował go i polubił. Podobne zdumienie, połączone z poczuciem satysfakcji, ogarnęło mnie gdy o tej samej legendzie czytałem w europejskiej literaturze przedmiotu. Niestety nie zdążyłem donieść niepiśmiennej matce o mym odkryciu. Na bliskowschodnich terenach asyryjskich wiosna przynosi radość przy­ rodzie i ludziom, ale nie każdemu zwierzęciu domowemu. Jedna z rodzących wtedy owiec, kóz lub krów musi niestety pogodzić się ze stratą swojego potomstwa, zwłaszcza jeśli będzie płci męskiej (ąarąuro, safuro, arnulo, od­ powiednie nazwy żeńskie: ąarąurto, safurto, goleke). Gospodarz pozwala mu �MLEKO W KULTURZE LUDOWEJ WSPÓŁCZESNYCH ASYRYJCZYKÓW 173 ssać mleko matki zaledwie przez jeden lub dwa dni. Potem przeznacza na zabicie, którego jednak dokonuje się z dala od oczu matki. Do żołądka zwierzęcia nie może się dostać ślad innego pokarmu oprócz siary. Właśnie zabija się je dla tego żołądka, a ściślej - dla skrzepu (fyrszyk) tworzącego się z mleka pod wpływem podpuszczki (enzymu żołądka). Fakt utraty potomstwa, zwierzę (szczególnie krowa) znosi chyba nie­ mniej boleśnie aniżeli człowiek. Często staje się nieposłuszna, krnąbrna i od­ mawia dodawania mleka. Oszukuje się ją w ten sposób, że skórę ofiary (wraz z kończynami) wypycha się sianem i szmatami. Zwierzę daje się nabrać na tę sztuczkę. Liżąc skórę postawionej przy nim atrapy - stawia mniejszy opór przy dojeniu. Po zabiciu zwierzęcia i stwierdzeniu, że w jego żołądku znajduje się niedostateczna ilość skrzepu, wlewa się do niego dodatkowe porcje mleka i czeka, aż skrzepnie. Właśnie owa zawartość żołądka stanowi zaprawę serową (darmdnó). Można ją stosować natychmiast, czyli w stanie świeżym. Często, nie wyjmując jej z żołądka lub wkładając ją do woreczka z białej tkaniny, soli się i utrwala przez suszenie na słońcu do dalszego stosowania. Aby otrzymać ser, zaprawę zanurza się w mleku o temperaturze do 40°, miesza i pozostawia w spokoju przez około 20 minut . Powstałą po skrzep­ nięciu serwatką poi się zwierzęta lub używa do wyrobu ciasta do produkqji okolicznościowych wypieków kilicza. Kilicza z serwatką jest rozpow­ szechniona szczególnie wśród Asyryjczyków pochodzących z miasta Urhoy (Edessa, obecnie Urfa w Turxji), zajmujących dziś jedno z osiedli miejskich w Aleppo (Syria). Ser natomiast wkłada się do białych worków o wymiarach około 20 X 40 cm i przyciska, by powoli wysychał. Otrzymane batoniki kroi się na kawałki i ściska dłońmi. Powoduje to wyciek resztek serwatki i nadaje kawałkom sera określony kształt z widocznymi po jego ostygnięciu śladami palców. Ser można też pokruszyć i porcjami wsypać na znajdującą się na ogniu patelnię z małą ilością wody. Ogrzewanie powoduje roztopienie sera i ułatwia jego rozciąganie oraz formowanie na kształt cienkich wstążeczek, które następnie plecie się w warkocz lub zwija w pętle. Ser otrzymany przy zastosowaniu obróbki cieplnej charakteryzuje się gumiastą i zwartą konsystencją, co polepsza jego walory smakowe. Wszystkie odmiany sera asyryjskiego mają białą barwę. Przechowuje się je, często z dodatkiem czarnuszki, w solance w szklanych lub metalowych pojemnikach (stężenie soli wyznacza na ogół wysokość zanurzenia jaja kurzego, którego górny biegun powinien być tylko o ok. 1 cm ponad lustrem wody) . Ser spożywa się z chlebem i herbatą lub z arbuzami jako posiłek dietetyczny. 24 25 2 4 Produkcję sera dla potrzeb rodziny zaobserwowałem w 1991 r. również u niektórych Asyryjczyków mieszkających w Holandii. Płynną zaprawę kupują oni w hurtowni produktów orientalnych o nazwie „Togo". Prowadzi ją Asyryjczyk z Turcji. Mleko doi się prosto z wy­ mion krowy do naczynia z zaprawą bezpośrednio u hodowcy na fermie. W ten sam sposób przygotowuje się zalewę do kiszenia warzyw. 2 5 �174 MICHAEL ABDALLA Ryc. 2. Wzór etykiety na 5-kilogramowych puszkach z białym serem w solance, importowanych z byłej Czecho-Słowacji do Szwecji przez Asyryjczyka (napisy w jęz. asyryjskim, arabskim i tureckim) H A N D E L NABIAŁEM W środowisku asyryjskim, w którym przebywałem w latach pięćdziesią­ tych i sześćdziesiątych, handel produktami wytwarzanymi w domu z włas­ nych surowców był zjawiskiem bardzo rzadkim. Dotyczyło to również na­ biału. Większość rodzin wiejskich przeznaczała na sprzedaż raczej część żywego inwentarza i wełnę owczą. Nabiał produkowano tylko na własne potrzeby, a jego nadwyżki rozdawano wśród krewnych i sąsiadów we wsi. „Zanim poprosisz Boga o krowę dla siebie, poproś Go o dwie krowy dla sąsiada" - brzmiała jedna z asyryjskich maksym ludowych. Ci, którzy po­ stępowali zgodnie z nią nie mogli nawet spać spokojnie wiedząc, że dzieci sąsiada nie mają dostatecznej ilości tego, co oni posiadają w nadmiarze. Przestrzegano więc dzieci, że jeśli nie podzielą się z ubogimi tym, co mają w obfitości, „ich węże będą im dokuczać we śnie" . Handel produktami mleczarskimi był dorywczym zajęciem wyłącznie biednych rodzin miejskich . Często wcześnie rano matka wysyłała na bazar 26 27 2 6 Pojawienie się węża we śnie tłumaczy się jako wyrzuty sumienia. Za przyczynę uważa się zazwyczaj nieczęstowanie towarzysza tym, co się jadło poprzedniego dnia w jego obecności. Wśród asyryjskich chłopów znad rzeki Chabur w północno-wschodniej Syrii znana jest historyjka o pewnym gospodarzu. Przez wiele lat sprzedawał on w pobliskim mieście al-Hasake fałszowane wodą mleko. Pewnego dnia nie pojawił się z dostawą u swoich klientów. Spytany po jakimś czasie o przyczyny, wyjaśnił: „Woda, którą przez tyle lat dodawałem do mleka wezbrała i porwała pasące się nad rzeką krowy". 2 7 �MLEKO W KULTURZE LUDOWEJ WSPÓŁCZESNYCH ASYRYJCZYKÓW 175 swoje kilkuletnie dziecko z garnkiem jogurtu na sprzedaż. Niektóre rodziny, swidząc samotnie idące dziecko, bez targowania kupowały ów jogurt. Kie­ rowały się często względami humanitarnymi. O sprzedawanej w mieście maślance wspomniałem wcześniej. Na terenie zadaszonych bazarów miejskich istniały sklepy nabiałowe, umiejscowione w pobliżu punktów sprzedaży owoców. Przyciągały one prze­ chodniów przyjemną wonią jogurtu. Głównymi odbiorcami byli właściciele sklepów. Na spożywane w pracy śniadanie zamawiali utworzony na wierz­ chu jogurtu „kożuch". Słodzili go cukrem i zjadali z chlebem, popijając herbatą. Wracając do domu w przerwie obiadowej często zaopatrywali swo­ je rodziny w zakupiony w tych sklepach nabiał. Na ulicach miasta Qameszli, w którym mieszkałem w latach sześćdziesią­ tych, można było spotkać handlujących nabiałem Arabów-beduinów i Kur­ dów. Beduini hodowali duże stada owiec i słynęli z produkcji dobrej jakości tłuszczu mlecznego (samn, asyryjskie meszko). Podobno nadal uchodzi on za produkt poszukiwany . Kurdowie zaś oferowali świeży ser, który kupujący poddawali w domu dalszej obróbce: krojeniu, przygotowaniu odpowiedniej zalewy, przyprawieniu, ładowaniu do pojemników . 28 29 M L E K O W F O L K L O R Z E SŁOWNYM U Asyryjczyków, podobnie jak u większości ludów Bliskiego Wschodu, folklor związany z mlekiem jest - zdaje się - niezbyt bogaty. W mojej pamięci utrwaliły się tylko trzy przysłowia ludowe. Pytane przeze mnie starsze wiekiem osoby nie znały ich więcej. 1. Jaąed leszone buhallo, npehle baddałghe (Jego język poparzył się od mleka, dmuchnął w maślankę) Używa się go w przenośni w dwóch przynajmniej sytuaqach konfliktowych: - doznający niewinnie krzywdy, nie mogąc wyrównać rachunku z krzyw­ dzącym, przelewa swój gniew na kogoś innego, bezstronnego; 2 8 Trudno sobie wyobrazić kuchnię beduinską bez tłuszczu mlecznego. Obok daktyli i przaśnego chleba stanowi on główny pokarm Beduina. Przypisuje mu się właściwości wzmacniające organizm, zwłaszcza kości. Na potwierdzenie zalet beduińskiego jadła przytaczana jest często historyjka o bójce, w której beduin łatwo pokonał mieszkańca miasta. By przekonać go o braku wartości miejskiego jadła, beduin zaproponował, by zakopać w ziemi to, co każdy z nich najczęściej spożywa. Pokonany przyniósł owoce, beduin zaś daktyle i tłuszcz mleczny. Po kilku dniach okazało się, że - w przeciwieństwie do daktyli i tłuszczu, w owocach zalęgły się robaki. Beduin rzekł: „Tak samo dzieje się w twoim brzuchu"! W maju 1992 r. w hurtowniach z bliskowschodnimi produktami spożywczymi w mieście Sódertálje w Szwecji, pojawiły się 5-kilogramowe puszki z białym serem o nazwie balkon, w słonej zalewie. Etykieta zawierała informację również w języku asyryjskim. Ser wytwarzała jakaś firma w byłej Czecho-Słowacji na zamówienie asyryjskiego importera. 2 9 �176 MICHAEL ABDALLA - za szybkie i nieprzemyślane postępowanie, przynoszące negatywne efekty oraz nieskuteczne próby naprawienia wynikających stąd szkód. 2. Nosze lo komer u-ąatirajdi hamusojo (Nikt nie przyznaje się, że jego jogurt jest kwaśny) W tym przysłowiu wyraża się sentencję, iż ludzie zwykle ukrywają swoje błędy i słabości, chwaląc to, co mają lub robią. Asyryjski słuchacz przyjmuje to raczej z wyrozumiałością. Nieraz chcąc jakoby usprawiedliwić narratora przed innymi, sam słuchacz posługuje się takim sformułowaniem. Podobne przysłowia są znane innym narodom. W Polsce jego odpowiednikiem jest np. „każda pliszka swój ogonek chwali". 3. Kito manto bugatiro (Jest włos w jogurcie) Takie sformułowanie słyszy się, kiedy rozmówca robi wrażenie, iż ukry­ wa jakiś szczegół, lub w przypadku postępowania (działania) mającego wprowadzić człowieka w błąd. 4. Pewien asyryjski ksiądz imieniem Malke z wioski Ayn Warde w Tur Abdinie (południowo-wschodnia Turcja) (dziś obsługujący jedną z asyryj­ skich gmin w RFN) zapisał się w pamięci rodaków mówiąc: „Wszystko jest łaską bożą, ale maślanka jest łaską mojej matki. Im więcej wody do niej dodaje, tym staje się wydajniejsza". Tę anegdotę usłyszałem od asyryjskiego imigranta w Szwecji, Gabriela Kurta, pracującego w latach siedemdziesią­ tych w zakładzie krawieckim w mieście Midyat (Tur Abdin), do którego ów duchowny lubił zachodzić na pogawędki. Częstym ich tematem było mleko. 5. Przebywająca w szpitalu kobieta prosiła swego męża, by ich dzieciom nie zabrakło ulubionego jogurtu. Nie wiedziała, że prosta i prawie codziennie powtarzana technologia jego wyrobu sprawi mężowi trudności. Mąż zagoto­ wał mleko i zamiast zaprawy jogurtowej dodał do niego drożdże piekarskie (hmiro). Niestety, mleko nie skrzepło. Następnego dnia podwoił ilość droż­ dży, lecz bez skutku. Dopiero w trzecim dniu, gdy odwiedził żonę w szpitalu, dowiedział się, że drożdże piekarskie nie nadają się do produkcji jogurtu, lecz trzeba dodać pozostałą po poprzednim jogurcie zaprawę. Wyśmiany przez żonę i dzieci musiał o ową zaprawę poprosić sąsiadkę. Tę historyjkę podyktował mi asyryjski kapłan Gabro Isik w Sódertálje (Szwecja). Jej bohaterem jest niejaki Tuma z wioski Habsos (Turcja, region Mhallamije), mieszkający aktualnie w Mutala (Szwecja). 6. W połowie drogi między klasztorem Az-Zaafaran a miastem Mardin (Tur Abdin) znajdowała się niegdyś twierdza, zwana Hesno d-att_o, Qalaat Mara �MLEKO W KULTURZE LUDOWEJ WSPÓŁCZESNYCH ASYRYJCZYKÓW 177 (Damski Zamek), położona na wysokości ok. 1200 metrów. Dziś znajduje się tam asyryjska wioska o tej samej nazwie. Nie mogąc jej zdobyć w X I I I w. Tatarzy odcięli ją od świata oblegając ponoć przez sześć miesięcy. Dzielni gospodarze nie tylko nie poddali się, lecz zdobyli na pewne działania o cha­ rakterze psychologicznym. Wysłali wodzowi armii tatarskiej wiadro pełne jogurtu z suczego mleka. Poczęstunek bardzo wodzowi smakował, był bo­ wiem przekonany, że pochodzi z mleka owczego. Po głębokim namyśle wódz doszedł do wniosku, że oblężenie twierdzy wcale nie wpłynęło nega­ tywnie na gospodarkę broniących jej. Ów jogurt bowiem świadczy, że ich życie nadal toczy się całkiem normalnie. Zapewne muszą mieć wielkie stada owiec i zapasy broni wewnątrz ogromnej góry - pomyślał, uświadamiając sobie równocześnie bezsensowność swojej akcji. Wiadro jogurtu uratowało więc twierdzę sprytnych gospodarzy. ZNACZENIE M L E K A KOBIECEGO Znaczenie kobiecego mleka w kulturze ludowej Asyryjczyków wykracza daleko poza rolę zwyczajnego lub nadzwyczajnego pokarmu. Ma ono swoją symbolikę, która przejawia się w różnych momentach i sytuacjach życio­ wych. W rozmowach dzieci często słyszy się przysięgę: „na mleko matki!"; ma ona przekonać o prawdziwości relacji i racji mówiącego. Mające jakieś wątpliwości dziecko żąda wręcz nieraz od rozmówcy, by przysiągł na mleko matki, co daje mu gwarancję, że zasłyszane informacje lub opowiadane sytuacje są prawdopodobne. Fałszywe składanie przysięgi tego rodzaju jest ciężkim grzechem. Karmienie dziecka mlekiem matki trwa dość długo, 1-3 lata. Przerywa się je tylko wtedy, gdy zaistnieją naturalne przeszkody. Zdarza się, że ta sama kobieta karmi równocześnie dwoje dzieci, w tym jedno niekoniecznie swoje. Nie byłoby w tym nic dziwnego, gdyby nie pewien przesąd głoszący, iż karmione tą samą piersią dziewczynka i chłopiec nie mogą w przyszłości wejść ze sobą w związek małżeński, pomimo że ich rodzice nie są ze sobą spokrewnieni. Zauważmy więc, że wspólne mleko kobiece czyni nawet obce dzieci jakby rodzeństwem. O człowieku uczciwym, prawdomównym, lojalnym i dobrze wychowa­ nym mówi się, że „ssał prawdziwe, niczym nie skażone, mleko" (halał). Chodzi w tym sformułowaniu o to, że postępowanie człowieka odzwierciedla trwałość matczynej miłości, przekazywanej mu w trakcie karmienia piersią oraz ogólną wierność ukształtowaną w sposób naturalny w ciągu pierwszych miesięcy życia. Osoby nieobliczalne, zdradliwe, określa się jako takie, które „ssały fałszywe, skażone, mleko" (haram). Dla wyjaśnienia tej sentencji posłużę się pewnym sformułowaniem wypowiadanym przez niektóre matki w sytuacjach skrajnie niegodziwego postępowania dziecka: „Niech moje mleko będzie ci haramV\ Przyjmuje się to jak klątwę. Chyba nic nie działa �178 MICHAEL AB DALLA tak dobitnie na psychikę dziecka, jak tak stanowczo wyrażona dezaprobata matki. Słysząc te słowa dziecko z reguły płacze, przeprasza jak może i trwa w pokorze, póki matka mu nie wybaczy. Przedstawiony tu szkic nie wyczerpuje zagadnienia. Opracowanie doty­ czy bowiem głównie Asyryjczyków Zachodnich z Tur Abdinu. Ich doświad­ czenia i emocje związane z mlekiem są jednak - jak zauważyłem - nader bogate. Dowodzą tego opowiadania zasłyszane przeze mnie przy okazji zwykłych rozmów towarzyskich, jakie prowadziłem podczas spędzonego wśród nich urlopu w Szwecji. Żyje tam blisko 50 tysięcy asyryjskich wy­ chodźców. Prawie w każdym domu zetknąłem się ze sposobem przygotowa­ nia jogurtu i potrawy labanije. Niektóre rodziny wręcz czyhają na okazję obniżki ceny mleka, by kupić około 30 litrów tego płynu z przeznaczeniem na produkcję sera. Wtedy widać rodzinną i koleżeńsko-sąsiedzką współ­ pracę, polegającą na szybkim podawaniu sobie adresu sklepu, udzielaniu pomocy w transporcie mleka i przygotowaniu sera, do czego stosuje się gotową zaprawę w tabletkach. Niektóre potrawy mleczne są serwowane w asyryjskich restauracjach. W Holandii np. w restauracji „Orient" w mie­ ście Enschede, znalazłem w jadłospisie potrawę diadzieq i głeto, podawane na różne sposoby. Sądzę, że asyryjski folklor związany z mlekiem przetrwa jeszcze długo. Technologia wiejskiego przetwórstwa mleka i związana z tym specyficzna obyczajowość zostały utrwalone na taśmach w formie piosenek i w sztukach teatralnych. Niepokojące jest jednak to, że całe starożytne osady asyryj­ skie w Tur Abdinie pustoszeją. Urodzone na emigracji dzieci wczorajszych gospodarzy coraz rzadziej będą miały okazję dotknąć autentyczne galdo, zobaczyć jak suszy się na słońcu szyrtan i jak w dołku izby mieszkalnej pleśnieje dzadzieą. LITERATURA Anonim 1990 Abdalla 1986 199la 199lb 1991 с 1993a 1993b Al-firqatu-l-Aszurijatu lil-funini-sza'bijati fi muháfadati-1-Hasaka (Asyryjskki ze­ spół folklorystyczny w prowincji al-Hasaka), „Dirasaton Isztirakija", Damaszek. M. Kiszk - sfermentowany produkt pszenny Bliskiego Wschodu, „Przegląd Gastro­ nomiczny", Nr 3. Posty i kuchnia postna u chrześcijańskich Asyryjczyków na Bliskim Wschodzie, „Przegląd Gastronomiczny", Nr 2. Posty i kuchnia postna u współczesnych Asyryjczyków na Bliskim Wschodzie, „Przegląd Orientalistyczny", Nr 1-4. The Way the Contemporary Assyrians take Food in the Middle East during Fasts and Church Holidays, [w:] Feasting and Fasting, Prospect Books Ltd., London. Posty i kuchnia postna u współczesnych Asyryjczyków Zachodnich na Bliskim Wschodzie, „Gdańskie Studia Antropologiczne" Nr 2. Fasting and Fast Customs Practised by Modern Assyrians in the Middle East, The Publishing House of Nsibin, Szwecja. �MLEKO W KULTURZE LUDOWEJ WSPÓŁCZESNYCH ASYRYJCZYKÓW 179 A l - S h a b i b i M.M.A. i in. 1982 Studies on the Sumak (Rhus hirta) of Iraq, „Journal of the Canadian Intitute of Food Science and Technology", vol. 15, No 1. Bielicki M. 1967 Zapomniany świat Sumerów, PIW, Warszawa. Budge E.A.W. 1976 The Syriac Book of Medicines, Armorica Book Co., APA-Philo Press, Amster­ dam (reprint). Contenau G. 1967 Życie codzienne w Babilonii i Asyrii, PIW, Warszawa. D o b r o v i t s A. i in. 1975 Wieża Babel, Nasza Księgarnia, Warszawa. F o r s t n e r D. 1991 Świat symboliki chrześcijańskiej, PAX, Warszawa. Gollancz H. 1976 The Syriac Book of Protection, being a Collection of Syriac Charms, APA-Philo Press, Amsterdam (reprint). G r a n t A. 1973 The Nestorians or the Lost Tribes, Philo Press, Amsterdam (reprint). Hafez Y.S., Hamada A.S. 1984 Laboratory Preparation of a New Soy-Based Kishk, „Journal of Food Science", vol. 49. H a m a d a A.S., F i e l d s M . L . 1982 Preliminary Evaluation of a New Type of Kishk Made from Whey, „Journal of Food Science", vol. 47. Herodot 1959 Dzieje, tom 1, Czytelnik, Warszawa. M i e r z e j e w s k i A. 1979 Zapisane na glinie, Iskry, Warszawa. M i e r z e j e w s k i A. 1981 Tajemnice glinianych tabliczek, Iskry, Warszawa. Saggs H.W.F. 1973 Wielkość i upadek Babilonii, PIW, Warszawa. Z a b ł o c k a J. 1982 Historia Bliskiego Wschodu w Starożytności, Ossolineum, Wrocław. MICHAEL ABDALLA MILK IN FOLK CULTURE OF T H E CONTEMPORARY ASSYRIANS O F T H E NEAR EAST Summary The article presents the role of milk in the culture of indigenous peoples of Mesopotamia. The first part concerns the culture of the Sumerians and is based on archaeological data. Customs connected with milk economy have been presented as part of folklore. Next, the role of milk in folk medicine and magic of the contemporary Assyrians are discussed. The author reports the texts of four amulets believed to protect cattle against diseases and theft and milk against bad spells. He also mentions diseases by which milk is used in medicines. Numerous folkloristic texts connected with milk are quoted. The data come from the author's own experience and from interviews with Assyrian refugees in Holland and Sweden. �180 MICHAEL ABDALLA Another problem of the study are the folk ways of processing and conservation of milk by Assyrian peasants, production of milk products and their role in traditional Assyrian nourish­ ment. The trade of dairy products has also been studied. The last issue is connected with the role of woman's milk in the process of socialization. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9be9284c412e7b69bf360a6d69d7a7b5.pdf 177ee794b650f7e234cf1f73772bc1f7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1561 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1444 Title A name given to the resource Współzawodnictwo w sytuacjach granicznych / ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39, s.109-142 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska-Stawarz, Iwona Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXIX: 1995, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 I W O N A KABZIŃSKA-STAWARZ Instytut Archeologii i Etnologii I A E P A N , Warszawa WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH CZĘŚĆ I I I W ostatnim z cyklu artykułów, których przedmiotem jest rola i znaczenie współzawodnictw w kulturach ludów Azji chciałabym zwrócić uwagę na związki tego typu zachowań z ofiarą. Ponieważ wszystkie trzy części arty­ kułu tworzą spójną całość, nawiązuję tu wielokrotnie do opublikowanych wcześniej tekstów. Mam jednak nadzieję, że sięgnięcie do nich nie sprawi kłopotu osobom zainteresowanym poruszaną przeze mnie problematyką. O różnego typu powiązaniach między zawodami i ofiarą świadczy m.in. wspólny dla tych rodzajów zachowań kontekst czasowo-sytuacyjny oraz podobieństwo celów. Można o nich również mówić na podstawie informacji, z których wynika, iż sami uczestnicy zawodów (ludzie lub zwierzęta) pełnili rolę ofiary. Czasem w roli tej występowały również obiekty, o które walczyli zawodnicy (np. piłka). 1 JEDNOŚĆ C Z A S U I M I E J S C A Materiały zgromadzone przez badaczy ludów azjatyckich dowodzą, że współzawodnictwa - podobnie jak ofiara - stanowiły najczęściej zasadniczy element obrzędów cyklu rocznego (kalendarzowych i gospodarczych) oraz obrzędów rodzinnych. Występowały też niekiedy w innych sytuacjach zwią­ zanych z istotną, a nie mającą charakteru obrzędu przejścia, zmianą w życiu jednostek i grup społecznych (np. w związku z wyborem władcy, naczelnika rodu, po zwycięskiej walce z wrogiem i in.) jak też podczas chorób, zwłasz­ cza o charakterze epidemii. Kolejność, w jakiej zawody pojawiały się w ob­ rzędowym scenariuszu była różna. Przeważnie - jak wynika z dostępnych mi materiałów - ich organizację poprzedzała ceremonia ofiarna. U Kazachów np. „szczęśliwie zakończone wesele zamykało świętowanie, przyjęcia, wyścigi koni i różne gry". Także podczas pogrzebu, „kiedy już goście wysłuchali 1 Część I artykułu została opublikowana w t. 37 „Etnografii Polskiej", część I I zaś - w t. 38 (Kabzińska-Stawarz 1993, 1994). �по IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ modlitw za spokój duszy zmarłego, gdy przywołano jego cień i wyliczono zasługi - urządzano uczty, a następnie przystępowano do zawodów, wy­ ścigów koni, śpiewano i bawiono się" (Levšin 1832, s. 106, 115-116). W Chi­ nach np. turnieje łuczników odbywały się po złożeniu ofiary przodkom i po uczcie, podczas której krewni zmarłego spożywali produkty ofiarne (Wasiliew 1974, s. 88). Buriaci zaczynali tzw. tajłagany, tj. uroczystości związane z przełomowymi momentami cyklu rocznego i kalendarzowego, od modlitw i ofiar, a kończyli ucztą oraz wyścigami koni. Niektóre rody buriackie urządzały także podczas tajłaganów zawody łucznicze (Molodych, Kulakov 1896, s. 177). Na podobną kolejność zachowań wskazują informacje o je­ siennej ceremonii składania ofiar przeznaczonych dla Matki-Ziemi, podane przez A. Potaninę. Pisze ona m.in., że po złożeniu ofiar urządzano zapasy, wyścigi i współzawodnictwa łuczników (Potanina 1895, s. 10). Źródła his­ toryczne donoszą też o ofiarach dla Ziemi składanych latem przez średnio­ wiecznych Mongołów. W tym celu uczestnicy ceremonii pryskali dziewięciokrotnie kumysem w różnych kierunkach. Następnie spożywano duże ilości tego napoju, po czym urządzano wyścigi koni (szerzej na ten temat patrz: Serruys 1974). Jak wynika z przeprowadzonych przeze mnie badań tereno­ wych, jeszcze na początku X X w. na zakończenie dorocznej ceremoni zwanej owoo tachich (składanie ofiar na owoo, tj. kamienne usypiska uważane m.in. za miejsce pobytu duchów-gospodarzy określonego terytorium) Mongoło­ wie organizowali wyścigi koni, zapasy i zawody w strzelaniu z łuku. Wspom­ niana ceremonia, podobnie jak zawody, była częścią uroczystości związa­ nych z obchodami przełomowych momentów w cyklu rocznym; najczęściej świętowano w ten sposób nadejście lata lub czas jego przełomu. Mieszka­ jący w zachodniej części kraju Urianchajowie składali natomiast ofiary na owoo na początku wiosny i jesieni. Po ceremonii tej miały miejsce zawody (o współzawodnictwach związanych z owoo tachich i ich znaczeniu pisałam już szerzej w swoich pracach; Kabzińska-Stawarz 1987; 199la, s. 81-110). Zgromadzone przeze mnie materiały informują również, że na początku naszego stulecia Kazachowie z ajmaku kobdoskiego (zachodnia Mongolia) na przełomie zimy i wiosny oraz lata i jesieni składali bogu-Kurmanowi ofiarę z barana. Czynili to, by - zależnie od pory roku - „dobrze prze­ żyć zimę" lub „podziękować za dobrze przeżytą zimę i prosić o pomoc w dalszych dniach roku" . Po spożyciu mięsa zwierzęcia przeznaczonego na ofiarę organizowano jedno- lub dwudniowe wyścigi koni oraz zapasy, w których brali udział dwaj najlepsi zapaśnicy reprezentujący sąsiadu­ jące ze sobą obozowiska (aile). Początkowo zawodnicy walczyli siedząc na koniach, a gdy jeden z nich został ściągnięty na ziemię - drugi schodził z konia i podejmował walkę wręcz. Po zawodach następowała zwykle kilkudniowa uczta. 2 2 Mężczyzna, lat 80, somon Erdenebüren, ajmak kobdoski; materiały autorki, 1978, Archi­ wum Zakładu Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii P A N (dalej: A Z E I A E PAN), nr 229. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 111 W oazie Beszkentskiej (południowy rejon Tadżykistanu) uroczystościom organizowanym w okresie dojrzewania winogron i dyń towarzyszyły „walki o kozła". Wrzucano wówczas do wody ciała zabitych kóz, o które następnie walczyli jeźdźcy konni (Karmyševa 1987, s. 235). Zawody były kulminacyj­ nym punktem uroczystości, a poprzedzało je złożenie ofiary zwierzęcej. Po zakończeniu zawodów rolnicy wchodzili do wody, by oczyścić ją łopatami z wodorostów i sitowia. Czynność tę nazywano „otwieraniem oczu źród­ łom". Moim zdaniem, określenie to wskazuje na symboliczne znaczenie wspomnianych zachowań, ich asocjację ze zmianą, początkiem nowego okresu w cyklu gospodarczym itp. Związek „walk o kozła" z otwarciem, początkiem, potwierdzają też m.in. przytoczone przez Karmyszewą materia­ ły, z których wynika, że Tadżycy zajmujący się rolnictwem przystępowali do prac polowych po obchodach Nowego Roku, kiedy to również rozgrywano tego typu współzawodnictwa (autorka powołuje się na wyniki badań M.P. Rachimowa i M.S. Andrejewa). Podkreśla ponadto, że poprzedzanie zabiegu czyszczenia źródeł przez organizację zawodów jest zwyczajem uni­ kalnym. Do rzadkości należało też urządzanie „walk o kozła" w wodzie (rzeki, źródła). Karmyszewą przytacza informację o zawodach, których świadkiem był L. Dupree. Zorganizowano je w 1965 r. w tadżyckiej wiosce Akkupruk (północny Afganistan) podczas dwudniowego święta zwanego dżaszn, obchodzonego w końcu sierpnia. Pierwszego dnia zawody odby­ wały się dwukrotnie: raz - na placu, drugi raz - w rzece. W drugim dniu ponownie organizowano walki w suchym miejscu (Dupree 1966, s. 20-23; Karmyševa 1987, s. 235). Uzbecy (semi-nomadzi) mieszkający w stepowej strefie basenu Zerawszanu i Kas2:ka-darii urządzali natomiast „walki o ko­ zła" w związku z budową zbiorników wodnych. Zbiorników tych nie napeł­ niano wodą, dopóki konie nie zostały przegnane po ich dnie. Zawody or­ ganizowano także podczas budowy dużych rezerwuarów wody. Miejscem walki było dno zbiornika (Karmyševa 1987, s. 235-236). Autorka przyta­ cza też wyniki badań A.A. Bobrinskiego, przeprowadzonych w Szugnanie, które wskazują na związek polo z obrzędami ofiarnymi, Otóż, jak podaje Bobrinskij, na początku prac polowych kobiety przygotowywały z ciasta figury w kształcie oczu, języka, uszu itp. Dawano je następnie do zjedzenia bykowi inicjującemu orkę, a potem grano w polo. Ceremoniom ofiarnym często towarzyszył taniec. W niektórych przy­ padkach można go uznać za swoisty zamiennik zawodów. Do takiego wniosku prowadzą np. informacje dotyczące obrzędów organizowanych przez indyjski lud Naga. Podobnie jak u wielu innych rolniczych ludów Indii, każdy etap cyklu rolniczego łączył się tu z ofiarą, mającą zapewnić dobre plony (bóstwa pól otrzymj^wały np. ofiarę z ziarna, mleka i masła, dla bogini Kali zaś przeznaczona była ofiara z koguta i koźląt) i tańcami, które „były wyzwaniem do walki" (Narody Južnoj Azii 1963, s. 495). Tak jak współzawodnictwa organizowane w sytuacjach granicznych, aby wy­ zwolić i pobudzić życiodajne siły Natury, taniec pełnił tu prawdopodobnie �112 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ również funkcje magiczne. Rytualne walki uważane są bowiem często za podstawowy warunek powszechnej płodności (szerzej o tej funkcji zawodów pisałam w I I części artykułu). Z materiałów zgromadzonych przez niektórych badaczy wynika, że za­ wody mogły czasem poprzedzać złożenie obrzędowej ofiary. U Czukczów np. - jak informuje M . Ja. Żornickaja, w odległej przeszłości zazwyczaj roz­ poczynano świętowanie od organizacji biegów. Zawodnicy biegali z kijem lub bez niego, a zawody odbywały się na brzegu morza. Organizowano ponadto biegi na długim dystansie z udziałem dwóch drużyn mężczyzn. Zawody były bardzo wyczerpujące. Wielu uczestników nie wytrzymywało ich fizycznie i wycofywało się z bieg;u. Zwyciężała ta drużyna, z której większa liczba osób dobiegła do mety (Żornickaja 1975, s. 34). Na podstawie innych źródeł można jednak wnioskować, iż wymieniona przez Żornicką zasada „otwierania święta biegami" nie przetrwała do 2 połowy X I X oraz początków wieku X X lub też nie była powszechna. O innej kolejności zawo­ dów informuje np. W.G. Bogoraz. Według niego bowiem, biegi i zapasy odbywały się zazwyczaj po wyścigu reniferów. Oddzielnie przy tym biegali mężczyźni, oddzielnie zaś młode kobiety i dziewczęta, a także - dorastający chłopcy (Bogoraz 1991, s. 198; brak tu jednak wzmianki czy współzawodni­ ctwa „otwierały" święto). Jeszcze inną informację znajdujemy w monografii pt. Istorija i kultura čukčej... Mowa jest tam o rozpoczynaniu „sportowej" części świątecznych uroczystości od podnoszenia ciężkich kamieni (Istorija i kultura... 1987, s. 212). Być może mamy tu do czynienia ze zjawiskiem odchodzenia od pierwotnych wzorów i tworzenia lokalnych wariantów za­ chowań w określonych sytuacjach obrzędowych? Ceremonia ofiarna mogła również oddzielać od siebie dwie różne formy współzawodnictw. Na przykład mongolscy lamowie z Ulaan gom (ajmak kobdoski, zachodnia część kraju) przed złożeniem ofiar z okazji święta zwanego tüg tüglene lub tügyn bajar, obchodzonego na początku 5 miesiąca, organizowali zawody będące sprawdzianem stopnia znajomości tekstów re­ ligijnych przez łamów młodszych rangą. Po złożeniu ofiar na specjalnych owoo (do których mieli dostęp wyłącznie duchowni wyższych stopni), u pod­ nóża gór, odbywały się zapasy . Czasem ofiarę składano w trakcie zawodów. Spektakularnym przykła­ dem jest tu chińskie święto określane w literaturze europejskiej najczęściej jako „święto łodzi-smoków" (the dragon boat festival). Zasadniczym ele­ mentem tej ceremonii były bowiem wyścigi łodzi o kształtach mitycznych smoków. Jak podaje G. Aijmer, dużym łodziom uczestniczącym w zawodach towarzyszyły małe łódki wypełnione żywnością. Spełniały one rolę ołtarza, na którym ofiarowywano jedzenie zmarłym przodkom (Aijmer 1964, s. 95). 3 3 Informacje tę podał mi mężczyzna, lat 68, somon Miangad, ajmak kobdoski; materiały autorki, 1978, A Z E I A E PAN, nr 270; klasztor Ulaan gom znajdował się w odległości ok. 36 km na północny-zachód od centrum somonu. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 113 Tradycja chińska łączy genezę wspomnianego święta ze śmiercią K'ü Yüana - poety, ministra w państwie Czou za czasów Huai Wanga (328-299 p.n.e.). Popadłszy w niełaskę miał on popełnić samobójstwo, rzucając się do rzeki M i lo (północno-zachodnia część prowincji Hunan) w 5 dniu 5 mie­ siąca. W trakcie święta łodzi-smoków Chińczycy wspominali poetę i kładli do wody ryż w bambusowych tubkach na ofiarę dla niego (Aijmer 1964, s. 97). Według Aijmera, to czy wspomniany poeta żył naprawdę, czy też jest postacią fikcyjną, nie ma w tym przypadku znaczenia. Ważne jest na­ tomiast, że Chińczycy łączą genezę wyścigów łodzi-smoków z jego śmiercią (tamże). Zdaniem W. Eberharda, historię o K'ü Yüanie powinno się łączyć ze składaniem ofiar z ryżu przeznaczonych dla ryżowych demonów. Nie ma ona natomiast związku ze świętem łodzi-smoków (Eberhard 1942, s. 422). Jak pisze Tum-Li-Ch'en ofiarę z ryżu składano początkowo Smo­ kom - władcom wód. Oczekiwano, że skłoni ona Smoki do walki w po­ wietrzu, a jej efektem będą tak pożądane w początku lata opady deszczu (Tum Li-Ch'en 1965, s. 43). Według Yang Si Ch'anga zaś, pierwotnie święto miało na celu właśnie upamiętnienie K'ü Yüana. Autor pisze również o ce­ remonii zwanej Chao hun - „przypomnienie hun". Organizowano ją po­ wszechnie w Chinach w okresie feudalnym, występowało jednak również w czasach bliższych współczesności. Hun jest desygnatem męskiego pier­ wiastka yang, zdolności intelektualnych i witalności. Chińczycy wierzyli, że kiedy człowiek choruje lub umiera hun opuszcza go i przenosi się do innych rejonów świata. Aby przywrócić hun wchodzono na dachy, wyma­ chiwano odzieżą należącą do chorego lub zmarłego i wydawano głośne okrzyki (za: Aijmer 1964, s. 101-102). Autor ten wyjaśnia, że termin chao hun dosłownie oznacza: „wspiąć się na dach domu, zwrócić twarz ku pół­ nocy i krzyczeć". Północ jest asocjowana z zasadą yin, tj. opozycyjnym wobec yang pierwiastkiem kobiecym, pasywnym, ze śmiercią. Jest więc oczy­ wiste, że powinno się szukać hun właśnie w tej stronie świata. Zdaniem Aijmera, poszukiwanie K'ü Yüana podczas święta łodzi-smoków miało przede wszystkim przywrócić hun poecie-ministrowi, który utopił się w rzece Mi lo. Autor zwraca uwagę, że wspomniana ceremonia odbywała się po przeniesieniu sadzonek ryżu z małych poletek na obficie nawadniane pola, gdzie miały rosnąć i dojrzewać. Formułuje też tezę, że zachowania inter­ pretowane jako poszukiwanie ciała K'ü Yüana i mające na celu przypom­ nienie jego postaci, służyły generalnie przywoływaniu hun wszystkich osób, które kiedykolwiek utonęły. Aijmer sądzi ponadto, że musiał istnieć jakiś symboliczny związek między imieniem poety i ryżem. Według niego, prze­ niesienie młodych sadzonek ryżu na pola zalane wodą można uznać za równoznaczne z ich utonięciem. W ten sposób ryż tracił hun. To właśnie hun ryżu poszukiwano w czasie święta łodzi-smoków, by przywrócić i od­ nowić siły witalne, powodujące wzrost zboża. Leżało to w interesie całej społeczności organizującej wspomnianą ceremonię. Trasa wyścigów łodzi-smoków prowadziła z północnego brzegu rzeki na południowy. Załogi 3 �114 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ łodzi, które osiągnęły zwycięsko północny brzeg wiosłowały następnie z ca­ łych sił, by jak najszybciej powrócić na brzeg przeciwległy i przywrócić hun ryżu do życia (asocjacja z południem, pierwiastkiem yang). Temu powrotowi starały się przeszkodzić biorące udział w zawodach załogi, reprezentujące „obce" lineaże, mieszkające na określonym terytorium (Aijmer 1964, s. 102-105). Podane tu przykłady świadczą o tym, że współzawodnictwa i ofiary często stanowiły część tego samego kontekstu czasowo-sytuacyjnego, gdzie występo­ wały bezpośrednio po sobie lub jednocześnie (przykładem są wyścigi łodzi-smoków). Trzeba jednak wyraźnie podkreślić, że nie każda ceremonia ofiarna była związana z organizaqa zawodów. Jak wynika np. z informacji podanych przez M.N. Changałowa, u Buriatów zawody nie towarzyszyły stałym ofiarom przeznaczanym dla gospodarza ognia lub ofiarom składanym okazjonalnie, np. w przypadku choroby członka rodziny albo innych nieszczęść (Changalov 1958, s. 351-354). Także autorzy monografii o Karakałpakach, którzy piszą o ofiarach, jakie poprzedzały przejście stad zwierząt na letnie pastwiska, nie podają, by w związku z tym organizowane były jakiekolwiek współzawodni­ ctwa (Étnografija karakalpakov 1980, s. 179; na ofiarę przeznaczano pożywie­ nie, kawałki materiału, a czasem także bydło). Również z moich badań wynika, że pasterze mongolscy nie urządzali zawodów, gdy składali doroczną ofiarę z pożywienia i ziół władcy wód lub gdy na początku każdego miesiąca ofiarowywali kości zwierząt i tłuszcz gospodarzowi ognia, „aby dzieci nie chorowały i aby wszystkim w domu było dobrze" . Nie udało mi się jednak wyjaśnić, z jakich powodów zawody, ani inne gry, nie występowały w takich sytuacjach. Moi informatorzy powoływali się najczęściej na tradycję, szukając w niej mniej lub bardziej świadomie sankcji dla zachowań będących częścią mongolskiego dziedzictwa kulturowego (sytuacje tego typu są dobrze znane badaczom terenowym). Z wypowiedzi pasterzy wynikało natomiast, że nie było np. specjalnych zakazów organizowania współzawodnictw podczas wspomnia­ nych tu ceremonii. Nie wydaje mi się, by zasadniczym kryterium był tu rodzaj kontekstu, a zwłaszcza to czy mamy do czynienia z obrzędem przejścia, czy też z innego rodzaju obrzędowością. Jak już bowiem wspomniałam, uroczyste zawody organizowano także w sytuacjach zmian, nie mających charakteru obrzędów przejścia. Podobnie jak w przypadku obrzędów, których elementami są rytualne ofiary i współzawodnictwa, można by mnożyć przykłady ceremonii ofiar­ nych, którym nie towarzyszyły zawody. Trzeba jednak zaznaczyć, że brak danych o współzawodnictwach, które byłyby częścią tego samego kontekstu, co ofiary nie zawsze musi oznaczać, Iż zachowania te nie miały miejsca w rzeczywistości. Moim zdaniem, w pełni wiarogodne dane uzyskalibyśmy dopiero wówczas, gdyby autorzy poszczególnych źródeł stwierdzali niezbi4 4 Mężczyzna, lat 55, somon Dalaandżargalan, ajmak wschodniogobijski; materiały autorki, 1980, A Z E I A E P A N , nr 255. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 115 cie, iż w czasie opisywanych przez nich ceremonii ofiarnych nie urządzano zawodów . Tymczasem wielu badaczy, także współczesnych, po prostu nie zwraca baczniejszej uwagi na współzawodnictwa występujące w obrzędo­ wym kontekście, pomijając je w opisach obrzędów i traktując tego rodzaju zachowania jak swoistą „część artystyczną", nie mającą - w przeciwieństwie do ofiar i innych czynności rytualnych - żadnego znaczenia dla realizacji celów obrzędu . Tak więc, jak już wspomniałam, brak informacji o zawo­ dach nie zawsze musi oznaczać, iż rzeczywiście nie występowały one podczas określonego obrzędu. O marginalnym traktowaniu współzawodnictw świad­ czą m.in. wyraźne dysproporcje między stopniem szczegółowości informacji dotyczących poszczególnych elementów obrzędów. W większości opisów i analiz tego typu zachowań współzawodnictwa zajmują z reguły najmniej miejsca. Często też badacze ograniczają się do lakonicznych wzmianek o za­ wodach występujących podczas określonego obrzędu, nie analizując ich znaczenia, celów itp. 5 r 6 7 Z A W O D Y J A K O SZCZEGÓLNA F O R M A O F I A R Y Jak już wspomniałam, niektóre informacje źródłowe świadczą o tym, że sami uczestnicy zawodów mogli wystąpić w roli ofiary. Jest też wielce prawdopodobne, że jednym z głównych celów organizacji zawodów był pierwotnie właśnie wybór ofiary, „kozła ofiarnego" Na tego typu związki wskazuje np. R. Caillois. Pisze on m.in. o zabawie w berka, w której „pod dziecinną naiwnością i bieganiną odkryto groźny zabieg wybierania ofiary odkupicielskiej; według pewnej hipotezy ofiara, dziś wyznaczana przez głośne i puste dźwięki «wyliczanki», dawniej przez los, mogła wyzwolić się od piętna dotykając osoby dościgniętej w biegu" (Caillois 1973, s. 366). W Korei natomiast „latawiec pełnił rolę kozła ofiarnego, wyzwalającego 5 Przykład tego typu informacji znajdujemy np. u Katanowa. Pisze on m.in. o niewystępo­ waniu zawodów podczas obrzędów pogrzebowych związanych ze śmiercią kobiety (Katanov 1932, s. 9; por. też np. Tatar 1976, s. 11). Do tej grupy badaczy można zaliczyć I.S. Wdowina. Pisze on m.in. o świętach ob­ chodzonych przez Alutorów (najliczniejsza grupa Koriaków), wyróżniając część rozrywkową, do której zalicza tańce, przedstawienia w maskach i współzawodnictwa oraz - część kultową, do której należy przede wszystkim składanie ofíar (Vdovin 1973, s. 84). Problem ten był już przeze mnie sygnalizowany; Kabzińska-Stawarz 199 lb; por. też np. uwagę A . M . Sagałajewa i L V . Oktjabrskiej, których zdaniem, nie ulega wątpliwości, iż badacze nie doceniają roli gier (do których należą także współzawodnictwa sportowe, igrzyska - przyp. I. K-S) w tradycyjnym widzeniu świata, traktując je najczęściej jak sposób zachowania typowy dla dziecka, swoisty trening mający przygotować młodego człowieka do późniejszej pracy itp. Zdaniem tych autorów, „archaiczne społeczeństwo znało z pewnością i ten aspekt gry, nie wyklucza to jednak możliwości ich szerszego wyjaśniania" (Sagalaev, Oktjabťskaja 1990, s. 121; uwagi te dotyczą ludów sajano-ałtajskich, jestem jednak przekonana, że można je uogólnić na inne ludy Azji). 6 7 �116 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ grzeszną wspólnotę od zła" (tamże). Autor nie wymienia, niestety, źródeł, z których zaczerpnął podane przykłady. Wiadomo też пр., że walki gla­ diatorów występowały początkowo w kontekście obrzędów pogrzebowych (elementem tych obrzędów były też krwawe ofiary). Jak pisze M . Grant, uroczystości te organizowano dla zaspokojenia żądzy krwi zmarłych i „uno­ sił się nad nimi duch ofiary religijnej" (Grant 1980, s. 79). Nasuwa się tu pytanie, czy organizatorzy i uczestnicy zawodów zawsze zdawali się na los, czy też, być może, wierzyli, że to sami bogowie, duchy itp. moce dokonują wyboru ofiary... O bezpośrednich związkach między zawodami i ofiarą można mówić także na przykładzie tekstów wedyjskich, które informują o ofierze zwanej „zaprzę­ żonym koniem". Przeznaczano ją dla Słońca, a ofiarą stawał się koń, który znajdował się z prawej strony w zaprzęgu - zwycięzcy wyścigu rydwanów. Konia przywiązywano do słupa, co według W.W. Iwanowa, symbolizowało ustanowienie więzi między światem ludzi i bogów. Z czasem natomiast stawianie słupa zaczęto utożsamiać z symbolicznym aktem stwarzania świata (Ivanov 1989, s. 48-58). Informacje podane przez M.J. Stutley'a pozwalają natomiast zrozumieć inny, nie mniej ważny, aspekt znaczenia samych wyści­ gów. Były one bowiem bodźcem dla życiodajnych sił Natury, zapewniały jej re-kreację, pobudzały energię. Autor przywołuje ponadto wyniki badań J.C. Heestermana, zdaniem którego podobne znaczenie miała np. sama jazda na rydwanie wokół placu, tj. zachowanie, które nie przybierało formy wyścigu. Symbolizowało ono „wędrówkę" Słońca po Niebie (Stutley 1977, s. 319). O ofiarach z koni przeznaczonych dla bóstwa solarnego wspomina też np. Herodot (1959, ks. I , s. 215). Informacja dotyczy Masagetów, którzy - jak wyjaśnia wspomniany autor - wierzyli, że „najszybszemu z bogów podoba się najszybsze ze zwierząt". W tekstach hetyckich jest natomiast mowa o zawodach, jakie toczyli „ludzie Hatty" (Hetyci), posługujący się bronią z brązu, z „ludźmi Masa", których broń stanowiła trzcina. Zwycię­ stwo zawsze należało do Hetytów. Zawody odbywały się jesienią, a za­ wodnicy walczyli przed posągiem boga burzy. Po zakończeniu pojedynku składano bóstwu jeńca w ofierze (Ardzinba 1982, s. 80-81). Zdaniem tego badacza, można mówić o analogii między hetyckim zwyczajem ofiarowy­ wania jeńca bóstwu, a starohinduskim rytuałem składania ofiar z konia, w którym zwierzę zastąpiło człowieka . 8 8 O rytuale tym szerzej pisze Stutley (1977, s. 24-26). Według J.C. Heestermana natomiast, człowiek nie był pierwszą ofiarą, a zwierzę - jej późniejszym substytutem. Ofiary z człowieka i ze zwierząt egzystowały bowiem obok siebie (za: Stutley 1977, s. 239). Zwyczaj składania koni w ofierze potwierdzony został dla wielu ludów Azji. Wspomnę tu пр., że Kidanie składali ofiary z białego konia (oraz z czarnej krowy) przed każdą wojną, a także wiosną i jesienią (Men-gu-ju mu-tzi 1985, s. 267). Koń jako zwierzę ofiarne występował też u Mongołów w X - X I I I w. Jego mięso zjadano za spokój duszy zmarłego, a skórę i głowę zawieszano na słupie stojącym koło miejsca pochówku (Boyle 1965; Viktorova 1980, s. 28-29; szerzej o ofia­ rach z koni patrz też пр.: Nesterov 1990, s. 91, 111-116; Tryjarski 1991, s. 199-205 i in.). �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 117 Na podstawie niektórych danych można wywnioskować, że ofiara miała charakter symboliczny. Wspomnę tu m.in. o zwyczaju, polegającym na zwią­ zywaniu włosów grzyw i ogonów koniom uczestniczącym w wyścigu (zabie­ gowi temu poddawano najczęściej ogiery). Zwyczaj ten występował np. u Mongołów, Buriatów, Tuwińców i in. Jak wiadomo, wiązanie włosów w sytuacjach obrzędowych służy m.in. powstrzymaniu energii witalnej, płod­ ności, zwierzęcia lub człowieka (o symbolicznym związku włosów z płodnoś­ cią i seksualnością patrz пр.: Leach 1967, s. 77-108; Nekljudov 1977, s. 212-217). Czynność tę można więc, jak sądzę, interpretować jako sym­ boliczne uśmiercenie określonych osób lub zwierząt. Z drugiej strony wiado­ mo też, że włosie końskie składano w ofierze, zastępując w ten sposób samo zwierzę (por. пр.: Michajlov 1980, s. 164 i in.) . Tak więc, jak przypuszczam, związanie włosów koniom uczestniczącym w wyścigach, organizowanych w sytuacjach przełomowych dla poszczególnych ludów, mogło być formą symbolicznego uśmiercania zwierząt i substytutem ofiary. Był to zarazem sposób przekazania komunikatu o sytuacji granicznej. W I części artykułu wspomniałam, że niektórzy badacze wskazują na związek składania ofiar z koni ze zwyczajem objeżdżania miejsca pochówku podczas obrzędu pogrzebowego (na ten temat patrz пр.: Roux 1963, s. 159-160, 166; Tryjarski 1991, s. 200-201, 208-209, 233). Był on prak­ tykowany u dawnych Turków, a także np. w starożytnych Chinach. Mogiły objeżdżano wielokrotnie, aż do zamęczenia koni. Ślady tego typu zachowań zostały potwierdzone przez badaczy np. dla Kirgizów, Jakutów, Chewsurów, Tuwińców z przełomu X I X i X X w. Brak jednak wyjaśnień, czy objeż­ dżanie miejsca pochówku miało np. znaczenie ofiarne. O związkach między oprowadzaniem koni po okręgu, tj. ,,po drodze bogów", a składaniem ofiary ze zwierzęcia mowa jest też we wspomnianym już hymnie Rigwedy (1989, I , 162, s. 196). Jak podaje M . Tatar (1976, s. 14), Bajaci z Mongolii składali najszybsze konie w ofierze dla rzek, wierząc że wody rzeczne będą szybko płynęły. Autorka nie wyjaśnia jednak, czy ofiarę wyłaniano w trakcie zawodów. W literaturze etnograficznej znajdujemy natomiast cenne informacje świadczące o istnieniu bezpośrednich związków między współzawodnictwami i ofiarą ze zwierząt innych niż konie. Spektakularnym przykładem są walki bawołów, organizowane przez Miao podczas święta zbiorów (9-10 miesiąc według kalendarza księżycowego). Jak pisze R.F. Its, zwierzę, które zwyciężyło w zawodach zabierano z pola, a po 10-11 dniach zabijano i składano w ofierze przodkom (Its 1960, s. 102). Ofiarne znaczenie miały też np. rytualne walki kogutów, popularne u wielu ludów Azji. W roli ofiary występował także w obrzędach sam kogut, któremu przypisywano symboliczno-magiczne związki z płodnością, światłem, Słońcem itp. Według 9 9 Na terenie Indonezji пр., obcięcie włosów zastępowało ofiary z ludzi; patrz: Revunenkova 1985). �118 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ P.E.P. Deraniyagali, walki kogutów znane były już ok. pierwszego tysiąc­ lecia p.n.e. Ich ojczyzną są Indie, a sceny walk z udziałem tych ptaków widnieją m.in. na monetach z 305 r. p.n.e. Występowanie walk kogutów potwierdzono też np. na Sri Lance dla ok. 321 r. p.n.e. Autor przytacza liczne źródła cejlońskie, hinduskie i holenderskie, w których jest mowa o krwawych walkach kogutów, przygotowaniu ptaków do zawodów itp. W jego pracy brak natomiast np. informacji o symbolicznym znaczeniu tego typu współzawodnictw (Deraniyagala 1959, s. 32-37). Jak podaje J. Gajek, powołując się przede wszystkim na literaturę niemiecką z przełomu X I X i X X w., nie można wykluczyć, że walki kogutów są reliktem dawnych uczt pogrzebowych połączonych z igrzyskami. Zdaniem tego badacza, oj­ czyzną zawodów jest Indonezja (informacja ta jest więc różna od tej, jaką podaje Deraniyagala; Gajek 1934, s. 155). Istniał też prawdopodobnie zwy­ czaj zabijania niewolników na grobie osób zajmujących ważne miejsce w hierarchii społecznej. Z czasem w akcie ofiarnym człowieka zastąpiło zwierzę, w końcu zaś - ofiarę ze zwierzęcia zamieniono na walki kogutów (tamże, s. 27). Autor informuje, że kogut był popularnym ptakiem ofiarnym w Chinach, Indiach i Japonii, gdzie też powszechnie organizowano walki tych ptaków. Można dodać, że u wielu ludów zawody tego typu były także ulubioną rozrywką występującą poza ramami świąt. Urządzano je m.in. na bazarach (patrz пр.: Gajek 1934, s. 27; Mazaheri 1972, s. 133). W swojej pracy koncentruję się jednak przede wszystkim na związkach współzawodnictw z obrzędami, próbując wyjaśnić ich rolę i znaczenie w tego rodzaju kontekście. Wspomniany tu J. Gajek pisze także o walkach kogutów organizowa­ nych na Sumatrze podczas ceremonii obrzezania (tamże, s. 30). Jeśli przyj­ miemy generalnie, że obrzezanie jest formą ofiary składanej bogom płod­ ności to wówczas moglibyśmy mówić m.in. o podobieństwie czy wręcz tożsamości funkcji wspomnianego obr2;ędu i rytualnych walk kogutów. Wcześniej wspomniałam już o zwyczaju karmienia byka, który orał zie­ mię w pierwszym dniu prac polowych, ulepionymi z ciasta figurkami o kształtach poszczególnych części ludzkiego ciała. Zdaniem Karmyszewej, zwyczaj ten wywodzi się z krwawych ofiar ludzkich; ciała ofiar krojono na kawałeczki i rozrzucano, by zapłodnić Ziemię (por. też informacje o ma­ gicznych funkcjach pożywienia rozrzucanego przez zwycięzców zawodów 10 1 0 Taką interpretację obrzezania, występującego np. u ludów semickich, podaje A. Maza­ heri (1972, s. 34). Autor wyjaśnia, że chrześcijanie potępili ów semicki zwyczaj, wprowadzając chrzest. Islam natomiast - w przekonaniu, że kroczy śladami „proroka" Abrahama, zachował obrzezanie dla obu płci. W średniowieczu, np. w Syrii i Mezopotamii, rytuałowi temu pod­ dawano dziewczęta i chłopców, Persja natomiast i inne kraje przyjęły go wyłącznie dla chłop­ ców (tamże, s. 34; por. też uwagi Leacha dotyczące obrzezania Izaaka przez Abrahama jako dowodu akceptacji umowy, dzięki której Bóg miał zapewnić Abrahamowi niezliczone potom­ stwo. Warunkiem było jednak posłuszeństwo wobec woli Boga i zgoda na złożenie Izaaka w ofierze; Leach, Greimas 1989, s. 83). �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 119 lub konsumowanego przez uczestników obrzędów po ich zakończeniu, 0 których piszę w dalszej części tego tekstu). Wielu badaczy podaje natomiast informacje o celowym uśmiercaniu lub okaleczaniu uczestników współzawodnictw (zarówno ludzi, jak i zwierząt). Dla przykładu podam, że w południowych prowincjach Chin podczas wyścigów łodzi-smoków kapitan zabijał wybrane osoby, a następnie wieszał ich głowy. Zdarzały się także częste przypadki utonięć i śmierci w czasie walki pomiędzy załogami łodzi, kiedy to obrzucano przeciwnika kamieniami (Eberhard 1942, s. 422). Jak już pisałam w I części artykułu, w średniowiecznej Ferganie widzowie rzucali kamieniami i cegłami w uczestników walki, zawody zaś kończono, gdy jeden z nich padł martwy (Tolstov 1948, s. 282-285). Także mieszkańcy niektórych wiosek koreańskich w 16 dniu 1 miesiąca roku stawali na przeciwległych brzegach strumieni i obrzucali się kamieniami dopóki któraś z osób biorących udział w zawodach nie upadła na ziemię (Nikitina 1982, s. 80-81). Śmiercią jednego lub obydwu zawodników kończyły się też np. pojedynki na kopie, organizowane przez Kirgizów podczas obrzędów wypominkowych (Dzumagulov 1959, s. 89). Jak wynika z badań G.N. Simakowa, jeszcze w połowie XIX w. Kirgizi - podczas tego rodzaju pojedynków z udzia­ łem jeźdźców konnych - używali broni bojowej zakończonej ostrym, metalo­ wym grotem. Reguły zawodów zezwalały na zabicie przeciwnika. Jeśli jednak nastąpiło to w sposób niezgodny z przepisami, zabójca musiał ponieść karę. Wynosiła ona 100 lub więcej koni, najczęściej jednak była o wiele mniejsza 1 stanowiło ją np. 9 sztuk bydła oraz wielbłądów. Zdarzało się też, że odstępowano od jej ściągania. Zdaniem Simakowa, tak niewielkie kary oraz przypadki ich nieegzekwowania można wytłumaczyć tym, że aż do początku X X w. Kirgizi nie uważali pojedynków na kopie za zawody sportowe. Był to rodzaj walki wojennej, która - z natury rzeczy - dopuszcza śmierć uczestniczą­ cych w niej osób (Simakov 1984, s. 56). Moim zdaniem, we wszystkich wspomnianych tu przypadkach można hipotetycznie założyć, że śmierć zawod­ ników uczestniczących w rytualnych walkach lub ich okaleczenie miało znaczenie ofiarne, było substytutem ofiary. Celem tych działań - podobnie jak w przypadku ceremonii ofiarnych, nie mających formy współzawodnictwa, byłaby odnowa życia, przejście do nowego etapu istnienia poprzez śmierć, uspokojenie (obłaskawienie) duchów i in. Wiadomo również, że rytualne uśmiercanie jest powszechnie interpretowane jako „operator zmiany" (patrz пр.: Wasilewski 1989, s. 273). O związkach zawodów z ofiarą można też wnioskować pośrednio (wnio­ ski te mają również charakter hipotez). Podstawą do takiej dedukcji jest np. informacja o zwyczaju polegającym na obdarowywaniu najlepszego za­ paśnika skórą owcy ofiarnej. Tę formę nagradzania zwycięzcy spotykamy np. u Buriatów (Daševa 1984, s. 141). Autorka podaje, że zwierzę prze­ znaczano na ofiarę dla ducha-gospodarza dawnych i nowych siedzib buriackich. Do wniosku o prawdopodobnych związkach zawodów z ofiarą pro­ wadzi też, moim zdaniem, wzmianka zamieszczona przez P.J. Piaseckiego. �120 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Wspomina on o popularnych w Chinach walkach świerszczy, informując zarazem, że świerszcze trzymano w szklanych wazach, które stały na stole razem z miseczkami ofiarnymi (Piaseckij 1880, s. 197). Być może z ceremonii ofiarnej wywodzi się również zwyczaj smarowania ciał oliwą przez zapaśników, występujący np. u ludów tureckich (pisze o nim m.in. Tatarzyńska 1975, s. 75-77). Nasuwa się tu także przypuszczenie, że wspomniane zachowanie było symbolicznym zamiennikiem ludzkiej ofiary (por. informacje o ofiarnym znaczeniu oliwy, którą uważano m.in. za po­ karm bóstw; Eliade 1988, s. 123, 130). Symbolicznym zamiennikiem ofiary mogła być także - jak sądzę - demonstracja określonych obiektów, „poka­ zywanie" ich bogom, duchom opiekuńczym i in. U Czukczów пр., podczas święta składania ofiar morzu, przypadającego na koniec lata lub początek jesieni, najlepszy myśliwy w rodzinie stawał na brzegu morza w towarzystwie kobiety i „pokazywał" mu swoją broń, prosząc o bezpieczne łowy. Kobieta natomiast składała morzu w ofierze żywność (Narody Sibiři 1956, s. 919). U Mongołów zaś - jak wynika z moich badań - jednym z celów organizacji owoo tachich była chęć demonstracji bogactwa pasterzy: szybkonogich koni, doskonałej broni i celnych łuczników oraz silnych zapaśników. W tym samym celu urządzano zawody. Także z informacji podanych przez W.W. Rockhilla wynika, że u ludu Horba (Tybet) organizowano wyścigi, aby „pokazać swe konie i siebie w najlepszej odzieży, by pościgać się we dwoje lub troje nie dla zdobycia pieniężnej nagrody" (Rockhill 1891, s. 161). Jak podaje Simakow, przed zabiciem kozła, o którego ciało walczyli uczestnicy zawodów, a także przed przystąpieniem do walki, Kirgizi czytali modlitwę bata - błogosławieństwo z pierwszej sury (rozdziału) Koranu. Modlitwę tę czytano także przed pojedynkiem na piki oraz wyścigami koni, co - zdaniem Simakowa - wskazuje na wyjątkowe znaczenie tych zawodów. Wierzono też, że duchy przodków pomagają zwycięzcom. Autor twierdzi również, że czytanie modlitwy przed zabiciem kozła pozwala przyrównać uśmiercenie zwierzęcia do ofiary. Czytanie bata przed walką wskazuje nato­ miast na to, że współzawodnictwa były zachowaniem miłym bogu i miały ważne znaczenie rytualne (Simakov 1984, s. 145-146). Według mnie, także czytanie modlitwy przed walką nie wyklucza związku współzawodnictw z ofiarą. Simakow podaje ponadto, że urządzanie zawodów, w czasie których rozrywano tuszę kozła miało wpływać na pomyślność ich uczestników. Mogła się jej też spodziewać osoba, która podarowała kozła organizatorom zawodów (byli to najczęściej młodzi mężczyźni). Dar ten uważano za formę podzięko­ wania najwyższym siłom za okazaną przez nie przychylność (np. w związku z narodzinami dziecka), albo za ofiarę błagalną w przypadku nieszczęścia, choroby itp. (Simakov 1984, s. 147-148). Niezależnie od podanej tu informaqi, o związku „walk o kozła" z ofiarą można też - moim zdaniem - hipotetycznie wnioskować na podstawie wzmianek o niektórych zachowaniach poprze­ dzających organizaqe zawodów. Wymieniłabym tu przede wszystkim wyrzuca­ nie ciała zwierzęcia w powietrze oraz odcinanie mu głowy i dolnych części nóg. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 121 Przypuszczalnie też uczestnicy zawodów nosili ślady krwi zwierzęcej na ciele i ubraniach. Wiadomo także, że zdarzały się przypadki zranienia, a nawet śmierci, zawodników i koni. Można to oczywiście uznać za natu­ ralny efekt walki. Niewykluczone jednak, że - podobnie jak w przypadku wielu innych zachowań, o których była już mowa - chodziło tu o demon­ strację krwi, co z kolei miało związek z jej funkcją magiczno-symboliczną i było substytutem ofiary. Istotny wydaje mi się również fakt organizacji „walk o kozła" m.in. w kontekście uroczystości, których zasadniczym celem było złożenie ofiary ze zwierząt. Przykładem takiej uroczystości jest święto zwane Kurban (Qurbari) bajram. I w tym przypadku mięso zwierząt ofiarnych dzielono między uczestników ceremonii (Narody Srednej Azii i Kazachstana 1958, s. 627). Zawody organizowano także w innych sytuacjach obrzędowych: podczas wesela, z okazji narodzin syna lub córki (u rodziców, którzy dotychczas nie mieli dzieci), podczas ceremonii upamiętniającej pierwsze kroki dziecka, w związku z obchodzami muzułmańskich świąt zwanych orozo (uraz) ajt i Kurman (Qurban) ajt i in. U południowych Kirgizów walka o kozła była również elementem uroczystości wypominkowych (na północy uważano to natomiast za działanie lekkomyślne (Simakov 1984, s. 86; autor nie wyjaśnia jednak przyczyn takiej oceny). Znakomite, moim zdaniem, materiały wskazujące na ofiarne znaczenie zawodów przytacza Karmyszewa. Informacje te dotyczą gry w piłkę. Podczas badań, jakie autorka ta przeprowadziła w 1983 r. na terenie kotliny Fergańskiej, jeden z mieszkańców wioski Socha poinformował ją, że w latach czter­ dziestych naszego stulecia dorośli wyrażali niezadowolenie, gdy dzieci grały w piłkę (wyrywając ją sobie albo uderzając kijem). Wierzyli bowiem, że dzieci grają ludzką głową. Podobne informacje badaczka zanotowała w dorzeczu dolnego biegu Szirabad-darii, gdzie niektórzy starcy (również w latach czter­ dziestych) niechętnie patrzyli na grę w piłkę. Miało to związek z legendą, która głosiła, że niewierni wzięli do niewoli przyjaciela Alego (wierząc, że to sam Ali) i zabili go, a następnie walczyli o jego głowę, kopiąc ją nogami jak football. Zdaniem Karmyszewej, korzenie tych wierzeń, a także zawodów, tkwią w rytu­ ałach związanych z kultem umierającego i odradzającego się bóstwa roślinnoś­ ci, przyrody, i - co za tym idzie -- z rozpowszechnionym w Azji Centralnej kultem Słońca . Badaczka nie łączy natomiast wspomnianych wierzeń z ofiar­ ną funkcją gry w piłkę, mimo że - jak się wydaje - cytowane przez nią materiały wyraźnie wskazują na tego typu związki (Karmyševa 1987, s. 240). O związkach między grą w piłkę a ofiarą można mówić także na pod­ stawie materiałów dotyczących innych rejonów Azji, np. Japonii. Otóż, jak podają H. Bauer i S. Carlquist, podczas święta tamaseseri, które odbywało się 3 stycznia w prefekturze Fukuoka, mnich w ceremonialnym stroju ciskał 11 1 1 Por. też informacje o grze w piłce jako symbolicznej walce dwóch fratrii o glob słoneczny w przełomowych momentach roku podane przez R. Caillois (1973, s. 366). �122 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ drewnianą kulę do morza, po czym dwie drużyny złożone z osób w młodym wieku walczyły o nią. Zwycięzca ofiarowywał piłkę bóstwu, którego posąg znajdował się w świątyni Hakozaki (Bauer, Carlquist 1964, s. 116). W tym przypadku można mówić również o związku między ofiarą i współzawodnictwami na podstawie tożsamości obiektu, który występował w tym samym kontekście zarówno podczas ceremonii ofiarnej, jak i zawodów. Innym świadectwem takiej tożsamości są ofiary i współzawodnictwa, w których zostaje użyta określona kość zwierzęca. Szereg przykładów wskazu­ jących na tego typu związki przytacza W.W. Szachanowa (dotyczą one przede wszystkim ludów mongolskich i tureckich). Badaczka informuje m.in. o wyści­ gach z baranim mostkiem, organizowanych przez Mongołów i Kazachów podczas wesela. Taką samą kość składano w ofierze ogniowi. Na ofiarę przeznaczano też np. głowę i inne waloryzowane dodatnio kości zwierząt domowych. U Kirgizów, Kazachów, Ałtajczyków, Buriatów i in. popularne były zawody, podczas których znajdujący się w jurcie mężczyzna wyrzucał przez otwór dymnikowy kości (kręgi szyjne, golenie lub żebra) zabitego na ucztę barana. Osoby znajdujące się na zewnątrz jurty starały się złapać wyrzuconą kość. Pożądane było zwycięstwo mężczyzny należącego do rodu pana młodego. Uważano je bowiem za dobry znak. U Kirgizów np. pan młody wyrzucał przez dymnik kręgi szyjne barana zawinięte w biały materiał; czynił to, „by dym wychodził bez przeszkód, jak bez przeszkód wyleciała ta kość". Na zakończenie owego rytuału dzielono mięso znajdujące się na kości między uczestników zawodów (Šachanova 1989, s. 183). Jak już zaznaczyłam, podobne zachowania polegające na dzieleniu mięsa pomiędzy uczestników obrzędu są także charakterystyczne dla ceremonii ofiarnych. Buriaci podczas obrzędu poświęcenia nowej jurty wyrzucali przez dymnik kawałki gotowanego mięsa. Jeden ze starców obchodził w tym czasie jurtę i dotykał górnej części jej ścian zwierzęcą kością biodrową, śpiewając h j T n n y , by przywołać szczęście i zapew­ nić je młodym, po czym zatykał kość przy drzwiach (tamże, s. 176-188). Wspomniane tu zwyczaje są - zdaniem Szachanowej - związane z ob­ rzędami poświęcania i składania zwierząt domowych w ofierze (tamże, s. 183). Badaczka nie wyjaśnia jednak szczegółowo, na czym polega ów związek między ofiarą a zawodami, w których używano kości zwierząt ofiarnych (czy ma on charakter strukturalny, czy też można mówić np. o związkach o charakterze ewolucyjnym). Podaje natomiast ważne, moim zdaniem, dla wyjaśnienia znaczenia zawodów informacje, iż mostek i głowa zwierzęcia uważane były za siedlisko sił witalnych . Mostek występował też 12 1 2 Patrz też np. informacje K . Chabros o znaczeniu spalania ofiarnych części zwierząt, dzięki któremu zostają one odesłane do źródeł energii. Zostaje jednocześnie przywrócona generalna równowaga energetyczna (Chabros 1992, s. 54). Wiadomo również пр., że w staro­ żytnych Indiach głowa końska uważana była za reprezentację wiedzy, mocy sakralnej i energii duchowej (Stutley 1977, s. 24). Współcześni Mongołowie natomiast - jak wynika z moich badań - asocjują głowę końską z zamożnością. Wierzą oni пр., że człowiek, który znajdzie starą końską czaszkę stanie się bogaczem. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 123 jako symbol mężczyzny, pana młodego (tamże, s. 182). Można więc, jak sądzę, hipotetycznie założyć, że celem wyścigów z mostkiem, a także zawo­ dów, w których zadanie uczestnika polegało na złapaniu baraniej głowy wyrzucanej przez okienno-dymnikowy otwór jurty, było pobudzenie, uaktywnienie, owych życiodajnych sił oraz przekazywanie ich członkom określonej społeczności. Znaczenie symboliczno-magiczne mogły mieć też zawody, których uczestnicy posługiwali się innymi kośćmi zwierząt (kręgi szyjne, golenie, żebra). Każda kość zwierzęca ma bowiem najczęściej okre­ ślone znaczenie i symbolikę . 13 ZWYCIĘZCA ZAWODÓW - M E D I A T O R E M . S Y M B O L I C Z N O - M A G I C Z N E Z N A C Z E N I E POŻYWIENIA Na szczególny rodzaj zależności między współzawodnictwami i ofiarą wskazuje informacja podana przez S.G. Leskową. Wynika z niej bowiem, że w starożytnych Chinach do składania ofiar dopuszczani byli tylko najlepsi łucznicy. Ofiary przeznaczano m.in. dla bóstwa opiekującego się końmi, prosząc je o ochronę rydwanów i pomnożenie tabunów koni. Sprawdzian umiejętności strzeleckich (oraz - powożenia rydwanami) odbywał się pod­ czas polowań o znaczeniu sakralnym. Upolowane zwierzęta (jelenie, łanie i in.) składano następnie w ofierze bóstwom (Lesková 1974, s. 15-16). Jak widać, rywalizacja między łucznikami była w tym przypadku sposobem wyłonienia osób, którym przyznawano prawo złożenia ofiary. Osoby te reprezentowały określoną społeczność, pełniąc zarazem rolę mediatora mię­ dzy nią, a adresatem, dla którego przeznaczona była ofiara. W Mongolii np. łuki i strzały, uważane tu za esencję mądrości i broń służącą do walki ze złymi duchami, były składane w ofierze na owoo (Bawden 1958, s. 37). Podczas swoich badań na terenie Mongolii natomiast nie znalazłam dowodów, które świadczyłyby o tym, by najlepsi łucznicy mieli przywilej składania ofiar, jak to miało miejsce w Chinach. Zgromadzone przeze mnie informacja wskazywały, że strzelanie z łuku w sytuacjach obrzę­ dowych było tu przede wszystkim elementem magii, służyło walce ze ziem, a w konsekwencji - rozwojowi Natury, zapewnieniu ludziom dostatku, szczęścia (szerzej na ten temat patrz: Kabzińska-Stawarz 1991 a, s. 102-110). Na pewne podobieństwo do zwyczaju, o którym pisze Leskowa, a ściślej - na związek między zwycięstwem w zawodach a składaniem ofiar, wskazują - jak sądzę - pewne zachowania zapaśników mongolskich. Jak już wspom­ niałam w I I części artykułu, Mongołowie nagradzali najlepszych zapaśników garściami suszonego sera. Zawodnik zjadał nieco pożywienia, pozostałą część pokarmu zaś rozrzucał w różnych kierunkach. W ten sposób, jak 1 3 Por. też informacje o znaczeniu gier w astragale i inne kości zwierzęce w kulturze mongolskiej (Kabzińska-Stawarz 1991). �124 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ wynikało z wyjaśnień moich informatorów, dzielił się on swym zwycięstwem z Naturą i widzami. Ofiarowywał zara2:em jedzenie Naturze wierząc, że odda mu ona część swoich sił. Zachowanie to miało również uchronić zawodnika oraz widzów od nieszczęść w przyszłości i zagwarantować im obfitość żywności. Wspomniany tu zwyczaj praktykowany był jeszcze w pierwszej połowie naszego wieku. Przypomina on w jakimś stopniu znane z wielu kultur ceremonie karmienia bóstw, duchów itp. personifikacji Natury, towa­ rzyszące np. obrzędom ofiarnym. O wymianie artykułów spożywczych pomiędzy zwycięzcą zawodów i innymi osobami oraz Naturą czytamy również w źródłach dotyczących Buriatów. Jak podaje M.N. Changałow, najlepszy z zapaśników buriackich otrzymywał czarkę alkoholu od członków swego rodu, a następnie dzielił się tym napojem z duchami opiekuńczymi, pryskając nim w różne strony w ofiarnym geście. Z kolei zawodnik częstował alkoholem jednego ze starców, należącego do tego samego rodu. Podobnie na zakończenie ^wyścigów właściciel najszybszego konia kropił kumysem głowę i kark zwierzęcia, po czym wypijał nieco płynu z naczynia i oddawał je starcowi (Changalov 1958, s. 279, 520). Interesujący przykład podziału pożywienia między uczestnikami zawodów spotykamy u Kirgizów. Jak pisze G.N. Simakow, po zawodach zwanych „rozrywaniem kozła" mięso zwierzęcia gotowano (niezależnie od tego, jak bardzo było ono brudne i poszarpane), a następnie częstowano nim wszystkich obecnych. Kirgizi wierzyli, że im liczniejszy będzie udział, poszczególnych osób w spożywaniu mięsa koziego, tym większej można się będzie spodziewać pomyślności dla wszystkich. Jeśli podczas walki tusza kozła została rozerwana na kawałki, to wówczas każdy z zawodników zabierał zdobytą przez siebie część i zawoził do swego ailu. Tam musiał ugotować ją, a następnie ugościć mieszkańców ailu oraz najbliższych sąsiadów. Ponadto, mężczyzna, który zabił kozła przed zawodami zabierał do swej jurty głowę zwierzęcia i dolne części jego nóg, a następnie gotował je i dzielił się mięsem z bliskimi (Simakov 1984, s. 147). Zdaniem Simakowa, wspomniane zachowania mogą być przeżytkiem ceremo­ nii, której częścią było spożywanie mięsa zwierzęcia totemowego. Jest również możliwe, że „wywodzą się one z innego obrzędu religijno-magicznego (tamże). Moim zdaniem natomiast, dzielenie i spożywanie mięsa kozła, o którego walczono podczas zawodów, może wskazywać na ofiarne znaczenie „walk o koda". O związkach zawodów z ofiarą informuje zresztą sam autor w dalszej części książki (będzie o tym jeszcze mowa w artykule). Zarówno w przypadkach współzawodnictw, jak i ofiary można mówić o roli wspólnie spożywanego pożywienia jako łącznika scalającego wszyst­ kich uczestników obrzędu: ludzi oraz bóstwa, duchy, Naturę i in. . Zacho14 1 4 Interesujące są też, moim zdaniem, uwagi łonowej o roli ofiar składanych przez Koreań­ czyków z przeznaczeniem dla męskich i kobiecych duchów/sił Ziemi. Jak pisze ta badaczka, zjednoczenie tych duchów/sił dzięki ofierze sprzyjało płodności gleby i harmonii w Naturze oraz w całej społeczności (łonowa 1989, s. 202). �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 125 wanie to można też interpretować jako - charakterystyczny dla sytuaqi przejścia - symboliczny powrót do początku, do stanu jedni. Wywodzi się ono, być może, z często spotykanych u ludów Azji praktyk polegających na dzieleniu żywności, zdobyczy myśliwskiej i in. między członków wspólnie gospodarującej grupy rodowej, a następnie - rodzinnej (szerzej patrz пр.: Ilminskij 1861; Potapov 1951, s. 174 i in.) Na rolę pożywienia w tworzeniu wspólnoty i znoszeniu granic społecznych wskazują wyraźnie informacje uzyskane przez W. Sieroszewskiego u Jakutów. Wynika z nich пр., że uczest­ nicy uczty weselnej, reprezentujący stronę narzeczonego i narzeczonej, wy­ mieniali między sobą alkohol i kawałki mięsa, mówiąc przy tym: „Jak wy wódką, tak my dzielimy się mięsem i kośćmi bydląt, na znak przyjaźni i pokrewieństwa (Sieroszewski 1935, t. 12, cz. 2, s. 34). Wspólne spożywanie mięsa było też dla Jakutów „symbolem zgody, uczuć przyjaznych, przyłącze­ nia do rodu" (tamże, s. 35). Sieroszewski wyjaśnia następnie, że podobnym symbolem „ale wyższego rzędu", jest wspólne picie kymysu. Święta kymysu, „ysyechy", „są właściwie uroczystością wznowienia i zaznaczenia przyjaz­ nych związków rodowych" (tamże). O roli napojów w tworzeniu wspólnoty i zachowaniu wspomnianych tu tradycji można mówić także w odniesieniu do współczesności i czasów stosunkowo niezbyt odległych. W 1948 r. np. L.P. Potapow zanotował, że pewne koczujące razem grupy kirgiskie produkowały wspólnie kumys. Przy­ gotowywano go w jurcie, do której każdy przynosił kobyle mleko. Gdy kumys był gotów - zwoływano wszystkich do jurty i wspólnie go pito. Każdy też mógł przyjść do jurty w ciągu dnia i napić się kumysu do woli (Potapov 1951, s. 174). Z podobnymi zachowaniami można się dziś także spotkać w Mongolii. Pasterze mongolscy podejmują również podróżnych herbatą lub kumysem, co jest nie tylko dowodem gościnności, lecz także (nieuświadamianym najczęściej) znakiem wspólnoty, do której czasowo włą­ czony zostaje przybysz. M A G I A , O F I A R A I WSPÓŁZAWODNICTWA W I I części artykułu wskazałam m.in., że - podobnie jak inne zachowa­ nia należące do sfery magii - współzawodnictwa są sposobem oddziaływania człowieka na określone siły dla osiągnięcia pożądanych celów. Przytoczyłam również szereg przykładów wierzeń w bezpośredni związek między organi­ zacją współzawodnictw a pomyślnością grupy. Zasadniczym celem współzawodnictw, które urządzano najczęściej w przełomowych momentach cyklu rocznego oraz w sytuacjach granicznych w życiu jednostek i ich rodzin, była stymulacja twórczych mocy Natury, jej życiodajnych sił, a jednocześnie zniszczenie zła zagrażającego człowiekowi i przejawiającego się w postaci chorób, suszy, strat materialnych, bezpłodności itp. Zniszczenie zła stano­ wiło podstawowy warunek pomyślności, której znakiem był np. urodzaj �126 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ roślin, obfitość zwierząt hodowlanych i zwierzyny łownej, i in. Zasadnicze znaczenie dla osiągnięcia owych celów miała sama walka przybierająca różne formy. Bardzo ważny był również udział zwierząt w zawodach (koni, wielbłą­ dów, baranów i in.). Występowały one w roli mediatora, a także symbolizowa­ ły płodność, siłę i in. O znaczeniu obrzędowych współzawodnictw decydowały też określone zachowania: strzelanie z łuku, rzucanie kamieniami lub/i oszcze­ pem, wyścigi, naśladowanie zwierząt, imitowanie stosunków seksualnych, śmiech, różne rodzaje ruchu, dźwięków, i in. Jak wiadomo, jednym ze środków, za pomocą których człowiek próbuje oddziaływać na moce, decydu­ jące w jakimś stopniu o jego egzystencji i osiągać pożądane cele, jest także ofiara. Przyczynia się ona np. do magiczno-symbolicznej kreacji i re-kreacji świata, sił witalnych Natury oraz czasu, który - jak to określił Pannikar - „rodzi się wraz z ofiarą" (Pannikar 1988, s. 112; por. też uwagi M . Eliadego 0 znaczeniu ofiary regeneracyjnej, jako „rytualnym powtórzeniu aktu stworze­ nia"; jego zdaniem, ofiara została stworzona, „aby kosmos mógł się przejawiać 1 aby ludzie mogli się rozmnażać"; Eliade 1993, s. 182, 332). Jak już pisałam w I części artykułu, powrót do początku, a także do czasów mocarnych, twórczych przodków był także symbolizowany za pomocą różnych środków przez uczestników współzawodnictw. Celem tych zachowań była również re-kreacja, regeneracja Natury, kosmosu itp. Jak podaje A. Basham, w Indiach okresu wedyjskiego składano ofiary, aby zapewnić sobie liczne potomstwo, długie życie, obfitość bydła, zwycięstwo w walce itp. (Basham 1973, s. 292-293). Według M . Eliadego, od czasów wedyjskich, „ofiara jest źródłem życia i duszy wszystkich bogów i wszystkich istot. To dzięki niej bogowie stają się nieśmiertelni, żyją z darów ziemi, jak ludzie żyją z darów Nieba" (Eliade 1984, s. 124). Według J. Huizingi zaś, „cały staroindyjski obrządek ofiarny Wedów polega na idei, że czynność kultowa - czy będzie ona ofiarą, zawodami czy przedstawieniem - przez to, że w rytuale ukazane, oddane lub odwzorowane zostaje pewne pożądane kosmicz­ ne wydarzenie, zmusza bogów do tego, żeby dopuścić owo wydarzenie w rzeczywistości" (Huizinga 1985, s. 31; badacz ten - jak widać - zwraca również uwagę na podobieństwo funkcji współzawodnictw i ofiary). R. Girard natomiast określił ofiarę terminem „interwencji korekcyjnej" (Girard 1987, s. 298). Owo regulujące działanie ofiary jest niezbędne przede wszystkim w sytuacji zachwiania równowagi w przełomowych momentach życia człowieka i Natury. O „interwencji korekcyjnej" można również - mo­ im zdaniem - mówić w odniesieniu do współzawodnictw. Ludowe wierzenia przypisują im bowiem ważną rolę w przywracaniu równowagi, zarówno w wymiarze społecznym, jak i kosmicznym. Spektakularnym przykładem udziału współzawodnictw w przywracaniu i zachowaniu homeostazy są za­ wody łucznicze. Ich celem jest bowiem m.in. walka ze ziem, zapobieganie nieszczęściom (chorobom, suszy itp.) a w konsekwencji - otwarcie drogi dla dobra, szczęścia. Podobne zadanie stawiali sobie łucznicy - bohaterowie popularnych w Azji mitów, którzy ratowali Ziemię przed kosmiczną kata- �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 127 strofą i ludzkość - przed zagładą (na tę funkcję łucznictwa zwracałam już uwagę w I części artykułu). Zamaskowaniu strat i przywróceniu równowagi społecznej służyła także organizaqa wypominków i związanych z nimi zawodów. Do takich wniosków prowadzą np. informacje dotyczące organizacji wyścigów koni podczas obrzędu pogrzebowego u Chewsurów. Jak podaje Elaszwili, celem zawodów była demonstracja dobrej kondyqi rodziny. Wprawdzie rodzina ta „poniosła stratę, jednakże jest w stanie żyć godnie, nie traci sił i nie upada ekonomicznie, może walczyć z wrogiem i pozostaje życzliwa dla przyjaciół" . Należy również dodać, że niedopełnienie obowiązku organizacji wyścigów po śmierci domownika narażało jego krewnych na pogardę. Uważano wręcz, że nie zorganizowali oni ceremonii pogrzebowej (Elašvili 1968, s. 105). Innego zdania odnośnie do celu wypominków jest A.P. Tokariew. Twierdzi on, że występujące podczas tych obrzędów ofiary, zawody i zachowania polegające na niszczeniu tego, co cenne były, podobnie jak zadawanie sobie bólu i ran, sposobem wyrażenia żalu po stracie członka rodziny lub rodu (Tokarev 1964, s. 176-181). Organizacja wypominków pociągała najczęściej za sobą bardzo wysokie koszty. Znaczną część majątku przeznaczano m.in. na uczty, ofiary, prezenty dla uczestników uroczystości i nagrody dla zwycięzców zawodów. Z informaqi podanych przez niektórych badaczy wynika jednak, że wydatki towarzyszące pogrzebom i wypominkom miały również inne cele. Turkmeni np. wierzyli, że to, co odda się w dniu śmierci przyjdzie do zmarłego na „tamten świat", stąd - duże nakłady na ceremonie ku стхл zmarłych, urządzane w 1, 3, 7 i 40 dniu po czyjejś śmierci (Obezberdyev 1962, s. 164). Ofiary, zawody i inne zachowania występujące w kontekście wypominków miały więc służyć symbolicznemu przemieszczeniu określonych dóbr z „tego świata" do krainy zmarłych. Organizatorzy wypominków pragnęli też wprawić ducha zmarłego w dobry nastrój, zapewnić sobie jego przychylność (por. Dzumagulov 1959, s. 89). Zapewnienie pomyślności duchom zmarłych na „tamtym świecie" było zarazem gwarancją spokoju dla pozostałych przy życiu członków określonej grupy. Moim zdaniem, organizacja zawodów i innych zachowań na zakończenie obrzędów pogrzebowych lub podczas kolejnych wypominków może być również interpretowana jako sposób przekazywania określonego komunikatu, symbol sytuacji granicznej, a zarazem znak życia grupy, jej siły. 15 1 5 Przytoczę tu dla porównania fragment z Księgi „Mądrość Syracha" {Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu), gdzie zaleca się ograniczenie smutku po śmierci członka rodziny do koniecznego minimum, by zachować siły niezbędne dla życia: „Płacz gorzko i z przejęciem uderzaj się w piersi,/ zarządź żałobę odpowiednio do jego (zmarłego - I.K-S) godności,/dzień jeden lub dwa, dla uniknięcia potwarzy,/ potem już daj się pocieszyć w smutku!/Ze smutku bowiem śmierć następuje:/smutek serca łamie s i ł ę ^ y l k o do chwili pogrzebu niechaj trwa smutek/bo życie udręczone - przekleństwem dla serca, /Nie oddawaj smutkowi swego serca,/ odsuń go, pomnąc na swój koniec./Nie zapominaj, że nie ma on powrotu,/tamtemu nie pomożesz, a sobie zaszkodzisz." (Syr 38, 17, 21). Księga ta powstała na początku П w. p.n.e. w Jerozolimie i wywodzi się ze starotestamentowej tradycji judaistycznej. �128 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Na symboliczny związek ofiar z sytuacją graniczną zwracał m.in. uwagę E. Leach. Według niego, ofiary są „wskaźnikami granic społecznego czasu", „ofiarowanie [zaś] jawi się jako akt magiczny, przenoszący ciąg działań do następnego stadium" (Leach, Greimas 1989, s. 86). Takie samo znaczenie mają, moim zdaniem, współzawodnictwa organizowane w kontekście ob­ rzędów przejścia i w innych sytuacjach granicznych (o symbolicznym udziale zawodów w wyznaczaniu, przekraczaniu i niwelowaniu granic czasowych, społecznych, przestrzennych i in. pisałam szerzej w I części artykułu). Zawo­ dy, występujące najczęściej w końcowej lub (rzadziej) w początkowej fazie obrzędu, oddzielają przy tym zachowania należące do czasu zwykłego od zachowań przynależnych porządkowi działań i czasowi sakralnemu. Współ­ zawodnictwa mogą też sytuować się pomiędzy różnymi etapami obrzędu. (Ma to miejsce przede wszystkim podczas wesela). Stanowią one część ob­ rzędu i są kolejnymi progami, których przejście może decydować o zawarciu małżeństwa lub sankcjonuje związek małżeński, stając się formą sakramentu (znaczeniu współzawodnictw weselnych poświęciłam również obszerniejsze fragmenty opublikowanych wcześniej części tekstu). Jak widać, współzawodnictwa i ofiara mają podobne cele. Przypisywany im udział w kreowaniu nowego porządku i modelowaniu rzeczywistości zgodnie z oczekiwaniami człowieka pozwala zarazem traktować je jako rodzaj zabiegów magicznych. Współzawodnictwa i ofiara są więc elementem magii. Można w nich również widzieć dar, mający wywołać rewanż ze strony określonego adresata: duchów opiekuńczych, bóstw i in. Dar ten może mieć charakter symboliczny. Jak bowiem zauważa E. Leach, bogowie nie po­ trzebują od ludzi prezentów lecz domagają się znaków podporządkowania. Ważny jest przede wszystkim akt ofiarny, będący symbolem dawania , jako pewnego wyrazu stosunków wzajemności, a nie wymiany materialnej" (Leach, Greimas 1989, s. 85). Moim zdaniem jednak, ludowe sposoby inter­ pretacji ofiary/daru wskazują na to, iż w ceremonii ofiarnej bardzo ważna jest zasada wymiany dóbr (nie tylko materialnych). Składający ofiarę ocze­ kują bowiem najczęściej rewanżu, odpowiedzi na ten dar, przy czym dar bogów ma przeważnie o wiele większą wartość od tego, co jest im w stanie ofiarować człowiek. Ten rodzaj wymiany łączy się natomiast z relacją opartą na podporządkowaniu człowieka nadludzkim siłom. Ofiary i współzawodnictwa, podobnie jak inne zachowania pełniące funkcje magiczne, mogą ponadto uczestniczyć w procesie komunikaqi. Zdaniem E.S. Nowik пр., fakt ten sprawia, że przeciwstawianie sobie np. magii ofierze - jak czynią to niektórzy badacze - jest bezcelowe. Powinno się tu raczej mówić o różnych fazach i formach komunikacji, odbywającej się w ramach jednego procesu przekazywania informacji (Nowik 1984, s. 146). Zdaniem autorki, magia jest procesem semiotycznym. W trakcie zabiegów magicznych człowiek - za pomocą całego zespołu znaków - próbuje mo­ delować pewien program zachowań lub obraz działań, kierując go do określonego adresata, by sprowokować go do reakcji zgodnych z oczekiwa- �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 129 niami społeczności (tamże, s. 122). Nawiązując m.in. do ustaleń M . Maussa, Nowik przypomina, że podobne znaczenie ma ofiara (tamże, s. 135-136). Pisząc o elementach języka tekstu obrzędowego, służącego komunikaqi między jednostkami i grupami społecznymi oraz między ludźmi i Naturą (jej personifikacjami) Nowik wymienia także pewne rodzaje współzawodnictw (bieg, chód oraz strzelanie z łuku). W dalszych wywodach koncentruje się jednak przede wszystkim na magii i ofierze jako obrzędowych formach wielokierunkowej komunikacji, znacznie mniej uwagi poświęcając współzawodnictwom. Magia, ofiara i współzawodnictwa są więc sposobami przekazywania komunikatów, określonych programów, a zarazem mają kształtować rzeczy­ wistość w sposób zgodny z celami przypisywanymi im przez organizatorów tych zachowań. Według Nowik, w magii ów przekaz programu skonstruo­ wany jest tak, by był korzystny dla nadawcy komunikatu, a w ofierze - jako korzystny dla jego odbiorcy (s. 144). Jak widać, istnieją jednak pewne zasa­ dy, które usprawiedliwiają przeciwstawianie magii ofierze, nawet jeśli oba rodzaje zachowań traktujemy jako formy komunikacji, środki przekazu symbolicznych treści itp. Badaczka - powołując się na wyniki prac innych autorów - podkreśla zarazem, że istota większości ofiar polega na dzieleniu się z adresatem tym, co posiada człowiek, przekazaniu mu części własnej zdobyczy, bogactwa itp. Mniej istotny zaś jest błagalny, proszalny, aspekt ofiary (tamże, s. 136-137). Nowik zwraca również uwagę na pewien typ wymiany, jaka dokonuje się np. na poziomie dwu grup krewniaczych uczestniczących w obrzędzie weselnym. Dzięki współzawodnictwom, w których zwycięstwo przypada zwykle grupie reprezentującej żeniącego się mężczyznę, panna młoda (stanowiąca specyficzną wartość i siłę jako obiekt walki) przechodzi z własnej grupy do grupy męża. Oprócz wspomnianej wymiany sił/wartości podczas wesela następuje również wymiana dóbr materialnych (kałym, wiano); (Nowik 1984, s. 186-187). Na zmianę (przemieszczenie) własności w efekcie udziału w grze wskazy­ wał m.in. R. Caillois. Uwaga ta dotyczyła gier hazardowych. Generalnie jednak, zdaniem tego autora, istotną cechę gry stanowi to, że „nie prowadzi ona do powstania żadnego bogactwa, żadnego dzieła" (Caillois 1973, s. 300). Z twierdzeniem tym trudno byłoby się jednak zgodzić całkowicie, tj. w odniesieniu do różnego rodzaju współzawodnictw. Okazuje się ono nie­ prawdziwe wówczas, gdy odwołujemy się np. do ludowych interpretacji zawodów, a zwłaszcza - jeśli zwracamy uwagę na ich funkcje magiczne. W myśl ludowych wierzeń bowiem, określających m.in. cele organizacji zawodów występujących w sytuacjach granicznych, tego typu zachowania mają wpływ na kształtowania rzeczywistości zgodnie z oczekiwaniami ich uczestników (podobnie jest w przypadku ceremonii ofiarnych). Decydują też one nierzadko o organizacji nowego porządku społecznego (zawarciu małżeństwa, zajęciu określonego stanowiska, rozstrzyganiu sporów). Po­ dobne znaczenie mają także ofiary. �130 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Jak już wielokrotnie wspominałam w tym tekście, uczestnicy zawodów dzielą się również np. z Naturą i innymi uczestnikami zawodów (widzami) swym zwycięstwem, nagrodą, siłami. W ten sposób pragną jednak zarazem wywołać określoną reakcję ze strony nadludzkich mocy, by zapewnić pomy­ ślność grupie, którą reprezentują w zawodach. Jednym z podstawowych celów zawodów jest również pobudzanie życiodajnej energii, sił Natury. Spodziewaną konsekwencją tego działania ma być przyrost dóbr material­ nych, a także - długie życie, zdrowie, liczne potomstwo itp. Energia uwal­ niana podczas zawodów i demonstrowana na różne sposoby zaczyna więc przejawiać się jako materia. Jawi się człowiekowi w postaci różnych form materialnych. Można tu więc mówić o jeszcze jednym typie wymiany, jaka zachodzi między energią i materią. Reasumując, współzawodnictwa mogą występować w roli ofiary, pełniąc jednocześnie funkcje magiczne. Uczestniczą one również w akcie komu­ nikacji między grupą ludzi i Naturą oraz różnymi bóstwami, duchami itp. Należy przyjąć, że zachowania zawodników i środki, za pomocą których przekazują oni określone komunikaty są zrozumiałe dla ich odbiorcy. Praw­ dopodobnie w jakiejś części przekaz ten następuje na zasadzie telepatii. Bardzo ważne są jednak w tym przypadku również określone zachowania symboliczne, a także działania mające ułatwić nawiązanie kontaktu z od­ biorcami komunikatów. Jak wiadomo, w przypadku ceremonii ofiarnych i innych aktów magicz­ nych, intencje ich wykonawców przekazywane są najczęściej za pomocą określonych tekstów słownych, zaklęć., inwokacji oraz rytualnych gestów. Podczas współzawodnictw temu celowi służy np. czytanie modlitw, śpiewanie pieśni, recytacja wierszy przed walką, jak również gra na instrumentach muzycznych, taniec, wiązanie grzyw i ogonów koniom wyścigowym, klaskanie w dłonie, wypowiadanie zaklęć i in. Są to również sposoby zaproszenia przedstawicieli „innego świata" do udziału w zawodach w charakterze widzów, a zarazem gości, cieszących się szczególnym szacunkiem. O znaczeniu nie­ których z tych zachowań była już mowa w poprzednich częściach artykułu. Badacze współzawodnictw nie zwracają najczęściej uwagi na werbalne i pozawerbalne sposoby przekazywania określonych treści przez uczestni­ ków współzawodnictw, ani na symboliczne znaczenie poszczególnych za­ chowań zawodników. W poszukiwaniu tego typu informacji można jednak czasem - jak sądzę - odwoływać się (z koniecznymi zastrzeżeniami) do wyników badań nad znaczeniem zachowań, które występują zarówno pod­ czas zawodów, jak i w innych dziedzinach (obszarach) kultury. Wiadomo пр., że muzyka pełni m.in. rolę „drogowskazu". Podobnie jak teksty poetyc­ kie, służy ona także ustanowieniu kontaktów ze światem mitycznym (na ten temat patrz пр.: Sagalaev, Oktjabr'skaja 1990, s. 180). O roli bębnów w ustanawianiu więzi między ludźmi i istotami opiekuńczymi, dobrymi du­ chami, podczas obrzędów pisze też np. Wdowin (1973, s. 84; informacja dotyczy Kodaków). W niektórych źródłach znajdujemy również dane wska- �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 131 żujące bezpośrednio na szczególną funkcję muzyki towarzyszącej zawo­ dom. Występuje ona w roli pośrednika między światem żywych i zmarłych. Podczas wspomnianego już wcześniej święta łodzi o kształtach mitycznych smoków, dźwięki bębnów miały prowadzić duchy zmarłych przodków na miejsce zawodów. Chińczycy wierzyli, że duchy te przybywają łodziami z krainy, w której zachodzi Słońce, by pomóc krewnym i zapewnić im dobre zbiory ryżu (Aijmer 1964, s. 42, 45-46). Wierzono też, że duchy przodków, reprezentowane przez załogi poszczególnych łodzi, staczały ze sobą walkę. Przeciwnikami byli tu żywi i zmarli członkowie lineaży powiązanych ze sobą poprzez wymianę kobiet. Celem tej walki była ochrona własnej grupy przed niekorzystnym działaniem „obcych" lineaży na zbiory posadzonego przez nią ryżu (Aijmer 1964, s. 114 i in.; por. też informacje o magicznych funkqach muzyki podane w I I części artykułu). Dźwięki instrumentów muzycz­ nych mogą też informować o przebiegu i wynikach walki. Przykładem są m.in. zawody polegające na wyciąganiu kołka wbitego w ziemię za pomocą piki przez jeźdźców konnych. W 1976 r. takie zawody, noszące nazwę niza bazi (niza = pika, bazi = gra, zawody) obserwowała w Afganistanie polska badaczka J. Pstrusińska. Według jej informacji, dźwięki bębnów towarzyszą­ cych zawodom wzmagały się, gdy zawodnik podjeżdżał do palika. Nasilały się zaś jeszcze bardziej, gdy osiągnął cel. W tym samym momencie widzo­ wie krzyczeli „Ałła!". Jeśli jednak jeździec nie wykonał zadania - muzyka milkła. Zdaniem wspomnianej badaczki, zawody tego typu stanowiły ele­ ment treningu żołnierzy. Bardzo ważna była tu umiejętność błyskawicznego wybijania palików podtrzymujących namioty zamieszkałe przez członków atakowanych ludów. Po wybiciu palika z ziemi namiot składał się i przy­ krywał znajdujące się w nim osoby wraz z dobytkiem . Jak podaje M . Tatar, istnieją historyczne źródła z 1822 r. dotyczące or­ ganizacji święta ku czci gór przez Mongołów, w których termin „święta" znaczy nie tylko ofiary z produktów spożywczych przeznaczone dla bogów (Tatar 1976, s. 11, przyp. 44; niestety, autorzy - na których powołuje się badaczka - N. Poppe i D. Banzarow - nie potwierdzają tego rodzaju zwią­ zków językowych). Przykłady świadczące o tożsamości pojęć określających zabawę, grę, skakanie, ofiarę, dar, walkę, zawarcie małżeństwa, święto, uroczysty taniec ofiarny i in. podaje natomiast J. Huizinga. Egzemplifikacje te nie dotyczą wprawdzie ludów Azji (autor sięga bowiem przede wszystkim do języków germańskich występujących w Europie zachodniej) warto jednak o nich wspomnieć, gdyż sygnalizują zjawisko niezmiernie istotne dla prezen­ towanych tu rozważań. Wywody autora (oparte również na przykładach z greki, łaciny i języków semickich) prowadzą ponadto do wniosku o pier­ wotnej nierozerwalności pojęć oznaczających np. zabawę, walkę i polowanie. Czynnościom tym dopiero z czasem nadano w poszczególnych kulturach odrębne czy wręcz przeciwstawne znaczenia. 16 Informacja ustna badaczki. �132 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Wspomniane tu związki terminologiczno-semantyczne nie były przed­ miotem moich badań. Wymagają one specjalistycznego przygotowania. Nie są też zapewne powszechne . Już jednak te pojedyncze przykłady potwier­ dzają możliwość istnienia wspólnych korzeni interesujących nas tutaj za­ chowań, a także nasuwają przypus2czenie o podobieństwie ich funkcji. W prezentowanym tu artykule wskazałam na daleko idącą jedność zawodów i ofiary, korzystając z materiałów etno-historycznych. Można się spodzie­ wać, że specjalistyczne badania językoznawcze przyniosłyby wiele nowych, interesujących danych na potwierdzenie związków zasygnalizowanych m.in. przez cytowanych tu J. Huizingę i M . Tatar. Badania te byłyby również pomocne w weryfikacji hipotez sformułowanych na podstawie materiałów etno-historycznych. 17 Niektórzy badacze uważają, że S2;eroko rozumiana gra (w tym także współzawodnictwa, igrzyska itp.) jest cechą „innego świata", a zarazem alternatywnym dla życia ludzkiego sposobem istnienia. Cechą świata ludzi jest natomiast praca (Sagalaev, Oktjabr'skaja 1990, s. 120n; na poparcie tej tezy autorzy przytaczają szereg przykładów wierzeń ludów tureckich z po­ łudniowej Syberii). Ta interesująca koncepcja, przedstawiona przez Sagałajewa i Oktjabrską, z pewnością również wymaga dalszych badań, w tym zgromadzenia materiałów reprezentatywnych dla innych ludów Azji. Ko­ nieczna jest także kontynuacja prac nad związkami współzawodnictw z ofia­ rą. Niezbędne jest w tym przypadku przeprowadzenie badań terenowych wśród mieszkańców różnych obszarów kontynentu azjatyckiego. Jestem pewna, że badania te przyniosłyby cenne informacje pozwalające na znaczne poszerzenie dotychczasowego stanu wiedzy o znaczeniu współzawodnictw, a także na weryfikację niektórych wniosków i iiipotez. Konieczny jest rów­ nież dalszy rozwój badań nad udziałem współzawodnictw w procesie komu­ nikowania i środkami przekazu informacji, jakimi posługują się zawodnicy. ZAKOŃCZENIE Analizując zachowania uczestników współzawodnictw, stanowiących za­ sadniczy element obrzędów przejścia, w kolejnych artykułach próbowałam - na wybranych przykładach - określić rolę i znaczenie tego typu zachowań w kulturach ludów Azji. Tam, gdzie po:swalały na to dostępne mi materiały, wskazywałam na ludowe interpretacje 2awodów, pozwalające m.in. określić 1 7 Zdaniem J . Pstrusińskiej пр., związki te me występują w językach ludów afgańskich; inf. ustna. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 133 cele wspólzawodnictw występujących w określonym kontekście czasowo-sytuacyjnym. W przypadku braku odpowiednich informacji, reprezentu­ jących kategorię „emic", odwoływałam się do ogólnych prawidłowości myślenia symbolicznego występujących w danej kulturze lub mających walor uniwersalny. Skoncentrowałam się przede wszystkim na tych rodzajach wspólzawod­ nictw, które nosiły charakter masowy i - jak można wnioskować na podstawie źródeł - były bardziej typowe dla kultury poszczególnych ludów Azji niż tak rozpowszechnione dziś w Europie i USA wschodnie sztuki walki. Analiza różnych rodzajów zawodów: wyścigów, biegów, skoków, zapasów, łucznictwa, i in., pozwoliła na sformułowanie szeregu wniosków i hipotez, ukazujących wielofunkcyjność i bogactwo znaczenia wspólzawod­ nictw. Jednocześnie starałam się wykazać, że dla ludów Azji X I X - początku X X w. współzawodnictwa były ważnym elementem obrzędowości rodzinnej, dorocznej, religijnej, a ich rola wykraczała daleko poza granice zabawy. Wystarczy chociażby posłużyć się przykładem współzawodnictw, od wyniku których zależała przyszłość uczestniczących w nich osób - zwłaszcza zawarcie małżeństwa. W tym przypadku współzawodnictwa decydowały o nowym porządku społecznym, inicjowały też nierzadko cały cykl działań obrzędowych. Ta rola w inicjowaniu wydarzeń i tworzeniu nowego porząd­ ku społecznego powtarza się często w poszczególnych przypadkach zawo­ dów. Takie znaczenie mają nie tylko zachowania związane z zawarciem małżeństwa ale też np. pojedynki mające rozstrzygać spory lub należące do obrzędowości pogrzebowej. Wyraźny jest przy tym ich związek z kolej­ nymi etapami wyłączania zmarłego ze społeczności żyjących i wierzeniami 0 wędrówce duszy w świecie pozagrobowym, kontaktach między „tym" 1 „tamtym światem". Szczególne znaczenie w obrzędach pogrzebowych mają wyścigi, biegi i skoki. Pełnią one funkcje mediacyjne a zarazem występują w roli symbolicznego środka transportu zmarłych do świata, w którym będą przebywać po śmierci, by kontaktować się z żywymi tylko w określonym czasie i sytuacjach, za pośrednictwem wybranych osób ( w tym - zwycięzców zawodów). Miejsce współzawodnictw w strukturze obrzędów nie jest dziełem przy­ padku lecz wynika m.in. z przypisywanego im znaczenia i funkcji. Współ­ zawodnictwa występujące w obrzędowym kontekście sytuowane są naj­ częściej na granicy sacrum i profanum, święta i codzienności, pracy i zabawy. Ich uczestnicy, za pomocą odpowiednich środków, symbolizują ów stan przejścia, sytuację graniczną, a zarazem umożliwiają wyjście ze stanu mi­ nionego ku przyszłości. Rola ta występuje szczególnie wyraźnie w obrzędach weselnych, a także np. w kirgiskim wyścigu wypominkowym, w którym zwycięzca łamie flagę żałobną, kończąc tym samym okres żałoby i działania ducha zmarłego na ziemi. Zawody są też środkiem magiczno-symbolicznym, dzięki któremu następuje np. włączenie dziecka do kolejnej grupy lub pod­ grupy wiekowej, wyłączenie kawalera i panny ze stanu wolnego i włączenie �134 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ ich do stanu małżeńskiego, odseparowanie zmarłego od świata żyją­ cych i przeprowadzenie jego ducha do krainy zmarłych. Tę samą funkcję mediacyjno-porządkującą pełnią współzawodnictwa występujące podczas obrzędów dorocznych (kalendarzowych, gospodarczych i religijnych). Współzawodnictwa odgrywają też ważną rolę w symboliczno-magicznym procesie przejścia od śmierci do życia, jego re-kreacji. Zawodnicy posługują się przy tym rozmaitymi środkami symbolicznymi. Należą do nich zarówno określone zachowania, jak też „rekwizyty": chustki, ręczniki, pasy, wstążki, rzemienie a więc obiekty, które - jak się przyjmuje - są nie tylko znakiem sytuacji liminalnej lecz także umożliwiają konieczną w takiej sytuacji izo­ lację osób będących głównymi postaciami obrzędu. Podczas współza­ wodnictw często występują czynności wiązania węzłów, zaplatania włosów, opasywania, a także opozycyjne wobec nich czynności rozwiązywania, przecinania, rozrywania, rozciągania itp. Uczestnicy zawodów posługują się też innymi środkami symbolizującymi zmianę, przekraczanie granic. Spektakularnym przykładem są tu wyścigi konne, biegi, skoki przez ogień, linę lub kij i in. Wiele zachowań symbolizuje przejście od śmierci do życia, powrót do początku, będący warunkiem re-kreacjL Obok zachowań symbolicznych wy­ stępuje jednak niekiedy rzeczywista walka na śmierć i życie, a przynajmniej „do pierwszej krwi". W takich przypadkach można - moim zdaniem - rów­ nież mówić, iż zawody występują w roli ofiary dla duchów, bogów, Natury... Niektóre zachowania (wiązanie włosów koniom wyścigowym, smarowanie ciał oliwą przez zapaśników, nagradzanie zwycięzcy skórą owcy ofiarnej itp.) świadczą natomiast, jak sądzę, o zastępowaniu ofiar z ludzi lub zwierząt ofiarą symboliczną. O związkach zawodów z ofiarą świadczą ponadto: wspólny tym zachowaniom kontekst czasowo-sytuacyjny oraz potwierdzone przez źródła fakty składania w ofierze zwycięzców zawodów lub dopusz­ czanie do złożenia ofiary wyłącznie najlepszego zawodnika. Można mówić ponadto o podobieństwie symboliki, funkcji i celów współzawodnictw oraz składania ofiar. W obydwu przypadkach mamy też do czynienia z aktem, dzięki któremu - by użyć tu sformułowania E. Leacha, „następuje przenie­ sienie ciągu wydarzeń do następnego stadium". Dzięki ofierze i współzawodnictwom możliwy jest ponadto przekaz energii pomiędzy uczestnikami ob­ rzędu, a także - na różnych poziomach kosmosu. Wierzenia wyjaśniające cele organizacji poszczególnych rodzajów zawodów nasuwają także przy­ puszczenie, że energia uwalniana podczas zawodów zostaje przekształcona w różne formy materii. Zgodnie z ludowymi wierzeniami, re-kreacja życia poprzedzona jest sym­ bolicznym powrotem do początku, do śmierci i okresu płodowego, do stanu zawieszenia. Stan ten jest symbolizowany także przez odpowiednie zacho­ wania zawodników, np. naśladowanie zwierząt, nagość. Podział zawodni­ ków na grupy jest przy tym najczęściej zgodny z podziałami społeczno-terytorialnymi, te zaś odpowiadają organizacji przestrzennej świata. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 135 Materiały etnograficzne, a także folklorystyczne, wskazują na rolę za­ wodników w przywracaniu i utrzymaniu równowagi (w wymiarze społecz­ nym oraz kosmicznym). Szczególnie pożądane jest przywrócenie równowagi po śmierci członka rodziny lub np. przywódcy wspólnoty. W takich sytuaqach obserwujemy jednocześnie wzmożoną demonstrację znaków życia: ru­ chu, uczt, pijaństwa, darów a także ofiar i zawodów. Zachowania te pełnią jednocześnie funkcje magiczne. Są też elementem procesu komunikaqi. Współzawodnictwa, podobnie jak ofiara i inne działania magiczne, stają się środkiem oddziaływania na rzeczywistość, warunkują płodność Natury, bogactwo, niszcząc zarazem zło. Znamienny jest np. fakt, że broń (łuki, strzały, włócznie, miecze, oszczepy i in.) służąca zabijaniu przeciwnika (także w znaczeniu symbolicznym) odgrywa zarazem - w myśl ludowych wierzeń - zasadniczą rolę w magii płodności, kreacji. Udział w pobudzaniu życiodaj­ nych sił Natury, pomnażaniu bogactwa, ma też wiele innych form zawodów. Niektóre z nich (łucznictwo, rzucanie oszczepem, rozrywanie skóry zwierzę­ cej) wręcz interpretowane są jako symboliczny akt zapłodnienia. Warto ponadto zwrócić uwagę na powtarzalność pewnych wątków w mi­ tach kreacyjnych i zachowaniach zawodników. Przykładem mogą być czyn­ ności polegające na wydobywaniu określonych przedmiotów (np. monet lub kawałków srebra) z dna naczynia napełnionego kumysem, wspinanie się na słup i zjeżdżanie po linie, rozcieranie piasku w dłoniach, naśladowanie byków kopiących ziemię, rozciąganie przedmiotów, podnoszenie kamieni itp. W ten symboliczny sposób zawodnicy powtarzają akt kreacji. Walka zaś -jak wynika z mitów - jest nieodłącznym elementem dziejów świata, a kon­ flikty w świecie bogów poprzedzają konflikty w świecie człowieka, stają się ich prawzorem. W swojej pracy świadomie unikam stosowania terminu „sport", zastę­ pując go słowem „zawody" lub „współzawodnictwa". Takie postępowanie jest wynikiem niezbędnego, jak sądzę, kompromisu, próby połączenia róż­ nych sposobów widzenia badanych zachowań: mieszczącego się w tradycji azjatyckiej, z jednej strony, i charakterystycznego dla współczesnego Euro­ pejczyka, z drugiej. Z uwagi na geograficzny zakres pracy i oparcie jej na materiałach dotyczących kultury ludowej (głównie X I X i pocz. X X w.) właściwsze wydaje mi się używanie terminu „współzawodnictwa". Są one wprawdzie, podobnie jak dzisiejszy sport, zorganizowaną, tj. przebiegającą według określonych reguł, formą rywalizacji, jednakże - w odróżnieniu od współczesnego sportu - pełnią często funkcję magiczną, mają znaczenie rytualne, sakralne, a ich uczestnicy posługują się rozmaitymi środkami sym­ bolicznymi np. dla zaznaczenia sytuacji przejścia. Podobne zabiegi terminologiczne, mające na celu odróżnienie współ­ czesnego sportu od zawodów, które organizowano w przeszłości, stosowane są przez różnych badaczy. Ju. Łukaszin np. często, aczkolwiek nie zawsze konsekwentnie, używa w tym przypadku określenia „tradycyjne współza­ wodnictwa" lub „gry ludowe" (Lukashin 1980). A. Galicki z kolei, wprowadza �136 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ rozróżnienie między sportem ludowym (tradycyjnym) i współczesnym („czy­ stym"). Pisze on o wyścigach konnych, urządzanych przez Gruzinów pod­ czas obrzędów pogrzebowych. Jak nakazywała tradycja, zawody rozgry­ wano w górach. Ich uczestnicy zjeżdżali konno z wysokich partii gór po zboczach w doliny. Galicki podkreśla, że tę formę zawodów można dziś jeszcze spotkać w niektórych częściach Gruzji, występuje ona jednak poza kontekstem uroczystości pogrzebowych i ma czysto sportowe znaczenie (Galitsky 1980, s. 100). Przekonującym argumentem, przemawiającym za koniecznością i zasadnością stosowania terminu „sport" w ograniczonym zakresie są, moim zdaniem, uwagi G. Aijmera odnośnie do ceremonii (święta) łodzi-smoków. Te znane od wieków zawody organizowane są również obecnie w niektórych prowincjach Chin, jednakże w formie znacznie uproszczonej i zubożonej w stosunku do wzorów potwierdzonych przez źródła historyczne. Jak słusznie pisze Aijmer, współcześni badacze określają najczęściej wyścigi łodzi-smoków jako sport, tymczasem mamy tu do czynienia przede wszystkim z systemem symboli i zachowań symbolicznych stanowiących część tradycyjnej kultury społeczeństwa chińskiego (Aijmer 1964, s. 20). Należy również podkreślić, że pojęcie sportu, we współczesnym rozumie­ niu, zaczęło funkcjonować w Azji stosunkowo późno. Na szerszą skalę upowszechniło się ono na początku X X w. Zwraca na to np. uwagę Frederic, pisząc o japońskich zapasach sumo. Początkowo nie uchodziły one za sport, lecz były formą walki o znaczeniu sakralnym. Zawody urządzano w świątyni w ściśle określonych dniach. Z czasem dopiero sumo stało się rodzajem widowiska, które można było zorganizować w dowolnym miejscu i czasie (Frederic 1988, s. 207). Z materiałów, jakie zaprezentowałam w swoich pracach wynika wyraźnie, że znaczenie sakralne utraciło wiele form współzawodnictw, nie mówiąc o zubożeniu innych funkcji przypisywanych w przeszłości tego rodzaju zachowaniom. We współczesnych społeczeństwach wiedza o znaczeniu współzawod­ nictw i roli, jaką odgrywały one w kulturach ludów Azji jest znikoma. Za pośrednictwem licznych podręczników i środków masowego komunikowa­ nia upowszechnia się też przede wszystkim znajomość technik różnorodnych stylów walki (karate, aikido, judo, kung fu i in.) Tymczasem, jak starałam się wykazać, współzawodnictwa ludów Azji są o wiele bardziej różnorodne, bogatsze. Przypisywano im ponadto ważną rolę w procesie komunikaqi między człowiekiem i Naturą, światem bogów, duchów itp., a także moc organizowania nowego porządku społecznego i kosmicznego w momentach przełomu. Jako element magii i forma ofiary współzawodnictwa były także, zgodnie z ludowymi wierzeniami, środkiem decydującym w znacznym stop­ niu o warunkach ludzkiej egzystencji. Znaczenie nadawane współzawodnictwom wyjaśnia ich obecność w kontekście obrzędów przejścia, a także w innych sytuacjach granicznych. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 137 LITERATURA Aijmer G. 1964 The Dragon Boat Festival on the Hupeh-Hunan Plain, Central China. A Study in the Ceremonialism of the Transplantation of Rice, Stockholm. Ardzinba V.G. 1982 Rituály i mify drevnej Anatolii, Moskva. B a s h a m A. 1973 Indie, Warszawa. B a u e r H . , C a r l q u i s t S. 1974 Japanese Festivals, Tokyo. B a w d e n C.R. 1958 Two Mongols Texts Concerning Obo-Worship, „Oriens Extremus", vol. 5, Nr 1, s. 23-41. B o b r i n s k o j A.A. 1908 Gorcy verchov'ev Pjandža (vachancy i iskasimcy). Očerki by ta, Moskva. Bogoraz V.G. 1991 Material naja kultura čukčej, Moskva. B o y l e J.A. 1965 A Form of Horse Sacrifice Amongst the 13-13 Centuries Mongols, „Central Asiatic Journal", vol. 10, m 3-4. C a i l l o i s R. 1973 Żywioł i ład. Warszawa. C h a b r o s К. 1992 Beckoning Fortune. A Study of the Mongol Dalalga Ritual, Asiatische Forschungen, Bd 117, Wiesbaden. C h a n g a l o v M.N. 1958 Sobranie sočinenij, t. 1, Ulan Ude. D a š e v a N.B. 1984 К voprosu o tradicionnych prázdníkách v Burjatii, Polevye Issledovanija Instituta Etnografii 1980-1981, Moskva. D e r a n i y a g a l a P.E.P. 1959 Some Sinhala Combative, Field and Aquatic Sports and Games, Colombo. Dupree L. 1966 Aq Kupruk: a Town in North Afhanistan, American Universities Field Staff. Report Services, vol. 10, Nr 9, New York, s. 20-23. D ž u m a g u l o v A. 1959 Nekotorye obyčai i obrjady dorevoljucionnoj kirgizskoj semii, Izvestija A N K S S R , Serija Obščestvennych Nauk, t. 1, Frunze. E b e r h a r d W. 1942 Lokalkulturen im alten China, t. 1, Leiden. E l a š v i l i V.I. 1968 Iz istorii konnogo sporta v Gruzii. Chevsurskie skacki „cchen" vprošlom i nastojaščem, „Sovetskaja Étnografija", vol. 4, s. 104-109. E l i a d e M. 1974 Shamanism. Archaic Techniques of Ecstasy, Princeton University Press. 1988 Historia wierzeń i idei religijnych, t. 1, Warszawa. 1993 Traktat o historii religii, Warszawa. Etnografija 1980 Etnografija karakalpakov XIX i načala XX v. (materiały i issledovanija), Taškent. Frederic J. 1988 G a j e k J. 1934 Życie codzienne w Japonii u progu nowoczesności (1868-1912), Warszawa. Kogut w wierzeniach ludowych, Lwów, A T N we Lwowie, Dz. I I , t. 13, z. 2. �138 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ G a l i t s k y A. 1980 Caucasian Folk Games, [w:] National Folk Sports in the USRR, Moscow, s. 88-110. G i r a r d R. 1987 Kozioł ofiarny, Łódź. G r a n t M. 1980 Gladiatorzy, Wrocław. H e e s t e r m a n J.C. 1957 The Ancient Indian Royal Consecration, S. Gravenhage. Herodot 1959 Dzieje, t. 1, Warszawa. H u i z i n g a J. 1985 Homo ludens. Zabawa jako źródło kultury, Warszawa. I l m i n s k i j N.I. 1861 Drevnij oby čaj raspredelenija kuskov mjasa sochranivšijsja u kirgizov, Izvestija Archeologičeskogo Obščestva, t. 2, SPb. I o n o v a Ju.V. 1989 Simvoly v sezonnych obr jadach seVskich obščin Korei (konec XIX-načal о XX v.), [w:] Ětnograflčeskoe izučenie znakových sredstv kultury, Leningrad, s. 189-204. Istorija i kul'tur a 1987 Istorija i kul'tura čukčej. Istoriko-étnografičeskie očerki, Leningrad. Its R.F. 1960 Miao. Istoriko-ětnograflčeskij očerk, Trudy Instituta Etnografii, Moskwa, t. 60. I v a n o v V.V. 1989 Problemy étnosemiotiki, [w:] Ětnograflčeskoe izučenije znakových sredstv kultury, Leningrad, s. 38-62. K a b z i ń s k a - S t a w a r z I. 1987 Eriin Gurvaan Naadam - Three Games of the Men in Mongolia, „Etimología Polona", vol. 13, s.45-39. 1991a Games of Mongolian Shepherds, Warszawa. 1991b Sport w kulturach ludów Azji - kolejna dziedzina deficytowa etnografii, „Etno­ grafia Polska", t. 35, z. 1, s. 173-191. 1992 Nic w przyrodzie nie ginie, „Etnografia Polska", t. 36, z. 1, s. 135-159. 1993 Współzawodnictwa w sytuacjach granicznych. Część I, „Etnografia Polska", t. 37, z. 1, s. 93-164. 1994 Współzawodnictwa w sytuacjach granicznych. Część II, „Etnografia Polska", t. 38, z. 1-2, s. 187-218. K a r m y š e v a B.Ch. 1987 К voprosu o kuVtovom značenii konnych igr w Srednej Azii, [w:] Prošloe Srednej Azii, Dušanbe, s. 231-142. K a t a n o v N.F. 1932 Volkskundliche Texte aus Ost-Türkistan, aus dem Nachlass von N.Th. Katanov.. Berlin. Leach E. 1961 Rethinking Anthropology, Warszawa. 1976 Culture and Communication, Cambridge. L e a c h E . , G r e i m a s A. 1989 Rytuał i narracja, Warszawa. L e s k o v á S.G. 1974 StreVba iz luka i upravlenija kolesnicy v obrjadovoj pesne drevnego Kitaja [w:] Teoretičeskie problemy izučenija literatur Dal'nego Vostoka, Moskva, s. 12-18. L e v š i n A.I. 1832 Opisanie kirgiz-kazačich iii kirgiz-kajsackich ord i stepej. Cz.3. Ětnografičeskie izvestija, SPb. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 139 L u k a s h i n Iu 1980 In the Kazakh Steppes, Uzbek Valleys and Tajik Mountains, [w:] National Folk Sports in the USSR, Moscow, s. 111-118. Mauss M. 1973 Socjologia i antropologia, Warszawa. M a z a h e r i A. 1972 Życie codzienne muzułmanów w średniowieczu (X-XIII w.), Warszawa. Men-gu-yu 1985 Me-gu-yu mu-tsi. Zapiski o mongolskich kočevjach, Leningrad. Michajlov T.M. 1980 Iz istorii burjatskogo šamanizma, Novosibirsk. M o l o d y c h I.A., K u l a k o v P.E. 1896 Illjustrirovannoe opisanie by ta seVskogo naselenija Irkutskoj gubernii, SPb. N e k l j u d o v S.Ju. 1977 O funkionalno-semantičeskoj prirode znaka v povestvovatel'nom folklore, [w:] Semiotika i obšcestvennoe tvorčestvo, Moskva, s. 193-228. N e s t e r o v S.P. 1990 Kon' v kultach tjurkojazyčnych plemen Centralnej Azii v epochu srednevekov'ja, Novosibirsk. N i k i t i n a M.I. 1982 Drevnjaja korejskaja poezija v svjazi s ritualom i mifom, Novosibirsk. N o v i k E.S. 1984 Obrjad i folklor v sibirskom šamanizme, Moskva. O b e z b e r d y e v К. 1962 Materiały po etnografii twkmen-sarykov Pendinskogo oazisa, Trudy Instituía Istorii, Archeologii i Etnografii A N Turkmenskoj SSR, t. 6, s. 111-182. P a n n i k a r R. 1988 Czas i historia w tradycji indyjskiej: Kala i karman, [w:] Czas w kulturze, War­ szawa, s. 111-138. Pismo święte 1988 Pismo święte Starego i Nowego Testamentu. Biblia Tysiąclecia, Warszawa, wyd. I V . P j a s e c k i j P.Ja. 1880 Pu tesestvie po Kitaju v 1874-1875 gg (čerez Sibiř, Mongoliju, Vostocnyj, Srednij i Severo-Zapadnyj Kitaj), t. 1-2, SPb. P o t a n i n a A.V. 1895 Iz putešestvij po vostočnoj Sibiři, Mongolii, Tibetu i Kitaju, Moskva. Potapov L.P. 1951 Drevnij obyčaj otražajuščij pervobytno-obščinnyj byt kočevnikov, Tjurkskij sbornik, Leningrad, t. 1, s. 164-175. R e v u n e n k o v a E.V. 1980 Detskie igry v sovremennoj Malajzji kak is toč nik dlja izučenija šamanskogo rituala, [w:] Narody Malajzji i Zapadnoj Indonezii, Moskva. Rigweda 1983 Rigweda. Mandaly I-TV, Moskva. R o c k h i l l W.W. 1891 Land of the Lamas, New York. R o u x J.-P. 1963 La mort chez les peuples ahaiques anciens et medié vaux d'apres les documents ecrits, Paris. Š a c h a n o v a N.Ż. 1989 Simvoličeskoe aspekty tradicionnoj svadebnoj trapezy kazachov, [w:] ĚtnografiČeskoe izučenie znakových sredstv kultury, Leningrad 1989, s. 176-188. S a g a l a e v A.M., O k t j a b r ' s k a j a LV. 1990 Tradicionnoe mirovozzrenie tjurkov Južnoj Sibiři. Znak i ritual, Novosibirsk. �140 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Serruys H. 1974 Kumiss Ceremonies and Horse Races. Three Mongolian Texts, Asiatische Forschungen, Bd 37, Wiesbaden. S i e r o s z e w s k i W. 1935 Dwanaście lat w kraju Jakutów, 1.1—2, Warszawa. Simakov G.N. 1984 Obščestvennye funkcii kirgizskich narodnych razvlecenij v konce XIX - načale XX v., Leningrad. Stutley M.J. 1977a Dictionary of Hinduism, Its Mythology, Folklore and Development, 1500 B.C. - A.D. 1500, Bombay. Tatar M . 1976 Two Mongol Texsts Concerning the Cult of the Mountains, „Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae", vol. 30, No 1, s. 1-58. T a t a r z y ń s k a I. 1975 Mesir - tureckie święto wiosny, „Przegląd Orientalistyczny", nr 3, s. 75-77. T o k a r e v S.A. 1964 Rannie formy religii, Moskva. T o l s t o v S.P. 1948 Drevnij Chorezm, Moskva. Tryjarski E. 1991 Zwyczaje pogrzebowe ludów tureckich na tle ich wierzeń, Warszawa. Tum Li-Ch'en 1965 Annual Customs and Festivals in Peking, Hong Kong. W a s i l e w s k i J.S. 1989 Tabu a paradygmaty etnologii, Warszawa. Wasiliew L. 1974 Kulty, religie i tradycje Chin, Warszawa. V d o v i n I.S. 1973 Očerki étničeskoj is torii korjakov, Leningrad. 1975 OČerki is torii i etnografii čukčej, Moskva. Viktorova L.L. 1980 Mongoly. Proischoždenie národa i is toki kultury, Moskva. Ż o r n i c k a j a M.Ja. 1975 Narodnye igry čukčej i éskimosov, Polevye Issledovanija Instituta Etnografii A N SSSR, Moskva, s. 28-36. IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ COMPETITIONS I N L I M I N A L SITUATIONS. PART III Summary This is the last of the series of three articles on the role and meaning of competitions and games in the culture of Asiatic peoples. In this one the author points at the connection between competition and sacrifice. It has been proved by their common temporal and situational context and similarity of functions and aims. There are data which prove that the competitiors themselves (both men and animals) play the role of sacrifice. The role of objects used in competitions (e.g. balls) can be defined in the same way. The author provided the data both from literature and from her own fieldwork in Mongolia. All they reveal the analogy of time and place of competition games and sacrifice rituals. First of all they take place by rites of �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 141 passage of the life and annual cycle. Their participants are priests and laymen as well. Sacrifice usually precedes competitions although sometimes it might happen the Žhornitskaya other way round. According to Žhornitskaya the Chukches used to begin, to "open", a ceremony with races. In other cases sacrifice ceremony divided two different forms of competitions. By the lamas of western Mongolia the sacrifice for local spirits was preceded by competitions, a kind of examination checking the knowledge of sacred texts by the lower-rank lamas. After sacrifice ceremony wrestling followed. Competition and sacrifice may also be simultaneous, like in "dragon boat festival" when big racing boats are accompanied by small ones carrying food intended to be sacrificed to ancestral spirits. According to Chinese beliefs the festival originated from sacrifice ceremonies. A particular fact is worth noticing: while many sacrifice rituals come without competitions, competition games are always accomapanied by sacrifices. Some of the author's material indicate that in ancient times the role of sacrifice could have been played by the competition themselves. She suggests that one of the main purposes of the competitions might have been the appointment of the "scapegoat". The connection between ball games and horse polo and sacrifices has been confirmed by some other studies. Evidence can also be found in ethnographical data from the end of the 19th and the beginning of the 20th century. The Mia o's sacrifices for their ancestors were the bufTalloes which had won the fight held at the harvest festival. Cock-fight, so popular among many Asiatic peoples, could have had the meaning of sacrifice too. The same meaning may be attached to the Kirghiz competitions called "the tearing apart of a buck" (Afgh. "buzkashi"). The author says that it is probable, although hardly possible to be proved directly, that appointment of the sacrifice could really have been one of the aims of the competitions. Some of the evidence can be some customs recorded in the data: the winner was rewarded with the hide of the sacrificial sheep (e.g. by the Buryats) the wrestlers' bodies were oiled with olive oil before the fight (common by Turkish peoples). Crickets in cricket-fights organized for example by the Chinese were afterwards placed in glass vases beside the sacrifice bowls. In many societies winners of the competitions played the role of mediators between the local community (mainly with clan organization) and the Nature, deities, spirits etc. In China the best archers were allowed to make sacrifice. In Mongolia the winning wrestler offered to Nature the food he had got as a reward. After competitions common feasts were held for the local clan communities. The winning competitors used to distribute food. Feasts were sup­ posed to express the actual unity of the group as well as the symbolic original community. The winners were symbolic mediators, the same was the meaning of food. Much attention was given in the author's study to magical functions of both competitions and sacrifice. Their particular role was also to restore the state of equilibrium disturbed by particular events: death in the family or turning-points in the annual cycle. They are similar to the purposes of other magical acts. According to folk beliefs confirmed in the ethnographic data from different places in Asia - both competitions and sacrifice rites were supposed to cause the exchange of valuable goods between people and the powers determining people's existence. The discussed rituals were also believed to stimulate the Nature's energy and to bring about the increase of material resources, longevity, good health, numerous offspring and other values. Energy released by the competitions is demonstrated by the participants and manifests itself in material forms. Another dimension of competitions, sacrifice rituals and other magical acts is that of communications - both within social community and between people and deities, ancestral spirits, the Nature etc. Remarkable is the role of music accompanying these acts. Various messages are transmitted by particular behaviour of the competitors. These issues have been discussed in the first part of the article ("Etnografía Polska", vol. 37: 1993, Nr 1). Magical functions of the competitions have been studied in a more detailed way in the second part ("Etnografia Polska", vol. 38: 1994, Nr 1-2). Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek �INSTIWXE OF THE HISTORY- ОД MATERIAL CULTURE POLISH ACADEMY OF SCIENCES THE LIBRARY OF POLISH ETHNOGRAPHY !\W>\ \ GAMES К \1Г/,1\ЯКЛ-81 OF * WWW/. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f44bc6bc66258a32c072dd4a9276e5d5.pdf 4666afee6b8c577f70e8c5e179cca7a3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1566 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1449 Title A name given to the resource Recenzje i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39, s.243-295 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E I O M Ó W I E N I A „Etnografia Polska", t. XXXIX: 1995, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 Krystyna Romaniszyn, Świat gospodarek ludzkich, Kraków 1994, Uniwer­ sytet Jagielloński, ss. 147 Antropologia społeczna jest dyscypliną, która w sposób wiążący, w nie­ których przypadkach nawet decydujący, określiła zrąb naszej wiedzy o kul­ turze i zachowaniach ludzkich. Wypowiedziała się nie tylko na temat „animale sociále" czy „zoon politicón" - człowieka społecznego i twórcy ustro­ jów politycznych, tak jak socjologia, nie tylko o „homo religiosus" - istocie 0 transcendentnej wyobraźni, twórcy wierzeń i rytuałów religijnych i magicz­ nych, ale także o przyziemnym (czy też, jak chcą niektórzy antropologowie, nie tak bardzo przyziemnym) „homo faber" - człowieku twórcy narzędzi 1 dóbr materialnych, zaspokajających jego potrzeby materialne i związanych z nimi formach współdziałania, tworzących w sumie system ekonomiczny danego społeczeństwa. Ten aspekt życia ludów pierwotnych przyciągał po­ czątkowo niewielką uwagę etnografów czy antropologów, których frapo­ wały w pierwszym rzędzie niezwykłe przejawy kultury pierwotnej, otoczone aurą niesamowitości obrzędy magiczne, pikanteria i ekscentryczność zwy­ czajów seksualnych, niezwykłość i oryginalność pierwotnej sztuki i in. Bada­ nia nad gospodarką ograniczały się początkowo do opisów wytworów kul­ tury materialnej i technologii. W znacznie mniejszym stopniu przedmiotem uwagi etnografów był sam system ekonomiczny jako powiązana całość rzą­ dząca się sobie właściwym zespołem reguł i zasad. Stosunkowo późno wy­ odrębnia się na Zachodzie rozwinięta już dziś poddyscyplina antropologii społecznej, zwana antropologią ekonomiczną. Ma ona za sobą dość długi okres sporów i dysput teoretycznych, ustaleń, które niewątpliwie wniosły liczący się wkład do ogólnej teorii ekonomicznej, choć kwestia relacji antro­ pologii ekonomicznej i formalnej ekonomii, choć kwestia relacji antropologii ekonomicznej i formalnej ekonomii pozostaje po dziś dzień nie do końca rozstrzygnięta. W Polsce osiągnięcia antropologów w tej dziedzinie znane są głównie z dwóch przetłumaczonych na język polski prac Bronisława Malinow­ skiego: Ogrody koralowe i ich magia (Dzieła, t. 4, Warszawa 1986) oraz Argonauci Zachodniego Pacyfiku (Dzieła, t. 3, Warszawa 1987). Obie te prace ukazują jednak raczej uwikłanie systemu ekonomicznego w szerszą strukturę społeczną, jego powiązania i zależność od systemu pokrewieństwa, hierarchii rangi czy też związek z rytuałami i wierzeniami magicznymi, sztuką i estetyką. Ukazują raczej jak działa i funkcjonuje kultura społeczeństwa plemiennego �244 RECENZJE I OMÓWIENIA jako całość, aniżeli zasady rządzące samym systemem ekonomicznym. Próbę odniesienia danych etnograficznych dotyczących gospodarki pierwotnej do ogólnej teorii ekonomicznej zawdzięczamy natomiast dwóm innym autorom, których twórczość jest u nas mniej znana (z uwagi na brak przekładów) - Amerykaninowi Johnowi Melville Herskovitsowi (1952) oraz Brytyjczy­ kowi - wybitnemu uczniowi Malinowskiego, Raymondowi Firthowi (1939, 1946 a, b). Od momentu ukazania się ich pomnikowych dzieł antropologia ekonomiczna rozwinęła się znacznie, przechodząc kolejne etapy teoretycznego rozwoju od formalizmu, poprzez substantywizm, antropologię marksistowską aż do antropologii symbolicznej. Są to jednak dzieje również w nikłym stopniu znane czytelnikowi polskiemu. Dlatego też z dużym zadowoleniem i zainteresowaniem należy przyjąć recenzowaną tu pracę Krystyny Romaniszyn, dającą zarys dziejów tego problemu i stanowiącą kolejną próbę uprzystępnienia czytelnikowi polskiemu zdobyczy klasycznej i najnowszej antropologii społecz­ nej. Podobnego dzieła, w odniesieniu do koncepcji struktury społecznej, dokonała Mariola Flis (1988) uprzystępniając nam mało znane osiągnięcia socjologiczne brytyjskiej szkoły funkcjonalnej, a głównie jej strukturalno-funkcjonalnego odłamu, wywodzącego się od Alfreda Reginalda Radclife-Browna. Ośrodek krakowski, obok lubelskiego i poznańskiego, stanowi dziś główną antroplogiczną placówkę uniwersytecką, kontynuując i uprzy­ stępniając czytelnikowi polskiemu zdobycze zachodniej antropologii społecznej i kulturowej (por. Literatura). Zasadniczym zarzutem, jaki wysuwano pod adresem antropologicznych koncepcji gospodarki - pisze autorka - był fakt, że niektórzy antropologo­ wie zwykli byli sprowadzać istotę gospodarki do „zasady ekonomicznej racjonalności", w myśl której człowiek wybiera zawsze taką strategię działa­ nia, jaka zapowiada uzyskanie maksymalnych korzyści materialnych. Moż­ na tu argumentować, że było to stanowisko w pierwszym rzędzie ekonomi­ stów, a nie antropologów i że zarówno Malinowski, jak też może w mniej­ szym stopniu Raymond Firth ostro z taką koncepcją polemizowali, dostar­ czając licznych dowodów na to, że tzw. „człowiek ekonomiczny" kierujący się w swych działaniach motywem czystego zysku ekonomicznego, jest iluzją wymyśloną przez gabinetowych uczonych w nikłym stopniu znających realia kulturowe i społeczne kontekst działań ekonomicznych. Ten ostatni w naj­ większym stopniu decyduje o tym, jak będzie przebiegać działalność ekono­ miczna, czy będzie ona nastawiona na maksymalizację zysku, czy głównym jej celem będzie podtrzymywanie zasad i stabilności struktury społecznej (por. np. trobriandzkie dary urigubu dla męża i rodziny siostry). W wielu społeczeństwach pierwotnych istnieją specjalne mechanizmy wyrównawcze, których celem jest utrzymanie stanu „demokratycznego ubóstwa" i zapobie­ żenie nadmiernemu bogaceniu się jednostek (s. 41-42). Dlatego poglądy niektórych autorów umniejszających różnice pomiędzy gospodarką tradycyjną (plemienną czy chłopską), a rozwiniętą (społeczeństw industrialnych) zostały później zakwestionowane przez wielu uczonych. Wśród �RECENZJE I OMÓWIENIA 245 nich na czoło wysuwa się Karl Polyanyi. Autor ten stwierdza istotną odmien­ ność gospodarki tradycyjnej i rynkowej, i z zaangażowaniem przeprowadza krytykę tej ostatniej. Jego uczniem i zagorzałym zwolennikiem był G. Dalton. Według koncepcji „substantywistycznej", której Polyanyi jest twórcą i głównym adherentem, istotą gospodarki tradycyjnej jest fakt uzależnienia egzystencji jednostki od środowiska naturalnego i od pozostałych jednostek (s. 47). Analiza w kategoriach podaży i popytu czy też w kategoriach rac­ jonalnego ekonomicznego wyboru jest dla tych typów gospodarki nieprzy­ datna. Takie jest stanowisko „substantywistów", podczas gdy „formaliści" uważają reguły analizy wypracowane na gruncie ekonomii zachodniej za przydatne dla analizy wszelkich typów gospodarki. „Substantywiści" kładą przede wszystkim nacisk na badanie form wy­ miany ekonomicznej, która, w ich przekonaniu, w pierwszym rzędzie konstytuje i scala system ekonomiczny. Polyanyi wyróżnia trzy podstawowe typy wymiany: wymianę odwzajemnioną, redystrybucję i wymianę rynkową. Ta ostatnia obca jest gospodarkom tradycyjnym lub występuje tam jedynie w zalążkowej formie. Głównym zarzutem, jaki wysuwano pod adresem „substantywistów", przede wszystkim ze strony antropologów marksistow­ skich, było pomijanie w rozważaniach tych pierwszych całej sfery produkcji, co prowadziło do koncentrowania się wyłącznie na problemach mikrogospodarczych (z pominięciem makrogospodarczych). Według koncepcji „substantywistów", gospodarka tradycyjna zawieszo­ na jest niejako w środowisku instytucji społecznych pełniących różnorodne funkcje, nie tylko gospodarcze, ale także społeczne, magiczno-religijne, estetyczne. Dlatego trudno jest tam wyabstrahować system ekonomiczny z całokształtu działań społecznych, a gospodarka jawi się jako jeden z różno­ rodnych aspektów kultury, niekoniecznie dominujący, a nade wszystko nie­ koniecznie determinujący. W gospodarce „formalnej", rynkowej, system gospodarczy wyodrębnia się natomiast w samodzielną w dużej mierze funkqonalna całość „atakującą" wszystkie pozostałe instytuqe społeczeństwa (s. 49). Jest to różnica jakościowa i decydująca. Równocześnie Polyanyi przeprowadza pewną idealizaqe gospodarki trady­ cyjnej, w której motywowi zaspokajania potrzeb egzystencjalnych towarzyszyć mają postawy altruistyczne, przeciwstawne egoistycznej pogoni za zyskiem w społeczeństwach rozwiniętych (s. 51). Wysuwa on utopijną wizję „szlachetne­ go dzikiego", zapoznając oczywisty skądinąd fakt, że zasada „do ut des" (zasada wzajemności) nie wyklucza działań agresywnych i egoistycznych. Poza tym Polyanyi nie uwzględnia faktu zróżnicowania gospodarek trady­ cyjnych oraz ich zależności od środowiska naturalnego. Na pewno inne zasady obowiązywać będą w społeczeństwach zbieraczy i łowców, a inne wśród pa­ sterzy i rolników. Nie uwzględnia też faktu niepewności bytu, braku pożywienia, zagrożenia głodem, nieumiejętności magazynowania i przechowywania żyw­ ności. Czynniki ekologiczne wpływające na ograniczenia produkqi mogą tu więc wywierać decydujący wpływ na charakter systemu ekonomicznego. �246 RECENZJE I OMÓWIENIA Toteż wyidealizowana koncepcja „szlachetnego dzikiego" zarysowana przez Polyanego spotkała się z ostrą krytyką. Szczególnie ostro rozprawił się z nią Leopold Pospisil, który swoimi badaniami nad plemieniem Kapaul z Nowej Gwinei udowodnił, że człowiek pierwotny może w równym stopniu, co cywilizowany kierować się w swoich działaniach gospodarczych moty­ wem czystego i maksymalnego zysku ekonomicznego. Wskazał na występo­ wanie u tych plemion gospodarki pieniężnej, rynkowej i komercjalnej. Do podobnych wniosków doszła Mary Douglas (1982) w swojej pracy na temat systemów pieniężnych społeczeństw pierwotnych, udowadniając, że racjonal­ ne kalkulacja nie jest obca społeczeństwom pierwotnym. Substantywizm Polyanyego i Daltona określany jest często jako neofunkcjonalizm. Stanowisku temu zarzucano przede wszystkim przecenianie znaczenia instytucji społecznych w określaniu gospodarki i niedocenianie czysto ekonomicznych pobudek działalności, racjonalnych kalkulacji oraz - co szczególnie istotne dla tych typów gospodarki - osadzenia ich w środo­ wisku naturalnym, od którego są uzależnione. Reasumując można powiedzieć, że spór pomiędzy substantywistami a formalistami sprowadzałby się, najogólniej rzecz biorąc do tego, że przyjęty przez formalistów sposób analizy (np. Le Claire) ujmuje struktury gospodarcze jako autonomiczne i niezależne od systemu społecznego i dąży do odkrywania wewnętrznych praw rządzących funkcjonowaniem samego systemu ekonomicz­ nego, podczas gdy w ujęciu substantywistów nie da się wyabstrahować systemów ekonomicznych z całokształtu struktury społecznej. Ten spór w łonie antropologii ekonomicznej należy już do jej historii. Okazał się jednak instruktywny dla budowy teorii i oddziałał ożywczo na rozwój antropologii, uświadamiając antropologom wagę uogólniania, wiążą­ cych się z nim pułapek i niebezpieczeństw, ale także twórczych możliwości. Jest to przykład szczególnie instruktywny dla sposobu budowy teorii, z którego „teoretycy" mogą bez wątpienia wyciągnąć pouczające wnioski. Dlatego rozważania autorki na temat podstawowych różnic w „strategii budowy teorii" pomiędzy substantywistami a formalistami uznać należy za szczególnie cenne (s. 65-70). Podkreśla ona komplementarność tych teorii poruszających się na różnych poziomach rzeczywistości społecznej (substantywiści koncentrują się na tym co empiryczne, formaliści na tym co logiczne), wskazuje też na potrzebę pluralizmu w sferze teorii, który to fakt wielokrotnie podkreślałam w różnych miejscach (patrz: Olszewska-Dyoniziak 1991, s. 260; 1994, s. 168). Zarysowany powyżej spór ma już dziś charakter historyczny, także ze względu na zmiany, jakim współcześnie zaczyna podlegać gospodarka trady­ cyjna kiedy obserwuje się „chłopienie dzikich" i „proletaryzację chłopów", a różniące pomiędzy odmiennymi typami gospodarek zaczynają się zacierać. Próbą pogodzenia tych przeciwstawnych stanowisk jest tzw. „nowa antro­ pologia ekonomiczna", wykorzystująca założenia materializmu historycznego do analizy wszelkich typów gospodarki. Neomarksiści zarzucali poprzednim stanowiskom brak wypracowania odrębnej teorii systemów ekonomicznych r �RECENZJE I OMÓWIENIA 247 i ograniczanie się do przedstawiania empirycznych realiów mieszczących się na poziomie opisu. By przezwyciężyć tę tendenqe antropologowie marksistowscy, tacy jak Claude Meillasoux, Maurice Godelier, George Dupre, Pierre Ray czy Emanuel Ferana wkraczają z gotową teorią, jakiej dostarczył materializm historyczny. Interesuje ich „sposób produkcji", „formy produkcji", „stosunki produkcji", problem wyzysku, „klas" etc. Podstawowymi pytaniami, na jakie starają się odpowiedzieć, są: „kto pracuje?", „dla kogo?", „co dzieje się z wytworzonym produktem?", „kto sprawuje kontrolę nad dystrybucją?" , jak odtwarza się system gospodarczy?", etc. (s. 85). Marksiści definiują gospodarkę głównie poprzez sposób produkcji (np. społeczeństwa kapitalistyczne, lennicze, krewniacze, czy też zbieracko-łowieckie, pasterskie, rolnicze, przemysłowe), kładąc jednak główny nacisk na badanie roli stosunków produkcji w określaniu charakteru systemu ekono­ micznego. Podejmują problematykę przemian formacji społeczno-ekonomicznych i próbują zaadoptować pojęcia wypracowane na gruncie teorii marksistowskiej do badania transformacji, jakim podlegają pod wpływem dominującego sektora kapitalistycznego gospodarki niekapitalistyczne, „pe­ ryferyjne". Dlatego głównym przedmiotem swych analiz czynią problemy gospodarcze Trzeciego Świata oraz ekspansji zachodnio-europejskiego i amerykańskiego kapitalizmu na tereny, którym dotąd właściwe były trady­ cyjne systemy gospodarki. Proces ten opisują neomarksiści na ogół jako prowadzący do eksploatacji, wyzysku i degeneracji tych społeczeństw. Jest to tzw. peryferyjny kapitalizm z jego nędzą, degeneracją. Daleko bardziej optymistycznie widzą ten proces moderniści zakładając, że jest to tylko droga, etap przejściowy, do pełnej transformacji i pomyślnego rozwoju. Na szczególną uwagę zasługuje fakt, że neomarksiści, tacy jak np. Maurice Godelier, przykładają szczególną wagę do roli stosunków pokrewieństwa w określaniu prymitywnych systemów ekonomicznych, co mieści się w tradyqi antropologii społecznej. Znana jest np. teza Godeliera, że stosunki pokrewień­ stwa stanowią zarówno bazę jak i nadbudowę. Godelier sytuuje zatem stosunki produkqi poza domeną samej gospodarki w szerszej strukturze społecznej, przez co nie uznaje gospodarki za jedyny czynnik determinujący i wyjaśniający pozostałe aspekty społeczeństwa i kultury (Godelier 1973, s. 93). Wreszcie całkowicie nową interpretację systemów ekonomicznych pro­ ponuje S. Gudeman, który reprezentuje tzw. kognitywny czy symboliczny nurt w antropologii ekonomicznej kładąc nacisk na to, że wszelkie wzory działalności ekonomicznej, a więc produkcja, dystrybucja, wymiana i kon­ sumpcja podlegają kulturowemu modelowaniu i są tworami społecznymi, kulturowymi i historycznymi zarazem. Stanowisko Gudemana jest na wskroś relatywistyczne, zakłada on fakt kulturowego modelowania gospodarki i ogranicza jej interpretację do wska­ zania jej kognitywnego i symbolicznego aspektu. Wprowadza kategorie „modelu lokalnego" i „modelu uniwersalnego", których empiryczne desygnaty mają być przedmiotem badań antropologicznych. Ten kognitywny, �248 RECENZJE I OMÓWIENIA wyobrażeniowy aspekt można byłoby uznać za najbardziej dynamiczny i dynamizujący sferę gospodarki. Na jej kształt wpływają bowiem w decydu­ jący sposób zmiany wzorów normatywnych, wiedzy, wyobrażeń, wierzeń in. Józef Niżnik proponuje, aby te elementy nazwać „symbolicznym univer­ sum gospodarki", które informuje zarówno o jej złożoności i wieloelementowości, jak też o jej swoistym uporządkowaniu. Na „symboliczne universum gospodarki" składają się zarówno elementy kognitywne - „co się wie", jak też elementy normatywne, aksjologiczne - „co się uznaje za właściwe". J. Rosická w swojej pracy O wyobraźni eko­ nomicznej Polaków (Kraków 1991) wskazuje właśnie, w jaki sposób i w ja­ kim stopniu idee, wiedza, przekonania na temat gospodarki wpływają na wybory i organizują działania gospodarcze. Zainicjowała ona w ten sposób wart kontynuowania kierunek badań nad świadomością ekonomiczną jed­ nostek i społeczeństw. Krystyna Romaniszyn natomiast wyodrębnia w hi­ storii antropologii ekonomicznej cztery główne opcje teoretyczne: forma­ lizm, substantywizm, neomarksizm i antropologię symboliczną. Formalizm interpretuje gospodarkę w kategoriach działań jednostko­ wych opartych na logicznym wyborze zmierzającym do maksymalizacji zy­ sku rozpatrywanego zarówno z punktu widzenia jednostki jak i zbiorowości. Substantywizm i marksizm, choć tak bardzo się różnią między sobą, kładą nacisk na społeczny aspekt rzeczywistości gospodarczej. Substanty­ wizm zmierza do ukazania wielostronnych powiązań gospodarki z innymi dziedzinami kultury i osadzenia jej w całokształcie systemu społecznego. Marksizm kładzie nacisk na stosunki produkcji i wiążące się pośrednio z nimi zmiany formacji społeczno-ekonomicznych. Analiza symboliczna ukazuje rzeczywistość gospodarczą poprzez pryz­ mat funkcjonujących na jej temat idei i wyobrażeń, które w niemniejszym stopniu określają ludzkie wybory niż zasada racjonalności czy wymogi struktury społecznej. Wielość stanowisk teoretycznych w kwestii gospodarki wskazuje niezbi­ cie, z jak złożonym i wieloaspektowym typem rzeczywistości mamy do czynienia. Można ją sobie wyobrazić jako przecinanie się czterech głównych płaszczyzn: habitatu czyli środowiska naturalnego, płaszczyzny społecznej, płaszczyzny symbolicznej i płaszczyzny jednostkowej. Nie jest ona z tych elementów złożona, lecz wszystkie one na nią oddziaływują. Proponowany przez autorkę model gospodarki nie jest budowany wokół osi kultura - natura czy też wokół kategorii „potrzeb", jak w antropologii funkcjonalnej Malinowskiego. W proponowanym modelu gospodarka jawi się jako określona całość, w której przecinają się różne płaszczyzny. Dlatego model ten wolny jest od wszelkiego redukcjonizmu. Nie absolutyzuje jed­ nego wymiaru rzeczywistości lecz podkreśla współwystępowanie wielu z nich. Dopuszcza też komplementarność i równoprawność różnych opcji teoretycznych. Przyjmuje się tu, że odmienne teorie nie tyle „znoszą się" (jak to na ogół chętnie przyjmują teoretycy), ale uzupełniają. Ten „programowy �RECENZJE I OMÓWIENIA 249 eklektyzm" nie jest czymś ujemnym - pozwala bowiem ukazać różnorod­ ność i wielość problemów badawczych, co umożliwia wszechstronne i pełne oświetlenie zagadnienia. I w tym, w moim przekonaniu, należy upatrywać w pierwszym rzędzie walor tego typu podejścia. Co dzieje się zatem z antropologią ekonomiczną współcześnie, gdy zani­ kać zaczyna dotychczasowy przedmiot jej badań, jakim byly tradycyjne typy gospodarek? Przemiany, jakim zaczynają one ulegać współcześnie rodzą nową sytuację egzystencjalną, a w ślad za nią tworzą się przesłanki do wyłonienia nowych stanowsisk teoretycznych. W dobie współczesnej zaczy­ nają się rozwijać badania nad tzw. gospodarką nieformalną. Ich pionierem był Karl Hart. Wprowadził on pojęcie gospodarki formalnej i nieformalnej. Ten drugi nurt gospodarczy rozwijający się jako przejaw nieudanych do końca prób transformacji gospodarki tradycyjnej w kapitalistyczną przycią­ ga jego szczególną uwagę. Określa go jako „czarny", „drugi", „podziemny" czy „alternatywny" sektor gospodarki - a jego przejawami są przede wszyst­ kim: drobna wytwórczość i drobny handel (w tym także uliczny). Oba typy działalności, które dokonują się niejako w kulturowej czy „legislacyjnej" próżni, stanowią próbę wyrwania się różnych jednostek z zależności i rygo­ rów obowiązujących w dotychczasowych miejscach pracy, a także próbę wyrwania się z nędzy i ubóstwa i polepszenia własnej sytuacji materialnej. Chociaż owa „legislacyjna próżnia" stwarza dogodne warunki do szerzenia się różnego rodzaju afer gospodarczych, stanowić może jednak równocześnie dogodne warunki do wyzwalania się jednostkowych inicjatyw w zakresie organizowania sobie pracy i środków utrzymania w warunkach przymuso­ wych. Szczególnie instruktywnego przykładu dostarczają tu sytuacje, jakie zrodziły się w okresie transformacji w krajach byłego obozu wschodniego, świadczące też być może o przełamywaniu zrodzonych w warunkach real­ nego socjalizmu wzorów „wyuczonej niezaradności". Problem to oczywiście 0 wiele bardziej złożony i wielowątkowy. Interesująco pisze na ten temat autorka w zakończeniu pracy (s. 129-138) analizując sytuacje w Indiach, Chinach, Ameryce Łacińskiej, byłym ZSRR i in. Kończąc, należałoby pogratulować autorce. Na podstawie dobrze dobranej 1 reprezentatywnej literatury przedmiotu dokonała ona trafnej syntezy mało znanej u nas problematyki, znakomicie, w klarowny i przejrzysty sposób, przedstawiła historię problemu, ukazując antropologiczne korzenie jego ujęcia. Jest to moment istotny, wskazuje bowiem na rosnącą rangę antropologii społecznej i kulturowej w określaniu i interpretowaniu najbardziej węzłowych i aktualnych problemów współczesnego świata. Ukazała, jak w analizie tego szczegółowego problemu przełamuje się panorama zmieniających się para­ dygmatów myśli antropologicznej, wnoszących nowe sposoby widzenia i ujmo­ wania rzeczywistości. Świat gospodarek ludzkich zaś jawi się jako problem bogaty, barwny, wieloaspektowy i złożony, nie mniej frapujący od preferowa­ nych dotąd przez antropologów innych aspektów kultury. I choć antropologia zmuszona jest dziś, podobnie jak inne dyscypliny, do rozstrzygania swoich �250 RECENZJE I OMÓWIENIA problemów badawczych w toku współpracy interdyscyplinarnej, z przed­ stawionych wywodów widać niezbicie, że wnosi ona swój własny, unikalny sposób spojrzenia, oparty na szerokiej perspektywie poznawczej, łączącej holistyczny, porównawczy i historyczny punkt widzenia, który oddziałuje w najwyższym stopniu ożywczo na jednostronne niejednokrotnie interpretacje, jakie rodzą się na gruncie innych dyscyplin szczegółowych. LITERATURA Broži K.J. 1994a Antropologia wartości. Kategoria standardu kulturowego w badaniach nad warto­ ściami, Lublin, U M C S . 1994b Materializm kulturowy i etnokulturalizm Marvina Harrisa, Lublin, Antropologia kulturowa 22, U M C S . Buchowski M. 1986 Magia, jej struktura i funkcje, Poznań, U A M . B u r s z t a W. 1986 Język a kultura w myśli etnologicznej, Wrocław, Ossolineum. 1992 Wymiary antropologicznego poznania kultury, Poznań, U A S M . Douglas M. 1982 An Active Voice, London. F i r t h R. 1939 Primitive Polynesian Economy, London. 1946a Malay Fisherman. The Peasant Economy, London. 1946b Themes in Economic Anthropology. A General Comment, [w:] Themes in Economic Anthropology, R. Firth (ed.), London. F l i s M. 1988 Teorie struktury społecznej w antropologii funkcjonalnej, Wrocław, Ossolineum, PWN. G o d e l i e r M. 1973 Rationality and Irrationality in Economies, London. H e r s k o v i t s J.M. 1952 Economic Anthropology. A Study of Comparative Economies, N Y . O l s z e w s k a - D y o n i z i a k B. 1991 Człowiek - kultura - osobowość. Wstęp do klasycznej antropologii kultury, K r a ­ ków, Universitas. 1994 Społeczeństwo i kultura. Szkice z antropologii kulturowej, Kraków, Universitas. P a l u c h A. 1990 Mistrzowie antropologii społecznej, Warszawa, PWN. Sławoj Szynkiewicz, Pokrewieństwo. Studium etnologiczne, Warszawa 1992, Wydawnictwa UW, ss. 354 Książka Sławoja Szynkiewicza ma charakter podręcznikowy. Jest ona jedynym, jak do tej pory, całościowym ujęciem problemu pokrewieństwa w polskim piśmiennictwie etnologicznym. Autor rozpoczyna od omówienia historii problemu. Przypomina tu m.in. Johanna Jakoba Bachofena, który jako pierwszy dokonał rozdzielenia po- �RECENZJE I OMÓWIENIA 251 krewieństwa na matrylinearne i patrylinearne oraz wyprowadził ewolucyjną tezę o pierwotności tego pierwszego. Następnie prezentuje znaczące dokona­ nia innych ewolucjonistów: J. McLennana, H.S. Maine'a i L.H. Morgana, przechodząc do bliższych nam, w sensie historycznym, badaczy: E. Durkheima, W.H.R. Riversa, A.L. Kroebera, B. Malinowskiego, A.R. Radcliffe-Browna, M . Fortesa, G.P. Murdocka, R. Needhama, C. Lévi-Straussa. Omawia też szeroko spory teoretyków i badaczy dotyczące rozwoju i ewo­ lucji systemów pokrewieństwa oraz jego terminologii. Przytacza również wypowiedzi wyżej wymienionych osób, które uznaje za klasyków badań nad pokrewieństwem. W następnym rozdziale autor próbuje wyjaśnić istotę pokrewieństwa. Przytacza różnorakie definicje, a przede wszystkim stara się wykazać różnicę pomiędzy biologicznym i społecznym ujęciem tego zagadnienia. Poddaje przy tym krytyce biologiczne podejście do problemu, wskazując na jego niewystarczalność i , co za tym idzie, niemożność wyjaśniania istoty po­ krewieństwa jedynie za pomocą koncepcji biologicznych. S. Szynkiewicz poszukuje kulturowej definicji pokrewieństwa, by udowodnić, że nie da się go sprowadzić wyłącznie do aspektu biologicznego. Jednocześnie zauważa, że do dziś trwają spory dotyczące tego problemu. Nadal bowiem niektórzy naukowcy, np. Schneider, utrzymują, że bez biologicznej podstawy pokre­ wieństwo jest niczym (s. 56). Tezę o biologicznych podstawach pokrewień­ stwa głosił również B. Malinowski. Uważał on m.in., że nazwy stopni po­ krewieństwa odzwierciedlają ich biologiczne podłoże. Z tą koncepcją nie godzi się S. Szynkiewicz. Pyta on mianowicie, dlaczego w społecznościach matrylinearnych najbliższym krewnym ego, prócz matki, jest jego wuj, a nie ojciec, skoro biologiczna koncepcja wyjaśniania zjawiska pokrewieństwa wyraźnie wskazuje, że naszym krewnym jest człowiek o genotypie podob­ nym do naszego własnego. To społeczeństwo poprzez kulturę definiuje kto jest krewnym, a kto nim być nie może. Owszem, zdajemy sobie sprawę z tego, iż pokrewieństwo jest czymś naturalnym, ale identyfikujemy je za pomocą kultury, jej symboliki i języka. Pokrewieństwo funkcjonuje w ra­ mach kultury i nie może być od niej oderwane. Pokrewieństwo jest dziełem człowieka; jest ludzkim wynalazkiem. Przemawiają za tym formy artykulacji bliskości więzów między krewnymi, które objawiają się w sposobie grupowa­ nia, rangowania i przypisywania krewnym określonych ról, funkcji, statusu społecznego, a także miejsca w grupowej stratyfikacji (s. 81). Na podstawie wypowiedzi teoretyków etnologii oraz tezy o kulturowym pochodzeniu pokrewieństwa S. Szynkiewicz buduje swoją własną definicję tego zjawiska. Wydaje się, że jest ona dobrym podsumowaniem i wykładnią jego stanowiska, które - jak przypuszczam - podziela większość współcze­ snych etnologów. Stwierdza on mianowicie, że „pokrewieństwo to całość więzi społecznych, zachowań oraz koncepcji podlegających ich kulturowemu uogólnieniu, które powstają wokół szeroko rozumianego procesu repro­ dukcji społecznej i stosują terminologię pokrewieństwa" (s. 93). �252 RECENZJE I OMÓWIENIA Przedmiotem kolejnego rozdziału jest terminologia pokrewieństwa. Mówi się tu m.in. o metodach zbierania informacji dotyczących terminów pokre­ wieństwa - metodzie genealogicznej rejestracji terminów Riversa, metodzie spisywania terminów „wyłapywanych" z bezpośrednich, swobodnych wypo­ wiedzi, o tym skąd wzięła się terminologia pokrewieństwa, o typologii i klasyfikacji systemów terminologicznych oraz kryteriach powstawania kate­ gorii nazewniczych. W rozdziale dotyczącym źródeł pokrewieństwa autor omawianej tu książki bardzo szeroko opisuje spory dotyczące kierunku ewolucji form pokrewieństwa. Badacze zastanawiali się m.in. nad tym, co było pierwsze: system matrylinearny czy patylinearny, ród czy rodzina? Według autora, większość ewoluqonistów (za Bachofenem) uważała, iż pier­ wszą formą był system matrylinearny. Po epoce ewolucjonizmu, na podstawie wyników badań nad rdzennymi Australijczykami oraz Indianami amery­ kańskimi, pierwszeństwo to przyznano jednak systemowi patrylinearnemu (S. Szynkiewicz przytacza tu m.in. przykład plemienia Szoszonów, które pierwotnie było grupą zbieracko-łowiecką o poligynicznym typie rodziny i patrylinearnym systemie pokrewieństwa, a następnie przeszło do gospodarki rolniczej. Spowodowało to zmianę systemu na matrylinearny i miało związek z osiadłym trybem życia kobiet, do których dochodzili mężczyźni, spędzający większość czasu poza rezydencją na polowaniu lub wojnie). Do dziś w etno­ logii trwa spór o pierwotność jednego lub drugiego systemu. W ostatniej części wspomnianego rozdziału Szynkiewicz szeroko omawia problem rezy­ dencji małżeńskiej oraz grup pochodzeniowych (lineaże, grupy o domniema­ nej genealogii, klany, gens, fratrie i moiety). Lektura książki S. Szynkiewicza może nasunąć przypuszczenie, że cała dzisiejsza etnologia stoi na gruncie ewolucjonizmu. I chyba tak jest w rzeczy­ wistości (por. Buchowski 1993, s. 17). Autorowi nie udało się uniknąć opar­ cia swego podręcznika na tej, nieco już podstarzałej (co nie znaczy, że przestarzałej), teorii. Już sam układ rozdziałów w książce skłania czytelnika do namysłu. S. Szynkiewicz rozważa bowiem w pierwszej kolejności pokre­ wieństwo matrylinearne, w następnej zaś - patry linearne. Z lektury książki wynika natomiast, że większość „pierwszych" ewolucjonistów tak właśnie wyobrażała sobie linię rozwojową systemów pokrewieństwa - od matriar­ chatu do patriarchatu. Pomiędzy tymi dwoma miało się plasować pokre­ wieństwo podwójne jako równoważące obydwa te systemy w ramach jednej konstrukcji. Na samym końcu tego continuum znajdować się miał system bilateralny. Oczywiście później nauka zakwestionowała to spojrzenie zastę­ pując je kolejnymi rozwiązaniami o ewolucyjnym charakterze (np. o pierwotności patriarchatu). Do dziś etnologia nie może się od takich rozwiązań uwolnić. Dowodem tego może być np. przytoczona przez Szynkiewicza teoria Divale z 1984 roku (s. 187). W następnych rozdziałach książki omówiono bardzo szczegółowo: po­ krewieństwo matrylinearne (pochodzenie dziedziczone po matce, sukcesja władzy i dziedziczenie z reguły korporacyjnego majątku po bracie matki, �RECENZJE I OMÓWIENIA 253 matrylokalność, awunkulokalność, patrylokalność, mniejsza trwałość mał­ żeństwa, konflikt emocjonalny na linii ojciec - syn - siostrzeniec), pokre­ wieństwo patrylinearne (rezydencja patrylokalna, egzogamia, pochodzenie dziedziczone w linii męskiej, trwałość małżeństwa, dziedziczenie władzy i majątku w linii męskiej, reguła jedności lineażu), podwójny system po­ krewieństwa (przynależność do patrylinearnej linii ojca i matrylinearnej linii matki, dziedziczenie majątku ruchomego matrylinearne), pokrewieństwo bilateralne (dowolny przekaz pochodzenia, wolny wybór krewnych ze strony matki lub ojca, typy rezydencji małżeńskiej: bilokalny i neolokalny, duży krąg krewniczy - familia, rodzina, kinred). Autor omawia również, tzw. systemy marginalne, które jednakże, jak sam zaznacza, istnieją w zasadzie tylko w umysłach badaczy (są to pozostałe możliwe teoretycznie systemy: równoległy i przemienny; w pierwszym z nich kobiety dziedziczą po kobie­ tach, a mężczyźni po mężczyznach, w drugim kobiety dzedziczą po mężczy­ znach i odwrotnie). W ostatnim rozdziale autor omawia m.in. przekształcenia polskiego sys­ temu terminologicznego, a następnie - zmienność systemu pokrewieństwa. Stwierdza też, że według etnologii ewolucja tych systemów jest faktem; nie wiadomo tylko, który z nich ma być tym pierwszym. Próbowano np. na­ kreślić linię przedstawiającą rozwój form pokrewieństwa od matrylinearnego, poprzez patrylinearny, do bilateralnego, ale teza ta została obalona. Etnologowie zastanawiają się również nad przyczynami transformacji form pokrewieństwa. Książka Szynkiewicza rozszerza wiele wątków zawartych w definicji po­ krewieństwa umieszczonej w Słowniku Etnologicznym (Penkala-Gawęcka 1987). Definicja ta jest ze zrozumiałych powodów (forma słownika nie pozwala przecież na rozwinięcie tematu) niekompletna i nie wyczerpująca. Poszukując dalszych śladów tematyki pokrewieństwa w polskim piśmienni­ ctwie etnologicznym natrafiłem na nie m.in. w publikacji Ewy Nowickiej Świat człowieka - świat kultury (Nowicka 1991) - nota bene książki o pod­ ręcznikowym charakterze z zakresu całej antropologii społecznej. W pracy tej odnaleźć można dość szczegółowe opisy struktur społecznych związanych z pokrewieństwem, a więc form małżeństwa i rodziny, klanu i lineażu, łącznie z egzemplifikacjami. Jednakże najciekawszym z pism dotyczących problematyki pokrewieństwa, które ukazały się przed wydaniem książki Szynkiewicza, jest - moim zdaniem - artykuł B. Malinowskiego pt. Zagad­ nienie pokrewieństwa w świetle najnowszych badań (Malinowski 1930). Pod­ daje on m.in. krytyce ewolucjonistyczną teorię pokrewieństwa i wprowadza funkcjonalizm do rozważań nad tym zagadnieniem. Dla Malinowskiego poszukiwanie genezy terminologii pokrewieństwa jest „fałszywym proble­ mem". Pisze on: „Źródłem całego zła jest to, że poszukiwaliśmy genezy pokrewieństwa, zanim zrozumieliśmy istotę samego pokrewieństwa" (tamże, s. 21). I dalej: „Nowoczesny czyli funkcjnonalny etnolog stara się [...] zro­ zumieć, czym jest w rzeczywistości pokrewieństwo dla krajowca; pragnie on �254 RECENZJE I OMÓWIENIA pojąć, jakich terminology używa się na oznaczenie pokrewieństwa i co one wyrażają [...]" (tamże, s. 21). Według Malinowskiego, istnienie pokrewień­ stwa ułatwia funkcjonowanie małżeństwa - legalizuje rozrodczość, tworzy struktury socjalizacji. Czytając książkę S. Szynkiewicza można odnieść wrażenie, że etnologia przetrwała okres naporu funkcjonalizmu i strukturalizmu powracając, choć­ by na polu rozważań nad pokrewieństwem, do „starych i poczciwych" koncepcji ewolucjonistycznych. Wydaje mi się, że w tej materii nie ma dla ewolucjonizmu alternatywy - teorii równie jak on sam nośnej. W związku z tym, długo jeszcze będzie znajdował swoich zwolenników pośród etno­ logów, którzy na podstawie jego założeń tworzyć będą kolejne hipotezy. Pozostaje nam mieć nadzieję, że doczekają się one równie udanego i warto­ ściowego kompendium, jakim dla dotychczasowych hipotez i teorii stało się Pokrewieństwo Sławoja Szynkiewicza. Tomasz Szlendak LITERATURA M a l i n o w s k i B. 1930 Zagadnienie pokrewieństwa w świetle najnowszych badań, „Przegląd Socjologiczny", Nr 1, s. 17-31. 1987 Pokrewieństwo, [w:] Seks i stłumienie w społeczności dzikich, Warszawa, PW^N, s. 410-436. Nowicka E. 1991 Koncepcje form pokrewieństwa, małżeństwa i rodziny. Struktury społeczne zwią­ zane z pokrewieństwem, [w:] Świat człowieka - świat kultury, Warszawa, PWN, s. 349-351 oraz s. 370-381. P e n k a l a - G a w ę c k a D. 1987 Pokrewieństwo, [w:] Słownik etnologiczny, Warszawa - Poznań, PWN, s. 282-286. Shamans and Cultures, M . Hoppál, K.D. Howard (eds.), ISTOR Books 5, Akadémiai Kiadó Budapest, International Society for Trans-Oceanin Rese­ arch, Los Angeles, ss. 302 Książka jest zbiorem referatów, które zostały wygłoszone podczas I kon­ ferencji zorganizowanej przez The International Society for Shamanistic Research w Seulu w lipcu 1991 r. Poszczególne teksty mają najczęściej cha­ rakter case studies i nie wyczerpują zagadnień badanych i omawianych przez ich autorów. Składają się jednak na całość, ukazującą różne, często mało znane aspekty zjawiska, jakim jest szamanizm. Nie od dziś fascynuje ono badaczy i wciąż jeszcze nie zostało do końca opisane ani wyjaśnione. Oma­ wiana książka jest też znakomitym uzupełnieniem dotychczasowego stanu wiedzy o szamanizmie - jego genezie, typologii, związanych z nim wie­ rzeniach, rytualnych praktykach, wyobrażeniach na temat „wędrówek" sza- �RECENZJE I OMÓWIENIA 255 mana i „tamtego świata", sposobów działania szamana, jego miejsca w spo­ łeczeństwie i in. Niektórzy autorzy wskazują też np. na wpływy różnych kultur na lokalne odmiany szamanizmu. Szczególnie interesujące są, moim zdaniem, teksty, w których ukaza­ no „sposoby rekrutacji" szamanów, ich relacje z duchami-przewodnikami i opiekunami. Zwrócono tu także uwagę na pewne specyficzne cechy osobo­ wości szamana, uzdolnienia, dzięki którym może on pełnić swe funkcje. Omawiane są też różne kategorie duchów, z którymi szaman nawiązuje kontakty jako medium, pośrednik między światem żywych i zmarłych, ludzi i sił kosmicznych, itp. Tego typu informacje pokazują, jak bardzo zróż­ nicowany jest świat duchów - przewodników szamana. Reakcje między duchami i szamanem nabierają też specyficznego, nieanonimowego cha­ rakteru. Interesującym przykładem opisu jest w tym przypadku artykuł J. Lemoine'a, oparty na materiałach zgromadzonych w Laosie i Tajlandii. Autor, w zajmujący sposób przedstawia opisy wędrówek szamana w po­ szukiwaniu duszy chorego. Trasy wędrówki (i podejmowane działania) zale­ żą od postawionej diagnozy, tj. określenia, jaki rodzaj duszy ma kłopoty i gdzie należy jej szukać, gdy zmierza ku reinkarnacji. W wędrówce szamana bardzo ważna jest pomoc duchów, które wraz z nim szukają duszy chorego, wspomagane przez dźwięki muzyki. Kilku autorów podejmuje ciekawe próby odpowiedzi na pytanie, czym jest właściwie trans, ekstaza lub odmienny stan świadomości szamana. Warto tu zwrócić uwagę na artykuł S.A. Mousalimas (oparty na materia­ łach z Alaski) oraz Kwang-iel Kim i Tae-gon Kim (dotyczący Korei). Ci ostatni badacze określili np. trzy zasadnicze kategorie odmiennych stanów świadomości, w czasie których szaman nawiązuje kontakt z du­ chami: zawłaszczenie, trans i quasi-zawłaszczenie (possesion-belif). Autorzy podkreślają, że klasyfikacja ta nie odpowiada interpretacjom samych sza­ manów, przez których każdy stan ekstazy jest jednoznacznie rozumiany jako zawłaszczenie. Inna badaczka, R. Hamayon, próbuje natomiast wyjaśnić (na podstawie materiałów syberyjskich), jakiego rodzaju siły są asocjowane z funkcjami pełnionymi przez szamana i jaka jest ich natura. Autorka zwraca ponadto uwagę na pewne symboliczne aspekty szamanizmu. Z tekstów zamieszczonych w pracy jasno wynika, że szamanizm nie jest dziś archaicznym i zapomnianym rytuałem, lecz należy do żywych zjawisk o szerokim zasięgu. Co więcej, w niektórych krajach działają ruchy (sekty) nawiązujące do szamańskich tradycji i wierzeń (mają one np. wielu zwo­ lenników w Japonii - zagadnieniu temu poświęcony jest ciekawy artykuł Sachiko Hatanaka). Wiele osób korzysta też na co dzień z pomocy sza­ mana w przypadku choroby lub pyta go o radę w życiowych problemach (jak zauważa Yoriko Kanda, nie ma wówczas mowy o odświętnym rytuale). Szaman zajmuje też ważne miejsce w poszczególnych społecznościach. Jak podkreśla np. Guo Shuyon, pełni on nie tylko istotną rolę w przekazywaniu �256 RECENZJE I OMÓWIENIA treści kulturowych i tradycji społecznych lecz także - w kreowaniu kultury klanu. Szaman jest bowiem twórcą literatury ustnej, tańca, wiedzy medycz­ nej, polityki grupy i in. Znakomitym uzupełnieniewm informacji o roli szamana w przekazywaniu treści kulturowych jest artykuł E. Helimskiego, oparty na materiałach mandżurskich. Autor stawia przy tym interesujące pytanie, czy język duchów ma wpływ na rozwój języka ludzi? Omawiana praca ukazuje wyraźnie, jak niejednorodne i złożone jest zjawisko szamanizmu, jak wiele można tu wyróżnić lokalnych wariantów, specyficznych odmian. Należy do nich np. japoński kuchiyose, koreański tan* gol i kut (w tym rytuale bardzo ważną funkcję pełni śmiech, komizm, jest on ponadto elementem magii płodności). Można ponadto wyróżnić kilka wariantów szamanizmu buriackiego. Jak zauważa D. Dugarow, wy­ stępują tu m.in. różnice w sposobie wyboru tzw. białych i czarnych szama­ nów. Biali szamani np. wybierani są przez Niebo, Stwórcę, Gromowładcę a nie przez duchy, jak się to zwykło przyjmować do tej pory. Niektórzy badacze ukazują ponadto podstawowe różnice między lokalnymi odmiana­ mi szamanizmu, np. japońskim i koreańskim (artykuł Yoriko Kanda). Inni natomiast, jak np. M . Hoppál, podejmują próbę zsyntetyzowania badań dotyczących różnych regionów świata. Autor ten - na podstawie materiałów z obszaru Syberii - dokonuje również przeglądu definicji szamanizmu. Zde­ cydowana większość z nich ma charakter opisowy. Rodzi się więc - moim zdaniem - pytanie, czy jest w ogóle możliwa inna niż opisowa definicja, która choć w przybliżeniu określiłaby istotę szamanizmu. W omawianej książce znajdujemy ponadto np. próby typologizacji szamanów (Yoriko Kanda wyróżnia m.in. następujące typy: kapłan, mediator, uzdrowiciel, artysta, wróżbita. Możliwy jest też podział na typ ekstatyczny i nie-ekstatyczny i in.) Niektórzy badacze (np. Gabor Vargyas) ukazują strukturę ceremonii szamańskich, sekwencję stałych elementów, wzorów zachowań; tekst oparty jest na materiałach z Wietnamu. Większość tekstów bazuje na wynikach najnowszych badań terenowych i literaturze oraz źródłach archiwalnych. Warto również zwrócić uwagę na zachowane gdzieniegdzie unikalne księgi szamańskie. Jeden z takich zabytków - manuskrypt z 1884 r. spisany przez szamanów Sibe (Chiny) i zawierający teksty modlitw oraz zaklęć mających służyć określonym celom, w zależności od sytuacji - przed­ stawia Giovanii Stary. Właściwie każdy z 30 tekstów (nie licząc „Wstępu") zamieszczonych w Shamans and Cultures... zasługuje na oddzielne omówienie. Mam jednak nadzieję, że nawet ten pobieżny z konieczności przegląd zachęci Czytelników do sięgnięcia po sygnalizowaną pozycję. Nie mogą jej, moim zdaniem, po­ minąć nie tylko badacze szamanizmu, lecz także etnolodzy zajmujący się innymi dziedzinami kultur ludów Azji i Ameryki Północnej. Iwona Kabzińska-Stawarz �RECENZJE I OMÓWIENIA 257 Piotr Eberhardt, Przemiany narodowościowe na Białorusi. Warszawa 1994, ss. 182 Piotr Eberhardt podjął się analizy bardzo trudnego problemu w dzie­ dzinie europejskich studiów narodowościowych tj. ustalenia białoruskiego obszaru etnicznego i w miarę ścisłego określenia liczby Białorusinów w la­ tach 1897-1989, biorąc za podstawę dostępne spisy ludności, polskie i ro­ syjskie. Autor daje w swojej pracy obraz zmian i tendencji w sferze przemian narodowościowych, na konkretnym, stałym terytorium, dla którego przyjął określenie „Ziemia Białoruska". Twierdzi, że zasada stałości terytorialnej, chociaż nie przynosi optymalnych konsekwencji merytorycznych to zde­ cydowanie ułatwia dokonanie analizy. Uważa też, że zwłaszcza w tej pracy jest celowe odnoszenie się do stałego terytorium, ponieważ na pograni­ czu strefa etniczna bezustannie „falowała" w zależności od koniunktury społeczno-politycznej. Z tych samych względów zawodne były kryterium językowe. Najbardziej wiarogodne jest natomiast, zdaniem Autora, kry­ terium wyznaniowe. P. Eberhardt, w swoim studium ukazuje poprzez cyfry proces likwidowa­ nia supremacji polskiej, walkę Rosji z polską kulturą, ograniczanie wpływów katolicyzmu na rzecz prawosławia i likwidowanie polskiej własności mate­ rialnej z jednej strony, a także postępującą rusyfikację tego terenu z drugiej. Jako jeden z nielicznych porównał on charakter polonizacji i rusyfikacji. O ile polonizacja wynikała z ewolucji, o tyle, zdaniem Autora, rusyfikacja była zaprogramowana. Kolejne spisy ludności przeprowadzane od 1931 ro­ ku po rok 1989 miały udowodnić na ile udało się zrealizować założenia w tej dziedzinie. P. Eberhardt stwierdza, że mimo natężonej akcji antypolskiej, przesiedleń, migracji ludności, urbanizacji a także rusyfikacji Białorusinów, nie udało się zniszczyć polskości na pograniczu litewsko-białoruskim, ani też w zupełności zrusyfikować narodu białoruskiego. Obydwa narody przetrwa­ ły i dotrwały do momentu upadku imperium sowieckiego, chociaż naród białoruski u progu swej niepodległości znalazł się na granicy utraty tożsamo­ ści narodowej wraz z zanikiem języka białoruskiego; obecnie po podpisaniu układu z Rosją sytuacja będzie się zmieniać na korzyść języka rosyjskiego. P. Eberhardt zaznacza, że najtrudniejszym zadaniem było zebranie wiarogodnych materiałów statystycznych, zwłaszcza rosyjskich i radzieckich, dla X X wieku. Poprzez niejednorodność i rozpiętość ocen dla różnych grup narodowościowych utrudniły one ocenę merytoryczną całości materiału sta­ tystycznego w ujęciu przestrzennym. Zestawienie materiałów radzieckich spisów ludnościowych lat 1959, 1970, 1979, 1989 nie mogło być mechanicz­ ne, ponieważ spisy obejmują niezupełnie te same, a z reguły inaczej rozbite terytoria a także operują kategoriami nie całkiem tożsamymi. Wiele danych Autor zmuszony był na nowo analizować, stosując przeliczenia, opatrywać nowymi wyjaśnieniami, aby można je było poddać pod rozwagę czytelnika jako materiał do porównań czy wniosków. Biorąc powyższe pod rozwagę, �258 RECENZJE I OMÓWIENIA P. Eberhardt, stosując oszczędność słowa, trudną do przyjęcia dla historyka, z rzeczowością wydobywa z kruchego materiału, jakim są dane z oficjalnych spisów ludności, kamuflujące często kłamstwa i fałsz, historyczną rzeczywi­ stość. Kłamstwa spisowe (np. o braku Polaków w Wilnie) często pozbawio­ ne są konsekwencji i w tym miejscu jest pole dla dociekliwego badacza, by je skompromitować. Udało się to w wielu przypadkach Autorowi, zajmują­ cemu się problematyką narodowościową Białorusi, Litwy i Ukrainy. Prezentowana tu praca, to 12 rozdziałów, zilustrowanych 24 mapami sporządzonymi przez autora i 55 tablicami. Pierwszy z rozdziałów jest ro­ dzajem wstępu, drugi zaś krytycznymspojrzeniem Autora na rosyjski spis ludności przeprowadzony w 1897 roku, poprzez fachowe polskie opracowa­ nia demograficzne okresu międzywojennego. Spis ten za jedyny wyznacznik narodowości przyjął język, co nie spraw­ dzało się jednak na pograniczu polsko-białoruskim a nawet białorusko-rosyjskim. W tym przypadku, dodatkowym, i często decydującym czynnikiem, było wyznanie religijne (potwierdzają to wyliczenia Edwarda Czyńskiego, sporządzone wg rubryceli Kościoła Rzymskokatolickiego, użyte do zilustrowa­ nia problemu przez Autora studium. Zarówno polska opinia publiczna jak i niemiecka uznały spis ten za tendencyjny i zniekształcający rzeczywistość. Stąd też stał się on przyczyną dokładnych analiz statystycznych i merytorycz­ nych przeprowadzonych przez polskich i niemieckich demografów. Przy swoim stanowisku zostali jednak badacze rosyjscy, którzy obliczyli, że np. powiat Sokółka liczył jedynie 1,2% ludności polsko-języcznej; przywołane przez Eberhardta dane Czyńskiego wykazują w tym rejonie 75,5% Polaków i tyleż samo katolików. Jest to brak konsekwencji w fałszowaniu ilości Polaków na ziemiach litewsko-białoruskich, na co Autor znalazł dowód w źródłach rosyjskich. Źródła te bowiem dowodzą, że władze administracyjne wszystkich szczebli imperium rosyjskiego utożsamiły Kościół Katolicki z polskością i stosowały w celu jego zniszczenia wszelkie metody, zwłaszcza w okresie powstań. Tabela Nr 4 (s. 25) uwidacznia obniżenie się liczby katolików w okresie dyskryminacji i likwidacji Kościoła Unickiego. Badania socjologiczne przeprowadzone przez Leona Wasilewskiego i Edwarda Maliszewskiego ujawniły, że prawie wszyscy wyznawcy katoli­ cyzmu deklarowali narodowość polską. Niewielu wśród katolików było zde­ klarowanych Białorusinów. Włodzimierz Wakar, demograf i statystyk polski żyjący w okresie międzywojnia wyliczył szacunkowo, że na analizowanym terytorium mieszkało łącznie 6 424,2 tys. stałej ludności cywilnej, w tym 4 356,2 tys. Białorusinów tj. 67,8%, co znaczy, że różnica między kryterium językowym a narodowościowym wynosi 400 tys. mieszkańców. Spis rosyjski wykazał 156,5 tys. ludności polsko-języcznej, Wakar natomiast wykazał 838,9 tys., tj. niewiele mniej niż wyznawców Kościoła Rzymskokatolickiego - 879,7 tys. Tylko 40,8 tys. katolików nie zostało zaliczonych do narodo­ wości polskiej. Eberhardt stwierdza zatem, że kryterium językowe zastoso­ wane w spisie rosyjskim doprowadziło do błędnych stwierdzeń i uogólnień. �RECENZJE I OMÓWIENIA 259 Najbliższe prawdy, jego zdaniem, byłoby nałożenie wyników analizy kryte­ rium językowego i wyznaniowego po odliczeniu od ogólnej liczby poszcze­ gólnych narodowości. Rozdział I I I to analiza danych statystycznych przeprowadzonych w roku 1909 pod kontrolą administracyjną władz rosyjskich przez Warszawski Ko­ mitet Statystyczny w sposób fachowy, nie budzący zastrzeżeń nawet ze strony Rosjan. Autor dodaje jeszcze analizę dwóch spisów ludności - nie­ mieckiego z 1916, który zna we fragmentach, oraz spisu polskiego z 1919 roku, opublikowanego w całości przez Romera. Te ostatnie dane ujawniły, że spis polski przeprowadzony przez Zarząd Cywilny Ziem Wschodnich w 1919 roku zawyżył nieświadomie dane dotyczące polskości, a przyczyną były sukcesy militarne zjednej strony, z drugiej ograniczenie geograficzne do centralnej i zachodniej Białorusi (wschodnia część była opanowana przez bolszewików). Dane te tym samym zaniżyły liczbę Białorusinów (tab. Nr 10 i Nr 11 na s. 51-53). Rozdział IV rozpatruje warunki demograficzne i narodowościowe na obszarze zachodnim i częściowo centralnym bezpośrednio po zakończeniu działań wojennych na podstawie polskich spisów z 1919 i 1921 roku. Autor wykazuje duże ubytki ludności wywołane wojną i rewolucją i ich charakter selektywny bardziej jakościowy niż ilościowy. Zdaniem Eberhardta, mimo założonej przez stronę polską obiektywizacji, w spisie odzwierciedliła się zmiana warunków politycznych po 1920 roku, co wpłynęło na zmianę na­ strojów wśród ludności o nieskrystalizowanej świadomości narodowej. Duża część Białorusinów i część Żydów zadeklarowała narodowość polską, utoż­ samiając narodowość z państwowością. Dane spisowe zaniżyły w sposób sztuczny liczbę Białorusinów wykazując ich tylko na Polesiu, podnosząc pozornie tym samym liczbę Polaków. Wszystko to zmusza badacza do zweryfikowania ostatecznych wyników dotyczących statystyki narodowoś­ ciowej na podstawie kryterium religijnego (tab. Nr 13, s. 61 i 64-65). Mapę Nr 11 (s. 60) wykreśloną w Atlasie Mira z 1964 roku, ukazującą rozmiesz­ czenie ludności polskiej wg spisu z 1959 roku na Zachodniej Białorusi. Eberhardt zauważa tu dużą zbieżność, a różnice wynikają z akcji repat­ riacyjnej w latach 1944-1948 i 1956-1959. Rozdział V ukazuje strukturę narodowościową w świetle spisów z 1926 i 1931 roku. Autor stwierdza, że chociaż wystąpiły deformacje w stosunku do liczby Polaków, to ogólnie rok 1926 był korzystnym dla rozwoju po­ szczególnych narodowości, ponieważ rusyfikacja carska nie została jeszcze zastąpiona stalinowską. Spis brał pod uwagę język, który w łączności z kry­ terium narodowościowym umożliwił badaczowi wyjaśnienie zagadnień et­ nicznych. Z tabeli Nr 16 (s. 74) i z mapy Nr 13 (s. 75) daje się wyczytać początek rusyfikacji językowej, która przybierze potężne rozmiary w latach czterdziestych, co jest omówione w rozdziale V I I . Analizując dane spisu polskiego z 1931 roku Eberhardt uważa, że mimo wszelkich prób obiek­ tywizacji, wyniki nie oddały w pełni rzeczywistości, ponieważ duża część �260 RECENZJE I OMÓWIENIA Białorusinów i Żydów a także Ukraińców podała język polski jako ojczysty. Podobnie jak wyniki spisu z 1921 roku materiały spisowe z 1931 roku wymagają, zdaniem autora, krytycznej oceny i tylko w łączności ze statystyką wyznaniową mogą stanowić punkt wyjścia do oceny merytorycznej. W próbie porównania spisu radzieckiego z 1926 roku ze spisem polskim z 1931 roku autor wypełnia 5-letnią lukę czasową szacunkiem ludności BSRR w 1931 i doprowadza do zbieżności ze spisem polskim (s. 83-84). Rozdział V I ilustruje przemiany narodowościowe na Ziemi Białoruskiej w latach trzydziestych. Spis z 1937 roku nie został zaakceptowany przez ówczesne władze ZSRR, ponieważ ujawniał olbrzymie straty ludności wy­ wołane kolektywizacją i głodem. Spis z 1939 roku natomiast zafałszował dane. Mimo tych różnic dla ogólnego rozeznania w tendencjach zmian demograficznych Eberhardt wykorzystał wyniki, porównując je z danymi spisowymi z 1926 roku i z szacunkami z 1931 roku. Należy podkreślić, iż Rosjanie nie udostępnili danych dotyczących spisu z 1937 roku, lecz tylko dane spisowe wg obwodów dla roku 1939 (tab. 21, s. 92). Dostępne dane radzieckie odkryły totalną i bezwzględną eksterminację ludności polskiej w wyżej wymienionych latach. Tabela 21 np. wykazuje spadek ludności polskiej wg spisu z 1937 z 119,9 tys. na 58,4 tys. w 1939 roku i są to straty ludności polskiej poniesione z rąk aparatu stalinowskiego. W drugiej części rozdziału P. Eberhardt analizuje sytuację Białorusinów w granicach I I Rzeczypospolitej, która w swej polityce dążyła do integracji ziem wschodnich z resztą kraju. Zdaniem badacza opcja inkorporacyjna była bardzo szkodliwa dla stosunków polsko-białoruskich, spowodowała nastroje antypolskie a także wzbudziła sympatie do Moskwy, która w początkach lat dwudziestych była przychylna narodowym aspiracjom białoruskim. Autor stwierdza, że dyskryminacja ludności białoruskiej w Polsce zaciążyła na wzajemnych stosunkach i przyczyniła się do skomunizowania licznych działa­ czy białoruskich. Zaznacza też, że polscy Białorusini nie przewidywali zmiany stanowiska Moskwy wobec narodowości w ZSRR, która doprowadziła w kon­ sekwencji do zniszczenia i tak niewielkiej elity białoruskiej. Rozdział V I I ilustruje przemiany narodowościowe na Ziemi Białoruskiej w okresie I I wojny światowej, sprowadzające się do ujawnienia strat lud­ ności polskiej z rąk Stalina i żydowskiej z rąk hitlerowskich. Rozdział V I I I poświęcony jest strukturze narodowościowej, ujawnionej w spisie z 1959 roku z uwzględnieniem dwóch cech etnicznych: narodo­ wości i języka ojczystego. Spis ten ujawnił dwie mniejszości narodowościowe - Polaków i Rosjan oraz poważne zmiany w strukturze narodowości w la­ tach 1937-1959. Dotyczy to głównie ludności żydowskiej, wymordowanej w latach 1942-1943, której liczba zmniejszyła się o 520,9 tys. Liczba ludności polskiej w 1937-1939 zmniejszyła się o 61,5 tys., a w latach 1939-1945 o kolejne 200-300 tys. W odniesieniu do ludności białoruskiej z kolei spis wykazał wzrost o 200 tys. w latach 1937-1959. Dane tego spisu obalają mit o dużych stra- �RECENZJE I OMÓWIENIA 261 tach ludności białoruskiej w latach 1939-1945, były one kilkuprocentowe. W dalszej części rozdziału Autor wykazuje zapoczątkowanie rusyfikacji języ­ kowej ludności miast a następnie całej Białorusi. Rozpatruje też relacje między Rosjanami a Białorusinami. Ci pierwsi sięgnęli po władzę we wszyst­ kich niemalże stanowiskach w administracji, przemyśle, szkolnictwie na Białorusi i uczynili język rosyjski językiem urzędowym. Nastąpiła rusyfika­ cja całego terytorium białoruskiego w latach 1959-1989, chociaż dane ze spisu 1959 roku jeszcze nie wykazały zagrożenia dla tożsamości narodowej Białorusinów. Dane tego spisu jeszcze raz potwierdziły badania polskie, że przeważająca część ludności katolickiej na pograniczu litewsko-białoruskim ciąży ku polskości i stała się świadomie ludnością reprezentującą narodo­ wość polską i przetrwała mimo wielu strat. Rozdział DC obejmuje okres rządów Chruszczowa i Breżniewa, w którym widoczny jest napływ ludności rosyjskiej, przy równoczesnym wynarada­ wianiu mniejszości. Przybiera zdecydowanie na sile rusyfikacja Białorusi. Ludność polska została poddana wynaradawianiu niejako dwutorowo. Najpierw poddano ją białorutenizacji, później rusyfikacji. Widoczny jest duży ubytek ludności polskiej, sięgający 29%, co Autor tłumaczy presją, zwłaszcza przy wydawaniu dowodów radzieckich, w których wpisywano Polakom narodowość białoruską, W rezultacie w latach 1959-1970 na­ stąpił spadek ludności polskiej z 538,9 tys. do 382,6 tys. Równocześnie Ebehrhardt wykazuje wzrost liczby ludności używającej języka rosyjskiego 0 540,1 tys. W kolejnym rozdziale badacz wykazuje szybki wzrost ludności rosyjskiej przy równoczesnym obniżaniu się liczby ludności białoruskiej. Ze spisu w 1979 roku wynika, że został on przeprowadzony bardziej liberalnie, ponie­ waż wzrosła liczba Polaków. Różnice te ujmuje tabela Nr 40 (s. 139). Z ana­ lizy danych spisowych wynika, że przemiany etniczne były sterowane, a ich wyniki zgodne z oczekiwaniami Moskwy. Spis z 1970 roku wykazał udział ponad 20% ludności polskiej aż w siedmiu rejonach obwodu grodzień­ skiego, a spis w 1979 ujawnił w 10 rejonach więcej niż 20% Polaków. Rozdziały X I i X I I podsumowują w pewnym sensie rezultaty 92 lat rządów rosyjskich na Białorusi. Relacje ludności białoruskiej i rosyjskiej są korzystne dla tej drugiej. Rosjanie równomiernie zamieszkują całe teryto­ rium Białorusi, koncentrując się w najważniejszych punktach strategicznych, miastach przemysłowych. Mają w swych rękach aparat administracyjny 1 partyjny, kadry techniczne, garnizony wojskowe; to wszystko pozwoliło Rosjanom odegrać ,rolę dominującą na Białorusi. Cała Białoruś, jak wyka­ zuje P. Eberhardt nabrała charakteru rosyjskiego. Jak widać w chwili obecnej, rozpad ZSRR nie uratował Białorusi przed utratą tożsamości. Stwierdzenie badacza, że przyszłość Białorusi zależy od lojalności Rosjan wobec nowego państwa białoruskiego straciła więc na aktualności. Na zakończenie należy zadać pytanie czy są jeszcze szanse, żeby Białorusin poczuł się Białorusinem? �262 RECENZJE I OMÓWIENIA W podsumowaniu można stwierdzić, że książka autorstwa P. Eberhardta ukazała się w decydującym momencie dla przyszłości Białorusi. Chociaż studium to jest przeznaczone dla wąskiego grona czytelników, z racj braku szerszego komentarza historycznego, to w zupełności ukazuje tendencje po­ lityki rosyjskiej względem Białorusi. Maria Wojnicka Piotr Eberhardt, Przemiany narodowościowe na Białorusi, Warszawa 1994, ss. 182 Książka P. Eberhardta, stanowiąca efekt niezmiernie żmudnej i rzetelnej pracy badawczej, napisana jest z pozycji geografa i demografa. Jak wyjaśnia autor, jest ona „poświęcona kwestiom ilościowym" i „mówi jedynie o liczeb­ ności, czyli potencjale demograficznym wyszczególnionych narodowości" (s. 41). Ponadto: „niniejsze ujęcie zostało zawężone głównie do oceny zja­ wisk i procesów demograficznych, i to też z uwypukleniem aspektu jedynie geograficznego" (s. 157). P. Eberhardt formułuje jednak szereg twierdzeń, które wybiegają poza ów sygnalizowany zakres. Moim zdaniem, nie można ich pozostawić bez komentarza. Uwagi historyka odnośnie tej pracy sfor­ mułowała tu Maria Wojnicka. Ja natomiast chciałabym zrecenzować tę pozycję, korzystając z doświadczeń, jakie dały mi prowadzone od kilku lat badania etnohistoryczne nad problematyką stosunków etnicznych i kwestią wyznaczników tożsamości narodowej ludności mieszkającej w kilkunastu wybranych miejscowościach na zachodzie Białorusi. W zakończeniu książki prof. Eberhardt stwierdza пр.: „Powrót ludności do własnych korzeni białoruskich będzie procesem niezmiernie złożonym i długotrwałym, wymagającym przełamania ukształtowanych przyzwyczajeń i stereotypów obyczajowych" (s. 172-173). Zgadzam się całkowicie z pierw­ szą częścią tego twierdzenia. Uważam natomiast, że we wspomnianym pro­ cesie nie chodzi wyłącznie o „przełamywanie przyzwyczajeń i stereotypów obyczajowych". Jeśli bowiem mówimy o powrocie do białoruskich korzeni, to o wiele ważniejszą sprawą jest, jak mi się wydaje, kształtowanie tożsamo­ ści i samoświadomości narodowej samych Białorusinów, poszukiwanie od­ powiedzi na pytania: Kto jest Białorusinem i jakie są wyznaczniki tej iden­ tyfikacji? Zasadniczym problemem jest ponadto reaktywowanie - w znacz­ nie szerszym zakresie niż ma to miejsce obecnie - białoruskiej kultury i języ­ ka oraz rozwój rzetelnych badań nad historią Białorusi i jej społeczeństwa. P. Eberhardt formułuje także pewne prognozy dotyczące kształtu stosun­ ków narodowościowych. Jego zdaniem, „w przypadku pozytywnego procesu ukształtuje się w przyszłości narodowe państwo białoruskie". Natomiast „przy nasilaniu się tendenqi dezintegracyjnych [...] kwestia narodowościowa nie tylko może stać się obiektem zadrażnień i konfliktów zagrażających spoistości �RECENZJE I OMÓWIENIA 263 państwa, ale i stabilności geopolitycznej całej Europy Środkowo-Wschodniej" (s. 173). Nie ulega wątpliwości, iż realizaqa tej drugiej prognozy byłaby raczej niepożądana. Nasuwa się tu jednak pytanie, jakimi drogami musiałaby zmierzać Białoruś, by stać się państwem narodowym, a także - jaki będzie status mniejszości narodowych w tym państwie? Dodam tu, że np. zdaniem A. Sadowskiego, społeczeństwo Białorusi długo jeszcze nie będzie wolne od konfliktów etnicznych. Utrzyma się tam znaczenie podziałów religijnych, a co za tym idzie - narodowościowych. „W potocznej świadomości [bowiem] przynależność religijna utożsamiana jest z narodową". Podziały te (i sprzecz­ ności) będą narastać „w związku z dążeniami do nadawania określonym wyznaniom funkcji narodowych" (Sadowski 1994, s. 234). Moje zastrzeżenia budzi również inne stwierdzenie P. Eberhardta, doty­ czące kwestii tożsamości narodowej. Otóż, na s. 155 autor, komentując wy­ niki spisu ludności z 1989 г., pisze: „Tożsamość narodowościowa nie jest wartością, którą można narzucać, określić z zewnątrz. Jest ona wynikiem nie pochodzenia czy języka, lecz samodzielnego samookreślenia pewnych grup, a nawet każdego pojedynczego człowieka. Należy to uszanować i przyjąć do wiadomości". Postulat autora jest oczywiście słuszny, trudno jednak zgodzić się z wywodem jakoby tożsamość narodowa nie miała związku z pochodze­ niem poszczególnych osób oraz językiem, jakim się one posługują. To wła­ śnie - jak wynika m.in. z moich badań prowadzonych wśród Polaków na Białorusi - na tej podstawie formułuje się samoidentyfikacja narodowa, owo „samookreślenie się", o którym wspomina autor. Podstawowym wyznacz­ nikiem tożsamości jest wprawdzie najczęściej przynależność do określo­ nego wyznania, jednakże znajomość języka polskiego oraz świadomość posiadania polskich przodków ma w wielu przypadkach równie ważne zna­ czenie (szerzej na temat wyznaczników polskości piszę w swoich pracach: Kabzińska-Stawarz 1992/93; 1994a; 1994b). Kolejne zagadnienie, na które chciałabym zwrócić uwagę dotyczy granic międzywyznaniowych. We „Wstępie" (s. 7) autor stwierdza, iż „nie było ścisłej granicy oddzielającej ludność katolicką od prawosławnej [...]" Tymczasem z jego dalszych wywodów wynika, iż tego rodzaju granica może być jednak wyznaczona. Interpretując wyniki spisu z 1897 r. autor wymienia np. powiaty, w których grupowała się ludność wyznania rzymskokatolickiego. Są to: Lida, Oszmiana, Dzisna, Wilejka, Wołkowysk i Grodno; w Lidzie i Oszmianie katolicy byli ludnością dominującą (s. 26). Wspomina też o powiatach z bez­ względną przewagą ludności polskiej (co najczęściej oznacza - katolickiej) 1 1 Podobne pytanie nasunęło mi się przy lekturze wywiadu udzielonego przez Tadeusza Konwickiego Teresie Zaniewskiej, w którym pisarz powiedział m.in.: „Musi w pełni zagrać nacjonalizm, żeby umożliwić funkcjonowanie Białorusi jako państwa z historią, z pewną własną cywilizacją. Nacjonalizm Białorusinów musi się stawać coraz bardziej agresywny, dyna­ miczny, może nawet w jakiś sposób zaborczy, ponieważ jest to szansa uformowania się do końca tożsamości białoruskiej, która jest z wielu względów ciągle słaba" (Moje oczy pełne Białorusi... 1995, s. 4). �264 RECENZJE I OMÓWIENIA analizując wyniki spisów z lat 1921 i 1931. Są to: Lida, Oszmiana, Brasław, Szczuczyn, Wołożyn i Postawy (s. 97). W innym miejscu, gdzie omawiane są wyniki spisu ludności z 1921 r. (s. 64-66) P. Eberhardt przytacza rezultaty badań A. Krysińskiego, który dość dokładnie wyznaczył granicę między ludnością prawosławną i katolicką. Była to zarazem granica między ludnością polską i białoruską, jak już bowiem wspomniałam, mieszkańcy Białorusi dziś jeszcze najczęściej utożsamiają wyznanie z narodowością. Badania te wskazują na istnienie jednolitego obszaru katolickiego, na którym nie wyróż­ niono ani jednej gminy w większości prawosławnej. Na obszarze zamieszkałym przez ludność prawosławną istniały natomiast liczne enklawy ludności kato­ lickiej. Fakt istnienia takich enklaw świadczy również, moim zdaniem, o moż­ liwości wytyczenia granic między strefami zamieszkałymi przez ludność rożnych wyznań, np. na obszarze powiatu czy gminy. Dodam tu, że granice między ludnością katolicką i prawosławną funkcjonu­ ją do dziś w świadomości mieszkańców niektórych obszarów Białorusi. Znako­ mitym przykładem jest tu teren Puszczy Nalibockiej, gdzie od 1993 r. pro­ wadzone są przez D. Demskiego i niżej podpisaną badania etnohistoryczne (Naliboki zostały zaliczone przez Krysińskiego do enklawy iwienieckiej obok Pierszajów, Iwieńca, Wołmy, Rubieżewicz i Derewna). Ludność Nalibok i oko­ licznych wiosek (Jankowicze, Prudy, Kleciszcze, Rudnia Pilneńska, Pilnica, Terebejno i in.) dziś jeszcze podkreśla, że na tych terenach zawsze mieszkali katolicy. Prawosławni zaś żyli „za Niemnem", „w kierunku Mińska i Nowo­ gródka" (mieszkańcy tych miast w większości również wyznawali prawosławie). Do prawosławnych wiosek zaliczano natomiast m.in.: Lubcze, Korelicze, Mir, Turec, Szaszki, Szczorse (szerzej na ten temat patrz: Demski 1994). W rozdziale poświęconym wynikom spisu z lat 1921 i 1931 r. P. Eber­ hardt użył sformułowania: „obszar etnicznie białoruski", zaliczając do tej strefy m.in.: powiat Słonim, Nowogródek i Nieśwież (s. 97). Z powyższego stwierdzenia można by wnosić, iż mieszkańcami tych powiatów byli wyłącz­ nie Białorusini. Tymczasem, np. zgodnie z wynikami spisu z 1931 г., w pow. nieświeskim 27, 9 tys. osób, tj. 24,4% mieszkańców podało język polski jako ojczysty, 22, 4 tys. osób, tj. 19, 6 % reprezentowało wyznanie rzymskokato­ lickie, w pow. nowogródzkim - 35,1 tys., tj. 23,5 % mieszkańców wymieniło język polski jako ojczysty, a 28,8 tys. osób, tj. 19, 3% było wyznania rzym­ skokatolickiego, w pow. stołpeckim zaś - 51,8 tys., tj. 52,1 % podało język polski jako ojczysty; katolików było 37,9 tys., tj. 38, 1% ludności powiatu (tab. 17, s. 79, tab. 18, s. 81). Jak sądzę, we wspomnianym przypadku nale­ żałoby mówić raczej o obszarze zdominowanym przez ludność białoruską nie zaś „etnicznie białoruskim". Przykładem nazbyt ogólnego sformułowania jest też - według mnie - informaqa dotycząca etnicznego składu ludności Białorusi. Na s. 146 autor pisze, że w latach 1979-1989 na wsi mieszkała ludność białoruska, podczas gdy w miastach wysoki był udział ludności rosyjskiej. Tymczasem, jak wiadomo, wieś białoruska nie jest jednolita etnicznie. W wielu wioskach obok Białorusi- �265 RECENZJE I OMÓWIENIA nów mieszkają bowiem również Polacy i Ukraińcy, są też małe grupy Ormian, Tatarów i in. Także z informaqi podanych dalej przez autora (s. 149) wynika niezbicie, że istnieją na Białorusi wsie polskie lub polsko-białoruskie. Leżą one nie tylko na zachodniej Białorusi, tj. na terenie o zwartej koncentraqi Polaków, lecz również na wschodzie i południu kraju. Starsze pokolenie mieszkańców tych wiosek zna język polski (aczkolwiek jest on najczęściej ograniczony do sfery religijnej) i wyznaje katolicyzm (por. cytowane przez autora wyniki badań białoruskiego językoznawcy W. Werenicza, który wyróżnił m.in. cztery typy polskich osiedli na Białorusi; Werenicz 1991, s. 207). P. Eberhardt wielokrotnie zwraca uwagę na znaczny stopień rusyfikacji ludności Białorusi. Pisze również o specyficznej taktyce, której celem było wynarodowienie ludności polskiej. Polegała ona na jednoczesnej białorutenizacji i rusyfikacji Polaków, co miało prowadzić do ich pełnej sowietyzaqi (s. 128). Problem ten zasługuje, moim zdaniem, na dogłębne zbadanie. Na­ suwa się tu bowiem pytanie, w jaki sposób możliwa była daleko idąca białorutenizacja Polaków przy jednoczesnej silnej rusyfikacji samych Biało­ rusinów? W jakich dziedzinach, poza językiem (i to głównie w rejonach wiejskich), była ona widoczna i jakie były jej mechanizmy? Podobne uwagi odnośnie do twierdzenia o białorutenizacji Polaków poczynił białoruski hi­ storyk A. Smolenczuk w recenzji z książki prof. Eberhardta . Na zakończenie - uwaga dotycząca nazewnictwa. W pracy kilkakrotnie (m.in. na s. 90 i 149) na określenie autonomicznego narodowościowego rejonu polskiego, założonego 23 I I I 1932 r. i zlikwidowananego 31 VII 1937 г., zwanego Dzierżyńszczyną (i jego stolicy), została użyta nazwa: Kiejdany, rejon kiejdanowski. Jest to ewidentna pomyłka. Właściwe nazwy brzmią bowiem: Kojdanów, Kojdanowszczyzna, rejon kojdanowski, Kojdanowo. Przedstawione przeze mnie uwagi nie odnoszą się, jak widać, do podstawo­ wych zagadnień, będących przedmiotem - niezmiernie cennej dla badaczy stosunków narodowościowych na Białorusi - książki P. Eberhardta, lecz tylko pewnych, najczęściej nazbyt ogólnie sformułowanych, stwierdzeń. Nie umniej­ szają one ogromnego wkładu pracy tego badacza w wydobycie, analizę i inter­ pretację źródeł, jakimi są pochodzące z różnych okresów ostatniego stulecia spisy ludności mieszkającej w granicach dzisiejszej Białorusi. Będą natomiast, być może, pomocne przy opracowywaniu kolejnych wydań tego dzieła. Jestem przekonana, że książka prof. P. Eberhardta stanie się podsta­ wowym źródłem dla badaczy reprezentujących różne dyscypliny (history­ ków, etnologów, socjologów, językoznawców) i zajmujących się rozmaitymi aspektami dziejów Białorusi, jej kulturą i społeczeństwem. Umożliwia ona bowiem nie tylko dostęp do wyników materiałów spisowych, lecz także ukazuje pewne fakty historyczno-polityczne, pozwalające zrozumieć okolicz­ ności, w jakich prowadzone były spisy ludności w różnych latach i cele, 2 2 Za udostępnienie maszynopisu tej interesującej recenzji serdecznie dziękuję Prof. P. Eberhardtowi. �266 RECENZJE I OMÓWIENIA jakim miały służyć ich rezultaty. (Bez tego typu informacji trudno byłoby wyjaśnić wiele zjawisk, których jesteśmy obecnie świadkami. Łączą się one m.in. z pozycją poszczególnych grup etnicznych i kształtem stosunków naro­ dowościowych cechujących społeczeństwo Białorusi). Stwarza ona zarazem warunki do interdyscyplinarnej i interetnicznej dyskusji o problemach naro­ dowościowych naszego wschodniego sąsiada. Z wielu względów kwestie te nie mogą być dla nas obojętne. W tym miejscu chciałabym oddać głos wspomnianemu już A. Smolenczukowi. Badacz ten wysoko ocenia pracę P. Eberhardta podkreślając, że jest ona pierwszą próbą analizy złożonych problemów związanych z przemianami struktury narodowościowej społeczeństwa mieszkającego w granicach obecnej Białorusi na przełomie X I X i X X w. W przeciwieństwie do P. Eberhardta uważa jednak, że kryterium językowe jest bardziej obiektywnym wyznaczni­ kiem świadomości narodowej niż wyznanie. Jego zdaniem, społeczeństwo białoruskie było zawsze wielowyznaniowe. W umocnieniu etnicznej jedności Białorusinów przeszkadzała natomiast działalność Kościoła Rzymskokato­ lickiego (o orientaqi propolskiej) i cerkwii prawosławnej (o orientacji prorosyjskiej). Autor twierdzi również, że katolicy-Białorusini wywodzący się ze wsi stykali się z kulturą i językiem polskim głównie w kościele albo w majątkach szlacheckich. Rodzi się więc pytanie, czy jest to wystarczający powód, by osoby te uważać za Polaków? Zdaniem Smolenczuka, kościół katolicki kształtował stereotyp katolika-Polaka (ten sam stereotyp lansowała władza carska i komunistyczna), protestował ponadto przeciwko wprowadzaniu białoruskiego do liturgii, bo przeszkadzałoby to polonizacji Białorusinów. A. Smolenczuk ustosunkował się negatywnie do tezy P. Eberhardta o polskim charakterze ludności południowo-wschodniej Wileńszczyzny twierdząc, że ludność ta uważała się wprawdzie za Polaków, ale mówiła „po prostu". Badacz oparł się tu na kryterium językowym, podczas gdy dla P. Eberhardta podstawowym wyznacznikiem tożsamości narodowej mieszkańców Białorusi jest - jak już wspomniałam - wyznanie. A. Smolenczuk głosi następnie popularyzowaną dziś na Białorusi tezę, zgodnie z którą ludność uważająca się obecnie za Polaków należy do potomków spolonizowanych Białorusinów. Dodaje jednak, że ludności tej - jako mniejszości polskiej - powinno się zagwarantować swobody i w żadnym wypadku nie może być mowy o prowa­ dzeniu polityki antypolskiej. A. Smolenczuk podkreśla, że P. Eberhardt - uznając fakt polonizacji Białorusi przez Kościół i państwo polskie w okresie międzywojennym (w zachodniej części Białorusi) - odchodzi od polonocentryzmu. Zgadza się też z wieloma stwierdzeniami prof. Eberhardta dotyczącymi procesu rusyfikacji społeczeństwa Białoruskiego. Przytoczyłam tu obszerne fragmenty recenzji A. Smolenczuka. Uważam bowiem, że dyskusja o problemach narodowościowych Białorusi wymaga udziału nie tylko przedstawiciele różnych dyscyplin, ale też reprezentantów wszystkich grup etnicznych mieszkających na badanym obszarze. Umożliwia to bowiem rzeczową wymianę argumentów, co może rodzić nadzieję na łagodzę- �RECENZJE I OMÓWIENIA 267 nie istniejących urazów, przełamanie stereotypów, a co za tym idzie - kształto­ wanie obiektywnego spojrzenia na procesy, które niezmiernie głęboko dotykają pojedynczego człowieka, podstaw jego tożsamości, więzi społecznych, psychiki i in. Wymagają więc od badaczy, jak może żadne inne zagadnienia, nie tylko gromadzenia i analizy źródeł, lecz także taktu i odpowiedzialności. Książka prof. Eberhardta stworzyła właśnie warunki do takiej inter­ dyscyplinarnej i interetnicznej dyskusji. LITERATURA D e m s k i D. 1994 Naliboki i Puszcza Nalibocka - Zarys dziejów i problematyki, „Etnografia Pol­ ska", t. 38, z. 1-2, s. 51-78. K a b z i ń s k a - S t a w a r z I. 1992/93 Polacy na Białorusi. Relacja z badań etnologicznych nad współczesnym procesem kształtowania się świadomości etnicznej, „Przegląd Wschodni", t. I I , z. 3 (7), s. 681-195. 1994a „ / po co ta granica?", „Etnografia Polska", t. 38, z. 1-2, s. 79-105. 1994b Kościół w Nałibokach, „Więź", nr 12, s. 199-205. K r y s i ń s k i A. 1929 Liczba i rozmieszczenie ludności polskiej na Kresach Wschodnich, „Sprawy Naro­ dowościowe", nr 5. Moje oczy pełne Białorusi 1995 Moje oczy pełne Białorusi, z Tadeuszem К on wiekiem rozmawia T . Zaniewska, „Głos znad Niemna", nr 4 (142) z dn. 30 stycznia - 5 lutego 1995 г., s. 4-5. S a d o w s k i A. 1991 Narody wielkie i małe. Białorusini w Polsce, Kraków. 1994 Białoruś - Odrodzenie narodowe - przejawy nacjonalizmu, [w:] Nacjonalizm. Kon­ flikty narodowościowe w Europie Środkowej i Wschodniej, Toruń, s. 226-235. W e r e n i c z W. 1991 Historyczne i kulturalne podstawy świadomości narodowej Polaków w Związku Radzieckim (na przykładzie Republiki Białoruskiej), [w:] Polacy w Kościele kato­ lickim w ZSRR, E . Walewander (red.), Lublin, s. 197-212. Iwona Kabzińska-Stawarz Adam Walaszek, Światy imigrantów. Tworzenie polonijnego Cleveland 1880-1930, Kraków 1994, Zakład wydawniczy „Nomos", ss. 231 Cleveland końca X I X wieku: „w dzikiej puszczy buduje się dom po domu, gdzie wszystko dopiero wytyczone i nie wykończone. Tu bowiem wkrada się dziki bór lub dziewicza preria między ulice i domy, a pyszne gmachy, pełne nowoczesnego zbytku graniczą bezpośrednio z nieokiełznaną puszczą" (s. 19). Do takiego Cleveland, podobnie jak i innych miast Ame­ ryki, ściągali pod koniec X I X i na początku X X wieku emigranci z różnych krajów Europy. Wśród nich byli także Polacy. O ile jeszcze w 1870 roku w Cleveland było 77 Polaków urodzonych w Polsce, to już w 1900 było ich 8592, a w 1930 - 36668, co stanowiło 4,07% wszystkich mieszkańców tego �268 RECENZJE I OMÓWIENIA miasta (s. 28). Do „Clewelandu", jak o tym mieście mówili ówcześni polscy imigranci, przybywali chłopi z Galicji, Prus i zaboru rosyjskiego. Również w dwudziestoleciu międzywojennym wielu Polaków przeprawiało się przez Ocean „za chlebem". O początkach i kształtowaniu się społeczności Polonij­ nej w Cleveland pisze Adam Walaszek w omawianej tu pracy. W przeciwień­ stwie do najbardziej rozpoznanych skupisk polonijnych, istniejących np. w Chicago, Pittsburgh, Milwaukee i in., praca A. Walaszka jest pierwszym studium poświęconym Polonii w Cleveland. Autorowi udało się w obrazowy i dynamiczny sposób ukazać narodziny oraz powstawanie polskiego świata, towarzyszące temu różnorodne procesy społeczno-kulturowe a także przeo­ brażenia świadomości narodowej Polaków. Wszystko to, przedstawione jest na tle dynamicznego rozwoju miasta i jego wieloetnicznej społeczności. Z książki możemy dowiedzieć się jak wyglądał napływ imigrantów, jak tworzyły się sąsiedztwa oraz jak przekształcały się one w społeczności. Ówczesna migracja miała charakter „łańcuchowy", była organizowana, a i często dofinansowywana przez krewnych lub znajomych, którzy już wcześniej wyjechali do Ameryki. W ten sposób, do Cleveland były przeno­ szone polskie rodziny, a nawet wiejskie sąsiedztwa, które tworzyły zalążki przyszłych, polonijnych wspólnot. Stwarzało to imigrantom większe poczu­ cie bezpieczeństwa i swojskości. Te małe społeczności dawały początek pol­ skim parafiom. Budowa kościoła i zakładanie parafii była zazwyczaj jednym z pierwszych, wspólnych przedsięwzięć, które realizowali imigranci. Rola parafii polegała nie tylko na zaspokajaniu potrzeb religijnych, ale także na pomocy materialnej, szukaniu pracy, integracji. Książka przedstawia począ­ tki najważniejszych społeczności polonijnych w Cleveland („Warszawa", „Poznań", „Kantowo", „Kraków", „Jackowo", „Józefatowo") oraz pro­ cesy integracyjne Polonii związane z powstawaniem parafii, polonijnych instytucji i organizacji. Ciekawy jest opis codziennego życia: mieszkań, „saloonów", pracy, spędzania wolnego czasu. Warunki życia przybyszów z Europy były początkowo bardzo trudne. Zła sytuacja mieszkaniowa, nis­ kie płace, brak pracy i bieda stanowiły chleb codzienny imigrantów'. Wspól­ ny materac i służąca za szafę skrzynka to wszystko, na co mógł liczyć przybysz zza Oceanu. Jednak wspólne mieszkanie, jedzenie i wzajemna po­ moc łagodziło tęsknotę za ojczyzną, zaspokajało potrzebę afiliacji. Polski świat opisywany jest jako integralna część wieloetnicznej, imigracyjnej zbiorowości. Polacy są przedstawiani w kontekście sąsiednich grup narodowych istniejących w Cleveland, przede wszystkim: Niemców, Żydów, Węgrów, Jugosłowian i in. Z opisu wyłaniają się różnorodne relacje interetniczne - relacje między światami imigrantów oraz podobieństwa i odmien­ ności wynikające z odrębności kulturowej, religijnej i społecznej grup et­ nicznych. Widać tu dążenia Polaków do zaznaczenia swej obecności wśród innych grup etnicznych (manifestowanie polskości z okazji różnych świąt państwowych). Społeczność polonijna, mimo wszelkich działań mających na celu etniczną integrację, nie była grupą jednolitą. Wewnętrzne podziały �RECENZJE I OMÓWIENIA 269 ekonomiczne, polityczne i społeczne rzutowały na sposób postrzegania etniczności, stosunku do Polski, co stanowiło przyczynę konfliktów wewnątrz zbiorowości polonijnej oraz trudności w wypracowaniu jednolitej strategii (niepowodzeniem okazały się czynione przez niektórych liderów próby zrze­ szenia różnorodnych stowarzyszeń polonijnych w jedną organizację). Adam Walaszek ukazuje także związki między „starym" światem (krajem pochodzenia) oraz nowym, przysposobionym i oswajanym przez imigrantów z Polski. Widać tu wpływ „starego" świata na postrzeganie i adaptację w nowej rzeczywistości, przeniesione nawyki społeczne, stereotypy i uprzedzenia, sposób życia, stosunek do przeszłości. Na tym tle rysuje się również obraz dwu pokoleń Polaków, pokolenia pochodzącego z Polski i pokolenia urodzonego już w Ameryce oraz konfliktów związanych z preferencją różnych stylów życia - polskiego i amerykańskiego. Autor ukazuje wpływ amerykanizacji i konsumeryzmu na kształtowanie tożsamości narodowej, a także opisuje różnorodne działania społeczno-kulturalne Polaków, mające za zadanie przyciągnąć polską młodzież, a ponadto zaprezentować polską kulturę na zewnątrz. Aktywność ta zaznaczyła się szczególnie wyraźnie w latach dwudziestych i trzydziestych naszego wieku, gdy oprócz licznych stowarzyszeń, związków, w mieście działało kilka towarzystw śpiewaczych, funkcjonował teatr, wychodziła polska prasa. Udział Polonii w okolicznościowych defiladach, paradach i wystawach miał na celu prezentaqe tego, „co Polska wniosła do cywilizacji światowej" oraz „w rozwój Ameryki" (s. 146). Wszystko to miało budować poczucie dumy narodo­ wej i eksponować polskie wartości innym grupom etnicznym. Interesujące są także spostrzeżenia dotyczące przekształcania się świado­ mości społecznej imigrantów. W pracy ukazany został proces przemiany polskiego chłopa w robotnika, do czego przyczyniły się jego doświadczenia wyniesione z uczestnictwa w związkach zawodowych, strajkach, walki o pra­ wa robotników. Można tu także zaobserwować jak kształtowały się postawy imigrantów wobec państwa amerykańskiego oraz jak stopniowo przeobra­ żali się oni w obywateli Stanów Zjednoczonych. Praca Adama Walaszka jest ciekawą próbą rekonstrukcji zamierzchłego świata. Został on przedstawiony ewolucyjnie, dynamicznie i na różnych płaszczyznach. W studium można znaleźć dużo trafnych spostrzeżeń socjo­ logicznych. Praca ta - w pewnym sensie - demitologizuje amerykańskie Eldorado. Przedstawia trudy, wyrzeczenia, a czasami nawet cierpienia Pola­ ków decydujących się na zmianę świata swego życia. Z drugiej jednak strony ukazuje ona, że mimo wszelkich negatywnych konsekwencji, wyjazd do Ameryki był dla wielu imigrantów swoistą szansą na awans społeczny (ów­ czesne realia amerykańskie oferowały im większe możliwości emancypacji społecznej i ekonomicznej aniżeli rodzinny kraj). Rekonstrukcja dokonana przez Autora jest ogromnie bogata w fakty. Wielość dokumentów archiwal­ nych, wspomnień, relacji czyni tę historię barwną i żywą. Tomasz Biernat �270 RECENZJE I OMÓWIENIA Arkadiusz Żukowski, W kraju złota i diamentów. Polacy w Afryce Połu­ dniowej XVI-XX w., Warszawa 1994, Wydawnictwo Naukowe PWN, ss. 312 Badacze Polonii otrzymali pracę, która wypełnia lukę w poznaniu za­ morskich zbiorowości polonijnych. Omawiana publikacja jest monografią historyczną. Jej autor dąży do całościowego ujęcia zagadnienia sprecyzowa­ nego w podtytule, korzysta z wielu polskich i obcych źródeł i z informacji w nich rozproszonych buduje całość polskich losów na odległym kontynen­ cie. Bogactwo materiałów źródłowych często powoduje trudności w zsyntetyzowaniu wiadomości - momentami praca przypomina encyklopedię, w której wyliczane są kolejne osoby i ich osiągnięcia. Autor ze skrupulatno­ ścią archiwisty odnotowuje nazwisko każdego Polaka - podróżnika, księdza, zakonnika - który postawił stopę w tej części świata bądź miał kontakt z wybrzeżem południowej Afryki. Często brak przekazów historycznych lub ich zaginięcie nie pozwala na dokładne odtworzenie losów wymienianych osób. Niekiedy czytelnik odnosi wrażenie, że autor przedstawia nie tylko postaci prawdziwych Polaków, ale i osób o nie dowiedzionej polskości. Praca składa się z pięciu rozdziałów. Pierwszy jest poświęcony przed­ stawieniu Afryki Południowej, jej osobliwości przyrodniczych i bogactw naturalnych, a także struktury ludnościowej i społecznej, osiągnięć nauko­ wych i literackich. W ten sposób autor rysuje tło, na którym pojawią się Polacy - najpierw jako podróżnicy, w następnych wiekach jako osiedleńcy. W rozdziałach I I i I I I skupiono się na przedstawieniu losów polskich w tym kraju od początku X V I w. do wybuchu I I wojny światowej. W części doty­ czącej współczesnego obrazu Polonii południowoafrykańskiej (rozdziały IV i V) informacje są szczegółowe i udokumentowane wieloma źródłami pisa­ nymi, w tym także wywiadami z przedstawicielami tamtejszej Polonii. Za początki kontaktów Polaków z ziemią południowoafrykańską autor przyjmuje czas rozpoczęcia tam kolonizacji europejskiej, którą zapocząt­ kowali Portugalczycy w X V I stuleciu. W wyprawach Portugalczyków brał udział Żyd urodzony w Poznaniu - Gaspar da Gama, wymieniany także jako: Gaspar da India, Gaspar d'Almeida lub Gaspar de las Indias. W XVII w. do wybrzeży Afryki docierali misjonarze; był tam także jezuita, o. Michał Boym. Pozostawił on pierwszy polski opis południa Afryki, który wyprzedził o ponad 150 lat publikacje angielskie o Kafrarii i Kafrach. Pierwsi osadnicy polscy na ziemi południowoafrykańskiej w XVIII w. rekrutowali się spośród żołnierzy i marynarzy, będących w służbie ho­ lenderskiej. Emigracja polska do Afryki Południowej nasiliła się na początku X I X w. Osiedlali się tam przede wszystkim wychodźcy z ziem zaboru pruskiego. Podlegali oni szybkiej asymilacji z ludnością burską. Źródła południowo­ afrykańskie podają, że wśród przodków rodów afrykanerskich znajdo­ wali się Polacy, np. Jan Latsky, Antoni Sewasowicz (Sevascowitz), Mateusz Abagostus i Jan (Johann) Sowietski[y]. �RECENZJE I OMÓWIENIA 271 Polacy, którzy przybywali do Kafrarii Brytyjskiej po 1857 г., szybko zatracali odrębność językową i kulturową na rzecz języka i kultury angielskiej. Odkrycie złóż diamentów (1867 r.) i złota (1886 r.) spowodowało nowy napływ emigrantów. Z tego okresu przywołuje się nazwę organizaqi „Polish-Russian Union". Grupowała ona jednak przede wszystkim Żydów polskich, litewskich i rosyjskich. Ogólnie na przełomie X I X i X X w. emigracja polska do Afryki Połu­ dniowej nie miała charakteru stałego; poza osadą Kimberley, „stolicą dia­ mentów", emigranci przebywali w Johannesburgu i okolicach oraz w Kap­ sztadzie i okolicach. W końcu XIX stulecia polski jezuita wspominał o stu Polakach mieszkających w Kapsztadzie. W latach 1910-1918 nieliczne polskie wychodźstwo rekrutowało się spośród mieszczaństwa i inteligencji. W okresie międzywojennym w Unii Południowo-Afrykańskiej zamieszkiwało ok. 1900 Polaków. Zdaniem badaczy, przed I I wojną światową parę tysięcy osób liczyła grupa żydowska, Polacy stanowili jednostki. Według szacunków konsulatu RP w Kapsztadzie w 1934 r. liczbę Żydów polskich określano na 10 do 15 tysięcy osób. Starali się oni jak najszyb­ ciej zasymilować z tamtejszą białą społecznością, włączali się również w działal­ ność żydowskich organizacji religijnych. Ich aktywność wyrażała się dużą liczbą organizacji charytatywnych, społeczno-kulturalnych i gospodarczych. Zupełnie inny charakter miały kontakty Polaków z Afryką Południową w czasie I I wojny światowej. Rozpoczęły się od hospitalizacji rannych żoł­ nierzy i ich pobytów w obozach wojskowych. Fale wychodźców rozpoczęła grupa „cypryjska" (1941 r. - ok. 400 osób starannie wykształconych), następnie w 1943 r. przybyły dzieci polskie, którym zapewniono zamiesz­ kanie w Oudtshoorn (Dom Dzieci Polskich „Krzyż Południa" funkcjonował w latach 1943-1947). Spośród żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych, uchodźców z osiedli afrykań­ skich (w Rodezji i Tanganice), wychowanków domu w Oudtshoorn rekruto­ wali się emigranci, którzy pragnęli pozostać w Afryce Południowej po za­ kończeniu I I wojny światowej. Jesienią 1949 r. liczba uchodźców wynosiła ok. 5 tys. osób. Spis powszechny z 1951 r. podawał, że w Afryce Połu­ dniowej mieszało 4898 osób urodzonych w Polsce (w tym 1503 osoby posia­ dały obywatelstwo polskie). Ta fala emigracyjna dała początek współczesnej Polonii południowoafrykańskiej. Dane liczbowe obrazują wzrost Polonii: 1970 r. - 1 tys. (wg innych źródeł 5 tys. osób); 1985 r. - 13-15 tys. osób. Polonia południowoafrykańska jest społecznością zurbanizowaną - zamieszkuje w dużych ośrodkach miejskich: Johannesburg, Kapsztad, Durban, Pretoria, Pietermaritzburg, Port Elizabeth. Wyróżnikiem Polonii południowoafrykańskiej jest wysoki poziom wykształce­ nia większości jej przedstawicieli, co decyduje o jej najwyższym poziomie finansowym i kulturalnym ze wszystkich Polonii świata. Najliczniejszą grapę zawodową stanowi kadra techniczna, nie brakuje też przedstawicieli humani­ stów i artystów: rzeźbiarzy, literatów oraz sportowców. �272 RECENZJE I OMÓWIENIA Różnorodna aktywność Polonii południowoafrykańskiej jest udokumen­ towana: przejawia się w organizacjach polonijnych (największa i najliczniej­ sza to Zjednoczenie Organizacji Polskich w Afryce Południowej, przemiano­ wane w 1973 r. ze Zjednoczenia Osadników Polskich), obchodzeniu i upa­ miętnianiu wydarzeń z historii Polski, w działalności kulturalnej (teatr, chór), a także w wydawaniu prasy. Prasa polonijna w tym kraju osiedlenia ma charakter lokalny - ogranicza się do biuletynów i komunikatów wydawanych przez poszczególne stowa­ rzyszenia. W latach osiemdziesiątych w czasopiśmiennictwie zaszły przemia­ ny polegające na profilowaniu wydawnictw - z komunikatów Zjednoczenia Polskiego w Południowej Afryce wyodrębniły się „Wiadomości Duszpaster­ skie", jako dodatek do komunikatu Zjednoczenia wychodzi informator „W naszej szkole". Ze względu na swój charakter prasa uwzględnia problemy i sfery życia zbiorowości, w której powstaje. Wiadomości na ten temat, zaprezentowane w recenzowanej pracy, nie upoważniają do wniosków odnośnie do czytelni­ ctwa prasy w skupiskach polonijnych, a także jej funkcji. Brak materiału empirycznego uniemożliwia sformułowanie jakiejś konkluzji. W pracy natomiast znajdujemy dużo wiadomości o kościele katolickim w RPA. W początkowych rozdziałach wymienione przede wszystkim misjona­ rzy polskich, którzy docierali do Afryki Południowej jako wysłannicy różnych zakonów. Po wojnie powstał klasztor w Lyndhurst założony przez Siostry Służebniczki NMP ze Starej Wsi, do którego zgłaszały się polskie dziewczęta z afrykańskich osiedli polskich. Opiekę duszpasterską nad Polonią (od lat osiemdziesiątych) sprawują księża ze Zgromadzenia Księży Chrystusowców. Rozdział dotyczący obecności kościoła katolickiego w RPA gubi się w szczegółach - brakuje syntezy wiadomości. W wielu zbiorowościach polo­ nijnych (np. USA, Anglia) parafia jest synonimem polskości, miejscem sku­ piającym emigrantów-Polaków, staje się czynnikiem spójności etnicznej (Mostwin 1991, 86; Sękowska 1994, 131-132). Zagadnienie, w jakim stopniu kościół katolicki integruje skupiska polonijne w RPA, wymaga badań so­ zologicznych. Teraz musimy zadowolić się informacją, że z wyznaniem rzymskokatolickim utożsamia się 60-70% tamtejszej Polonii (s. 210). Podobnie ogólne są uwagi o języku Polonii południowoafrykańskiej: „osoby urodzone w Polsce używają często niektórych form standardowej polszczyzny" (s. 211). Jest to z punktu widzenia językoznawcy stwierdzenie nieprecyzyjne: albo posługują się polszczyzną ogólną, albo jest to język mieszany, w którym obok warstwy zgodnej z polszczyzną występuje warstwa zgodna z językiem kraju osiedlenia (cytaty) oraz warstwa skontrastowana z dwiema podstawami porównawczymi, tzn. formy językowe charaktery­ styczne dla dialektu polonijnego, np. semantyczne kalki wyrazowe i frazeo­ logiczne: medycyna 'lekarstwo' (ang. mediciné), dostać niepodległość 'zdo­ być niepodległość' (ang. to get independence), wziąć język angielski 'uczyć się języka' (ang. to take language) itd. �RECENZJE I OMÓWIENIA 273 W RPA istnieje teoretyczna możliwość interferencji języka polskiego i języków afrikaans i fanakolo, ale stwierdzenie wzajemnych wpływów wy­ maga badań. Dostępne mi nagrania idiolektów przedstawicieli różnych fal emigracji i pokoleń polonijnych w RPA pokazują, że poziom znajomości języka pol­ skiego jest zróżnicowany i zależy od wielu czynników: czasu przebywania na emigracji, statusu społecznego, tematu rozmowy itd. Uogólnienia można by formułować po przebadaniu przedstawicieli Polonii z różnych skupisk, fal emigracyjnych i polonijnych. Końcowe rozdziały pracy dowodzą, że konieczne są badania inter­ dyscyplinarne nad stanem polskiej świadomości etnicznej wśród Polonii w RPA, obejmujące takie zagadnienia, jak: znajomość i używanie języka polskiego, uczestnictwo w organizacjach polonijnych, uczęszczanie do kościoła i przynależność do polskiej parafii, wybór przyjaciół i znajomych, stosunek do kraju pochodzenia itd. W tych badaniach jako wzory, odpowiednio zmodyfiko­ wane, mogą służyć materiały z Anglii, Australii, USA (patrz пр.: Żebrowska 1986, s. 148-168; Smolicz, Secombe 1990; Kocik 1990, s. 169-203). Lektura omawianej monografii skłania do zastanowienia się nad usytuo­ waniem metodologicznym pracy wśród opracowań polonijnych. W rozdzia­ łach I I i I I I praca A. Żukowskiego przypomina faktograficzne publikacje typu: wkład Polaków w życie kraju (tu: odpowiednia nazwa). W tej części można ją porównać do takich prac, jak: Jerzego S. Łątki Polacy w Turcji, Marii Paradowskiej Polacy w Meksyku i Ameryce Środkowej. W następnych rozdziałach autor zastosował układ chronologiczny, a w jego ramach pro­ blemowy i przedstawił właściwy etap kształtowania się zbiorowości polonij­ nej w RPA; w tej części pracę można porównać do studiów zawartych w publikacji zbiorowej Polonia w Europie. Recenzowana praca daje solidne podstawy do kontynuowania badań nad Polonią w RPA. Następny ich etap powinien uwzględniać metody soqologiczne i dotyczyć kształtowania się tożsamości etnicznej pokoleń polonijnych, stopnia identyfikaqi oraz stosunku do swego pochodzenia. Z kolei badania soqolingwistyczne mogą zilustrować stan znajomości języka polskiego i zmiany jego funkqi w różnych skupiskach polonijnych. Wyniki badań interdyscyplinarnych powinny ukazać aktualny wizerunek Polonii w Republice Południowej Afryki. LITERATURA Kocik L. 1990 Polski farmer w Ameryce. Studium na przykładzie stanu Wisconsin, Wrocław. Ł ą t k a S. 1980 Polacy w Turcji, Lublin. M o s t w i n D. 1991 Emigranci polscy w USA, Lublin. P a r a d o w s k a M. 1985 Polacy w Meksyku i Ameryce Środkowej, Wrocław. �274 RECENZJE I OMÓWIENIA S z y d ł o w s k a - C e g l o w a В. (red.) 1992 Polonia w Europie, Poznań. Sękowska E. 1994 Język zbiorowości polonijnych w krajach anglojęzycznych. Zagadnienia leksykalno-slowo twórcze, Warszawa. S m o l i c z J. S e c o m b e M.J. 1990 Zostać Australijczykiem*!, Warszawa. Ż e b r o w s k a A. 1986 Czy dzieci polskiej emigracji wojennej 1939-1945', urodzone w Wielkiej Brytanii, uważają się z Polaków? Paszkiewicz M . (red.), Prace Kongresu Kultury Polskiej, Londyn, t. VIII, s. 148-168. Elżbieta Sękowska Warszawa egzotyczna. O społecznościach narodowych i wyznaniowych stolicy w przeszłości i współcześnie, Warszawa 1995, Muzeum Woli, ss. 86, tab. 6 Ten niewielki tomik materiałów z sesji popularnonaukowej uczniów klas maturalnych X I I Liceum Ogólnokształcącego im. H. Sienkiewicza w War­ szawie, zorganizowanej w Muzeum Woli 23 marca 1995, jest plonem nie­ zwykłego eksperymentu dydaktycznego. Eksperymentu będącego efektem owocnej współpracy obu instytuqi - Szkoły i Muzeum. Współpracy daleko wykraczającej poza doraźne, związane z konkretną ekspozycją, odwiedziny Muzeum przez młodzież szkolną. Pomysłodawcą zorganizowania cyklu wykładów poświęconych „proble­ mom społeczności narodowych i wyznaniowych kraju i Warszawy w prze­ szłości i współcześnie" był Kurator Muzeum Woli Karol Morawski. Pomysł wsparła Urszula Domańska, Dyrektor Liceum im. H. Sienkiewicza wraz ze swym zespołem pedagogicznym i młodzieżą klas maturalnych. Temat cyklu wykładów i zamykającej go sesji - piszą autorzy wstępu (Od Wydawców) w omawianym tomiku - „wybrała w pewnym sensie właśnie młodzież, podejmując w dyskusjach i postulatach lekcyjnych problematykę narodowościową i wyznaniową na ziemiach polskich w przyszłości po to, by łatwiej zrozumieć skomplikowane jeszcze wciąż jej współczesne uwarunkowa­ nia. W ciągu sześciu miesięcy, od października 1994 r. do marca 1995 г., zorganizowanych zostało sześć spotkań, podczas których jako wykładowcy wystąpili najlepsi specjaliści z danej dziedziny, pracownicy nauki, często w randze profesorów. Każdy wykład uzupełniony był zajęciami terenowymi prowadzonymi przez pracowników Muzeum (nierzadko przy współudziale wykładowców), w toku których zwiedzano rejony miasta i obiekty zabytkowe związane z omawianym środowiskiem narodowościowym czy wyznaniowym." Wśród wykładowców znaleźli się pracownicy Katedry Etnologii i An­ tropologii Kulturowej UW, Chrześcijańskiej Akademii Teologicznej, Żydo­ wskiego Instytutu Historycznego, Instytutu Historii PAN, Instytutu Archeo­ logii i Etnologii PAN. �RECENZJE I OMÓWIENIA 275 W sześciomiesięcznym cyklu wykładów mówiono o historii i kulturze Żydów w Polsce, o ewangelikach augsburskich i reformowanych w War­ szawie, o grekokatolikach i o Cyganach, a także o grupie tak dla Warszawy egzotycznej jak Gruzini. Wykłady odbywały się w ostatni czwartek miesiąca, a zajęcia terenowe w ostatnią sobotę i należy podkreślić, że cieszyły się frekwencją, mimo że miały miejsce w godzinach popołudniowych, a zajęcia terenowe odbywały się w wolne soboty. Świadczy to wymownie o potrzebie tego rodzaju przedsięwzięć. Na zakończenie cyklu zajęć zorganizowano w Muzeum Woli sesję popu­ larnonaukową, a jej uczestnicy, uczniowie klas maturalnych, mimo zbliżają­ cych się egzaminów dojrzałości zdołali przygotować dziesięć referatów. Na­ wiązywały one wprawdzie niekiedy do tematów wykładów, nie były jednak ich powtórzeniem lecz „indywidualnym przetworzeniem wątków w nich zawartych". Po wygłoszeniu referatów odbyła się dyskusja, podsumowanie i jako finał - wręczenie dyplomów, nagród książkowych i pamiątkowych medali z fundacji Ewangelicko-Augsburskiej Parafii Św. Trójcy. W czerwcu staraniem organizatorów tego udanego eksperymentu oraz Urzędu Dzielnicy Wola Gminy Warszawa Centrum wydany został pamiątkowy tomik zawierający materiały z sesji. Jego wydawcy tak o nim piszą we wstępie: „Są to prace uczniów - maturzystów stojących dopiero na progu swej drogi życiowej i jako takie noszące na sobie wszelkie znamiona i wady prymicjów naukowo-badawczych, przynależnych wiekowi i przygotowaniu naukowemu Autorów. Nie można o tym zapominać, a Czytelnik tego zbioru musi mieć pełną świadomość kompilacyjnej formy przygotowanych referatów na poziomie szkoły średniej. Biorąc to pod uwagę referaty tu prezentowane poddane zostały tylko kosmetycznej obróbce redakcyjnej. Wedle bowiem założeń organizatorów sesji i zarazem wydawców, taki a nie inny kształt referatów jest nie tylko uszanowaniem charakteru i stylu obrazowania Autora, ale też pewnym signum szerszego wizerunku stopnia zaawansowania nauki i wiedzy." Jak już wspomniano oprócz cytowanego wstępu (Od Wydawców) pióra Urszuli Domańskiej i Karola Morawskiego tomik zawiera dziesięć wygło­ szonych w czasie sesji referatów piętnastu autorów: Doroty Czajki i Anny Gontkiewicz (o społecznościach narodowych i wyznaniowych Warszawy na przełomie X I X i X X wieku), Joanny Germak i Katarzyny Stanisławiak (o strukturze narodowościowej i wyznaniowej międzywojennej Warszawy), Pawła Korulczyka i Łukasza Zielińskiego (o wyznaniowych nekropoliach Woli od schyłku X V I I I do połowy X X wieku), Katarzyny Kursa (o Lesznie, ewangelickiej enklawie Warszawy), Marcina Dryzka (Pamiątki Żydów war­ szawskich), Marty Kaczyńskiej i Danuty Murzynowskiej (Szpitale i ośrodki opieki społecznej na Woli od polowy XIX w. do końca lat trzydziestych XXstulecia [ze szczególnym uwzględnieniem szpitali i ośrodków żydowskich - A.W.], Michała Sikorskiego (Getto - dzielnica Warszawy w latach 1940-1943), Małgorzaty Wernickiej (Grekokatolicy w Warszawie), Pawła Krupińskiego i Ireneusza Smółki (Świątynie i cmentarze ewangelicko-augsburskie w Warszawie �276 RECENZJE I OMÓWIENIA od połowy XVIII w.) oraz Agnieszki Pudłowskiej (Mniejszości narodowe w I I Rzeczypospolitej). Należy mieć nadzieję, że to ze wszech miar interesujące przedsięwzięcie dydaktyczne i wychowawcze znajdzie naśladowców, a znane już z wielu cennych inicjatyw Muzeum Woli będzie kontynuować swoje nowatorskie na naszym gruncie doświadczenia popularyzatorskie. Andrzej Woźniak Jonathan Boyarín, Polish Jews in Paris, The Ethnography of Memory, Bloomington-Indianopolis, 1991, Indiana University Press, ss. X I I -f 195 Książka J. Boyarina, amerykańskiego antropologa społecznego, przypomi­ nać musi polskim czytelnikom nieprześcignioną wciąż Społeczność wiejską Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej (1948). Praca poświęcona imigrantom wywodzącym się z ziem polskich przekazuje czytelnikowi historię życia tej grupy ich własnymi słowami. Boyarín zajmująco opowiada historię żydowskich imigrantów mieszkających we Francji. Wspomina także, choć marginalnie, o stosunkach polsko-żydowskich. Może ta książka zainteresować poprzez możliwości porównań, jakie niewątpliwie stwarza. Jednocześnie stanowi ona osobistą (i wielce barwną) opowieść obserwatora życia wychodźców, historię jednego roku, który Jonathan Boyarín spędził wśród nich w Paryżu. W tym właśnie przepomnieć może Społeczność wiejską czy, by pozostać przy dziełach dotyczących żydowskich imigrantów, Świat naszych matek (Weinberg 1988) . Książkę otwiera rozdział dotyczący landsmanshaftn - stowarzyszeń żydow­ skich organizowanych i złożonych z wychodźców z tej samej miejscowości lub regionu . Stowarzyszenia te stwarzały ramy dla społecznych i przyjacielskich stosunków pomiędzy ich członkami. Oferowały im pomoc i wsparcie. Landsmanshaftn istnieją także w innych krajach i na innych kontynentach ; w Paryżu stanowią trzon społeczności polskich Żydów. Są pozostałością historii ich życia. Nie tylko służą rekreaqi, pomagają lub troszczą się o pochówki, lecz są także pomostem, który łączy pamięć o przeszłości z doświadczeniem późniejszych losów. Pomagają wreszcie utrzymywać tożsamość, którą autor nazywa „pan-jidisz". Przy tym nie starają się one bynajmniej odtwarzać, ani kopiować we Francji, nawet w miniaturze, miejsca urodzenia imigrantów. W rozdziałach pierwszej części książki imigranci opowiadają o własnym życiu i o rozmaitych problemach, z jakimi musieli walczyć, na które musieli 1 2 3 1 Recenzję tej książki zamieściłem w „Przeglądzie Polonijnym", nr 2:1994. Tym bardziej uzasadnione wydaje się zatem przywołanie K . Zawistowicz-Adamskiej. Zaborowianie w Chicago stworzyli bowiem kluby własnych wsi. Na ten temat por. także Kantor (1990). Por.: Milamed (1986, s. 40-55), KaganofT (1986, s. 56-66), Klinger (1986, s. 35-39), Soyer (1986, s. 5-24), Weissner (1985). 2 3 �RECENZJE I OMÓWIENIA 277 reagować, zarówno w Polsce, jak we Francji. Są to relacje na temat dzieciń­ stwa, emigraq'i, koszmaru okupacji, lat odbudowy w powojennej Francji. Poszczególne opowieści różnią się między sobą, rozmaite bowiem były: czas, powody, okoliczności wyjazdu. Niektórzy bohaterowie Boyarina przeżyli okupację we francuskim ruchu oporu, inni to uchodźcy ze Związku Radzie­ ckiego. Jest jeden wątek tych opowieści szczególnie frapujący (choć nie w pełni konsekwentnie poprowadzony przez autora): bardzo wielu spośród emigrantów żydowskich to sympatycy lewicy lub wręcz aktywiści lewicowi . Ich opowieści na temat dochodzenia do radykalnych przekonań w Polsce, do Poalej Syjonu czy członkostwa partii komunistycznej przynoszą wiele fascynujących szczegółów, przybliżając nam ten fragment historii między­ wojennego okresu. Dowiadujemy się m.in., co czytali i jak wyglądała praca lewicowych grup młodzieżowych. Część druga pracy Boyarina ma pokazywać, w jaki sposób biografie emigrantów określają ich stosunek do wydarzeń współczesnych i bieżących. Najpełniej ukazuje to rozdział na temat stosunku Żydów do izraelskiej inwazji na Liban w 1982. Rozdziały kolejne to klasyczny, antropologiczny opis życia codziennego emigrantów. Są one także próbą odpowiedzi na podstawowe pytania literatury historycznej czy soqologicznej, dotyczącej grup etnicznych, konsekwencji migracji itp., takie jak: W jaki sposób cykliczne obchody kulturalne winny integrować przeszłość i współczesność? Na ile pozwa­ lać intelektualistom na zmiany i aktywizowanie grup? Rozdział „Dejeuner Solennel" traktuje o dorocznych balach organizowanych przez landsmanshaftn, podczas których spotykają się członkowie rozmaitych grup i towarzystw. Rozdział „Kultura wysoka i folklor" dotyczy świeckiej kultury jidisz, która istnieje w tych społecznościach. Mówi się tutaj również o tym, iż coraz trudniej przychodzi emigrantom i ich dzieciom godzić standardy estetyczne kultury jidisz z wymaganiami estetycznymi współczesnej europejskiej kultury miesz­ czańskiej. Rozdział „Przywódcy i intelektualiści" pokazuje typy przywódców społeczności (intelektualistów, aktywnych polityków, także krytycznie nasta­ wionych); w równym stopniu, pisze autor, wszyscy są potrzebni dla funkqonowania grup. Rozdział „Żałoba" koncentruje się na kompromisach, których muszą się dopuszczać emigranci, pomiędzy prawem żydowskim i tradycją zjednej, a rzeczywistością i możliwościami, jakie istnieją we Francji, z drugiej. Wreszcie, Boyarín pisze, w jaki sposób opowieści i dzieje imigrantów wpływają na sytuację ich dzieci, a także o międzypokoleniowych konfliktach i trud­ nościach porozumiewania się wynikających z różnych kultur. Oczywiście w książce można znaleźć znacznie więcej. Jest ona także ciekawa jako prezentacja pewnej postawy i techniki badawczej. Boyarina interesuje pamięć o wydarzeniach oraz to, w jaki sposób wpływa ona na współczesne zachowanie emigrantów i ich dzieci. Autor powiada: problemy postmodernizmu pojawiają się i wyrażane są nie tylko na seminariach, w tekstach, lecz także 4 4 Dodać tu można, że podobną w zamyśle jest praca Leviatina (1989). �278 RECENZJE I OMÓWIENIA w doświadczeniu, świadomości grup, które w postmodernistycznym świecie żyją. Stara się on też pokazać tę „żyjącą historię". Dyskretnie wykorzystana, współczesna metodologia nie przeciąża książki. To konstrukcja i sposób prowadzenia opowieści zaświadczać mają o warsztacie autora. Boyarín prze­ konany jest bowiem, że narracja, nawet (a może właśnie) pełna powtórzeń, przemawiać może lepiej do publiczności niż analiza strukturalna. LITERATURA K a g a n o f f N. 1986 The Jewish Lansmanshaftn in New York City in the Period Preceding World War I, „American Jewish History", vol. 76, nr 1, s. 56-66. K a n t o r R. 1990 Między Zabórowem a Chicago. Kulturowe konsekwencje istnienia zbiorowości imig­ rantów z parafii Zaborowskiej w Chicago i jej kontaktów z rodzinnymi wsiami, Wrocław. Klinger H. 1986 Tradition of Grass-roots Organization and Leadership: the Continuity of Landsmanshaftn in New York, „American Jewish History", vol. 76, nr 1, s. 25-39. L e v i a t i n D. 1989 Followers of the Trial. Jewish Working-Class Radicals in America, New Haven-London: Yale University Press. M i l a m e d S. 1986 Proskurover Landsmanshaften. A Case Study in Jewish Communal Development, „American Jewish History", vol. 76, nr 1, s. 40-55. Soyer D. 1986 Between Two Worlds: The Jewish Landsmanshaftn and Question of Immigrant Identity, „American Jewish History", vol. 76, nr 1, s. 5-24. W e i n b e r g S.S. 1988 The World of Our Mothers. The Lives of Jewish Immigrant Women, New York: Schocken Books. Weissner M. 1985 A Brotherhood of Memory. Jewish Landsmanshaftn in the New World, New York. Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a К. 1948 Społeczność wiejska. Doświadczenia i rozważania z badań terenowych w Zaborowie, Łódź, wyd. 1; wyd. 2 - Warszawa 1958. Adam Walaszek „Rocznik Muzułmański", R. I , Т. 1:1413 h (1992), s. 123; R. I I I , T. 2:1414 h, (1994), Warszawa, Wydawca: Stowarzyszenie Jedności Muzułmań­ skiej, ss. 111 Mahdyści polscy - mistyczna wspólnota szyicka, istnieje w Polsce od 1937 roku. Obecnie szyici skupieni są w Stowarzyszeniu Jedności Muzuł­ mańskiej działającym w Warszawie, Kielcach, Radomiu, Gdańsku, Łodzi i Kaliszu. Wspólnota liczy ponad 100 wyznawców, a jej najwyższą władzą jest Naczelny Imamat składający się z Naczelnego Imama jako przewód- �RECENZJE I OMÓWIENIA 279 niczącego, sekretarza, skarbnika oraz czterech członków. Wspólnota utrzy­ muje się ze składek wiernych. W 1989 roku Stowarzyszenie powołało Instytut Muzułmański z siedzibą w Warszawie (02-679, W-wa, ul. Pieńkowskiego 4/91). Jego celem jest pro­ wadzenie badań z zakresu teologii islamu oraz osadnictwa muzułmańskiego w Polsce i na Litwie. Instytut gromadzi wszelkie materiały dotyczące muzuł­ manów polskich, niezależnie od ich miejsca zamieszkania. Organem Stowarzyszenia Jedności Muzułmańskiej jest wychodzący od 1992 roku „Rocznik Muzułmański", jego redaktorem zaś - imam Mahmud Taha Żuk. Celem „Rocznika", jak czytamy w nocie Od Redakcji w pierw­ szym jego tomie, jest „inspiracja badań nad dziejami ludności muzuł­ mańskiej zamieszkującej obszar dawnej Rzeczypospolitej, wydawanie źródeł archiwalnych i zbieranie materiałów etnograficznych "(s. 5). Redakcja „Rocznika" pragnie aby stał się on kontynuacją wydawanego w latach 1932-1938 „Rocznika Tatarskiego", czasopisma wielce zasłużone­ go dla badań „nad historią i etnografią polsko-litewskich wyznawców is­ lamu", na którego łamach publikowali swoje prace historycy i orientaliści tej miary, co Olgierd Górka, Ananiasz Zajączkowski, Stanisław Dziadulewicz, Stanisław Kryczyński. »Rocznik Muzułmański« ma szansę, czytamy nieco dalej, stać się czasopismem naukowym, skupiającym wokół siebie orientalistów, etnografów i religioznawców, zainteresowanych badaniami dziejów polsko-litewskich Tatarów, a także stosunków Polski ze Wschodem muzuł­ mańskim". Tom 1 „Rocznika Muzułmańskiego", który otwiera - podobnie zresztą jak i tom 2- inwokacja z Koranu do Boga Miłosiernego, Litościwego w ję­ zyku polskim i arabskim i krótki artykuł programowy (Od Redakcji), wy­ pełniają materiały dwu autorów: Piotr Borawski, znany badacz dziejów Tatarów polsko-litewskich pisze o społecznościach orientalnych w Wielkim Księstwie Litewskim (Tatarach, Żydach i Karaimach), Tatarach-kozakach w Wielkim Księstwie oraz o służbie wojskowej Tatarów-ziemian w dobrach Radziwiłłów w X V I - X V I I w.; imam Mahmud Taha Żuk zamieszcza krótką informację o mahdystach polskich, rozprawkę Dźwięk i znaki graficzne w islamie oraz artykuł o idei państwa islamskiego. Tom zawiera również przemówienie przewodniczącego delegacji palestyńskiej na konferencji poko­ jowej w Madrycie w 1991 r. Zamykają go, tak jak i tom 2 - hadisy, przeka­ zywane przez tradycję wypowiedzi Proroka. Tom 2, znacznie bardziej zróżnicowany tematycznie, zawiera m.in. prze­ słanie od Redakcji o zadaniach muzułmanina we współczesnym świecie, komentarz imama Mahmuda Taha Żuka do sury Al-Fatiha (Otwierającej) z Koranu, artykuł Rafała Ahmeda Bergera o jedności muzułmańskiej i Ewy Siwierskiej o Koranie i hadisach jako źródła inspiracji w poezji hausańskiej. Ibolya Takacs pisze o zabytkach islamu na Węgrzech, a T. Nowakowski o muzułmanach w armii austro-węgierskiej, Anna Sulimowicz o życiu spo­ łeczności karaimskiej w Polsce, Aleksander Dubiński zaś - o historii języka �280 RECENZJE I OMÓWIENIA karaimskiego. P. Borawski zajmuje się dziejami szwadronu tatarskiego Lekkokonnego Pułku Gwardii Napoleona i Pułkiem Tatarskim Ułanów imienia Mustafy Achmatowicza. Ten drugi artykuł uzupełnia imam M . Taha Żuk listą poległych pułku. Tenże autor pisze o sytuacji Tatarów krymskich, a W. Buszakow z Ukrainy - o pochodzeniu tytułu kalga w Chanacie Krym­ skim, J. Jaworski o Polakach w Syrii i Libanie, a F. Brendle o muzułmanach w Niemczech. Z zainteresowaniem oczekujemy na trzeci tom „Rocznika", który - jak informuje Redakcja, powinien ukazać się w najbliższym czasie. Andrzej Wożniak Wiesława Korzeniowska, Codzienność społeczności wsi rejencji opolskiej w aspekcie zachodzących przemian (1815-1914), Opole 1993, Państwowy Instytut Naukowy - Instytut Śląski w Opolu, ss. 282, nib. 1 Autorka określiła omawianą pracę jako „historię wiejskiej codzienności terenów rejencji opolskiej X I X i początków XX w. ujętą w rytmie jej stawania się" (s. 7), a za główny jej cel uznała ukazanie odmienności wsi górnośląskiej, systemu wartości jej mieszkańców i miejsca w nim tradycji. Publikaqa - według słów Autorki, z wykształcenia historyka - nie jest pracą etnograficzną. Ze wszech miar jednak zasługuje na uwagę etnologa, któremu szczególnie bliskie jest widzenie górnośląskiej kultury poprzez człowieka, mieszkańca tych ziem, jego zachowań oraz postaw wobec własnego dziedzictwa kulturowego. W prze­ mianach zachodzących w X I X w. to tradycja kulturowa właśnie była najistot­ niejszym motywem „w trwaniu górnośląskich wspólnot lokalnych i regional­ nych" (s. 213). Czytelnika „Etnografii Polskiej", zawsze otwartej na problema­ tykę górnośląską, winna zainteresować recenzowana publikacja, oparta na sumiennie zebranych źródłach archiwalnych, prasie codziennej i urzędowej, kronikach parafialnych, gminnych i szkolnych w większości - co zasługuje na uwagę - nie publikowanych i nie wykorzystywanych, których obszerny zestaw zamieszcza Autorka na końcu pracy. Sięgnęła też ona po literaturę etnograficz­ ną, stwierdzając iż po I I wojnie światowej etnografowie „opracowywali przeważnie najbardziej barwne elementy kultury materialnej i duchowej wsi" (s. 9), z czym niekoniecznie można się zgodzić. Zgromadzony materiał faktograficzny służy Autorce nie tylko do ukaza­ nia codziennego życia mieszkańców, ale także do analizy przyczyn i skutków zachowań ludzkich oraz przemian społeczno-kulturowych mieszkańców wsi rejencji opolskiej. Godne podkreślenia jest i to, że Autorka szczególną uwa­ gę poświęca tematyce dotąd pomijanej lub wręcz bagatelizowanej w historio­ grafii Śląska. Książka, poza wstępem i zakończeniem, składa się z czterech obszernych rozdziałów (podzielonych na podrozdziały), a mianowicie: I . „Specyfika �RECENZJE I OMÓWIENIA 281 społeczności wiejskiej"; I I . „Praca i jej efekty"; I I I . „Edukacja. Życie pub­ liczne"; IV. „Sacrum i profanum codzienności". Rozprawę zamykają, oprócz wspomnianego już wykazu najważniejszych źródeł, bibliografia oraz indeksy: osobowy i nazw miejscowych. W pracy zamieszczono 1 mapkę przedstawiającą rejencję opolską w X I X w. wraz z granicami powiatów (ustalonymi w 1815-1820) i późniejszymi ich zmianami. W pierwszym rozdziale Autorka omówiła działalność wspólnoty gmin­ nej, funkcje i znaczenie sołtysa, pisarza, stróża gminnego i in., prawa i obo­ wiązki mieszkańców, do których m.in. należało „nocne wachowanie", tj. pilnowanie domów i gminnych budynków kolejno przez gospodarzy po­ sługujących się specjalną laską. Reguły współżycia między mieszkańcami ujęte były w przepisy ustalające powinności i konsekwencje niestosowania się do nich. Podsumowując podrozdział pt. „W gminnej wspólnocie", Autorka stwierdziła: „społeczność wiejska umiała rozsądnie korzystać z sa­ morządowych uprawnień i rozsądnie kształtować swoje życie zbiorowe, cha­ rakteryzowała się przy tym [...] znaczną odpowiedzialnością społeczną i umiejętnością współżycia społecznego" (s. 30). Społeczność wiejska tam­ tych czasów była rozwarstwiona na siodłaków, zagrodników, chałupników, komorników oraz czeladź. Pisząc o tej ostatniej Autorka wspomina o zwy­ czajowym godzeniu służby w dzień św. Szczepana, wręczaniu jej „kolędy", obowiązku odpracowania - w przypadku opuszczenia pracodawcy - poczy­ nionych szkód (np. złamanie biczyska, stłuczenie misek i garnków) itp. Autorka w tym miejscu poświęca też uwagę żebrakom, sierotom, biedocie wiejskiej, złodziejom, oszustom a także karczmarzom i księżom. Kolejny podrozdział - „W chłopskiej zagrodzie" - ukazuje budownictwo mieszkalne i gospodarcze, rozplanowanie wnętrza, piece i sprzęty. Jest on wprowadze­ niem do następnego podrozdziału, zatytułowanego: „Rodzina i jej podsta­ wowe potrzeby", a w tym m.in.: pożywienie, odzież, higiena, lecznictwo, przynosząc wiele interesującego etnografa materiału. Drugi rozdział pracy poświęcony jest zajęciom ludności wiejskiej, takim jak: rolnictwo i hodowla, rzemiosło, usługi i handel wraz z jarmarkami i targami. Autorka nie pominęła tzw. marginesu społecznego, tj. przemyt­ ników, oszustów, koniokradów itp. Oświata jest przedmiotem następnego rozdziału. Omówiono w nim ro­ dzaj pobieranej na wsi nauki, pory nauczania zależnie od prac rolnych, absencję w szkole oraz kariery dzieci chłopskich (młynarze, księża, nauczy­ ciele). W tym rozdziale Autorka poświęciła też uwagę działającym na wsiach bractwom i stowarzyszeniom, w tym Towarzystwu Trzeźwości wraz z za­ początkowanym w latach 1846-1848 ruchem abstynenckim. Ostatni pod­ rozdział pt. „W obronie swych praw" porusza zagadnienie polskości miesz­ kańców tych ziem, ich świadomości odrębności narodowej oraz przedstawia sylwetki niektórych działaczy walczących o polskość. Pracę zamyka rozdział ukazujący zwyczaje rodzinne i doroczne, odpusty, dożynki, pielgrzymki, rolę karczmarza i karczmy itp. Dowiedzieć się można �282 RECENZJE I OMÓWIENIA z niego o wielu wydarzeniach z życia mieszkańców wsi, a w tym np. o poja­ wiających się mniej więcej od lat pięćdziesiątych XIX w. fotografach, z których usług korzystała również ludność wiejska. Życie codzienne nie było wolne od dramatów i nieszczęść: pijaństwa, epidemii, klęsk żywiołowych, głodu, pożarów. Autorka poświęca im uwagę na końcu tego rozdziału. Z analizy omówionych w pracy materiałów wysuwa też ogólniejsze wnio­ ski dotyczące mieszkańców Górnego Śląska, dla których poszanowanie cza­ su i pracy było ważnym elementem współżycia i porządku świata. Ślązacy mieli duże poczucie godności, z którym związana była tolerancja, „gdyż na tych obszarach wiecznej penetracji różnych państw była ona podstawą współegzystencji. Wynikała z szacunku dla ludzkiej integralności" (s. 212). Omawiana praca, będąca rozprawą habilitacyjną Autorki, przynosi ma­ teriał niezbędny etnografom dla interpretacji zjawisk kulturowych rejestro­ wanych przez nich na współczesnej wsi górnośląskiej. Zofia Szromba-Rysowa Róża Godula, Od Mikołaja do Trzech Króli. O roli daru w obrzędzie, Kra­ ków 1994, Wydawnictwo Wawelskie, ss. 147, il. 7 + 48 Książka ta jest kolejną propozycją ośrodka krakowskiego, a ściślej rzecz biorąc zespołu, który od lat prowadził systematyczne badania nad teorią daru obrzędowego. Ta pozycja jest podsumowaniem dotychczasowych ba­ dań autorki w zakresie analizy daru w czasie Bożego Narodzenia i w obrzę­ dach kolędniczych. Niewątpliwie na temat daru i blisko z nim związanej teorii wymiany, zasady do ut des, napisano w etnologii (i nie tylko) już wiele. Autorka (jak i cały zespół) wychodzi od obchodzącej właśnie swoje siedemdziesięcio­ lecie klasycznej teorii Marcela Maussa, którą umieszcza w centrum swoich rozważań. Myślę, że w kontekście tej pracy można postawić pytanie, czy we współczesnej etnologii zasadne jest wykorzystywanie jako wiodących teorii tak starych i wielokrotnie eksploatowanych. Tym bardziej, że z dru­ giej strony R. Godula opiera się na jeszcze starszej teorii rites de passage Arnolda van Gennepa, powstałej na kilkanaście lat przed teorią Maussa. W swojej pracy autorka stara się połączyć obie teorie, co jest tym ciekawsze, że czyni to jakby wbrew intencjom samego Maussa, który nie cenił zbytnio pomysłów van Gennepa (s. 8). Ciekawy to trop i problem dla historyków myśli etnologicznej. Przypatrzmy się pokrótce, w jaki sposób R. Godula zbudowała swoją pracę. Podstawowe dla całej książki założenia oraz „rozprawienie" się z de­ finitywnym bałaganem terminologicznym zawarte są w „Uwagach wstęp­ nych". Mamy więc tutaj definicje obowiązujących w tej pracy terminów, takich jak: dar, obrzęd, symbol, stan, tekst kultury. Rozdział pierwszy przy- �RECENZJE I OMÓWIENIA 283 nosi natomiast próbę uzasadnienia rozpatrywania cyklu zimowych obrzędów, rozpostartych pomiędzy dniem św. Mikołaja aż do święta Trzech Króli, jako jednego dramatu „przejścia" (zawierającego w sobie wiele „mniejszych" rites de passage). Mamy tutaj liczne przykłady dowodzące trafności tak postawionej hipotezy. Mogą jednakże zrodzić się pytania, czy np. „graniczność" zimowych obrzędów nie zaczyna się razem z „Andrzejkami", czyli 0 kilka dni wcześniej niż dzień św. Mikołaja. Wskazywałyby na to zarówno same wróżby, powtarzane przecież dokładnie w Boże Narodzenie, jak i roz­ poczynający się wtedy Adwent. A przecież czas przejścia - co podnosi sama Godula - cechować powinna wyraźna odmienność w stosunku do etapu poprzedniego, jak i następującego po nim (s. 26). Przekonywający jest drugi rozdział, zatytułowany „Dramatyzacja czasu przejścia w obrzędzie". Interesująco przedstawione są tutaj kategorie postaci kolędniczych oraz cechy ich „inności" lub przynależności do stanu po­ średniego, sytuującego się pomiędzy porządkiem naturalnym i ponadnaturalnym. Struktura i dramatyzacja obrzędów zimowych powoduje, iż mo­ żliwa jest - poprzez powrót do prapoczątku i zburzenie starego porządku - odnowa świata i człowieka. Całość zamyka rozdział poświęcony darowi. R. Godula pisze: gdy „na obrzęd spojrzeć jako na dramatyczną formę (rozdz. II), to okazuje się, że osnową akcji są sytuacje, w których dokonuje się obdarowywania" (s. 65). Mało tego, bez daru obrzędy te nie mogłyby się zrealizować. Krążenie darów odzwierciedla i potwierdza raz jeszcze porządek i ustalone więzi społeczne. Autorka pomija tutaj konsekwentnie pozostałe aspekty zimowej obrzędowości, trzymając się analizy roli daru w obrzędach. R. Godula czerpie obficie z ogromnej literatury na temat obrzędowości zimowej z całego terenu Polski, zarówno z dawnych jak i współczesnych opracowań, próbując znaleźć w nich jeden sens i podobną dramaturgię. Wiele informacji uzyskała ona podczas badań przeprowadzonych w połu­ dniowej i wschodniej Polsce w latach 1976-1982. Zastanówmy się teraz nad zasygnalizowanym już problemem celowości stosowania klasycznych teorii etnologicznych we współczesnych interpre­ tacjach. Czy obecnie, gdy często kwestionuje się modernistyczne sposoby wyjaśniania, a do takich niewątpliwie należą wyżej wymienione teorie, może dać to pozytywny rezultat? (Oczywiście Godula wzbogaca swoje widzenie Maussa i van Gennepa ich antropologicznymi rozwinięciami, np. uwagami E. Leacha i V. Turnera, dodając do tego jeszcze prace M . Eliadego czy M . Bachtina). Myślę, że konsekwencja autorki, precyzja w sformułowaniu głównych założeń, a także jasność wywodu i wyważona w proporcjach umiejętność posługiwania się odpowiednimi przykładami wyraźnie wskazuje, że są to teorie, które - umiejętnie stosowane - zawsze zachowują świeżość 1 stwarzają dobre możliwości interpretacyjne, zwłaszcza w odniesieniu do tzw. „tradycyjnej kultury ludowej". Obie teorie być może dlatego nie tracą na aktualności, że nie rościły sobie pretensji do całościowego tłumaczenia �284 RECENZJE I OMÓWIENIA świata, a jedynie mówiły o pewnych (ważnych) jego fragmentach. Inaczej wypadłaby zapewne ocena współcześnie pisanych analiz, opierających się w dużej mierze na propozycjach ortodoksyjnego funkcjonalizmu czy struk­ turalizmu w duchu samego Lévi-Straussa. Praca R. Goduli pokazuje, że można jeszcze ciekawie pisać na temat tzw. „tradycyjnej kultury ludowej", czyli tematu, który posądzano o całkowite wyeksploatowanie. Nie jest to książka, która wytycza nowe drogi w polskiej etnologii (bo i taką pewnie nie miała być), ale stanowi ona jakby wypełnienie jej „białych plam". Główne znaczenie tej niewielkiej objętościowo książeczki upatruję w fakcie, iż może ona stać się doskonałym materiałem dydaktycz­ nym dla studentów etnologii. Daje bowiem możliwość zapoznania się z dob­ rym zastosowaniem owych klasycznych teorii antropologicznych na polskim materiale etnograficznym. Dodajmy - takich prac nie było do tej pory wiele (por. np. Brencz 1987; Maj 1986; Kulturowa funkcja daru..., 1992). Dobrym punktem książki są liczne i bardzo ciekawe ilustracje oraz zdję­ cia, dawne i współczesne, kolorowe i czarno-białe. Daje to poszerzoną per­ spektywę całej analizie. Dydaktycznego charakteru tej pozycji dopełniłoby z pewnością zamieszczenie kwestionariusza, którym autorka posługiwała się podczas swoich badań. LITERATURA B r e n c z A. 1987 Polska obrzędowość pogrzebowa jako obrzęd przejścia, „Lud", t. 71, s. 215-223. Maj M. 1986 Rola daru w obrzędzie weselnym, Wrocław. 1986 Kulturowa funkcja daru, A. Zambrzycka-Kunachowicz (red.), Zeszyty Naukowe UJ. Prace Etnologiczne, z. 25, Kraków. Hubert Czachowski Piotr Kowalski, Samotność i wspólnota. Inskrypcje w przestrzeniach współ­ czesnego życia, Opole 1993, Wyższa Szkoła Pedagogiczna, Instytut Filologii Polskiej, ss. 133 Wszyscy, którzy znają dotychczasową twórczość Piotra Kowalskiego nie będą zapewne zaskoczeni jego nową książką. Konsekwentnie bowiem tropi on już od dłuższego czasu folklorystyczne marginalia dziejące się gdzieś na obrzeżach życia i różnych kultur: tradycyjnej, popularnej, potocznej, magicz­ nej, cywilizacji, młodzieżowych subkultur, czyli tego wszystkiego, z czego składa się kultura współczesna. Te - wydawałoby się - pozornie niewielkie i nieważne sprawy mogą jednak odkryć wiele ciekawych szczegółów z całej kultury, w której istnieją. Dlatego też nie są wcale marginaliami meryto­ rycznymi, a wręcz przeciwnie - stają się podstawą do interpretacji więk- �RECENZJE I OMÓWIENIA 285 szych całości. Można nawet pokusić się o stwierdzenie, że bez właściwego ich odczytania straci się wiele ważnych, a często podstawowych, informacji. Tym razem Kowalski zabrał się za „inskrypcje w przestrzeniach współ­ czesnego życia". Zainteresowały go dwie ich grupy: wpisy w kościelnych księgach intencjonalnych oraz dziecięce graffiti na murach i ścianach. Wy­ dawałoby się, że mamy tutaj do czynienia z dwoma zupełnie odmiennymi sprawami, których jedynym łącznikiem jest fakt, że obie są „zapisywane". Poza tym wszystko inne wydaje się je dzielić. Takie zestawienie może, oprócz zdziwienia, budzić nawet protesty, wszak pierwsze zjawisko związane jest z sacrum, drugie zdecydowanie ciąży ku profanum. To, co dzieli, często z innej - antropologicznej - perspektywy ukazuje podobieństwa i tłumaczy jedno przez drugie. Wszak i sacrum i profanum istnieją dzięki sobie. Podob­ nie więc mogą zaistnieć współczesne inskrypcje. Najpierw kilka słów o metodologii Samotności i wspólnoty. Kowalski sięga obficie do myśli religioznawców, historyków, semiotyków, folklory­ stów i etnologów, wyłuskując z ich prac tezy potrzebne mu do rozwinięcia podstawowej kwestii metodologicznej, którą przytacza za Wojciechem J. Bursztą. Brzmi ona tak: „etnologia zmierzać ma do odsłonięcia niejawnej strony oczywistych czynności dziejących się wokół nas". To zdanie jest jakby leitmotivem całej pracy. Wielokrotnie powraca, uzasadniając hipotezy i sądy autora. Ten sposób nowoczesnej interpretacji antropologicznej wpi­ suje Kowalski w szerszy plan kontekstu, przywołując koncepcję „sposobów bycia" W. Pawluczuka. Wszystko to prowadzi do stwierdzenia, iż „analizu­ jąc konkretne zdarzenia komunikacyjne, należy docierać do obrazów świata, które są bardziej rudymentarne niż ich racjonalizacje. [...] Analizując prag­ matykę tekstową, zbliżyć się mamy do poznawania kształtów obrazu świata oraz zasad jego budowania, waloryzowania, obdarzania go sensem" (s. 19). Rozważania te zawarte są w pierwszym rozdziale pracy „Antropologia współczesności i sposoby bycia". Drugi rozdział przynosi opis i interpretacje wpisów do kościelnych ksiąg intencjonalnych. W trzecim rozdziale Kowalski analizuje „Dziecięce pisane po ścianach", czyli „Inskrypqe w przestrzeni zawłaszczonej". Oba rozdziały zbudowane są na podobnej zasadzie - na początku hipoteza, pokazanie problemów interpretacyjnych, wykazanie podobieństw i znalezienie odnie­ sień, wreszcie opis sytuacji i tekstów. Na koniec rzecz najważniejsza - owo ujawnianie „niejawnej strony oczywistych czynności". Całość napisana jest rzeczywiście porywająco. Tekst na pewno przyciąga uwagę swadą, skojarze­ niami, szerokością spojrzenia, czyli tym wszystkim do czego już nas autor Samotności i wspólnoty przyzwyczaił. I tutaj czas na małą dyskusję. Może nawet nie polemikę, gdyż - jak dowodzi nowoczesna humanistyka - równouprawomocnione są różne punkty widzenia, ambiwalencja poglądów czy - jak mówi Zygmunt Bauman - wielość projektów. Nie znaczy to, że odmawiam interpretacji Kowalskiego prawa do istnienia. Sądzę, że jego książka stanowi świetną okazję do nowych, innych �286 RECENZJE I OMÓWIENIA spojrzeń. Oczywiście wiele racji jest w owym poszukiwaniu „niejawnej strony oczywistych czynności", jednak - jak myślę - Kowalski zapomina o jednej ważnej rzeczy, mianowicie o tym, że nie wszystko na świecie musi tę niejawną stronę posiadać. Więcej - ta jawna strona jest często również bardzo ważna. Autor pisze w uwagach wstępnych, że „powierzchowne sądy (o graffiti) wyczerpują się w sądach o wandalizmie, agresji, bezmyślności. Te oczywistości nie są warte dłuższego roztrząsania" (s. 5). A dalej, że „stosunkowo mało istotną rolą dziecięcych graffiti jest podstawowa funkcja komunikatu języko­ wego, czyli jej referencyjność". W zamian Kowalski widzi w graffiti funkcję magiczną i integracyjną. Bardzo ważne jest dla niego oswajanie przestrzeni oraz budowanie wspólnoty znającej właściwe kody graffiti. Nie twierdzę, że rozważania te nie mają wiele racji. Wydaje się jednak, że wandalizm i bez­ myślność (a może - przeciwnie - konkretny zamysł) nastolatków jest również ważnym - i chyba pasjonującym - dla antropologa tropem i zjawiskiem, wymagającym większego namysłu, a nie tylko wzruszenia ramionami. Kowalski dużo pisze o magicznej funkcji współczesnych napisów. Twierdzi m.in., iż „nawet gdy [...] są to tylko eksklamacje gniewu, to sprawa w niczym się nie zmienia. Oznajmienie, nominalne stwierdzenie, iż »Zdzicha to k...« [...] jest przecież zabiegiem, który ma doprowadzić do zmiany stanu rzeczy, bądź też stan ten ustabilizować" (s. 116). Kowalski - podobnie jak np. strukturaliści - wierzy, że wszystko na świecie ma swój ukryty głęboki i niezmienny sens, odmawiając prawa do istnienia przypadkowi, bezmyślności czy zwykłej głu­ pocie. Wystarczy zastosować antropologiczny klucz a rzeczywistość pokaże się jako usystematyzowany porządek i ład. Gdy w kulturach pierwotnych świat rzeczywiście podmiotom owej kultury jawi się jako całość usyste­ matyzowana i uporządkowana, to zupełnie inaczej wygląda to przecież w cywi­ lizacji nowożytnoeuropejskiej, gdzie nastąpił rozpad kultury na wiele nie zawsze powiązanych sfer. Podam jeszcze dwa inne przykłady. Współczesne życzenia przesyłane na kartach świątecznych, mimo iż w bezpośredni sposób wydają się wywodzić z dawnych życzeń przesyconych magią, trudno - według mnie - posądzać obecnie o magiczny charakter. Przynajmniej nie można zbytnio tego uogól­ niać. Przesyłanie życzeń jest dziś bardziej zwyczajem towarzyskim, właśnie okazją do kontaktu, komunikatem. Podobnie jest z napisami na transparen­ tach kibiców piłkarskich. Osobiście nie podejrzewałbym ich o magiczne funkcje. Jest w tym bardziej zakład, doping, oczywiście także znak wspól­ noty zarówno dla „naszych", jak i dla rywali. Gdyby można tutaj w tak bezpośredni sposób mówić o magii (mimo dużych podobieństw, rzecz jasna, do magicznych zaklęć, zamawiań, formuł, czyli tego wszystkiego, co składa się na magię werbalną), to magiczne byłyby także zakłady piłkarskie orga­ nizowane przez Totalizator Sportowy, a dalej Toto-Lotek. Tropienie przeja­ wów magii we współczesnej kulturze jest na pewno pociągającym tematem. Często jednak może lepiej mówić o podobieństwach, o bezpośrednich od­ niesieniach lub odkrywać magiczną genezę wielu współczesnych zachowań �RECENZJE I OMÓWIENIA 287 i zjawisk, niż kategorycznie twierdzić, że coś pełni magiczną funkcję. Więcej, można postawić tutaj pytanie czy możliwa jest magia nieuświadamiana? I nie chodzi mi np. tylko o stwierdzenie, że w magicznym myśleniu mylone są związki metaforyczne i metonimiczne, ale czy ma ono rzeczywistą moc oddziaływania na rzeczywistość (oczywiście dla podmiotów owego magicz­ nego myślenia). Jak sądzę, ważniejsza niż sugeruje to Kowalski jest także strona referen­ cyjna graffiti, również tych dziecięcych. Czy dwunastoletni chłopak piszący zapamiętale na murze bloku „Kocham Jolkę" oswaja przestrzeń, buduje wspólnotę czy może po raz pierwszy - tak po prostu - zachwyca się dziew­ częcą urodą? Taka forma wyrazu daje możliwość publicznej wypowiedzi, puszczonej w świat poza lekqami, poza rodziną, poza sformalizowanymi rygorami. Jest rodzajem nieskrępowanej publicystyki, szybkiej wypowiedzi o sprawach ważnych, fascynaqach prawdziwych, pierwszych miłościach, o muzyce. Nie jest też tak do końca obojętne czy młodzież pisze na murach np. „punki to świnie", czy „Czerwone gitary", gdyż - należąc do różnych subkultur - odwołuje się do zupełnie innych wartości, mimo że obydwa napisy w równym stopniu mogłyby spełniać z powodzeniem te funkcje, o których pisze Kowalski. Nie jest to więc tylko oswajanie przestrzeni, ale możliwość publicznego wyrażenia osobistej wypowiedzi za pośrednictwem czystej ściany bloku lub szkoły. Graffiti pompejańskie - żeby odwołać się do początków zjawiska - są rewelacyjnie ciekawe właśnie poprzez swoją refe­ rencyjną stronę. Opowiadają bowiem historie, które gdzie indziej w ogóle mogłyby nie zaistnieć. Kowalski kładzie nacisk na społeczny aspekt opisywanych zjawisk. Wi­ dać to jeszcze wyraźniej w części poświęconej inskrypcjom z ksiąg kościel­ nych. Autor rozpatruje je jako współczesne wota, które są bezpośrednią kontynuacją wot o charakterze plastycznym. Jednak sama sytuacja „aktu pisania" odsłania inne możliwości i predyspozyqe wotantów. Dlatego też realizują one odmienne scenariusze zachowań (inne sposoby bycia). Znowu jednak więcej mamy w książce rozważań o budowaniu „wspólnoty zgry­ zoty" pomiędzy wpisującymi, o dominującej wśród nich postawie „intereso­ wności", o stawianiu „znaków istnienia", a niewiele na temat roli, jaką pełnią owe wpisy w indywidualnych rozmowach człowieka z Bogiem czy wyobrażeń na jego temat. Kłania się więc tutaj stara krytyka fenomeno­ logów dotycząca redukowania zjawisk religijnych do innych poziomów. Analiza tych inskrypcji z takiej perspektywy z pewnością byłaby przydatna antropologom zajmującym się badaniem polskiej religijności. Trochę w analizach Kowalskiego za mało znajduję dowodów potwier­ dzających słuszność stawianych hipotez. Wnioski pojawiają się może zbyt arbitralnie (jak choćby skojarzenie palących się świec przed ołtarzem Matki Boskiej Opolskiej z rytuałami prawosławnymi). Książka Kowalskiego zapewne będzie ważną pozycją nie tylko w do­ robku autora. Poruszając ciągle mało eksplorowane tematy, pokazuje on �288 RECENZJE I OMÓWIENIA ogromne możliwości ich interpretacji, które stanowić mogą źródło poważ­ nych dyskusji nad współczesną kulturą, egzystencją człowieka oraz nad samą antropologią. Hubert Czachowski Zbigniew Libera, Rzyć aby żyć. Rzecz antropologiczna w trzech aktach z pro­ logiem i epilogiem, Tarnów 1995, Wydawnictwo Liber Novum, s. 263 W 1989 r. w odpowiedzi na ankietę rozpisaną przez redakqe „Polskiej Sztuki Ludowej" pt. Czy w etnografii występują białe plamy? Ludwik Stomma pisał między innymi: „eliminowano z tematyki badań i skazywano na prze­ milczenie całe szerokie sfery życia". Wśród przyczyn takiego zachowania środowiska etnograficznego autor wymieniał przede wszystkim pruderię skła­ niającą do dyskwalifikacji tematów „nieeleganckich", czyli „niestosownych", zacofanie metodologiczne dyscypliny, swoisty brak otwartości. „Stąd przymus solidarności i kategoryczny zakaz kalania gniazda" . Słowa Ludwika Stommy, mimo niewątpliwie głębokich przemian, jakie miały miejsce w polskiej etnografii w ostatnich latach, mimo pojawienia się kilku nowatorskich publikacji, nie uległy dezaktualizacji. Tym bardziej więc ukazanie się książki Zbigniewa Libery Rzyć aby żyć... należy uznać za wydarzenie warte odnotowania. Jest to bowiem pierwsza tak całościowo ujmująca problematykę skatologiczną i obscenicz­ ną publikacja w etnologii polskiej. Autor - doskonale zdając sobie sprawę z tego, że porusza się w sferze objętej kulturowym tabu, z wielką ostrożnością, ale za to „wprost" oraz z dużą konsekwencją metodologiczną analizuje problematykę przejawiania się w kulturze tematyki skatologicznej. Książka Z. Libery nie tyle jest opowieścią o „rzyci", co o języku i mowie ciała, czyli 0 kodzie kulturowym i kulturowej komunikacji, które w rzeczywistości społecz­ nej mogą przejawiać się w różnych formach. Jednym z języków ciała jest język obsceniczny, który jako środek przeka­ zu treści nieprzyzwoitych bazuje „na rozlicznych i nieraz skomplikowanych sieciach skojarzeń elementów skatologicznych, koprofagii i seksu z różnymi rejonami i czynnościami ciała, z całym niemal otaczającym światem". Tym językiem daje się - według autora - „modelować człowieka, ciało i duszę, wytwory umysłu i rąk ludzkich, społeczeństwo i cały świat". Ten niechciany 1 pomijany obraz świata przedstawia Z. Libera w swojej pracy posługując się konwencją zaczerpniętą z klasycznego dramatu. Rzyć - tę „najgorszą", „najbardziej grzeszną i wstydliwą" część ciała opisuje w trzech aktach, w szeregu kolejnych odsłon. Z drobiazgową wręcz dokładnością, przy wyko­ rzystaniu często unikalnych źródeł, autor wyjaśnia w jaki sposób , język 1 1 Ludwik Stomma, Antoni Kroh, Czy w etnografii występują „białe plamy"'?, Polska Sztuka Ludowa, nr 4, 1989, s. 205. �RECENZJE I OMÓWIENIA 289 i kultura decydują o obrazie ciała w całości i jego poszczególnych części, jak wyznaczają co jest daną częścią ciała i ustalają stosunki zależności między tymi częściami oraz jak ustalają związki ciała z otaczającym światem". Wraz z kolejnymi odsłonami ukazane zostają kolejne teksty kultury, w których obecna jest tematyka skatologiczna. Są to m.in. liczne dokumenty folkloru: pieśni, opowieści komiczne, zagadki, dziecięce rymowanki, latrinalia itp. Obok bardzo licznie cytowanych materiałów etnograficznych (zwłaszcza do­ tyczących medycyny ludowej, magii, religijności ludowej) pojawiają się źród­ ła z zakresu psychologii i psychoanalizy, filozofii, historii medycyny, historii obyczajów itd. Przykładów dostarczają autorowi także liczne teksty litera­ ckie i historyczne oraz np. parodystyczne trawestacje starych i popularnych koncepcji mitologicznych i filozoficznych. Zestawienie ze sobą tak różnych źródeł znajduje uzasadnienie m.in. w niezwykłej trwałości postaw względem zachowań ciała mimo zmieniających się obyczajów. Poszczególne odsłony skłaniają czytelnika do ujrzenia własnej cielesności, do zaakceptowania tre­ ści obscenicznych własnej kultury. W szczególnej sytuacji są tu etnologowie, którzy akceptując równie obsceniczne obyczaje w kulturach obcych, nie dostrzegają ich w swoim „zaścianku". Tymczasem elementy obsceniczne, czy się tego chce, czy nie, występują w bardzo wielu sferach kultury i nie da się ich ukryć. W folklorze właśnie humor skatologiczny należy do najbardziej żywotnych. Z lektury omawianej pracy dowiadujemy się więc o znaczeniach wielu gestów związanych z rzycią. Ich prawidłowe odczytanie i zrozumienie polega przede wszystkim na umieszczeniu kolejnych gestów w kontekście sytuacyjnym i kulturowym, rozpatrzeniu towarzyszących im zachowań wer­ balnych i pozawerbalnych. Autor, poruszając się w świecie kulturowych konwencji i symboliki, nie poprzestaje na cząstkowych interpretacjach, które mogłyby narzucać dokumenty etnograficzne. Często sięga więc m.in. do dorobku freudyzmu. Jednak i w tym przypadku moc wyjaśniającą oddaje kulturze, poza którą antropolog nie powinien szukać rozwiązań dla badanych problemów: „Wyłącznie w kulturze należy poszukiwać związków rzyci, od­ bytu z ustami i genitaliami, wiatrów z oddechem, skatologii z erotyką, tłumaczeń tego co i jak mówi się o rzyci i o ciele w ogóle". Tematy skatologiczne i obsceniczne dla wielu etnografów znajdowały i znajdują się poza ramami obowiązującego naukowego dyskursu. Być może i współcześnie, podobnie jak 100 lat temu, praca na ten temat wzbudzi wiele emocji. Wypada jednak przypomnieć, że nie obowiązuje już postanowienie Komisji Antropologicznej Polskiej Akademii Umiejętności z 1884 r. ograni­ czające możliwość publikacji i rozpowszechniania tego typu problematyki, co więcej - istnieje konieczność jej podjęcia, jak bowiem pisze Z. Libera: „Rzeczy należy nazywać po imieniu. Inaczej rzyć zostanie upupiona jak dzieci przez dorosłych (w Ferdydurke Witolda Gombrowicza), jak niegdyś lud przez ludoznawców". Konrad Górny, Mirosław Marczyk �290 RECENZJE I OMÓWIENIA Ubiory w Polsce. Materiały III Sesji Klubu Kostiumologii i Tkaniny Arty­ stycznej przy Oddziale Warszawskim Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Warszawa, październik 1992, Warszawa 1994, ss. 216, ryc. 80 Po raz pierwszy udało się opublikować w książce, a nie w rozproszonych artykułach, materiały z I I I sesji istniejącego od 1965 r. Klubu Kostiumo­ logii. Należy tu podkreślić wytrwałe starania redaktorek naukowych: Anny Sieradzkiej i Krystyny Turskiej. Szesnastu autorów artykułów zajmowało się głównie zagadnieniami powstawania i rozwoju ubioru narodowego dawnej Rzeczypospolitej. Ich badania przynoszą niejednokrotnie ważne ustalenia oparte na źródłach pisanych, jak też na szczegółowej analizie zabytków. Uzupełniają one moją książkę pod tym samym tytułem. Poza głównym nurtem tematyki sesji inne artykuły ukazują zakres zainteresowań z kręgu historyków sztuki, językoznawców i badaczy kultury materialnej. Odczuwa się brak udziału etnografa zajmującego się ubiorem ludowym. Dziewiętna­ stowieczny świąteczny strój różnych regionów Polski nawiązywał przecież do wcześniejszego, głównie męskiego, szlacheckiego i mieszczańskiego, ubio­ ru narodowego. Zdzisław Żygulski, w referacie o stroju jako formie symbolicznej, słusznie podkreślił różnicę pomiędzy odzieżą a strojem, który jest komunikatem wizualnym identyfikującym nosiciela na podstawie ustalonego kodu. Poru­ szył też sprawę zmiany treści symbolicznych polskiego stroju narodowego, który z noszonego na codzień ubioru stawał się stopniowo w końcu X V I I I w. symbolem patriotycznych idei i świątecznym przebraniem. Pro­ blem ten porusza kilku uczestników sesji. Przemysław Mrozowski np. uważa ubiór polski za wyraz świadomości narodowej szlachty w X V I - X V I I I w. Autor obiecuje opracowanie pełnego korpusu wizerunków polskich z X V I w. Pozwoliłoby to na lepsze uchwycenie zjawiska rozpowszechniania się ubioru narodowego. (Na podstawie inwentarzy ruchomości dostrzegałam ten proces przebiegający już niemal od początku XVI w.). Autor sądzi, że komunikacyjne znaczenie ubioru narodowego rozwinęło się w społeczeń­ stwie szlacheckim ostatniej dekady XVI w. i na początku następnego stulecia w związku z jego zamknięciem się na obce wpływy. Mogę się zgodzić z auto­ rem w tych ustaleniach datacyjnych. Jednakże wybór określonych typów ubiorów noszonego, co ważne - tak przez szlachtę, jak i mieszczan, nastąpił we wcześniejszym okresie i dalsze badania archiwalne i ikonograficzne mogłyby te daty sprecyzować. Wstęp do dalszych studiów nad powstawaniem i rozwojem ubioru naro­ dowego dał Tadeusz Majda w artykule o kaftanie na Bliskim Wschodzie, jego historii i funkcji. Powiązania polskiego ubioru z różnymi kaftanami i innymi okryciami noszonymi w Azji, zwłaszcza zaś na Bliskim Wschodzie, są oczywiste, jakkolwiek powierzchowne. Dlatego to studium z bogatą do­ kumentacją ikonograficzną jest bardzo ważne, choć można by bardziej uwy­ datnić prostokątny krój kaftanów, który miał ogromne znacznie w różnych �RECENZJE I OMÓWIENIA 291 rozwiązaniach kwestii rękawów. Ich najkrótsza forma wynikała z szerokości krojonej tkaniny. Reszta referatów w znacznym stopniu dotyczy ubiorów narodowych lub innych, nowych zabytków polskich. Przynoszą one ważne uzupełnienia do moich ustaleń. Poruszając ten temat autorzy opierali się albo na nowej interpretacji źródeł pisanych, albo na zabytkach i ikonografii. Do pierwszej grupy należy przede wszystkim artykuł Andrzeja Pośpiecha. Dał on szkic do portretu Sarmaty na podstawie wielkopolskich szlacheckich pośmiertnych inwentarzy mobiliów z drugiej połowy X V I I w. Ważne jest ustalenie, że Wojciech Konstanty Breza, wojewoda poznański, posiadał w inwentarzu z 1698 r. ubiory „niemieckie", czyli szyte według mody francuskiej. Nie każdy magnat nosił się w tym okresie po polsku. Krystyna Turska omawia inwentarz ślubnej wyprawy królewny Anny Jagiellonki z 1491 r. (jedenaste dziecko Kazimierza Jagiellończyka wydano za Bogusława X, księcia pomorskiego). Charakterystyczne cechy mody polskiej, jakie zauważyli Niemcy to пр.: podwójne rękawy i haftowane perłami wysokie kołnierze sukien, bramowania perłami i złotolitymi tkaninami sukien, oraz przewaga w barwach strojów księżniczki czerwieni, złota i bieli. Tak więc bogactwo wyprawy królewny świadczyło o upodobaniach górnych warstw społeczeństwa polskiego w tym okresie. Maria Borejszo zajęła się staropolskimi ubiorami w świetle XVI-wiecznej literatury satyrycznej. Dała ona dobre syntetyczne ustalenia co do kierunku tych krytycznych uwag naszych pisarzy. Ważne ustalenia przynosi także artykuł Anny Sieradzkiej przedstawiający świąteczne i ceremonialne użytkowanie polskiego stroju narodowego w końcu XIX i w pierwszej połowie XX w. przez „Ostatnich Sarmatów". Zachowały się ubiory różniące się znacznie krojem, kolorystyką, tkaninami i dodatkami od noszonq powszechnie w XVII i XVIII w. odzieży. Skrócono župany i kontusze, inaczej wiązano pasy, buty miały obcasy a czapki uzyskały znaczne rozmiary i wysokie kity. Dawny ubiór narodowy stał się symbolem patriotyzmu i zacho­ wania tradycji narodowych po upadku państwowości. Uzupełnieniem tej tematyki jest nowy opis ubioru Stanisława Daniłowicza, datowanego ok. 1630 r. i określonego jako pierwszy polski kontusz. Autorka zbytnio podkreśliła jego orientalne cechy, co spowodowało słuszne dodatkowe ustalenia Krystyny Turskiej, dotyczące kroju kontuszy w porównaniu z turecki­ mi entari. Lilia Tompos ukazała wykroje węgierskich dolmanów i mente z X V I I w. na podstawie ksiąg krawieckich i zabytków przechowywanych w budapesztańskich muzeach. Jadwiga Chruszczyńska dała nowe ustalenia co do atrybucji pasów przechowywanych w Muzeum Narodowym w Warszawie a pochodzących prawdopodobnie z nieświeskiej persjarni. Wreszcie Alina Barbara Mrozowska przedstawiła wyniki badań językoznawczych, dotyczących znaczenia szkarłatu i karmazynu, podkreślając upodobanie do tych barw w polskim ubiorze szlacheckim. Można także wiązać z tą tematyką przedsta­ wienie na podstawie portretów mundurów orderowych i sposobu ich noszenia w Polsce w X V I I I w. (Ewa Orlińska-Mianowska). �292 RECENZJE I OMÓWIENIA Wśród pozostałych opracowań znalazły się dwa referaty poświęcone opi­ sowi i zagadnieniom konserwacji strojów książąt Pomorza Zachodniego przechowywanych w Muzeum Narodowym w Szczecinie. Barbara Januszkiewicz ukazała cztery prawie kompletne stroje pochodzące z okresu od końca XVI w. po 1637 r. Przygotowuje ona obszerny katalog tej bogatej kolekcji strojów i klejnotów. Helena Hryszko zajęła się problemami związa­ nymi z rekonstrukcją tych strojów; zachowały się one w różnym stanie. Dwa ostatnie referaty ukazały ubiory służące dworskiej Potockich, przechowywa­ ne w Muzeum w Wilanowie, a pochodzące z końca X V I I I i z X I X w. oraz uniformy służby Zamku Królewskiego w Warszawie z drugiej połowy X I X w. Zestawiono opisy tych liberii z zabytkami. Pierwszy referat opraco­ wała Maria Żukowska, wieloletnia przewodnicząca Klubu Kostiumologii, drugi - Joanna Zarzycka. Książka ta oddaje dobrze tematykę i stopień opracowania różnych dzie­ dzin historii polskiego ubioru. Zagadnienie powstawania, rozwoju i zaniku ubioru narodowego wzbudza największe zainteresowanie, jakkolwiek wyma­ ga jeszcze wielu badań ikonograficznych i archiwalnych. Brak opracowań dotyczących ubioru polskiego wczesnego średniowiecza a także X I X wieku. Rozproszeni badacze podejmują na ogół tematy szczegółowe. Z uwag zgła­ szam tylko, że jedna reprodukcja barwna mogłaby przedstawiać zacho­ wany strój narodowy z okresu, w którym szeroko był on użytkowany lub wcześniejszego, nie zaś - obraz Jana Matejki z 1887 r. Poza tym liczne zastrzeżenia terminologiczne wzbudzają tłumaczenia streszczeń obcojęzycz­ nych, zwłaszcza na język angielski. Znalazły się także pomyłki w podpisach pod ilustracjami np. nr 21 i 28. Irena Turnau Tamás Hofer, Edit Fel, Hungarian Folk Art, Budapest 1994, Corvina, ss. 208, ryc. 269, w tym barwnych 207 Książka ta składa się z obszernego wstępu teoretycznego i katalogu 253 wybranych zabytków węgierskiej sztuki ludowej z ostatnich dwóch stu­ leci. Przygotowali ją przedstawiciele dwóch pokoleń znawców tej sztuki: zmarła już Edit Fél i obecny dyrektor Muzeum Etnograficznego w Buda­ peszcie. Temu ostatniemu zawdzięcza się nowoczesne ujęcie teoretyczne pojęcia sztuki ludowej. Chodzi o zdobnictwo całego świata przedmiotów otaczających wieśniaka. Nie należy przeciwstawiać twórczości chłopów i rze­ mieślników, mocno związanych z kulturą wiejską. Sztuka ludowa istnieje jeszcze na wsi węgierskiej, a w połowie dwudziestego wieku trzy czwarte narodu mieszkało na wsi; w poprzednim pokoleniu - jeszcze około połowa ludności. Węgierska kultura narodowa w literaturze, muzyce i sztuce sięga korzeniami do wiejskiej tradycji. Dlatego badania nad charakterem narodo- �RECENZJE I OMÓWIENIA 293 wym prowadzą do tej tradycji. Wybrane obiekty pochodzą głównie z X V I I i X V I I I w. Chodziło też o wybór przedmiotów wykonanych przez dawnych mistrzów, a nie ich naśladowców. Spośród zabytków sztuki ludowej zajmują się tymi, które zostały szcze­ gólnie bogato ozdobione i służyły głównie do świątecznego użytku. Podano przykłady haftowanych poduszek zdobiących małżeńskie łoże, koszul prze­ znaczonych na wesele i następnie do pochówku zmarłych czy specjalnie rzeźbionych lasek pasterskich. Tak więc, wybrano przede wszystkim przed­ mioty mające odświętne, a niekiedy rytualne lub ceremonialne znaczenie. Rozważa się znaczenie tych przedmiotów w życiu wiejskim. Autorzy starali się o chronologiczną charakterystykę tej twórczości ludowej, podkreślając tradycyjne rozwiązania kościelnego budownictwa, elementów bogato zdo­ bionych strojów i haftów sięgających do tradycji XVII i X V I I I I w. Starannie ukazano zmiany wiejskiej mody, tak w ludowej rzeźbie drewnianych przed­ miotów, jak i w kształcie tradycyjnego obuwia czy haftowanych płaszczy pasterskich. Znaczna produkcja tych zdobionych przedmiotów istniała jesz­ cze w końcu ubiegłego stulecia. Przyjmowano w nich i twórczo przetwarza­ no fabryczne wyroby, takie jak: barwne tkaniny jedwabne czy pasmanterie. Znaczniejsza liczba zachowanych zabytków pozwala na ściślejszą periodyzację rozwoju węgierskiej sztuki ludowej w ciągu ostatnich stu pięćdziesię­ ciu lat. Mianowicie w pierwszym ćwierćwieczu X I X w. w odświętnym stroju ludowym wykorzystano elementy ubioru narodowego. Następnie w latach 1860-1870 różnica pomiędzy mieszkańcami miast i wsi zarysowała się ostrzej i coraz bardziej charakterystyczne były rozwiązania sztuki ludowej poszczególnych regionów wiejskich. Wzrosła znacznie liczba twórców ludo­ wych. W tym wstępnym omówieniu odczuwam pewien brak staranniejszej analizy wpływów węgierskiej kultury szlacheckiej na tradycyjną twórczość ludową zarówno w ubiorach jak i innych elementach zdobniczych. Ta zaś w pewnym stopniu czerpała z azjatyckich korzeni pasterskich nomadów i z wpływów tureckich, sięgających XV w. Zdaję sobie sprawę, że tego typu analiza nie była łatwa. Jednakże należy pamiętać, że w drugiej połowie X V I I I w. 4,4% ludności tego kraju stanowiła szlachta, a tylko 1,5 do 2% mieszczanie. Zamiłowanie do szczególnie bogatego zdobnictwa w węgierskiej sztuce ludowej ma chyba różnorodne i sięgające daleko w przeszłość korze­ nie. Sztuka ta znacznie różni się od otaczających Węgra krajów słowiańskich czy też Mołdawii i Wołoszczyzny. W katalogu ukazano budownictwo kościelne, rzeźbę w drzewie i kamie­ niu, zdobnictwo mebli, naczyń ceramicznych i innych elementów wyposaże­ nia wnętrze mieszkalnych oraz niezwykle urozmaicone stroje świąteczne wykonane z wzorzystych tkanin, zdobione haftem i pasmanteriami. Wybór zabytków doskonale charakteryzuje bogactwo węgierskiej sztuki ludowej. Warto zwrócić uwagę na częste występowanie wyobrażeń figuralnych, za­ równo postaci ludzkich, jak syren, zwierząt i ptaków. Poza rzeźbami i ma­ larstwem religijnym figury postaci ludzkich stanowią interesujący materiał �294 RECENZJE I OMÓWIENIA do historii odzieży. Na skrzynkach poszczególnych cechów ukazano rzemieśl­ ników w ich roboczym ubiorze. Chętnie przedstawiano także wojskowych w narodowym stroju czy też pary młodych w tym ubiorze. Podobnymi wyobrażeniami zdobiono np. skrzynie i oprawy luster. Stylizowany ubiór narodowy, mało już rozpowszechniony w codziennym życiu w X I X w., nosili także konni rozbójnicy. Pary wieśniaków z różnych regionów Węgier noszą nieraz podobnie stylizowane stroje. Obok zdo­ bionych mebli należy zwrócić uwagę na liczne wyobrażenia tego typu na naczyniach ceramicznych. Omawiane opracowanie stanowi najlepsze z do­ tychczasowych przedstawienie węgierskiej sztuki ludowej. Irena Turnau Alice Gáborján, Szürujjasok, A Néprajzi Muzeum Tárgykatalógusai, t. 1, Budapest 1993, ss. 132, ryc. 26 + 97 tab. wykrojów + 16 barwnych Ten pierwszy z planowanej serii katalogów zbiorów Muzeum Etnografi­ cznego w Budapeszcie stanowi dzieło życia najwybitniejszej specjalistki w dziedzinie węgierskich ubiorów ludowych. Tytuł należy tłumaczyć jako „sukienne płaszcze pasterskie". Na temat prowiniencji tych bogato zdobio­ nych okryć, noszonych od średniowiecza, istniały liczne polemiki pomiędzy specjalistami. W tej książce autorka ukazuje tylko skromniejszy wariant szür noszony przez uboższych wieśniaków i pasterzy i wykonywany przez najniż­ sze warstwy rzemieślników, a także przez samych wieśniaków i ich żony. Muzeum Etnograficzne posiada w swych zbiorach 97 okryć tego rodzaju. Autorka zajęła się szczegółową klasyfikacją ich kroju i rodzajem regional­ nego zdobnictwa. Wyróżniła ona trzy rodzaje kroju: 1) prostokątny, bez dodatkowych naszyć, lub też z szerszą prawą połą, zachodzącą na lewą; 2) również o kroju prostokątnym, ale z uzupełnieniem dwoma pionowymi pasami sukna z przodu, oraz z poziomym naszyciem w pasie. (Ten drugi typ okryć był najbardziej rozpowszechniony); 3) Najnowsze okrycia szyte naj­ wcześniej w końcu ubiegłego stulecia, posiadające krój o skomplikowanych krzywiznach, bez wymienionych powyżej naszyć. Te trzy typy kroju autorka omawia, uzupełniając zbiory Muzeum Etnograficznego, pochodzące głównie z X I X i X X w. starszymi zabytkami z innych muzeów z X V I I i XVIII w. Ustala ona różne formy kołnierzy, linii ramion, klinów i kieszeni. Krój tyłu w tzw. słup, uważa za polski, gdyż pochodzi od naszych kontuszy. Rozróż­ nienia pozwalają na szczegółową regionalizację tych okryć. To opracowanie wykracza poza schemat zwykłych katalogów mu­ zealnych kolekcji ubiorów. Szczegółowe analizy wykrojów poszczególnych płaszczy ukazują rozległe możliwości rozwiązań krawieckich opartych na podstawie prostokąta. Naszycia z pasów sukna i kliny z licznymi ozdobami pasmanteryjnymi i haftami stanowiły o odrębności tych okryć szytych przez �295 RECENZJE I OMÓWIENIA wiejskich rzemieślników lub wieśniaczki. Nigdy jeszcze elementem codzien­ nej odzieży nie poświęcano tyle uwagi. Zarazem w obszernym wstępie autorka dala syntetyczne omówienie roz­ woju form historycznych męskich okryć węgierskiego ubioru narodowego zwanych menie, wiążąc ich krój, typy kołnierzy, rozcięć i klinów, rozsze­ rzania prawej poły i rękawów z okryciami ludowymi, głównie pasterskimi typu sziir. Pomimo ostrożności sformułowań, podkreślono wyraźnie wpływy azjatyckie i późniejsze tureckie, powiązania z Bałkanami a nawet półncną Afryką. Masowa produkcja rzemieślnicza tych haftowanych płaszczy, tak modnych na wsi węgierskiej w X I X w., miała swe historyczne uwarunkowa­ nia w tradycjach ludu oraz szlachty węgierskiej, noszącej przez trzy wieki najbardziej barwny i urozmaicony ubiór narodowy ze wszystkich tego typu strojów krajów środkowej i wschodniej Europy. Zastrzeżenia wzbudza jakość tłumaczenia streszczenia angielskiego. Nie są to np. „felt jackets" lecz lepiej „frieze coats". Felt oznacza filc, a nie sukno folowane. Zastrzeżeń tych nie wzbudza tłumaczenie streszczenia niemieckiego. Irena Turnau Ludmila Ivanovna Malenka, Belaruskae narodnae adzenne. Metadyčny dapamožnik, Minsk 1992, Belaruski Instytut Prablem Kultury, ss. 64, 57 czarno­ białych tablic rysunków i wykrojów Niewielka ta książeczka, zatytułowana - „poradnik metodyczny", ma na celu ukazanie ubiorów ludowych różnych regionów Białorusi w X I X i X X w. Przerysy i wykroje zostały dokonane głównie na podstawie materia­ łów z naszego stulecia. Tradycyjne to ujęcie ukazuje wyłącznie niemal stroje świąteczne z uwzględnieniem ozdobnych kobiecych nakryć głowy, pasów z barwnych krajek i bogato zdobionych haftami części odzieży i futrzanych okryć. Wymieniono około dwudziestu wariantów regionalnych pochodzą­ cych ze środkowej i wschodniej części Białorusi, oraz wschodniego i zachod­ niego Polesia. Ten ostatni region wyróżnia się tradycyjnymi rozwiązaniami zdobniczymi. Autorka włożyła wiele pracy w przedstawienie różnych roz­ wiązań krawieckich, opartych zawsze na bazie prostokątnego czy koszulo­ wego kroju. Także przerysy, głównie geometrycznych, lecz także mniej licz­ nych roślinnych rozwiązań zdobniczych, utrwalają tradycyjną ornamentykę białoruską. Warto więc zwrócić uwagę na ten skromny poradnik, stresz­ czający ustalenia dotyczące białoruskich strojów regionalnych ze starszych opracowań. Irena Turnau �WARUNKI PRENUMERATY - „RUCH" S.A. 1. Wpłaty na prenumeratę przyjmowane są na okresy roczne. Cena prenume­ raty krajowej na 1996 r. wynosi 9.00 zł., a cena prenumeraty ze zleceniem dostawy za granicę jest o 100% wyższa od krajowej. 2. Wpłaty na prenumeratę: - na teren kraju -przyjmują jednostki kolportażowe „Ruch" S.A. właściwe dla miejsca zamieszkania lub siedziby prenumeratora. - przyjmuje „Ruch" S.A. Oddział Warszawa 00-958 Warszawa, ul. Towa­ rowa 28, Konto: PBK X I I I Oddział Warszawa 370044-1195-139-11, zapewniając dostawę pod wskazany adres pocztą zwykłą w ramach opłaconej prenumeraty. - na zagranicę - „Ruch" S.A. Oddział Warszawa, 00-950 Warszawa, ul. Towarowa 28, Konto: PBK X I I I Oddział W-wa 370044-1195-193-11. Dostawa odbywa się pocztą zwykłą w ramach opłaconej prenumeraty z wyjątkiem zlecenia dostawy pocztą lotniczą, której koszt w pełni pokrywa zleceniodawca. Dokładniejsze informacje o warunkach prenumaraty i sposobie zamawiania podaje: „Ruch" S.A. Oddział Warszawa, tel. 620-10-39, 620-10-19, 620-12-71 w. 2442, 2366. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0d40469384dcaee575f620902015ffac.pdf 0f06558ec8b9ad5eb90fa14643cc5c02 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:773 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:710 Title A name given to the resource Kultowe uwarunkowania form architektury przedkolumbijskiej Mezoameryki / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.2. s.185-190 Creator An entity primarily responsible for making the resource Brykczyński, Piotr Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X V I z. 2 P I O T R BRYKCZYÑSKI KULTOWE UWARUNKOWANIA FORM ARCHITEKTURY RRZEDKOLUMBIJSKIEJ MEZO A M E R Y K I Formy architektoniczne kształtują się pod wpływem wielu czynni­ ków, wśród których niemałą rolę odgrywały nieraz czynniki kulturowe. Wyróżnić można dwa rodzaje ich w p ł y w u na formy architektoniczne: 1) kodowanie w strukturze budowli informacji o świecie wchodzących w skład systemów ideologicznych oraz 2) przystosowywanie budowli do struktury społecznej tych systemów. Architektura jest szczególnie podat­ na na wpływ zwłaszcza tej symboliki religijnej, która dostarcza ludziom układu orientacji przestrzennej w świecie. Wpływ ten manifestował się oczywiście przede wszystkim w budowlach sakralnych. Na genezę k u l ­ tową niektórych form architektonicznych różnych kultur zwracają uwagę m. in. religioznawcy. Mircea Eliade mówi пр., że „symbole i obrzędy, dotyczące świątyń, miast, domów — wywodzą się w ostatecznej i n ­ stancji od pierwotnego doświadczenia świętej przestrzeni" Związki budownictwa z kultem, o jakich t u mowa, a m. in. także kultowe uwa­ runkowania form tego budownictwa, pojawiają się jeszcze przed roz­ winięciem się cywilizacji zurbanizowanej. Jak mówi Eliade, architektu­ ra sakralna „podejmuje tylko i rozwija symbolikę kosmologiczną obecną już w strukturze siedzib prymitywnych" Należy jednak wyraźnie od­ różnić formy uwarunkowane kultowo od form, które mają wtórne zna­ czenie symboliczne. Wiele z form, o których mówią religioznawcy i inni badacze architektury sakralnej, należy do tej drugiej grupy. 2 Pierwsze budowle monumentalne w Mezoameryce miały zapewne charakter wyłącznie kultowy. Dostosowując się do potrzeb stosunkowo wysoko rozwiniętych systemów ideologicznych, przy niskim poziomie rozwoju sił wytwórczych i świeckiej hierarchii społecznej, architektura Mezoameryki była szczególnie podatna na w p ł y w tych pierwszych. 1 2 M . E 1 i a d e, Sacrum, mit, historia, Warszawa 1969, s. 90. Tamże. �186 PIOTK BRYKCZYÑSKI Z kultowymi uwarunkowaniami form architektonicznych w Mezoameryce zaczynamy mieć do czynienia w sposób uchwytny dopiero w okresie przedklasycznym w związku z rozwojem kultury tzw. Olmeków — twórców pierwszych znanych dotąd na t y m terenie budowli mo­ numentalnych. Początki cywilizacji olmeckiej sięgają ostatnich wieków drugiego tysiąclecia p.n.e. Materiał architektoniczny, jakim dysponuje­ my dla następnych ok. 2500 lat, t j . do podboju hiszpańskiego, jest bardzo obfity i z różnych epok i rejonów mamy przykłady różnych typów uwa­ runkowania kultowego form architektonicznych. Ponieważ w niniejszej pracy chcę tylko zasygnalizować niektóre z tych typów uwarunkowania, a nie omawiam dokładniej całej związanej z t y m problematyki, przyją­ łem uporządkowanie danych według kryterium tematycznego. W architekturze Mezoameryki znalazł odbicie m. in. pogląd o pię­ trowej budowie wszechświata, którego górna część składać się miała w kosmologii mezoamery kańskiej z 13 lub 9 nieb. Być może starsza była koncepcja druga. W każdym razie w okresie konkwisty poświadczone są obie. Obecność koncepcji 9 nieb zdają się potwierdzać niektóre pirami­ dy, które mają 9 kolejnych segmentów, jak np. niektóre z piramid w Tikal czy piramida Świątyni Inskrypcji w Palenque. Ixtlilxóchitl do­ nosi, że Nezahualcóyotl zbudował w Texcoco piramidę również o 9 seg­ mentach, na szczycie której wzniósł świątynię dla Tloque Nahuaque. Ogólnie rzecz biorąc, mamy tu więc do czynienia z symboliką tzw. góry kosmicznej, która symbolizuje związek nieba i ziemi. Mezoamery kań­ skie „piramidy'' spełniały m. in. t ę samą funkcję, co mezopotamskie „zikkuraty", świątynia zaś w wierzeniach Indian mezoamerykańskich była zawsze mieszkaniem bóstwa, jak to obrazują m. in. modele świątyń, gdzie postać bóstwa często zastępuje cały budynek na szczycie piramidy lub jest w niego wkomponowana. Pod wieloma piramidami mezoamerykańskimi znaleziono grobowce. Zjawisko to okazało się daleko powszechniejsze, niż do niedawna sądzo­ no. Znaleziska Thompsona z Chichén-Itzá i Alberto Ruz'a z Palenque nie są już bynajmniej pod t y m względem odosobnione. Pierwsze piramidy-grobowce występują już w okresie przedklasycznym, np. w Kaminaljuyú. Сое sugeruje nawet, że kompleks świątynia-piramida być może rozwinął się ze starożytnego zwyczaju wznoszenia kurhanów grobo­ w y c h , Landa omawiając obrządki pogrzebowe pisze: „Co się tyczy l u ­ dzi szlachetnego urodzenia i dużego autorytetu, oni palili ich ciała i umieszczali ich prochy w wielkich urnach, i budowali świątynie ponad nimi, jak np. te znalezione w Izamal, które świadczą, że było to prakty­ kowane w dawnych czasach" . Tozzer w komentarzu dodaje: „Urny ze 3 4 8 M. С о е , Mexico, London 1967, s. 87. D. d e L a n d a , Relación de las Cosas de Yucatán, Papers of the Museum of American Archaeology and Ethnology, Cambridge 1941, s. 130. 4 Peabody �KULTOWE UWARUNKOWANIA FORM ARCHITEKTURY 187 spalonymi szczątkami, wraz z bogatym wyposażeniem grobowym, zosta­ ły znalezione we wnętrzu wielu struktur piramidalnych. Z niewielkimi wyjątkami, gdziekolwiek zbadano dokładnie jakąś piramidę pod świąty­ nią, wszędzie znajdowano te obiekty". Następnie Tozzer wymienia sze­ reg przykładów, a m. in. znaleziska ze Świątyni Wojowników w Chichén-Itzá, z Uaxactún i z Holmul . Niedawno znaleziono grobowiec pod świątynią nr 1 w T i k a l . Na niektórych terenach pierwsze platformy ziemne pod budowlami mogły być wznoszone dla ochrony przed zalewami, a dopiero później otrzymało to interpretację kultową. Na problem kultowych uwarunkowań kształtu piramid mezoamerykańskich ciekawe światło rzucają najnowsze badania w La Venta. Oka­ zało się, że najwyższa piramida na tym stanowisku miała przypuszczal­ nie kształt nie ostrosłupa o podstawie prostokątnej, jak dotychczas są­ dzono, lecz stożka o pofałdowanej powierzchni. Archeolodzy sugerują, że architekci olmeccy chcieli w ten sposób, z nie znanych nam względów, naśladować kształt pobliskich stożków wulkanicznych; podobieństwo jest rzeczywiście uderzające . W konstrukcji podstaw piramidalnych istotny element stanowiły z konieczności schody. Były one prawdopodobnie interpretowane jako droga w górę do najwyższego nieba, zgodnie z symboliką góry kosmicz­ nej. Z drugiej strony, sposób ich konstrukcji w niektórych budowlach z kręgu kultury Teotihuacán i Totonaków wskazuje, że architekci starali się jednocześnie podkreślić ciągłość poszczególnych pięter. W piramidzie niszowej w El Tajin nisze biegną nieprzerwanie pod schodami na wszyst­ kich sześciu „piętrach". „Poręcze" (tzw. alfardas), biegnące wzdłuż scho­ dów niektórych przynajmniej budowli w Teotihuacán, mają w regular­ nych odstępach występy w postaci pojedynczego schodka na poziomie górnego gzymsu każdego segmentu podstawy piramidalnej. To zjawisko dostrzeżono w trakcie wykopalisk w tzw. Pałacu Quetzala-Motyla i w i n ­ nych miejscach w Teotihuacán (stan Meksyk) oraz w Cholula (stan Pue­ bla) i w Tepeapulco (stan Hidalgo), jak również na kamiennych mode­ lach piramid, znalezionych w T e o t i h u a c á n . Co do symboliki piramid mezo amerykańskich, to warto jeszcze raz wspomnieć piramidę niszową w El Tajin, której nisze symbolizują za­ pewne 365 dni roku zwrotnikowego. Kultowo uwarunkowana mogła być także struktura całych sanktua5 6 7 8 5 Tamże, s. 131. A. S. T r i k , The Splendid Tomb of Temple I at Tikal, Guatemala Expedi­ tion, vol. 6, nr 1, 1963, s. 3-19. M. С о е , Americas First Civilization. Discovering the Olmec, New York 1968, s. 70. J . А с о s t a, El Palacio de Quetzalpapalotl, Meksyk 1964, fig. 2, 5-8. 6 7 8 �188 PIOTR BRYKCZYÑSKI riów. W kręgu kultury Teotihuacán, od okresu klasycznego aż do pod­ boju hiszpańskiego, który położył kres kulturze ostatnich spadkobierców Teotihuacán — Azteków, sanktuaria dzieliły się przeważnie na patio przed piramidą oraz dwa kolejne pomieszczenia w e w n ą t r z samej świą­ tyni na szczycie piramidy. Należy zwrócić uwagę na funkcjonalną rolę tego układu, który odpowiadał zróżnicowaniu uprawnień kultowych w omawianych społecznościach indiańskich. Przechodząc do problematyki samych świątyń, przede wszystkim na­ leży zwrócić uwagę na symbolikę kierunków świata, która w pewnych wypadkach również mogła determinować formy budowli, zwłaszcza w Mezoarr.eryce, gdzie spełniała ona tak istotną rolę w systemach ideo­ logicznych. Tak np. niektóre świątynie miały cztery pomieszczenia zo­ rientowane według kierunków świata i posiadały wystrój wewnętrzny związany z symboliką odpowiednich kierunków. W wielu miastach Meksyku przedkolumbijskiego znajdowały się świą­ tynie okrągłe. Landa, opowiadając o założeniu Mayapan, mówi m. in.: „'[...] zbudowano także inny budynek, okrągły z czterema drzwiami". Tozzer w komentarzu dodaje, że okrągłe świątynie znajdują się także w Chicheń-Itza, Ake, Tihoo i innych miastach. Dalej Tozzer mówi: „Thompson w swojej pracy przedstawionej na M e k s y k a ń s k i m Kongresie Amerykanistów w 1939 r. wskazuje różnicę, zwykle niedostrzeganą, jaką Motolinia robi między wysokimi okrągłymi świątyniami [...], które są dedykowane Quetzalcoatlowi jako bogu wiatru, i okrągłymi budowlami, które są opisywane jako niskie i po­ siadające wejście przedstawiające dolną szczękę paszczy jakiegoś monstrum. Do tego drugiego typu należy •[...] okrągła świątynia w Malinalco [...]. Jest jeszcze trzeci typ budowli, które posiadają tzw. w e j ś c i e w kształcie otwartej paszczy i jest on przez Selera [...] łączony z kultem Quetzalcoatla. Thompson słusznie uwa­ ża, że tylko wysokie okrągłe budowle, o których m ó w i Motolinia, są związane z kultem Quetzalcoatla"». Wspomniana świątynia w Malinalco związana była zapewne z kultem solarnym i ее związkami (zakonami) rycerzy orłów i ocelotów i posiada oprócz charakterystycznego wejścia i okrągłego kształtu jeszcze szereg innych form architektonicznych niewątpliwie uwarunkowanych kultowo. Wejście w kształcie paszczy w jednej ze świątyń Tenochtitlan opisuje np. Bernal Diaz del Castillo następującymi słowami: „W pewnej odle­ głości od wielkiej świątyni stała mała wieżyczka będąca równocześnie siedzibą bożków i istnym piekłem, wejście bowiem do niej stanowiła straszliwa paszcza, jaką malują wyobrażając piekło, paszcza otwarta, uzbrojona kłami, aby pożerać dusze" . 10 9 L a n d a , op. cit., s. 25. D. B. d e l C a s t i l l o , Pamiętnik Żołnierza Korteza, storia podboju Nowej Hiszpanii, Warszawa 1962, s. 246. 1 0 czyli prawdziwa hi­ �KULTOWE UWARUNKOWANIA FORM ARCHITEKTURY 189 Inne godne wspomnienia elementy architektoniczne to typowe dla niektórych rejonów blanki (merlony), umieszczane na szczytach świątyń i murów. Ich kształt był nieraz związany z kultem. W Tenoehtitlan świą­ tynia Tlaloka miała blanki w kształcie przeciętych muszli, świątynia zaś Huitzilopochtliego — w kształcie m o t y l i . Bardzo różnorodne kształty blanków stosowane były w Teotihuacán. Na zakończenie wymienić można szereg takich elementów, jak fila­ ry w kształcie atlantów (Tula, Hidalgo), ogrodzenia wokół świątyń z sym­ bolami czasu (wąż Xiuhcoatl), jak słynne Coatepantli w Tula i Tenochti­ tlan oraz wiele innych. Te i inne szczegóły wspomina wielu kronikarzy, a znaleźć je można także na rysunkach w kodeksach indiańskich i w pracach hiszpańskich kronikarzy (Sahagún, Duran). Osobną kategorię budowli sakralnych stanowiły tzw. tzompantli — miejsca, gdzie składano czaszki ofiar, oraz boiska do gry w pelotą — zwane tlachtli — w których zakodowana była symbolika mezoamerykańskiej mandoli. Początki gry w pelotą sięgają kultury olmeckiej, a ostat­ nie badania w La Venta doprowadziły do odkrycia budowli interpreto­ wanej jako boisko do gry. Spośród ogromnej ilości przykładów w p ł y w u czynników kultowych na kształtowanie się form architektury mezoamerykańskiej wymienione zostało tylko kilka najbardziej ewidentnych. Zostały one tak dobrane, aby przyczynić się jak najwięcej do oddania specyfiki tej architektury, która — jak się okazuje — stanowi ważny dokument nie tylko mezoame­ rykańskiej techniki i sztuki, ale także głębokiej nieraz myśli religijnej. Jak mówi Laurette Séjourné: „Czym wytłumaczyć fascynację, jaką '[...] wywołują starożytne centra religijne Meksyku, jeśli nie obecnością pier­ wiastka duchowego, który kierował ich konstrukcją i który promieniuje z ich r u i n " . n 12 11 12 I. M a r q u i n a , Arquitectura Prehispanica, Meksyk 1964, s. 190. L . S é j o u r n é , La pensée des anciens Mexicains, Paryż 1966, s. 14. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ac1bede6030e105a503afb162e4093d3.pdf 9930ad5d4375e9bd3b5747a09cfb7e92 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:782 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:719 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.2. s.285-298 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E .Etnografia Polski", t. X V I z. 2 CHOZJAJSTWO I MATEŘI A L N A J A KULTURA NARODÓW KAWKAZA W X I X - X X WW. (Matieriały к „Kawkazskomu istoriko-etnograficzeskomu atłasu"), Wyp. I , red. W. K . Gardanów, Akadiemija Nauk SSSR, Institut Etnografii im. N. N. Mikucho-Makłaja, „Nauka", Moskwa 1971, ss. 255, ryc. 145. Kolejnym p o w a ż n y m przedsięwzięciem radzieckiej kartografii etnograficznej po atlasie Russkije, którego tom I wydano w roku 1967, są prowadzone obecnie prace nad atlasem historyczno-etnograficznym Kaukazu. Bierze w nich udział du­ ży zespół p r a c o w n i k ó w naukowych z Moskwy, Leningradu oraz republik i okrę­ gów kaukaskich. Najbardziej zaawansowane są obecnie badania nad trzema dzia­ łami tematycznymi: gospodarką (rolnictwo i hodowla), osadnictwem i budowni­ ctwem oraz odzieżą. Rezultaty badań nad poszczególnymi działami opublikowane zostaną w osobnych tomach atlasu. P o d s t a w ę atlasu s t a n o w i ć będą mapy, na które naniesione zostaną elementy kultury materialnej ludów Kaukazu z u w z g l ę d n i e ­ niem obszaru ich w y s t ę p o w a n i a w różnych okresach historycznych: w połowie X I X w., końcu X I X w. i współcześnie. Brak w dostępnych źródłach materiału charakteryzującego kulturę materialną Kaukazu przed połową X I X w. ogranicza wprawdzie w sposób zasadniczy m o ż l i ­ wości szczegółowego mapowania wcześniejszych okresów, nie wyklucza jednak prób stworzenia pojedynczych map i opisów. Ponieważ realizacja podstawowego zadania atlasu, tj. mapowania w y t w o r ó w kultury materialnej, „byłoby n i e m o ż l i w e bez wcześniejszego zebrania masowych materiałów etnograficznych, bez szczegółowych opisów i badań mapowanych ele­ mentów... sekcja ludów Kaukazu Instytutu Etnografii A N Z S R R przedsięwzięła wydanie serii prac zbiorowych związanych tematycznie z atlasem" К Omawiany tutaj tom jest właśnie pierwszym z serii. Zawiera on artykuły związane z pod­ stawowymi działami tematycznymi atlasu — gospodarką, budownictwem i odzie­ żą. Oprócz tego dwa artykuły poświęcone zostały zagadnieniom związanym z w y ­ korzystywaniem w pracy nad atlasem źródeł archiwalnych i ikonograficznych. Pod w z g l ę d e m terytorialnym opublikowane w tomie wyniki badań obejmują P ó ł ­ nocny Kaukaz, Azerbejdżan, A r m e n i ę i Gruzję. P o d s t a w ę źródłową zawartych w tomie artykułów stanowią materiały terenowe, kolekcje m u z e ó w w Leningra­ dzie, Moskwie i republikach zakaukaskich (Gruzja, Armenia, Azerbejdżan) oraz materiały archiwalne i wcześniejsze opracowania naukowe. W przygotowaniu to­ mu brali udział pracownicy naukowi Instytutu Etnografii A N Z S R R , akademii r e ­ publik zakaukaskich oraz m u z e ó w centralnych (Leningrad, Moskwa) i republikań­ skich. Kaukaz od dawna zwracał na siebie uwagę jako teren szczególny pod w z g l ę ­ dem etnograficznym. Mozaikowemu wręcz zróżnicowaniu etnicznemu tego obszaru 1 Przedmowa, [w:] Chozjajstwo i matierialnaja kultura..., s. 3. �286 RECENZJE (szczególnie zaś Północnego Kaukazu) towarzyszyło często znaczne podobieństwo niektórych e l e m e n t ó w kultury materialnej. Tak np. kilka podstawowych t y p ó w b u d y n k ó w mieszkalnych w y s t ę p o w a ł o na całym Kaukazie. Jednemu z nich, do­ mowi ze s c h o d k o w a t o - w i e ń c o w y m dachem („stupienezato-wieneieobraznoje pieriekrytie"), p o ś w i ę c o n y jest obszerny artykuł T. Czikowaniego . Ten typ budyn­ ku powszechny był niegdyś w centralnej części Zakaukazia między Kurą i A r a k sem. Mimo w y s t ę p o w a n i a lokalnych odmian i wariantów zasady konstrukcji bu­ dynku, zwanego w Gruzji darbazi, w Armenii glchatun, a w Azerbejdżanie karadam, były na całym obszarze jednakowe. Innym typem budynku, tak charaktery­ stycznym dla krajobrazu głównego pasma Kaukazu, były dwu-, trzypiętrowe domy-twierdze i baszty mieszkalne w y s t ę p u j ą c e w Swanetti, Osetii, Inguszetii, D a ­ gestanie i wielu innych regionach. Takie same podobieństwa w y s t ę p o w a ł y r ó w ­ nież w dziedzinie narzędzi rolniczych. Tak np. w równinnych rejonach Zakauka­ zia do orki używano powszechnie ciężkiego pługa koleśnego (gruz. gutneuli), w g ó ­ rach zaś lekkiego drewnianego radła z łopatkowatą radlicą. Powszechnym na ca­ ł y m Kaukazie środkiem transportu na terenach nizinnych i podgórskich była dwu­ kołowa arba, a w górach różnej konstrukcji w ł ó k i oraz zwierzęta juczne. Podobne na całym Kaukazie były również niektóre elementy odzieży kobiecej i m ę s k i e j . Równocześnie jednak z tymi podobieństwami — stwierdza autor artykułu o prze­ mianach kultury materialnej ludów Kaukazu w latach w ł a d z y radzieckiej, W. K o byczew — „różnorodność w a r u n k ó w naturalnych i klimatycznych, skomplikowa­ na struktura etniczna i niejednakowy poziom rozwoju społeczno-ekonomicznego ludów Kaukazu w przeszłości p o w o d o w a ł y znaczne zróżnicowanie ich kultury m a ­ terialnej" . Na przykład w samej tylko Gruzji naliczono przed rewolucją ponad 30 odmian lekkich i ciężkich narzędzi do orki. Znacznie różniły się m i ę d z y sobą również narzędzia do sprzętu zbóż, młocki, sposoby nawadniania pól, budowa m ł y ­ nów wodnych itp. Różne były także formy budynków mieszkalnych, nawet w gra­ nicach poszczególnych terytoriów narodowych. Tak np. w Gruzji oprócz opisywa­ nego przez T. Czikowaniego domu typu darbazi istniały jeszcze dwa zasadnicze typy domów, z których każdy miał swoje odmiany i warianty, w Azerbejdżanie zaś wyróżnia się aż siedem typów b u d y n k ó w mieszkalnych, odmiennych nie tylko pod w z g l ę d e m rozplanowania i konstrukcji, lecz również i materiałów, z których były budowane. Jeszcze bardziej zróżnicowana jest kultura materialna Północnego Kaukazu. W dalszym komplikowaniu się i tak już złożonego obrazu kultury materialnej Kaukazu znaczną rolę odegrały przemieszczenia poszczególnych ludów w X I X wie­ ku i 1 połowie bieżącego stulecia. Dotyczy to szczególnie Północnego Kaukazu. W X I X wieku na terenie tym ostrzej niż w jakiejkolwiek innej części Imperium Rosyjskiego w y s t ę p o w a ł wśród chłopstwa problem braku ziemi. B y ł to również jeden z najbardziej „niespokojnych" rejonów Cesarstwa. W dążeniu do zapobie­ żenia ciągłym buntom i powstaniom oraz częściowego choćby rozwiązania proble­ mu agrarnego administracja carska popierała, a niekiedy przeprowadzała przy­ musowo przesiedlenia kaukaskich górali na tereny nizinne. Posunięcia te miały jednak charakter połowiczny i ze w z g l ę d u na wysokie czynsze, jakie w w i ę k ­ szości przypadków górale musieli płacić za użytkowaną ziemię Kozakom i wiel­ kim właścicielom ziemskim, problemu nie rozwiązały. Znacznie większe rozmiary 2 3 4 2 Т. А. С z i к o w a n i, Klassifikacija i gieniezis zakawkazskogo żiliszcza so stupienczato-wiencieobraznym pieriekrytiem, [w:] Chozjajstwo i matierialnaja kul­ tura..., s. 33-72. W. Р. К o b у с z e w, Izmienienije matierialnoj kultury narodów Kawkaza za gody Sovietskoj wlasti, [w:] Chozjajstwo i matierialnaja kultura..., s. 5-32. К o bу с z e w, op. cit., s. 7. 3 4 �287 RECENZJE przybrało schodzenie z gór na tereny nizinne po Rewolucji Październikowej. R o ­ dziny, które w y r a z i ł y chęć opuszczenia dotychczasowego miejsca zamieszkania, otrzymywały bezpłatnie znaczne jak na miejscowe warunki nadziały ziemi, pomoc w postaci narzędzi rolniczych, sprzętów, materiałów budowlanych. Nadziały ziemi i przesiedlenia z gór na sąsiednie stepy s p o w o d o w a ł y rozszerzenie terytoriów etnicznych szeregu ludów kaukaskich (tak np. w latach 20-tych terytorium Osetii wzrosło dwukrotnie, a Karaczaju — trzykrotnie). Przenoszenie się górali na tereny nizinne p o w o d o w a ł o również już od X I X wieku znaczne zmiany w ich kulturze materialnej, co wiązało się zarówno z koniecznością przystosowania się do no­ wych w a r u n k ó w naturalnych (narzędzia rolnicze, budownictwo), wzorowaniem s i ę na mieszkaniach sąsiednich terenów nizinnych, czy też wzrostem stopy ż y c i o w e j . Dalsze zmiany w kulturze materialnej — pisze Kobyczew — dotyczące zresztą całego Kaukazu, wiążą się z kolektywizacją wsi, uprzemysłowieniem i urbani­ zacją. Artykuł W. P. Kobyczewa, mający charakter wprowadzenia do bardziej szcze­ gółowych rozważań nad kulturą materialną Kaukazu, uzasadnia jednocześnie pod­ jęcie badań atlasowych na tym terenie. Prace nad atlasem natrafiają jednak, jak już wcześniej wspomniano, na pewne luki materiałowe, szczególnie jeśli idzie 0 okres przed połową X I X wieku. Lukę tę, jak się wydaje, mogą w pewnej mierze zapełnić mało dotychczas wykorzystywane przez etnografów zajmujących się Kaukazem materiały, na które zwracają u w a g ę autorki dwu artykułów o charak­ terze źródłoznawczym — E . Studienieckaja i N. W o ł k o w a . E . Studienieckaja zaj­ muje się przydatnością materiałów archiwalnych dla badań nad kulturą material­ ną ludów Północnego Kaukazu. Szczególną uwagę zwraca autorka na inwentarze mienia ruchomego i nieruchomego przedstawicieli różnych warstw społecznych, sprawozdania i raporty administracji lokalnej, akta sądowe. Omawiane źródła od­ noszą się do okresu od X V I do początków X X wieku. Rolę materiałów ikonogra­ ficznych omawia N. G. Wołkowa. Jak podkreśla autorka, aż do wieku X V I I są one stosunkowo nieliczne (na P ó ł n o c n y m Kaukazie są to przede wszystkim freski, na Zakaukaziu zaś miniatury). Cennym źródłem dla badacza kultury materialne] Kaukazu są rysunki X V I I - i XVIII-wiecznych podróżników zachodnioeuropejskich 1 rosyjskich, a także Polaka — J . Potockiego . Ilość materiałów ikonograficznych zwiększa się znacznie w X I X wieku, po przyłączeniu Kaukazu do Rosji. S ą to rysunki i szkice mniej lub bardziej znanych malarzy rosyjskich, oficerów stacjo­ nujących na Kaukazie, podróżników i uczonych. Ukazują się też w ó w c z a s pierw­ sze ilustrowane wydawnictwa etnograficzne. Od lat 70-tych X I X w. coraz większą rolę w materiale ikonograficznym odgrywa fotografia. W podsumowaniu W o ł k o ­ wa zwraca jednak uwagę, iż omawiany przez nią rodzaj źródeł, choć n i e w ą t p l i w i e bardzo cenny, odznacza się pewną jednostronnością — najczęściej ukazuje odzież, obuwie, ozdoby, znacznie rzadziej w y g l ą d wsi, b u d y n k ó w , środków transportu, narzędzi itp. Najważniejszy dział tematyczny atlasu — gospodarkę, reprezentuje w omawia­ nym tomie jedynie artykuł J . Mkrtumjana poświęcony formom hodowli u ludów Zakaukazia . 5 6 1 5 E . N. S t u d i e n i e c k a j a , Archiwnyje dokumienty как istocznik izmienienija matierialnoj kultury narodów Siewiernogo Kawkaza, [w:] Chozjajstwo i matierialnaja kultura..., s. 73-96; N. G. W o ł k o w a , Izobrazitielnyje matierialy как istocznik izuczienija matierialnoj kultury narodów Kawkaza, tamże, s. 97-115. Por. J . F a b i a ń s к i, Północny Kaukaz przełomu XVIII i XIX wieku w świetle relacji Jana Potockiego, „Etnografia Polska", t. 15:1971 z. 1, s. 249-283. J . I . M k r t u m j a n , K'izuczieniju form skotowodstwa u narodów Zakawkazja, [w:] Chozjajstwo i matierialnaja kultura..., s. 116-135. 6 7 �288 RECENZJE Autorzy pozostałych artykułów. E . Torczinskaja, A. Trofimowa, N. Awakjan, G. Siergiejewa, C. Bezaraszwili, w oparciu o kolekcje muzealne i badania terenowe piszą o odzieży Azerbejdżan, Ormian, A w a r ó w (Dagestan) i Tuszynów (Gruzja) . Na zakończenie należy jeszcze zwrócić u w a g ę na obszerne i staranne na ogół bibliografie wykorzystanych źródeł i opracowań naukowych, umieszczone na k o ń ­ cu każdego artykułu. s Andrzej Woźniak O L G A L I N A R E S D E S A P I R , Cultural Chronology of the Gulf of Chirigui, nama, Smithsonian Contributions to Anthropology, vol. 8, Washington 1968. Pa­ Uwaga większości amerykanistów zwrócona jest na te obszary Ameryki, na których w przeszłości rozwinęły się wielkie kultury Indian (Meksyk, Peru). W po­ zostałych regionach prowadzi się badania w sposób przypadkowy i niesystema­ tyczny. Różne są tego przyczyny. G ł ó w n ą wydaje się b y ć brak środków finanso­ wych w krajach Ameryki Łacińskiej na badania archeologiczne i etnograficzne. Ośrodki naukowe w tych krajach są na ogół słabo rozwinięte. Wyjątkiem jest tu Meksyk, w którym istnieje Instituto Nacional de Antropologia e Historia dyspo­ nujący dużymi środkami i realizujący zakrojone na szeroką skalę plany badawcze. Jednakże w pozostałej części Ameryki większość badań realizowana jest przez n a u k o w c ó w zagranicznych reprezentujących głównie ośrodki naukowe Stanów Zjednoczonych i Europy. Stąd też wynika nadmierne zagęszczenie prac badaw­ czych w jednych regionach, a z kolei ich zupełny brak w innych. Takim niesłusznie „upośledzonym" krajem jest m. in. Panama. Stanowi ona w a ż n y pomost m i ę d z y obiema Amerykami. Tędy szły kolejne fale migracji lud­ ności do Ameryki Południowej. T u też powinny zachować się ślady przejścia pro­ toplastów dzisiejszych Indian południowoamerykańskich. Z drugiej strony przez Panamę zdaje się przebiegać makroetniczna granica między kulturami Ameryki Południowej i Ś r o d k o w e j . Mimo iż interesowano się Panamą od dość dawna, nie mamy jeszcze jasnego obrazu jej przedkolumbijskich dziejów. Wyróżnia się 4 sąsiadujące ze sobą okręgi kulturowe. Idąc od kontynentu południowoamerykańskiego są to Darién, Coclé, Veraguas i Chiriquí. Przyjmuje się, iż wszystkie one b y ł y w zasadzie ze sobą współczesne i że s ą kulturami historycznymi, zniszczonymi dopiero przez konkwistę hiszpańską. Problem chronologii jest zupełnie niejasny i do niedawna mie­ liśmy zaledwie parę stanowisk, które można było uznać za starsze od w y ż e j w y ­ mienionych kultur. Sytuacja ta spowodowana jest w pewnym stopniu specyfiką dotychczas ba­ danych stanowisk archeologicznych. Większość z nich miała charakter p o c h ó w kowy lub obrzędowy i nie dawała prawie żadnych sposobności wykonania studiów stratygraficznych. 8 E . G. T o r c z i n s k a j a , Mużsrcaja odieżda azerbajdżancew X I X - naczala XX w. po sobrabiju Gosudarstwiennogo muzieja etnografii narodów SSSR, [w:] Chozjajstwo i matierialnaja kultura..., s. 136-154; A. G . T r o f i m o w a , Obzor kolliekcij odieżdy narodów Azerbajdżana Gosudarstwiennogo muzieja Gruzii im. akad. S. N. Dżanaszia, tamże, s. 155-208; N. Ch. A w a k j a n , Narodnaja odieżda armjan Arcacha w XIX- naczale XX w., tamże, s. 209-223; G . A. S i e r g i e j e w a , Ob odieżdie awarskoj gruppy narodów Dagestana, tamże, 224-240; C . J . B e z a r a s z ­ w i l i , Tuszinskij żienskij kostjum — talawari, tamże, s. 241-255. �RECENZJE 289 llosč wobow znajdowana na terenie Panamy jest wprost nieprawdopodobna. Są one z reguły dość dobrze wyposażone w naczynia, wyroby kamienne, a przede wszystkim ozdoby ze złota i drogich kamieni. Kosztowności znajdujące się w gro­ bach szybko znęciły grabieżców (zwanych w Ameryce Łacińskiej huaqueros). Na jak wielką skalę odbywały się te rabunki, świadczy fakt, iż w okresie największej ich eksploatacji, w roku 1860, z jednej tylko prowincji Chiriquí złożono w Banku Anglii ozdoby o wartości 10 000 Ł. Ten run na panamskie cmentarzyska s p o w o d o w a ł nieodwracalne straty dla nauki. Z drugiej strony przyczynił się do powstania wielu muzealnych i prywat­ nych kolekcji w y r o b ó w złotych, kamiennych i ceramiki panamskiej. Olbrzymia obfitość materiału zawartego w tych kolekcjach nie ma niestety żadnego dokład­ niejszego opisu miejsca i sposobu znalezienia. Bazując na analizie typologicznej w y r o b ó w znajdujących s i ę w prywatnych i muzealnych zbiorach starano się dokonać ich klasyfikacji. Analizy Holmesa (1888), McCurdy'ego {1911) i innych, choć przeprowadzone bardzo starannie, dały — jak się później okazało — szereg fałszywych rezultatów, że wspomnimy tu tylko o stworzeniu przez McCurdy'ego nie istniejącej kultury Alligator. Ogólnie rzecz biorąc, aż do lat trzydziestych naszego wieku, nie licząc prac A. Hyatt Verrilla i E . Nordenskiolda, nie prowadzono w Panamie żadnych p o w a ż ­ niejszych wykopalisk. Dopiero ekspedycja Peabody Museum pod kierunkiem S. K . Lothropa z Harvard University, prowadząca w latach 1933-1935 badania w prowincji Coclé, miała dostarczyć pierwszych istotnych danych chronologicz­ nych. Od czasu wykopalisk w Coclé datuje się zwiększone poważne zainteresowa­ nie Panamą. Ś w i e t n i e opracowane sprawozdania Lothropa z badań nad cmenta­ rzyskiem Sitio Conté w Coclé stworzyły podstawy dla całej wiedzy o przeszłości Panamy. Później nastąpiło szereg badań, z których najważniejsze dane zawarte są w publikacjach Willey'a (1951), Stoddarda (1954), McGimsey'a (1956) i Ladda (1957, 1964). W rezultacie dysponujemy w z g l ę d n ą chronologią dla okresu od wczesnoceramicznego (Monagrillo), poprzez fazy przejściowe, aż do dokładnie opracowanej sekwencji Coclé w Sitio Conté. Przedsięwzięto też pewne kroki mające na celu zapobieżenie niesystematycz­ nym wykopaliskom prowadzonym przez dość licznych archeologów-amatorów. W 1958 r. z inspiracji dr. Lothropa powstało Panamskie Towarzystwo Archeolo­ giczne (Archaeological Society of Panama), które wydaje roczny biuletyn „Pana­ ma Archaeologist". Towarzystwo zachęca swych członków (głównie amatorów) do posługiwania się normalnymi metodami archeologicznymi i do prowadzenia sy­ stematycznych notatek. Dało to już pewne rezultaty w postaci dokładnych opisów szeregu nowych stanowisk. Obok wzrastającej wartości prac członków Archaeological Society of Panama ukazały się w a ż n e publikacje Lothropa z prac w Venado Beach, Stirlinga w Barriles oraz McGimsey'a i Linares na wybrzeżu Pacyfiku. Najnowsza praca tej ostatniej, dr Olgi Linares de Sapir Cultural Chronology of the Gulf of Chiriquí, Panama, którą chcemy tu przedstawić, podejmuje będący ciągle w centrum uwagi problem chronologii kultur Panamy. Geograficznie praca ta obejmuje niewielki obszar nadpacyficznego wybrzeża i wysp Zatoki Chiriquí w Panamie. Jednakże rezultaty przeprowadzonych tu dokładnych i systematycz­ nych badań pozwalają na określenie dokładnego następstwa faz kulturowych i sty­ l ó w ceramicznych w rejonie Zatoki Chiriquí i skorelowanie ich z odpowiednimi fazami z innych części Panamy. Badania dr Linares były częścią znacznie większego programu noszącego na19 — E t n o g r a f i a P o l s k a X V I z. 2 �290 RECENZJE z w ę „Interrelationship of New World Cultures" realizowanego przez Institute of Andean Research. W ramach tego programu badano poszczególne regiony obszaru pomiędzy Mezoameryką a Ameryką Południową, starając się stwierdzić istnienie w e w n ę t r z n y c h z w i ą z k ó w pomiędzy poszczególnymi kulturami, zwłaszcza w okresie formatywnym. W Panamie zbadano w dwu etapach cały pas wybrzeża Pacyfiku od Kostaryki do Kolumbii. Praca O. Lanares de Sapir jest opracowaniem w y n i k ó w badań prowadzonych przez nią w pierwszym etapie (luty — maj 1961 r.) w Zatoce Chiriquí. O znaczeniu tej publikacji pośrednio może świadczyć wydrukowanie jej w serii Smithsonian Contributions to Anthropology, w której ukazały się tak fundamen­ talne prace, jak E . Estrada, C. Evans i B. Meggers, Early Formative Period of Coastal Ecuador. The Valdivia and Machalilla Phases (1967), czy M. Сое i К. F l a n nery Early Cultures and Human Ecology in South Coastal Guatemala (1965). W ciągu 4 m i e s i ę c y prac polowych w Zatoce Chiriquí Olga binares de Sapir zarejestrowała 60 stanowisk, z których 12 dokładnie przebadała. Były to wyłącznie śmietniska, co stanowi pewne novum w badaniach panamskich opartych dotych­ czas głównie na stanowiskach grobowych. Na podstawie analizy znalezisk autorka wydzieliła trzy fazy rozwoju kulturowego w tym regionie: najstarszą fazę Burica, średnią San Lorenzo i późną fazę Chiriquí. Dwie pierwsze zostały wyodrębnione, określone i nazwane przez Linares, natomiast faza Chiriquí odpowiada klasycznej kulturze Chiriquí, znanej w tym regionie od dawna. Autorka nie znalazła w Zatoce Chiriquí żadnych starszych stanowisk preceramicznych, choć obecnie wiemy, iż pierwsze ślady pobytu człowieka w rejonie Przesmyku Panamskiego liczą ponad 7000 lat. W rejonie Zatoki Chiriquí Linares określiła wiek najstarszych warstw sta­ nowisk fazy Burica na 500 n.e. Na podstawie porównania stylów ceramicznych oraz dzięki znalezionym kilku fragmentom ceramiki importowanej z Venado Beach można z pewnym prawdopodobieństwem powiedzieć, że faza ta trwała od 300 do 800 n.e. Stanowiska tej fazy znajdują s i ę na Półwyspie Burica i kilku wyspach Zatoki. Ciekawe jest, iż nie znaleziono żadnych pozostałości poza ceramiką. Brak jest narzędzi kamiennych, ozdób, skorup małży, a także kości ssaków lub ryb. Autorka dopatruje się kilku przyczyn tego stanu rzeczy. Po pierwsze ludność tej fazy mogła s p o ż y w a ć m a ł ż e i ryby na brzegu morza, a skorupy i kości wyrzucać do wody. Jednakże nie tłumaczy to w sposób przekonujący braku narzędzi, nawet gdy przyjmiemy, że lud ten nie znał rolnictwa, a brak narzędzi nierolniczych jest dzie­ łem przypadku. Dr Linares de Sapir uważa jednak, że lud fazy Burica nie był s t a ł y m m i e s z k a ń c e m wysp Zatoki, a jedynie sporadycznie je odwiedzał. Skąd oni pochodzili, nie wiadomo. Autorka dopatruje się ich ojczyzny we wschodniej Kosta­ ryce, ale pewne tego stwierdzenie w y m a g a ł o b y kolejnych dokładnych badań. Faza Burica kończy się ok. 800 r.n.e. i co ciekawsze kończą się tu również wszystkie style ceramiczne wyróżnione przez dr Linares (Isla Palenque Maroon Slipped, Tripod Feet l a , Ringstand a i inne). Żaden z nich nie kontynuuje się w fa­ zie San Lorenzo. Najwidoczniej lud Burica opuścił wyspy pod naciskiem ludu następnej fazy, który przyniósł swoje tradycje ceramiczne. Faza San Lorenzo trwała od ok. 800 do ok. 1100 n.e. Daty te określono na pod­ stawie stylów dekoracyjnych i dzięki znalezionym importom dobrze wydatowanego Coclé. Ceramiki znaleziono tu jednakże niewiele, natomiast zarejestrowano w y s t ę p o w a ­ nie kamiennych narzędzi różnego rodzaju (celtów itp.) oraz manos i metates s ł u ż ą ­ cych do rozcierania ziaren głównie kukurydzy. Przedmioty te znaleziono w po- �291 RECENZJE wiązaniu ze stosami skorup małży, kości ryb i ssaków. Linares de Sapir na pod­ stawie analizy tych stanowisk uważa, że rolnictwo zaczęło odgrywać p e w n ą rolę dopiero w czasach późniejszych, natomiast początkowo byt oparty był przede wszystkim na zbieractwie m a ł ż y i w mniejszym stopniu na polowaniu na ssaki, głównie na jelenia (Odocoüeus vírginianus). Ten sam tryb życia co u schyłku San Lorenzo, oparty głównie na rolnictwie połączonym z r y b o ł ó w s t w e m i m y ś l i s t w e m , rejestruje autorka w trzeciej fazie, fazie Chiriquí. Niektóre style ceramiczne w y s t ę p u j ą c e w fazie San Lorenzo (tzn. Strapped Feet Ь, Ringstand d, Double Handle с i inne) tu mają swoją kontynuację i osiągają swe maksimum. Faza ta rozpoczęła się, jak wynika z badań Linares de Sapir, ok. 1100 r.n.e. Wydaje się jednak, że w głębi lądu kultura Chiriquí roz­ kwitła wcześniej, a w rejonie Zatoki mamy do czynienia już ze śladami jej eks­ pansji terytorialnej. Na kilku wyspach Zatoki Linares i Haberland odkryli regularne skupiska k a ­ miennych rzeźbionych kolumn. Autorka uważa w związku z tym, iż przynajmniej niektóre z tych wysp (Las Secas, Villalba) były odwiedzane w fazie Chiriquí w bli­ żej nie określonych celach religijnych. Dr Linares de Sapir nie poprzestała na przedstawieniu dokładnej analizy ze­ branego przez siebie materiału. Przejrzała ona i dała w s t ę p n ą ocenę źródeł histo­ rycznych (od podboju do końca X V I I wieku) m ó w i ą c y c h o Indianach obszaru C h i ­ riquí. Wnikliwa analiza tych źródeł, że wymienimy tu tylko zapiski Gonzáles de Badajoz (1515 г.), Gaspar de Espinoza (1516-1519 г.), Diego Ruiz de Campos (1631 r.) i Fray Antonio de Rocha (1622-1637 г.), pozwoliła na odtworzenie rozmieszczenia plemion indiańskich w okresie tuż po podboju i ich późniejszej historii. Jak wynika z tych wczesnych kronik, Indianie rejonu Chiriquí należeli do k i l ­ ku grup różniących się między sobą językiem, obyczajami, a w kilku przypad­ kach typem fizycznym. Linares uważa, że opisane przez kronikarzy plemiona Z u ries, Doraces, Dolegas, Bugabas i Querébalos są potomkami t w ó r c ó w klasycznej kultury Chiriquí. Migracje ludów na wyspy Zatoki przed i podczas fazy Chiriquí tłumaczy autorka istnieniem, jak wynika z opisów, permanentnego stanu wojny wśród Indian lądowych. Autorka, jak to sama przyznaje, nie stwierdziła, aby istniały jakiekolwiek kon­ takty między ludami Chiriquí a Mezoameryką czy A m e r y k ą Południową. Odnoto­ wała ona natomiast powiązania stylowe i handlowe na zachodzie z rejonem Nicoya i Guetar w Kostaryce, a na wschodzie z Coclé i Darién w Panamie. Wydaje się jednak, że Indianie Panamy, w tym Indianie Chiriquí, mieli dość szerokie kontakty z innymi ludami Ameryki. W jednym z grobów Chiriquí odkryto jadeitowy wisiorek olmecki, a szmaragdy w ozdobach Coclé pochodzą aż z Ekwadoru. Z kolei złote ozdoby wykonane przez Indian Panamy znaleziono na Jukatanie w Meksyku i w Kolumbii. Istnieją też pewne stylistyczne podobieństwa między ceramiką różnych kultur Panamy a ceramiką pochodzącą z basenu Amazonki i z Peru. Chociaż wiele problemów z przeszłości Panamy pozostaje nie wyjaśnionych, wydaje się, że studia dr Olgi Linares de Sapir nad chronologią kulturalną Zatoki Chiriquí, mimo ograniczonego charakteru badań, dają nam pierwszą solidną pod­ s t a w ę do chronologicznej sekwencji kultur przedkolumbijskich zachodniej Panamy. Romana Mańkowska i Andrzej Krzanowski �292 RECEJMZJE KSIĄŻKI NADESŁANE Awierkijewa J . P., Indiejsfcoje kocziewoje obszcziestwo XVIII-XIX ww., Moskwa, wyd. „Nauka" 1970, ss. 174. Praca Awierkijewej jest rodzajem monografii, omówieniem zmian w społe­ czności Indian prerii, będących wynikiem oddziaływania białego człowieka i je­ go kultury. Autorka omawia zagadnienie przechodzenia plemion Płn. Ameryki od myślistwa, zbieractwa i okresowego rolnictwa do koczowniczej hodowli koni i po­ lowań na bizony przy pomocy koni. To przejście do gospodarki związanej z koniem spowodowało głębokie przemiany społeczno-ekonomiczne. Autorka pokazuje, jak w konsekwencji zabierania przez kolonizatorów ziemi Indianom w ciągu X V I I I i X I X w. rozwijały się w amerykańskiej prerii koczownicze społeczności o charak­ terze demokracji wojennych; omówiona zostaje specyfika koczowniczych społecz­ ności Indian i przeżytki tradycji. Praca rozpoczyna się rozdziałem dotyczącym etnogenezy Indian prerii, dalej roli konia w gospodarce i przemian życia Indian. Następnie omówione zostają for­ my gospodarki, zróżnicowanie społeczne — tutaj osobne miejsce zajmuje analiza roli potlaczu. Dużo miejsca autorka poświęca wojennym demokracjom — indiań­ skim wojnom, wojennej organizacji, związkom plemiennym itd. Praca kończy się rozdziałem o wierzeniach, gdzie poszczególne podrozdziały poświęcone są totemiz­ mowi, kultowi duchów, bizona, słońca, konia, szamanizmowi, m ę s k i m związkom religijnym itd. L . M. C a s s i r e r Ernst, Esej o człowieku. Wstęp do filozofii kultury, Warszawa, Czytel­ nik 1971, ss. 359. Praca ta powstała pod koniec I I wojny ś w i a t o w e j , jest to syntetyczny w y k ł a d tych myśli, które Cassirer zawarł w swym fundamentalnym dziele Die Philoso­ phic der symbolischen Formen, jakie ukazało się w latach 20-tych w Berlinie. I mimo iż wiele lat minęło od ukazania się tych prac filozofa-symbolisty, głębo­ kość myśli, postulaty metodologiczne powodują, że właśnie teraz szereg m y ś l i staje się w y j ą t k o w o aktualnych. Antypozytywistyczna koncepcja nauki i antynaturalistyczna koncepcja kultu­ ry to zasadnicze wyznaczniki filozoficznej m y ś l i Cassirera. K r y t y k a naturalizmu, przeciwstawiająca się analizowaniu człowieka i społeczności na zasadzie analogii do zwierząt, prowadzi do cassirerowskiego uczłowieczenia poprzez tworzenie sym­ boli, do animal symbolicum. „Człowiek nie żyje już w świecie jedynie fizycznym, żyje także w świecie symbolicznym. Częściami składowymi jego świata są: język, mit, sztuka i religia. Są to różnorakie nici, z których utkana jest owa symboliczna sieć, splątana sieć ludzkiego doświadczenia [...] W miarę jak symboliczna działal­ ność człowieka robi postępy, rzeczywistość fizyczna zdaje się cofać. Zamiast zaj­ m o w a ć się rzeczami samymi w sobie człowiek w pewnym sensie ustawicznie sam z sobą rozmawia [...] żyje raczej wśród wyimaginowanych uczuć, wśród l ę k ó w i nadziei, wśród złudzeń i rozczarowań, wśród marzeń i fantazji — i dalej powta­ rza za Epiktetem — «człowieka niepokoją i przerażają nie rzeczy same, ale jego przekonania i wyobrażenia o rzeczach»". Dzieje ludzkości są dla Cassirera dzieja­ mi ludzkiego świata symbolicznego, ale równocześnie przebiegającymi w konkret­ nym środowisku geograficznym, gospodarczym etc. 'I tu dochodzimy do m o m e n t ó w tak bliskich współczesnym poglądom. Cassirer jest rzecznikiem policentrycznej kon- �293 RECENZJE cepcji człowieka, filozofia człowieka winna „dawać w g l ą d w zasadniczą strukturę" ludzkiej działalności, aby „rozumieć je jako organiczną całość", opierając się na materiałach wypracowanych przez socjologię, etnologię, psychologię, historię, „uchwycić ogólne założenia strukturalne", aby pokazać, jak różnorodność w i ą ż e się w funkcjonalną całość. Empiryczne potraktowanie człowieka, opis nie służą zrozumieniu tak, jak i metafizyczne rozważania, należy się oprzeć na analizie dzia­ łalności człowieka zmieniającej rzeczywistość zastaną — oto zasadnicze motto prezentowanego dzieła. L . M. G o d l e w s k i Aleksander Lech, Czar dalekiej Nuku Hiva, Wrocław, Ossolineum 1971, ss. 253. Książka składa się z szeregu różnych w ą t k ó w , najwięcej miejsca poświęcono Nuku Hiva i Markizom, gdzie oprócz ciekawie podanej historii tych wysp można znaleźć garść wiadomości o geologicznej prahistorii, działalności wulkanicznej, prą­ dach morskich, a także rozważania na temat słów wyrażających stany uczuciowe; wiadomości etnograficzne — opisy sprzętów u ż y w a n y c h przez tubylców, infor­ macje o tatuażu, wiadomości antropologiczne, sporo osobistych refleksji, informa­ cje o florze i faunie. Możemy tu znaleźć rozważania nad podobieństwami kultu­ rowymi Celtów i Polinezyjczyków oraz w ą t k a m i mitologicznymi starożytnego Egiptu i Polinezji, podbudowane refleksjami na temat piękna Nefretete. Zakończe­ nie stanowią trzy rozdziały będące jakby odrębnymi całościami — jeden z nich dotyczy informacji o roli mana w wierzeniach wyspiarzy Oceanii, drugi — roz­ ważań nad praojczyzną wyspiarzy polinezyjskich, bogato ilustrowany danymi an­ tropologicznymi, i w końcu rozdział poświęcony współczesnemu życiu Polinezji. L . M. J a h o d a Gustav, Psychologia przesądu, Warszawa, P I W 1971, Biblioteka Myśli Współczesnej, ss. 214. Autor rozpoczyna od rozważań nad zdefiniowaniem pojęcia „przesąd", by przejść dalej do analizy różnorodnych jego form — tych egzystujących w społecznościach prymitywnych, ale także istniejących u ludzi tzw. cywilizowanych, kończy zaś rozważaniami nad w s p ó ł c z e s n y m i przejawami przesądu. Mottem wprowadzającym do książki i zarazem oddającym najlepiej już w s t ę p ­ ne trudności w zdefiniowaniu tego pojęcia i określeniu jego zakresu, ukazującym relatywność tego, co uważano za przesąd, jest cytat z Woltera (Dictionnaire philosophique): „Trudno zakreślić granice przesądu. Francuz podróżujący po Włoszech prawie wszystko, co widzi, uważa za przesąd i bodaj że się nie myli. Arcybiskup Canterbury utrzymuje, że arcybiskup Paryża jest przesądny; prezbiterianie czynią ten sam zarzut arcybiskupowi Canterbury i sami z kolei są nazywani przesądnymi przez k w a k r ó w , którzy są najbardziej przesądni ze wszystkich w oczach pozosta­ łych chrześcijan". Zastanawiając s i ę nad powszechnością przesądnego myślenia, autor przytacza wyniki ankiet przeprowadzonych w kilku krajach zachodniej E u ­ ropy, które w y k a z u j ą niezbicie powszechność jego występowania, co obala przy­ puszczenie, że przesąd jest przeżytkiem dawnych czasów, czymś, co upada wypie­ rane przez racjonalne, logiczne myślenie. Autor stwierdza przy tym: „Przesąd na­ dal jest naszym towarzyszem i nie jest nawet wykluczone, że niektóre jego formy mogą zwiększać swój zasięg". �294 RECENZJE Przesądni, jak wynika z analizy autora, są nie tylko ludzie o niskim stosun­ kowo stopniu wiedzy, przytacza bowiem także dane świadczące o przesądności l u ­ dzi wielkich, uczonych o ogromnej sławie. Jaskrawym tego przykładem jest nie­ miecki matematyk, Michael Stifel, jeden z o d k r y w c ó w trójkąta Pascala, który udowadniał w oparciu o jedną z form numerologii, że papież Leon X — sam bo­ wiem b y ł gorliwym w y z n a w c ą nauk Lutra — jest bestią. Jahoda kończy pracę stwierdzeniem, że: „przesąd — wbrew częstym opiniom — nie jest bynajmniej zja­ wiskiem dziwacznym i nienormalnym, lecz jest w rzeczywistości silnie związany z naszymi podstawowymi sposobami myślenia, odczuwania i, ogólnie, reagowania na otoczenie. Potoczna, oświecona postawa wobec przesądu, która głosi, że już w i ­ dać z dala jego zbliżający się, przyśpieszany przez oświatę zgon — ma swoje ko­ rzenie w intelektualnym optymizmie dziewiętnastego stulecia". L. M. K i e r s n o w s c y Teresa i Ryszard, Zycie codzienne na Pomorzu wczesnośrednio­ wiecznym. Wiek X-XII, Warszawa, P I W 1970, ss. 210, bibl., 92 ilustracje czarno-białe. Zróżnicowanie regionalne Polski ma swoje podłoże we wczesnych okresach naszych dziejów. Spośród historycznych dzielnic, dzieje i kultura Pomorza najbar­ dziej odbiegały od podobnych wobec siebie w z o r c ó w panujących w Wielkopolsce, na Mazowszu, w Małopolsce i na Śląsku. Położone z dala od głównych wydarzeń europejskich, w orbicie których znajdowały się pozostałe ziemie polskie, wytworzyło Pomorze mało znaną, a specyficzną kulturę, dzięki związkom z morzem i kontak­ tom ze Skandynawią. Praca ta pożyteczna jest nie tylko dla historyków, ale i dla etnografów, tłumaczy bowiem odrębność etniczną i kulturową Pomorza w obrę­ bie Polski. M. A. K. K m i t a Jerzy, Z _ metodologicznych problemów interpretacji humanistycznej, War­ szawa, P W N 1971, ss. 193. Humanistyce w ł a ś c i w y jest określony sposób wyjaśniania, nie stosowany w na­ ukach przyrodniczych. Specyfika tej interpretacji polega na tym, że rolę praw, jakie zawierają (zawsze) przesłanki wyjaśnienia, odgrywa tutaj założenie o ich r a ­ cjonalności. Określone procedury badawcze dostarczają przesłanek uzasadniających eksplanans interpretacji humanistycznej, czyniąc z niej w y j a ś n i e n i e prawomocne. Jedną z takich procedur jest wyjaśnianie genetyczne, stosowane zresztą również w naukach przyrodniczych. Właśnie wyjaśnianie genetyczne, a ściślej — genetyczno-funkcjonalne, prezentowane m. in. przez marksizm, ma największą wartość poznawczą i powinno odgrywać podstawową rolę w naukach humanistycznych. Co zaś dotyczy koncepcji odmiennych — „antygenetycznych", prezentowanych głównie przez z w o l e n n i k ó w strukturalizmu (Levi-Strauss, Piaget, Goldmann i in.) i cha­ rakteryzujących się preferowaniem wyjaśniania funkcjonalnego i rezygnacją z ba­ dań genetycznych — są to poglądy ahumanistyczne, nie mające nic wspólnego z metodologicznymi odrębnościami humanistyki. Oto w kilku zdaniach wyrażone podstawowe poglądy autora, które — co jest wielką zaletą książki — poparte są szczegółową i przejrzystą analizą epistemologiczną. Niezależnie od dyskusyjnego charakteru niektórych stwierdzeń ogólnych au­ tora praca ta jest cenną i godną pozycją wydawniczą. W. K. �295 RECENZJE L i é g e o i s Jean Pierre, Les Tsiganes, Paris, Seuil 1971, s. 190 W serii „Le temps qui court" wydana została niewielka książeczka, popular­ nie zaznajamiająca z historią i kulturą Cyganów. Jest to ten rodzaj literatury cyganologicznej, jakiej już wiele, w tym i we Francji, w ostatnich latach wydano. Praca posiada układ dosyć stereotypowy, autor rozpoczyna od zaprezentowania le­ gend dotyczących pochodzenia Cyganów, potem hipotez, a następnie przechodzi do historii. Tutaj raczej nie wnosi nic nowego, zresztą w dużej części opiera się na francuskim historyku Cyganów Vaux de Foletier. W dalszej części autor prezen­ tuje różne grupy cygańskie, interesująca jest klasyfikacja nomadów proponowana przez Liégeoisa. Zalicza on tutaj Cyganów, Jeniszów, ale także turystów, beatników, hippiesów i bezdomnych. Wynikałoby w i ę c z tego, że autor za nomadów uważa tych, którzy wędrują z „potrzeb ducha", zaś w ę d r ó w k i pasterzy, pozostające w związku z rodzajem gospodarki, uważa za coś innego — koczownictwo. W dalszej części pracy autor przechodzi do tzw. życia codziennego. Zaczyna od rozdziału poświęconego antropologii, m ó w i o nomadyzmie, pożywieniu i miesz­ kaniach, uprawianych profesjach. Dalej omówiona zostaje rodzina, organizacja spo­ łeczna, język i sposoby porozumiewania się. Warto zwrócić u w a g ę na jeszcze jedną próbę systematyzacyjną autora. W rozdziale „Organizacja społeczna" przedstawia ciekawą propozycję uporządkowania systematyki różnych grup, podgrup, rodzin cygańskich, rodów itd. Wiele już pisano na ten temat, ale trzeba przyznać, że proponowany schemat jest logicznie zupełnie przekonujący i m o ż e kiedyś zostanie dokładniej opracowany. Dalej autor zajmuje się wierzeniami, obrzędami, sztuką, medycyną Cyganów. Ostatnia część poświęcona jest współczesności — liczebności Cyganów w poszczególnych krajach, rozprzestrzenieniu, prześladowaniom okresu ostatniej wojny, a następnie stosunkom Cyganie i nie-Cyganie, działalności Kościo­ ła i w s p ó ł c z e s n y m problemom Cyganów. Praca jest bogato ilustrowana fotogra­ fiami, zdjęcia są bardzo interesujące, pochodzą z różnych stron świata i reprezen­ tują wiele w ą t k ó w ; ich treść, ilość i staranny dobór stanowią jeden z najcenniej­ szych walorów tej książki. L . M. M r ó z Lech, Cyganie, Warszawa, K i W 1971, ss. 277, map 2, ilustr., seria „Świato­ wid" Dotychczasowa polska literatura cyganologiczna poświęcona była niemal wy­ łącznie Cyganom polskim. Książka L . Mroza jest pierwszą pracą zawierającą bo­ gaty materiał dotyczący Cyganów krajów europejskich, azjatyckich i obu Ameryk. Autor w oparciu o obszerną literaturę przedmiotu i materiały w ł a s n e omawia za­ gadnienia związane z pochodzeniem Cyganów, historycznymi szlakami ich w ę d r ó ­ wek, zróżnicowaniem j ę z y k o w y m i kulturowym. Osobne rozdziały poświęcone zo­ stały cygańskim wierzeniom i obrzędom, strojom, mieszkaniom, zajęciom, podzia­ łowi na grupy i plemiona oraz ich strukturze w e w n ę t r z n e j . W rozdziale ostatnim omawia autor stosunek rządów poszczególnych krajów europejskich do tzw. pro­ blemu cygańskiego i obecną sytuację Cyganów w tych krajach. A. W. N a j d e r Zdzisław, Wartości i oceny, Warszawa, PWN 1971, ss. 180. Problemy wartości, wartościowania, oceny, zależności między wartością a mo­ tywacją działania coraz częściej ostatnio stają się w naszej literaturze przedmio­ tem analizy. Prezentowana praca stanowi teoretyczne rozważania, połączone z pew- �296 RECENZJE nymi propozycjami terminologicznymi. Autor nie ogranicza się jedynie do zrela­ cjonowania, co rozumie się pod poszczególnymi terminami, ale stara się je również uporządkować. We wszystkich naukach, w wypowiedziach, wszędzie u podłoża takiego, a nie innego postępowania, zachowania, postawy leży świadome czy częściej może nieuświadamiane sobie — wartościowanie. „Wartościowanie jest zawsze preferen­ cyjnym porządkowaniem materiału naszych przeżyć [...], jednym z rezultatów w a r ­ tościowania jest funkcjonowanie człowieka, najważniejszym jest dostarczanie mo­ tywacji działania [...], przeżycia i sądy wartościujące znajdą się wśród m o t y w ó w postępowania obok takich czynników, jak nakazy, przyzwyczajenia, potrzeby fizjo­ logiczne, pociągi emocjonalne itp." „Wśród najbardziej stałych, ś w i a d o m y c h deter­ minant motywacyjnych są wartościowania. Dzieje się tak m. in. dlatego, że w a r ­ tościowania, choć przeżywane indywidualnie, są elementem życia społecznego. W przeżyciu wartościującym, zwłaszcza moralnym, jednostka «ustawia się» wobec innych ludzi, ich dzieł, wobec grupy, społeczeństwa, ludzkości". Poszczególne na­ uki jednakże różne kryteria stosują przy rozważaniach stanowiących ich przed­ miot, nie dopracowana jeszcze aparatura pojęciowa powoduje w związku z tym, że niejednokrotnie trudno jest się zrozumieć przedstawicielom różnych dyscyplin. Próbą zmierzającą do rozwiązania tego problemu jest niniejsza praca. Autor znany jest już m. in. z publikacji dotyczących zagadnienia wartościowania zamieszcza­ nych w „Studiach Filozoficznych"; ta praca stanowi próbę bardziej całościowego ujęcia tematu. L . M. N e w с o m b Theodore M., T u r n e r Ralph H., C o n v e r s e Philip E . , Psycřxologia społeczna. Studium interakcji ludzkich, Warszawa, P W N 1970, ss. 598 Jest to tłumaczenie głośnej pracy, uważanej za jedno z podstawowych pod­ ręcznikowych opracowań tej dziedziny psychologii. Wartość książki jest tym w i ę ­ ksza dla polskiego czytelnika, że jak do tej pory bardzo niewiele jest prac po­ święconych psychologii społecznej; a jeśli chodzi o opracowania ogólne, tę można uważać za drugą dopiero po wydanej przed kilkunastoma laty pracy Stefana B a leya. Prezentowana książka ma charakter podręcznika, a o jej wartości decyduje wielość poruszanych zagadnień, szerokość spojrzenia integrująca dorobek różnych szkól i kierunków psychologii społecznej, ukazująca dorobek tej dyscypliny na świecie. Praca zawiera wiele informacji z zakresu metodologii nauk społecznych, popartych opisami badań. Układ pracy jest bardzo przejrzysty i logiczny, autorzy rozpoczynają od omówienia postaw jednostki, omówienia właściwości postaw, mo­ tywacji, zmiany i organizacji, w y d o b y w a j ą c to, co w psychice człowieka znajduje uwarunkowania społeczne. W części następnej omówione zostają same procesy interakcji, takie jak postrzeganie interpersonalne, komunikowanie się, kształtowa­ nie się norm grupowych, reakcje interpersonalne. Ta część stanowi jak gdyby trzon pracy. Część trzecia jest poświęcona strukturze i właściwościom grupy — o m ó ­ wieniu struktury stosunków interpersonalnych, stosunków ról i właściwości grupy. Zamknięcie tego ciągu stanowi część poświęcona stosunkom m i ę d z y g r u p o w y m , problemom konfliktów, celów etc. Książka zawiera ponadto trzy obszerne dodatki prezentujące metody badania postaw, metody badań sondażowych i pomiarów opi­ nii publicznej oraz analizę procesu interakcji. L . M. �297 RECENZJE O l ę d z k i Jacek, Kultura artystyczna ludności kurpiowskiej, Wrocław—Warsza­ wa—Kraków—Gdańsk, Ossolineum 1971, s. 242 Jest to praca odmienna charakterem od tych, które w ostatnich latach zostały wydane, a które traktują o sztuce ludowej. Nie chodzi tylko o zakres tematyczny oraz głębokość przemyśleń i analizy autora prezentowanej tutaj pracy, ale przede wszystkim o sposób podejścia do sztuki. Częste w literaturze poświęconej sztuce ludowej są próby klasyfikowania, rozważania formalne, opisy; autor Kultury ar­ tystycznej ludności kurpiowskiej realizuje swą /pracą postulat znacznie głębszego w n i k n i ę c i a w istotę sztuki, spojrzenia z wielu płaszczyzn — nie tylko oczami kry­ tyka i uczonego, ale także oczami tego, który jest w y t w ó r c ą , w n i k n i ę c i a w jego osobowość, wyjaśnienia m o t y w ó w kierujących twórczością, kryteriów estetycznych, bodźców etc. Dąży w i ę c do — jak sam stwierdza — „określenia miejsca i roli t w ó r ­ czości artystycznej w życiu zbiorowości, w całokształcie dokonywanych działań" — to jest cel zasadniczy pracy; ostatecznie zaś autor dąży do „ustalenia zależności między określonymi składnikami światopoglądu artystycznego t w ó r c ó w a ich dzie­ łem — jego funkcjami". Praca składa się z trzech zasadniczych części. W pierwszej pokazany zostaje proces stopniowego kształtowania się poglądów dotyczących osobowości artysty lu­ dowego i światopoglądu artystycznego oraz powstanie, a następnie rozpad odrębności kulturowej grupy Kurpiów — przedmiotu analizy. Część druga poświęcona jest zaprezentowaniu samej twórczości plastycznej Kurpiów — rzeźby, malarstwa, zdob­ nictwa — ukazaniu funkcji dzieł, ich analizie formalnej i treściowej. W części trze­ ciej, stanowiącej najważniejszą, najbardziej nowatorską część pracy, autor czyni próbę poznania światopoglądu artystycznego t w ó r c ó w ludowych, poglądów este­ tycznych, poglądów na piękno dzieł sztuki, a także pozaestetycznych składników światopoglądu artystycznego — wrażliwości utylitarnej, społecznej 1 ideowej. Praca jest bogato ilustrowana fotografiami i rysunkami. L . M. S z a r e w s k a Berta, Stare i nowe religie w tropikalnej i południowej Afryce, Warszawa, K i W 1971, ss. 534, 12 w k ł a d e k czarno-białych Autorka radziecka, znana z wielu publikacji religioznawczych, dotyczących szczególnie Afryki, przedstawia w tej pracy bogaty materiał syntetyzujący. Zestaw znanych zasadniczo f a k t ó w interpretuje w e d ł u g metody marksistowskiej — usto­ sunkowując się do teoretycznych określeń (jak animizm, fetyszyzm itd.), wskazu­ jąc zarazem na rozwój myśli religijnej od form najprostszych okresu wspólnoty pierwotnej po kościoły synkretyczne okresu kolonializmu. Odczuwa się brak przed­ stawienia tzw. czarnego islamu. Proponowana klasyfikacja religii afrykańskich i ustosunkowanie się autorki do innych hipotez są czasem dyskusyjne. Dobrze więc, że książka zawiera polemiczną miejscami przedmowę pióra Rajmunda Ohlego. Praca w sumie zasługuje na baczną uwagę, ze względu na interesujące propozycje teore­ tyczne i bogaty materiał faktograficzny. M. A. K. S z t o m p k a Piotr, Metoda funkcjonalna w socjologii i antropologii społecznej (stu­ dium analityczne), Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk, s. 244 Ossolineum 1971 W obrębie wypowiedzi teoriopoznawczych t w ó r c ó w funkcjonalizmu wyróżnić można trzy zasadnicze warstwy: poziom teorii, tzw. schemat p o j ę c i o w y — „spe­ cyficzny słownik, za pomocą którego ujmujemy badane uniwersum zjawisk", oraz �298 RECENZJE poziom metody, czyli właściwą metodę funkcjonalną wraz z zespołem dyrektyw heurystycznych i technik badawczych. Po określeniu zakresu i cech metody funkcjo­ nalnej analizuje Sztompka jej wartości poznawcze, doniosłość osiąganych tu wy­ jaśnień zjawisk społecznych. Wyniki tej analizy wskazują na istotne, immanentne ograniczenia funkcjonalizmu i podważają zasadność kontynuowania tego kierunku badań. Wartość tej książki przekracza jednak korzyści płynące z określenia walorów poznawczych funkcjonalizmu. Bodaj po raz pierwszy nie martwy system teore­ tyczny, lecz wciąż aktualna maniera badawcza otrzymała kompetentną oprawę metodologiczną. Maluczko, a stanie się to udziałem pozostałych kierunków badaw­ czych funkcjonujących dziś na zasadzie zaufania do mniej czy bardziej mętnych deklaracji ich twórców — niemetodologów. Praca Sztompki powinna stać się prece­ densem w literaturze socjologicznej. W. K. T i I o w a Zoja Dimitriewna, Bibliogr afija russkich bibliografii po etnografii na­ rodów SSSR (1851-1969), Moskwa, „Kniga" 1970, ss. 142 Tom zawiera bibliografie wydane osobno, zamieszczane w czasopismach, w pra­ cach naukowych (książkach i artykułach) wydane w języku rosyjskim na terenie Rosji (ZSRR) od roku 1851 (tj. od wydania pierwszej bibliografii, w której mate­ riały etnograficzne wyodrębniono w osobnym rozdziale) do roku 1969. W pracy uwzględnione zostały specjalistyczne bibliografie etnograficzne, bibliografie krajo­ znawcze, w których etnografii poświęcono osobne rozdziały. Z wielotomowych bibliografii uniwersalnych odnotowane zostały te tomy, które zawierają materiały etnograficzne. W wydawnictwie umieszczone zostały także bibliografie prac po­ szczególnych autorów. Pominięte natomiast zostały, poza w z m i a n k ą we wstępie, liczne bibliografie wydawane w językach poszczególnych narodów Związku R a ­ dzieckiego (ukraińskie, białoruskie, gruzińskie, ormiańskie, łotewskie i inne) oraz te wydane w języku rosyjskim, które zdaniem autorki ,są już obecnie przestarzałe, nie mają w i ę k s z e j wartości informacyjnej, a także takie, których materiał zawie­ rają inne bibliografie. Praca składa się z 6 rozdziałów grupujących materiał na zasadzie podziałów geograficznych (z pewnymi wyjątkami). Rozdział pierwszy za­ wiera bibliografie ludów przedrewolucyjnej Rosji i ZSRR w całości oraz biblio­ grafie tematyczne, drugi — bibliografie prac dotyczących europejskiej części Z S R R (wyodrębniono tu, obok podrozdziałów opartych o zasadę podziału geograficzne­ go — np. „Północna część ZSRR", „Kraje nadbałtyckie", „Powołże", także pod­ rozdziały dotyczące Rosjan, Ukraińców i Białorusinów oraz, podobnie jak i w na­ stępnych rozdziałach, podrozdział zawierający prace obejmujące całość danego ob­ szaru geograficznego). Trzeci rozdział dotyczy Kaukazu (podrozdziały: „Północny Kaukaz i Dagestan" oraz „Zakaukazie"), czwarty — azjatyckiej części Z S R R — Syberii i Dalekiego Wschodu (podrozdziały: „Północna część Syberii i Daleki Wschód" oraz „Syberia Południowa"), piąty — Azji Środkowej i Kazachstanu. Roz­ dział szósty zawiera wykaz opracowań biograficznych dotyczących poszczególnych etnografów i bibliografie ich prac. Bibliografia zaopatrzona została w indeksy nazw etnicznych, nazwisk autorów i tytułów prac zbiorowych oraz przedmiotowo-geograficzny. A. W. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5715eb82805877998931095416b4864d.pdf ac3e8bf1db96baf6a2da0f08cbd96d7e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:781 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:718 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.2. s.278-284 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia Polski", t. X V I z. 2 M O N G O L I A 1971 NOWA F A Z A B A D A Ń P O L S K I E J E K S P E D Y C J I E T N O G R A F I C Z N E J 1 W procesie dynamicznych przeobrażeń, jakim podlega współczesna Mongolia, w toku jej urbanizacji i ogólnego unowocześnienia procesami w i o d ą c y m i są — jak się zdaje — dwa współzależne nurty. Pierwszy z nich to rozwój uprzemysło­ wionego miasta, a więc tego, co w mongolskim krajobrazie kulturowym jest ele­ mentem najnowszym; drugi to modernizacja i intensyfikacja tradycyjnego paster­ stwa, które przez wieki określało kształt stepowego bytowania. Ambitne plany państwowe, zmierzające do przekształcenia Mongolii w kraj przemysłowo-agrarny, z natury rzeczy akcentowały dotychczas znaczenie procesu industrializacji. Rozwój ludnościowy miast realizował się m. in. przez powszechną migrację ludności arackiej. Z w a ż y w s z y na niedoludnienie kraju i fakt, że chudon nie stanowi tu rezerwuaru zbędnych rąk roboczych (jakim bywa np. przeludniona w i e ś w gospodarce europejskiej), można twierdzić, że ludność pasterska ponosi dużą część społecznego kosztu rozwoju miasta. Rosnące wskutek powstawania ośrod­ ków miejskich zapotrzebowanie na żywność przy spadającej liczbie jej produ­ centów powoduje wzrost obciążeń przypadających na każdego zatrudnionego w pa­ sterstwie, co — jako czynnik skłaniający do rezygnacji z tego zajęcia — pogłębia jeszcze istniejące dysproporcje. Główne — potencjalnie —• źródła siły roboczej, jakimi są wkraczające w wiek produkcyjny roczniki młodzieży, zbyt słabo zasila­ ją kadrę pasterską znajdując zatrudnienie lub dalszą naukę w mieście. Trzeba tu bowiem podkreślić, że młode pokolenie jest szczególnie podatne na przyciąga­ jące działanie miast. System szkolnictwa, koncentrujący uczniów czy to wokół szkół podstawowych (w centrach somonów), czy to w internatach szkół średnich (przeważnie w stolicach ajmaków), zdecydowanie przyczynia się do oderwania ich od zajęć pasterskich i związanych z nimi tradycji. W jego działaniu można dopa­ trywać się częściowego wytłumaczenia, dlaczego liczba a b s o l w e n t ó w szkół śred­ nich (tzn. przebywających 7-8 lat w mieście), którzy wracają do pracy w paster­ stwie, jest zgoła znikoma . 2 3 Postanowienia władz mają zaradzić tej sytuacji; I X Plenum M P L - R wytyczyło program działania na rzecz zaspokojenia deficytu rąk roboczych w pasterstwie. Plan ten przewiduje, że w przeciągu lat 1971-1975 do brygad pasterskich w całym kraju 1 Ekspedycja etnograficzna w składzie: prof, dr W. Dynowski (kierownik eks­ pedycji), dr D. Markowska i niżej podpisany, prowadziła w s t ę p n e badania tere­ nowe w sierpniu 1971 r. w dwóch somonach ajmaku bułgańskiego (ok. 400 k m na północny zachód od Ułan Bator) oraz w somonie Bajan (w ajmaku Centralnym). U ż y w a m tu z braku określenia polskiego — słowa mongolskiego, oznacza­ jącego „wieś", step, prowincję w znaczeniu „nie-miasto". W ajmaku bułgańskim wynosiła ona dotychczas 20-30 osób rocznie, przy ogólnej liczbie ludności pasterskiej w wieku produkcyjnym ok. 15 tys. i niedo­ borach siły roboczej rzędu 20%. 2 8 �279 KRONIKA 4 przydzielonych zostanie 50 tys. absolwentów szkół średnich . Już teraz można jed­ nak przypuszczać, że niedobór młodzieży nie zostanie zlikwidowany; w y s t ą p i on znów za parę lat, gdy młodzież męska obejmowana obecnie akcją w y j a z d ó w w chudon osiągnie wiek poborowy. Wydaje się, że przeciwdziałanie będzie s i ę musiało realizować w skali całego społeczeństwa, z w ł ą c z e n i e m ludności miejskiej, zwłasz­ cza jej nieproduktywnej części. P o s t ę p o w a n i e takie byłoby zgodne z generalną linią polityki gospodarczo-społecznej w M H L . Decyzje i działania władz idą bowiem w kierunku w y r ó w n y w a n i a dysproporcji w rozwoju miasta i chudonu — powodo­ wanych przez procesy ż y w i o ł o w e . W pierwszej kolejności trzeba zlikwidować te spośród obecnych uwarunkowań, które sprawiają, że rozwój jednej gałęzi gospo­ darki narodowej odbywa s i ę kosztem drugiej, że niejako rewersem procesu indu­ strializacji jest upośledzenie gospodarki pasterskiej. O przyszłości pasterstwa w Mongolii stanowić będą działania kompleksowe. Dokumenty XVII Zjazdu M P L - R przewidują intensyfikację produkcji zwierzęcej i modernizację w a r u n k ó w bytu, co w sytuacji mongolskiej konkretyzuje się przez tworzenie osiadłych otarów, powiększenie liczby studzien, b u d o w ę stałych b u d y n k ó w dla zwierząt oraz baz paszowych. Zadanie przygotowania naukowych podstaw dla przyszłych posunięć społecznych otrzymała Mongolska Akademia Nauk. Z racji utrzymywania przez nią stałej współpracy z Polską Akademią Nauk ekspedycja etnograficzna, kierowa­ na przez prof, dra W. Dynowskiego, w ł ą c z y ł a się, poczynając od 1971 г., do pro­ wadzonych przez pracowników komórki socjologicznej M A N badań nad młodym pokoleniem pasterzy. W znacznej mierze będą one stanowiły kontynuację dotych­ czasowych studiów ekspedycji nad całością przeobrażeń tradycyjnego pasterstwa w strefie stepu Azji Ś r o d k o w e j . Przypomnieć tu należy, że badania polskie pro­ wadzone od 1963 r. objęły już liczne zagadnienia składające się na problematykę adaptacji kultury koczowniczej w warunkach nowoczesnego p a ń s t w a o ustroju socjalistycznym . Nowe badania leżą w i ę c na linii prowadzonej dotychczas analizy problemów denomądyzacji i rozwoju elementu osiadłego w gospodarce pasterskiej. Od poprzedniej fazy będzie je natomiast różniła większa m o ż l i w o ś ć doraźnego za­ stosowania ich rezultatów w praktyce społecznej. Przedmiotem badań terenowych jest tu nie tylko omówiony powyżej problem ilościowego deficytu siły roboczej, m o ż l i w y przecież do złagodzenia nawet na drodze decyzji administracyjnych. Pre­ cyzyjnych ustaleń naukowych ad usum przyszłej praktyki społecznej wymaga na­ tomiast jakościowa strona problemu, do analizowania której etnografia jest bar­ dziej predestynowana, a mianowicie kwestia społecznej' wartości młodych pasterzy. W pierwszej kolejności określić trzeba ich przydatność mierząc ją kryterium kwa­ lifikacji zawodowych: posiadanej wiedzy i doświadczenia produkcyjnego. Na zasób wiadomości pasterskich młodego pokolenia składają się dziś treści pochodzące 5 4 Rezultaty pierwszego roku akcji są w ajmaku bułgańskim znaczne; przyspo­ rzyła ona brygadom 250 dziewcząt i chłopców w wieku 15-16 lat, a w i ę c dziesię­ ciokrotnie w i ę c e j aniżeli średnio rocznie w latach poprzednich. Rekrutacja odby­ w a ł a się w szkołach, o losach absolwenta decydowała komisja; akcję zakończył kurs pasterski i centralna uroczystość w stolicy ajmaku. Przez najbliższe 2 lata młodzież obowiązana jest pracować w gospodarstwie; przyłączono ją p r z e w a ż n i e do rodziców lub rodzin, tam zaś, gdzie było to niemożliwe, tworzono jurty z a s t ę p ­ cze pod opieką i nadzorem instruktora (doświadczonej dojarki, pasterza). Owocem ich są — oprócz materiałów zgromadzonych w archiwum Zakładu Etnografii I H K M P A N — następujące publikacje uczestników ekspedycji: W. D yn o w s k i , Współczesna Mongolia, Wrocław 1968; Studia mongolskie, Wrocław 1969; Poland at the 8-th International Congress of Anthropological and Ethnological Sciences, Wrocław 1968; D. M a r k o w s k a , J . O l ę d z k i , Z. S o k o l e w i c z , Niektóre zmiany w tradycyjnym inwentarzu kulturowym pasterzy mongolskich, „Etnografia Polska", t. 12: 1968. 5 �280 KRONIKA z dwóch źródeł: pierwszym jest tradycyjna wiedza aratów o zwierzętach i rośli­ nach, drugim — nowoczesne nauki agro- i zootechniczne. P o n i e w a ż przydatność w s k a z ó w e k tradycyjnej sztuki pasterskiej została już zaakceptowana przez naukę — w ł a d z e dążą do integrowania obu tych rodzajów wiedzy. Charakterystyczne jest organizowanie przekazu doświadczenia starych pasterzy w nowoczesnej formie — kursów, prelekcji, broszur; najwybitniejsi są też kreowani na bohaterów w s p ó ł ­ czesności. Dla zwiększenia skuteczności polityki społecznej działania te powinny posiadać s w ą n a u k o w ą podbudowę, nie ulega zaś wątpliwości, że etnografia jest w stanie dostarczyć żądane ustalenia — mieszczą się one bowiem w zakresie jej problematyki badawczej. Są to przede wszystkim wnioski z analizy procesu trans­ misji kultury. Kardynalnym — zarówno dla naukowca, jak i dla praktyka — usta­ leniem wydaje się b y ć wyznaczenie reguł rządzących międzygeneracyjnym prze­ kazem umiejętności pasterskich na tle całościowego procesu transmisji treści kul­ turalnych. Nieodzowne jest przebadanie zależności między dwoma procesami prze­ kazu: doświadczenia w y t w ó r c z e g o z jednej, a praktyki pozaprodukcyjnej z dru­ giej strony. Być m o ż e okaże się, że na styku tych procesów w y s t ę p u j ą szkodliwe zakłócenia i np. doświadczenie produkcyjne starszego pokolenia jest w oczach młodzieży zdyskwalifikowane z tej tylko racji, że należy ono do zespołu treści kul­ tury tradycyjnej •— norm i zwyczajów przeżytych i ginących. Oparte na naukowych ustaleniach w tym względzie przedsięwzięcia natury socjalnej będą sprzyjać za­ chowaniu historycznej ciągłości doświadczenia produkcyjnego mimo równoczesnego zanikania innych składników kultury, topnienia ich w procesie modernizacji. Społeczna przydatność pasterza jest określana nie tylko przez jego kwalifika­ cje. Determinują ją — i to już w pierwszej instancji — aspiracje zawodowe, któ­ re — o ile sięgają poza aktualnie wykonywane zajęcie — wyznaczają nasilenie ten­ dencji migracyjnych, natomiast w obrębie tego zawodu — dążenie do awansu, pod­ noszenia produkcji itp. Czynnikiem określającym aktywność produkcyjną pasterza są także jego aspiracje kulturalne i stopień ich zaspokojenia, posiadany inwentarz kulturowy. Dane te pozwolą na wskazanie, w jaki sposób można stymulować wzrost umie­ jętności zawodowych, jakie warunki tworzyć, by były one dyskontowane w pro­ dukcji w sposób najekonomiczniejszy. Rozwiązanie powyższych problemów — oczy­ wiście uprzednio skonceptualizowanych i ujętych w pytania kwestionariuszowe, dyspozycje do w y w i a d ó w i obserwacji — wzbogacą nasz obraz mongolskiej w s p ó ł ­ czesności. P e r s p e k t y w ą dla badań jest uwzględnienie ich w y n i k ó w w sporządzaniu planu gospodarczego Mongolii na rok przyszły. Można chyba mieć nadzieję, że oznacza to zapoczątkowanie czynnego udziału etnografii w kształtowaniu tych procesów, których była ona dotychczas rejestrującym obserwatorem. Jerzy Sławomir Wasilewski V I MIĘDZYNARODOWY P R Z E G L Ą D F O L K L O R U W JUGOSŁAWII W dniach od 23-30 V I I 1971 r. w Zagrzebiu odbył się przegląd folkloru, w k t ó ­ rym wzięło udział 60 autentycznych zespołów z Jugosławii oraz 12 zespołów zagra­ nicznych z następujących krajów. Bułgarii, Francji, Grecji, Hiszpanii, Pols'ki, Por­ tugalii, Rumunii, Szwecji, Węgier, Włoch, Z S R R oraz Kanady. Równocześnie odbyły się projekcje około 60 filmów etnograficznych, wśród któ­ rych znaczną przewagę stanowiły zdecydowanie najlepsze filmy jugosłowiańskie. �KKONIKA 281 Wśród filmów zagranicznych w y ś w i e t l o n o 2 filmy austriackie (święto k w i a t ó w i pie­ czenie sękacza), 2 filmy rumuńskie (wypędzanie stada w góry na pastwiska i zwy­ czaje zapustne), 2 filmy produkcji N R F (wyrób gontów oraz zwyczaje zaduszne w Rumunii •— ten drugi przy współpracy Rumunów), 2 filmy w ę g i e r s k i e (dzień powszedni na wsi węgierskiej i zwyczaj weselny) i 2 filmy francuskie (życie M u ­ rzynów w Afryce i wytapianie żelaza w Afryce). Większość pozostałych filmów jugosłowiańskich ilustrowała zwyczaje doroczne i rodzinne, a niektóre z nich rzemiosła i zajęcia codzienne ludności. Dnia 26 V I I rano odbyło się półtoragodzinne spotkanie jugosłowiańskiej rady naukowej z przedstawicielami zespołów folklorystycznych, zaś 27-28 V I I dwudnio­ we międzynarodowe sympozjum na temat: współczesny autentyczny folklor i rola f a c h o w c ó w w terenie. Sesję uzupełniły rozprawy dotyczące zagadnienia: co to jest film etnograficzny i jaki ma być film etnograficzny. Pierwszego dnia przewodniczył obradom prof, dr Milován Gavazzi rozpoczyna­ jąc je s ł o w e m w p r o w a d z a j ą c y m . Następnie do południa wygłoszone zostały nastę­ pujące referaty: Autentyczny folklor dziś i rola fachowców w terenie — dr Cvjetko Rithman, Problem autentyczności .zjawisk etnograficznych — mgr Marija Iśgum, Dobra i zła interwencja fachowców w terenie — prof. Milica Ilijim, Opiekunowie lokalnych tradycji tanecznych w wiejskich osiedlach Serbii — dr Olivera Mladenović. (Wszyscy wymienieni referenci z Jugosławii). Dalsze referaty: Zespoły folklory­ styczne w województwie bydgoskim i rola folklorystów w terenie — mgr Kalina Skłodowska-Antonowicz (Polska), oraz Folklor w dobie industrializacji — doc. dr Káróly Gaál (Austria). Popołudniowe obrady w y p e ł n i ł y rozprawy poświęcone filmom etnograficz­ nym, a w i ę c : Co nazywamy filmem etnograficznym? — dr Anna Raf fay (Węgry), Co to jest film etnograficzny'} — Vance Lakatas {Węgry), Dokumentacja filmowa w etnografii — prof. Andrija Stojanovic — i Jugosłowiański dokumentarny film o tematyce etnograficznej — prof. Duśan Darljaća (Jugosłowia). W przerwie m i ę ­ dzy przedpołudniowymi referatami odbyła się krótka dyskusja. Drugiego dnia przewodniczył obradom prof, dr Bratanic. Wygłoszono refe­ raty: Tradycyjna kultura materialna jej znaczenie i sens w życiu współczesnym — dr Jelka Radauś-Ribarić, Metody pracy i przystąpienie do gromadzenia ludowych materiałów muzycznych — prof. Slávko Zlatić, Gdzie się do dziś zachowuje fol­ klor w regionie Użickim — prof. Rade V . Poznanovic (wszyscy z Jugosławii). Po południu referat: Wędrowne elementy w środowisku miejskim — A. Zakarija (Jugosławia), oraz długa dyskusja. Jak wynika z t y t u ł ó w poszczególnych referatów, niemal wszystkie w zasadzie poruszały głównie problem przemian zachodzących w kulturze ludowej i zanika­ nie autentycznego folkloru oraz potrzeby w ł a ś c i w e j interwencji f a c h o w c ó w w te­ renie celem zachowania jego rzeczywistej formy w programach demonstrowa­ nych przez zespoły. Problem ten jest szczególnie palący w krajach, gdzie proces urbanizacji wsi postępuje bardzo szybko, jednak istnieje już i w Jugosławii, toteż zapobiegliwość etnografów jugosłowiańskich w dziedzinie ochrony rodzimego fol­ kloru jest jak najbardziej słuszna. Drugim czołowym problemem sympozjum były rozważania na temat pilnej potrzeby sporządzania dobrych etnograficznych filmów, które przede wszystkim winny stanowić materiał naukowy, a dopiero kopia może b y ć odpowiednio skró­ cona i zmontowana do celów oświatowych. Przegląd naukowych f i l m ó w dokumentarnych i porównanie ich z filmami te­ lewizyjnymi o tematyce etnograficznej wyraźnie uwydatnił różnice merytoryczne �282 KRONIKA i w zasadzie stanowił odpowiedź na pytanie — jaki ma być film etnograficzny i co to jest film etnograficzny. Należy podkreślić, iż J u g o s ł a w i a już w tej chwili posiada 333 filmy etnogra­ ficzne, które — nie tylko pod wzglądem ilości, ale niektóre z nich również pod w z g l ę d e m wartości naukowej — niewątpliwie zajmują pierwsze miejsce w E u r o ­ pie. Wymienione p o w y ż e j imprezy objęte były g ł ó w n y m programem i w zasadzie nie kolidowały ze sobą. Stwierdzić jednak należy, że program b y ł w y j ą t k o w o przeładowany, jeżeli do tego dodamy jeszcze nocne w y s t ę p y kapel ludowych, w y ­ świetlanie przeźroczy oraz takie imprezy, jak pokaz ludowych gier, w y s t ę p y grup dziecięcych w różnych punktach miasta czy degustację ludowych potraw — koli­ dujące już z programem g ł ó w n y m , a z pewnością wielce interesujące. Występy zespołów zagranicznych budziły zastrzeżenia co do ich autentyzmu. Na razie jednak ograniczę się do uwag o naszym zespole ze Stalowej Woli, który na tle innych (poza bułgarskim) w y p a d ł zupełnie nieźle i został nie tylko entu­ zjastycznie przyjęty przez publiczność, ale spotkał się również z przychylną, acz­ kolwiek nie bezkrytyczną, oceną fachowców. Natomiast zupełnym zaskoczeniem było wystąpienie delegacji zespołu ze Stalowej Woli na uroczystym bankiecie w strojach... krakowskich. Fakt ten zwrócił u w a g ę również prof. dr. Bratanica i był przedmiotem dyskusji na sympozjum. Na zakończenie dodać należy, że organizatorzy stworzyli bardzo miłą atmosfe­ rę w czasie całej imprezy, a przewodniczący miasta Zagrzebia wręczył gościom upominki w postaci cennej książki i nagrań zespołów chorwackich. Kolejny V I I Międzynarodowy Przegląd Folkloru odbędzie się w Zagrzebiu 23-31 V I I 1972 r. Kalina Skłodowska-Antonowicz WSPÓŁCZESNE P R Z E M I A N Y WSI WOJEWÓDZTWA OLSZTYŃSKIEGO (III seminarium organizowane przez Ośrodek Badań Naukowych w Olsztynie w dniach 7-9 VI 1971 r. w HOSW Perkoz na Waszecie pod Olsztynkiem) Seminarium to poświęcone było problematyce związanej z przemianami za­ chodzącymi na wsi w a r m i ń s k i e j i mazurskiej. Dyscypliną wiodącą była etnografia. Seminarium miało na celu ukazanie specyfiki regionu Warmii i Mazur, a także zilustrowanie przemian kulturowo-społecznych uzyskanym w czasie badań tere­ nowych materiałem empirycznym. Motyw ten przewijał się w referatach socjolo­ gicznych, ekonomicznych i demograficznych, które stanowiły tło dla danych przed­ stawionych w referatach etnograficznych. Jedynie naświetlenie problemów przez różne dyscypliny pozwoli na dokładniejsze zapoznanie się ze specyfiką procesów zachodzących na Warmii i Mazurach. Ważność kompleksowych badań podkreślił w swoim wprowadzeniu nauko­ wym prof, dr J . Burszta. Zwrócił on uwagę, że metody badawcze etnografii po­ winny być skorelowane z zadaniami stawianymi przez społeczno-kulturową rze­ czywistość. Nawiązując do słów prof. J . Burszty o roli społecznej etnografii dr A. Szyfer stwierdziła, że badaniom na Warmii i Mazurach przyświecały dwa cele: n a u k o ­ w y — wyodrębnienie mechanizmu i determinant przemian społeczno-kulturo­ wych, oraz p r a k t y c z n y — wyodrębnienie czynników powodujących zmiany. �KRONIKA 283 Wyniki badań mogą stanowić cenne wskazówki dla dalszej polityki ludnościo­ wej na tych terenach. Badania etnograficzne na terenie Warmii i Mazur miały charakter stacjonar­ ny. Prowadzone były przez zespół studentów i absolwentów Uniwersytetu War­ szawskiego i Uniwersytetu Poznańskiego. W poszczególnych wsiach przebywano 10-14 dni. W wyniku badań uzyskano materiał rozpisany na kartach materiało­ wych w e d ł u g p u n k t ó w kwestionariusza A. Szyfer na temat integracji na Warmii i Mazurach. W czasie badań prowadzona była książka obserwacji. Uzupełnieniem zdobytych danych były nagrania magnetofonowe, fotografie, plany wsi, materiały toponomastyczne, filmy. Respondenci z każdej z badanych wsi stanowili 10°/o mie­ szkańców wsi. Chcąc lepiej zrozumieć procesy zachodzące na terenach Warmii i Mazur na­ leży sięgnąć do w y d a r z e ń po zakończeniu I I wojny ś w i a t o w e j . Wtedy to na te te­ reny zaczęły napływać różne grupy ludności. Wśród nich m o ż e m y wyróżnić grupy osadnicze i repatrianckie. Osadnictwo miało początkowo charakter spontanicz­ ny — osadnicy pochodzili z w o j e w ó d z t w a warszawskiego (Mazowsze, Mławskie, Ciechanowskie, Kurpie) oraz z w o j e w ó d z t w Polski centralnej. W ramach osadni­ ctwa zorganizowanego napłynęła ludność z w o j e w ó d z t w południowo-wschodnich (lubelskie, rzeszowskie). Ludność repatriancka z Z S R R (wileńskie, wołyńskie) przy­ była na te tereny w dwu falach (1945 r. oraz 1956/57 г.). Ludność autochtoniczna na Mazurach stanowi 20% ludności zamieszkałej na tych terenach, zaś na War­ mii — 50%. Przybyłe grupy różniły się bagażem kulturowym, strukturą wieku itd. C z y n ­ niki te m i a ł y duże znaczenie w powstawaniu nowej społeczności. Kultura autochto­ nów odznaczała się wysokim poziomem kultury technicznej, a z drugiej strony d u ż y m stopniem utrzymywania i kultywowania obrzędów i wierzeń. Wiązało to się z chęcią zachowania odrębności w okresie m i ę d z y w o j e n n y m ; po I I wojnie ś w i a t o w e j p o w o d o w a ł o p e w n ą izolację tej grupy, a jednocześnie większą zacho­ w a w c z o ś ć form tradycyjnych. W związku z tą mozaiką ludnościową i kulturową w czasie badań u w z g l ę d n i o ­ no 4 typy wsi. Przy ich wyróżnianiu brano pod uwagę procent ludności autochto­ nicznej w stosunku do ludności osadniczej. W badaniach na tych terenach stawia­ no sobie za zadanie poznanie procesów zachodzących w wyniku zetknięcia się róż­ nych grup ludnościowych, a także czynnikami, które miały i mają w p ł y w na zmia­ ny w poszczególnych działach kultury. Przy rozpatrywaniu przemian na wsi Warmii i Mazur brano pod u w a g ę czynniki określone przez dr A. Szyfer jako zewnętrzne (warunki fizjograficzno-geograficzne, struktura społeczno-zawodowa, instytucje formalne istniejące na wsi, w p ł y w miasta) oraz czynniki w e w n ę t r z n e (struktura ludnościowa w e d ł u g grup pochodzeniowych, m a ł ż e ń s t w a mieszane). Dr A. Szyfer stwierdza, że „całość strukturalno-funkcjonalna, jaką stanowi kultura tradycyjna poszczególnych grup, jest zmienna. Poszczególne elementy tej struktury zmieniają lub tracą s w ą wartość i funkcję, zmienia się też ich relacja w stosunku do innych elementów, wreszcie pewne elementy zastępowane są bądź innymi elementami ze wzoru kulturowego innej grupy, bądź formami kultury m a ­ sowej". Autorka referatu wyodrębniła cztery kategorie zmian w kulturze Warmii i Mazur w zależności od typu i kierunku zmian, który obrały dane wzory w w y ­ niku zderzenia się kultur regionalnych. Omawiając poszczególne trendy zmian autorka bierze pod u w a g ę czynniki zewnętrzne i w e w n ę t r z n e , zmiany ilościowe i jakościowe w poszczególnych wzorach zachowań, zmiany w formie poszczegól­ nych wzorów, zmiany funkcji i miejsca w całości struktury, a także tendencje za- �284 KRONIKA niku. W wyniku zestawienia tych e l e m e n t ó w powstały cztery typy zmian w y r a ­ żone wzorami szczegółowymi przedstawiającymi wzajemne oddziaływanie na sie­ bie różnych c z y n n i k ó w w procesie tworzenia się nowych form. Dwa pierwsze wzory wyrażają, tendencje zanikowe lub zanik pewnych form. Następne wzory przedstawiają powstanie w s p ó l n e j formy zrodzonej z e l e m e n t ó w różnych w z o r ó w kultur regionalnych oraz m o ż l i w o ś ć wyboru •jednego wzoru za­ akceptowanego przez społeczność w i o s k o w ą . Przeważnie przejawia się to w przy­ jęciu wzoru autochtonicznego (tradycyjnego), zwłaszcza w zakresie kultury tech­ nicznej. Wzory przedstawione przez dr A. Szyfer odnoszą się do stanu kultury trady­ cyjnej w chwili obecnej. Autorka w i ę k s z y nacisk kładzie na elementy kultury ma­ terialnej, duchowej i u m y s ł o w e j nie biorąc pod u w a g ę kultury społecznej (oprócz obrzędów rodzinnych i dorocznych). Ilustracją referatu wprowadzającego dr A. Szyfer b y ł y szczegółowe komuni­ katy przedstawiające poszczególne schematy tworzenia się w z o r ó w społeczno-kul­ turowych na wsi Warmii i Mazur przedstawione przez uczestników badań: mgr Bożenę Bebę, mgr Halinę Murawską, mgr. Witolda K e m p k ę i mgr. Krzysztofa Brauna. Przykłady pochodziły z różnych dziedzin kultury. Obserwowano zanik stroju, żarn, stęp. Zastępowanie form tradycyjnych nowymi nastąpiło w wyposażeniu wnętrz. Zmiany nastąpiły w podziale pracy w rodzinie, stwierdzono tendencje za­ nikowe obrzędów rodzinnych. Przyjęcie wzoru grupy autochtonicznej zaakcento­ wało się w rolnictwie i przetwórstwie domowym. W zakresie p o ż y w i e n i a stwier­ dzono wzajemne zapożyczenia różnych potraw. W komunikatach podkreślano rolę małżeństw mieszanych, jaką odgrywają one w procesie przemian. W celu porównania t y p ó w przemian zachodzących na wsi polskiej wygłoszone były komunikaty oparte na materiale pochodzącym z badań prowadzonych we wsiach bieszczadzkich (dr M . Biernacka), kaszubskich (doc. dr J . Kucharska) i pod­ halańskich (dr M. Misińska). W czasie dyskusji prof, dr A. Kutrzeba-Pojnarowa przedstawiła kierunki zmian zachodzące na wsi podkrakowskiej i bieszczadzkiej. Doc. dr E . Pietraszek omówił tendencję współczesnych przemian kulturowych we wsiach chłopo-robotniczych w o j e w ó d z t w a krakowskiego i katowickiego. Małgorzata Orlewicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a9da1bec7a542bf625e09175393416c8.pdf deb78fc25041b701e79540beeed2f7c1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:966 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:888 Title A name given to the resource Małżeństwo chłopskie w XVIII-wiecznej wsi pańszczyźnianej / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.1, s.153-174 Creator An entity primarily responsible for making the resource Woźniak, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D I A I M A T E R I A Ł Y „Etnografia P o l s k a " , t. X X I I I z. 1 I S S N 0071-1861 ANDRZEJ WOŻNIAK M A Ł Ż E Ń S T W A CHŁOPSKIE W X V I I I - W I E C Z N E J WSI PAŃSZCZYŹNIANEJ 1 S Y T U A C J A NOWO ZAŁOŻONEJ RODZINY W e w s i pouwłaszczeniowej m o m e n t zawarcia małżeństwa otwierał w p r a w d z i e n o w y etap w życiu młodych l u d z i , n i e oznaczał j e d n a k b y n a j ­ m n i e j samodzielności gospodarczej i społecznej. Z a n i m małżeństwo objęło gospodarstwo, pozostawało często przez w i e l e l a t w r a m a c h s t r u k t u ­ r a l n y c h r o d z i n y w i e l o p o k o l e n i o w e j . Rodzina t a k a składała się z zamiesz­ kujących wspólnie 3 l u b więcej generacji, t j . s t a r y c h rodziców, i c h p o ­ żenionych dzieci, wnuków i e w e n t u a l n i e prawnuków. Prowadziła ona niepodzielone gospodarstwo r o l n e i domowe, którego głową i p r a w n y m właścicielem był ojciec — przedstawiciel najstarszej generacji. Jeszcze w początkach bieżącego stulecia n a K u r p i a c h nowo założona rodzina czę­ sto pozostawała w e wspólnocie gospodarczej z r o d z i c a m i przez 10-15 l a t . N o w a rodzina miała w p r a w d z i e — pisze D . M a r k o w s k a — „Swoje własne z i n d y w i d u a l i z o w a n e m i e n i e w postaci posagu żony oraz zapowiedź o k r e ­ ślonych rozmiarów ziemi, jaką będzie dziedziczył mąż, lecz wszystkie dobra pozostawały częścią składową funkcjonującą w organizmie w i e l o ­ pokoleniowego g o s p o d a r s t w a " Podobnie przedstawiała się sytuacja w w y p a d k u wspólnego gospodarowania ojca z d w o m a żonatymi s y n a m i . W czasie t r w a n i a t a k i e j wspólnoty gospodarczej wszystko, co zostało n a ­ b y t e wysiłkiem całej rodziny, stanowiło własność wspólną. Własnością indywidualną p a r y małżeńskiej było t y l k o to, co zostało zakupione z e w e n t u a l n y c h zarobków poza gospodarstwem rodziców. Konieczność spłat r o d z i n n y c h (np. d l a p o w y d a w a n y c h za mąż sióstr) wymagała n i e ­ k i e d y znacznych, j a k n a ówczesne możliwości gospodarstwa chłopskiego, ilości gotówki. Pozostawanie w rodzinie w i e l o p o k o l e n i o w e j oszczędzało w i e l u wydatków n a i n w e s t y c j e związane z założeniem nowego gospo2 1 Artykuł poniższy s t a n o w i drugą część o p r a c o w a n i a ; część p i e r w s z a d r u k o w a n a była w „Etnografii P o l s k i e j " , t. X X I I , z. 1: 1978. 2 Kurpie. D. M a r k o w s k a , Puszcza Zielona, Rodzina wiejska na terenie dawnej t. I I I , W r o c ł a w 1965, s. 116-117. Puszczy Zielonej, [w:] �154 ANDRZEJ WOZNIAK darstwa, co p r z y n i s k i m poziomie codziennej k o n s u m p c j i i zasadzie samożywienia w e własnym gospodarstwie, pozwalało n a szybsze zgroma­ dzenie koniecznych n a spłaty pieniędzy. Właśnie o w a taniość takiego sposobu b y t o w a n i a powodowała, że w i e l o l e t n i e gospodarowanie z r o d z i ­ cami, „wysługiwanie gospodarki u ojców", było w znacznej mierze a k ­ ceptowane przez młodszą generację i należało do zjawisk powszechnych. Z przytaczanych przez D . Markowską materiałów a n k i e t o w y c h w y n i k a , że/w niektórych wsiach k u r p i o w s k i c h jeszcze w r o k u 1962 ponad 5 5 % małżeństw w 6-10 l a t po ślubie pozostawało w e wspólnym z j e d n y m l u b d w o j g i e m rodziców g o s p o d a r s t w i e . 3 W X V I I I - w i e c z n e j w s i mazowieckiej zasadniczą formą r o d z i n y chłop­ skiej była rodzina d w u p o k o l e n i o w a . Rodzina w i e l o p o k o l e n i o w a występo­ wała t a m , szczególnie w porównaniu z czasami pouwłaszczeniowymi, stosunkowo rzadko. Z przeszło 700 r o d z i n chłopskich w 47 wsiach z róż­ n y c h terenów Mazowsza, w s t o s u n k u do których źródła zawierały względ­ nie dokładne dane dotyczące r o d z i n y , j e d y n i e 8 , 7 % stanowiły r o d z i n y w i e l o p o k o l e n i o w e . Te 47 w s i można ze względu n a i c h przynależność podzielić n a t r z y g r u p y . Wielką własność ziemską (oczywiście biorąc pod uwagę stosunki mazowieckie) reprezentują należące do Radziwiłłów dobra nieborowskie, składające się z 8 w s i oraz graniczące z n i m i i bę­ dące w dzierżawie emfiteutycznej u t e j samej r o d z i n y starostwo b o l i m o w ­ skie (miasteczko Bolimów i cztery wsie). D o średniej i mniejszej wła­ sności ziemskiej zaliczyć można grupę 20 w s i rozsianych na obszarze n i e m a l całego M a z o w s z a . Leżące w p a r a f i i Winnickiej (okolice Płocka) 15 n i e w i e l k i c h w s i to przeważnie charakterystyczna d l a Mazowsza wła­ sność cząstkowa. Między t y m i trzema g r u p a m i w s i występują znaczne różnice co do ilośoi zamieszkujących w n i c h r o d z i n w i e l o p o k o l e n i o w y c h . W dobrach n i e b o r o w s k i c h łącznie ze starostwem b o l i m o w s k i m , z których dane źródłowe są najdokładniejsze, r o d z i n y wielopokoleniowe stanowiły 9 , 8 % ogółu (357 rodzin). W g r u p i e d r u g i e j , reprezentującej głównie śred­ nią własność ziemską, j e d y n i e 3 , 6 % (ogółem 253 rodziny), co j e d n a k traktować należy z p e w n y m i zastrzeżeniami. W trzeciej wreszcie g r u ­ pie — własności cząstkowej — 1 7 , 3 % (ogółem 98 rodzin). 4 3 8 z M a r k o w s k a , obojgiem rodziców dejmowania racje, a w op. cit, s. 117-119. W ( 2 5 % małżeństw) w y p a d k u wspólnego kierownictwo gospodarowania gospodarstwem i prawo d e c y z j i e k o n o m i c z n y c h było już j e d n a k podzielone między obie przypadku gospodarowania po­ gene­ z j e d n y m z rodziców f a k t y c z n y m k i e r o w n i ­ k i e m g o s p o d a r k i był p r z e d s t a w i c i e l g e n e r a c j i młodszej. 4 D l a uproszczenia nie wprowadzam z dwojgiem żali taką, w t u podziału n a małżeństwa i z j e d n y m z rodziców. Z a rodzinę wielopokoleniową której chociaż j e d n o z rodziców mieszkało gospodarujące będziemy wspólnie z uwa­ pożenionymi dziećmi. 5 Z pewnymi zastrzeżeniami Bazylego Walickiego, zowieckiej. z a l i c z o n y został należącego w owym do tej g r u p y klucz czasie do najzamożniejszej łęczeszycki szlachty m a ­ �MAŁŻEŃSTWA CHŁOPSKIE W XVIII 165 W. Nasuwa się pytanie, co jest p o w o d e m t y c h różnic? W p r z y p a d k u w s i d r u g i e j g r u p y , j a k już wsponiniano, z p e w n y m i zastrzeżeniami należy traktować same materiały źródłowe . Stanowią j e inwentarze dóbr z l a t 1718-1785, w większości j e d n a k z I połowy X V I I I w . I n w e n t a r z e w s i z I I połowy X V I I I w . ujęte są n a ogół w formę tabelaryczną, sporządzone starannie, a wiadomości o rodzinach chłopskich są w n i c h dość dokładne (tak n p . w i n w e n t a r z u z dóbr łęczeszyckich istnieje specjalna r u b r y k a n a u w a g i , gdzie podawane są m . i n . informacje dotyczące losu l u d z i starych, n i e mieszkających z r o d z i n a m i ) . Znacznie m n i e j starannie spo­ rządzane były i n w e n t a r z e z I połowy X V I I I w . Jest zresztą p r a w d o p o ­ dobne, że p r z y opisie r o d z i n chłopskich pomijano n i e k i e d y s t a r y c h r o ­ dziców, szczególnie jeśli n i e b y l i już z d o l n i do pracy, stąd też być może i odsetek r o d z i n w i e l o p o k o l e n i o w y c h w t y c h i n w e n t a r z a c h jest n i s k i . M n i e j natomiast prawdopodobne w y d a j e się przypuszczenie, że m a m y t u do czynienia ze z m i a n a m i w s t r u k t u r z e r o d z i n y chłopskiej zacho­ dzącymi w ciągu X V I I I w., t j . w t y m w y p a d k u ze zwiększaniem się w I I połowie stulecia ilości r o d z i n w i e l o p o k o l e n i o w y c h . 6 Interesujące dane n a t e m a t częstotliwości występowania r o d z i n w i e ­ l o p o k o l e n i o w y c h zawierają wyjątkowo dokładne i n w e n t a r z e dóbr niebor o w s k i c h i starostwa bolimowskiego z I I połowy X V I I I w . Posiadają one m . i n . osobne r u b r y k i , w które w p i s y w a n o mieszkających z gospodarzami i c h ojców i m a t k i . W o b u t y c h dobrach łącznie r o d z i n y w i e l o p o k o l e n i o ­ w e stanowiły 9 , 8 % ogółu. Jeśli j e d n a k będziemy rozpatrywać j e o d ­ dzielnie, to okaże się, że w samych dobrach n i e b o r o w s k i c h n a ogólną liczbę 244 r o d z i n w i e l o p o k o l e n i o w y c h było 6,6%, zaś w liczących 113 r o ­ d z i n czterech wsiach starostwa bolimowskiego (w t y m j e d n a wieś w o l ­ n y c h budników) — 15,5%. W dobrach n i e b o r o w s k i c h r o d z i n y w i e l o ­ pokoleniowe występowały przede w s z y s t k i m w g r u p i e 104 gospodarstw k m i e c y c h , gdzie stanowiły 14,4%. W 41 rodzinach zagrodniczych było i c h 2,4%, a wśród 84 r o d z i n rzemieślników i komorników t y l k o 1,2%. Po­ dobnie przedstawiała się sytuacja w starostwie b o l i m o w s k i m oraz w oma­ w i a n y c h wcześniej wsiach reprezentujących średnią własność ziemską. Obliczenia 6 Podstawę częstotliwości źródłową do występowania obliczeń stępujące materiały źródłowe: 1. A G A D wum Radziwiłłów z Nieborowa (Akta wielkości rodzin rodzin (Archiwum Gosp. wielopokoleniowych chłopskich stanowiły na­ Główne A k t D a w n y c h ) : Archi­ S t a r s z e ) , p. 30 I I n w e n t a r z e p. 4-5, A r c h i w u m z Małej W s i I A/115; C a s t r . C i e c h a n . r e i . I I 17, k. 230-234v, r. 1718; C a s t r . C i e c h a n . r e i . I I 34, k. 805-806, r. 1741; C a s t r . C i e c h a n . r e i . I I 53, k. 35-38v, r. 1732, k. 195-196, X V I I I w . ; C a s t r . Z a c r o c z . , r e i . 16, k. 627-629v, r. 1729; C a s t r . ' Z a c r o c z . r e i . 33, k. 637-638, r. 1739; C a s t r . Z a c r o c z . r e i . 61, k. 676-694, r. 1759 ( D o b r a n i e borowskie borskim, w i 20 w s i w przasnyskim, Płocku: L i b e r powiatach: c i e c h a n o w s k i m , grójeckim, n o w o m i e j s k i m , wyszogrodzkim, baptisatorum zakroczymskim). et mortuorum ab a n n o 2. A r c h i w u m 1768-1831 p a r o c h i a e censis, s y g n . 1297, k. 72 i nast. (15 w s i w o k o l i c a c h Płocka). niedz- Diecezjalne Winni - �156 ANDRZEJ WOZNIAK w 15 wsiach p a r a f i i Winnickiej dokonano n a podstawie Regestru parafianów Winnickich... z 1.783 r. Regestr... zawiera w p r a w d z i e i n f o r m a c j e dokładne, ale jednocześnie jednostronne, bo dotyczące wyłącznie s t r u k ­ t u r y i liczebności r o d z i n chłopskich bez określenia wielkości czy cho­ ciażby k a t e g o r i i i c h gospodarstw. W s p o m n i a n o już, że dążąc do zwiększenia ilości pańszczyzny dwór starał się osadzać młode małżeństwa chłopskie n a gospodarstwach wkrót­ ce po ślubie, n i e k i e d y n a w e t w b r e w i c h w o l i . Możliwość osadzenia n a gospodarstwie zależała o d tego, czy dwór posiadał rezerwę w o l n e j z i e m i i wystarczającą ilość środków m a t e r i a l n y c h n a zagospodarowanie mło­ dego małżeństwa, t j . danie m u załogi, zasiewku, w y r e m o n t o w a n i e l u b n a w e t w y b u d o w a n i e b u d y n k u mieszkalnego i gospodarczych. Największe możliwości w t y m względzie miały oczywiście dobra należące do m a g n a t e r i i i bogatej szlachty — najmniejsze — szlachty cząstkowej, co mogłoby tłumaczyć n i e w i e l k i odsetek r o d z i n w i e l o p o k o l e n i o w y c h w dobrach n i e b o r o w s k i c h i stosunkowo w y s o k i w e wsiach z okolic Płocka. Z k o l e i f a k t , że w starostwie b o l i m o w s k i m r o d z i n y wielopokoleniowe występowały częściej niż w dobrach n i e b o r o w s k i c h , można p r z y n a j m n i e j częściowo tłumaczyć niechęcią właścicieli ziemskich do większych i n w e s t y c j i w d o ­ b r a c h dzierżawionych. Zastanawiając się n a d zagadnieniem częstotliwości występowania r o ­ d z i n w i e l o p o k o l e n i o w y c h , d l a uproszczenia n i e wydzieliłem dotychczas r o d z i n gospodarujących z j e d n y m l u b d w o j g i e m s t a r y c h rodziców. D l a uzupełnienia dodać j e d n a k należy, ¿e w większości przypadków najstar­ szą generację reprezentowało t y l k o jedno z rodziców — najczęściej m a t ­ k a l u b teściowa. W y d a j e się jednak, że sam f a k t nieporównanie rzadszego niż w cza­ sach pouwłaszczeniowych występowania r o d z i n y w i e l o p o k o l e n i o w e j ńie jest najważniejszy. W i e l e p r z e m a w i a za t y m , że sam m o d e l t a k i e j r o ­ d z i n y znacznie różnił się o d tego, j a k i znamy z końca X I X w . i początków X X . Inaczej układały się w niej s p r a w y związane z k i e r o w a n i e m gospo­ d a r s t w e m , i n n a była pozycja poszczególnych j e j członków. Wśród odno­ t o w a n y c h w źródłach r o d z i n w i e l o p o k o l e n i o w y c h j e d y n i e w n i e l i c z n y c h p r z y p a d k a c h gospodarzami b y l i przedstawiciele najstarszej generacji. N a t e m a t s y t u a c j i młodego małżeństwa mieszkającego wspólnie z r o ­ d z i c a m i kierującymi gospodarstwem m a m y j e d y n i e k i l k a skąpych p r z e ­ kazów źródłowych, przeważnie ze wschodniej części ówczesnego w o j . mazowieckiego, zawierających w z m i a n k i dotyczące i n d y w i d u a l n e g o m i e ­ n i a młodej p a r y (przede w s z y s t k i m b y d ł a ) i o d r a b i a n i a przez nią za 7 8 7 Liber 8 W i e ś K o s t k i w z i e m i n u r s k i e j , r. 1788, Z rontem szawę s. baptisatorum (zeznania 216; w . oskarżonych Czerzniewo s y g n . 86, k. 58. et mortuorum... (wł. z lat kapituły k. 21 i n a s t . 1787-1794), płockiej), marszałkowskim opr. Z . przez War­ Turska, Warszawa 1961, r. 1780, Liber revisionum..., ADP, �MAŁŻEŃSTWA CHŁOPSKIE W X V I I I 157 W. rodziców pańszczyzny , a więc w y k o n y w a n i a prac najcięższych. N i e miało t o j e d n a k c h a r a k t e r u „wysługiwania" gospodarstwa — n i e będą­ cego przecież własnością rodziców — było t o raczej w y c z e k i w a n i e n a moment, k i e d y rodzice n i e będą już z d o l n i do jego prowadzenia. Ponie­ waż jednak, j a k w y n i k a z o m a w i a n y c h wcześniej materiałów źródłowych, w większości r o d z i n w i e l o p o k o l e n i o w y c h gospodarzami b y l i młodzi mał­ żonkowie, przekazywanie i m gospodarstwa musiało następować przeważ­ nie wkrótce po ślubie. Ciekawą wzmiankę o p r z e k a z y w a n i u gospodar­ stwa zięciowi zawiera księga r e w i z j i dóbr kapituły pułtuskiej: „Stanisław K a n i a osiadł chałupę po W a l e n t y m Kobusie, którego m a córkę za sobą i r o l i d l a niego ustąpił... t y l k o z pszczół ż y j e " . 9 l 0 W w a r u n k a c h w s i pańszczyźnianej, k i e d y gospodarstwo w r a z z więk­ szością i n w e n t a r z a żywego i m a r t w e g o stanowiło własność d w o r u , jego p r z e k a z y w a n i e było przede w s z y s t k i m przenoszeniem n a dzieci p r a w a do zarządzania n i m . Były gospodarz, o i l e mieszkał nadal w r a z z dziećmi, pozostawał n a i c h łaskawym chlebie l u b , jeżeli siły m u jeszcze n a t o pozwalały, starał się znaleźć, j a k ów W a l e n t y Kobus, i n n e źródło u t r z y ­ mania. W sprawach gospodarstwa mógł s y n o w i czy zięciowi najwyżej coś doradzić, lecz n i e rządzić — okres jego aktywności gospodarczej kończył się w r a z z utratą pełni sił fizycznych, a więc znacznie wcześniej niż w e w s i pouwłaszczeniowej, k i e d y trwał o n jeszcze wówczas, g d y o j ­ ciec — właściciel gospodarstwa, w y k o n y w a n i e większości robót p r z e k a ­ zywał dzieciom, sobie pozostawiając przede w s z y s t k i m zarządzanie n i m . J . R u t k o w s k i w s w o i c h Studiach nad położeniem włościan w Polsce w XVIII w. wyróżnia d w a sposoby wchodzenia w posiadanie gospodar­ s t w a : „przez swojego r o d z a j u odziedziczenie, na co musiał w p r o s t l u b milcząca zgodzić się dwór, albo przez nadanie ze d w o r u " . Podkreślić należy, że nadane m u gospodarstwo chłop musiał przyjąć w r a z ze wszyst­ k i m i związanymi z n i m powinnościami, choć n i e j e d n o k r o t n i e n i e był w stanie i m podołać. Szczególnie t r u d n a była n p . sytuacja gospodarstwa objętego przez n i e d a w n o ożenionego parobka, posiadającego n i e w i e l e wła­ snego d o b y t k u i środków m a t e r i a l n y c h , koniecznych do zagospodarowa­ n i a się. Trudności, które napotkało n o w o założone gospodarstwo, wiązały się n i e t y l k o z niedostatkiem narzędzi, i n w e n t a r z a i pieniędzy, lecz również — a może n a w e t przede w s z y s t k i m z b r a k i e m t a k i e j ilości rąk do pracy, która wystarczałaby do odrobienia pańszczyzny i p r a c y w e własnym gospodarstwie. u • W. oskarżają. K r z e c z k o w o -W y b r a n o w o , Wieś osiemnastowieczna z. nurska, w mrokach r. 1758, Z . kronik Turska, sądowych, Oskarżeni Warszawa I960, s. 79. 1 0 W . Górki, r. 1779, Liber 1 1 J. Rutkowski, 1956, s. 171. revisionum..., Studia z dziejów A D P , s y g n . 86, k. 22. . wsi polskiej XVI-XVHI w., Warszawa �158 ANDRZEJ WOZNIAK Trudności związane z zagospodarowaniem rozwiązywało w pewnej mierze, choć n i e całkowicie, t z w . zapomaganie przez dwór. Rodzinie przydzielano przeważnie chałupę i b u d y n k i gospodarcze, n i e zawsze zresztą n o w e czy chociażby w y r e m o n t o w a n e . Dawano ziarno n a zasiewek i t z w . załogę zróżnicowaną p o d względem wielkości w różnych dobrach. W j e d n y c h ograniczała się ona do siły pociągowej (para wołów), w i n ­ n y c h dawano również konie, bydło, świnie, podstawowe narzędzia r o l ­ nicze. N i e zawsze jednak^ dwór przydzielał załogę jednocześnie z gospo­ d a r s t w e m , n i e k i e d y zaś dawał ją n a początek niepełną. N a w e t w w y p a d k u o t r z y m a n i a całej załogi w j e j najbardziej rozbudowanej f o r m i e , n o w e gospodarstwo mogło jeszcze przez p e w i e n czas odczuwać niedostatek niektórych narzędzi, sprzętów czy i n w e n t a r z a . W p r z y p a d k u młodej r o d z i n y złożonej z dwóch osób najbardziej wszakże i s t o t n y m pozostawał p r o b l e m siły roboczej. W początkowym okresie własne gospodarstwo wymagało szczególnie dużych nakładów pracy. Pola długo n i e u p r a w i a n e , często zarośnięte były k r z e w a m i czy n a w e t lasem, a t y l k o w niektórych dobrach trzebiono j e n a koszt d w o r u . Jeżeli n a w e t były u p r a w i a n e za opłatą t z w . czynszu zagonowego przez i n n y c h użytkowników, t o n i e d b a ­ ła u p r a w a doprowadzała j e do takiego wyjałowienia, że przez dłuższy czas jeszcze n i e dawały plonów choćby zbliżonych do przeciętnych . W niektórych dobrach chłop musiał sam l u b n a własny koszt dokonać r e m o n t u b u d y n k u mieszkalnego i gospodarczych, jeżeli były one w złym stanie. Oczywiście oprócz tego gospodarstwo musiało jeszcze odrabiać pańszczyznę i świadczyć szereg i n n y c h powinności na rzecz d w o r u . N i e k i e d y (ale wiadomości na t e n t e m a t są rzadkością) z w a l n i a n o mło­ d y c h gospodarzy n a krótki okres z połowy pańszczyzny, a w wyjątko­ w y c h w y p a d k a c h , w p i e r w s z y m r o k u n a w e t z całej . W niektórych dobrach młodych gospodarzy zaliczano początkowo do niższej k a t e g o r i i , z c z y m wiązał się m n i e j s z y w y m i a r pańszczyzny. W dobrach łęczeszyck i c h Bazylego Walickiego młodzi (bezdzietni l u b mający małe dzieci) gospodarze zaliczani b y l i przeważnie do k a t e g o r i i zagrodników, co ozna­ czało j e d y n i e mniejszą, w porównaniu z k m i e c i a m i i wyłącznie pieszą pańszczyznę oraz b r a k załogi, gdyż wielkość gospodarstwa była t a k a sama i wynosiła 1 w ł ó k ę . B r a k niestety danych, n a podstawie których można byłoby stwierdzić, j a k i okres dawano t a m chłopom n a zagospodarowanie się p r z y zmniejszonej pańszczyźnie. W l a t a c h 5 0 - t y c h X V I I I w . w e w s i 12 13 u 15 1 2 N p , w d o b r a c h W a l i c k i c h c z y Radziwiłłów. 1 3 P o r . n p . artykuł z „Monitora" pt. Uciążliwe, danych..., [...] Próby reform włościańskich w niesprawiedliwe Polsce XVIII wieku. powinności Wybór pod­ źródeł, w y d . S . Inglot, W r o c ł a w 1952. 1 4 O t a k i e j p r a k t y c e w s p o m i n a i n w e n t a r z s t a r o s t w a piaseczyńskiego z r o k u 1722, A G A D , A r c h . G o s p . W i l a n o w s k i e — A n t e r i o r a 165. 15 Inwentarz dóbr Lęczeszyc, Woli i Wólki, osiadłości ich załóg i majątków..., z r. 1785, A G A D , A r c h . M.W.I A/115. poddaństwa, powinności, �MAŁŻEŃSTWA CHŁOPSKIE W XVIII W. 159 Jeziora (w końcu stulecia stanowiącej własność B . Walickiego), okres t e n n i e przekraczał prawdopodobnie 3 l a t . Rozwiązywanie p r o b l e m u n i e d o s t a t k u siły roboczej przez n a j e m cze­ l a d z i n i e j e d n o k r o t n i e przekraczało możliwości młodych gospodarzy. Cze­ l a d z i trzeba było n i e t y l k o płacić, sprawiać przyodziewek, ale i dbać ° 3 J wyżywienie bardziej niż w w y p a d k u członków własnej r o d z i n y . Ponieważ do o d r a b i a n i a pańszczyzny wysyłano przeważnie czeladź, zda­ rzało się, że p o b i c i przez ekonoma parobcy opuszczali służbę. O trudnoś­ ciach z u t r z y m a n i e m czeladzi w gospodarstwie chłopskim pisał w b r o ­ szurze O poddanych polskich J . P a w l i k o w s k i : „ G d y kmieć m a czworo l u b pięcioro dzieci, czeladź wysławszy n a pańszczyznę, z swoją familią może w czasie zaorać, w czasie zasiać, w czasie sprzątnąć. N i e c h n i e m a dzieci, n a i c h miejsce czeladź trzymać m u s i , a co kosztuje czeladź i prze­ t o ubożeje... Dzieci wybaczą w niedostatku, czeladź się dopomina w s w y m czasie" . 1 6 e 11 T a k więc dopiero odpowiednio „ludna" r o d z i n a chłopska mogła p o ­ dołać w s z y s t k i m obowiązkom pańszczyźnianym i utrzymać własne go­ spodarstwo. Posiadanie dzieci było wśród ludności w i e j s k i e j n i e t y l k o obowiązkiem wynikającym z u t r w a l o n y c h przez tradycję, a jednocześnie głoszonych przez Kościół poglądów n a Istotę małżeństwa, ale także k o ­ niecznością gospodarczą. Chociaż w i n w e n t a r z a c h dóbr n a ogół bardzo s k r u p u l a t n i e o d n o t o w y w a n o ilość dzieci w poszczególnych rodzinach chłopskich, t o j e d n a k przydatność t y c h d a n y c h do naszych celów jest dosyć ograniczona. Są to b o w i e m dane mówiące j e d y n i e o liczbie dzieci w rodzinie w momencie sporządzania inwentarza, a więc j e d y n i e w p e w ­ nej fazie j e j r o z w o j u , n i e zaś n a przestrzeni całego czasu t r w a n i a mał­ żeństwa. Zresztą n a w e t i one n i e są pełne, gdyż większość i n w e n t a r z y w y k a z u j e j e d y n i e potomstwo mieszkające a k t u a l n i e z rodzicami. P o m i ­ jane są n a ogół dzieci oddane n a służbę, pożenieni synowie, p o w y d a w a n e za mąż c ó r k i . N a podstawie t y c h niepełnych danych możemy wyciągnąć pewne w n i o s k i dotyczące wielkości r o d z i n chłopskich i l i c z b y dzieci mieszka­ jących z rodzicami. Materiały źródłowe z I I połowy X V I I I w . pozwalają wnioskować, że przeciętna liczba członków r o d z i n y zamieszkujących 1S 1 6 w W r o k u 1759 p o p r z e d n i właściciel J e z i o r y , M . Wyszyński t a k pisał do b r a t a liście dotyczącym n o w o osadzonego chłopa: „przychodzi do m n i e żaląc się żem go podał n a t r z y d n i [odrobku — A . W.], co być n i e mogło, ponieważ n i e z a s i a n o m u tylko n a d w a dni... J e s z c z e tedy t e n K a l i x t n i e może być do t r z y d n i o w e j pociągniony roboty póki r o k t r z e c i n i e w y n i j d z i e i z a s i e w k u należytego n i e odbierze i załogi...", A G A D , A r c h . M . W. I A/57, r. 1759. " 1 8 Próby reform..., s. 123. Dokładniejsze d a n e n a t e m a t dzietności kobiet, śmiertelności niemowląt i d z i e ­ c i , można byłoby p r a w d o p o d o b n i e uzyskać p r z e z szczegółową analizę z a c h o w a n y c h ksiąg p a r a f i a l n y c h , a l e w y m a g a ł o b y to o s o b n y c h studiów. �160 ANDRZEJ WOZNIAK w j e d n y m gospodarstwie wynosiła wówczas około 4 osób. Różnice między d o b r a m i należącymi do różnych k a t e g o r i i własności -ziemskiej z trzech województw m a z o w i e c k i c h są stosunkowo n i e w i e l k i e . W należących do Radziwiłłów dobrach n i e b o r o w s k i c h (ziemia sochaczewska) przeciętna ilość osób w rodzinie chłopskiej wynosiła 3 , 7 1 - W k l u c z u łyszkowickim Księstwa Łowickiego (dobra a r c y b i s k u p s t w a gnieźnieńskiego) — 3,86, w s k i e r n i e w i c k i m — 3,64, a w zduńskim — 3,98 . Nieco wyższa była przeciętna w k l u c z u łęczeszyckim należącym do B . Walickiego (ziemia czerska) — 4,31 , czy w składających się z p a r u w s i i położonych w zie­ m i zakroczymskiej dobrach strzembowskich — 4 , 3 4 . Stosunkowo n a j ­ liczniejsze były r o d z i n y chłopskie w 15 wsiach szlachty cząstkowej z oko­ l i c Płocka, gdzie przeciętna ilość osób w rodzinie wynosiła około 4,63 . Przeciętna d l a w s z y s t k i c h -dóbr ilość dzieci w rodzinie wynosiła około 2. 19 го 21 22 2S i Najniższa była w dobrach n i e b o r o w s k i c h — 1,72, nieco wyższa w t r z e c h kluczach Księstwa Łowickiego: w łyszkowickim — 2,0, w s k i e r ­ n i e w i c k i m — 1,96, zduńskim — 2,0, wsiach z okolic Płocka — 2,35, w dobrach strzembowskich 2,40 i w dobrach łęczeszyckich — 2,60 ?*. Znacznie większe różnice i t o w obrębie j e d n y c h dóbr w y s t ę p o w a ł y między r o d z i n a m i chłopskimi poszczególnych k a t e g o r i i . T a k n p . w dob­ r a c h n i e b o r o w s k i c h przeciętnie w rodzinie kmiecej osadzonej t a m n a 1 włóce było 4,91 osób, dzieci zaś 2,74, w rodzinie zagrodniczej (1/2 w ł ó ­ k i ) odpowiednio 4,29 i 2,26, w komorniczej (łącznie z rzemieślnikami) 3,08 i 1,35. Podobne różnice między poszczególnymi k a t e g o r i a m i wystę­ powały również w dobrach łęczeszyckich i strzembowskich. W dobrach n i e b o r o w s k i c h najczęściej występowała rodzina k m i e c a z 2 dzieci, a zagrodnicza i k o m o r n i c z a z 1 d z i e c k i e m . Wśród k m i e c y c h , częściej niż w p r z y p a d k u pozostałych k a t e g o r i i , występowały r o d z i n y wielodzietne. N p . r o d z i n y posiadające 3-5 dzieci stanowiły w t e j g r u p i e około 4 5 % , w k a t e g o r i i zagrodników 3 9 % , a wśród komorników j e d y n i e około 1 5 % . 25 19 Inwentarz dóbr nieborowskich w roku 1788 sporządzony, A G A D Arch. R a ­ dziwiłłów z N i e b o r o w a ( A k t a G o s p . S t a r s z e ) p. 30 I I n w e n t a r z e . • 3 0 J. Topolski, arcybiskupstwa Położenie gnieźnieńskiego, i walka Inwentarz dóbr Łęczeszyc, 22 Inwentarz dóbr Strzembowa 23 Liber 21 klasowa cfitopóio го XVIII w. w dobrach W a r s z a w a 1956. Woli i Wólki... z r. 1785, A G A D , A r c h . M . W. I A/115. baptisatorum z r. 1759, C a s t r . Z a c r o c z . r e i . 61, k. 676-694. et mortuorum... ABP, s y g n . 1297, k . 72 i n a s t . P o d o b n a była s y t u a c j a , choć ze względu n a fragmentaryczność danych trudno t u operować dokładnymi l i c z b a m i , w e w s i a c h d r o b n e j i cząstkowej s z l a c h t y n a w s c h o d n i m Ma­ zowszu. 2 4 P o r . p r z y p i s 20-22. 2 6 W wypadku r o d z i n z a g r o d n i c z y c h występuje z j a w i s k o t z w . bimodalności, t j . j e d n a k o w o często występują w tej g r u p i e r o d z i n y z j e d n y m i z t r o j g i e m wskazywałoby, że zbiorowość j e s t n i e j e d n o r o d n a . dzieci, co R o d z i n y z 1 d z i e c k i e m to p r a w ­ dopodobnie chłopi n i e d a w n o o s a d z e n i n a g o s p o d a r s t w a c h . �MAŁŻEŃSTWA CHŁOPSKIE W X V I I I 161 W. Rodziny z 6 i więcej dziećmi występowały n i e m a l wyłącznie w k a t e g o r i i k m i e c i , zaś bezdzietne najczęściej wśród komorników. Zastanówmy się, j a k i e były p r z y c z y n y t y c h różnic. W rodzinach k m i e c y c h zapotrzebowanie n a siłę roboczą było większe niż w i n n y c h , zarówno ze względu na większe gospodarstwo własne, j a k i wyższy w y ­ m i a r pańszczyzny. Córki i synowie k m i e c i przeważnie pozostawali w związku z t y m w r o d z i c i e l s k i m gospodarstwie i rzadziej szukali służby u i n n y c h gospodarzy czy w e dworze. Wśród zagrodników zapotrzebo­ w a n i e na siłę roboczą było nieco mniejsze, a ponadto więcej było r o d z i n prawdopodobnie n i e d a w n o osadzonych, t j . młodych małżeństw, bezdziet­ n y c h l u b z niewielką ilością małych dzieci. Prawidłowość t a k a występuje znacznie wyraźniej niż w dobrach nieborowskich, w starostwie b o l i m o w ­ s k i m i k l u c z u łęczeszyckim. 4 Stosunkowo najłatwiej, j a k się wydaje, wyjaśnić można mniejszą przeciętnie ilość dzieci w k a t e g o r i i komorników. Były t o z jednej s t r o n y r o d z i n y przeważnie niepełne — głównie w d o w y z dziećmi l u b samotne, z d r u g i e j zaś n i e t y l k o n i e istniała t a m gospodarcza konieczność z a t r z y ­ m y w a n i a dzieci w domu, lecz na odwrót, koniecznością było oddawanie ich, nieraz bardzo wcześnie, n a służbę. Wspomniano już, że obliczona n a podstawie d a n y c h źródłowych prze­ ciętna ilość dzieci w rodzinach chłopskich n i e odzwierciedla w pełni s t a n u faktycznego. Wziąwszy p o d uwagę, że źródła n i e wykazują na ogół dzieci przebywających poza gospodarstwem rodziców przyjąć należy, że p r z e ­ ciętna t a była nieco wyższa. Na t e m a t l i c z b y urodzeń n i e d y s p o n u j e m y żadnymi d a n y m i , ale p r a w ­ dopodobnie była ona n i e mniejsza niż w I I połowie X I X w . Znacznie natomiast wyższa, ze względu n a fatalne w a r u n k i higieniczne, niedoży­ w i e n i e i częste występowanie chorób epidemicznych, była śmiertelność niemowląt i d z i e c i . Sprawa t a wiąże się z zagadnieniem o p i e k i n a d niemowlętami, i c h żywienia, zabiegów h i g i e n i c z n y c h i p r o f i l a k t y c z n y c h mających n a celu uniknięcie schorzeń, t j . całym szeregiem czynności n a ­ leżących do f u n k c j i p r o k r e a t y w n y c h r o d z i n y . W X V I I I - w i e c z n y c h źród­ łach z t e r e n u Mazowsza wiadomości tego r o d z a j u b r a k n i e m a l zupełnie. W l i t e r a t u r z e publicystycznej tego okresu możemy znaleźć j e d y n i e parę fragmentów mówiących w sposób ogólnikowy o w a r u n k a c h higienicz­ n y c h , w j a k i c h przychodziły n a świat i wychowywały się dzieci chłop26 2 8 E k s p a n s j a demograficzna, w s z y s t k i m z e zmniejszającą konsekwencją j a k a nastąpiła po uwłaszczeniu, się śmiertelnością pewnego polepszenia wiąże się się w a r u n k ó w bytowych w s i polskiej, s z y m n a s i l e n i e m e p i d e m i i itp. Np. w l a t a c h 1768-1908 ludność M a z o w s z a się p o n a d d w u k r o t n i e , t j . z 1,8 do 3,7 m i n mieszkańców (por. I. A. Zahorski, J. Łukasiewicz, 1526-1914, W a r s z a w a 1968, s. 277). 11 — E t n o g r a f i a P o l s k a X X I I I Cztery przede niemowląt i d z i e c i , co z k o l e i j e s t wieki Mazowsza. mniej­ zwiększyła G i e j s z t o r o w a , Szkice z dziejów �162 ANDRZEJ WOZNIAK skie, o b r a k u o p i e k i n a d n i m i ze s t r o n y przeciążonych pracą r o d z i c ó w . Sporo i n f o r m a c j i o w y c h o w a n i u dzieci w p i e r w s z y m okresie i c h życia podaje K i t o w i c z , ale j e d y n i e n i e w i e l k a i c h część odnosi się do dzieci chłopskich. Podobnie j a k współcześni m u publicyści, w s p o m i n a m . i n . K i t o w i c z o b r a k u o p i e k i n a d dziećmi w rodzinach chłopskich* o i c h n i e z d r o w y m i n i e h i g i e n i c z n y m , nawet według ówczesnych pojęć, ż y w i e ­ n i u . Stosunkowo bogate materiały do interesującego nas zagadnienia zawierają p u b l i k o w a n e dotychczas j e d y n i e w n i e w i e l k i c h f r a g m e n t a c h prace A d a m a Bućkiewicza. Wiadomości w n i c h zawarte, oparte n a o b ­ serwacjach autora z początku l a t 3 0 - t y c h X I X w., a uzupełnione m a t e ­ riałami z e b r a n y m i w l a t a c h 1856-1863 pochodzą głównie z mieszanych pod względem e t n i c z n y m , polsko-białoruskich terenów w okolicach So­ k ó ł k i . N a prace Bućkiewicza, choć n i e dotyczą one bezpośrednio M a ­ zowsza, powołamy się t u przede w s z y s t k i m dlatego, że materiały tego r o d z a j u z okresu przeduwłaszczeniowego są rzadkością, niezależnie o d t e r e n u z jakiego pochodzą. Zresztą, j a k można stwierdzić n a podstawie współczesnych badań etnograficznych, pod względem k u l t u r o w y m t e r e n t e n n i e w y k a z u j e z b y t w i e l k i c h różnic w stosunku do obszarów w s c h o d ­ niego Mazowsza. 27 2 8 29 W e w s i t r a d y c y j n e j kobieta w i e j s k a w okresie ciąży przestrzegać m u ­ siała w i e l u nakazów i zakazów mających zabezpieczyć z d r o w i e i pomyśl- 2 7 D o c i e k a w s z y c h należy f r a g m e n t dzeń nowe „Chłopek roztrząsanie do reformy zaś od m o m e n t u z anonimowej rządu krajowego urodzin w jednej b r o s z u r y pt. Starych służące, w y d a n e j z bydlętami uprze­ w r o k u 1790: smrodliwej chowa się rzadko po c h a c i e , czołgając się po z i e m i w i d z i t y l k o króliki l u b d o m o w e p t a c t w o , skończonym r o k u matkę, a d a l e k o m n i e j ojca, bo tego n o c s z a r a z d o m u n a p a ń ­ szczyznę wypędza, a n o c z n o w u c i e m n a upadłego z p r a c y n a siłach n a m o m e n t a l n y s p o c z y n e k p r o w a d z i . I t a k o w o najprzód d z i e c k o poddańca przepędziwszy w e łzach i samotnej nędzy p i e r w s z e szczerze w domu w i e k u s w o j e g o c h w i l e , p r z y c h o d z i aż do l a t 7 ; t u już r o d z i c o m albo k r e w n y m posługiwać z a c z y n a , a l e najwięcej w i s k i e m t r z o d y zajęty zostaje", Próby 2 8 J. K i t o w i c z , Opis reform..., obyczajów past­ s. 158. za panowania Augusta III, opr. R . P o l l a k , W r o c ł a w , 1951, s. 67-68. 2 9 Fragmenty ników (rękopis w z niedrukowanych Bibliotece skich do ich usamowolnienia wała L. Oknińska, prac Adama Bućkiewicza, prac Polskiej w (rękopis w Wychowanie Książka Bućkiewicza i Obrazki Bibliotece P A N dzieci „Przegląd s. 599-605 (określenie „litewski" w A. Paryżu) chłopów stanu w Krakowie) pańszczyźnianych Historyczno-Oświatowy", dla włościan rol­ litew­ opubliko­ w świetle R . 1 3 : 1970, n r 4, t y t u l e o z n a c z a t u białoruski — fragmentów p r a c Bućkiewicza, L . Oknińska podaje nieco wiadomości A . W.). Oprócz biograficznych o s a m y m a u t o r z e : A . Bućkiewicz (1810-1895) pochodził z d r o b n e j s z l a c h t y z o k o l i c Krynek na Uniwersytecie koło Sokółki. Studiował chcąc ( j a k p r z y p u s z c z a Oknińska) udziału ' w p o w s t a n i u l i s t o p a d o w y m , r o b e k u chłopów Wileńskim. W roku 1831 n i e prawdopodobnie z p r z y c z y n ideologicznych pańszczyźnianych w mości wykorzystał w s w o i c h p r a c a c h . brać przerwał s t u d i a i p r z e z r o k pracował j a k o p a ­ s w o i c h o k o l i c a c h . Z e b r a n e wówczas wiado­ �MAŁŻEŃSTWA CHŁOPSKIE W XVIII 163 W. ność j e j samej i dziecka. Liczne opisy ćwiczeń i czynności magicznych związanych z t y m okresem zawiera X I X - w i e c z n a i późniejsza l i t e r a t u r a etnograficzna. Niektóre z n i c h zachowały się zresztą do czasów obecnych. Wierzenia i p r a k t y k i tego rodzaju były niewątpliwie bardzo rozpowszech­ nione również w czasach pańszczyźnianych, z t e r e n u Mazowsza n i e p o ­ siadamy j e d n a k żadnych przekazów źródłowych n a t e n t e m a t . P r z y porodzie f u n k c j e położnej, t a k w X I X w . j a k i w okresie wcześ­ niejszym, spełniały powszechnie — j a k pisze K i t o w i c z — starsze, d o ­ świadczone k o b i e t y , t z w . „baby". Po przecięciu pępowiny kąpano n i e ­ mowlę w ciepłej wodzie z d o d a t k i e m w y w a r u z ziół i o w i j a n o w p i e l u c h y . Przez pierwsze parę d n i kąpiel powtarzano codziennie, później coraz rzadziej. Kąpanie dziecka było początkowo obowiązkiem babki-położnej, po p a r u d n i a c h robiła t o sama m a t k a l u b piastunka. 3 0 „Zaraz od u r o d z e n i a — p i s z e dalej Kitowicz — dziecię kładziono do k o l e b k i , w i e l e r a z y c h c i a n o , a b y spało, kołysano go, a w dzień to m u i kołysząc śpiewano, a b y prędzej usnęło. T a k n a u c z o n e dziecię i n a c z e j n i e usnęło, c h y b a długim płaczem zmordowane, kondycji g d y go l u b ubogich n i e miał k t o kołysać, j a k się to trafiało rodziców, g d y m a t k a p o d k a r m i w s z y dzieciom go piersią, s a m a prostej pracą z a t r u d n i o n a , l a d a gdzie d z i e c k o porzuciła, c z a s e m n a p o l u w bruździe p r z y żniwie, zasłoniwszy go s n o p k i e m od słońca" . s t Według Bućkiewicza z c h r z c i n a m i nowo narodzonego dziecka n i e wią­ zały się w czasach pańszczyźnianych żadne szczególne uroczystości. N a rodziców chrzestnych w y b i e r a n o gospodarzy z t e j samej w s i mających „pewne znaczenie p o d względem zamożności i k o n d u i t y " . Mężczyźni n i e przywiązywali większej w a g i do obowiązków k u m a . „... kobiety powinowactwa. z kumą nadawały kumie pewny przywilej w rodzaju pokrewieństwa — Duchowieństwo k a t o l i c k i e wyrobiło d l a k u m ó w t e n p r z y w i l e j . K u m nie mogli wchodzić w związki małżeńskie. Jeśli r o d z i c e dziecka pomrą, n a d sierotą przejmują opiekę r o d z i c e c h r z e s t n i . Jeśli dziecię z a m r z e , m a t k a c h r z e s t ­ n a j e s t w obowiązku towarzyszyć p o g r z e b o w i . K i e d y zaś m a t k a c h r z e s t n a u m r z e , z a j e j trumną obowiązana jest iść j e j córka c h r z e s t n a . M a t k a r o d z o n a kobietę i męż­ czyznę trzymających kumą albo k u m e m . T o jej dzieci do chrztu zowie i c h swoją k u m o s t w o zbliża te kobiety i r o b i j e zawisłymi od s i e b i e " . P r z y s p o t k a n i u w karczmie k u m o w i e częstowali się nawzajem, n a co dzień k u m a n i e mogła odmówić k u m i e pożyczenia sprzętów, narzędzi i t p . P r z y o d r a b i a n i u n o r m o w a n e j pańszczyzny, kobieta, która wcześniej skoń­ czyła robotę, starała się pomóc k u m i e . Również córka chrzestna pracując n p . w żniwa n a d w o r s k i m p o l u obok m a t k i chrzestnej po zżęciu swojego zagonu czuła się w obowiązku j e j dopomóc. Wracającej z j a r m a r k u matce chrzestnej wypadało przynieść małemu chrześniakowi czy chrześniaczce 3 0 ski, 8 1 O niektórych w i e r z e n i a c h związanych z o k r e s e m ciąży p i s z e Kultura ludowa XVII i XVIII К i t o w i с z, op. cit, s. 66. w. na ziemiach Polski B. środkowej, B a r a n o w ­ Łódź 1971. �164 ANDRZEJ WOŻNIAK gościniec w postaci n p . obwarzanka. K i e d y chrześniacy żenili sią, w i n n i b y l i zaprosić n a wesele rodziców c h r z e s t n y c h . D l a młodej r o d z i n y chłopskiej n i e mieszkającej z rodzicami, czy ro^ dzeństwem — a t a k i e sytuacje były n a w s i mazowieckiej najczęstsze — opieka n a d małymi dziećmi stanowiła dosyć poważny p r o b l e m . Wynajęcie dziewczyny, którą można b y wysłać zamiast gospodyni n a własne czy pańskie pole, przekraczało często możliwości młodych gospodarzy. O w i e ­ l e łatwiejsze było wynajęcie p i a s t u n k i do dzieci, które t o funkcje, speł­ niały k i l k u n a s t o l e t n i e , n i e k i e d y i młodsze d z i e w c z y n k i . Obowiązki t a k i e j p i a s t u n k i były zresztą n i e s k o m p l i k o w a n e i polegały głównie n a huśtaniu dziecka w kolebce czy n a rękach i śpiewaniu kołysanek. K a r m i e n i e dziec­ ka, a najczęściej także i p r z e w i j a n i e należało do m a t k i , która musiała znaleźć wolną chwilę, a b y o d czasu do czasu zajrzeć do niego. A b y uchronić niemowlę o d t z w . „przełamania" przez nieletnie p i a s t u n k i czy wywoływanej długotrwałym płaczem p r z e p u k l i n y pępkowej, o w i j a n o j e ściśle o d stóp do r a m i o n długim płóciennym pasem . O d m o m e n t u , k i e d y dziecka n i e k a r m i o n o już wyłącznie piersią, jadło ono t o samo co rodzice: 32 33 „ubogie m a t k i i proste chłopianki dzieciom s w o i m co s a m e jadły: groch, kapustę, k l u s k i , przeżuwając dząc d m u c h a n i e m . Niektóre m a t k i , j a k i pchały toż s a m o wprzód w s w o j e j trunek same w gębę, gębie i s t u ­ piły, n a przykład gorzałkę, takiego i dziecięciu kosztować podawały mając to u p r z e d z e n i e , że gdy tego t r u n k u kosztować będzie z dzieciństwa, p o t e m to w i e l k a n i e p r a w d a : g d y dorośnie brzydzić się n i m będzie. A l e w y r a s t a l i z t a k i c h d z i e c i główni [tj. w i e l c y — A . W.] pijacy i pijaczki" . 3 4 Odzież k i l k u l e t n i c h dzieci w i e j s k i c h składała się zazwyczaj wyłącznie z k o s z u l i i resztek znoszonej odzieży dorosłych, „a p o w i e l u miejscach — w s p o m i n a dalej K i t o w i c z — napatrzeć się można było dzieci l a t dziesiątka dorastających, chłopców i dziewczyn, nagich j a k p a s t e r n a k i wedle pieca stojących, albo w zimie po lodzie.ślizgających się" . 3S F u n k c j e wychowawcze r o d z i n y chłopskiej wiążą się ściśle z obsługą gospodarstwa stanowiącego podstawę j e j egzystencji. W y c h o w a n i e dziec­ k a w sensie najbardziej ogólnym, t j . w p a j a n i a m u e l e m e n t a r n y c h n a w y ­ ków i uczenia m o w y , zaczyna się już w p r a w d z i e w okresie niemowlęcym, jednakże niezbędną do życia w w a r u n k a c h gospodarki chłopskiej wiedzę i n a w y k i p r o d u k c y j n e łącznie z n o r m a m i m o r a l n y m i i zasadami postę­ powania, p r z y s w a j a sobie dziecko chłopskie w procesie pracy. Odnosi się t o w równej mierze do w s i pouwłaszczeniowych j a k i do pańszczy­ źnianych. W e w s i pańszczyźnianej jednakże proces w y c h o w a n i a dziecka Książka dla 8 3 Obrazki z życia dzieci Wychowanie dzieci..., włościan...). Tamże, s. 69. s. 602 (fragment z pracy B u ć k i e w i ­ rolników). Oknińska, " K i t o w i c z , 35 Wychowanie Oknińska, 3 ! cza, op. cit., s. 67-68. s. 603 (fragment pracy Bućkiewicza, �MAŁŻEŃSTWA CHŁOPSKIE W X V I I I 165 W. ściślej jeszcze ograniczał się do r a m r o d z i n y i społeczności l o k a l n e j . Rza­ dziej uczestniczyli w n i m obok rodziców dziadkowie, ale niewątpliwie, w p r z y p a d k u r o d z i n w i e l o p o k o l e n i o w y c h , o d g r y w a l i znaczną rolę. Koś­ ciół, j a k wspomniano wcześniej, odgrywał wówczas w t e j dziedzinie rolę stosunkowo niewielką . Szkolnictwo parafialne n a naszym terenie i s t n i a ­ ło raczej w t e o r i i niż w p r a k t y c e i j a k o c z y n n i k w y c h o w a w c z y n i e miało żadnego znaczenia. W żadnej z przeszło 200 w s i mazowieckich, w sto­ s u n k u do których d y s p o n u j e m y materiałami źródłowymi, n i e udało się stwierdzić istnienia czynnej szkółki p a r a f i a l n e j . ' Wśród tego, co p i s a l i n a t e m a t w y c h o w a n i a dzieci chłopskich w cza­ sach pańszczyźnianych ksiądz P i o t r Šwitkowski, a u t o r podręczników r o l ­ n i c z y c h i p u b l i c y s t a z I I połowy X V I I I w., czy c y t o w a n y już wcześniej A d a m Buckiewicz, w y b i j a się na p l a n p i e r w s z y zagadnienie p r z y g o t o w a ­ n i a do zawodu r o l n i k a . Obaj też podkreślają wyłącznie p r a k t y c z n y cha­ r a k t e r tej n a u k i . P. S w i t k o w s k i stwierdza пр., że chociaż chłop uczy się r o l n i c t w a od wczesnej młodości: 36 „ale pospolicie n i e u c z y się o n więcej, j a k t y l k o roboty ręcznej i m a n i p u l a c j i : powiedzą m u , a b y pole różnych czasów orał, a b y różne g a t u n k i zboża j e d n o t a k , drugie inaczej zasiewał i żeby bydłu pewnych czasów koniecznie jeść dawał; n a u c z y się p o t e m rozeznawać rośliny, które służą bydłu, a które m u szkodzą i w i e które m u dawać, a które odrzucać. A l e n i e w i e p r z y c z y n , c z e m u się to i owo d z i e j e t y m , a n i e i n n y m sposobem. I n i e m a , to c z a s u , to ochoty, a j e s z c z e częściej sposobności, żeby mógł i c h dociec. N i e postępuje o n t e d y d a l e j a odbywa swoje gospodarskie roboty, t a k j a k się nauczył, w tej wiadomości n i e myśląc, ani nie próbując n i g d y c z y b y n i e mógł robić lepiej i z większym d l a siebie z y s k i e m " . 3 7 Znacznie bardziej szczegółowo pisze o sposobach wdrażania chłopaka wiejskiego do różnych czynności gospodarskich A . Bućkiewicz. S t w i e r d z a o n n a wstępie, że w y c h o w a n i e chłopców było „praktyczne i zastosowane do przyszłości i warunków życia, pośrodku których będzie zostawać", n a ­ stępnie zaś o m a w i a różnego rodzaju prace i umiejętności gospodarskie, których chłopiec w k o l e j n y c h okresach swego życia musiał się nauczyć. T a k więc n p . już p a r o l e t n i chłopcy pasali owce i trzodę chlewną. W czasie „pasionki" u c z y l i się o d nieco starszych od siebie pastuchów skręcać bicze, robić f u j a r k i , koszyki, p l e c i o n k i ze świeżej słomy, z których szyto następnie kapelusze n a lato d l a całej r o d z i n y . Nieco starsi chłopcy rąbali d r e w n o n a opał, r o b i l i miotły, jeździli z ojcem pilnować nocą pasących się n a wspólnym p a s t w i s k u k o n i . W p r a w i a l i się t a m do nocnego c z u w a ­ nia, obehodzenia się z końmi, i c h pętania i t p . W t y m okresie chłopcy u c z y l i się także o d ojców bronowania, grabienia siana i u s t a w i a n i a go w k o p k i , posługiwania się sierpem i kosą. Następną, dużo trudniejszą umiejętnością, M O niedostatkach w y c h o w a n i a J. P a w l i k o w s k i , 87 Wybór religijnego w b r o s z u r z e : O poddanych wiadomości gospodarskich, skiego w W a r s z a w i e 1786, s. 2-3. dzieci polskich, t. I , d o k o n a n y chłopskich pisze również 1788, b.m., s. 48-49. przez X . Piotra Switkow- �166 ANDRZEJ WOŻNIAK 'której ojciec uczył syna, była orka. P r z y nauce w s z y s t k i c h t y c h c z y n ­ ności ojciec n i e dawał s y n o w i żadnych wskazówek teoretycznych, gdyż sam tego rodzaju w i e d z y n i e posiadał: „każe t y l k o patrzyć, j a k o n t r z y m a kosę, j a k u j m u j e rękojeść sochy, j a k k i e r u j e koniem l u b wołami zaprzężonymi do s o c h y . Chłopak wpatruje się w e wzór, jest w robotę o j c a i próbuje t y c h s a m y c h robót, i t a k długo p o w t a r z a s w o j e to próby, aż ją j a k o t a k o dokona. W s z e l a k o ojciec m i m o niezdolności wyłożenia teorii, jednakże wskazuje synowi, n a c z y m dobra się potrzeba, a b y z roboty rolnej o r k a , dobre cięcie t r a w y kosą zależy, o co starać można spodziewać się należytego pożytku. On n i e wytłumaczy a g r o n o m i c z n i e , dlaczego się o d w r a c a r o l a i każda cząstka m u s i być odwrócona, ażeby była zdolną do w y d a n i a odwróceniu s k i b y n i e p o w i n n y obfitego p l o n u , a l e m u z a l e c i , że p r z y być c a l i k i , to j e s t r o l a n i e n a r u s z o n a sochą i n i e odwrócona. Toż s a m o i p r z y n a u c e w s z e l k i c h robót g o s p o d a r s k i c h " . W t e n sam sposób chłopak uczył się reperować, a 'niekiedy r o b i e niektóre narzędzia i sprzęty, naprawiać chałupę czy b u n d y n k i gospodar­ skie . Całą konieczną d l a przyszłego samodzielnego prowadzenia go­ spodarstwa wiedzę nabywał zatem przez p r z y p a t r y w a n i e się p r a c y ojca, krewnego' czy sąsiada i naśladowanie i c h , a to, w j a k i m s t o p n i u wszystkie te czynności opanował, zależało już o d jego i n d y w i d u a l n y c h zdolności. Podobnie p r a k t y c z n y charakter miało w y c h o w a n i e dziewcząt. „ R o ­ dzice o d n a j p i e r w s z y c h d n i dziecka sposobią je, jeśli to jest d z i e w c z y n ­ k a — pisał Bućkiewicz — n a przyszłą matkę, żonę i gospodynię w go­ spodarstwie w i e j s k i m " . W y c h o w a n i e m dziewcząt zajmowała się przede w s z y s t k i m m a t k a . O n a też, l e d w o dziecko zaczynało chodzić i mówić uczyła j e pacierza. N i e w i e l e później m a t k a zaczynała uczyć córkę n a j ­ prostszych czynności związanych z opieką n a d niemowlętami, o c z y m szerzej wspomniano już wcześniej. Oprócz o p i e k i n a d młodszym rodzeń­ s t w e m do obowiązków k i l k u l e t n i e j d z i e w c z y n k i , podobnie j a k i chłopca, należało pasienie wołów i t r z o d y c h l e w n e j . W nieco późniejszym okresie, czynności gospodarskie, w których dzieci pomagały rodzicom, zróżnico­ wały się coraz wyraźniej n a męskie i kobiece. W lecie n p . m a t k a uczyła córkę pielenia w ogrodzie, zimą przędzenia l n u i k o n o p i , później zaś żęcia zboża sierpem i grabienia siana, w i e c z o r a m i zaś — t k a n i a ; początkowo rzeczy o najprostszych splotach, j a k n p . k r a j k i , następnie zaś bardziej s k o m p l i k o w a n y c h , j a k płótno czy t k a n i n y wełniane. Później dziewczyna uczyła się f a r b o w a n i a przędzy, szycia koszul, t r u d n i e j s z y c h prac zwią­ z a n y c h z oporządzaniem i c h o w e m d r o b i u i t r z o d y chlewnej i t p . Poważ­ n y m bodźcem do p r z y s w a j a n i a sobie możliwie szybko różnych umiejęt­ ności gospodarskich były z jednej s t r o n y pochwały starszych, z d r u g i e j zaś żarty i k p i n y rówieśników, a szczególnie rówieśnic, z t y c h , którzy n i e p o t r a f i l i t y c h czynności opanować . 38 1 S9 Oknińska, Oknińska, Wychowanie Wychowanie dzieci..., dzieci..., s. 604-605 (Bućkiewicz, Obrazki...). s. 603-604 (Bućkiewicz, Obrazki...). �MAŁŻEŃSTWA CHŁOPSKIE W X V I I I 167 W. Dotychczas mówiliśmy głównie o t e j części procesu wychowawczego, która wiązała się z p r z e k a z y w a n i e m w i e d z y ściśle związanej z gospo­ d a r s t w e m . Zarówno sposoby t r a n s m i s j i — charakterystyczne zresztą d l a w s z y s t k i c h t z w . k u l t u r t r a d y c y j n y c h , j a k i same treści k u l t u r o w e były podobne do t y c h , które z n a m y z okresu pouwłaszczeniowego; jednakże treści te były j e d y n i e częścią bagażu k u l t u r o w e g o , j a k i przekazywano dzieciom w procesie w y c h o w a n i a . Wspomniano już wcześniej, że wiedzę i n a w y k i p r o d u k c y j n e przyswajało sobie dziecko chłopskie łącznie z n o r ­ m a m i m o r a l n y m i , zasadami postępowania i sposobem bycia. W e w s i pańszczyźnianej n a d całą sferą zachowań i n o r m m o r a l n y c h w znaczniej­ szy sposób zaciążyło poddaństwo, a stosunek chłopa do d w o r u znalazł również odbicie w sposobie w y c h o w a n i a dzieci. W Obrazkach stanu włościan... pisze Bućkiewicz, że dziecko chłop­ skie o d najwcześniejszego dzieciństwa straszono w d o m u panem. G d y płakało „grożono m u , że oto p a n p r z y c h o d z i i ciebie zabierze. K i e d y podrósł, biegał po u l i c y i b a w i ł się z rówieśnikami, n a to hasło »pan idzie!« i c h o j c o w i e i m a t k i k r y l i się do c h a t y i w całej w s i powstawała j a k b y t r w o g a . I l e r a z y e k o n o m stanąwszy p o d o k n e m krzyknął: »masz iść do pana!« widziała d z i a t w a cały kłopot s w e g o o j c a i całą trwogę s k u t k i e m t a k i e g o w e z w a n i a w y w o ł a n ą . N i c t e d y że położenie poddanego włościanina zrobiło c h a r a k t e r jego s k r y t y m , i' c h y t r y m . Ż e zaś k a j d a n y skuwały którzy n o s i l i siermięgę i o d b y w a l i solidarność. P o t r z e b a wszystkich w jednym natężeniu, w s z y s t k i c h pańszczyznę, więc też wyrodziła się między n i m i i c h nagliła do o b r o n y wspólnej można było widzieć, j a k m a t k a i ojciec p r a c o w a l i zrobić s k r y t y m i p r z e d dziwnego, podejrzliwym każdym, k t o c h o d z i w od wspólnych w r o g ó w . Stąd nad swoimi dziećmi, a b y i c h s z l a c h e c k i m odzieniu...". G d y n p . zjawił się w e w s i ksiądz, dzieci chłopskie dotąd odnosiły się do niego z zaufaniem, dopóki n i e zaczął mówić „ o p a n u , o dworze, 0 i c h ekonomie — w n e t w całej gromadzie można było dostrzec r a p t o w ­ ną zmianę" . W Książce dla rolników Bućkiewicz zastanawiając się n a d p r z y c z y ­ n a m i , z p o w o d u których chłop poddany n a w e t w e własnym gospodarstwie p r a c u j e niechętnie i niedbale, dochodzi do w n i o s k u , że w i n i e n jest t e m u sam system pańszczyźniany: 40 „ w którym włościanie zapominają o t y m , co mają sobie d a n e od d w o r u , a t y l k o rachują swoją pracę. Ż e zaś z a nią n i e biorą zapłaty w gotowiźnie, więc łatwo nabierają tego p r z e k o n a n i a , że każdy z n i c h robotę w e d w o r z e d a r m o robi, a z a t e m że może ją a b y j a k odrobić. Z w y k l e powania młodszych fałszywym nawet p r a c o w i t y c h do niedbałego w y k o n y w a n i a dości p r z y robotach s t a r z y zachęcają rzeczy wystawieniem postę­ umieją nakłonić pańszczyzny. T a k zaś uwykając od m ł o ­ pańszczyźnianych, włościanin 1 pracowitszym u siebie w do t a k o w e g o z łatwością nasz nie umie czynnościach około własnego być p i l n i e j s z y m gospodarstwa" . 4o Zasada, że na pańskim można i należy pracować niedbale, wpajana przez starszych młodszemu p o k o l e n i u , była j e d n y m ze sposobów o b r o n y 4 0 Oknińska, 41 Tamże, s. 601. Wychowanie dzieci..., s. 600-601. �168 ANDRZEJ WOŹNIAK chłopa wobec systemu pańszczyźnianego. Pracując b o w i e m „pod w y m i a ­ r e m " n a pańskim od świtu do zmierzchu, poddany musiał w pracę wkła­ dać j a k n a j m n i e j wysiłku, a b y uniknąć całkowitego fizycznego w y c z e r ­ pania. Przekazywanie młodszym przez starców u t r w a l o n y c h w i c h p a ­ mięci wiadomości n a t e m a t wymiarów obowiązków pańszczyźnianych, granic gruntów chłopskich, d a w n y c h korzystniejszych d l a w s i m i a r , w o ­ bec częstych z m i a n n a niekorzyść w s i , j a k i e w t e j dziedzinie zachodziły, spełniało podobną r o l ę . I l u s t r a c j e stanowić t u mogą zeznania s t u l e t ­ niego przeszło Matjasza Szczepaniaka ze w s i Ziąbki w Księstwie Łowic­ k i m , występującego j a k o świadek w sporze o łąkę graniczną, j a k i zaist­ niał między administracją k l u c z a kompińskiego Księstwa Łowickiego a starostą b o l i m o w s k i m . Szczepaniak twierdząc, że łąka należy do Ziąbek, wspomniał o istniejących t a m niegdyś, a później rozoraných kopcach granicznych. P y t a n y , skąd o n i c h w i e , opowiedział j a k jego s t r y j , równie długowieczny j a k o n sam, w i e l o k r o t n i e pokazywał m u miejsce, gdzie były owe kopce, mówiąc k t o i k i e d y j e zaorał i przykazywał m u , a b y sobie to wszystko zapamiętał . Poruszając zagadnienie r o l i l u d z i s t a r y c h w procesie w y c h o w a n i a dzieci dotknąłem jednocześnie szerszego zagadnienia: i c h a u t o r y t e t u w k u l t u r z e chłopskiej. A u t o r y t e t t e n o p a r t y był n a i c h stosunkowo d u ­ żym w w a r u n k a c h k u l t u r y chłopskiej zasobie w i e d z y t r a d y c y j n e j , d o ­ świadczeń i obserwacji o charakterze gospodarczym i społecznym, n a ­ g r o m a d z o n y m w ciągu długich l a t życia. Charakterystyczne, że w okresie, którym się zajmujemy, ze względu n a ograniczoną n i e t y l k o w k u l t u r z e chłopskiej rolę pisma, oddziaływanie a u t o r y t e t u l u d z i s t a r y c h w y k r a ­ czało często poza r a m y społeczności w i e j s k i e j . P r z y r e w i z j i i n w e n t a r z y „na g r u n c i e " , t j . w e w s i , w sporach o granicę, t a k i c h j a k wyżej w s p o m ­ n i a n y , n a pamięć w i e j s k i c h starców n i e j e d n o k r o t n i e powoływali się rów­ nież właściciele ziemscy. W X V I I I w . świadectwo l u d z i s t a r y c h , cieszą­ cych się w s w o i m środowisku powszechnym poważaniem, poparte p r z y ­ sięgą, posiadało w w i e l u w y p a d k a c h wagę n i e mniejszą od d o k u m e n t u pisanego. Właśnie dzięki t e m u m o g l i o n i odgrywać pewną rolę j a k o obrońcy interesów w s i w j e j sporach z dzierżawcami czy d w o r s k i m i o f i ­ cjalistami. N i e o m a w i a m t u szerzej zagadnienia autorytetów w k u l t u r z e chłop­ skiej, któremu zresztą w l i t e r a t u r z e etnograficznej poświęcono w i e l e m i e j s c a . Chodziło j e d y n i e o zwrócenie u w a g i n a p e w n e c h a r a k t e r y 42 43 44 4 2 Por. W. 4 8 AGAD, K u l a , Miary Arch. i ludzie, Radziwiłłów z W a r s z a w a 1970. Nieborowa — Akta Gosp. (Starsze), p. 4 - 5 , r. 1750. s 4 4 grafia Por. np. J . S. B y s t r o ń , Polski, d y c y j n a , [w:] Warszawa Studia Kultura ludowa, Warszawa 1947, s. 6-8, K . D o b r o w o l s k i , nad życiem społecznym 1947; t e n ż e , Etno­ Chłopska k u l t u r a t r a ­ i kulturą, W r o c ł a w 1966, s. 89-90. �MAŁŻEŃSTWA CHŁOPSKIE W X V I I I 169 W. styczne d l a okresu pańszczyźnianego treści, których nosicielami b y l i l u ­ dzie starzy i które p r z e k a z y w a l i w procesie w y c h o w a n i a młodszemu p o ­ koleniu. RODZINA A GOSPODARSTWO W p r a c y o rodzinie w i e j s k i e j n a terenie K u r p i o w s k i e j Puszczy Z i e ­ lonej D . M a r k o w s k a p r z y j m u j e , że r o d z i n a osiąga fazę pełnego r o z w o j u na etapie, k i e d y „jej s t r u k t u r a jest już określona, a baza gospodarcza u s t a b i l i z o w a n a " . W t r a d y c y j n e j rodzinie k u r p i o w s k i e j z przełomu X I X i X X w . etap t e n przypadał n a okres 15 do 20 l a t p o z a w a r c i u małżeń­ stwa. R o z m i a r y gospodarstwa i jego wyposażenie osiągały wówczas swój p u n k t szczytowy. Okres rozrodczości był już w zasadzie zakończony, a d o ­ rastające i dorosłe, bezżenne dzieci w większości przypadków pozosta­ wały jeszcze w e wspólnocie gospodarczej i domowej z r o d z i c a m i . W o k r e ­ sie t y m małżonkowie u z y s k i w a l i pełnię samodzielności gospodarczej, t z w . p r a w o własności w s t o s u n k u do z i e m i i zagrody oraz p r a w o k i e r o w a n i a gospodarstwem, a rodzina spełniała wobec swoich członków najszerszy zakres zadań. Poza f u n k c j a m i gospodarczymi szczególnie ważne i w i e l o ­ stronne były j e j f u n k c j e zabezpieczające i wychowawcze; z okresem t y m wiązała się m i a n o w i c i e konieczność zapewnienia środków u t r z y m a n i a s t a r y m rodzicom, p r z y g o t o w a n i a wyposażenia materialnego d l a dzieci mających wstąpić w związki małżeńskie. Posiadając zazwyczaj dużą l i c z ­ bę dzieci o znacznej rozpiętości w i e k u rodzina pełniła w t y m okresie zarówno elementarne f u n k c j e opiekuńcze, j a k i w y c h o w a w c z e w pełnym tego słowa znaczeniu oraz f u n k c j e kształcenia z a w o d o w e g o . Nasuwa się p y t a n i e , czy fazę pełnego r o z w o j u r o d z i n y chłopskiej w e w s i pańszczyźnianej wyznaczały te same m o m e n t y , co w e w s i pouwłaszczeniowej? Objęcie gospodarstwa przez młodą rodzinę, j a k już w s p o m ­ niano, następowało wówczas przeważnie wkrótce p o z a w a r c i u związku małżeńskiego. Używam t u t a k nieprecyzyjnego określenia, gdyż p r a w o decydowania o momencie przekazania czy objęcia gospodarstwa n i e leżało w k o m p e t e n c j i r o d z i n y chłopskiej, lecz należało do d w o r u i było uzależ­ nione od jego a k t u a l n y c h potrzeb i możliwości gospodarczych. Przejęcie gospodarstwa przez młode małżeństwo n i e było wówczas, t a k j a k w e w s i pouwłaszczeniowej, poprzedzone w i e l o l e t n i m „wysługi­ w a n i e m " go u rodziców, n a w e t jeśli o n i b y l i tego gospodarstwa d o t y c h ­ czasowymi posiadaczami. Przeważnie odbywało się ono w t r y b i e j e d n o ­ razowego a k t u ze s t r o n y d w o r u — nadania czy raczej nakazu objęcia gospodarstwa, w r a z z pełnym p r a w e m do k i e r o w a n i a n i m . W 2-3 l a t a po jego objęciu rodzina otrzymywała całkowitą, ale dosyć zróżnicowaną w poszczególnych dobrach co do wielkości załogę, która w myśl i n t e n c j i 45 M a r k o w s k a , Rodzina wiejska..., s. 138-139. �170 ANDRZEJ WOŻNIAK d w o r u w i n n a w r a z z d o b y t k i e m własnym chłopa stanowić wyposażenie jego gospodarstwa. Jednakże, jeśli n a w e t p r z y j m i e m y , że w r a z z o t r z y ­ m a n i e m załogi następował rzeczywiście etap pewnej stabilizacji bazy m a t e r i a l n e j r o d z i n y , to ze względu n a zapoczątkowany dopiero okres rozrodczości, nieustabilizowana pozostawała j e j sytuacja demograficzna, co w k o n s e k w e n c j i oznaczało niewystarczającą d l a jednoczesnej p r a c y w e własnym gospodarstwie i o d r a b i a n i a pańszczyzny ilość siły roboczej. O p r o b l e m i e t y m oraz o s k u t k a c h ekonomicznych, które powodowała w gospodarstwie chłopskim konieczność wynajęcia czeladzi pisaliśmy już szerzej w p o p r z e d n i m rozdziale. Ponieważ osiągnięcie stabilizacji demo­ graficznej określone jest c z y n n i k a m i b i o l o g i c z n y m i i m a miejsce n a j ­ wcześniej kilkanaście l a t po z a w a r c i u małżeństwa, faza pełnego r o z w o j u r o d z i n y chłopskiej w okresie pańszczyźnianym następowała znacznie póź­ n i e j , niż objęcie przez nią gospodarstwa. Sytuacja, w której rodzina chłopa pańszczyźnianego n i e stanowiła jeszcze pełnego zespołu roboczego, a b r a k siły roboczej musiała uzupeł­ niać n a j m e m czeladzi, powodowała n i e j e d n o k r o t n i e zachwianie równowagi gospodarstwa. Z d a w a l i sobie z tego sprawę p r z y n a j m n i e j niektórzy p r z e d ­ stawiciele szlachty folwarcznej i w dobrach, gdzie chłopi d z i e l i l i się n a k i l k a k a t e g o r i i — n p . k m i e c i , zagrodników, chałupników, komorników — na gospodarstwach k m i e c y c h , obciążonych wysoką, n i e k i e d y sześciodnio­ wą pańszczyzną s t a r a l i się osadzać chłopów mających dorosłe, zdolne do pracy dzieci . Charakterystyczną notatkę n a t e n t e m a t zawierają r a c h u n k i z eko­ n o m e m w s i Belsk, należącej do B . Walickiego. Sprawa dotyczyła n i e j a ­ kiego K a z i m i e r z a Korczaka, którego m i a n o osadzić na gospodarstwie. M i e j s c o w y wójt zaręczał za n i m „że może być d o b r y m gospodarzem, bo m a b r a c i do służby z d a t n y c h i dzieci m u nadrastają" . W większości j e d n a k w s i m a z o w i e c k i c h w X V I I I w . ó w podział n a kategorie n i e był z b y t mocno r o z b u d o w a n y . Chłopi d z i e l i l i się zazwyczaj n a „gospodarzy" (osadzonych przeważnie n a 1/2 włóki — „półwłóczników") i komorników, a osadzania i c h w zależności od wielkości i s t r u k t u r y r o d z i n y , n a różnych p o d względem obszaru i obciążeń pańszczyźnianych' gospodarstwach, n i e p r a k t y k o w a n o . W y d a j e się ponadto, że tego r o d z a j u postępowanie c h a 4 6 47 48 4 6 P r z e z stabilizację b a z y m a t e r i a l n e j r o d z i n y chłopskiej r o z u m i e m y t u j e d y n i e m o m e n t , w którym j e s t już o n a wyposażona w niezbędne środki p r o d u k c j i , co n i e o z n a c z a j e s z c z e osiągnięcia s t a b i l i z a c j i gospodarczej. 4 7 „... K m i e c i a m i p e w n i e panowie zastawiać się będą, a l e jakichże ludzi n a k m i e c i wybierają — pisał J . P a w l i k o w s k i w b r o s z u r z e „ O p o d d a n y c h p o l s k i c h " — oto którzy d z i e c i mają dorosłe, bo i n a c z e j odrabiając d w o j g i e m l u d z i i d w o j g i e m p a r sprzężaju przez cały tydzień niewystarczyłby sobie na siebie", Próby reform..., s. 123. N o t a do rachunków z p. C z a r n o c k i m , e k o n o m e m 1800, A G A D , A r c h . M . W . I A/35. 4 8 bełskim a d 24 j u n i i anno �MAŁŻEŃSTWA CHŁOPSKIE W XVIII 171 W. r a k t e r y s t y c z n e było raczej d l a większych i stosunkowo dobrze zagospo­ d a r o w a n y c h dóbr. Średnia i d r o b n a szlachta mazowiecka, posiadająca niewielką ilość poddanych, dążyła przede w s z y s t k i m do uzyskania możli­ w i e największej ilości „ d n i " pańszczyźnianych, bez względu n a dalsze konsekwencje. Konsekwencją zaś osadzania n a obciążonych wysoką pań­ szczyzną gospodarstwach młodych, n i e posiadających wystarczającej, ilości rąk do p r a c y r o d z i n było, częste w dobrach o bardziej r o z b u d o w a n y m podziale chłopów n a kategorie, zjawisko t z w . „opadania" — n p . k m i e c i do k a t e g o r i i zagrodników , a w większości w s i m a z o w i e c k i c h po p r o s t u podupadania gospodarstw chłopskich, i c h pustoszenia i zbiegostwa chło­ pów. 49 Przejdę teraz do omówienia f u n k c j i r o d z i n y chłopskiej w fazie peł­ nego r o z w o j u . Jej f u n k c j e p r o k r e a t y w n e były już wówczas w zasadzie zakończone. P o m i n i e m y t u również rozległe w t y m okresie zadania w y ­ chowawcze r o d z i n y , które omówiono w p o p r z e d n i m rozdziale, i o g r a n i ­ c z y m y się do f u n k c j i zabezpieczających i gospodarczych. Wśród f u n k c j i zabezpieczających do najważniejszych należą te, które mają n a celu zabezpieczenie członkom r o d z i n y e l e m e n t a r n y c h potrzeb w zakresie pożywienia, warunków p r a c y i odpoczynku, p r z y g o t o w a n i e dzieciom zabezpieczenia n a przyszłość oraz zapewnienie u t r z y m a n i a sta­ r y m r o d z i c o m ustępującym z gospodarstwa. W e w s i pouwłaszczeniowej do najważniejszych zadań r o d z i n y chłop­ skiej należało p r z y g o t o w a n i e dzieciom zabezpieczenia n a przyszłość, przede w s z y s t k i m zaś wyposażenie dzieci wstępujących w związki małżeńskie. D o elementów tego wyposażenia poza gotówką należały: ziemia, b u d y n k i mieszkalne i gospodarcze, i n w e n t a r z żywy i m a r t w y , sprzęty domowe, odzież i ozdoby, pościel i t p . W pańszczyźnianej w s i mazowieckiej X V I I I w., j a k wiadomo, ziemia, a przeważnie również i zabudowania, n i e stanowiły własności chłopa, nie mogły zatem być przekazywane p o t o m s t w u . Znaczną, a n i e k i e d y przeważającą część wyposażenia osadzonej n a gospodarstwach r o d z i n y stanowił ż y w y i m a r t w y i n w e n t a r z d a w a n y i m przez dwór w r a m a c h załogi. W niektórych p r z y p a d k a c h własnością d w o r u były n a w e t pewne e l e m e n t y bardzo wówczas skromnego wyposażenia d o m u mieszkalnego 5 0 4 9 „ G d y kmieć n i e m a d z i e c i , n a i c h m i e j s c e czeladź trzymać m u s i , a co k o ­ s z t u j e czeladź, i przeto ubożeje, i n a zagrodników mienią się", ski, 5 0 O poddanych Prawo takie polskich, mieli jedynie z a k u p n y c h . Jednakże i w administracja [w:] Próby reform..., nieliczni tym wypadku klucza skierniewickiego w J. P a w l i k o w ­ s. 123. na Mazowszu posiadacze gospodarstw b y w a ł o ono p r z e z d w ó r o g r a n i c z a n e . N p . Księstwie Łowickim zabroniła w I I po­ łowie X V I I I w . t a m t e j s z y m chłopom z a k u p n y m d a w a n i a w posagu ról i łąk córkom wychodzącym z a mąż do S k i e r n i e w i c i „wsi p o s t r o n n y c h " , por. c y t o w a n y już I n ­ wentarz generalny miast i wsiów w G o s p . P r y m . P o n i a t o w s k i e g o 92, r. 1772. całym k l u c z u s k i e r n i e w i c k i m . . . A G A D , Arch. �172 ANDRZEJ WOŻNIAK (np. ławy, p r y m i t y w n e stoły „krzyżaki"). W sumie wyposażenie, j a k i e m a z o w i e c k i chłop pańszczyźniany mógł dać dzieciom wstępującym w związki małżeńskie, ograniczało się do jednej l u b co najwyżej p a r u sztuk i n w e n t a r z a żywego, odzieży, n i e k i e d y ozdób (np. k i l k u sznurów k o r a l i ) , pościeli, p e w n e j , z reguły n i e w i e l k i e j ilości pieniędzy. P r a w d o ­ podobnie dawano również dzieciom narzędzia i sprzęty domowe, lecz z t e r e n u Mazowsza, poza cytowaną już wcześniej wzmianką u Gołębiow­ skiego, n i e posiadamy n a t e n t e m a t żadnych wiadomości źródłowych. Podkreślić j e d n a k należy, że w e w s i pańszczyźnianej n a w e t b r a k tego dawanego przez rodziców wyposażenia, czy też niektórych jego elemen­ tów n i e uniemożliwiał młodemu małżeństwu objęcia nadanego przez dwór gospodarstwa, chociaż n a pewno pogarszał jego sytuację gospodarczą w p i e r w s z y m , szczególnie t r u d n y m okresie. W j e d n y m z artykułów za­ mieszczonych w „Monitorze" z 1767 r . z n a j d u j e m y następujące zdanie n a t e n t e m a t : „Poddany co t y l k o ożeni się, n i e mający więcej majątku swego, t y l k o n a sobie t o odzienie, które wysłużył p a r o b k i e m będąc, "zaraz zwykł bywać do osiadania g r u n t u p r z y m u s z a n y " . Chociaż uogólnianie tego r o d z a j u s y t u a c j i można p o p r o s t u uznać za jeden ze środków sto­ sowanych przez XVIII-wieczną publicystykę w walce o polepszenie s y ­ t u a c j i chłopa, to świadczy ono jednak, że t a k i e w y p a d k i się zdarzały. 51 1 W okresie pouwłaszczeniowym przejście s t a r y c h rodziców n a doży­ wocie i przekazanie przez n i c h dzieciom p r a w a własności do z i e m i i za­ g r o d y łączyło się zazwyczaj z uroczyście d o k o n y w a n y m odpisem n o t a ­ rialnym Świadczenia dzieci n a rzecz przechodzących n a dożywocie rodziców były n a ogół ściśle określone i obejmowały zapewnienie i m m i e ­ szkania, wyżywienia i odzieży. N a d wypełnianiem t y c h zobowiązań czu­ wała cała społeczność wioskowa, a w poważniejszych p r z y p a d k a c h i n t e r ­ weniował sołtys, n a j s i l n i e j s z y m jednakże a r g u m e n t e m s t a r y c h rodziców wobec o p o r n y c h dzieci była groźba cofnięcia z a p i s u . P r a w o własności do z i e m i i zagrody dawało zatem l u d z i o m s t a r y m w e w s i pouwłaszczen i o w e j gwarancję względnie zabezpieczonego b y t u w okresie, g d y n i e b y l i już z d o l n i do p r a c y . Tego r o d z a j u zabezpieczenia b y t u l u d z i s t a r y c h b r a k było w X V I I I -wiecznej w s i mazowieckiej, w której chłopi p r a w a do dysponowania ziemią z reguły n i e posiadali. Jeśli n a w e t dzieci dawały r o d z i c o m dach n a d głową i u t r z y m a n i e , co j e d n a k wcale n i e było regułą, to uzależnione było t o j e d y n i e o d i c h dobrej w o l i i a k t u a l n e j s y t u a c j i m a t e r i a l n e j . N i e działały t u żadne sankcje w r o d z a j u w y c o f a n i a zapisu gospodarstwa, a i o p i n i a wioskowa, j a k się w y d a j e , n i e potępiała z b y t surowo t y c h , 5 2 53 51 Próby 5 £ D. kowskiej, 5 3 reform..., s. 46. M a r k o w s k a , Rodzina W r o c ł a w 1964, s. 77; t e j ż e , Markowska, Rodzina w. środowisku Rodzina wiejska..., wiejskim. wiejska..., s. 156-157. Studium s. 156. wsi podkra­ �MAŁŻEŃSTWA CHŁOPSKIE W XVIII 173 W. którzy n i e b y l i w stanie utrzymać s t a r y c h rodziców. Biorąc p o d uwagę niską wydajność gospodarstwa pańszczyźnianego, u t r z y m y w a n i e jednej czy dwojga osób n i e z d o l n y c h do pracy, stanowić mogło d l a r o d z i n y chłop­ skiej poważne obciążenia, a n i e k i e d y wręcz przekraczać j e j możliwości. Stosunkowo często spotykane jeszcze w X V I I w . po w s i a c h i miastecz­ k a c h t z w . „szpitale", spełniające rolę domów d l a starców, w X V I I I w . znajdowały się w u p a d k u . Źródła z t e r e n u Mazowsza zawierają n i e k i e d y w z m i a n k i o „włókach s z p i t a l n y c h " w niektórych wsiach, ale czynne szpitale istniały wówczas przeważnie w miastach i miasteczkach -— n p . Rawie, Sochaczewie, B o l i m o w i e . Szpitale te, nieliczne i stale cierpiące n a b r a k funduszów, mogły zapewnić n a pół głodową egzystencję n i e ­ w i e l k i e j liczbie pensjonariuszy. Większość l u d z i s t a r y c h , o c z y m będzie jeszcze m o w a , musiała o żebraczym k i j u szukać środków do życia. 1 5 i F u n k c j e zabezpieczające r o d z i n y chłopskiej stanowiące w okresie p o uwłaszczeniowym jedno z j e j najważniejszych zadań, realizowane były w znacznej mierze n a bazie p r a w a własności do ziemi. Wyraźne o g r a n i ­ czenie t y c h f u n k c j i w mazowieckiej w s i X V I I I w . wiązało się przede w s z y s t k i m z f a k t e m , że chłop pańszczyźniany w większości wypadków p r a w t a k i c h n i e posiadał oraz ze s k u t k a m i gospodarczymi, j a k i e t e n stan rzeczy za sobą pociągał. Wszystkie w y m i e n i o n e wcześniej f u n k c j e rodzina chłopska realizuje w ścisłym związku z działalnością gospodarczą, stanowiącą podstawę u t r z y m a n i a d l a j e j członków. T z w . t r a d y c y j n a r o d z i n a chłopska jest za­ razem wytwórcą i głównym k o n s u m e n t e m w y t w a r z a n y c h przez siebie dóbr. Charakteryzując gospodarkę t r a d y c y j n e j w s i k u r p i o w s k i e j przełomu X I X i X X w . D . M a r k o w s k a określa ją j a k o „samowyżywieniową", t j . taką, w której „rodzina chłopska p r o w a d z i w s w o i m gospodarstwie wszyst­ k i e te k i e r u n k i p r o d u k c y j n e , które dostarczają j e j niezbędnych a r t y k u ­ łów żywnościowych" . M i m o że podstawowe cechy t r a d y c y j n e j gospo­ d a r k i chłopskiej — połączenie zakładu p r o d u k c y j n e g o z r o d z i n n y m gospodarstwem d o m o w y m czy też zasada „gospodarki samowyżywieniow e j " odnoszą się w ogólnej mierze również do w s i pańszczyźnianej, t o gospodarstwo chłopa pańszczyźnianego w s w o i m sposobie f u n k c j o n o w a n i a w y k a z u j e w i e l e cech specyficznych. 55 Gospodarstwo chłopskie w u s t r o j u folwarczno-pańszczyźnianym — j a k pisze W . K u l a — było działką wyżywieniowo-reprodukcyjną. Podział o w y c h f u n k c j i r e p r o d u k c y j n y c h między gospodarstwa różnych rozmiarów był n a ogół nierównomierny. Powodowało to niechęć chłopów do o b e j ­ m o w a n i a większych gospodarstw, gdyż świadczenia, j a k i m i były one 54 Ilustracja województwa rawskiego 1789, w y d . Z . Kędzierska, W a r s z a w a 1971, s. 4, 74, 148. 5 5 M a r k o w s k a , Rodzina wiejska..., s. 140. �174 ANDRZEJ WOZNIAK obciążone, oraz ilość i n w e n t a r z a , jaką musiały utrzymywać, były t a k w i e l k i e , że w rezultacie gospodarstwo t a k i e często n i e zapewniało użyt­ k o w n i k o m a n i wyższej stopy życiowej, a n i możliwości j a k i e g o k o l w i e k „dorobku". „Nieodłączną cechą takiego gospodarstwa, p r z y uwzględnie­ n i u znacznych z r o k u n a r o k wahań wydajności pracy, musiało 'być powstawanie nadwyżek w j e d n y m , a niedoborów w d r u g i m r o k u . W w y ­ p a d k u nadwyżek wszystko skłaniało do konsumpcyjnego i c h zużycia. W w y p a d k u niedoborów — do prób przerzucenia n a dwór i c h cięża­ ru" . 5e J a k widać już w t y c h k i l k u zdaniach, którymi W. K u l a rozpoczyna rozważania n a t e m a t gospodarki chłopa pańszczyźnianego, dają się^zauważyć p e w n e j e j specyficzne cechy, a m i a n o w i c i e : poziom życia r o d z i n y chłopskiej był wówczas uzależniony n i e t y l e od wielkości gospodarstwa, co o d wysokości świadczeń, którymi było ono obciążone, zaś gospodar­ s t w o chłopskie, m i m o p e r m a n e n t n i e zachwianej równowagi, mogło f u n k ­ cjonować, przerzucając w l a t a c h gorszych część s w o i c h niedoborów n a dwór. N i e trzeba udowadniać, że sytuacja w e w s i pouwłaszczeniowej przedstawiała się całkowicie odmiennie. R o z m i a r y posiadanego gospodar­ s t w a stanowiły zasadniczy c z y n n i k określający sytuację materialną i spo­ łeczną r o d z i n y i ona też sama ponosiła konsekwencje w s z e l k i c h okreso­ w y c h wahań wielkości p r o d u k c j i tego gospodarstwa. W. Kula, Teoria s z a w a 1962, s. 70-71. 5 4 ekonomiczna ustroju feudalnego. Próba modelu, War­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7ea5a0e5bc1c4da08d565ccd09c97377.pdf 9b3941ea801b05a1cb69c319db2c542d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:959 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:881 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.1, s.5-8 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA INSTYTUT AKADEMIA HISTORII KULTURY NAUK MATERIALNEJ ETNOGRAFIA POLSKA XXIII Zeszyt 1 WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW • GDANSK ZAKŁAD NARODOWY IMIENIA OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII NAUK 1979 �REDAKTOR: WITOLD SEKRETARZ REDAKCJI: DYNOWSKI KRYSTYNA MAŁKOWSKA C Z Ł O N K O W I E R A D Y R E D A K C Y J N E J : JÓZEF B U R S Z T A , M A R I A B I E R N A C K A (PRZEWODNICZĄCA), MARIA F R A N K O W S K A , J A D W I G A K L I M A S Z E W S K A , ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA, WANDA PAPROCKA, ZOFIA SZYFELBEJN-SOKOLEWICZOWA A d r e s R e d a k c j i : Świerczewskiego 105, 00-140 W A R S Z A W A Okładkę p r o j e k t o w a ł E d w a r d K o s t k a R e d a k t o r Z y t a Kwiecińska Redaktor techniczny: Marzenna Dziedzic © C o p y r i g h t by Z a k ł a d Narodowy im. Ossolińskich. Printed, in Wydawnictwo. Wroclaw Poland Z a k ł a d N a r o d o w y i m . Ossolińskich — W y d a w n i c t w o . W r o c ł a w 1979. N a k ł a d : 700 egz. Objętość: a r k . w y d . 15,80, a r k . d r u k . 13,13, a r k . A l — 20. P a p i e r d r u k . s a t . k l . V , 80 g, 70 X 100. O d d a n o do składania 6 I I 19T9. P o d p i s a n o d o d r u k u 26 I X 1979. D r u k ukończono w paź­ d z i e r n i k u 1979. W r o c ł a w s k a D r u k a r n i a N a u k o w a . Z a m . 867/79—T-16— C e n a zł 55.— 1979 �SPIS TREŚCI ARTYKUŁY Gerhard К 1 o s к a — M o t y w y , p o s t a w y i wartości a z a d a n i a n a u k społecznych Streszczenie Gerhard w К 1o s к a Streszczenie Barbara w behawiorystyczna Charlesa Morrisa, — cz. I I w vodu. kult Proces krystalizacji 55 j . angielskim 79 — Kultury etniczne w pluralistycznej amerykańskiej Streszczenie w 81 j . angielskim P a r a d o w s k a 99 — Podręczniki s z k o l n e j a k o źródło wiadomości o I n ­ d i a n a c h A m e r y k i Południowej w P o l s c e X I X i początków X X w i e k u . Streszczenie Antoni w . j . angielskim Kuczyński 39 52 Haitański Posern-Zieliński cywilizacji Maria — Aksjologia wierzeniowego Streszczenie Aleksander 37 j . angielskim W a l e n d o w s k a systemu 9 j . angielskim — 101 117 Udział Polaków w poznawaniu Syberii w XVII w i e k u n a tle s t a r o p o l s k i c h wiadomości o l u d a c h R o s j i 119 STUDIA I MATERIAŁY Andrzej Woźniak szczyźnianej, Barbara nych K u n i c k a wyobrażeń Streszczenie — cz. I I w — Małżeństwa . . . chłopskie w XVIII-wiecznej wsi pań­ . Organizacja 153 przestrzeni domowej według tradycyj­ ludowych 175 j . angielskim 201 KRONIKA Posiedzenie niew poświęcone J u b i l e u s z o w i Profesora D r a Józefa B u r s z t y — Jasiewicz 203 I Obóz E t n o g r a f i c z n y „Miedniewice 7 7 " — Andrzej L e t n i e u n i w e r s y t e t y n a Węgrzech — Wanda Zbig­ Czapran Stawarz 205 209 �СОДЕРЖАНИЕ СТАТЬИ Герхард К л ё с к а — Мотивы, позиции и ценности и задачи общественных наук . . . Резюме на английском языке Герхард К л ё с к а — Бихевиористская аксиология Чарлса Морриса, ч. I I 39 Резюме на английском языке Барбара В а л е н д о в с к а 9 37 52 — Гаитанский культ воду. Процесс становления системы верований 55 Резюме на английском языке 79 Александр Посерн-Зелиньски —Этнические культуры в плюралистической американ­ ской цивилизации 81 Резюме на английском языке Мария П а р а д о в с к а 99 — Школьные учебники как источник сведений об индейцах Южной Америки в Польше X I X и начала X X вв 101 Резюме 117 на английском языке Антони Кучиньски — Участие поляков в познании Сибири в X V I I в. на фоне древнепольских сведений о народах России ИССЛЕДОВАНИЯ И Анджей Возьняк 119 МАТЕРИАЛЫ — Крестьянские браки в крепостной деревне X V H I в., ч. I I . . . . 153 Барбара К у н и ц к а — Организация домашнего пространства по традиционным народ­ ным представлениям 175 Резюме на английском языке 201 ХРОНИКА Заседание посвященное празднованиюЮбилея Профессора доктораЮзефа Буршты Збигнев Ясевич 203 I Этнографический лагерь „Медневице Летние университеты в Венгрии — 7 7 " — Анджей Ставаж — Ванда Чапран 205 209 �T A B L E OF CONTENTS PAPERS Gerhard К 1o sк a — Motives, A t t i t u d e s , V a l u e s a n d the T a s k s of the S o c i a l Sciences 9 Summary in English Gerhard К Io sк a — 37 Behavioristic Axiology of C h a r l e s M o r r i s , p a r t I I . 39 Summary in English Barbara 52 W a l e n d o w s k a Beliefs in the — T h e H a i t a n C u l t of Voodoo. A S y s t e m of Making 55 Summary in English Aleksander 79 Posern-Zieliński — Ethnic Cultures in the Pluralistic American Civilization 81 Summary in English Maria P a r a d o w s k a 20th Century as 99 — School Textbooks Sources of i n P o l a n d i n the 19th a n d Knowledge about South American early Indians Summary in English Antoni Kuczyński — P o l i s h C o n t r i b u t i o n to the E x p l o r a t i o n of S y b e r i a i n the 17th C e n t u r y as R e f l e c t e d i n O l d of Polish Knowledge the Peoples 119 Woźniak tryside, Barbara of Russia STUDIES AND Andrzej part 101 117 II K u n i c k a — . MATERIALS Peasant Marriages . —• . . i n 18th C e n t u r y S e r f d o m Coun­ ; 153 Organization of Home Space by Traditional Folk t Imagery 175 Summary in English 201 CHRONICLE T h e S e s s i o n i n H o n o u r of Professor T h e 1st E t h n o g r a p h i c a l C a m p Józef B u r s z t a — Zbigniew „Miedniewice 7 7 " — S u m m e r U n i v e r s i t i e s i n H u n g a r y — W a n d a Czapran Andrzej Jasiewicz Stawarz . . . 203 . . 205 209 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7caa0e0efa86793416834fb280b07c35.pdf 2ffcc394a1beeb6aaa383225144ff00d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:957 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:880 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2, s.229-277 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R Е С Е N Z J „Etnografia Polska", t. X X I I Е z. 2 "JOURNAL O F T H E G Y P S Y L O R E SOCIETY" I "ETUDES TSIGANES" I ICH ROLA W BADANIACH NAD CYGANAMI W badaniach nad Cyganami szczególna rola przypada periodykom p o ś w i ę c o ­ nym Cyganom — ich kulturze, historii — i publikującym różnorodne materiały badawcze i wyniki dociekań naukowych. Koniec lat 60-tych i początek 70-tych przynosi dość widoczny rozwój piśmiennictwa poświęconego Cyganom. Powstaje wiele niekiedy krótkotrwałych pisemek w różnych krajach, głównie europejskich. Z ważniejszych w y m i e n i ć warto wydawane od 1965 r. w Hiszpanii pismo „ P o mezia", a od 1971 „Pueblo Gitane", w Portugalii od 1971 „Caravana", w Finlandii w latach 1969-1971 „Zirikli", w Szwecji w latach 1966-1969 „Zigenare", w Holandii od 1971 „Centraal", a od 1974 „Het Viel", w Szwajcarii od 1975 „Scharotl", w R F N „Flamenco" od 1969, a od 1975 Mitteilungen zur Zigeunerkunde", na Węgrzech od 1975 „Rom-Som", we Włoszech od 1964 „Lacio Drom" itd. N a j w i ę c e j jednak tego typu wydawnictw u k a z y w a ł o się we Francji i Wielkiej Brytanii. W latach 1966-1968 wydawano we Francji Romano Pral", od 1973 „Courrier du Comité National d'Entente des Gens du Voyage" towarzystwa misyjne i różne organizacje kościelne również mają kilka pism od 1967 Monde Gitan" od 1960 Vie et Lumiere" od 1963 L a Roulotte" i inne* najważniejsze Etudes T s i ganes", wydawane jest od 1955 г W Wielkiej Brytanii w latach 1969-1972 wyda^vano Romano Drom" od 1973 г Traveller Education"* najstarsze czasopismo "Journal of the Grypsy Lore Society" istnieje od 1888 г Spośród wymienionych cio Drom" • Mo de Gitan"- zwłaszcza dwa nierwsze iako naibardziei naukowa odegrały znaczną rolę w badaniach nad Cyganami I m też chciałbym poświęcić tutaj uwagę. Zupełnie szczególna, prekursorska rola w badaniach nad Cyganami przypada Gypsy Lore Society (GLS) i jej organowi "Journal of the Gypsy Lore Society" ( J G L S ) wydawanym w Edynburgu od momentu powstania G L S . W drugiej po­ łowie X I X w. ukazało się wiele publikacji poświęconych Cyganom — artykułów, pozycji książkowych, a Wielka Brytania w ilości tych publikacji przodowała. Tam zainteresowanie Cyganami i innymi wędrowcami wysp było najsilniejsze i naj­ ż y w s z y oddźwięk znajdowało w piśmiennictwie. Wszystkie pozostałe kraje w su­ mie nie poświęciły w tym czasie tyle uwagi Cyganom, co Brytyjczycy. Dlatego niemal oczywiste jest, że pierwsze systematycznie wydawane pismo w całości po­ święcone problemom z w i ą z a n y m z Cyganami ukazało się w ł a ś n i e tam. Fakt opu­ blikowania pierwszego zeszytu odnotowany został jeszcze w tym samym roku w jednym z naszych wydawnictw naukowych. Tak szybkie zasygnalizowanie tego faktu wynikało stąd że i w Polsce zainteresowanie Cyganami było w ó w c z a s dość żywe Do dzisiaj zresztą poza tą pierwszą wzmianką nie ukazała się w pol­ skiej literaturze żadna recenzja czy omówienie ani jednego z zeszytów J G L S A u ­ torem pierwszej i jedynej notatki zamieszczonej w t I I Wisły" (1888) był Izydor Kopernicki sam interesujący się Cyganami i prowadzący nad nimi badania �230 RECENZJE Nie sposób z racji skąpej ilości miejsca przeznaczonego na recenzje dokonać jakiegoś pełniejszego omówienia J G L S czy „Etudes Tsiganes", chciałbym w i ę c przynajmniej najogólniej poinformować o obu czasopismach. W historii istnienia J G L S były kilkakrotnie momenty przerwy, ale sama kon­ cepcja pisma i jego charakter pozostały nie zmienione. W latach 1888-1892 ukazały się 3 tomy, łącznie 16 zeszytów, zwane dzisiaj D a w n ą Serią (Old Series). W 1907 r. wznowiono wydawanie czasopisma i do 1915 w y s z ł o 9 t o m ó w (4 zeszyty w tomie) tzw. Nowej Serii (New Series). Pierwsza wojna ś w i a t o w a przerwała wydawanie J G L S , wznowiono je dopiero w 1922 r. i do 1973 r. ukazały się 52 tomy (po 4 zeszyty rocznie) — te 52 tomy zwane są Trzecią Serią (Third Series). 12 I 1974 r. zmarła Dora Esther Yates, kobieta, której życie od kilkudzie­ sięciu lat związane było z G L S . Działalność n a u k o w ą rozpoczęła w początkach tego wieku badaniami języka Cyganów walijskich, od 1900 aż do 1945 r. związana była z Uniwersytetem w Liverpool, w 1907 r. została członkiem G L S , w 1932 asysten­ tem sekretarza, a w 3 lata później sekretarzem, którą to funkcję sprawowała do samej śmierci, a więc przez 39 lat; od 1955 r. była także redaktorem J G L S . W ba­ daniach swoich zajmowała się przede wszystkim językiem oraz folklorem Cyga­ n ó w — głównie bajkami i legendami, była też chyba ich n a j w i ę k s z y m znawcą. W dorobku ma wprawdzie tylko dwie publikacje książkowe: A Book oj Gypsy Folk-Tales (1948) i autobiograficzną My Gypsy Days (1953), ale wielką ilość arty­ kułów i notatek zamieszczanych w J G L S . (Jako ciekawostkę można odnotować, że jej artykuł Cyganie w Wielkiej Brytanii ukazał się także po polsku w emigra­ cyjnym „Głosie Anglii", nr 26 [139]: 1947). Do końca życia czynnie działała, jej odejście zamknęło długi i ważny okres istnienia G L S , nic w i ę c dziwnego, że fakt ten zaważył na pracy towarzystwa. Dla towarzystwa b y ł to trudny okres, gdyż kilka miesięcy wcześniej zmarł długoletni członek Komitetu Redakcyjnego Bernard J . Gilliat-Smith, a w listopa­ dzie tego samego roku skarbnik Henry J . Francis, również od wielu lat piastujący tę funkcję. Dopiero rok później, w 1975 г., ukazał się 1 nr I tomu nowej, Czwartej Serii (Fourth Series), a w 1976 nr 2. W tym okresie ukonstytuowały się nowe w ł a ­ dze towarzystwa. Prezydentem pozostał nadal Walter Starkie, wiceprezydentami prof. Ralph Turner i Victor Weybright, sekretarzem C . A. Beresford-Webb, skarb­ nikiem A . Guest, redaktorem David H . Smith, bibliotekarzem Michael Perkin. I znów przez G L S przechodzi śmierć; dołączona do n r - u 2 luźna notka informuje, że zmarł nagle prezydent towarzystwa W. Starkie. Na przestrzeni niewiele ponad roku odeszło czworo ludzi, których nazwiska znaczą bardzo wiele dla rozwoju cyganologii w świecie. Oczywiście nie sposób omawiać w krótkiej notce szerzej treści poszczególnych numerów. Zwrócę u w a g ę jedynie na niektóre artykuły. Każdy zeszyt — zarówno Trzeciej, jak i Czwartej Serii — składa sięz kilku artykułów i zawiera dwa stałe działy: „Przegląd Literatury" oraz „Notatki i Zapytania". Na przestrzeni ostatnich kilku lat, od 1970 r. — do dawniejszych n u m e r ó w nie będę sięgał — w J G L S ukazało s i ę sporo interesujących artykułów. W tomie X L I X : 1970 nr 1-2 znajdujemy omówienie głośnej autobiograficznej książki S. G. Boswella, angielskiego Cygana, The Book of Boswell, dalej zaś The Diaries of George Borrow's Walking Tours (A. M. Frasera) i relację z telewizyjnej dyskusji z 4 V I 1969 na temat Cyganów — Kris Romani oraz interesujący, choć dyskusyjny artykuł On the assimilation of Gypsy population and speech in Cen­ tral Europe (autorem jest H . Arnold). W nr 3-4 z tego samego roku warto w y ­ mienić The Gypsies in Czechoslovakia E . Davidovej oraz W. J . Sanarowa The Si­ berian Gypsies — z ważną częścią historyczną i bibliografią. Tom L : 1971 nr 1-2 zawiera m. in. A. Duirchovej Glimpses of the Rom: excursions in Slovakia i J . P. �RECENZJE JĚ? . 231 . . \Liégeois Tfte C a w - D w I I e r s of Andalusia. W nr 3-4 tegoż tomu najistotniejsza ehýba jest relacja ze ś w i a t o w e g o kongresu poświęconego Cyganom — The World Romani Congress, jaki odbył się w kwietniu 1971 r. w Paryżu. Poprzedni • Firth World Romani Congress — miał miejsce w 1935 r. w Bukareszcie. K o n ­ gres paryski obradował w kilku komisjach: języka, zbrodni wojennych, kultury, . problemów socjalnych, oświaty. W dalszej części tego numeru G. E . Polster w ar­ tykule The Gypsies of Sunnitou (South Chicago) prezentuje ogólne informacje na temat życia i z w y c z a j ó w Cyganów zamieszkujących w Bunniton. Tom L I : 1972 nr 1-2 zawiera z bardziej interesujących A. M. Frasera i F . de Vaux de Foletiera The Gypsy Healer and the King of Scots i najciekawszy chyba Marko and Moso W. Cohna, będący analizą bajek C y g a n ó w z Kanady. W nr 3-4 tegoż tomu n a j ­ ważniejszą część stanowi sprawozdanie ze spotkania komisji społecznej i zbrodni wojennych działającej w ramach paryskiego kongresu. Znaczną częsc nr 1-2 (t. L I I : 1973) wypełnia artykuł G. Hugha Gypsy Caravans przedrukowany z nr 4 tomu X I X : 1940 J G L S . Cygańskie wozy mieszkalne w żadnym kraju me w y s t ę p o w a ł y w takiej różnorodności typów, rozwiązań konstrukcyjnych i zdobniczych jak w Wielkiej Brytami. Artykuł zawiera typologię tych w o z ó w ich opisy wraz z fo­ tografiami. Współcześnie prawie zupełnie nawet w Wielkiej Brytana — wozy zostały wyparte przez standardowe, pozbawione prawie indywidualności przy­ czepy kampingowe. Warto więc było przypomnieć ten w a ż n y element tradycji cy­ gańskiej, wozy konne. Równie interesujący jest artykuł następny tego zeszytu, Gypsy boy on the Western Front, autorem którego jest S. G. Boswell. Są to wspomnienia autora z okresu I wojny światowej i pobytu w brytyjskim korpusie weterynaryjnym. Nr 3-4 tego samego tomu zawiera wsrod kilku drobnych tekstów jeden dłuższy An Analysis of the life style of the travelling people in Ireland, autorstwa E . В. О Toole. Nad całością zeszytu wagą ciążą jednak dwa artykułynekrologi poświęcone życiu i działalności D.^ E . Yates i B . J . Gilliat-Smitha 1 nr I tomu Czwartej Sera jest wyraźną kontynuacją — zarówno układem, jak i treścią — poprzedniej serii. Zawarte są w mm następujące artykuły: Gypsy Justice in America D. Nemetha omawiający system w e w n ę t r z n e j cygańskiej pra­ worządności, instytucję fcnsu i zwyczaj divano, rolę w e w n ę t r z n e j organizacji spo­ łecznej, tzw. vitsy, oraz nowych form organizacji o charakterze ekonomicznym, tzw. kumpanii Gypsy Ше m Shropshire — as it was and as it is to wspom­ nienia J . Locke a, z pochodzenia Cygana. W tym samym numerze zawarta jest rozprawa J . A. Haslera, be Romano des Romamchles d Ameriąue du Sud na te¬ mat języka Cyganów; autor opiera się na materiale zebranym głownie u Cyga­ nów z Kolumbu, D. K e n n c k a Calo Borrowings by an English Romany family (calo to dialekt czy raczej żargon u ż y w a n y przez częsc Cyganów P ó ł w y s p u Ibe­ ryjskiego i Ameryki Płd.). Zeszyt kończy się nekrologiem poświęconym działal­ ności H . J . Francisa. Nr 2 tej serii otwierają dwa artykuły na temat folkloru cygańskiego D. M. Andersena Finnish folk-accounts for the origins of the Gypsies i J . Vekerdiego The Gypsy's Role in the preservation of non-Gypsy folklore, będą­ cy analizą cygańskich ballad i omówieniem śpiewanego folkloru Cyganów na W ę ­ grzech. The Quinquis: Spain's last nomads К. Bonilla porusza problem jednej z mniejszości etnicznych Hiszpanii o niezbyt znanym rodowodzie, analogicznych do Tinkersów i również stanowiących grupę społecznie izolowaną. Znaczną część zeszytu zajmuje The Kalderasha of Montreuil A. Massie'a — jest to analiza języka (głównie słownictwa) jednej z grup Cyganów mieszkających w Paryżu (paryskich Kełderaszów) i porównanie z językiem Kełderaszów amerykańskich. G. Puxon w artykule Roma in Macedonia informuje ogólnie o Cyganach z Macedonii, a z w ł a ­ szcza z Topana (dzielnica Skoplja) oraz działalności Towarzystwa Kulturalnego Phralipe. �232 RECENZJE Przez długi czas J G L S było jedynym czasopismem specjalistycznym p o ś w i ę ­ conym Cyganom, czynione w różnych krajach europejskich próby wydawania in­ nych periodyków zwykle szybko się kończyły. Dopiero rok 1955 stał się kolejną ważną datą w badaniach nad Cyganami, zaczęły się w ó w c z a s u k a z y w a ć wycho­ dzące do dziś. „Études Tsiganes" (ET) organ L'Association des Études Tsiganes (AET) z siedzibą w Paryżu. Czasopismo to pomyślane jest jako kwartalnik o cha­ rakterze naukowym, obejmuje szeroki zakres tematyczny i prowadzi stałe działy: kronikę działalności A E T i E T oraz C N I N (Comité National d'Action et ď l n f o r m a tion sociále pour les „Gens du Voyage" et les Personnes d'origine Nómade) — organizacji, z którą czasopismo współpracuje, informacje o nowościach z litera­ tury cyganologicznej (m. in. regularnie omawiana jest tu treść kolejnych nume­ r ó w J G L S , „Lacio Drom", „Pomezia" itd.), o nagraniach płytowych muzyki cy­ gańskiej, a także rubrykę informacji różnych — krajowych i zagranicznych gdzie rejestrowane są artykuły prasowe, audycje radiowe i telewizyjne, filmy, wystawy fotograficzne, sympozja i kongresy dotyczące problematyki cygańskiej. Od nr-u 3 : 1976 wprowadzono zmiany w układzie pisma podkreślające jego charakter. Obec­ nie E T posiada w i ę c działy: językoznawstwo, historia, socjologia, wypełniające / o k o ł o połowy każdego numeru — pozostała część nie uległa zmianie, jest kontynu­ acją stałych działów informacyjnych. Dyrektorem wydawnictwa i prezydentem towarzystwa jest Alain Guillernou (od końca 1975 г.), poprzednio funkcję tę spra­ w o w a ł przez szereg lat L . Péré-Lahaille-Darré. Sekretarzem generalnym jest Henriettę David, osoba od dawna i bardzo silnie związana z działalnością A E T , jak i z redagowaniem zeszytów E T . H . David kieruje także akcją gromadzenia płytoteki towarzystwa, jest autorką artykułów, wielu recenzji i notatek zamiesz­ czanych w E T . Jak jeszcze do niedawna D. E . Yates dla G L S , jak obecnie Mirella Karpati dla „Lacio Drom" i Centro Studi Zingari, tak dla E T osobą uniwersalną, organizatorem i autorem jest H. David. E T także (jak J G L S ) nie doczekało się do tej pory omówienia w naszej lite­ raturze. Skąpość miejscowa powoduje, że nie jest możliwe poświęcenie tutaj uwagi działalności towarzystwa, nawet pełniejsze o m ó w i e n i e zawartości poszcze­ gólnych zeszytów jest niemożliwe; z konieczności pozostaje ograniczyć się do krót­ kiej informacji, wymienione zostaną jedynie ważniejsze czy bardziej interesu­ jące artykuły z poszczególnych roczników (poczynając od roku 1970). Nr 1 :1970 zawiera dość szerokie opracowanie języka francuskich Cyganów Manuš oraz, co jest istotną częścią zeszytu, indeks treści n u m e r ó w wydanych od początku istnienia E T , tj. od 1955 do 1969 r. W tym samym roku w nr 4 zamiesz­ czony jest bardzo interesujący artykuł M.-P. Dolégo Symbolique de la mort en milieu tsigane; artykuł opracowany na podstawie badań Cyganów alzackich za­ wiera opis rytuałów związanych ze śmiercią, egzystencją pośmiertną, analizę le­ gend, symboliki i kultu śmierci. Nr 1 : 1971 w znacznej części poświęcony jest szkolnictwu i problemowi oświaty dla Cyganów, publikuje wypowiedzi z różnych zjazdów i specjalistycznych spotkań. W nr 4 tegoż roku zwraca u w a g ę artykuł autorstwa P. Join-Lamberta na temat dyskryminacji rasowej Cyganów, poczyna­ jąc od monentu ich pojawienia się w Europie {Discrimanations raciales et tsiga­ nes); rozważania nad dyskryminacją Cyganów w X V - X I X w. stanowią tylko hi­ storyczny w s t ę p do omówienia stosunku do Cyganów w okresie I I wojny świato­ wej i w czasach powojennych, a także dyskryminacyjnych postaw wobec Cyga­ n ó w we Francji roku 1971, wyrażonych zarówno w zarządzeniach państwowych i polityce socjalnej, jak i w stosunku ludzi określanym negatywnym stereotypem w myśleniu o Cyganach. Nr 2-3 : 1972 zawiera analizę systemu pokrewieństwa i zasad zawierania małżeństw u Cyganów północnoamerykańskich i społecznych konsekwencji „ceny małżeństwa", autorem artykułu (Marriage chez les Rom Nord- �RECENZJE i I 1 I I i I 233 X ? -Americains) jest W. Cohn. W nr 4 tegoż roku najważniejszą część stanowi zbiór ^ - ' - d o k u m e n t ó w i a k t ó w p a ń s t w o w y c h odnoszących się do ludzi wędrujących i żyjąeych w przyczepach kempingowych oraz grup izolowanych społecznie, a Cyganie niejednokrotnie na takim właśnie statusie egzystują; dołączone są komentarze ' ~* i wypowiedzi uczonych. Nr 3 :1973 zawiera obszerny historyczny artykuł F . de ' Vaux de Foletiera na temat w ę d r ó w e k Cyganów we Francji w X I X w. (Voyages et migrations des Tsiganes en France, au XIXe siecle) oraz rozważania J . - P . L i é • geois nad instytucją krisu (La Kris), z odwołaniem się do pisarza pochodzenia cy­ gańskiego M. M a x i m o í f a i J . Yoorsa, który sam nie będąc Cyganem przez wiele lat żył wśród nich, oraz do innych opracowań naukowych. W nr 4 tego samego roku znaczną część zeszytu obejmuje relacja z badań S. P. Ruhela wśród noma­ dów Gaduliya Lohar w Indiach — domniemanych przodków Cyganów, oraz infor­ macja na temat badań nad Cyganami w Indiach prowadzonych przez specjalistycz­ ny Indian Institute of Romani Studies w Chandigarh. W nr 1 :1974 najciekawszą część stanowi praca M. Degrenge'a, który przeprowadził analizę haseł, takich jak Bohémiens, Gitan, Tsigane, w wydawnictwach słownikowo-encyklopedycznych; ana­ liza prowadzona była pod kątem stereotypów zawartych w tych hasłach (Stereoty­ pes et dictionaires). W nr 2-3 :1974 J . - P . Liégeois w artykule Le regne de 1'utopie rozważa problem tzw. królów cygańskich, tworzenia różnych ogólnoświatowych .towarzystw cygańskich jako wyrazu pewnych prób prestiżowego awansowania Cyganów — koniecznych niejako postępowań wynikających z ich statusu. N a j w a ż ­ niejszymi artykułami nr 2-3 : 1975 są Le folklore vocal des Tsiganes contemporains — rozważania nad folklorem muzycznym Cyganów Czechosłowacji (autorstwa E . Davidovej i J . Gelnara) i Węgier (J. Vekerdiego i L . Szegó). Część numeru 4 tegoż roku poświęcona jest opiece nad dziećmi i szkolnictwu dzieci cygańskich w niektórych krajach europejskich i w Ameryce Północnej; w tym samym zeszy­ cie znajduje się krótki artykuł A. Bartosza Les Tsiganes dans les Carpates polo­ naises. Nr 3:1976 ukazał się w zmienionym już układzie w e w n ę t r z n y m . Otwiera go (w dziale językoznawstwa) artykuł pochodzącego z Indii lingwisty A. Rao Histoire d'un mulo; Rao studiował w Strasburgu w Instytucie Etnologii i prowadził bada­ nia nad leksyką języka Cyganów francuskich (alzackich Sinti) — artykuł składa się z tekstów w dialekcie cygańskim, tłumaczenia ich na język francuski i komen­ tarza. W. J . Sanarow (dział historii) w artykule Contribution á l'histoire des Tsi­ ganes en URSS przytacza i analizuje odezwę Związku Cyganów do wszystkich Cyganów Z S R R z lat bezpośrednio po rewolucji październikowej w związku z nowymi warunkami politycznymi i postulowaną koniecznością zmiany sposobu życia i włączenia się w ogólny ruch proletariacki. W tym samym dziale znajduje się też. F . de Vaux de Foletiera George Sand et les Bohémiens. Ważną pozycję tego samego zeszytu stanowi projekt D. Passerata dotyczący organizacji szkolnictwa i nauczania dla C y g a n ó w (A! propos de Vobligation scolaire des Tsiganes, za­ mieszczony w dziale socjologii). Nr 4 :1976 rozpoczyna artykuł o pieśniach śpiewa­ nych przez Katię Marcinkiewicz, Cygankę z Litwy, jego autorem jest L . Manuš, Cygan z Rygi pisujący niekiedy w E T . Y . Omori publikuje w dziale historii arty­ kuł Conception de 1'espace de vie chez les Tsiganes — autor dokonuje etnologicznej analizy sposobu życia, zasad nomadyzowania i wynikającego stąd stosunku do przestrzeni Cyganów z grupy Manuš. К. Huttunen zamyka część artykułową Dinamiques^ des groupes culturéis rom en Finlande, gdzie omawia takie przedsię­ wzięcia, jak prace nad słownikiem Cyganów fińskich, utworzenie teatru cygań­ skiego w Helsinkach, działalność folklorystyczną itd. Nr 1-2 : 1977 zawiera w dzia­ le lingwistyki opracowanie pieśni węgierskich Cyganów Cerhari zebranych przez G. Mészárosa, w części historycznej zawarty jest artykuł J . Bertha L'integration �234 RECENZJE des Tsiganes en Austriche, ce qui a été fait dans la commune d'Unterwart, roz­ ważania dotyczą zarówno okresu przedwojennego, jak i czasów współczesnych. W dziale socjologii zamieszczone są dwa artykuły J . Vekerdiego L'idée de Di chez les Tsiganes Vlax, bardzo interesująca próba zanalizowania idei Boga i jej opozycyjnych przeciwieństw (diabła) w oparciu o materiał etnologiczny, analizę lin­ gwistyczną, analizę zakresu poszczególnych pojęć, z próbą odwołania się do Indii i szukania tam wyjaśnienia cygańskich wyobrażeń Boga. H . David i J . Charlemag­ ne omawiają rolę towarzystw pomocy i opieki nad Cyganami (Role des association dans la diffusion des informations de masse par les semaines culturelles tsiganes). cu E T nie mają tak długiej historii jak J G L S , ale oba biuletyny i wydające je towarzystwa położyły ogromne zasługi dla rozwoju wiedzy o Cyganach, badań nad nimi i dla prób walczenia o poprawę sytuacji Cyganów, zachowanie ich kultury i tradycji. Lech Mróz L A C I O DROM, 1974, nr 5-7; 1975 nr 1-6; 1976 nr 1-3 „Lacio Drom", organ włoskiego Centro Studii Zingari, wychodzi w Rzymie j a ­ ko dwumiesięcznik od 1964 r. Przeciętna objętość każdego numeru 50-60 stron. Numery nie posiadają stałego układu treści. Na podstawie przestudiowanych wy­ żej wymienionych roczników czasopisma można sobie wyrobić pogląd na proble­ matykę, charakter i poziom publikowanych tam prac. Przeważającą część za­ mieszczanego materiału stanowią artykuły o charakterze informacyjnym i sprawoz­ dawczym. S ą to więc informacje dotyczące bieżących w y d a r z e ń zachodzących we włoskiej społeczności cygańskiej, informacje o aktualnie ukazujących się zarządze­ niach, przepisach i okólnikach dotyczących C y g a n ó w we Włoszech, a także i n ­ nych, nie dotyczących bezpośrednio Cyganów, ale mogących mieć dla nich pewne znaczenie. Sporą część każdego zeszytu zajmują sprawozdania (czasami jest to peł­ na treść zapisu magnetofonowego) z konferencji, zjazdów, zebrań i sesji nauko­ wych, stowarzyszeń i organizacji cygańskich, a także innych, zajmujących s i ę C y ­ ganami. Bardzo skrupulatnie prowadzony jest dział recenzji. Redakcja stara się prezentować na bieżąco najważniejsze materiały cyganologiczne publikowane na świecie S ą to zarówno recenzje z książek czasopism specjalistycznych w y n i k ó w badań nad Cyganami jak też publikacji dotyczących C y g a n ó w zamieszczanych w prasie niespecjalistycznej. Dotyczy to zarówno opracowań naukowych jak i pu­ blicystycznych i beletrystycznych Najważniejszy materiał cyeanolo§iczny przyno­ szą zamieszczane w każdym prawie numerze artykuły problemowe o charakterze naukowym popularnonaukowym i publicystycznym a także prace o charakterze folklnrvstvóznvrn _ baśnie lesendy itp oraz literackim jak nowele opowiada nia w i e r ^ P Matertalv folk'lorvstvczne i literackie 7 Я т ' р < 3 7 Р 7 Я П Р Ч Я \Tí7 lP7vkll CV gańskim wraz z ich tłumaczeniami na język włoski Mówiąc najogólniej podstawowym problemem, o który zahacza w mniejszym czy w i ę k s z y m stopniu problematyka niemal każdego artykułu, jest trudna sytu­ acja społeczności cygańskiej we Włoszech i innych krajach. Dotyczy to zarówno artykułów o charakterze publicystycznym, jak i mniej licznych materiałów nauko­ wych. Poziom tych ostatnich jest bardzo różny. Mało jest a r t y k u ł ó w dobrze udo­ kumentowanych, zaopatrzonych we w ł a ś c i w ą aparaturę naukową i nie budzących wątpliwości. Recenzję rozpoczynam od nr 7 z 1974 г., gdyż zawiera on spis treści rocz- �235 RECENZJE ników za lata 1964-1974, który oprócz materiałów o charakterze antropologicz­ nym ł socjologicznym podaje następujące grupy tematyczne: Działalność społecz­ na; Zjazdy i zebrania naukowe; Higiena i zdrowie; Ankiety; Wywiady, Ustawy, dekrety, okólniki, propozycje; Językoznawstwo; Literatura, poezja, sztuka; Nekro­ logi; Opera Nomadi; Kościół i Cyganie; Pedagogika, dydaktyka, szkoła; Pielgrzym­ ki; Psychologia; Położenia Cyganów za granicą; Historia; Zagłada Cyganów; Wy­ gnania; Cyganie w literaturze. Szczególną u w a g ę zwraca kilka artykułów, z k t ó ­ rych treścią warto zapoznać polskiego czytelnika. W artykule Gli Zingari di Reggio Calabria: situazione cultúrale e lingüistica (Cyganie z Reggio Kalabria: sytuacja kulturowa i językowa) Giulio Soravia przed­ stawia wyniki badań językoznawczych prowadzonych latem 1972 r. w małej spo­ łeczności cygańskiej na południu W ł o c h . Centro Studi Zingari wybrało tę grupę jako przedmiot szerokich, interdyscyplinarnych badań, których tematem g ł ó w n y m jest: „Cyganie jako mniejszość etniczno-językowa zagrożona przez kulturę domi­ nującą. Badana grupa cygańska mieszka w starych koszarach. Tylko nieliczni z nich pracują. Dawna forma aktywności zarobkowej — hodowla koni i osłów — zupełnie zanikła. O Cyganach tych mówiono, że posługują się wyłącznie dialektem kalabryjskim — w trakcie badań okazało się, że język cygański jest tu jeszcze w użyciu. Autor stwierdził, że grupa posługuje się językiem cygańskim, jeżeli tylko nie ma w pobliżu nie-Cyganów, ale nie znają go już dzieci, szczególnie te, które chodzą do szkoły. Kilkoro dzieci zazdrościło autorowi, ponieważ po kilku dniach m ó w i ł po cygańsku lepiej od nich. 1 W czterech kolejnych numerach rocznika z 1975 r. zamieszczono fragmenty pracy magisterskiej Marii del Carmen Foronda na temat przeobrażeń moralności w grupie n o m a d ó w Sintów, La transformazione del costume morale nel nomadismo sinto opartej na literaturze oraz obserwacjach poczynionych przez autorkę pod­ czas kilkuletniej pracy społecznej wśród Cyganów żyjących na peryferiach Rzymu. Pierwsza część pracy nosi tytuł Sintowie i zawiera historię tej grupy . C y ­ ganie w ł o s c y dzielą się na dwie zasadnicze grupy: Sintów i Romów. Cyganie Rom przebywający obecnie we Włoszech południowych przybyli do Włoch pod koniec ubiegłego stulecia z terenów Serbii, Mołdawii- i Wołoszczyzny. W skład grupy Sintów wchodzą Cyganie słoweńscy zamieszkujący od wielu pokoleń pogranicze Włoch i Jugosławii oraz Cyganie włoscy przebywający we Włoszech północnych i centralnych od kilku w i e k ó w . Sintowie przybyli do Włoch z Węgier, gdzie po­ jawili się pod koniec X I I I w. Pierwsze zarządzenie skierowane przeciw Cyganom ukazało się we Włoszech w 1535 r. na terenie P a ń s t w a Papieskiego. Zabroniono w nim pod groźbą kary pie­ niężnej zatrzymywanie się w jednym miejscu na dłużej niż trzy dni. Podobne oraz nakazujące całkowite opuszczenie danego terytorium zarządzenia ukazują się niedługo potem w Piemoncie, Lombardii, Mediolanie, Bolonii i innych miejsco­ wościach Włoch. K a r y za nieprzestrzeganie ich są coraz sroższe, do kary śmierci włącznie. Autorka wymienia dalej zarządzenia o podobnym charakterze wydane przez Kościół. Dopiero w X I X w. Cyganie mogli swobodnie poruszać się po kraju. Następnie autorka omawia prześladowania Cyganów w okresie I I wojny ś w i a t o w e j . 2 Dalszy ciąg pracy stanowi artykuł noszący tytuł Sintowie-nomadzi we Wło­ szech 8. Autorka nawiązała ścisłe kontakty z 500 Cyganami z włoskiej grupy Sin­ tów, których zajęciem podstawowym jest karuzelnictwo (posiadają karuzele, z k t ó ­ rymi jeżdżą po kraju) oraz z 250 Cyganami ze słoweńskiej grupy S i n t ó w trud- 1 2 3 „Lacio Drom", nr 5-6: 1974, s. 19-20. „LD", nr 4: 1975, s. 22-37. „LD", nr 5: 1975, s. 2-18. �236 RECENZJE niących się handlem końmi, u ż y w a n y m i samochodami oraz zbieraniem i sprze­ dażą złomu, makulatury i szmat. Zwyczaje S i n t ó w słoweńskich i włoskich są bardzo podobne, różniąc się znacznie od z w y c z a j ó w Romów, szczególnie w zakresie z w y c z a j ó w weselnych i po­ grzebowych. Natomiast Sintom i Romom wspólne jest poczucie sprawiedliwości, wierność, szacunek dla życia ludzkiego oraz pamięć o zmarłych. Na podstawie swoich badań autorka ustaliła zasady, którymi Sintowie kierują się w życiu. Hie­ rarchia ich jest następująca: 1. Dbam o siebie i swoje utrzymanie; 2. P o ś w i ę c a m się dla rodziny, ale w zamian za to wymagam, żeby mi byli pomocni; 3. To co mi pozostaje po zaspokojeniu potrzeb moich i mojej rodziny, daję innym z mojej grupy Sintów; 4. Utrzymuję dobre stosunki z innymi nomadami będącymi w po­ bliżu, ale stosunki te muszą być zawsze uzależnione od interesów mojej własnej grupy; 5. Moim obowiązkiem jest wierność, szczerość i gościnność wobec wszy­ stkich, którzy są mi przyjaźni; 6. Wobec gadźów (nie-Cyganów) moje postępowanie będzie uwarunkowane potrzebami i korzyściami, które będę mógł wyciągnąć. Gadźo traktował mnie zawsze jako nieprzyjaciela i dopóki nie okaże się inny, będę musiał nie ufać mu i jego też traktować jako nieprzyjaciela; 7. Można wy­ korzystywać, okradać, oszukiwać itp. nieprzyjaciela za zło, które wyrządza, a także dlatego, że jesteśmy biedni i potrzebujemy pieniędzy. Ale życie człowieka, nawet jeśli jest to nieprzyjaciel, jest zawsze święte, dlatego jeśli zobaczę gadźa — zna­ nego mi albo nie — w śmiertelnym niebezpieczeństwie m u s z ę mu pomóc, nawet gdybym miał narazić się na poważne niebezpieczeństwo. Dla stanowiska Cyganów w stosunku do gadźów autorka znajduje usprawie­ dliwienie opisując współczesną sytuację Cyganów we Włoszech. Mimo formalnego zrównania w prawach Cyganie napotykają ciągle na szykany ze strony władz i nienawiść gadźów. Sytuację ich pogarszają coraz większe trudności w znale­ zieniu odpowiedniego źródła zarobków. Tradycyjny zawód karuzelnika jest teraz mniej opłacalny, handel końmi wobec znikomego zapotrzebowania na konie nie może b y ć źródłem utrzymania, wobec czego dawni koniarze zmuszeni są zająć się zbieraniem i sprzedażą szmat, makulatury i złomu. Niektórzy pośredniczą w sprzedaży samochodów, zajmują się drobnymi naprawami i ich myciem. Jak wynika z sondażu przeprowadzonego przez autorkę, wielu młodych Cyganów chęt­ nie wyuczyłoby się zawodu mechanika. Na przeszkodzie stoi jednak brak nawet podstawowego wykształcenia. Przeciętnie Cyganie kończą naukę na trzeciej kla­ sie szkoły podstawowej. Tak więc tradycyjne sposoby zarobkowania zanikają albo stają się nieopłacalne, a możliwości zdobycia nowego popłatnego zawodu praktycz­ nie nie ma. K ł a m s t w a i wyłudzanie są wg autorki bronią Cyganów w sytuacji szykano­ wania ich, braku akceptacji i prześladowania ze strony społeczeństwa gadźów Jest to ich jedyna forma obrony. Autorka podkreśla, że Cyganie nigdy nie chwy­ tali za broń, nie używali przemocy w obronie w ł a s n y c h interesów — wynika to z ich szacunku dla życia własnego i cudzego. Należy też pamiętać — dodaje au­ torka — że w wielu wypadkach kłamstwa Cyganów są jedyną odpowiedzią na k ł a m s t w a gadźów, a nieuczciwość w interesach spotyka się zarówno u Cyganów, jak i u gadźów. Pisząc o kradzieży i rabunku w mentalności S i n t ó w autorka cytuje, jako cha­ rakterystyczną wypowiedź starej Cyganki: „Ja bym nigdy nie poszła kraść, za barsdo się Boga boję. Chodzę tylko po prośbie i jeśli daleko na polu zobaczę kurę. to biorę ją, żeby zjeść... J a biedna nie mam nic". Kradzież dla zaspokojenia pod­ stawowych potrzeb nie jest kradzieżą i nie jest grzechem, gdyż „w przypadku konieczności wszystko jest wspólne". Zabranie żywności lub innego towaru ze �Recenzje 237 sklepu nie jest nigdy uznawane przez Sintów za kradzież, jeśli tylko nie było pieniędzy na ich kupno, a były niezbędnie potrzebne. Kolejna część pracy jest zatytułowana Stosunki rodzinne i religijne Sintów К Autorka stwierdza, że tradycyjna forma rodziny, w której jedynym autorytetem był ojciec, a żona i dzieci wypełniały tylko jego polecenia, ulega powolnym zmia­ nom. Szczególnie młodzi chłopcy próbują uniezależnić się od władzy rodzicielskiej. Dla młodych kobiet nie jest to jeszcze zupełnie możliwe: w dalszym ciągu pozycja kobiety w rodzinie oparta jest na wzorach kultur wschodnich. Kobiety Sintów nie umieją pisać i czytać, nie posiadają własnych dokumentów, nie uczestniczą w roz­ rywkach razem ze swoimi mężami itd. Obserwuje się powolne zmiany np. cza­ sami są zabierane do kina. Dzieci, szczególnie te najmłodsze otaczane są czułą opieką, a rodzice starają się spełniać ich wszystkie zachcianki. Motywacja takiego stosunku jest następująca: kiedy dorosną, będą miały trudne życie, jak wszyscy Cyganie; szczęśliwe dzieciństwo, w którym niczego nie brakuje, ma być rekompen­ satą przyszłej niedoli. Ludzie starzy otoczeni są szacunkiem i staranną opieką. Żadnemu z Sintów nie przyszłoby do głowy oddać rodziców czy dziadków do do­ mu starców Sintowie włoscy zawierają małżeństwo między 14 a 18 rokiem życia. Prakty­ kowany jest stary zwyczaj ucieczki młodych na kilka dni. Jeżeli po ich powro­ cie rodzice wyrażą zgodę na małżeństwo —- a wypadki przeciwne należą do rzadkości — w ó w c z a s jest to jednoznaczne z zawarciem małżeństwa. Śluby kościel­ ne i cywilne zawierane są stosunkowo rzadko. W 100 osobowej grupie S i n t ó w słoweńskich w 1974 r. 9 m a ł ż e ń s t w miało ślub cywilny i kościelny, 11 ślub za­ warty tylko wg obrządku cygańskiego. Jedno małżeństwo nie zostało przez grupę uznane. Powodem zawarcia ślubu kościelnego i cywilnego było: w 6 przypadkach uzyskanie pomocy od państwa, w jednym zwolnienie od służby wojskowej. W 100-osobowej grupie S i n t ó w włoskich w 1974 r. 6 małżeństw miało ślub cywilny i kościelny 15 ślub zawarty tylko wg obrządku cygańskiego. Przyczyną zawarcia ślubu cywilno-kościelnego było w 4 wypadkach zwolnienie od służby wojskowej. Najczęściej m a ł ż e ń s t w a zawierane są w obrębie grupy — stąd często między bliskimi kuzynami. W badanych grupach zdarzyło się kilka m a ł ż e ń s t w Sintów włoskich z Sintami słoweńskimi, z Cyganami Korokana (muzułmanami) oraz z gadźami. Nie było natomiast małżeństwa z Cyganami Rom. Małżeństwo może zostać anulowane w przypadku bezpłodności. Cudzołóstwo karane dawniej śmier­ cią nie jest dziś surowo osądzane. Rozwody, wg opinii jednej z Cyganek, stały się modne. Autorka próbuje wyjaśnić, skąd wziął się zwyczaj ucieczki młodych, nie istnie­ jący np. u bardziej tradycyjnych Cyganów Rom. Jego początków upatruje w de­ krecie Tametsi wydanym podczas Soboru Trydenckiego, wg którego do zawarcia małżeństwa niezbędne były odpowiednie dokumenty, zapowiedzi, ś w i a d k o w i e itd. Cyganie nie byli w stanie podołać tym wymogom, natomiast pojawienie się u k s i ę ­ dza dwojga młodych, którzy uciekli razem, stawiało kościół w konieczności zalega­ lizowania związku przed Bogiem. Duży fragment poświęca autorka rozważaniom, czy w świetle prawa kościelne­ go małżeństwo zawarte tylko wg obrządku cygańskiego powinno być uznane przez kościół. Ostatnia część pracy zatytułowana jest Praktyki religijne u Sintów*. Wszyscy Sintowie są katolikami. Religijność ich przejawia się głównie w częstym udziale w pielgrzymkach, szczególnie do sanktuariów Maryjnych. Prawie wszyscy Cyga-. * „LD", nr 6: 1975, s. 2-21. „LD", nr 1: 1976, s. 10-19. 5 �238 ¡i jji |! i i nie z grupy S i n t ó w są ochrzczeni. Rzadko natomiast przystępują do innych sakram e n t ó w (por. fragment o ślubach). Do komunii przystępują niemal wyłącznie dzieci i osoby starsze. Brak uczestnictwa dorosłych w sakramentach i mszach bierze się wg autorki z poczucia, że ponieważ żyją nieustannie w grzechu, pójście do kościoła lub przyjęcie komunii byłoby obrazą Boga. W ostatnich latach coraz więcej Sintów nie chrzci dzieci. Powody są dwa: większe wymagania kościoła wobec rodziców chrzestnych oraz przekonanie, że chrzest nie jest sakramentem niezb ę d n y m do zbawienia wiecznego. U młodego pokolenia — na skutek kontaktów z młodzieżą niecygańską daje się zauważyć krytyczny stosunek do spraw re¬ : i ! ' i I I I }| I I ! I ligii. Wspólna grupom Sintów i R o m ó w jest cześć dla zmarłych. Cyganie Rom, zarówno katolicy, jak i muzułmanie, zbierają się po pogrzebach na stypie, która trwa dopóki starcza pieniędzy na zakup jedzenia i picia. Sintowie wyrażają się o tym z dezaprobatą. Stary zwyczaj Sintów — dotąd praktykowany — nakazuje spalenie wozu, w którym mieszkał zmarły, razem z wszystkimi rzeczami należącymi do niego i mieszkańców wozu. Po spaleniu cała grupa przenosi się na nowe miejsce. Od niedawna zdarza się, że w ó z zamiast spalenia zostaje sprzedany. W tym samym roczniku (1975) znajduje się niewielki, lecz ciekawy artykuł Aparny Rao Esempi di atti e di personaggi privilegian fra i Sinti (Przykłady uprzywilejowanych działań i osób u Sintów)*. Autorka prowadziła przez dwa lata badania wśród nadreńskich Sintów. W artykule zajmuje się niektórymi aspektami praktyk kultowych i innych o charakterze transcendentnym oraz problemem auto­ rytetów. Współczesne idee religijne S i n t ó w nadreńskich są połączeniem ich pry­ mitywnych wierzeń z jednej strony oraz Islamu, chrześcijaństwa, praktyk i obyczaj ó w Europy przedchrześcijańskiej z drugiej strony. Autorka omawia uczestnictwo 1 \ I 1 IS ij 1| •jj ił ś! \\ si l' ; },, Г i , j j1i ]('• ; I RECENZJE • Sintów w praktykach kościelnych, ich stosunek do księdza jako przedstawiciela kościoła i religii, uczestnictwo w pielgrzymkach. Oprócz księży autorytetem cieszą się też jasnowidze i interpretatorzy snów. Grattan Puxon w artykule Rom in Macedonia (Romowie w Macedonii)-' omawia działalność cygańskiego towarzystwa kulturalnego Phralipe. Pierwszą oznaką aktywności towarzystwa było utworzenie w 1950 r. zespołu artystycznego, który partycypował w wielu festiwalach krajowych i międzynarodowych. W 1971 r. pow­ stał teatr, „Teatar Roma". Jednym z najpoważniejszych problemów Cyganów j u gosłowiańskich są dążenia do uznania ich za naród (a nie jak dotychczas za grupę etniczną). Pozwoliłoby to m. in. wprowadzić język cygański do szkół w n a j w i ę k ­ szych skupiskach ludności cygańskiej. Autor podaje, że Cyganów R o m ó w jest w Jugosławii przeszło 100 tys., i podkreśla, że mniejsze liczebnie grupy A l b a ń czyków i Turków uzyskały status narodowości. Natomiast porównanie sytuacji dwu mniejszości narodowych w Finlandii: L a pończyków i Cyganów, znajduje się w Artykule Yrjó Qvarnberga La situazione dei Lapponi e ąuella degli Zingari in Finlandia». W Finlandii żyje 4400 Lapończyk ó w i 6000 Cyganów. W porównaniu z Lapończykami sytuacja tych ostatnich jest znacznie trudniejsza. I tak np. istnieją szkoły z j ę z y k i e m lapońskim, gdy nie ma szkół z językiem cygańskim. Duża jest w dalszym ciągu ilość Cyganów analfabet ó w (30% wśród dorosłych mężczyzn). Dzieci zaczynają naukę z rocznym lub dwuletnim opóźnieniem i często nie kończą szkoły podstawowej. Język Cyganów f i ń ­ skich coraz bardziej zanika. Wg badań z 1961 r. 51% Cyganów znało cygański bardzo dobrze, 9*/o dobrze, 29% rozumiało, lecz nie m ó w i ł o po cygańsku, 11% zna- • „LD", nr 1-2: 1975, s. 29-32. „LD", nr 4: 1975, s. 38-41. „LD", nr 5: 1975, s. 19-21. 7 8 �RECENZJE 239 \ ło wyłącznie fiński, a od tego czasu zaszło wiele zmian na niekorzyść tego języka. Zdaniem autora na przywrócenie języka i kultury cygańskiej jest za późno. Po­ dobne zmiany — choć w mniejszym stopniu — zachodzą w języku i kulturze L a ­ pończyków. Bogdana I ' щ > L ' • Pilichowska MONDE G I T A N , wydawnictwo Association Notre-Dame des Gitans w Paryżu, lata 1967-1976 Czasopismo „Monde Gitan" ukazujące się co kwartał począwszy od 1967 r. jest przejawem działalności Towarzystwa Notre-Dame des Gitans. Założone w 1966 r. w Paryżu zgromadziło wokół siebie grono ludzi związanych z Kościołem katolickim, którzy postawili sobie za główny cel obronę interesów Cyganów, a tak­ że tych, którzy dzielą ich sposób życia i napotykają na takie same trudności. Na łamach czasopism ukazują się artykuły świadczące o wszechstronnym i wnikliwym spojrzeniu na problemy świata cygańskiego. Sprawa udzielania pomocy Cyganom jest traktowana jako jedna z naczelnych. Punktem wyjścia zmierzającym do jej rozwiązania według autorów wielu artykułów — jest spowodowanie zmiany stosunku społeczeństwa francuskiego do Cyganów, a także wykorzenienie mocno tkwiących w społeczeństwie stereotypów. Celem „Monde Gitan" jest stwo­ rzenie możliwości poznania prawdziwego życia Cyganów. Hasło przez to czaso­ pismo rzucone „Żeby lepiej poznać Cyganów" realizowane jest wszechstronnie nie tylko przez omawianie ich dzisiejszych problemów i przedstawienie w miarę pełnego obrazu ich życia, ale także przez przypomnienie ich historii od przybycia do Europy aż po czasy współczesne „Monde Gitan" zamieszcza informacje dotyczące różnych grup cygańskich na terenie Francji, takich jak: Manouches, Gitans, Rom, Sinti, Yéniches. Często przedstawiciele czasopisma odwiedzają ich osiedla, w których Cyganie zatrzymali się na okres zimy. W większości w y p a d k ó w osiedla te umieszczane są z dala od nowoczesnych dzielnic, Cyganie mieszkają tam zazwyczaj w barakach, w starych wozach bez wody i światła. Złe warunki sanitarne panują również w miejscach, gdzie organizowane są postoje dla wędrujących Cyganów. W ostat­ nim okresie miejsc do takich celów jest coraz mniej, a każde zatrzymanie się na terenie nie m a j ą c y m takiego przeznaczenia jest karalne. W „Monde Gitan" uka­ zuje się wiele relacji świadczących o rzeczywistej sytuacji w osiedlach i miejscach postoju. Ma to na celu zaapelowanie do władz, by zajęły się rozstrzygnięciem tej sprawy, a także w p ł y n ę c i e na zmianę stosunku do Cyganów mieszkańców sąsia­ dujących z ich osiedlami. W czasopiśmie tym usiłuje się wyjaśnić przyczyny odmienności Cyganów, jed­ nego ze źródeł pogłębiającego się dystansu etnicznego. Mentalność Cyganów w znacznym stopniu związana z instynktem koczowniczym, kształtuje w określo­ ny sposób ich osobowość, która nie jest respektowana przez większość gadźów. Jak żyć w świecie współczesnym pozostając Cyganem to problem bardzo trudny. Cyganie dostrzegają, że są odrzucani przez społeczeństwo, w którym żyją. Ich oso­ biste doświadczenia powodują, że trudno im jest nawiązać kontakt z gadźami, oprócz barier nieufności utrudniają im to jeszcze bariery językowe. Ich potoczny język, którym się posługują w rozmowie z gadźami, jest połączeniem dialektu cy­ gańskiego z językiem francuskim i często przez to staje się niezrozumiały dla gadźów. Liczne artykuły publikowane w „Monde Gitan" dowodzą krzywdzącego poste¬ �240 RECENZJE powania gadźów wobec Cyganów, gdyż właśnie od gadźów w dużej mierze zależy, że problem dystansu etnicznego jest nadal aktualny, co więcej będzie istniał do­ póty dopóki Cyganie przez społeczeństwo, które ich otacza, nie będą traktowani jak normalni ludzie. Jedynie wytworzenie większego zrozumienia między światem gadźów a Cyganami może wpłynąć na poprawę istniejącej sytuacji. Tego trudnego zadania podjął się „Monde Gitan" popularyzując różnego rodzaju akcje propagandowe, organizowane na terenie całej Francji, podczas których przedstawiciele czasopisma zaznajamiają społeczeństwo z problemami świata cygańskiego. Dzięki inicjatywie czasopisma organizowane są wystawy w y r o b ó w rzemieślniczych produkowanych przez Cyganów, ma to na celu stworzenie płaszczyzny porozumienia między Cyganami a resztą społeczeństwa. Dość dużo uwagi w „Monde Gitan" poświęca się problemom szkolnictwa i oświaty, które nastręczają wiele trudności — nieregularność uczęszczania do szkoły, niemożność nadążania za programem, m i ę dzy innymi wskutek zbyt małego zasobu słów. W normalnych warunkach szkol­ nych nauczyciel nie jest w stanie otoczyć tych dzieci dodatkową opieką, nie może również dopuścić do tego, by obecność ich obniżała poziom nauczania. „Monde Gitan" postuluje wręcz zorganizowanie specjalnych szkół, w których dzieci c y g a ń ­ skie nie czułyby się obco. Wiele artykułów ukazujących się w „Monde Gitan" informuje nas o proble­ mach, z jakimi Cyganie borykają się na co dzień, jednym z nich jest sprawa za­ pewnienia egzystencji rodzinie. Źródłem ich utrzymania jest oprócz zajęć z w i ą ­ zanych z handlem tekstyliami i złomem, pobielanie kotłów, także — rzadziej — wikliniarstwo. Zawodem uprawianym przez kobiety, który dość szeroko został o m ó ­ wiony w kilku artykułach, jest wróżenie, u Rom określane terminem drabarimos, u Manouchów durkreben albo la bonne aventure. Zawód ten wytwarza atmosferę tajemniczości w o k ó ł Cyganów, w rzeczywistości zaś na ogół jest koniecznością, zapewnia utrzymanie wielu rodzinom cygańskim. Istnieje moc przeszkód, które utrudniają Cyganom uprawianie zawodów stałych, do nich należą m. in. przyzwyczajęnia, obciążenia środowiskowe i dlatego kobietom cygańskim obarczonym obowiązkiem utrzymania rodziny nie pozostaje nic innego, jak wróżyć. Wróżenie jest pewnego rodzaju kontaktem z gadźami, jest tym momentem, kiedy górują nad nimi, a więc swoistym rewanżem za powszechne dość niezrozumienie. W „Monde Gitan" publikowane są listy Cyganów, z których dowiadujemy się, ile kłopotów nastręczają im carnet anthropométrique, pełniąc rolę przepustek, które należy stemplować przy każdym postoju. Częste niedopatrzenia administracyjne przy załatwianiu formalności z tym związanych stają się źródłem wielu kar. Poza rolą przepustek, jaką pełnią, carnet anthropométrique są również dowodem tożsamości, w którym znajdują się nawet odciski palców. „Monde Gitan" ustosunkowuje się krytycznie do prawa z 1912 r. narzucającego Cyganom obowiązek posiadania książeczek. Wobec konsekwencji, jakie to prawo spowodowało we w s p ó ł czesnym życiu Cyganów, „Monde Gitan" uważa je za przejaw jawnej dyskryminacji. Dzięki licznym interwencjom Towarzystwa Notre-Dame des Gitans projekt zniesienia tego prawa został przedłożony na Zgromadzeniu Narodowym i zatwierdzony ustawą z dnia 3 I 1969 г., nie położyło to jednak kresu niesprawiedliwości wobec nomadów, o czym informują liczne artykuły. Ustawa była pierwszym krokiem zmierzającym do przemian, ale krokiem, który nie rozwiązuje wszystkich problemów, zresztą sama jej realizacja nastręcza wiele trudności. Przyszłość Cyganów stanowi również przedmiot zainteresowań „Monde Gitan", wiele artykułów atakuje politykę zmierzającą do osiedlenia ich za wszelką cenę oraz zaasymilowania we współczesnym społeczeństwie francuskim. Los Cyganów w dużej mierze zależy bowiem od społeczeństwa, w k t ó r y m żyją, i jedynie zaak­ ceptowanie ich przez nie, stosunek bardziej tolerancyjny, może być podstawą pozy- j \ '• ? I { j ] f | | § | 1 | j j [ | 1 I S | I I i 1 j | ¡ S j 1 | I �KECENZJE 241 tywnych przemian. W dużym stopniu naszą wiedzę na temat życia Cyganów po¬ głębiają: opisy obrzędów, z w y c z a j ó w związanych z narodzinami, z zawieraniem małżeństw, ze śmiercią, pokazane na przykładzie różnych grup świadczą o bogac­ twie kultury cygańskiej. Zamieszczane są też wywiady z przedstawicielami repre­ zentującymi świat Cyganów, a w i ę c z zespołami cygańskimi, piosenkarzami. Dużo miejsca zajmują publikacje na temat praktyk religijnych Cyganów, wynika to z charakteru czasopisma. Wiele m ó w i się o pielgrzymkach do miejsc kultu re­ ligijnego i o ich integrującym charakterze. Zamieszcza się informacje o wszystkich największych pielgrzymkach cygańskich na terenie Francji, zaopatrzone w mapy z wykreślonymi trasami. „Monde Gitan" porusza nie tylko problemy cygańskie charakterystyczne dla środowiska francuskiego. W rubryce Wiadomości z podróży publikowane są spra­ wozdania z wizyt przedstawicieli redakcji u Cyganów żyjących w różnych zakąt­ kach świata. Dają nam one możliwości porównania, świadczą, że niezależnie od sytuacji politycznej czy społecznej danego kraju, niezależnie od pewnych różnic kulturowych grup cygańskich istnieją problemy wspólne dla całego świata cygań­ skiego. W w ę d r ó w k a c h swoich przedstawiciele „Monde Gitan" dotarli również do Polski, o spotkaniach z polskimi Cyganami i ludźmi, którzy się nimi zajmują, m i ę - ' dzy innymi Ficowskim, czytamy w jednym z numerów. W rubryce zarezerwowanej przez w y d a w c ó w czasopisma dla Towarzystwa Notre-Dame des Gitans zamieszczane są informacje o działalności Towarzystwa, sprawozdania z różnego rodzaju posiedzeń, na których poruszane są sprawy cy­ gańskie, rezultaty różnych ankiet przeprowadzanych wśród ludności niecygańskiej o Cyganach, a także informacje o ostatnio wydawanych pozycjach książkowych na temat Cyganów. Stałe rubryki czasopisma to także Echo z wszystkich stron, Wspomnienia, Świadectwa, Rzeczy widziane, Dokumenty, Wytyczne. „Monde Gitan" jest jednym z czasopism wydawanych na terenie Europy, które całkowicie stoi po stronie Cyganów. W czasach, kiedy problemy dystansu etnicznego w y d a w a ł o b y się nie powinny istnieć, izolowanie pewnych grup mniej­ szościowych, w tym przypadku' Cyganów, jest nadal zjawiskiem dość powszechnym. „Monde Gitan" przez przybliżenie ich problemów i zapoznanie czytelników z ich życiem dąży do zatarcia tego dystansu. Bożena Szymborska SCHAROTL. D I E ZEITUNG DES FAHRENDEN V O L K E S IN D E R SCHWEIZ. Bern, nr 1-9: 1975-1976 Czasopismo to jest organem Koła Przyjaciół Koczowników, które powstało nie­ dawno w Szwajcarii. P o c z ą t k o w o nosiło ono n a z w ę Związku Opieki nad Noma­ dami, zmieniono ją zaś na obecną, ponieważ, jak czytamy w 3 numerze, nazbyt przypominała współczesną sytuację nomadów europejskich, dyskryminowanych i stopniowo zatracających swoją odrębność. W skład komitetu redakcyjnego oprócz badaczy zajmujących się problemami europejskich koczowników wchodzą także przedstawiciele samych nomadów. Czasopismo wychodzi 6 razy w roku. Początkowo „Scharotl" miało format ze­ szytu w twardej oprawie, a od numeru 5 przyjęło formę gazety. Każdy numer zawiera pewne stałe pozycje. Na pierwszej stronie zamieszczony jest list do czy­ telników podpisany przez redaktora, gdzie znajduje się krótka informacja o tre­ ści numeru i g ł ó w n y m problemie, któremu jest on poświęcony. Inna stała pozycja to „wiadomości" zawierające bieżące informacje o problemach koczowników i dzia16 — Etnografia Polska t. X X I I ii �242 RECENZJE łalności organizacji, której „Scharotl" jest organem. Również stałą część stanowią listy czytelników zawierające różnorodną tematykę. Stałą pozycją jest też prezen­ tacja działaczy Koła Przyjaciół Koczowników nosząca tytuł „Scharotl przedsta­ wia". „Scharotl" jest czasopismem w całości p o ś w i ę c o n y m koczownikom żyjącym na terenie Szwajcarii, a także innym koczownikom europejskim, szczególnie zaś grupie noszącej n a z w ę Jenisch. Grupa ta w przeszłości w ę d r o w a ł a prawie po całej Europie, obecnie zaś terenem jej w ę d r ó w e k jest prawie w y ł ą c z n i e Szwajcaria. Razem z tzw. „prawdziwymi Cyganami" Jenische należeli do wielkiej rodziny no­ madów, z której obecnie pozostały tylko niewielkie grupy. W krajach zachodnich potocznie wszystkich k o c z o w n i k ó w określa się często mianem Cyganów, zapomi­ nając, że „prawdziwi" Cyganie to jedynie mała część n o m a d ó w europejskich i że obok nich jest wiele innych grup wędrownych. Istnieją dwie teorie odnośnie do pochodzenia Jeniscnów. Pierwsza z nich re­ prezentowana przez większość badaczy przyjmuje, że Jenische i pokrewne im grupy powstały z pewnych luźnych e l e m e n t ó w ludności osiadłej. Druga hipoteza zaś przyjmuje, że Jenische to odłam tzw. „prawdziwych" Cyganów. Obecnie sta­ nowią oni społeczność złożoną z wędrujących we wspólnocie rodzinnej grup, posia­ dają własny język i kulturę. Jest ich coraz mniej, a dyskryminujące zarządzenia władz powodują stopniowy zanik ich odrębności kulturowej i koczowniczego trybu życia. „Scharotl" jako organ organizacji opiekującej się Jenischami i w ogóle ko­ czownikami, najwięcej miejsca poświęca walce o ich prawa, nie tylko w Szwaj­ carii, ale i w całej Europie. Stąd często na łamach pisma pojawiają się skierowane do władz rezolucje zawierające propozycje przepisów mających zapewnić koczowni­ kom prawo do prowadzenia dawnego, w ę d r o w n e g o życia i ochraniających ich przed dyskryminacją. W jednej z rezolucji czytamy: „Winny b y ć poczynione w ramach ustawodawstwa poszczególnych państw wszelkie konieczne kroki, aby udaremnić każdy sposób dyskryminacji narodów koczujących" (nr 5). Kampanii o prawa koczowników służy też drukowana na łamach „Scharotl" obszerna korespondencja z czytelnikami wypowiadającymi się na temat n o m a d ó w z jednej strony, a listy samych koczowników zawierające informacje o drastycz­ nych nieraz przykładach dyskryminowania ich, z drugiej strony. Wśród wypowie­ dzi czytelników o Cyganach czytamy m. in. „Cygan jest człowiekiem jak każdy inny [...]. Naturalnie bywają też i źli Cyganie, ale między jakim narodem nie znaj­ dą się tacy?" „Cygańskie życie jest twarde, ale piękne. Powinno się pozwolić każ­ demu żyć jego życiem". „Zawsze byłem serdecznie przyjmowany przez Cyganów. Serdeczne dzięki za tę gościnność". Jako jedną z metod zwalczania uprzedzeń ludności osiadłej do koczowników „Scharotl" przyjęła dokładną informację o ich historii, życiu i kulturze, co ma na celu przedstawienie rzeczywistego obrazu nomadów, tak różnego od ustalonego nie­ mal od w i e k ó w sądu o nich, jako kuglarzach, szarlatanach i złodziejach. Te infor­ macje mają na łamach pisma dwojaki charakter. Są to artykuły pisane przez ba­ daczy zajmujących się nomadami, zawierające rozważania o ich kulturze, języku i historii, a także teksty foklorystyczne i relacje o różnych dziedzinach życia nadsyłane do „Scharotl" przez samych nomadów. W liście do czytelników w nr 3 czytamy: „Rozmawiajmy przede wszystkim z samymi Jenischami. Przekażą oni nam takie informacje i wrażenia, jakich nigdy nie dostarczy nawet najlepszy ba­ dacz. Jest to najlepsza metoda informacji". T a korespondencja drukowana w wer­ sji oryginalnej, w dialekcie, jest cennym materiałem źródłowym dotyczącym kultury koczowników. W celu lepszego zaznajomienia społeczeństwa z tą kulturą „Scharotl" wysuwa też inną propozycję. Między innymi proponuje, aby dzieci osiadłej ludno- �243 RECENZJE íci oczywiście za opłatą, mogły spędzać wakacje u koczowników, a dzieci z tabo­ rów, wakacje we wsiach i miastach. Postuluje się też organizowanie wieczorów kultury cygańskiej, gdzie prezentowany byłby foklor słowny, muzyczny i taneczny, a także gdzie o d b y w a ł y b y się pokazy wykonywania w y r o b ó w rzemieślniczych. Je­ den z korespondentów w y s u n ą ł zaś propozycję, aby Cyganów zapraszać do szkół z prelekcjami o ich życiu i kulturze albo żeby po prostu opowiadali dzieciom cy­ gańskie bajki. Sporo miejsca w czasopiśmie zajmuje część informacyjna. Są to informacje dla koczowników zawierające m. in. ostrzeżenia z podaniem nazw miejscowości czy kantonów, gdzie przepisy przeciw nomadom są szczególnie ostre, a także dane o miejscowościach, gdzie biwakowanie, jest dozwolone. Znajdują się tam także prze­ pisy dotyczące koczowników i informacje o ich prawach, których mogą na podsta­ wie tych przepisów dochodzić. Teksty uzupełnione są materiałem fotograficznym. Są to głównie fotografie dotyczące mieszkań, zajęć, a także folkloru nomadów, a ponadto zdjęcia działaczy Związku i „Scharotl", często będące uzupełnieniem życiorysu drukowanego w stałej rubryce pt. „Scharotl przedstawia". Urszula MITTEILUNGEN ZUR ZIGEUNERKUNDE, Janicka-Krzywda nr 1-4 (1975-1976) Meinz Ukazujący się ostatnio w Republice Federalnej Niemiec periodyk („Komunikaty z Cyganoznawstwa"), redagowany zasadniczo w języku niemieckim, poświęcony jest w całości współczesnym zagadnieniom cyganoznawczym. Pismo jest wydawane w postaci 16-stronicowych zeszytów formatu A5. Tekst pisany na maszynie i po­ wielony metodą zbliżoną do kserografii, ilustrowany jest fotografiami. Dotychcza­ sowa liczba nakładu pojedynczego zeszytu nie przekracza 500 egz. Charakter omawianej publikacji, jej program merytoryczny, zasygnalizował wy­ dawca (Michael D. Reinhard) artykułem w s t ę p n y m pt. Zaproszenie do współpracy, ogłoszonym w numerze pierwszym. Zgodnie z intencjami autora ma to być przede wszystkim organ koordynujący działalność ludzi stykających się w swej pracy z różnorodną problematyką egzystencji i kultury Cyganów. W związku z powyższym jest tu więc miejsce zarówno na informacje uzyskiwane ną podstawie doświadczeń praktyki pracy społecznej, jak i na rozważania teoretyczno-naukowe, recenzje ksią­ żek i nagrań d ź w i ę k o w y c h oraz różnych innych spraw bieżących. Jednocześnie, w e d ł u g założeń autora artykułu wstępnego, ma to być wydawni­ ctwo pobudzające do dyskusji, w której główną rolę spełniałyby wypowiedzi samych Cyganów. Omawiane wydawnictwo ma być bowiem dla nich miejscem i okazją do prezentacji w ł a s n y c h poglądów i wyobrażeń. Zgodnie z tymi założeniami w dotychczasowych 4 numerach ukazały się arty­ kuły "poświęcone cygańskiej kulturze duchowej (zagadnienia dotyczące języka — bajki, pieśni, przysłowia, wierzenia i obrzędy religijne), zagadnieniom społecznym (współczesna sytuacja C y g a n ó w w R F N — sprawozdanie z seminarium poświęco­ nego pracy o ś w i a t o w o - w y c h o w a w c z e j wśród Cyganów w RFN). Poza tym zeszyty zawierają omówienie aktualności wydawniczych oraz obszerne informacje doty­ czące czasopism i stowarzyszeń mających związek z kulturą cygańską. W dotychczas wydanych 4 numerach, omawiana problematyka przedstawia się następująco: — poza wspomnianym artykułem w s t ę p n y m , numer 1 zawiera przykłady z litera­ tury cygańskiej, np. pieśń Lovarów (tekst w języku cygańskim i tłumaczenie w j ę ­ zyku niemieckim P. Meissnera), kilkadziesiąt przysłów cygańskich w oryginale ' �244 RECENZJE i tłumaczeniu niemieckim, jako wybór z obszernego zbioru opracowanego przez Ch. Junga. Znajduje się tu również dłuższe o m ó w i e n i e krytyczne D. Reinharda odnośnie do tekstów cygańskich w dialekcie Calo, zamieszczonych w książce Jose¬ -Carlos de Lunas, Gitanos de la Bética; — aktualną sytuację społeczną Cyganów w R F N naświetla w nr 2 socjologiczne opracowanie Ingi Sudbrack. W numerze tym znalazła się również rozprawka ling­ wistyczna na temat w p ł y w ó w języka węgierskiego i chorwackiego na język c y g a ń ­ ski, poparta oryginalnym tekstem bajki „O biednym Cyganie i diable" wraz z tłu­ maczeniem w języku niemieckim, autorstwa M. Heinschinka i P. Meissnera. Godny uwagi jest również obszerny list R. Martina, w k t ó r y m autor prosi o informacje do swojej pracy naukowej pod roboczym tytułem Cyganie w Niemczech. Bada­ nie, z punktu widzenia geografii, sposobów zachowania marginalnej QTupy spo¬ łecznej, uzależnionych od wpływów przestrzennych; — niektóre cygańskie wierzenia religijne i zwyczaje z w i ą z a n e ze ś w i a t e m nadprzy­ rodzonym prezentuje w nr 3/4 obszerny artykuł Roberta Garback, opublikowany w języku angielskim. Zagadnienia językoznawcze porusza P. Meissner na przykła­ dzie listu Lovara węgierskiego pochodzenia, zamieszkałego w Austrii. „Praca społeczna z Cyganami" — to temat seminarium urządzonego we F r a n k ­ furcie w dniach 9-11 V I 76 r. przez Niemieckie Stowarzyszenie Opieki Publicznej i Prywatnej. Impreza finansowana przez federalne ministerstwo zdrowia, rodziny i młodzieży, miała na celu rozpatrzenie specyficznej problematyki społecznej doty­ czącej ludności cygańskiej w R F N . Chodziło o system kompleksowej oświaty, pra­ cy, zabezpieczenia społecznego oraz wypracowania podstaw i metod społecznego postępowania wobec Cyganów. O wynikach tego spotkania informuje artykuł Her­ manna Arnolda. Znalazł się tu również komunikat o zrealizowanym przez S. Sobeck słuchowi­ sku s ł o w n o - m u z y c z n y m na temat kultury Cyganów, interesującym uzupełnieniem tego dźwięko-montażu są kolorowe fotogramy z życia Cyganów wędrownych. Andrzej I A N F . H A N C O C K . Romance „Roma", vol. 2, No. 1 1976 ||! vs. Realism: Popular Notions of the Leo Gypsy, Od dwóch lat wydawany jest w Indiach półrocznik „Roma" poświęcony Cyga­ nom, ich życiu, językowi i kulturze. W y d a w c ą jest Instytut Studiów nad Cyganami w Chandigarh. Pierwszy numer zawiera tylko jeden artykuł — lana F . Hancocka. Z uwagi na temat, wydaje się, że warto jest omówić jego treść. Praca poświęcona jest analizie tzw. mitu cygańskiego i bazującej na tym mi­ cie fascynacji Cyganami, które to problemy autor omawia na przykładzie S t a n ó w Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii. Interesuje go przede wszystkim funkcjonujący w obu tych społeczeństwach stereotyp Cygana, jego pochodzenie i w p ł y w na część młodzieży anglosaskiej. To właśnie młodzież, a przede wszystkim samotne dziew­ częta w wieku od 16 do 26 lat starają się poprzez różne organizacje cygańskie, takie jak Komitia Lumiaki Romani w U S A i Kanadzie, Institute of Contemporary Romani Research and Documentation w Londynie, Romani School w Richmond, nawiązać kontakt z Cyganami deklarując swoje zainteresowanie nimi i chęć prowa­ dzenia podobnego trybu życia. (Co prawda w odniesieniu do wymienionych trzech organizacji autor powołuje się tylko na 43 listy nadesłane w latach 1969-1975, ale inne przytaczane przez niego w tekście przykłady zdają się świadczyć o pow­ szechności opisywanego zjawiska.) �RECENZJE 245 Fascynacja Cyganami i ich życiem ma zdaniem Hancocka swe źródła w pow­ szechnej nieznajomości podstawowych wartości kultury cygańskiej lub też w ich „uromantycznianiu" rozpowszechnianym przez środki masowego przekazu. W lite­ raturze popularnej napotyka się nieporozumienia już przy próbie zdefiniowania, kto to są Cyganie. W Wielkiej Brytanii stosuje się przy wyróżnianiu Cyganów kryte­ rium zawodowe raczej niż rasowe, odmawiając tym spośród nich, którzy prowadzą osiadły tryb życia, odrębności etnicznej. W Stanach Zjednoczonych słowo Cygan — pisane z małej litery — u ż y w a n e jest w popularnej literaturze jako synonim w ł ó ­ częgi i złodzieja, a za mniejszość etniczną uznano Cyganów oficalnie dopiero w 1972 r. Sami Cyganie mają wyraźne poczucie własnej odrębności, aczkolwiek między ich poszczególnymi grupami mogą występować duże różnice językowe czy kulturowo. Zwykle mimo obcych domieszek genetycznych o uznaniu danej rodziny za cygańską decyduje jej „sposób życia oparty na tradycjach danej grupy i nie­ przerwane przekazywanie z pokolenia na pokolenie języka romani" (s. 8). Od za­ sady tej istnieją jednak odstępstwa gdyż Cyganie uznają za swoich" członków grup które zachowały język lecz porzuciły tradycyjne wierzenia i zwyczaje (np Johns i Palmers w Illinois) lub też zachowały część dziedzictwa kulturowego od­ rzucając język (Alabama-Missisipi Ludari) Oprócz tych grup w y m i e n i ć można osoby pochodzenia cygańskiego które chociaż nie były wychowywane w tradycji własnej grupy etnicznej decydują się jednak do niej powrócić i są przez nią akceptowane W wielu popularnych pracach można się obecnie spotkać z p o r ó w n y w a n i e m uprzedzeń panujących w X I X w. w Stanach Zjednoczonych wobec afro-amerykańskich n i e w o l n i k ó w do uprzedzeń antycygańskich w Europie. Przypisywano im po­ dobny stosunek do świata (a zwłaszcza do przyrody), a przede wszystkim stosowa­ no wobec nich podobne metody eksploatacji. Niewolnictwo Cyganów ustanowiono w Europie w 1480 r. i było ono rozpowszechnione głównie w Rumunii i na W ę ­ grzech. W innych krajach dążono raczej do ich eksterminacji niż zniewolenia (w X V I I w. wieszano w Czechach każdego Cygana, który przekroczył granice, a w czasach nam bliższych w obozach koncentracyjnych wymordowano około pół miliona „rassenverfolgte Zigeuner"). Tortury i bezprawie stosowano także wobec Cyganów sprowadzanych w X V I i X V I I w. do Ameryki (w 1580 r. Hiszpanie przy­ wieźli ich na Karaiby, w 1591 r. Portugalczycy do Brazylii, w 1600 r. Francuzi do Luizjany a Anglicy w 1655 г na Barbados i Jamajkę, w 1695 r. zaś do Wirginii). Jak stwierdza autor pracy, wiedza o tych stronach cygańskiego życia nie jest zbyt rozpowszechniona wśród młodych ludzi deklarujących swoje cvganskie pochodzenie i chęć życia w społeczności cygańskiej Dr Andrei Sinic profesor antropologii na uniwersytecie w Los Angeles stwier­ dza, że nie tylko Cyganie, lecz także mniejszość serbska, grecka i bułgarska w K a ­ lifornii otoczone są przez ludzi, którzy poszukują wśród nich drogi własnej iden­ tyfikacji etnicznej i kulturowej. Serbowie i Chorwaci nazywają ich fureshti (z włoskiego forestieri — obcy) lub chuvari („Amerykanie" z angielskiego chew — „ludzie, którzy żują gumę"); Cyganie natomiast mówią o nich ъиуиггаЛ Jakie przyczyny powodują to dążenie do integracji z pewnymi grupami mniej­ szościowymi i dlaczego właśnie Cyganie są najatrakcyjniejszą z tych grup? Na to pytanie autor artykułu nie daje jednoznacznej odpowiedzi, przytacza jednak szereg hipotez wysuwanych przez innych naukowców. Diamond Nick Dimas uważa na przykład, że przyczyną narodzin „mitu cygańskiego" w społeczeństwie a m e r y k a ń - 1 Przypuszczam, że autor myli się i niewłaściwie tłumaczy znaczenie określe­ nia chuvari; sądzę, że pochodzi ono od serbskochorwackiego słowa čuvari — stróże, strażnicy. fi �246 RECENZJE skim jest panujący w nim obecnie ogólny „głód mitu", Któ.y powoduje, że młodzi ludzie nie mając innej wiedzy o Cyganach niż zafałszowany obraz ich romantycz­ nego, w ę d r o w n e g o życia stają się „Cyganofilami", przy czym bycie Cyganem jest dla nich po prostu spełnieniem własnych marzeń o swobodzie. Talmy Givon szuka źródeł zainteresowania Cyganami w zjawisku dewaluowa­ nia się podstawowych wartości głównego nurtu kultury euro-amerykańskiej. W tej sytuacji następuje zarówno dezintegracja grup, jak i osobowości poszczególnych jednostek, dla których „mit cygański" staje- się ucieczką od rzeczywistości, nawet jeśli zdają sobie sprawę z jego fałszywości. Janet Tompkins uważa, że dziewczęta wędrujące za taborami i doszukujące .się w swoich genealogiach cygańskich przodków postępują tak, by zaspokoić swoje marżenia o księciu z bajki. Na podstawie dostępnych źródeł wiedzy mogły bowiem stworzyć sobie obraz Cygana-włóczęgi i złodzieja co prawda, ale królewskiego włóczęgi, a magia królewskości, zdaniem autorki, silnie działa na młode Amery­ kanki wychowane na Kopciuszku czy Śpiącej Królewnie. Z przytoczonych powyżej opinii jasno wynika, że „mit cygański" zaspokaja pewne konkretne potrzeby socjo-psychologiczne bardziej romantycznych członków społeczeństwa brytyjskiego i amerykańskiego. I . Hancocka nie interesuje, jakie wartości przypisywane kulturze cygańskiej najbardziej odpowiadają tym potrze­ bom, czyli — innymi słowy — czego poszukują w tym micie zagubione we w ł a ­ snym społeczeństwie, wyalienowane jednostki. Zastanawia się on raczej nad tym, jakie są źródła wiedzy przeciętnego Amerykanina czy Anglika o Cyganach i co powoduje taki a nie inny kształt „mitu cygańskiego". Wielu A m e r y k a n ó w nie spotkało się nigdy w życiu z Cyganami, i często wątpi nawet w ich przebywanie w Ameryce, a całą w i e d z ę o ich życiu czerpie z prasy i licznych popularnych publikacji. Gypsy Bibligraphy Blacka podaje tylko do 1914 r. 133 ballady, 199 sztuk, 351 opowiadań i 252 poematy o Cyganach, a od tej pory liczba ta oczywiście znacznie wzrosła. Z ważniejszych nowszych pozycji można w y m i e n i ć filmy, takie jak The Bailbondsman z Jackiem Lemmonem, King of the Gypsies z Orsonem Wellesem czy seria telewizyjna z 1975 r. Chico and the Man. Przy kręceniu żadnego z tych f i l m ó w nie kierowano się chęcią rzetelnego ukazania społeczności cygańskiej, lecz potwierdzano tylko panujące już w społe­ czeństwie stereotypy przedstawiające życie C y g a n ó w jak egzotyczny i zakazany owoc. Tak poważne pisma, jak Newsweek czy Son Francisco Sunday Examiner, utrzymują, że Cyganie nie chodzą do szkoły, nie potrafią czytać ani pisać. New York Times zamieścił czteroszpaltowy artykuł o King of the Gypsies Petera Maasa — sensacyjnej książce i absolutnie — zdaniem autora — fikcyjnej, a tylko zdaw­ k o w ą w z m i a n k ę poświęcił książce Anne Sutherland Gypsies, the hidden Americans, która jest p o w a ż n y m studium antropologicznym. Nie tylko prasa, lecz także nau­ kowcy rozpowszechniają często fałszywe informacje o Cyganach. Na Ś w i a t o w y m Kongresie Socjologów w Toronto w 1974 r. Einar Haugen stwierdził w referacie Problems in the creation of a standard dialects of Romanes, że „Cyganie są ludem mniej lub bardziej koczowniczym" mimo, że sam w innym miejscu zauważył, iż większość Cyganów europejskich prowadzi już osiadły tryb życia. Koczowanie, u w a ż a n e zwykle za tradycyjny element kultury cygańskiej zaspokajający w ł a ś c i ­ w ą ich naturze potrzebę romantycznych wędrówek, zdaniem Hancocka, zostało im narzucone pośrednio przez społeczności osiadłe, które groziły im wysiedleniem, niewolą lub nawet śmiercią w razie pozostania na miejscu. Ich kradzieże również spowodowane były niemożnością kupowania w miejscowych sklepach. P o w a ż n e naukowe wyjaśnienia nie są jednak propagowane wśród szerokich rzesz społeczeństwa, autorzy nowych prac zwykle bowiem korzystają ze źródeł za­ wierających tylko strzępy „mitu cygańskiego", a jednocześnie istnieją duże trud- �247 RECENZJE ności w przeprowadzaniu badań w społecznościach cygańskich. Wielu n a u k o w c ó w , w tym autor artykułu, uważa że dla poznania Cyganów konieczne jest długo­ trwałe przebywanie wśród nich, chociaż stwierdza on, że często sami Cyganie ce­ lowo dezinformują badaczy z obawy przed n i e w ł a ś c i w y m wykorzystaniem udzielo­ nych informacji. Autor kończy s w ą pracę wyrażonym przekonaniem, że powołanie do życia organizacji poświęconych Cyganom, współpracujących z U N E S C O i po­ dobnych placówek kulturalnych jako źródeł informacji przyczyni się do obalenia „cygańskiego mitu" i zastąpienia go rzetelną wiedzą. Jak z tego wynika, Hancock abstrahuje od innych pozainformacyjnych przesłanek cyganofilstwa z jednej strony, a uprzedzeń etnicznych z drugiej, wierząc, że wystarczy poznać i zrozumieć, żeby zaakceptować. Ludmiła Melchior G Y P S I E S , T I N K E R S A N D O T H E R T R A V E L L E R S . Edited by F . Rehfisch. Academic Press 1975, London — New York — San Francisco „Cyganie i podobne im społeczności europejskich W ę d r o w c ó w są od ponad dwustu lat przedmiotem zainteresowania badaczy. Powstało wiele cennych dzieł naukowych na temat folkloru, historii i języków tych grup; mniej doskonałe są nieliczne opracowania dotyczące kultury społecznej, tej bowiem nie sposób odtwo­ rzyć opierając s i ę wyłącznie na ustnych informacjach samych C y g a n ó w i W ę ­ drowców". Tak pisze w przedmowie do Gypsies... F . Rehfisch, redaktor i w s p ó ł ­ autor omawianej książki, o motywach, jakie skłoniły go do wydania tego tomu, przynoszącego próby naukowej analizy organizacji i struktur społecznych euro­ pejskich n o m a d ó w , dokonanej na podstawie materiału zdobytego przez doświad­ czonych antropologów w trakcie długotrwałych badań terenowych, a niejednokrot­ nie poprzez obserwację uczestniczącą. Gypsies... to praca zbiorowa, zestaw 12 artykułów napisanych przez autorów różnych narodowości, daje więc z jednej strony przegląd sytuacji i kultury R o m ó w i Wędrowców w poszczególnych krajach, z drugiej zaś prezentuje różne sposoby podejścia do omawianego zagadnienia. Część autorów uwzględnia aspekt histo­ ryczny, część daje obrazy statyczne, część zaś interesują szczególnie zmiany, j a ­ kim obecnie ulega kultura Cyganów. W różny sposób ujmowane są powiązania koczowników ze społeczeństwem osiadłym — dwa artykuły proponują traktowanie kultury W ę d r o w c ó w jako subkultury. Stosunki między Cyganami a społeczeństwem gadźo naświetlone zostały z wie­ lu stron. Analizowane są zależności ekonomiczne, konflikt wartości, stosunek R o ­ m ó w do instytucji gadźo (np. szkoły, miejsca pracy, restauracji, klubów), kontakty; autorzy poszczególnych esejów poszukują przyczyn, dla których Cyganie stanowią grupę upośledzoną społecznie. Są też i inne zagadnienia, które dzięki temu, że uwzględnione zostały w róż­ nych artykułach, dają czytelnikowi okazję do porównań. Należą do nich: problem przywództwa, struktura społeczna, formy współpracy zawodowej, system pokre­ wieństwa, wzory zawierania małżeństw. Wiele miejsca w rozważaniach autorów Gypsies... zajmuje rodzina; funkcjonowanie rodziny podstawowej dwupokolenio­ wej jako jednostki ekonomicznej, wzory zachowań poszczególnych członków rodzi­ ny wobec siebie, metody wychowywania dzieci. Poruszone zostały zagadnienia wiary i obrzędowości, a zwłaszcza ideologii mahrime, skalania, a także w kilku a r ­ tykułach problem w ę d r ó w e k i ich kulturowych uwarunkowań, ekonomiczne, reli­ gijne, towarzyskie, polityczne i ideologiczne przyczyny wędrowania. J �248 RECENZJE Obraz tych zagadnień wyłania się z esejów, z których jednak każdy stanowi odrębną, zamkniętą całość, a niektóre zasługują na szczególną uwagę. Najbardziej interesująca wydaje się praca Anne Sutherland, dotycząca ekonomicznej adaptacji grupy C y g a n ó w w zachodnich Stanach Zjednoczonych. Ciekawe są również arty­ kuły: F . Rehfischa, poświęcony szkockim Tinkersom, G . Gmelcha i o irlandzkich wędrowcach i W. Kornbluma o Cyganach paryskich. Marianna Pawlik A D A M H E Y M O W S K I , Swedish ..Travellers" and Their Ancestry, A Social Isolate or an Ethnic Minority?, Acta Universitatis Upsaliensis, Uppsala 1969 Wiele społeczeństw chłopskich na całym świecie w y t w o r z y ł o marginesowe gru­ py ludzkie, charakteryzujące się często koczowniczym trybem życia i specyficz­ nymi zajęciami. W Europie tego typu grupami są m. in. szwedzcy Tattare, nor­ wescy Fantefolk, duńscy Natmand, niemieccy Jenische. Geneza wymienionych tu społeczności i związki niektórych z nich z realizującymi podobny model egzysten­ cji Cyganami są wciąż w nauce dyskutowane. W historii badań nad szwedzkimi „wędrowcami", tzn. w ciągu ostatnich 50 lat, ścierały się dwa poglądy na temat ich pochodzenia. Część uczonych upatrywała przodków Tattare w Cyganach, część zaś w warstwach rodzimego chłopstwa. Zarazem język Tattare widziano bądź jako dialekt romani, bądź jako szwedzki z cygańskimi w p ł y w a m i w słownictwie. Do czasów Heymowskiego nikt jednak nie próbował podjąć badań nad rodo­ wodem tej grupy społecznej poprzez studium genealogii jej członków. T a k w i ę c w literaturze na temat szwedzkich w ę d r o w c ó w — w ś r ó d dzieł socjologów, j ę z y ­ koznawców, antropologów i badaczy folkloru — praca tu omawiana jest w pewnym sensie pionierska. Według Pfannenstilla i do Tattare zaliczyć można ludzi, którzy w opinii „zo­ rientowanej części społeczeństwa" 2 w y w o d z ą się z rodziny Tattare. Kierując się tym kryterium Heymowski dokonał doboru osób, z których dla 30 udało mu się ustalić genealogie co najmniej do szóstego pokolenia wstecz. Następnie starał się poznać strukturę zawodową, pokrewieństwo, procent m a ł ż e ń s t w kuzynowskich i przestępczość wśród przodków 30 badanych osób. 23 osoby można było uznać za rodowitych w ę d r o w c ó w , w 7 zaś przypadkach dopiero badanemu lub jego ro­ dzicom nadane zostało piętno Tattare. W pierwszej grupie poprzez wszystkie ge­ neracje w y s t ę p u j e specyficzny etos; m a ł ż e ń s t w a kuzynowskie, w ę d r o w n y tryb ż y ­ cia, tradycyjne zajęcia (takie jak handel domokrążny, kowalstwo, pobielanie na­ czyń, w a ł a s z e n i e zwierząt, garbarstwo), wysoki stopień przestępczości. Wśród przodków w ę d r o w c ó w zdarzał się element cudzoziemski w tym również Cyganie. Wszyscy przodkowie 7 pozostałych badanych byli niemal wyłącznie pochodzenia szwedzkiego wiedli osiadłe życie jako farmerzy zagrodnicy robotnicy rolni i nie stwierdzono wśród nich małżeństw kuzynowskich Przyczyn uzyskania przez tych 7 miano. Tattare upatruje Heymo^vski w ich przestępczym zachowaniu w zawodzie w nazwisku identycznym z nazwiskiem rodziny w ę d r o w c ó w i w wy^lt^dzie zew - którzy 7 wvmienionvoh tal' • o n ń - Dubl'r na a Tattár nie tworzą we H vmo zosiaii u nam p ez op ę p ' п а е a grupy w sensie socjologiczny , natomiasx w ę a r су s o w i ą g upę, społeczną grupę izolowaną. ą kieeo a et i l T P f a n n e n s t i l l , Tattarna-en sociologisk grupp, och ett social problem, Statsvetenskaplig tidskrift, 1948. Enlightened public opinion — w tym wypadku: urzędnicy policji, opiekuno­ wie społeczni, psychiatrzy sądowi. 2 �Recenzje 2á9 30 osób to dosyć mała próba spośród ponad 8000 (8468 w roku 1945). Wydaje mi się, że trudno na jej podstawie wnioskować, jaki procent wśród Tattare sta­ nowią ci, którzy nie są z pochodzenia wędrowcami. Heymowski wyraża przypusz­ czenie, że jest to procent wysoki. Podobnie liczba 7 przebadanych przypadków nie pozwala nam powziąć opinii na temat przystosowania społecznego dzieci tych Tat­ tare. A temat ó w wydaje się ciekawy zważywszy, że część przodków w ę d r o w c ó w wywodzi się, jak w y k a z a ł y to genealogie, z chłopstwa lub z e l e m e n t ó w luźnych społeczeństwa szwedzkiego i „stattaryzowała się" dopiero w X I X w. Nie zaspo­ kojona pozostaje ciekawość czytelnika omawianej książki, jak wielu Tattare nie wywodzących się z w ę d r o w c ó w próbuje nobitować swój status przez podawanie się za resande . 3 Na kilkunastoletnie badania, jakie prowadził Heymowski nad pochodzeniem szwedzkich w ę d r o w c ó w , złożyły się prócz studiów genealogicznych również i inne analizy licznych źródeł archiwalnych. Pozwoliły one ustalić, że nazwa Tattare po­ jawiła się w wieku X V w Niemczech i w niektórych krajach nordyckich na ozna­ czenie Cyganów, których wzięto mylnie za mongolskich Tatarów. W X V I I I w. dla Cyganów upowszechniło się nowe określenie Zigeuner, w późniejszej formie Z i ­ genare, natomiast nazwa Tattare przeszła na rodziny prowadzące zbliżony tryb życia, lecz nie będące Romami. Członkowie owych rodzin są przodkami dzisiejszych w ę d r o w c ó w . Z brzmie­ nia imion X V I I I - w i e c z n y c h Tattare wnioskuje Heymowski o trojakim pochodze­ niu tych ludzi: spośród chłopstwa szwedzkiego, spośród cudzoziemców (imiona po­ pularne w Niemczech i w krajach bałtyckich) i spośród Cyganów. U w a ż a jednak, że wędrowcy są zjawiskiem socjologicznym niezależnym od Romów, w żaden spo­ sób przez nich nie uwarunkowanym. Heymowski sugeruje rozpatrywanie genezy i trwania w ę d r o w c ó w jako grupy socjologicznej w powiązaniu z istnieniem silnych społecznych uprzedzeń przeciwko zawodom tradycyjnie uprawianym w tej grupie. W Danii z zanikiem tych uprzedzeń społeczność koczownica uległa w X I X w. asymilacji i wtopiła się w osiadłą większość. Heymowski zastanawiając się, czy i kiedy ó w proces zajdzie dla szwedzkich resande, przewiduje go w najbliższej przyszłości. Na razie wobec wygasania zapotrzebowania na stare, tradycyjne zawo­ dy Tattare ich związek ze społeczeństwem z symbiotycznego stał się pasożytniczy. Uzupełnienie studiów genealogicznych w pracach Swedish Travellers... stanowią wyniki prowadzonych przez autora badań terenowych. Ponad 40 w y w i a d ó w , zebra­ nych wśród wędrowców, pozwoliło ustalić silną świadomość grupową, niechęć do identyfikowania się ze społeczeństwem szwedzkim i — typowy dla członków mniej­ szości etnicznych oraz dla ludzi z marginesu — ambiwalentny stosunek do w ł a ­ snej grupy. G ł ó w n y m zagadnieniem, jakie interesowało Adama Heymowskiego w omawia­ nej tu pracy, było pochodzenie szwedzkich wędrowców, pragnął też stwierdzić, czy stanowią oni społeczną grupę izolowaną, czy mniejszość etniczną. Podejście au­ tora do obu tych problemów jest wizją socjologa. Hipoteza, jaką w y s u n ą ł na temat genezy w ę d r o w c ó w , jak również zastosowana metoda badań, w y d a j ą się bardzo interesujące. Ciekawy też jest sposób, w jaki umieścił w ę d r o w c ó w i Tattare w so­ cjologicznym systemie grup, wykorzystując rozszerzony przez siebie schemat Segerstedta . Odpowiadając na pytanie postawione w podtytule pracy Swedish Travel­ lers, A Social Isolate or an Ethnic Minority? Heymowski udowodnił, że wędrowcy stanowią społeczną grupę izolowaną ^^ypada jednak zauważyć że społeczna grupa izolowana i mniejszość etniczna to klasy zjawisk bynajmniej się wzajemnie nie 4 3 Resande — (szw.) wędrowcy. T. T. S e g e r s t e d t , A. L u n d q u i s t , Manniskan i industrisamhallet, holm 1955. 4 Stock­ �250 RECENZJE wykluczające, a aspektowi etnicznemu problemu resande — autor w ł a ś c i w i e w ogó­ le nie poświęcił uwagi, rozważania swoje prowadząc cały czas pod kątem socjolo­ gicznym. Heymowski formułuje również dalsze pytania i zmusza czytelnika do stawia­ nia następnych. Książka została opracowana bardzo starannie, zaopatrzona w obszerną, bo l i ­ czącą ponad 250 pozycji, listę dzieł cytowanych, w wykaz źródeł rękopiśmiennych, w liczne tablice i wykresy objaśniające tekst. Marianna H U G H G E N T L E M A N , S U S A N S W I F T , Scotland's blems and Solutions, Scottish Development Department, Stationery Office, 1971 Pawlik Travelling People, Pro­ Edinburgh Her Majesty's Prezentowany raport oparty jest na wynikach prac przeprowadzonych przez n a u k o w o - b a d a w c z ą komisję Scottish Development Department i dotyczącą ludzi w ę d r o w n y c h ; badania prowadzone były w dwóch etapach, w marcu i sierpniu ro­ ku 1969. Powodem, dla którego podjęto badania, było zdobycie danych umożliwia­ jących zorientowanie się w sytuacji tych grup, a także nasilanie się trudności i problemy związane z życiem ludzi wędrownych. Istotne dla raportu jest ustalenie pewnych kryteriów uściślających przedmiot badań i uświadomienie trudności definiowania, jakie wynikają z różnorodności kul­ turowej i językowej grup wędrujących na terenie Szkocji. Stosowanie terminu „Wędrowcy" (Travellers) wynika m. in. z braku dostatecznych podstaw, by używać jakiegoś innego, bliżej charakteryzującego te grupy. Od dawna toczy się spór o pochodzenie ludzi określanych mianem Wędrowców. Zawarte w literaturze informacje o nich oparte są bardziej na przypuszczeniach niż faktach — niezależnie od tego, że znane są różne legendy zarejestrowane bądź od samych ludzi wędrownych, bądź od kronikarzy. Powszechnie dosyć przewija się zdanie, że wędrujący po Szkocji druciarze (tinkers) są potomkami Cyganów (Romów) lub dawnych celtyckich blacharzy (o których wzmianki pochodzą już po­ noć z X I I w.). Spence — cytowany przez autorów omawianego opracowania — przyjmuje, że w X V I w. obie te grupy ludzi połączyły się w wyniku jednakowego sposobu życia. Do X V I I I stulecia słowo „druciarz" (tinker) było u ż y w a n e wymien­ nie ze s ł o w e m Cygan (Gypsy) lub Egipcjanin (Egyptian). Już na początku naszego wieku zaczęto uważać, że „druciarze" stanowią grupę ludzi mieszanej krwi, złożo­ ną z Cyganów (Romów irlandzkich druciarzy (Irish tinkers) i szkockich dezerte­ rów ludzi w y j ę t y c h spod prawa i zbiegłych chłopów. C y g a n ó w odróżniano od po­ zostałych jak np druciarzy chociaż wiele cech charakteryzujących Cyganów upodabiało ich do pozostałych grup ludzi w ę d r o w n y c h 1 W wiekach X V I I I i X I X wiele zmian zaszło w różnych dziedzinach życia Wędrowców. Wyraźnie zwiększa się ilość z w i ą z k ó w małżeńskich z ludnością osiad­ łą, zmienia się stosunek do z w i ą z k ó w małżeńskich W ę d r o w c ó w — są traktowane jako pełnoprawne, nasilają się kontakty W ę d r o w c ó w z ludnością spoza własnej i podobnych grup, zanika część w ł a s n y c h z w y c z a j ó w i rytuałów, zdarza się nawet, że Wędrowcy poszukują ochrony i opieki u organów władzy. Zauważa się także zmiany w językach, jakimi posługują się: w shelta języku irlandzkich drucia- 1 L . S p e n c e , The Scottish Edinburgh 1955, s. 20-24. Tinkler Gypsies, „Scotlanďs Magazine", 51, No. 2, �RECENZJE 251 rzy i „romani" — u ż y w a n y m przez Cyganów; jest to także wynikiem nasilenia kontaktów z ludnością osiadłą. Zachodzą również zmiany innego rodzaju — np. w sposobie wędrowania, czego wyrazem jest zarzucenie ciężkich wozów, niezbyt wygodnych do w ę d r ó w e k po północnych, górzystych rejonach Szkocji; na ich miej­ sce pojawia się dużo lżejszy wóz mieszkalny typu caravan i namiot — do dziś jeszcze będący w dość powszechnym użyciu. Pod w p ł y w e m przemian ekonomicz­ nych i rozwoju techniki zmieniają się uprawiane profesje — zanika zawód dru­ ciarza, w ę d r o w n y handel także zmienia swój charakter, coraz częściej zamiast handlu zaczynają w ę d r o w c y podejmować się różnych prac sezonowych. Zaczął się zmieniać — choć bardzo powoli — stosunek miejscowych do ludzi wędrownych. Aż do drugiej połowy X V I I I w. wędrujące grupy były na ogół tylko obiektem prześladowań i różnego rodzaju represji. Dopiero z końcem X V I I I w. stosunek do nich staje się bardziej pozytywny; wtedy to uczyniono pierwsze próby otoczenia ich opieką ze strony społeczeństwa, ułatwienia im egzystencji. Niestety ten kierunek zmian nie był powszechny — mimo wszystko większość społeczeństwa nadal miała pogardliwy stosunek do ludzi w ę d r o w n y c h . Ludzie w ę d r o w n i od bardzo dawna budzili zainteresowanie otoczenia, ale do­ piero od 1895 r. badania nabrały poważniejszego charakteru. Wtedy to właśnie ukazało się pierwsze opracowanie — raport departamentu (Scottish Development Department) dotyczący Wędrowców. Wniosek, jaki wyraźnie wynika z tego pier­ wszego — i z kolejnych d w ó c h raportów, z lat 1918 i 1936 — jest taki, że należy zmienić stosunek do W ę d r o w c ó w i że nie można traktować Wędrowców tak, jak włóczęgów i oszustów. Przyczyną sytuacji społecznej tych ludzi jest po prostu brak wykształcenia i wychowanie odbiegające od w z o r ó w przyjętych w społeczeństwie miejscowym. I chociaż dokumenty i raporty dotyczące W ę d r o w c ó w podają naj­ prawdopodobniej stan faktyczny, jednak nie ma to w p ł y w u na poprawę bytu tych ludzi. Nadal zazwyczaj żyją oni mieszkając w przyczepach, namiotach lub prymityw­ nych domostwach. Większość W ę d r o w c ó w żyje w przyczepach mieszkalnych, ale niemało — bo około 30»/o — mieszka w namiotach. Sposób życia zależy od sytuacji ekonomicznej rodziny oraz — często — wieku głowy rodziny; np. przyczepach mieszka dwukrotnie w i ę c e j rodzin, w których głowa rodziny jest w wieku 25-45 lat, niż tych, w których g ł o w a rodziny liczy ponad 65 lat. Jest oczywiste, że w tych warunkach — z w a ż y w s z y dzietność Wędrowców — dochodzi do nadmier­ nego zagęszczenia, czasami zdarza się, że 10-12 osób mieszka w jednej przyczepie czy namiocie. Średnia wielkość rodziny W ę d r o w c ó w wynosi 5-6 osób i aż 83% takich rodzin mieszka w jednym tylko namiocie lub przyczepie. W tych warunkach jest zrozumiałe, że w i ę k s z a część życia Wędrowców przebiega poza mieszkaniem. Problem gotowania i ogrzewania mieszkania rozwiązany jest przy użyciu gazu albo innego paliwa lub po prostu ogniska palonego na zewnątrz. Warunki życia w na­ miocie przedstawiają się jeszcze gorzej niż w przyczepie. Namioty są najczęściej w prymitywne, chociaż spotyka się na razie jeszcze rzadko także nowoczesne. Jeśli zaś chodzi o higienę i w y g l ą d wnętrza o ile przyczepy prezentują się na ogół dobrze, to w namiotach sytuacja przedstawia się niekorzystnie. Określenie W ę d r o w c y przydawane jest tym ludziom trwale, choć, jak wynika z przeprowadzonych badań, 15«/o grupy zaliczanej do W ę d r o w c ó w mieszka w jed­ nym miejscu od 2 do ponad 10 lat. Przyczyną wędrowania jest najczęściej poszu­ kiwanie pracy — w i o s n ą i latem, zaś późną jesienią i zimą miejsc do osiedlenia się; ale także przymus w y n i k a j ą c y z postawy właściciela gruntu lub władz. Obozy W ę d r o w c ó w powstają zwykle tam, gdzie znajdują oni puste miejsce — poza mia­ stami, w pobliżu szos itp. Ilość rodzin w- obozowisku zależy zwykle od pory roku. Zimą prawie wszyscy W ę d r o w c y mieszkają w domach w y n a j ę t y c h lub kupionych �252 RECENZJE na czas zimowego postoju. Tendencje do trwałego osiedlania się w y n i k a j ą zwykle z wielu czynników: wieku głowy rodziny, sposobu życia w trakcie w ę d r o w a n i a i sytuacji ekonomicznej rodziny. Kontakty między poszczególnymi rodzinami, nawet spokrewnionymi, nie są częste, ale wiadomości o różnych wydarzeniach przekazywane są dosyć szybko, gdyż Wędrowcy zawsze potrafią rozpoznać podobnych sobie; a przy tym częste są okazje do spotkań wędrujących grup — przede wszystkim jarmarki, targi, ale także spec­ jalnie organizuje s i ę . spotkania — z okazji wesel, pogrzebów i podobnie ważnych społecznie momentów. W rodzinach W ę d r o w c ó w małżeństwa zawiera się w m ł o ­ dym wieku i zazwyczaj — jak wynika z badań — są to małżeństwa trwałe. W i ­ doczna jest także zmiana w sposobie ich zawierania, mianowicie zwiększyła się liczba m a ł ż e ń s t w legalizowanych urzędowo, chociaż sami Wędrowcy nie czynią róż­ nicy pomiędzy małżeństwami zalegalizowanymi i niezalegalizowanymi. Role w ro­ dzinach W ę d r o w c ó w są wyraźnie określone — kobieta zajmuje się gospodarstwem i opieką nad dziećmi, mężczyzna zapewnia środki do życia; przy czym obecnie kobieta zaczyna odgrywać w rodzinie rolę większą niż dawniej, a niekiedy nawet dominującą. Silne są na ogól więzi między dziećmi i rodzicami, którym okazują wyraźny szacunek; starzy rodzice prawie zawsze także mieszkają z dziećmi, mimo iż od najmłodszych lat wychowywane są one w stosunkowo znacznej swobodzie i samodzielności. Jednym z najpoważniejszych i najtrudniejszych do rozwiązania problemów l u ­ dzi w ę d r o w n y c h jest nauka dzieci. Tryb życia powoduje, że dzieci zaczynają cho­ dzić do szkoły przeważnie z opóźnieniem i zazwyczaj tylko w miesiącach zimo­ wych. Okres nauki zależy często od możliwości pracy rodziny w danym miejscu; warto przy tym podkreślić, że większość dziewcząt uczęszcza do szkoły dłużej niż chłopcy, którzy wcześniej włączani są do pracy zarobkowej. Między innymi poziom wykształcenia prawdopodobnie tłumaczy rodzaj religij­ ności i powszechność w y s t ę p o w a n i a różnego rodzaju wierzeń u Wędrowców. A u ­ torzy prezentowanego tutaj raportu sporo uwagi poświęcają tym właśnie aspektom ich życia i kultury. Zastanawiając się nad religijnością W ę d r o w c ó w autorzy r a ­ portu zwracają u w a g ę na słabo zarysowaną potrzebę praktyk religijnych — jedy­ nie w ł a ś c i w i e takie momenty, jak chrzciny, zawieranie m a ł ż e ń s t w i pogrzeby, bar­ dziej ich wiążą z religią. Formalnie — pytani o przynależność religijną — dekla­ rują się Wędrowcy jako katolicy bądź protestanci. Znaczną część życia Wędrowców pochłania zapewnienie sobie egzystencji i zna­ lezienie zajęcia umożliwiającego przetrwanie. Tryb życia prowadzi do pewnej wszechstronności zawodowej i posiadania różnego rodzaju umiejętności. Zależnie od pory roku zmieniają się także możliwości zarobkowania, chociaż najdłużej — w skali rocznej — wiążą się one z rolnictwem. Przy sezonowych pracach rolni­ czych zatrudnia się około 5№>/o mężczyzn zdolnych do pracy i około 30% kobiet, najczęściej Wędrowcy zatrudniani są przy zbiorze o w o c ó w i warzyw. Czasami praca w rolnictwie łączona jest z innymi formami zarobkowania: w ę d r o w n y m handlem, wynajmowaniem się do pracy przy budowie dróg, handlem końmi, wikliniarstwem, blacharstwem. Jedną z podstawowych form działalności zarobkowej jest zbieranie odpadków użytkowych, przeważnie złomu żelaznego. Czasami nawet Wędrowcy zawierają specjalne umowy z różnymi zakładami i warsztatami, które chcą się pozbyć złomu. Zasadniczym zagadnieniem w prezentowanej pracy jest problem stosunku spo­ łeczeństwa do Wędrowców. Niezmiernie trudno jest zmienić wytworzone w cią­ gu w i e k ó w zasady (uprzedzenia, sądy obiegowe), ogół społeczeństwa traktuje Wędrowców jako element obcy, n a p ł y w o w y , wyraźnie oddzielając w ł a s n ą grupę, od Wędrowców, podział na „my" — „oni" uwidacznia się wyraźnie. Powszechne dosyć stereotypy i nieprawdziwe opowieści utrzymują przesadnie n e g a t y w n ą opi- �; ; nię o grupach w ę d r o w n y c h , przypisując im np. porywanie dzieci, kradzieże, zdolność sprowadzania nieszczęść na tych, którzy odmówili pomocy bądź wpuszcze­ nia do domu; ogół społeczeństwa uważa ich za pasożytów. Często zdarza się, że wykroczenia czy przestępstwa popełnione w rejonie, gdzie zamieszkują W ę d r o w cy, są właśnie im przypisywane. Przypadki pozytywnego stosunku do W ę d r o w ­ ców są rzadkie i dotyczą głównie tych, którzy prowadzą już osiadły tryb życia. Zmiana stosunku do W ę d r o w c ó w jest więc jednym z najważniejszych kroków wiodących do poprawienia ich egzystencji. W końcowej części pracy zawarte są wnioski dotyczące właśnie możliwości uregulowania sposobu i trybu życia W ę ­ drowców. Praca zaopatrzona jest w bogaty zestaw ilustracji fotograficznych oraz map rejestrujących miejsca skupisk W ę d r o w c ó w w poszczególnych latach, a także ta­ blic z danymi statystycznymi dotyczącymi liczebności grup Wędrowców, poziomu wykształcenia, ilości osiedlonych i innych dziedzin życia — co znacznie uzupełnia raport z badań, umożliwiając pełniejsze zrozumienie zawartych tam informacji; wszystko to czyni prezentowaną pracę publikacją interesującą i ważną. Rosen I N G A G U S T A F F S O N , Studies of Minority Grup's Efforts to Cultural Autonomy I M F O - G r u p University of Stockholm 1973 Stefanów Preserve Its Są to sprawozdania z badań przeprowadzonych wśród mniejszości cygańskiej na terenie Szwecji (w okolicach Sztokholmu) w latach 1965-1969 pod nadzorem Arne Trankell i przy współpracy z różnymi agencjami administracyjnymi Sztok­ holmu. Badania te podjęto równolegle z wprowadzeniem w życie przez władze administracyjne projektu obowiązkowego osiedlenia Cyganów. Sytuacja społeczna ludności cygańskiej 'w początku lat 60-tych była nieko­ rzystna wskutek braku lub wadliwego funkcjonowania systemu edukacji, braku pracy i trudnych w a r u n k ó w mieszkaniowych. W latach 1963-1964 rozwiązano czę­ ściowo problem mieszkaniowy, a w roku szkolnym 1964/65 powstała szkoła pod­ stawowa, do której uczęszczały dzieci cygańskie. W następnym roku otwarto szko­ łę dla dorosłych Cyganów. Wydawałoby się, że zmiany te były nieodzowne, a jednak niosły z sobą pew­ ną groźbę. S p o w o d o w a ł y one załamanie się dawnego modelu życia Cyganów, j a ­ kiego odmawiano im teraz. Dotychczas byli oni przygotowani na to, że życie jest, w wielu swych przejawach, proste i ł a t w e do uchwycenia. Życie w e w n ą t r z gru­ py, z którą się identyfikowali, było szczególnie dla starszych C y g a n ó w pełne sen­ su i w y d a w a ł o się bezpieczne. Z chwilą wprowadzenia nowych ustaw społeczność cygańska została poddana presji wysokozorganizowanego społeczeństwa, zmierzającej do socjalizacji i zasy­ milowania mniejszości cygańskiej. Tego typu oddziaływania spowodowały daleko idące zmiany kulturowe wśród Cyganów. Czy jednak nastąpiła pełna asymilacja tej grupy? Jakie cechy kultury po­ zwoliły Cyganom zachować s w ą odrębność kulturową przez wiele stuleci, i które z cech kultury wysokozorganizowanego społeczeństwa zostały przez nich przejęte? Na te i wiele zbliżonych im pytań daje odpowiedź praca Ingi Gustaffson. Autorka przedstawia całościowy proces asymilacji mniejszości cygańskiej, a jednocześnie próbuje scharakteryzować te elementy kultury, które w p ł y n ę ł y na zachowanie cygańskiej autonomii kulturowej. Wydawałoby się, że Cyganie przejawiają chęć zaakceptowania e l e m e n t ó w szwedzkiej kultury i że powinni łatwo zasymilować się z otaczającym ich s p o ł e - A �TT 254 RECENZJE czeństwem. A jednak grupa ta przyjmuje i przyswaja tylko te aspekty obcej kultury (głównie w sferze materialnej), które mogą być zintegrowane z podsta­ wowym wzorem ich własnej kultury. Chęć zdobycia przychylności S z w e d ó w , a w ślad za tym dobrej posady i środków utrzymania, powoduje, że Cyganie go­ towi są osiedlić się, zmienić swe zajęcia, zaakceptować służbę medyczną, szkol­ nictwo, modę (np. rodzice pozwalają dzieciom ubierać się modnie, ale nie pozwa­ lają im przebywać w towarzystwie ich szwedzkich kolegów). Przyjęte zmiany s ą więc zmianami peryferycznymi i podleganie im nie powoduje załamania się cy­ gańskiego systemu wartości i wzoru kulturowego. Pomimo wielkiego w p ł y w u otaczającego ich świata, Cyganie z powodzeniem chronią swoją tożsamość etniczną i wiele unikalnych e l e m e n t ó w swej kultury. Zdaniem autorki cechami, które głównie w p ł y n ę ł y na niezasymilowanie się kultu­ ry cygańskiej pomimo wielkiej presji otaczającego C y g a n ó w społeczeństwa, s ą tzw. mechanizmy zachowujące granice (the boundary maintaining mechanisms ) i struktura (cechy) organizacji społecznej. S. A. Freed (na którego często powo­ łuje się Inga Gustaffson) dokonał analizy kilku grup etnicznych (m. in. ż y d o w ­ skich społeczności wschodniej Europy, sekty religijnej Amish w St. Zjednoczo­ nych, niektórych kultur Indian Ameryki Północnej i kast w Indiach). Społecz­ ności te, które zachowały swą odrębność kulturową, posiadają wiele wspólnych cech. Cechy te w skrócie można by określić, jako: 1 1. Przyjęcie przez daną grupę mniejszościową tych cech obcej kultury, które nie kolidują z istotą ich własnej kultury. 2. Utrzymanie trwałości wzorów kulturowych decydujących o specyfice danej kultury. 3. Utrzymywanie silnej kontroli nad dewiantami, którzy łatwiej podlegają asymilacji. 4. Silna opozycja przeciwko edukacji. Powyższe cechy Inga Gustaffson odnosi także do społeczności cygańskiej. Czy jednak same mechanizmy zachowujące granice wystarczają? Na pewno nie. Daje się zauważyć, że grupy etniczne będące przedmiotem mocnej presji ze­ wnętrznej rozwijają swą organizację społeczną, by w ten sposób zabezpieczyć w ł a s n ą autonomię kulturową. Organizacja społeczna spełnia następujące funkcje: 1) ścisła kontrola społeczna, 2) utrzymanie kompletnej kontroli nad całym pro­ cesem socjalizacji (głównie funkcja rodziny), 3) ścisła endogamia, 4) posiadanie własnego języka — Romany. Autorka zwraca uwagę, iż pomimo zmiany trybu życia dziś jeszcze Cyganie żyją w enklawach etnicznych. Od kiedy przenieśli się do domów, zmniejszyła się izolacja fizyczna, ale specyficzne wzory interakcji z innymi grupami społecznymi zmierzają jednak do ograniczenia kontaktów z tymi grupami i w p ł y w tej formy izolacji nadal pozostaje. Inga Gustaffson ilustruje tę tezę kilkoma przykładami. I tak np. Cyganie nie korzystają z miejskich środków komunikacji, rzadko poruszają się pojedynczo, zbiorowo robią zakupy, chodzą do kina bądź udają się do lekarza. Preferują życie w domkach jednorodzinnych i nie utrzymują ż y w y c h kontaktów pozaekono­ micznych z przedstawicielami otaczającego ich społeczeństwa sądząc, że oddzia­ ływanie społeczeństwa szwedzkiego spowoduje zniszczenie najważniejszych wzo­ rów ich kultury. Cyganie prawie zawsze pracują na własny rachunek (ich do- 1 Mechanizmy zachowujące granice (the boundary maintaining mechanismus) to struktury interakcji przedstawicieli danej grupy społecznej z przedstawicielami innej grupy, które to oddziaływania nie powodują utraty różnic kulturowych. Inga Gustaffson zalicza do nich m. in. takie cechy, jak izolację, ograniczenie kontaktów pozaekonomicznych, dobrowolną segregację, posiadanie własnego j ę ­ zyka itp. �RECENZJE 255 meną jest handel i drobna wytwórczość). Na pytanie, czemu nie chcą pracować w zakładach produkcyjnych, zwykle odpowiadają: „Nie chcę, by ktoś m n ą rządził". Nasuwa się pytanie, czym spowodowana jest ta niechęć? Otóż przyczyny jej szuka autorka w tzw. koncepcji arystokracji pomagającej żyć Cyganom we względnej izolacji i pozostawać z daleka od w p ł y w ó w społeczeństwa szwedzkie­ go — etnicznej większości. Rozważania autorki dotyczące koncepcji arystokracji są według mnie bardzo interesujące i godne przestudiowania. Może się w y d a ć dziwne, że grupa uważana od w i e k ó w za pariasów świata posiada koncepcje w ł a s n e j wyższości. Cygańska koncepcja arystokracji jest decy­ dująca w zinterpretowaniu ich izolacji, będącej wynikiem prześladowań i etnocentryzmu. N a z y w a j ą siebie Rom — ludzie, wszyscy inni to gadźe tworzący bez­ postaciową masę. Czym jest cygańska koncepcja arystokracji? Jest ona wynikiem ambicji etni­ cznych i odpowiedzią na wiekowe prześladowania. Autorka zauważa pewne ana­ logie pomiędzy Cyganami a Żydami, którzy również uważają się za naród wybrany. Taka idea wyższości może stać się wyraźną barierą przeciwko asymilacji. Jeżeli własna kultura jest najwyższa, to nie ma potrzeby, aby cokolwiek zapożyczać od innej. Cyganie posiadają swój system wartości i na jego podstawie oceniają otaczający ich świat. Oceniają negatywnie styl życia społeczeństw w p a ń stwach dobrobytu i w związku z tym nie może on być dla nich żadnym wzorem. Powyższe przedstawienie jest tylko próbą zasygnalizowania niektórych problemów poruszonych w pracy Ingi Gustaffson. Zawiera ona szczegółowe o m ó w i ę nie zarówno procesów zachowania autonomii kulturowej przez cygańską mniejszość etniczną w Szwecji, jak i ogółu procesów asymilacyjnych i integracyjnych tej grupy. Książka ta oparta na długotrwałych i licznych badaniach oraz na bo­ gatej literaturze socjologicznej i etnograficznej jest niemal kompendium wiedzy o Cyganach, a nie tylko o ich obecnym sposobie życia, koncepcji świata, organi­ zacji społecznej, języku, lecz także odkrywa ich psychikę, ukazuje nam sposób ich rozumowania, bada przyczyny ich reakcji, usiłuje wniknąć i zrozumieć hie­ rarchię wartości etycznych uznaną przez Cyganów. ; j ' I i I ; I | 2 Autorka upatruje przyczyny niezasymilowania się Cyganów także w naszej niechęci, tj. Europejczyków, do zrozumienia i zaakceptowania jakiejkolwiek obcej kultury. Cóż w i ę c p o w i n n i ś m y zrobić? „Jest niemożliwością, aby [Cyganie] zmie­ nili swe ideały czy sposób wychowania dzieci bez czyjejś pomocy, nie sądźmy, że zmiany ich osobowości nastąpią w ślad za reformami społecznymi. Zamiast tak myśleć, p o w i n n i ś m y raczej w z m ó c opiekę i zwiększyć zainteresowanie się ich sytuacją. J e s t e ś m y zdolni nieść im pomoc, która umożliwi im zmiany, o któ­ rych marzą w głębi serca, a przeciwstawiają się im głównie dlatego, że strata ich dawnego modelu życia byłaby stratą zbyt wielką, a częściowo dlatego, że nowe życie budzi w nich strach [...]. Strach przed nieznanym, obawę przed utratą tego, co dla każdego z nas jest najważniejsze, przed utratą własnej kultury" (s. 10). Jerzy Krzysztof J O H N T A K M A N , The Vórlag, Stockholm 1976 Gypsies in Sweden. A Socio-Medical Fiszer Study, Liber Książka ta bazuje na faktach, a nie na anegdotach i próbuje obalić fałszywy mit białych klas średnich (white middle-class) o Cyganach. Jest to raport o Czło2 L Praca Ingi Gustaffson zawiera bibliografię liczącą ponad 100 pozycji. i i �256 RECENZJE wieku, Edukacji i Zatrudnieniu. Miliony ludzi na ś w i e c i e żyją dziś w podobnych warunkach [...]. Dla zurbanizowanych społeczeństw stają się oni gigantycznym p r o b l e m e m " . A praca ta jest próbą jego rozwiązania. Jej autor nie jest w tej problematyce debiutantem, nie jest to też jego pierwsza praca na temat Cyganów. Cyganie w Szwecji to monografia nowatorska nie tyle może w samym ujęciu tematu, ile w założeniach i przedmiocie badań, których jest wynikiem. Nowa­ torska, bowiem John Takman wraz z grupą w s p ó ł p r a c o w n i k ó w przeprowadził badania terenowe, którymi objął w s z y s t k i c h Cyganów mieszkających w Szwe­ cji. W tym celu w latach 1962-1966 przebył 39 000 km od Gallivare do Ystad, docierając wszędzie tam, gdzie mieszkali Cyganie. Osobiście prowadził wywiady z 661 spośród 679 (97,5%) Cyganów „pełnej krwi" i z 212 spośród 245 p ó ł - C y g a n a mi oraz z 50 nie-Cyganami, którzy weszli w związki małżeńskie lub mieszkają razem z Cyganami. Ogółem jest ich w Szwecji 924, są w różnym wieku, trudnią się różnymi zajęciami, różny jest ich status społeczny i wykształcenie. Badaniom poddani zostali nie tylko ci, którzy nadal prowadzą koczowniczy tryb życia lub żyją w slumsach, namiotach, wozach mieszkalnych lecz także i ci którzy już dawno zasymilowali się ze szwedzkim społeczeństwem i- są pełnoprawnymi oby­ watelami Królestwa Badania były prowadzone przez Wydział Medycyny Społecz­ nej Uniwersytetu w Uppsali toteż nic dziwnego że w pracy tej znajdują się rozdziały które etnografów zainteresują tylko marginesowo: np. „Warunki zdro¬ wotne'* lub Zastosowanie pomocy medycznej" Toteż nie jest to monografia etnosraf iczna a raczę i praca z pogranicza sociolofíii etnografii i m e d v c v n v Opiera się ona na materiale statystycznym popartym op'sem któr łat "a o zumienie poruszanej pr obi em a ty ki 1 Napisanie monografii nie było jednak g ł ó w n y m celem tak długich badań, jest to — jak sam autor pisze — sprawa wtórna i zgoła marginesowa. Uczeni posta­ wili sobie za zadanie polepszenie w a r u n k ó w socjalnych i poziomu wykształcenia Cyganów. W rozdziale I John Takman precyzuje zakres oraz przedmiot badań. Zasad­ niczy ich tok można by w skrócie przedstawić w czterech punktach: 1. Badanie w a r u n k ó w kulturowych, społecznych i medycznych każdego Cygana, każdej cygańskiej rodziny. 2. Zainicjowanie zmian (podniesienie poziomu edukacji, reedukacja, zmiana warunków mieszkaniowych itp.). 3. Wprowadzenie w życie zapoczątkowanych zmian (np. organizacja szkół). 4. Próba zmiany nastawienia (niechęci) Cyganów do społeczeństwa szwedz­ kiego (i vice versa). Napisałem zasadniczy, równolegle z nim prowadzono bowiem prace w czterech grupach tematycznych, m. in. były to: grupa prowadząca eksperymentalną szkołę oraz grupa zajmująca się demografią i moralnością cygańską. Czytelników „Etnografii Polskiej" zainteresować powinny szczególnie te roz­ działy The Gypsies..., w których omawiane są: historia i kultura społeczności cy­ gańskiej oraz przemiany społeczne i kulturowe, jakim podlega ta grupa. Proble­ my te zawarte są w następujących rozdziałach: „The Gypsies in Sweden" (Cyga­ nie w Szwecji); „Housing conditions" (Warunki mieszkaniowe) i „Education and Culture" (Wykształcenie i kultura). Cyganie w Szwecji należą do 8 grup rodzinnych, które przybyły do tego kraju w początkach naszego wieku. Od roku 1914 do 1954, tzn. do czasu odwołania us­ tawy o deportacji Cyganów, nie było żadnej imigracji na teren Szwecji. W okre- 1 Cytat z s. 4 obwoluty. �RECENZJF 257 sie tym nie zanotowano też emigracji. Kolejne fale imigracyjne przypadają na połowę lat 50-tych i początek 60-tych. W tym rozdziale autor omawia różnice w sposobie życia Cyganów na przes­ trzeni tych kilkudziesięciu lat. Z materiałów spisu powszechnego z roku 1943 wy­ nika, że tylko 5% Cyganów prowadziło osiadły tryb- życia. Spis z roku 1954 w y k a ­ zał, że 31°/o ogólnej liczby Cyganów nie było koczownikami (z ezego 20% nadal mieszkało w tradycyjnych warunkach — wozach, namiotach itp.). Analizując ma­ teriały John Takman zauważa, że szwedzcy Cyganie, którzy pozostawali koczow­ nikami przez około 1000 lat, stają się w bardzo krótkim czasie społecznością prowadzącą osiadły tryb życia. Przemiany te zaszły zdaniem autora w latach 1950- 1975, a więc przypadają one na ostatnie ćwierćwiecze. Do problematyki tych przemian John Takman powraca w rozdziale — „Warunki mieszkaniowe". Podrozdział „Koncepcja tattare" poświęcony jest przedstawieniu prac Etzlera i Heymowskiego . Szkoda, że autor nie ustosunkował się do obu prae, skłaniają­ cych do polemiki. Ostatnią część tego rozdziału stanowi omówienie badań antro­ pologicznych i demograficznych w ujęciu porównawczym (porównywano S z w e d ó w i Cyganów według tych samych kryteriów badawczych). Jak w całej pracy tak i w rozdziale „Warunki mieszkaniowe" autor stara się przedstawić zagadnienie w układzie chronologicznym. W związku z tym przepro­ wadził on klasyfikację form trybu życia szwedzkich Cyganów stosując podział na trzy okresy: 1) życie koczownicze, 2) osiadły tryb życia (z zamieszkaniem w wo­ zach i namiotach, które służyły w okresie koczowniczym), 3) życie osiadłe w mie­ szkaniach i domach. Na podstawie badań ustalił, że z 837 badanych C y g a n ó w 581 (68%) prowadzi osiadły tryb życia (3 okres), a tylko 36 rodzin (97 osób) można jesz­ cze zaliczyć do okresu 1. 2 Zdawać by się w i ę c mogło, że tradycja w ę d r ó w e k zanika, a jednak tak nie jest. Tylko 60 spośród 680 szwedzkich Cyganów (w wieku powyżej 7 lat) nigdy nie od­ bywało w ę d r ó w e k wozami, natomiast aż 62 osoby spędziły w taborze ponad 50 lat swego życia. Do roku 1963 483 Cyganów nigdy nie mieszkało w normalnym domu. Takman pokusił się o przedstawienie „historii życia'.' przeciętnego Cygana, lata forma trybu życia miejsce zamieszkania 1926 (ur.) -1949 koczownicza namiot 1949-1951 osiadła namiot 1951- 1965 osiadła w ó z przyczepny 1965osiadła dom Autor porusza problem trudnych w a r u n k ó w mieszkaniowych. Z n ó w liczby nie w y m a g a j ą komentarza, m ó w i ą same za siebie. Ponad 22% C y g a n ó w nadal mieszka po 3 lub więcej osób w jednym pokoju (natomiast S z w e d ó w w takich warunkach mieszka tylko 2%). Badania Takmana w p ł y n ę ł y na zmianę tego stanu rzeczy. W październiku 1963 r. udało się przy współdziałaniu środków masowego przekazu przeforsować decyzję rządu o budowie domów dla kolonii cygańskiej w Sztokholmie. „Wykształcenie i kultura" zawiera sześć podtematów: problem językowy, wycho­ wanie, analfabetyzm, radio i telewizja, walki religijne, zwyczaje i wierzenia. Jak wynika z przeprowadzonych badań, 85% Cyganów włada biegle dwoma językami: romanes (cygańskim) i szwedzkim. Lecz prawie wszyscy są analfabetami. K o n ­ kluzją tego podrozdziału może b y ć stwierdzenie, że tradycja porozumiewania się w języku romanes jest tak silna wśród społeczności cygańskiej, że nawet wśród m a ł ż e ń s t w mieszanych staje się on językiem u ż y w a n y m n á co dzień. Jednym z najciekawszych zagadnień jest problem znaczenia radia i telewizji. 2 A. E t z l e r , Zigenarna och deras avkomlingar i Sveriae, Stockholm. 1944; А. Н е у m o w s k i , Om „tattare" och „resande", Uppsala University 1955. 17 — Etnografia Polska t. X X I I �258 RECENZJE W życiu C y g a n ó w odgrywają one niepoślednią rolę. Nie są odbierane tylko jako forma biernej rozrywki, lecz stają się dla Cyganów podstawą zdobywania w y k s z t a ł ­ cenia i wszelkiej informacji o otaczającym ich świecie. Szkoda, że badania te nie zostały omówione szerzej. Walki religijne oraz zwyczaje i wierzenia potraktowane zostały w tej monografii zbyt marginesowo. John Takman do minimum skrócił opi­ sy tych jakże interesujących problemów, zwracając szczególną u w a g ę na polemikę z trywialnymi i ogólnikowymi przykładami z literatury encyklopedycznej », stawia­ jącymi Cyganów w złym świetle i bazującymi na stereotypowych sloganach. A mógł pokusić się o coś w i ę c e j . Częściowo jest to usprawiedliwione zawężeniem tematyki tej monografii do problematyki socjo-medycznej. Omówiono te trzy rozdziały, gdyż ich tematyka i forma jej przekazania przez John'a Takmana powinny zainteresować etnografów i skłonić ich do przeczytania The Gypsies in Sweden. Należy się spodziewać, że tego typu publikacje wzbudzą nie tylko większe zain­ teresowanie tą problematyką, lecz także wniosą wkład do lepszego poznania tej jakże mało znanej społeczności. Jerzy E D I T H F A L Q U E , Voyage et Tradition, Krzysztof Fiszer Payot, Paris 1971 Według A. Sauvy każde społeczeństwo charakteryzuje dążenie do wyelimino­ wania słabych, wyzwolenia się od niepożądanych, nie przystosowanych, zbyt kosz­ townych, niebezpiecznych, i to w sposób możliwie najsprawniejszy, pozwalający za­ chować czyste r ę c e . Potwierdzenie prawdziwości tego sformułowania w stosunku do naszego społe­ czeństwa możemy spotkać niemal codziennie. Bo czymże jest, jeśli nie próbą wyeli­ minowania, nasz stosunek pełen pogardy, lekceważenia, wrogości wobec ludzi róż­ niących się od nas rasą, kulturą czy sposobem życia? Prawie wszyscy ludzie inni niż my są oceniani negatywnie, budzą w nas nieufność, a czasami także jawną agresję. Nasza dyskryminacja i stosowanie aktów przemocy w y w o ł u j ą u tych ludzi odpowiednie reakcje, tworzą w ich oczach pewien obraz naszego społeczeństwa i nie­ uchronnie muszą prowadzić do konfliktu. Podobnie przedstawia się sprawa naszego stosunku do Cyganów jako grupy mniejszościowej. Prześladowania Cyganów na tle rasowym i kulturowym doprowadziły do powstania bariery między nimi, a lud­ nością osiadłą i do wytworzenia się u pewnych grup C y g a n ó w dziwnego poglądu na europejskie społeczeństwo, poglądu, który wydaje się nam absurdalny i pozbawiony jakichkolwiek przesłanek racjonalnych. Cyganie francuscy ze szczepu Manouche s ą ­ dzą mianowicie, że świat gadźów składa się z jednostek okrutnych, nie mających w sobie cech ludzkich, mordujących swych rodziców i topiących swe dzieci. Wyjaśnienie, jak mogło dojść do wytworzenia się tak szokującego obrazu na­ szej cywilizacji, a także dokładne omówienie przyczyn konfliktu i aktualnych pro­ blemów życia Cyganów we Francji, m o ż e m y znaleźć w recenzowanej pracy Edith Falque. Jest to studium socjologiczne Cyganów z grupy Manouche powstałe na pod­ stawie 140 w y w i a d ó w przeprowadzonych przez autorkę z Cyganami wędrującymi jeszcze po drogach Francji i z tymi, którzy tę w ę d r ó w k ę niedawno zarzucili. Aby lepiej zrozumieć stosunek społeczeństwa francuskiego do Cyganów i przyczyny, j a ­ kie ten stosunek kształtowały, należałoby za autorką przypomnieć historię Cyga­ n ó w we Francji i początki ich prześladowań. 1 a Np. Encyclopedia Británica z roku 1956, hasło: Gypsies. A. S a u v y , Mythologie de notre temps, za S. Falque. 1 �г RECENZJE ; Cyganie pojawili się we Francji w X I V w. Początkowo byli przychylnie trak­ towani przez społeczeństwo, ale z czasem stosunek ten zmienił się i zaczęto utoż­ samiać ich z bandami włóczęgów, które grasowały w tym czasie na terenie Francji. Pierwsze prześladowania przypadają na początek wojen religijnych, kiedy to na­ kazano wydalenie Cyganów z Królestwa Francuskiego, a później grożono torturami i w y s y ł a n i e m na galery. W X V I I w. Rada Królewska wydała ustawę nakazującą na­ tychmiastowe aresztowanie wszystkich Cyganów, wysyłanie ich na banicję lub gale­ ry, a nawet skazywanie na śmierć. Jednak dzięki w ę d r o w n e m u życiu i częstym zmianom miejsca pobytu, Cyganom udało się uniknąć ostrzejszych represji. Według deklaracji z 1682 r. zabroniono wszystkim ludziom pod groźbą kary jakichkolwiek kontaktów z Cyganami. W X V I I I w. wprowadzono „Grand Renfermement", czyli tzw. „Wielkie Zamykanie", w przytułkach i specjalnych zakładach wszystkich bie­ daków, żebraków i włóczęgów, którzy musieli tam pracować na swoje utrzymanie po 12 godzin dziennie. Los ten nie ominął również Cyganów. W X I X w. prześla¬ dowania nieco osłabły i zmieniły charakter. Okres ten wiąże się z powstawaniem społeczeństwa technokratycznego. S. C h o p y twierdził, że każdy jako członek społeczeństwa jest winien p e w n ą część pracy na rzecz tego społeczeństwa, a kto by się od tego obowiązku - uchylał, naraża s i ę na represje i powinien b y ć wysłany do kolonii. To właśnie było powo­ dem, że w X I X i X X w. powszechne były głosy nawołujące do oswobodzenia sie. od żebraków i w ł ó c z ę g ó w żyjących kosztem innych. Jednak zasada, w e d ł u g której wolność jednostki musi b y ć podporządkowana obowiązkowi pracy, może b y ć przy¬ czyną konfliktu między jednostką a społeczeństwem, które nie jest w stanie zaspo­ koić podstawowych potrzeb człowieka. Bo jak pisze G. Mendel „grupy, w ' k t ó r y c h wolność indywidualna jest ograniczona, nie mogą istnieć, jeśli agresywność połączo­ na z frustracją wynikającą z chęci wolności jednostki nie jest przeniesiona na wro­ ga zewnętrznego — co prowadzi do wojny; albo w e w n ę t r z n e g o — co.prowadzi do prześladowań mniejszości" *. Może to być również powodem agresywnej zazdrości, jaką odczuwa ciągle spie­ szący się człowiek, w stosunku do tych, którzy tę wolność jeszcze posiadają. Bardzo często właśnie Cyganów, którzy różnią się zdecydowanie od nas sposobem życia, uważa s i ę za ludzi naprawdę wolnych, mogących robić to, na co nie pozwala nam społeczeństwo ze swymi normami i zakazami. Wydaje się, że zasady związane z ide­ ałem technokratycznym mogły jedynie w a r u n k o w a ć stosunek do Cyganów warstw wykształconych, które orientowały się w prawach rozwoju społeczeństwa. Natomiast stosunek większości ludzi b y ł kształtowany głównie przez różnego rodzaju stereoty­ py i mity, jakie od w i e k ó w p o w s t a w a ł y o Cyganach, a miały źródła w ich odręb­ ności rasowej i kulturowej, a także w braku kontaktów z nimi i w małej znajo­ mości sposobu ich życia. Stereotyp przedstawiony w pracy Falque jest dowodem przesądów, strachu, pogardy i wrogości, jaką w ludziach wzbudzają Cyganie. Pow­ szechnie uważa się C y g a n ó w za: morderców, rozbójników, złodziei, w y r z u t k ó w społeczeństwa, włóczęgów, ludzi posiadających diabelską moc i zdolnych do czynie­ nia czarów, porywaczy dzieci i gwałcicieli kobiet. Nie ma na to żadnego pokrycia w rzeczywistości, podobnie jak i w większości stereotypów wyrosłych z pobieżnych obserwacji i generalizacji pojedynczych wypadków. Ale ten często spotykany stere­ otyp, a także chęć oswobodzenia społeczeństwa od nieprzystosowanych do życia we współczesnym świecie grup była podłożem do powstania i uchwalenia ustawy z dnia 16 stycznia 1912 r. W myśl tej ustawy Cyganie jako tzw. nomadzi, czyli ludzie bez stałego miejsca 2 I j ; i ! 259 2 3 S. С h o p y, Vagabonds et repris de justice, za E . Falque. G. M e n d e l , La revoltě contrę le pere, za E . Falque. �260 RECENZJE zamieszkania i bez zawodu, zobowiązani zostali do posiadania książeczek antropome­ trycznych, które miały być okazywane prefektom policji przy każdorazowym odjeź­ dzie i po przybyciu na nowe miejsce. Książeczka ta zawierała wszystkie dane o C y ­ ganie i jego rodzinie, a także numer tabliczki kontrolnej wozu, którym podróżował. Umożliwiło to śledzenie wędrówek Cyganów jako ludzi groźnych dla społeczeństwa, a jednocześnie wprowadzając utrudnienia przy załatwianiu formalności miało s k ł o ­ nić ich do opuszczenia Francji. Prefekci wielu departamentów stosowali na własną rękę wiele zakazów i represji, by uwolnić swoje tereny od niepożądanych przyby­ szów. Na wielu drogach pojawiły się tabliczki „Nomadom w s t ę p wzbroniony" albo napisy „Śmiecie i nomadzi w głębi terenu". Ta jawna dyskryminacja i prześladowania musiały doprowadzić do ukształ­ towania się negatywnego stosunku Cyganów do naszej cywilizacji. Obserwując tak charakterystyczną dla współczesnego człowieka pogoń za dobrami materialnymi, do których sami Cyganie nie przywiązują znaczenia, chciwość i zaborczość w realizacji pragnień, Cyganie nie widzą dla siebie miejsca w tak konsumpcyjnym społeczeń­ stwie; dostrzegają wiele zła we współczesnym świecie. Słysząc o wypadkach odda­ wania rodziców do domu starców, opuszczania przez matki własnych dzieci i jedno­ cześnie stykając się przez całe życie z aktami wrogości ze strony Europejczyków, nie wyobrażają sobie życia wśród ludzi, których zwyczaje wydają się im tak okrutne. Tylko niewielu Cyganów buntuje się przeciwko dyskryminacji ze strony ludzi osiad­ łych, większość odczuwa jedynie fatalizm swego losu, którego nic nie jest w stanie zmienić. Czują się opuszczeni i bezsilni bo dla nich rząd policja i gadźowie two­ rzą jedną całość z którą trudno jest walczyć Dlatego też są bardzo nieufni w sto­ sunku do wszystkich praw jakie społeczeństwo stara się im narzucić podejrzewając w nich próbę dalszego ograniczenia ich swobody Negatywny stosunek do naszej cywilizacji rodzi chęć ucieczki, próbę schro­ nienia się przed groźnym światem zewnętrznym w kręgu własnej rodziny, która pozostała dla Cyganów największą wartością. Dla nich, wychowanych od dziecka w kulcie wolności, przyrody, muzyki, rodziny i tradycji, życie wędrowne jest idea­ łem, w którym wszystkie te wartości mogą się realizować. Tabor cygański tworzy odrębny, zamknięty przed obcymi świat, gdzie nikt z gadźów nie ma wstępu. Życie w tym świecie zapewnia integrację grupy, zapobiega jej rozproszeniu, jednocześnie stwarzając złudzenia, że życie ich nie zmieniło się i że będą mogli zawsze je kon­ tynuować. Ale schronienie się w tym, co tradycyjne, ucieczka przed cywilizacją i niedostrzeganie zmian, jakie niesie ze sobą czas, nie pozwala Cyganom patrzeć realnie w przyszłość i walczyć o znalezienie swego miejsca w nowoczesnym społe­ czeństwie. Po I I wojnie ś w i a t o w e j we Francji sporo zrobiono, aby poprawić sytuację C y ­ ganów. Od roku 1949 działa międzyministerialna komisja do spraw Cyganów, która postulowała zaprzestanie dyskryminacji i przyznanie im równych praw. Z jej to inicjatywy powstały organizacje Les Etudes Tsiganes i Comité National d'Aide aux Nómades, których zadaniem jest informowanie społeczeństwa o życiu Cyganów i o aktualnych problemach z tym związanych. We Francji w 2272 gminach istnieje absolutny zakaz przebywania Cyganów, przypomniano w i ę c o nielegalności owych zakazów i polecono zlikwidować tabliczki „Nomadom wzbronione". W 1968 r. Mini­ ster Spraw Wewnętrznych postuluje utworzenie stałych terenów przeznaczonych na obozowiska dla wędrownych Cyganów o możliwie najlepszych warunkach, gdzie czas pobytu byłby nieograniczony. Ustawa z 3 stycznia 1969 r. zniosła obowiązek posiadania książeczki antropometrycznej, a zastąpiła ją książeczką podróży, która musi b y ć wizowana co 3 miesiące. Wprowadzenie jednocześnie tzw. „gmin stałego przebywania" miało na celu wdrożenie Cyganów do wypełniania różnych obowiąz­ k ó w administracyjnych. Głównymi celami tej ustawy było: przyznanie równych �ň -у RECENZJE 261 praw Cyganom, zaprzestanie prześladowania ich, wprowadzenie środków kontroli, a także poddanie wszystkich Cyganów obowiązkom administracyjnym, aby stopniowo skłonić ich do osiedlenia się. Nadal jeszcze Cyganie Manouche niechętnie osiedlają się, jeżeli decydują się na ten krok to zazwyczaj z przyczyn niezależnych od siebie, jak np. choroba kogoś z rodziny albo trudności z wykonywaniem zawodu w ę d r o w ­ nego handlarza, cyrkowca, muzyka czy szlifierza. Przymusowa rezygnacja z w ę ­ drówki burzy ich dotychczasowe życie i stwarza trudności w przystosowaniu się do nowego środowiska. Edith Falque ma właśnie za złe ustawie z 1969 г., że nie rozwiązała głównych problemów życia Cyganów i że dąży do ich osiedlenia, ale jednocześnie nie próbuje przedstawić rozsądnych rozwiązań tej kwestii. Można byłoby ewentualnie poprzez pewne rozszerzenie praw Cyganów oddalić chwilę, kiedy ostatni z nich będzie mu­ siał porzucić swój wóz, ale sam proces jest niestety nieodwracalny i chyba nic nie jest mu w stanie zapobiec. Na początku lat siedemdziesiątych tylko Уз Cyganów francuskich jeszcze wędrowała, ale za kilka lat lub kilkanaście nie będzie dla nich miejsca w naszym społeczeństwie, głównie z przyczyn ekonomicznych, gdyż zawody, jakie wykonują, nie mają przyszłości. A czy osiedlenie się ich nastąpi teraz czy za kilka lat, zawsze będzie to dla nich bolesna decyzja rezygnacji z dotychczasowego życia i tradycji, której tak bronią. Cyganie, jedna z najbardziej egzotycznych i in­ teresujących grup mniejszościowych, tak jak wszystkie grupy mniejszościowe, będą musieli przyjąć styl życia większości społeczeństwa — taki jest niestety porządek współczesnego świata. Książka E . Falque przedstawia szeroko zarysowany obraz życia Cyganów i pro­ blemów, jakie wynikają z prób znalezienia się we współczesnym świecie, i dla każdego, kto interesuje się losami tej społeczności, na pewno będzie stanowić inte­ resującą lekturę. Kazimierz H E I N Z MODE, S I E G F R I E D W O L F F L I N G , Zigeuner in Deutschland, Koehler & Amelang — Leipzig 1968 Zajko — der Weg eines Volkes Cyganie już od kilkuset lat egzystują w światowej literaturze albo jako jej główni bohaterowie, albo jako element wprowadzający odpowiedni, romantyczny na­ strój. Ten cyganologiczny nurt w twórczości pisarskiej datuje się już od końca X V I I I w. W miarę liberalne, tolerancyjne ustawodawstwo i romantyczne wyobra­ żenia o Cyganach w y s z ł y naprzeciw temu prądowi. Już od początków swego istnie­ nia nabierał on cech naukowości. Ale dopiero w 1844 r. powstała znana i podsta­ wowa praca niemieckiego językoznawcy Augusta Friedricha Potta Die Zigeuner in Europa und Asien. Zawarte w niej rozważania dotyczą m. in. związku dialektów cygańskich z sanskrytem oraz ustalenia w wyniku analizy językoznawczej praojczyzny Cyganów, którą w e d ł u g Potta były Indie. Te wnioski stały się dla niego podstawą badań z zakresu filologii porównawczej, ponadto podkopywały reprezento­ wany dość powszechnie w X I X w. pogląd, że Egipt jest kolebką Cyganów. Udowodnienie indyjskiego rodowodu jest także motywem przewodnim H . Modego i S. Wolfflinga. Ułatwiając wejście w tematykę cygańską przedstawiają historię badań prowadzonych nad Cyganami. Oprócz wspomnianej już książki A. F . Potta omówione zostały prace takich językoznawców, jak G. Barrow, Ch. Leland, H. M. G . Grellmann. Są to przede wszystkim studia z zakresu językoznawstwa, które w X V I I I i X I X w. zdominowały naukową literaturę cyganologiczną. Natomiast autorzy re­ cenzowanej pracy, dysponując bogatą już literaturą tego typu, dotyczącą tak j ę - �262 RECENZJE zyka, jak historii i folkloru, idą w swoich rozważaniach dalej. Starają się poddać analizie porównawczej cygańskie obyczaje, wierzenia, bajki, czyniąc jednocześnie próbę oddzielenia w p ł y w ó w , jakie w y w a r ł a niemiecka kultura na kulturę Cyganów. Przedstawiają strukturę organizacyjną plemion cygańskich, rolę i funkcję wybieral­ nego przywódcy, działalność cygańskiego sądu, strukturę zawodową. H. Mode i S. Wólffling przyjmują klasyczny model rozwoju społeczno-ekonomicznego, którego w tym układzie najniższym- szczeblem jest zbieractwo i ł o w i e c t w o . Jest to chyba jedna ze słabości pracy. Konstruują na tej podstawie hierarchię zajęć, z a w o d ó w wykonywanych przez Cyganów, w której bardzo ważny element ich ekonomicznego istnienia, jakim było m y ś l i s t w o i zbieractwo, znajduje się na pierwszym etapie roz­ woju. Pierwotność tych zajęć oraz ich dość długa obecność w gospodarce Cyganów mogłyby świadczyć o niskim stopniu ich rozwoju. Tymczasem obok nich istniały związane nieomalże nierozerwalnie z Cyganami takie prace, jak tresowanie zwie­ rząt, wyrób mat i koszy, grzebieni, popisywanie się tańcem i akrobacjami na linie. Zawodem, jaki bardzo szybko znalazł rację bytu wśród Cyganów, było kotlarstwo, od którego jedna z grup cygańskich wzięła swą n a z w ę — Kełderasza (rumuńskie caldarar, czyli kotlarz). Nie pominęli autorzy pracy tak „tradycyjnie cygańskich" zajęć, jak złodziejstwo, oszustwo i wróżenie. Mode i Wólffling twierdzą, że wiele z tych umiejętności pojawiło się w Europie dzięki pośrednictwu Cyganów. Zalicza­ ją do nich m. in. teatrzyki marionetek i tresurę zwierząt. Niemiecki orientalista E. L i t t m a n n i dowodzi, że niemieckie słowa dotyczące tresowania zwierząt przez Cyganów czy też nazw tych zwierząt pochodzą z sanskrytu — np. niem. Meerkatze — sans, markata (koczkodan), niem. Affe — sans, kap'api (małpa). Dla Littmanna materiałem porównawczym jest tylko język niemiecki, a autorzy książki nie przyta­ czają cygańskich odpowiedników tych słów. Dlatego też należy b y ć ostrożnym przy wysnuwaniu w n i o s k ó w z takiego podobieństwa, gdyż może ono też w y n i k a ć z faktu wspólnego korzenia indo-aryjskiego. Większe prawdopodobieństwo pośrednictwa C y ­ ganów istnieje dla różnych gier towarzystkich, które pojawiły się w Europie w tym samym czasie, co i Cyganie. Próby udowodnienia indyjskiego pochodzenia kości do gry, szachów i kart podejmowane były już wcześniej. Wykopaliska archeologiczne w północno-zachodnich Indiach datowane na ok. 5000 lat (miejska kultura Harappa i Mohendżodaro) przyniosły odkrycia kości do gry, których używanie potwier­ dzone jest w najstarszych dziełach literatury hinduskiej. Nieco inaczej jest z naj­ starszymi zachowanymi indyjskimi kartami do gry. Pochodzą one dopiero z X V I w., a nie udało się dotąd ustalić daty pojawienia się pierwszych kart do gry w Indiach, nie ma także danych źródłowych tak starych, jak odpowiednie materiały europej­ skie. Autorzy ograniczają się do zasygnalizowania możliwości wytłumaczenia podzia­ łu kart przez wprowadzenie do nich 4-kastowego indyjskiego systemu społecznego. Reprezentowany on był w kartach przez 4 klasy: króla, wojownika, kupca i sługę lub niewolnika. Tak więc indyjski rodowód kart pozwoliłby zrozumieć ich "symbo­ likę, tym bardziej że była ona szczególnie zrozumiała dla Cyganów. Trudne jest dla H . Mode i S. Wólfflinga do przyjęcia, że zapoznali się oni ze znaczeniami posz­ czególnych kart dopiero po przybyciu do Europy. Znaczyłoby to, że wynieśli umie­ jętność odczytywania kart z Indii, które są ich praojczyzną. Podobnej metody uży­ wają autorzy przy porównywaniu cygańskich i hinduskich obyczajów narodzino­ wych, zaręczynowych, weselnych i wierzeń. Stosunkowo duża uwaga zwrócona jest w recenzowanej pracy na bajki cygańskie i ich wątki. Stanowią one według auto­ rów podstawowe źródło informacji o mentalności i obyczajach Cyganów. Chcąc dać dowód związku tych bajek z bajkami indyjskimi, przeprowadzają porównanie 1 Za H . M o d e , Deutschland, s. 60. S. W ó l f f l i n g , Die Zigeuner — der Weg eines Volkes in �263 RECENZJE ich wątków według numerycznej klasyfikacji Arnego i Thomsona. Niestety zasób spisanych bajek cygańskich jest zbyt mały, aby istniejące podobieństwa uznać za wystarczający dowód, tym bardziej że sami Cyganie nie rozumieją już pewnych motywów występujących w tych opowieściach. Szukając nadal analogii autorzy po­ równują style opowiadania bajek i dochodzą do wniosku, że istnieje niezaprzeczalny związek bajek cygańskich z podłożem indyjskim. Znajduje on swój wyraz w pro­ pagowaniu identycznych wartości moralnych, z których na pierwsze miejsce wy­ suwają się: szacunek dla natury i miłość do zwierząt, wiara w możliwość swobod­ nego przeistaczania się ludzi w zwierzęta i zwierząt w ludzi. Niektóre bajki cy­ gańskie mają charakterystyczne dla bajek hinduskich tragiczne zakończenie. W tym miejscu należy jeszcze raz podkreślić, że podstawowym założeniem tej części roz­ ważań jest wykazanie niezaprzeczalnego pochodzenia pewnych wartości kulturowych z Indii oraz istnienia realnej możliwości przenoszenia tych dóbr przez Cyganów. W drugiej części pracy autorzy przedstawiają historię Cyganów w Niemczech, biorąc za podstawę informacje zawarte w listach żelaznych wydawanych „książę­ tom" cygańskim przez w ł a d c ó w europejskich, zarządzeniach, listach gończych oraz opisach pozostawionych przez przypadkowych obserwatorów. Dokładna data przy­ bycia Cyganów do Niemiec nie jest znana. Pierwsze źródła pisane, w których pojawiają się wzmianki o Cyganach, pochodzą z X V w. Dominikanin Hermann Kornzer i historyk Albert Krantz przyjęli za datę pojawienia się Cyganów w Niem­ czech rok 1417. Dalsze informacje odnoszące się do wczesnej historii Cyganów daje Schoppenchronik von Magdeburg, która podaje, że „Tattern" (tak nazywano począt­ kowo Cyganów sądząc, że są Tatarami) przekroczyli Elbę i zatrzymali się w Magde­ burgu. Od lat 30-tych X V w. wzmianki o Cyganach coraz częściej zaczynają się pojawiać w kronikach większych miast. Rejestrowały one szlak w ę d r ó w e k taborów • cygańskich zaopatrzonych w żelazne listy papieża i cesarza. D a w a ł y one poczucie spokoju i pewności tym bardziej, że w tym czasie Cyganie byli na ogół przyjaźnie przyjmowani w miastach Dlatego też często pierwsze 80 lat pobytu Cyganów w Niemczech określa się jako złoty wiek" Ale już w roku 1482 książę Albrecht Achilles von Brandenburg wydał edykt zabraniający przebywania w granicach księstwa Jest to początek prześladowania Cyganów Od 1500 г obowiązywała za­ twierdzona przez Reichstag w Augsburgu ustawa zezwalająca książętom na w y p ę ­ dzanie i zabijanie C y g a n ó w latach 1497 1774 wydano 146 Edyktów cygańskich" i można by ten okres za L Jochimsen nazwać okresem cygańskich edyktów'* Za~ 2 'L nowanie i chłostanie Cyganek oraz . konfiskowanie" dzieci Niektóre zarządzenia Wilhelm T Г) Я lí"H 7 Я Tt wiesza • tí- ~h Г e 1Я 1 t h rok dnw en 7 teeo same eo okr h ň ° ^ . ™ !f J , ° • " st • P s Р ° У osieoiama ^ап™ przep ow azo e w ks le Wittgenstein l a m tez powstało około гоки u a najstarsze w memez n sieaie cygańskie (okolice Berieourga), w którym weamg aanycn z l a i i r. z y jeszcze 40 Cyganów. W 1928 r. wydano ustawę, która nakazywała meioowame się c y g a n ó w na policji zabraniała im posiadania brom palnej oraz przebywania w uz­ drowiskach i kurortach. W czasie I I wojny światowej z rozkazu Himmlera w y ł a p y ­ wano całe tabory, które kończyły s w ą w ę d r ó w k ę w obozach koncentracyjnych Przedstawiona przez Modego i Wolfflinga historia Cyganów wędrujących po Niem­ czech kończy się na roku 1945, który jest początkiem osiedlania się pozostałych przy życiu Cyganów. Autorzy takie ujęcie tematu cygańskiego traktują jako propozycję, w s t ę p do dalszych poszukiwań rozwiązania problematyki pochodzenia Cyganów. Istniejące 6 W S Z 3 p o y c n o a z ą g a i e r w n W z e p o y z e j L a i D y K U ą 8 g Г 0 1 0 2 Za M o d e , W o l f f l i n g , op. cit, s. 142. �264 RECENZJE i zakorzenione w świadomości społeczeństw europejskich stereotypy Cyganów mogą nabrać rzeczywistego zabarwienia poprzez publikowanie prac tego typu. Książka jest zbiorem informacji dających znajomość elementarnych zasad życia Cyganów, ułat­ wiającym zrozumienie ich odrębności i odmiennego trybu życia; to między innymi stanowi o wartości pracy i zachęca do jej przeczytania. Renata C. H . W A R D - J A C K S O N , D E N I S E . H A R V E Y , Its Origins, Builders, Technology and Conservation, Abbot 1973 Hryń The English Gypsy Caravan. Country Book Club, Newton Jest to monografia poświęcona tradycyjnym wozom cygańskim, rozpowszechnio­ nym w Wielkiej Brytanii na przełomie X I X i X X w, a spotykanym czasami jesz­ cze dziś. Już na wstępie autorzy zaznaczają, że podobnie jak wszystkich koczują­ cych po drogach Wielkiej Brytanii uważano za Cyganów, tak nazwą wóz cygański {gypsy caravan) obejmowano nie tylko wozy u ż y w a n e przez samych Cyganów, lecz także przez pozostałe grupy wędrowców. Wśród nich oprócz „prawdziwych" Cyga­ n ó w (true Gypsies) wyróżniają autorzy tzw. mumpers (włóczędzy, żebracy), poshrats (mieszańcy, Cyganie półkrwi), didikais (o niewielkiej domieszce krwi cygańskiej), tinkers (druciarze, pochodzący głównie z Irlandii) i w ę d r o w n i artyści, zwłaszcza cyrkowi. Prawie wszyscy wędrowcy, zdaniem autorów, posiadają obecnie większą lub mniejszą domieszkę krwi cygańskiej, ale tym, co ich łączy, nie jest pochodzenie etniczne, lecz jednakowy tryb życia. Według danych z 1965 r. wśród 100 tys. angiel­ skich w ę d r o w c ó w było tylko 20 tys. ,prawdziwych" Cyganów z których z kolei t3 lko 6°/o podróżuje jeszcze wozami konnymi (głównie na północy) Dzisiejsze wozy różnią się oczywiście od tych tradycyjnych XIX-wiecznych cygańskich vardo będą­ cych przedmiotem zainteresowania autorów Dlatego też monografię swoją oparli oni głównie na materiale zgromadzonym w brytyjskich muzeach a także licznych rycinach z poświęconych Cyganom książek i artykułów. Literatura dotycząca wozó^v r Г V P'Я Tiч Ir i о И na która' autorzv odniesieniu do Wielkiei Brvtanii co wvnika stad że edruiacv o ' k í o r a n s k ' i Anel" С sanie bvli boeat • o ď w 'ch rodakó invch ńt a 't 'd' h g y g s oc w z у pa ^ о a ty е, ic wozy Dy у lepej wyposa one i pieimiej а е к о г о ^ а п е stanowiąc tym samym szczególnie interesujący przedmiot badan. Wozy u ż y w a n e przez wszystkich w ę d r o w c ó w nazywane były powszechnie cy­ gańskimi, mimo że wprowadzone zostały one do użytku bynajmniej nie przez Cyga­ nów, lecz przez właścicieli w ę d r o w n y c h menażerii, którzy potrzebowali wygodnego środka lokomocji do przewożenia zwierząt. Do Wielkiej Brytanii dotarły one z F r a n ­ cji ok. 1840 г., ale „prawdziwi" Cyganie zaczęli nimi powszechnie podróżować do­ piero pod koniec X I X w. jako ostatni z wymienionych grup wędrowców. Zarówno ten fakt jak i to, że właśnie „prawdziwi" Cyganie pozostali najdłużej wierni temu właśnie sposobowi podróżowania, autorzy tłumaczą ich wrodzonym konserwatyzmem. Wydaje się, że jest to uproszczenie i należałoby raczej szukać przyczyn tego stanu w pełnym wrośnięciu nowego początkowo elementu w zintegrowany model k u l ­ tury cygańskiej, co związane było z koczowniczym trybem życia i miało swoje od­ bicie zarówno w sferze działalności ekonomicznej C y g a n ó w jak i ich kulturze du­ chowej. Faktem pozostaje że dziś niemal w y ł ą c z n i e Cyganie używają w Wielkiej Brytanii konnych w o z ó w podróżnych do innych celów niż wypoczynkowe (ta forma rekreacji rozpowszechniła się bowiem już na początku naszego stulecia a wozy bu­ dowane początkowo na wzór luksusowych rezydencji zostały stopniowo zastąpione zmotoryzowanymi przyczepami campingowymi) �RECENZJE *< I I ł * 1 ! 7 265 Autorzy książki podkreślają wielokrotnie, że dla Cyganów wozy były nie tylko środkiem lokomocji, lecz także prawdziwymi domami, stąd dbałość o ich wystrój wewnętrzny i zewnętrzny. U ż y w a n o ich przede wszystkim w lecie, przy czym wtedy nocowały w nich głównie dzieci i starsi, a dorośli spali w rozbijanych obok namiotach. Podróżowano zwykle ok. 15 mil dziennie, co pewien czas zatrzymując się na dłużej, w celu przygotowania na sprzedaż różnych przedmiotów, takich jak kosze czy sztuczne kwiaty. W zimie koczowali tylko niektórzy Cyganie przenosząc się co 7-14 dni w poszukiwaniu paszy dla koni. Miejsca postoju były zwykle z góry usta­ lone, a do najpopularniejszych należały takie, jak Little Egypt, Gallows Grove czy Dooval's Oak, gdzie zostawiano umowne znaki (tzw. patterans) informujące o tym kiedy dana rodzina była tu i dokąd się udała. Siłę pociągową stanowiły konie z których jeden zaprzężony był do wozu, a drugi zapasowy podążał z tyłu. Praca Jacksona i Harveya poświęcona jest jednak nie tyle organizacji życia w podróży i społeczno-ekonomicznym konsekwencjom koczowania, lecz systematycz­ nemu opisowi środków podróży, to znaczy samych wozów. Autorzy wyróżniają 6 za­ sadniczych typów w o z ó w spotykanych i produkowanych w Wielkiej Brytanii: reading, ledge, bow-top, burton, pot-cart, i open-lot, przy czym nie wszystkie one używane były jednakowo chętnie przez Cyganów. Najpopularniejsze były wśród nich wozy typu reading produkowane głównie przez rodzinę D u n t o n ó w w miejsco­ wości Reading w hrabstwie Berkshire. Wozy te zbudowane były z drewna sosno­ wego i miały zwykle tylko jedno okno, a wyposażenie wnętrza podobne, jak w po­ zostałych, to znaczy sprowadzało się do najpotrzebniejszych sprzętów ze względu na ograniczoną przestrzeń i siłę pociągową konia. Zawsze jednak b y ł tam piecyk tzw amerykański, mały i lekki, a więc wygodny w podróży a wśród mebli najwięcej miejsca zajmowało dwupoziomowe łóżko którego wygląd (jakość pościeli ilość po­ duszek itp) stanowił przedmiot rywalizacji między cygańskimi gospodyniami B a r ­ dzo lubiane przez Cyganów były także wozy typu bow-top o charakterystycznym okrągłym dachu których nigdy nie budowano dla niecygańskich n a b y w c ó w Nato miast takie wozy jak burton czy rzadsze brush typowe były w ł a ś n i e dla w ę d r o w ­ nych artystów i handlarzy (wozów typu brush używali zdaniem ci u. tor Ó głównie przedstawi ciele sruD poshrats i didikais) Wzdłuż najbardziej uczęszczanych dróg rozmieszczone były warsztaty, których właściciele zwykle specjalizowali się w jednym typie wozów, przy czym ostateczny wygląd wozu był w y p a d k o w ą umiejętności konstruktora oraz upodobań i możliwości finansowych zamawiającego. Wozy były w takich warsztatach nie tylko budowane, lecz także remontowane i dekorowane, przy czym autorzy twierdzą, że pod w z g l ę ­ dem ornamentyki wymagania Cyganów sprowadzały się tylko do jaskrawej kolory­ styki i licznych złoceń. Rzeźbione czy malowane motywy pozbawione znaczenia sym­ bolicznego miały b y ć wyrazem nałożenia się ХГХ -wiecznej mody na barok z gusta­ mi rzemieślników, wśród których w okresie początkowym dominowali Niemcy i Włosi (stąd reminiscencje włoskiego renesansu). Od ilości ozdób i jakości wy­ kończenia zależała w dużej mierze cena wozu tak dawniej jak i dziś, kiedy to wo­ zy cygańskie można kupić na wyprzedaży w cenie od 50 do 2,5 tys. funtów. Podsumowując należy stwierdzić, że praca Jacksona i Harveya jest rzetelną monografią w o z ó w cygańskich, zawierającą ich dokładny opis konstrukcyjny, typo­ logię i historię, ilustrowane licznymi rycinami i zdjęciami. Szkoda tylko, że autorzy na podstawie przedstawionego materiału nie pokusili się o pełniejsze osadzenie wozu jako istotnego elementu kultury cygańskiej w całokształcie ich kultury. Ludmila Melchior �266 RECENZJE MENYTHÉRT L A K A T O S , Füstós képek, wyd. Magveto, Budapest 1975 Literacką sensacją roku 1975 na Węgrzech stała się obszerna, przeszło 400-stronicowa książka Menyhérta Lakatosa Füstós képek, czyli Zadymione obrazy. Krytyka z dużym zainteresowaniem i uznaniem przyjęła debiut. Autor urodził się w 1926 ro­ ku w cygańskiej osadzie Vésztó w woj. Bekes. Nigdy poprzednio nie ogłosił drukiem żadnej pracy, był absolutnie nie znany w świecie literackim. Jeden z czołowych krytyków węgierskich, László Babies, tak oto powitał książkę Lakatosa na łamach miesięcznika „Kortárs" (nr 4/76): „Levi-Strauss w jednej ze swych książek uskarża się, iż nie ma już na naszym globie nietkniętych kultur, że materialna i duchowa cywilizacja białego człowieka zanieczyściła najbardziej skryte zakątki naszego ś w i a ­ ta. I oto wbrew temu ukazuje się książka, która informuje nas o tym, że o 30-40 km lub kilka autobusowych przystanków od nas żyje naród, o którym, w y j ą w s z y pewne przesądy oraz anegdoty, niewiele wręcz wiemy. B y ć może, że książka ta niedużo powie znawcom przedmiotu, że w naukowych dysertacjach wszystko to zostało już opisane i przeanalizowane. Ale jak dotąd nie doszło do literackiego od­ krycia tych prawd!" Rzecz paradoksalna — Węgry, kraj, w którym Cyganie od lat stanowią zwartą grupę etniczną zrośniętą z tradycjami i obyczajowością całego narodu, odkryły nagle ich świat za pośrednictwem książki Lakatosa. Świat zupełnie inny niż do­ tychczasowe wyobrażenia, które zamykały się w publicystycznych bądź naukowych opracowaniach, a także w obiegowych pojęciach kształtowanych na podstawie C y ­ ganów grających na skrzypkach w węgierskich gospodach lub barwnych taborów. Relacja Lakatosa zasadniczo różni się od wszystkich, a więc nie tylko w ę g i e r ­ skich, dotychczasowych literackich prób przedstawienia życia Cyganów. Poprzednie próby były z reguły podejmowane z zewnątrz, przez pisarzy, którzy starali się wejść w odrębne i obce obyczajowo środowisko. Starali się opisać je, oddać auten­ tyczność i podnieść trafność swoich obserwacji często wyłącznie przez nadmierne używanie cygańskich słów. Menyhért Lakatos jest Cyganem z krwi i kości, wielkim talentem literackim i pisze z zupełnie innych pozycji niż Puszkin, Merimee, Go­ rki czy Ficowski, których fascynowała cygańska romantyka. Lakatos pisze od wewnątrz. Nie musi się wkradać i zaskarbiać sobie łask środowiska, zdobywać 0 nim wiedzy. O Cyganach wie wszystko tak, jak o sobie samym. Nie sili się na wtręty cygańskich słów, przeciwnie, pisze pięknym, ś w i e ż y m językiem w ę g i e r s k i m który między innymi jest jednym z artystycznych w a l o r ó w tej książki — niekiedy tylko stosuje cygańskie wyrazy. Zadymione obrazy oparte są na autobiografii. Menyhért Lakatos n i e z w y k ł y m 1 szczęśliwym zbiegiem okoliczności mógł uczyć się w horthystowskich Węgrzech lat trzydziestych i ukończył szkołę. P o d s t a w o w ą trudnością była w ó w c z a s dyskrymina­ cja i pogląd, że Cyganie są nieinteligentni, niezdolni i 4 klasy to góra ich wykształ­ cenia. Cygańskie dziecko przełamało te przesądy i było prymusem w gimnazjum. Został też później Lakatos nauczycielem, aby uczyć swych ziomków, nieść oświatę. W powieści, którą napisał na początku lat siedemdziesiątych, znajdują się bogate wątki osobiste, ale raz po raz rwą się one i giną na korzyść epickiego tempera­ mentu. Bohaterem opowieści jest cygański chłopiec, który wchodzi w życie, z dziecka staje się mężczyzną. Spod matczynych skrzydeł, ze świata baśni i legend przechodzi do rzeczywistości, styka się z walką o byt, z przemocą, przed którą będzie musiał uciekać. Rzecz dzieje się w okresie międzywojennym, w latach trzydziestych. Autor nie trzyma się ściśle dyscypliny czasu, stosuje przeskoki, nie precyzuje wyraźnie dat. Dopiero w ostatniej, końcowej scenie'książki — deportowanie Cyganów w zaplom­ bowanych wagonach wyraźnie wskazuje datę i ostateczną stację ich wędrówki, �RECENZJE 267 /rjrtórą będzie Oświęcim lub inny hitlerowski obóz koncentracyjny. Jest to nie tylko ? > r ^ r r a ź n e wskazanie czasu oraz miejsca, ale i klamra zamykająca etap w historii т. ^Cyganów. ' . Książka nie ma w zasadzie fabuły, akcji. Jest to spisywane na gorąco życie, ' więc różne, często luźne sceny, które tylko niekiedy łączą się ze sobą, tworzą logiczny ciąg. Przewijają się więc ludzie, z którymi już później nie spotkamy się nigdy, choć byśmy bardzo tego chcieli. Jak na przykład z pewnym taborem cy­ gańskim; oto jacyś nieznani i nie określeni bliżej żołnierze zabrali Cyganom i zgwałcili ich kobiety. C i prosili o łaskę, o oddanie ich żon i córek. Zgoda, oddano im kobiety, ale w zamian pohańbiono również i ich, obcinając wszystkim uszy. -Oddala się ten tabor w płaczu, poniżeniu, męczarni, aby już nigdy nie powrócić. Nie wiemy, gdzie to się stało, w Rumunii, na Węgrzech czy w Jugosławii, nie jest to jednak ważne — Cyganie nie uznają granic i w niczym me podważa to prawdzi­ wości. Siła opowieści tkwi bowiem w opisie, me zaś w szczegółach. a 4 » Spokojny i nużący nieco nawet początkowo bieg książki przybiera na g w a ł t o w ­ ności. Losy bohatera stają się coraz ciekawsze, ostre. Nie sposób tej książki stresz­ czać, toteż w zarysie tylko o dziejach i przygodach bohatera, w których odnajdu­ jemy wiele z życiorysu autora. A więc żyje on w spokojnym taborze, chroniony przez starą, bardzo mądrą babcię, matkę i ojca, przez swoją całą rodzinę przy­ wódcy cygańskiego, cieszącego się dużym autorytetem. O niebezpieczeństwach i o¬ krucieństwach dowiaduje się tylko z opowieści. Pewnego dnia zostaje przypadkiem ciężko postrzelony przez dziedzica polującego w lesie na zwierzynę. Wina m y ś l i polującego wego jest ewidentna, a wskutek konfliktu z innym miejscowym notablem sprawy nie sposób zatuszować. Korzysta na tym ofiara wypadku, gdyż dziedzic czyni wszy­ stko, aby uuratować pie r a t o w a ć chołpca c n o i p c a od śmierci, a następnie, zzamiast a i m k i uodszkodowania ubZKouuwdmd pie­ niężnego, załatwia na prośbę i m n a z j u m . DziękiL ogromnej prosoę ojca przyjęcie go do ggimnazjum. ügxonmtj ambicji dzieciak wytrzymuje początkowo wszelkie szykany i przełamuje bartery umożliwiające mu ukazanie swego talentu. Ten niesłychanie ciekawy i ważny w ą ­ tek edukacji urywa się nagle i oto nasz bohater powraca do swego środowiska, by zacząć bujnie zyć. Jest lato, Cyganie pomagają przy żniwach, nasz młodzieniec staje się z miejsca obiektem pożądania cygańskich dziewcząt i kobiet, jedna przy­ goda^ erotyczna goni drugą. Miłość, pieniądze, walka determinują jego życie. W j a ­ kiejś przygodnej kłótni ram sołtysa i musi uciekać przed żandarmami. Błąka się, trafia do kolejnych taborów, gdzie bądź znajduje chwilowe schronienie, bądź tez musi staczać kolejne walki. Przeżywa coraz barwniejsze, często dzikie przygody. Kradnie, bo musi żyć; bije się, bo musi się bronić. Wybucha wojna, zmieniają się czasy, nie ma już miejsca na cygańską wolność. I wtedy właśnie trafia z powrotem do swoich bliskich, by podzielić ich los. Internowanie i deportacja kończy relację. Zamknięcie w wagonie pędzącym do obozu koncentracyjnego kończy bezpowrotnie to wszystko, co przeżył. Węgierska krytyka entuzjastycznie przyjęła autobiografię Lakatosa, ale nie było recenzji, w której nie stawiano by pytania, czym jest w ł a ś c i w i e napisana przez niego książka. Życiorysem, socjologicznym zapisem, reportażem, powieścią? Szcze­ gółowe, socjograficzne opisy przeplatają się w niej z literackimi opisami przyrody, a także z charakterystycznymi dla brukowych powieści przygodowych. Oczywiście można d o k o n y w a ć analizy tej książki, rozczepiać ją na warstwy, ale nie sposób oddzielać jednych partii od drugich. Łączą się bowiem w jedną nieszablonową i pa­ sjonującą całość, są w sumie oryginalną prozą. Z kart książki tchnie swoboda i nie­ skrępowanie, jej walorami jest plastyczność i żywiołowość,' ani śladu jakichkolwiek manier. Książka Menyhérta Lakatosa powstała pod w p ł y w e m głośnej inicjatywy wy­ dawniczej, która zrobiła w ostatnich latach na Węgrzech dużą karierę, a mianowicie �¡ 268 i I j i I ' i RECENZJE serii „Odkrywanie Węgier". W jej ramach wydawane są socjograficzne monografie poświęcone konkretnym regionom, środowiskom oraz problemom. W tej serii na przykład ukazały się m. in. doskonałe reportaże jednego z czołowych węgierskich pisarzy Gyorgya Moldovy i górnikach z Komló bądź też o najbardziej zacofanym rolniczym regionie Orség. W tej serii wydano książkę Sandora Bencsika Historia widziana z dołu, będącą dokładnym zapisem pracy i życia jednej robotniczej bry­ gady. Te książki zachęciły Lakatosa i pewnego dnia do wydawnictwa Magveto wpłynął rękopis, który dzięki talentowi autora wzbogacił nie tylko jedną wydaw­ niczą serię, lecz całą węgierską literaturę. Tadeusz Olszański C H A R L E S K I N G , Men of the Road, Londyn 1972, ss. 120, il. Prezentowana książka jest pracą popularną, przedstawiającą w ogólnym zary­ sie całokształt problematyki dotyczącej Cyganów europejskich, i ma charakter kompilacyjny, szczególnie w części historycznej. Pewne fakty ze współczesnego życia Cyganów autor miał okazję zaobserwować sam, wiele podróżując po Wielkiej B r y ­ tanii, Rumunii i Węgrzech. Tam, gdzie to było możliwe, wzbogacił swoje spostrze­ żenia opiniami i informacjami pochodzącymi od cygańskich przyjaciół. Książka jest ilustrowana rysunkami autora. Treść ujęta jest w 7 rozdziałów. Na wstępie autor podał mniej lub bardziej ustalone fakty historyczne dotyczące Cyganów, a m i ę d z y innymi: domniemany czas, w którym opuścili Indie, i przyczyny migracji, g ł ó w n e kierunki i szlaki m i ­ gracji, daty pojawienia się w niektórych krajach europejskich, ich początkową po­ pularność, legendy związane z ich pochodzeniem, okres prześladowań w X V I I I w. i w końcu próby ich osiedlenia i edukacji rozpoczęte w 1761 r. na Węgrzech przez Marię Teresę. W rozdziale tym autor zwraca również u w a g ę na bardzo ważną różnicę między Cyganami „czystej krwi" a posh-rat — czyli ludźmi zrodzonymi ze związku między Cyganem a gadźo — i didakoi — osobami posiadającymi jeszcze mniej krwi cy­ gańskiej, gdyż zrodzonymi ze związku posh-rat i gadźo. Liczba Cyganów w Wielkiej Brytanii jest kwestią dyskusyjną ze względu na znaczną ilość różnego rodzaju w ł ó ­ częgów i żebraków podających się lub uważających za Cyganów. Według pewnych źródeł jest 10 tys. autentycznych Cyganów, około 10 tys. posh-rat, mniej więcej ty­ le samo didakois oraz 20-50 tys. r ó ż n y c h . w ł ó c z ę g ó w bez odrobiny krwi cygańskiej. Inne źródła podają liczbę co najmniej 15 tys. Cyganów dla Anglii i Walii. Następny rozdział zapoznaje czytelnika z podziałem C y g a n ó w europejskich na główne grupy, które z kolei dzielą się na mniejsze grupy i podgrupy. Ich nazwy często sugerują tradycyjne zajęcia Cyganów, z których kilka autor omawia. Naj­ więcej uwagi poświęca kowalstwu i pracom w metalu, handlowi końmi, wróżbiar­ stwu, wytwórczości przedmiotów z drewna. Znaczna część tych zajęć nie jest w sta­ nie zapewnić im utrzymania w dzisiejszych warunkach, w związku z czym przecho­ dzą na nowe profesje. Niekiedy ich tradycyjne umiejętności są wykorzystywane w przemyśle, np. we Francji są cenieni jako wykonawcy bojlerów. Autor stawia pytanie, czy istnieje niezależna muzyka cygańska i próbuje na to pytanie dać odpowiedź twierdzącą w przeciwieństwie do Beli Bartoka, który był zdania, że zasadnicza cecha muzyki cygańskiej leży w możliwościach odtwarzania i przetwarzania muzyki ludowej kraju, w którym Cyganie aktualnie przebywają. Omawiając cygański język King wskazuje na znany tylko Cyganom system znaków tajnych, zwany patrin. Omawia je pokrótce, informując, do przekazywania jakich wiadomości są u ż y w a n e i w jaki sposób stosowane. « �U 09 RECENZJE Prawdziwy Cygan, to mieszkaniec namiotu. Autor podaje więc zasadnicze typy namiotów używanych przez Cyganów, a następnie omawia ich wozy. Interesujące jest według niego porównanie cygańskiej nazwy namiotu, która brzmi tsaro lub khera, z nazwą mongolską gher. Jest to jeden z kilku w tej książce przykładów sugerujących prawdopodobieństwo jakichś dawnych związków Cyganów z Azją centralną. Przykładem popierającym domysły autora ma być w ł a ś c i w y Cyganom wstręt do wody i mydła, analogicznie do nomadów mongolskich, których warunki geograficzne zmuszają do oszczędzania wody. Zarówno jedni, jak i drudzy nie po­ trafią pływać. Fakty te dają autorowi pretekst do snucia d o m y s ł ó w o ich pobycie w Azji przed p r z y w ę d r o w a n i e m do Indii. Szczególnie interesującym rozdziałem jest część ostatnia książki, gdzie autor przedstawia dzisiejszą sytuację Cyganów w Wielkiej Brytanii. Cyganie są tam traktowani na ogół źle zarówno przez władze, jak i ogół ludności, a wszelkie wy­ siłki zmierzające do poradzenia sobie z „problemem" cygańskim pozostają daleko w tyle w stosunku do innych krajów europejskich. P e w n ą poprawę osiągnięto dzię­ ki działalności nieżyjącego już Normana Dodds (członka parlamentu), który utwo­ rzył Komitet Cygański (Gypsy Committee) i był twórcą słynnego statutu c y g a ń ­ skiego (Gypsy Charter). Nadzieja na poprawę losu Cyganów w Wielkiej Brytanii zwiększyła się w 1966 г., kiedy to utworzono Badę Cygańską (Gypsy Council). Krystyna K A T H A R I N E E S T Y , The Gypsies, York 1969 Bocek Wanderers in Time, Hawthorn Books, New Prezentowana książka jest wynikiem kilkuletniej pracy autorki poświęconej za­ gadnieniom historii i współczesnego życia Cyganów. Jest to praca o charakterze popularyzatorskim. Zakres informacji, które autorka usiłuje przekazać czytelnikom, jest bardzo szeroki. Obejmuje on historię Cyganów od momentu pojawienia się ich w Europie aż do czasów współczesnych, ze szczególnym uwzględnieniem sytuacji społeczno-prawnej w niektórych krajach europejskich i w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej w ostatnich latach. K i l k a rozdziałów Katharine Esty poświęca zagadnieniom folkloru Cyganów, wybierając te jego elementy, które jej zdaniem są najbardziej charakterystyczne: taniec, muzykę i wróżbiarstwo. Zwraca także uwagę czytelników na postacie ludzi autorów w s p o m n i e ń i relacji z w ę d r ó w e k z Cyganami. Osobom tym przypisuje znaczną zasługę w rozwoju badań nad k u l ­ turą cygańską. T a k szeroki zakres zainteresowań odbija się na wartości pracy. Omawiane zagadnienia autorka zaledwie sygnalizuje, pozostawiając wiele n i e d o m ó ­ wień i niejasności. Przedstawiając historię pobytu Cyganów na kontynencie europejskim najwięk­ szą u w a g ę zwraca na ukazanie prób ich socjalizacji w krajach, na terenie których przebywali. Często próby te przebiegały w sposób brutalny, nie zawsze dawały też pożądane rezultaty. Przedstawia najstarsze — pochodzące z końca X V wieku — ustawy wydane przez Ferdynanda i Izabellę, zmuszające Cyganów do stałego osie­ dlania się. Zajmuje się także problematyką odnoszących się do Cyganów a u s t r o - w ę gierskich ustaw Marii Teresy, do Cyganów rosyjskich — Katarzyny I I oraz hiszpań­ skich Karola I I I . Zapoznaje także czytelników z niektórymi próbami uregulowa­ nia problemu cygańskiego podejmowanymi w okresie po I I wojnie światowej. Przedstawiając powyższe próby uregulowania stosunków pomiędzy p a ń s t w e m a Cyganami autorka nie pozostaje wobec nich obiektywna. Dziwi to, szczególnie wobec bardzo ubogiego i schematycznego przedstawienia tych prób czytelnikom. �-70 RECENZJE Nie stara się ona wyjaśnić im swego zdania, nie przytacza też żadnych argumentów na jego poparcie. Przedstawiając na przykład ustawę Ferdynanda i Izabelli opowiada się zdecy­ dowanie przeciwko niej, sprawiając wrażenie, iż jest generalnie przeciwniczką ogra­ niczania swobody Cyganów. Bardzo pozytywny jest natomiast stosunek autorki do ustaw teresjańskich, choć czytelnikom podaje je ona w bardzo niepełnej wersji. Ocena tych ustaw wypłynęła prawdopodobnie z ogólnie pozytywnego stosunku au­ torki do postaci Marii Teresy. Uważa ją za jedynego europejskiego władcę, który rzeczywiście interesował się problemami Cyganów w rządzonym przez siebie kraju. Autorka nie pozostaje również obojętna wobec czynionych współcześnie prób wciągnięcia Cyganów w społeczne życie państw, w których żyją. Przytacza trzy przykłady działalności państwowej w tym zakresie, mianowicie działania podej­ mowane w Wielkiej Brytanii, Związku Radzieckim i w Polsce. Trudno określić, na czym opierają się jej oceny, gdyż obok wspomnianych wyżej niedomówień i nie­ jasności tekstu, autorka nie jest wolna od uprzedzeń politycznych, stwarzających dodatkowo dystans w jej podejściu do działań podejmowanych w krajach socjali­ stycznych. Mimo to jednak akceptuje ona wyniki akcji prowadzonych w celu socjali­ zacji Cyganów w Polsce. Przytacza nawet fragment apelu wystosowanego przez grupę C y g a n ó w do „braci cygańskiej" w Polsce, w z y w a j ą c e g o ich do uczestnictwa w budowie Polski Ludowej. O ile przedstawiając powyższe próby działań autorka nie wypowiada się jedno­ znacznie za ani przeciw socjalizacji Cyganów, o tyle przechodząc do opisywania ich sytuacji w Stanach Zjednoczonych staje się zdecydowaną zwolenniczką prowa­ dzenia tego rodzaju akcji, co więcej — wyraża swoją dezaprobatę dla niechęci C y ­ ganów do zrezygnowania z wędrownego trybu życia na rzecz stabilizacji i komfor'tu. Porównuje nawet sytuację Cyganów do warunków, w jakich żyją przedstawi • ciele innych mniejszości narodowych w Stanach Zjednoczonych. Rozdział dotyczący Cyganów w U S A ma zdecydowanie publicystyczny charakter. Autorka nie kryje swojej dezaprobaty dla „pasożytniczego życia" prowadzonego przez Cyganów i ich niechęci dla poprawy własnej sytuacji. W Stanach Zjednoczonych żyje obecnie około 50-100 tys. Cyganów. Większość z nich mieszka w slumsach wielkich miast, opierając swoją egzystencję na doryw­ czo podejmowanych pracach. Wielu jednak nie porzuciło w ę d r o w n e g o trybu życia, choć domami ich stały się samochody. Cyganie w Stanach Zjednoczonych nie są objęci żadnymi statystykami, nie są bowiem uważani za mniejszość narodową; dołącza się ich w statystykach do grup imigrantów z krajów, z których przybyli. Wiele miejsca poświęca autorka postaciom nie-Cyganów, którzy kierowani róż­ nymi pobudkami zdecydowali się na porzucenie dotychczasowego trybu życia i przy­ łączenie do taborów cygańskich. Swoje wrażenia z okresu spędzonego wraz z C y ­ ganami wielu z nich opisało, dostarczając niesłychanie ciekawych materiałów dla badań cyganologicznych. Rozdziały poświęcone temu zagadnieniu zdecydowanie od­ biegają swą problematyką od całości, powiększając panujący w książce chaos. W rozdziałach tych K . Esty największy nacisk położyła na przedstawienie czytel­ nikom postaci tych ludzi. Uczyniła to jednak w sposób bardzo powierzchowny, nie wyjaśniając m o t y w ó w ich postępowania ani w momencie podejmowania decyzji przyłączenia się do Cyganów, ani też wtedy, gdy postanawiali wrócić do dawnego życia. Poświęcona tym zagadnieniom część książki nie wnosi nic nowego do jej warstwy informacyjnej, umacnia jedynie czytelników w przekonaniu o przypadko­ wym i niejasnym wyborze opisywanych zagadnień. Popularny charakter książki nie tłumaczy także języka, jakim została ona na­ pisana. Autorka używa w odniesieniu do Cyganów całego szeregu nic nie m ó w i ą - �RECENZJE 271 cych epitetów, przedstawiając ich jako „tajemniczych", „pięknych", „najbardziej au­ tentycznych" etc. Dzięki takim i podobnym określeniom styl książki staje się egzal­ towany, co miast przydawać jej wartości, jeszcze ją bardziej zubaża. .'?.: Małgorzata P E T E R M A A S , King of The Gypsies, ss. 206, il. Jasiczek A Bantam Book, New York 1976 (wyd. 6), Peter Maas, nowojorski dziennikarz, zyskał w ostatnich latach niezwykłą, na­ wet jak na stosunki amerykańskie, popularność. Jego powieści-reportaże: Serpico i The Valachi Papers w ostrej bezkompromisowej formie poruszały najbardziej wstydliwe i kompromitujące przejawy społecznego życia Ameryki: korupcję policji i wszechwładzę mafii. Odsłaniał Maas w atrakcyjnej literacko formie sieć p o w i ą ­ zań między amerykańską elitą władzy a światem przestępczym. Oddźwięk, z jakim spotkała się ta działalność, wynikał przede wszystkim z jej walorów społecznych. Maas zebrał materiał nieomal o charakterze dowodowym, w sensie prawnym, sprzymierzając się z tymi wszystkimi, którzy od lat walczą z plagami dręczącymi społeczeństwo amerykańskie. Z punktu widzenia literatury stał się Maas jednym z prekursorów interesującego gatunku prozatorskiego, repor­ tażu zbliżonego do prozy fabularnej. Kolejna praca Maasa, utrzymana w podobnej formie, idzie śladem poprzednich, choć zdaje się nie dorównywać im poziomem. King of the Gypsies — rzecz, która miała w krótkim czasie V I w y d a ń zarówno luksusowych, jak i masowych oraz druk w znanym czasopiśmie „New York Magazine" — penetruje mało znane środo­ wisko współczesnej Ameryki, społeczność cygańską. Reportaż Maasa reklamowany jako :„niewiarygodna, lecz prawdziwa historia o obcym ludzie, przy którym mafia wydaje się społecznością otwartą", choć osiągnął wielkie powodzenie, budzi miesza­ ne opinie. Jest to dramatyczna opowieść o walce ojca z synem o władzę nad C y ­ ganami amerykańskimi, których ma być obecnie w U S A niebagatelna liczba, wg obliczeń szacunkowych od 250 tys. do miliona. Są oni w przewadze potomkami C y ­ g a n ó w przybyłych pod koniec X I X w. z Europy Wschodniej i do dziś wiodą w większości w ę d r o w n y tryb życia, choć „kolorowe wozy" dawno już zostały zastą­ pione „transkontynentalnymi" krążownikami szos. Cyganie amerykańscy nie ulegli asymilacji, żyją na marginesie życia kultural­ nego i politycznego Ameryki zgodnie z dawnymi zwyczajami, stanowią zdumiewa­ jący ewenement supernowoczesnej cywilizacji, źródło zgryzot policji i sądów. Zycie Cyganów amerykańskich, jak relacjonuje je Maas, to nie kończące się pasmo oszustw i kradzieży, aresztowań i wysiedleń. Opisy przestępczych działań Cyganów zajmują znaczną część książki, ich spryt i przebiegłość, intuicja, brak skrupułów moralnych zdają się fascynować autora, choć stara się on powstrzymywać, często bez skutku, od s ą d ó w uogólniających, nieraz wyrażanych w formie „złotych myśli" na temat psychiki, mentalności Cyganów. Główny wątek reportażu to, jak już wspomniano, dzieje walki o sukcesję po cygańskim królu Tene Bimbo. Zdołał on, nie przebierając w środkach, gangsterski­ mi sposobami, nie wahając się przed skrytobójstwami, zmusić amerykańskich C y ­ ganów do uznania swego zwierzchnictwa. Z przywódcy jednego z rodów stał się w latach trzydziestych królem wszystkich Cyganów w U S A , co uznać musiały ame­ rykańskie władze. Król Tene Bimbo w swoim, co prawda bardzo długim, życiu był .125 razy aresztowany za poważne przestępstwa i wielokrotnie wysiedlany z poszczególnych �272 RECENZJE stanów.- Gdyby podliczyć kaucje, które składano za niego przy zwolnieniach w a ­ runkowych, uzbierałaby się poważna suma. Jeśli w e ź m i e m y pod u w a g ę fakt, iż inni bohaterowie reportażu nieomal równie często mieli do czynienia z policją i sądami, nie zdziwi przytoczona przez Maasa wypowiedź, iż radość z przybycia Cyganów do jakiejś miejscowości amerykańskiej wyrażali jedynie działający w niej radcy prawni i adwokaci licząc na honoraria, których im Cyganie nigdy nie skąpili. Tene Bimbo panował prawie pół wieku, żelazną ręką e g z e k w o w a ł haracze od poszczególnych rodów cygańskich, był niewątpliwą indywidualnością i pozostawił po sobie — zdaniem Maasa — pamięć mądrego i zdecydowanego przywódcy. Przed śmiercią nieoczekiwanie mianował swoim następcą wnuka Steve'a Tene, Cygana, który zerwał z rodem starając się — z różnym skutkiem — upodobnić do amery­ kańskiego otoczenia. Pominięcie przez odchodzącego króla s y n ó w i mianowanie na­ stępcą wnuka, częściowo już zamerykanizowanego, interpretowane było (zarówno przez część Cyganów jak i reportera) jako akt pogodzenia się z realiami, jako uznanie nieuchronności dostosowania się do amerykańskiego społeczeństwa. Steve Tene, którego losy kreśli Maas wyrywkowo, lecz sugestywnie, natrafił na zdecydowanie kontrdziałanie ojca, brutalnego i impulsywnego. Carranza — takie nosił imię, został poparty przez starszyznę rodową. Zadawnione zatargi między o j ­ cem a synem, które stały się niegdyś bezpośrednią przyczyną wyizolowania się tego ostatniego ze społeczności cygańskiej, nabrały z czasem nieomal szekspirowskiego rozmachu, okazały się — przynajmniej w interpretacji Maasa — starciem różnych koncepcji życia. Reportaż kończy się zawieszeniem akcji. Steve Tene nie jest co prawda królem Cyganów, gdyż ma wśród nich zbyt małe poparcie, ale Carranza nie zwyciężył. Intryga mająca na celu osadzenie Steve'a w więzieniu na podstawie fałszywego oskarżenia nie udała się, nawet dotkliwe pobicie go przez nasłanych przez ojca zbi­ rów nie odebrało mu chęci do rywalizacji. Z pozoru przyszłość powinna przynieść z w y c i ę s t w o idei postępu i adaptacji. Cyganie powinni — taki jest program Steve'a — uczyć się czytać i pisać, zdobywać zawody, osiedlać się i wtapiać w środowisko amerykańskie. Jednakże zbytni opty­ mizm mrożą ostatnie zdania książki. Na pytanie reportera, co się stanie w przyszło­ ści z Cyganami, stara, mądra Cyganka Hazel, której opinie wielokrotnie Maas przy­ taczał odpowiada: „Cyganie? O, wie pan, będzie dalej po prostu tak, jak teraz". Książka Maasa, bezsprzecznie interesująca i barwnie napisana, nasuwa pewne wątpliwości w swej informacyjnej warstwie, co oczywiście rzutuje na odbiór doko­ nywanych przez autora interpretacji. Maas, jak wynika z jego własnych słów, zajął się tematem cygańskim zupełnie przypadkowo, nie starał się pogłębić znikomej, czysto encyklopedycznej o nich wie­ dzy, zaufał swojej intuicji reporterskiej i reporterskiej metodzie zbierania materia­ łów. To jednak, co było w ł a ś c i w e w wypadku organizowania materiałów do po­ przednich książek, tym razem — jak sądzę — okazało się niewystarczające. Brakło autorowi kontaktu z cyganologami amerykańskimi, brakło rzetelnie przeprowadzo­ nych badań uczestniczących. Najlepsza nawet analiza krytyczna wypowiedzi, a r ­ chiwa policyjne i studiowanie prasy nie zapewnią w y n i k ó w , do jakich dojść można przy stosowaniu tej metody. Powierzchowność wiedzy Maasa wyraźnie daje się od­ czuć zwłaszcza przy próbach opisu i interpretacji życia rodzinnego Cyganów. Reportaż jest wyraźnie jednostronny, co jest skutkiem wykorzystania g ł ó w ­ nie policyjnych akt, jak wynika ze wstępnego założenia autora. Walka między Stevem a jego ojcem relacjonowana jest przez pryzmat pozytywnej oceny enigmatycz­ nego przecież i dość deklaratywnego programu reform niedoszłego cygańskiego kró­ la. Zapewne Cyganie amerykańscy nie stanowią tak jednoznacznie przestępczego „stowarzyszenia", jak to wynika z reportażu. �,'; . Г RECENZJE 273 Sądzę, że Maas opierając się na aktach policyjnych i opowieściach samych C y ­ ganów — czy aby nie zmitologizowanych nieco? — szczególnie czarną kreską zary­ sował ich obecne życie, aby tym wyraźniej podkreślić urok przyszłości, która być może nadejdzie, ale zapewne niezbyt szybko. Można tu dodać, iż „amerykanizacja" Cyganów w najbardziej negatywnej for­ mie już się dokonała, gdy Tene Bimbo stworzył cygańską mafię, narzucając zwierzchnictwo Cyganom m a j ą c y m dotychczas przywódców rodowych. Również włączenie telefonu — Cyganie w ogromnej przewadze nie umieją pisać — do ze­ społu rekwizytów służących oszustwom stanowi jeden z p r z e j a w ó w przejmowania zdobyczy cywilizacji. Maas zdaje sobie s p r a w ę z niepewności źródła informacji. Zwraca niekiedy uwagę na sprzeczności w wypowiedziach Cyganów, na trudności w zdobyciu w i a ­ rygodnych informatorów. Czymże, jeśli nie asekuracją, jest przytoczenie w charak­ terze motta dla całości dzieła starego powiedzenia: „Jeżeli zadasz dwudziestu C y ­ ganom to samo pytanie, możesz otrzymać dwadzieścia różnych odpowiedzi. Jeżeli zaś zadasz jednemu Cyganowi dwadzieścia razy to samo pytanie, możesz również otrzymać dwadzieścia różnych odpowiedzi". Błędem Maasa, jak sądzę, jest również zbyt częste używanie pewnych twier­ dzeń, jako argumentów, o istnieniu „duszy Cygana", podkreślanie fatalizmu Cyga­ nów, sugerowanie istnienia jakoby wrodzonych i m p e r a t y w ó w sterujących ich z a ­ chowaniami itd. Należy jednak cały czas pamiętać, iż Maas nie pisał pracy naukowej, realizował barwny i żywy reportaż, we fragmentach zapewne przejaskrawiony, może nawet miejscami fałszywy, choć zapewne nie z wyrachowania, jak to sugerują niektórzy recenzenci w Ameryce. Formuła reportażu uprawianego współcześnie na wiele ze­ zwala, Maas, jak sądzę, nie naruszył kanonu prawdomówności. Jeśli stwarza obraz nieco jednostronny, to wiedziony racją społeczną, jeśli demonizuje życie Cyganów, to w dobrej wierze. Reportaż Maasa, jak to często bywa z tym gatunkiem literackim, jedynie toruje drogę problemowi, ułatwia mu dostanie się na forum opinii publicznej. Oddziele­ niem prawdy od fałszu powinni zająć się naukowcy, konkretnymi działaniami uz­ drawiającymi władze i organizacje społeczne. Ryszard Kantor W I L L I A M F I E L D , Gypsies in Texas, „Texas People", University of Texas at San Antonio's Institute of Texan Cultures, vol. V I , nr 4, lipiec/sierpień 1976, ss. 8, il. Jeden z zeszytów dwumiesięcznika wydawanego przez Institute of Texan C u l ­ tures, wydawnictwa mającego na celu popularyzację wiedzy o mieszkańcach Tek­ sasu, poświęcono Cyganom. Prezentowany zeszyt składa się z kilku niewielkich rozdziałów. We wstępie autor przedstawia Cyganów, wylicza ich nazwy, daje zarys ich historii oraz zwraca u w a g ę na zjawisko występowania rozmaitych grup w ę d r o w ­ nych, zwłaszcza w U S A i Wielkiej Brytanii, uważanych za Cyganów, lecz nie mają­ cych z prawdziwymi Cyganami nic wspólnego poza trybem życia. „Prawdziwy C y ­ gan to ten, kto ma cygańską krew i zna cygański język". Na terenie Teksasu żyje 2-3 tysięcy Cyganów, z których większość należy do grupy językowej vlach. Kolejny rozdział poświęcony jest prezentacji osoby dra lana Hancocka, asy­ stenta na Uniwersytecie Teksaskim w Austin. Postać to niezwykle ciekawa. Jest 18 — Etnografia Polska t. X X I I �274 RECENZJE sekretarzem sekcji amerykańskiej Międzynarodowego Komitetu Cygańskiego, auto­ rem licznych prac cyganologicznych, głównie językoznawczych, redaguje „The Jour­ nal of Creole Studies", jest członkiem redakcji „Journal of the Gypsy Lore Socie­ ty". Ten Węgier, urodzony w Londynie, ożeniony z Chinką z Malajzji jest jednym z najwybitniejszych z n a w c ó w Cyganów w Ameryce. „Cyganie w świecie współczesnym" to następny rozdział, w którym autor zwra­ ca uwagę, że wielu znanych na całym świecie aktorów, piosenkarzy, sportowców jest pochodzenia cygańskiego. Dalej omawia zajęcia Cyganów, ich przystosowanie się do w a r u n k ó w życia w kraju uprzemysłowionym. Interesujący jest rozdział „Cyganie meksykańscy i kina objazdowe". Podczas gdy Cyganie w Teksasie zasadniczo podróżują tylko z południa na północ i z pow­ rotem, w zależności od pory roku, to Cyganie w sąsiednim Meksyku wędrują bez­ ustannie obsługując małe miasta i wsie swoimi kinobusami i urządzają projekcje filmów w najbardziej odległych osadach. „Cygańska religia". Autor podkreśla fakt, iż większość C y g a n ó w na ś w i e c i e wyznaje religię chrześcijańską. Przy tym przypisuje Cyganom pobożność, której znający Cyganów bliżej nigdy im nie przyznają. Na poparcie swego stanowiska o bliskich związkach Cyganów z religią chrześcijańską od setek lat przytacza o g ó l ­ nie znane legendy cygańskie o wątkach chrześcijańskich oraz przykłady zbiorowych pielgrzymek do Rzymu. Ostatni rozdział poświęcony jest obyczajowości cygańskiej, zwłaszcza zwyczajom związanym z zaślubinami. Wynika stąd, że u Cyganów w Teksasie zachowało s i ę sporo bardzo archaicznych cech obyczajowości, które dopiero ostatnio szybciej z a ­ nikają. Adam É Bartosz �STÍ'. ' it--; - m BIBLIOGRAFIA PUBLIKOWANYCH PRAC CYGANOLOGICZNYCH AUTORÓW T O M U B a r t o s z Adam 1974. Chaty za wsią. W sprawie ochrony zabytków budownictwa cygańskiego, „Ochrona Zabytków", nr 105, z. 2, s. 129-133 1975a. Les Tsiganes dans les Carpates polonaises, „Etudes Tsiganes", nr 4, s. 11-13 1975b. Cyganie w górach nie mają kolorowych wozów, „Gościniec", nr 4/70, s. 16-17 1975c. Osada cygańska w Maszkowicach. Propozycja przeniesienia cygańskiej osady do skansenu w Nowym Sączu, „Arkusze Muzealne Ziemi Krakowskiej", s. 45-50 1975d. r e c : A. Pawłowski, Cyganie. Studia nad przestępczością, Zielona Góra 1973, „Lacio Drom", nr 6 1976a. r e c : A. Pawłowski, Cyganie. Studia nad przestępczością, Zielona Góra 1973, „Lud", t. 60 1976b. r e c : M. Hubschmannová, Abstrakta odborné literatury o Cikánech v CSSR (1955-1972), Praha 1974, „Lud", t. 60 1976c. Problematyka cygańska w badaniach etnograficznych na polskim Spiszu, „Wierchy", nr 44, s. 216-221 1976d. Badania nad kulturą ludności cygańskiej na Podtatrzu, „Etnografia Polska", t. X X , s. 243-249 1976e. Z badań nad cygańskim kowalstwem na polskim Spiszu, „Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", nr 6, s. 167-195 1976f. I casolari fuori del villagio. Un contribute al problema delia tutela dell edilizia tradizionale zingara, „Lacio Drom", nr 4-5, s. 11-15 (przedruk art. z „Ochrona Zabytków") D e p c z y ń s k a Jadwiga 1970. Cyganie w środowisku pracy (na przykładzie zbiorowości Cyganów Hucie), „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska", t. s. 241-256 w Nowej I V (11), K a m i ń s k i Ignacy Marek 1974. Dissimulativ accomodation i en process av kontrollerad anpassning hos minoritetsgrupper, materiały Sveriges Sociologfórbunds árskonferens, Lund 1975. Polish Gypsies in Scandinavia — film, Goteborgs Universitet, Socialantropologiska institutionen 1976a. The Nordic Minorities: Eskimo-Kalatdlit and Gypsies-Romani — film Gote­ borgs Universitet, Socialantropologiska institutionen 1976b. Identitetskonflikt i en assimileringssprocess: Zigenare-Romani, materiały konferencji Minority, Culture and Community, Airisto, Finlandia 1976c. Konflikt identiteta u procesu asimilacije Cigana-Roma, „Kultura", Beograd, nr 35, s. 143-148 �'l j j 276 B I B L I O G R A F I A AUTORÓW TOMU i i j j I ! j 1977a. Identity Conflicts: Gypsy-Romany. An introduction, „Working Papers of the Department of Social Anthropology University of Gothenburg", nr 14 1977b. Language-Dialect: Gypsy Romany. An identity reference among Gypsy re¬ fugees in Sweden, „Working Papers of the Department of Social Anthropoiogy University of Gothenburg", nr 17 j j I '. , ; ! j j i i i l' ¡ ' \ ! j I 6 , M r ó z Lech 1966a. O problemie cygańskim, „Etnografia Polska", t. X , s. 178-195 1966b. Na cygańskich szlakach, „Poznaj Świat", nr 9, s. 11-15 1967. rec.: E. Horváthová, Cigani na Slovensku, Bratislava 1964, „Etnografia Pol­ ska", t. X I 1968a. -Jerzy Ficowski and other gypsiologists in Poland, „Journal of the Gypsy Lore Society", t. X L V I I , nr 3-4, s. 134-141 1968b. Lorn znaczy Cygan, „Poznaj Świat", nr 9, s. 34-36 1970a. Cygańskie mieszkania. Próba typologii, „Etnografia Polska", t. X I V , z. 1, s. 265-282 1970b. Cyganie meksykańscy i obraz zmian zachodzących w życiu Cyganów w Ame­ ryce, „Etnografia Polska", t. X I V , z. 2, s. 135-155 1970c. Żeby Cygan poszedł do nieba, „Kultura", nr 32 (374) 1970d. Jeszcze o biblii cygańskiej, „Fakty i Myśli", nr 16 (288) 1971. Cyganie, Warszawa, Książka i Wiedza 1972. Próba klasyfikacji grup cygańskich, „Etnografia Polska", t. X V I , z. 1, s. 321-325 1974a. A może pomyśleć i o Cyganach?, „Gościniec", nr 2-3, s. 27-30 1974b. r e c : J. Baranowicz, Kolczyki Kalimury, Katowice 1974, „Tygodnik Pow­ szechny", nr 48 (1349) 1975. Nie przeskoczysz własnego cienia, „Etnografia Polska", t. X I X , z. 2, s. 229¬ -234. 1976. r e c : A. Pawłowski, Cyganie. Studia nad przestępczością, Zielona Góra 1973, „Etnografia Polska", t. X X , z. 1, s. 270-274 1977. Gypsies and the Law, „Ethnologia Polona", t. 3, s. 175-182 P a w ł o w s k i Albert 1968. Rodzaje i technika oszustw popełnianych przez Cyganów, „Prace Lubuskiego Towarzystwa Naukowego", Komisja Prawa, z. 1 (VI), s. 94-124 1971. Rodzaje i technika kradzieży popełnianych przez Cyganów, „Prace Lubuskie¬ go Towarzystwa Naukowego", Komisja Prawa, z. 2 ( X I ) , s. 23-92 1973. Cyganie. Studia nad przestępczością, Zielona Góra, Lubuskie Towarzystwo Naukowe Z y w e r t Józef at 1968a. Problemy młodzieży cygańskiej w szkole podstawowej, „Kwartalnik Pedagogiczny", R. X I I I , nr 1, s. 103-109 1968b. Liczebność i rozmieszczenie Cyganów, „Przegląd Geograficzny", t. X L , z. 1, s. 161-166 1969. Wykształcenie i struktura zawodowa ludności cygańskiej w Gorzowie Wlkp., „Przegląd Geograficzny", t. X L I , z. 3, s. 517-520 1970. Analfabetyzm w społeczeństwie cygańskim, „Kwartalnik Pedagogiczny", R. X V , nr 2, s. 191-195 1971a. Z problematyki badań nad ludnością cygańską, „Rocznik Lubuski", R. V I I , s. 229-236 1971b. Poglądy Cyganów na atrakcyjność zawodów, „Studia Socjologiczne", nr 1, s. 211-222 1971c. Cygańska rodzina, „Kultura i Społeczeństwo", nr 2, s. 268-271 �1 B I B L I O G R A F I A AUTORÓW TOMU 277 I971d. Procesy osiedlania się ludności cygańskiej w woj. zielonogórskim, „Stresz­ czenie prac habilitacyjnych i doktorskich 1970. Dokumentacja geograficzna", z. 6, s. 141-145 1972. Dynamika i struktura ludności cygańskiej w woj. zielonogórskim. „Przegląd Geograficzny", t. X L I V , z. 1, s. 123-130 1973a. Cyganie, „Ziemia Gorzowska", nr 6, s. 39-40 1973b. Cygański ruch artystyczny, „Ziemia Gorzowska", nr 7, s. 16-18 1973c. Liczebność, rozmieszczenie i struktura zatrudnienia ludności cygańskiej w Polsce, „Przegląd Geograficzny", t. X L V , z. 3, s. 625-630 1976. Przemiany cygańskiej rodziny, „Problemy Rodziny", nr 6192, s. 42-45. i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/89f0bb112ffbea84b2562bc1363affe9.pdf 4040e185a8315c7f7b1f9c71c9380514 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:963 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:885 Title A name given to the resource Kultury etniczne w pluralistycznej cywilizacji amerykańskiej / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.1, s.81-100 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X X I I I z. 1 I S S N 0071-1861 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI K U L T U R Y ETNICZNE W PLURALISTYCZNEJ CYWILIZACJI AMERYKAŃSKIEJ Jedna z dawniejszych tez głosiła, że naród amerykański formując się w t r a k c i e ciągłego procesu i m i g r a c j i n i g d y n i e ukształtował swej k u l t u r y n a r o d o w e j . W myśl t e j tezy rzeczywistość k u l t u r o w a U S A zawsze była i jest n a d a l heterogenicznym t w o r e m składającym się z różnorodnych elementów k u l t u r o w y c h w n i e s i o n y c h do Nowego Świata przez p r z y b y ­ szów. Wynikałoby stąd, że n a tę rzeczywistość kulturową składają się t y l k o k u l t u r y poszczególnych g r u p osadniczych, stanowiące w mniejszej l u b większej mierze mutacje s w y c h macierzystych k u l t u r europejskich, a z j a t y c k i c h czy afrykańskich. Całość tę łączyłaby zaś w a r s t w a kosmo­ politycznej k u l t u r y masowej, w której t r u d n o dopatrzyć się amerykań­ s k i c h wartości n a r o d o w y c h . Teza t a k a jest dziś n i e do u t r z y m a n i a w świetle rezultatów badań h i s t o r y c z n y c h i socjologicznych n a d kształtowaniem się amerykańskiego n a r o d u . Niezależnie od poglądów n a t e m a t c h a r a k t e r u tego procesu więk­ szość badaczy uznaje istnienie odrębnej i specyficznej k u l t u r y a m e r y ­ kańskiej , którą częściej n a z y w a się po p r o s t u cywilizacją . C y w i l i z a c j a ta, podobnie j a k i „amerykańska wspólnota n a r o d o w a " uformowała się p o d koniec X V I I I w . i n a początku X I X stulecia w o p a r c i u o względnie j e d n o l i t e w z o r y k u l t u r o w e anglosaskich i protestanckich kolonistów. 1 2 3 1 Charakterystyczne s к i e g o, jest który z j e d n e j tutaj niekonsekwentne stanowisko J. Chałasiń- s t r o n y t w i e r d z i , że n i e można mówić o u f o r m o w a n i u się n a r o d u amerykańskiego ze względu n a b r a k wykształconej świadomości narodowej, z drugiej wskazując zaś poświęca s w ą pracę amerykańskiej „kulturze n a r o d o w e j " p r z y t y m n a j e j rodowód i głębokie k o r z e n i e . Zob. Kultura wanie się kultury narodowej w Stanach Zjednoczonych amerykańska. Ameryki, Formo­ W a r s z a w a 1970, s. 535-538. 2 K r y j e się z a t y m t e n d e n c j a do p r z e c i w s t a w i a n i a c y w i l i z a c j i amerykańskiej cywilizacji europejskiej, Zjednoczonych do podkreślania i do a k c e n t o w a n i a wyjątkowej cywilizacyjnej t e c h n i c z n y c h aspektów k u l t u r y słowionych społeczeństw. Zob. C h . i M . B e a r d , Rozwój cywilizacji misji wysokouprzemyamerykańskiej, W a r s z a w a 1961. s H. K u b i a k , 6 — Etnografia Polska Rodowód XXIII narodu amerykańskiego, — Stanów K r a k ó w 1975, s. 16. �82 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI' Zauważył t o już zresztą jeden z najbardziej w n i k l i w y c h obserwatorów życia ówczesnych Stanów Zjednoczonych — A l e x i s de Tocqueville, p o ­ sługujący się pojęciem c y w i l i z a c j i angloamerykańskiej . Jednolitość t e j k u l t u r y n i e była j e d n a k zupełna, gdyż aż do W o j n y D o m o w e j istniał w A m e r y c e wyraźny podział n a kulturę elitarną i l u d o ­ wą (folk culture) co — n i e licząc k u l t u r y Murzynów — odpowiadało w dużej mierze k u l t u r o w e m u zróżnicowaniu Starego Świata. T e n p r o s t y dychotomiczny podział został zniszczony przez k o l e j n e fale i m i g r a c y j n e , zasadnicze z m i a n y s t r u k t u r a l n e w ekonomice k r a j u wynikające z p r z y ­ spieszonej i n d u s t r i a l i z a c j i i u r b a n i z a c j i oraz przez pogłębiające się w s k u ­ t e k intensywnego r o z w o j u stosunków k a p i t a l i s t y c z n y c h r o z w a r s t w i e n i e społeczne. Fala imigrantów wchłaniana była przede w s z y s t k i m przez śro­ dowiska w i e l k o m i e j s k i e , gdzie z l o k a l i z o w a n y był przemysł. W t y m m i l i e u kształtowały się podstawy amerykańskiej k u l t u r y p o p u l a r n e j . O d tego też okresu względnie homogeniczna k u l t u r a amerykańska poczęła z m i e ­ niać swe oblicze w zależności o d klasy, w a r s t w y , etnicznego pochodzenia i r e g i o n u . Odtąd możemy już mówić o k u l t u r z e amerykańskiej, a n i e angloamerykańskiej, mając n a uwadze f a k t , że j e j podłoże jest n a d a l anglosaskiego pochodzenia, ale późniejsze n a w a r s t w i e n i a posiadają już odmienne genealogie. Jeśli więc k u l t u r a amerykańska jest f a k t e m niezaprzeczalnym, t o c z y m w t a k i m razie są k u l t u r y etniczne poszczególnych g r u p i m i g r a c y j n e g o pochodzenia? Czy są t o przeszczepione n a g r u n t amerykański f r a g m e n t y r o d z i m y c h k u l t u r , segmenty k u l t u r y amerykańskiej, czy też rozwijające się w g własnych wewnętrznych p r a w k u l t u r o w e e n k l a w y izolowane za­ równo od k u l t u r y dominującej k r a j u zamieszkiwania, j a k i o d k u l t u r y k r a j u pochodzenia. N a te p y t a n i a dawano dotychczas różne odpowiedzi w zależności od ideologicznej o r i e n t a c j i i narodowego pochodzenia b a ­ dacza. Z w o l e n n i c y t z w . a n g l o k o n f o r m i z m u , a więc obrońcy anglosaskiego c h a r a k t e r u A m e r y k i i j e j k u l t u r y , podkreślali z jednej s t r o n y nikły wpływ imigrantów n a kulturę Stanów Z j e d n o c z o n y c h , z d r u g i e j zaś — u b o ­ l e w a l i n a d n i e w i e l k i m oddziaływaniem a m e r y k a n i z a c y j n y c h i n s t y t u c j i n a przybyszów zamkniętych w granicach s w y c h społecznych i k u l t u r o w y c h gett. D l a n i c h k u l t u r a etniczna była j e d y n i e bezwartościowym zespołem przeżytków utrudniających awans k u l t u r a l n y imigrantów i i c h a s y m i ­ lację. 4 5 6 4 A. de s M. Novak, venties, 6 w Tocqueville, The rise O demokracji of unmeltable w Ameryce, ethnics. Warszawa Politics 1976, s. 262. and culture in the se­ N e w Y o r k 1972, s. 162. Poglądy minimalizujące wpływ kultur grup imigracyjnych utrzymują się U S A do dziś, m i m o że hasła a n g l o k o n f o r m i s t y c z n e n i e należą obecnie do p o p u ­ larnych i publicznie u j a w n i a n y c h . Zob. M. Fudali, w USA, „Przegląd P o l o n i j n y " , t. 1: 1975, n r 1, s. 70. Rozwój badań etnicznych �KULTURY ETNICZNE W CYWILIZACJI 83 AMERYKAŃSKIEJ Rzecznicy t e o r i i t y g l a etnicznego ( m e l t i n g pot) przyjmujący tezę o ciągłym s t a w a n i u się „ n o w e j " j e d n o l i t e j k u l t u r y amerykańskiej w w y ­ n i k u syntezy „najlepszych" elementów w s z y s t k i c h k u l t u r uczestniczących w t y m procesie, k w e s t i o n o w a l i zarówno ustalony raz na zawsze charak­ t e r rodzimej c y w i l i z a c j i , j a k i o d m a w i a l i p r a w a k u l t u r o m e t n i c z n y m do samodzielnej egzystencji. Miały one wnieść swój wkład do ogólnonaro­ dowego n u r t u , a po spełnieniu tej m i s j i zniknąć z k u l t u r o w e j m a p y Sta­ nów Zjednoczonych. Kolejną po anglokonformizmie i t e o r i i t y g l a była koncepcja k u l t u r o ­ wego p l u r a l i z m u , którą h a r v a r d z k i filozof H . M . K a l l e n określił wstępnie już w r. 1915 j a k o „multiplicity i n a u n i t y " . N i e wdając się t u w analizę d o k t r y n y k u l t u r o w e g o p l u r a l i z m u zauważmy, że akceptowała ona i s t n i e ­ nie k u l t u r etnicznych j a k o s u b k u l t u r amerykańskiej c y w i l i z a c j i . W g r u n ­ cie rzeczy koncepcja t a przyjmowała p e w n e elementy zarówno t e o r i i a n g l o k o n f o r m i z m u , j a k i ideologii t y g l a etnicznego. Zakładała ona b o ­ w i e m realne istnienie anglosaskiego t r z o n u amerykańskiej c y w i l i z a c j i , który — wzbogacony następnie o wtręty k u l t u r imigrantów — ukształ­ tował się w nową wartość kulturową — jednolitą cywilizację amerykań­ ską w m a k r o s k a l i i w pluralistyczną mozaikę s u b k u l t u r w m i k r o s k a l i . W myśl tej d o k t r y n y k u l t u r y etniczne przestały być „obce". Zostały one słusznie uznane za zjawiska amerykańskie, choć p o d względem genetycz­ n y m wywodzące się ze Starego Świata. N i e była to t y l k o kwestia t a k i e j czy i n n e j koncepcji, gdyż w rzeczywistości a k u l t u r a c j a w dużym s t o p n i u dotknęła k u l t u r y etnicznych zbiorowości, przekształcając j e z k u l t u r i m i g r a c y j n y c h społeczności o mniejszościowym charakterze w s u b k u l t u r y amerykańskich zbiorowości etnicznych. Stopień i c h a u t o n o m i i w m i k r o planie jest różny, t a k j a k i różne są środowiska, w j a k i c h s u b k u l t u r y te realizują się. W e w s z y s t k i c h j e d n a k p r z y p a d k a c h znajdują się one p o d ciśnieniem' wzorów ogólnonarodowych, które nakładają amerykańskie piętno na elementy etniczne. Niełatwe jest zdefiniowanie współczesnej k u l t u r y amerykańskiej w j e j w y m i a r z e ogólnonarodowym. Składać się ona m u s i , t a k j a k każda i n n a k u l t u r a , z i d e i ( w a r s t w y symbolicznej), zachowań ( w a r s t w y b e h a w i o r a l ­ nej) i artefaktów ( w a r s t w y m a t e r i a l n e j ) . N i e ulega wątpliwości, że m a ­ t e r i a l n e podstawy c y w i l i z a c j i amerykańskiej są jednorodne i wynikają przede w s z y s t k i m z wysokiego stopnia uprzemysłowienia, u r b a n i z a c j i oraz r o z w o j u środków k o m u n i k a c j i i t r a n s p o r t u . Wspólna jest również s y m ­ b o l i k a narodowo-państwowa określana często j a k o „American civic r e ­ l i g i o n " oraz i m p o n d e r a b i l i a ustrojowe, które określają podstawowe p r a 7 8 7 H . M. Immigration 8 K a l l e n , Democracy as a factor Zob. n a t e n temat America, 1967, n r 1. versus in American interesujące the melting history, uwagi „Deadalus. J o u r n a l of A m e r i c a n pot, [w:] Englewood O. H a n d 1 i n [ed.], Cliffs, N J , 1959, s. 155. R. N. В e 11 a h a, Academy Civic religion in of A r t a n d S c i e n c e " , v o l . 9 6 : �84 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI w a i obowiązki obywatelskie. Chodzi t u więc o cały k o m p l e k s i d e i obda­ r z a n y c h z w y k l e m i a n e m „amerykanizmu". Łączy się z n i m również m i ­ tologia społeczno-polityczna posiadająca swe oparcie w sformułowanym w 1917 r. słynnym amerykańskim w y z n a n i u w i a r y (The A m e r i c a n ' s creed). D o tego dodajmy jeszcze u f o r m o w a n y przez historyczne doświad­ czenia specyficznie amerykański sposób myślenia ( A m e r i c a n w a y o f thought), który r z u t u j e n a t z w . c h a r a k t e r i osobowość amerykańską . 9 T a m a t e r i a l n a c y w i l i z a c j a i idee a m e r y k a n i z m u stanowią r a m y d l a amerykańskiego sposobu życia ( A m e r i c a n w a y o f life). Określają go w g znanego geografa k u l t u r o w e g o W. Zelinsky'ego t a k i e elementy ame­ rykańskiego etosu, j a k i n d y w i d u a l i z m , duża ruchliwość i akceptacja ciąg­ łych zmian, mechanistyczna w i z j a świata oraz silnie zaznaczające się ele­ m e n t y świeckiego i religijnego m e s ja niz m u . To właśnie głównie w sfe­ rze „American w a y of l i f e " znajduje się miejsce na „ethnic w a y of l i f e " , na akcentowanie s w y c h k u l t u r o w y c h powiązań z Polską, C h i n a m i czy Ukrainą, j a k o akceptowaną w w a r u n k a c h amerykańskich formę działal­ ności i n d y w i d u a l n e j i g r u p o w e j . Istotą współczesnego p l u r a l i z m u jest zatem jedność c y w i l i z a c y j n a Amerykanów bez względu n a i c h pochodze­ n i e i staż osadniczy w N o w y m Świecie p r z y jednoczesnej mnogości etnicz­ n y c h s u b k u l t u r świadczących o złożonej genealogii amerykańskiego n a r o ­ d u i odzwierciedlających różnorodne stopnie zaawansowania procesów a k u l t u r a c j i i asymilacji. Występowanie s u b k u l t u r w społeczeństwach złożonych (complex socie­ ties) jest z j a w i s k i e m całkowicie n a t u r a l n y m , gdyż wielowarśtwowości ży­ cia społecznego odpowiada t a m wielowarstwowość k u l t u r o w a . W społe­ czeństwie t a k i m m a m y więc n u r t k u l t u r y dominującej, n a którego t l e rysują się pewną odmiennością cech s u b k u l t u r y wydzielone najczęściej na podstawie płci, w i e k u , regionów i środowisk zawodowych. W t e n sposób wyodrębniono więc s u b k u l t u r y kobiece i młodzieżowe, p r o w i n c j o ­ nalne i robotnicze. Każda z n i c h n i e jest autonomiczna i krzyżuje się z pozostałymi w r a m a c h ogólnonarodowego systemu k u l t u r o w e g o . I0 Z taką sytuacją m a m y do czynienia w społeczeństwie etnicznie j e d ­ n o r o d n y m , natomiast k o m p l i k u j e się ona w p r z y p a d k u t z w . n o w y c h etnon a r o d o w y c h jednostek, które stanowią formę egzystencji t z w . t r a n s ­ p l a n t e d peoples" . Wówczas d o d a t k o w y m elementem zróżnicowania k u l ­ t u r o w e g o staje się c z y n n i k etniczny. W grę wchodzą t u n i e t y l k o treści przeniesione ze Starego Świata, ale i elementy k u l t u r o w e powstałe już w n o w y m środowisku, choć oparte n a dziedzictwie k r a j u pochodzenia. 11 9 H . S. thought 1 0 C o m m a g e r , and character W. Zelinsky, since The The American the 1880's, cultural mind. An interpretation New Haven—London geography of the of American 1962, s. V I I — V I I I . United States, Englewood Cliffs, N J , 1973, s. 40. 1 1 D. В i b e i г о, The Americas and civilization, New York 1972, s. 347. �KULTURY ETNICZNE W CYWILIZACJI AMERYKAŃSKIEJ 86 Te k u l t u r o w e w z o r y g r u p imigrantów, przetworzone następnie przez i c h potomków, stają się podstawą poszczególnych s u b k u l t u r etnicznych, których twórcami i nosicielami są w w a r u n k a c h amerykańskich poszcze­ gólne g r u p y i zbiorowości etniczne, czy j a k określił to Gordon „etniczne subspołeczeństwo" (ethnic s u b s o c i e t y ) . T e n sam autor zauważył słusz­ nie, że t y l k o w n i e l i c z n y c h w y p a d k a c h o w o etniczne subspołeczeństwo t w o r z y jednorodną grupę społeczną, czy też jednostkę przypominającą europejskie mniejszości narodowe. W rzeczywistości coraz częściej zbio­ rowości etniczne U S A zróżnicowane są wewnętrznie w g przynależności w a r s t w o w e j , s y t u a c j i rezydencjalnej (miejskiej l u b wiejskiej) oraz regio­ nalnej l o k a l i z a c j i w r a m a c h amerykańskich areałów k u l t u r o w y c h . T o zróżnicowanie m u s i także odzwierciedlać się w s u b k u l t u r z e zbiorowości etnicznej, której n i e można zatem traktować j a k o j e d n o l i t e j i d l a wszyst­ k i c h wspólnej. W j e j r a m a c h będą układały się więc w różnorodne k o n ­ figuracje elementy k u l t u r y l u d o w e j i narodowej k r a j u pochodzenia z ele­ m e n t a m i k u l t u r y p o p u l a r n e j , masowej i e l i t a r n e j k r a j u zamieszkiwania, w zależności o d społecznej s t r u k t u r y g r u p y , osiągniętego etapu a s y m i l a c j i i a k u l t u r a c j i oraz j e j u s y t u o w a n i a w k u l t u r o w y m krajobrazie Stanów Zjednoczonych. 12 Z a d a j m y sobie teraz p y t a n i e co do zasadności d o k o n y w a n i a analizy k u l t u r o w e g o zróżnicowania społeczeństwa amerykańskiego w kategoriach k u l t u r etnicznych, skoro są one t a k bardzo wewnętrznie niejednolite. Czy możemy w t e j s y t u a c j i podtrzymywać tezę o i s t n i e n i u k o n k r e t n y c h s u b ­ k u l t u r etnicznych w r a m a c h amerykańskiej cywilizacji? W y d a j e się, że na p y t a n i e t o można odpowiedzieć w sposób p o z y t y w n y , i to co n a j m n i e j z dwóch powodów. Po pierwsze — analizowanie amerykańskich s u b k u l t u r etnicznych z p e w n y m abstrahowaniem o d i c h wewnętrznego zróżnico­ w a n i a jest metodologicznie uzasadnione, jeśli p r z y j m i e m y za słuszną tezę o konieczności formułowania twierdzeń idealizacyjnych i i c h stopniowej k o n k r e t y z a c j i w t o k u dalszej analizy . Po d r u g i e — s u b k u l t u r y te, m i m o i c h heterogeniczności posiadają j e d n a k w r a m a c h całej zbiorowości etnicznej p e w n e m i n i m u m cech wspólnych, łączących się z etnicznością członków t e j g r u p y , do których zaliczyć należy z jednej s t r o n y wspólne elementy dziedzictwa k u l t u r o w e g o i t r a d y c j i oraz s y m b o l i k i etnicznej, z d r u g i e j zaś — wspólny emocjonalny stosunek do t y c h k u l t u r o w y c h wartości. Pisząc zatem dalej o k u l t u r a c h etnicznych będziemy p o d t y m pojęciem r o z u m i e l i ponadregionalną subkulturę k o n k r e t n e j etnicznej zbio­ rowości w r a m a c h amerykańskiego społeczeństwa k u l t u r o w e g o p l u r a ­ lizmu. Mówiąc o k u l t u r a c h etnicznych w społeczeństwie amerykańskim uży13 M. M. G o r d o n , Assimilation in American and national origins, N e w Y o r k 1970, s. 38. 1 2 1 3 L. N o w a k , Wstęp do idealizacyjnej teorii life. nauki, The role of race, W a r s z a w a 1977. religion �86 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI w a m y tego określenia w o d m i e n n y m znaczeniu, aniżeli wynikałoby to z antropologicznych d e f i n i c j i k u l t u r y , które z w y k l e obejmują całokształt zachowań, wzorów, n o r m , artefaktów, c z y l i cały system a d a p t a c y j n y czło­ wieka, umożliwiający m u społeczną egzystencję w środowisku p r z y r o d ­ n i c z y m . Tymczasem k u l t u r a etniczna n i e obejmuje całej społeczno-kultur o w e j rzeczywistości k o n k r e t n e j g r u p y etnicznej stanowiącej segment narodowo-państwowego organizmu, a t y l k o te j e j f r a g m e n t y , które p o ­ siadają związek z etnicznością . W y d a j e się, że w t y m p r z y p a d k u ope­ r a t y w n i e j sza jest węższa definicja k u l t u r y j a k o bardziej adekwatna do s y t u a c j i społeczeństw złożonych. Chodzi t u o definicję, w myśl której rozdziela się sferę c y w i l i z a c j i techniczno-użytkowej o d t z w . k u l t u r y s y m ­ bolicznej, stanowiącej „zbiór w s z y s t k i c h upowszechnionych w niej reguł i n t e r p r e t a c j i k u l t u r o w e j [wymagających ze względu n a realizację swego sensu znajomości k o d u k u l t u r o w e g o — A P Z ] oraz zbiór akceptowanych w n i e j , związanych z o w y m i regułami porządków wartości" . Podobnego t y p u delimitację zaproponowała nieco wcześniej A . Kłoskowska zaliczając do k u l t u r y w węższym znaczeniu t y l k o te „czynności symboliczne, które w sposób bezpośredni są i n s t r u m e n t a l n e j e d y n i e w stosunku do i n n y c h czynności s y m b o l i c z n y c h l u b w ogóle n i e noszą bezpośredniego charak­ t e r u i n s t r u m e n t a l n e g o " , nabierając walorów autotelicznych. W p r a k t y c e badawczej t a k i e rozumienie k u l t u r y sprowadza się zazwyczaj do f o r m uczestnictwa w życiu i działalności k u l t u r a l n e j . Jednakże k u l t u r a etniczna z jednej s t r o n y w y k r a c z a poza t a k pragmatycznie rozumiane uczestnictwo w k u l t u r z e , obejmując n p . systemy wartości czy pewne zinternalizowane w z o r y zachowań, z d r u g i e j zaś posiada węższy charakter, ograniczając się t y l k o do t y c h f o r m uczestnictwa w k u l t u r z e , które są etnicznie o k r e ­ ślone, t j . są m o t y w o w a n e i determinowane etnicznie l u b też służą etnicz­ nie z o r i e n t o w a n y m celom. W t e n sposób w zakres s u b k u l t u r y etnicznej wchodzić będą przede w s z y s t k i m t a k i e elementy, j a k etniczna twórczość i odtwórczość artystyczna, etniczne f o r m y r o z r y w k i , etniczne wierzenia, w i e d z a i symbolika, etniczne zwyczaje i obchody uważane za „tradycyj­ n e " , uroczystości oraz rocznice etniczne, a także i n s t y t u c j e służące r e a l i ­ zacji t y c h etnicznych zainteresowań i t r a n s m i s j i etnicznych treści. Z problematyką k u l t u r etnicznych wiąże się także k w e s t i a d w u k u l turowości. N a p r o b l e m t e n zwrócił uwagę N . Glazer pisząc, że „ A m e r y ­ kanie mogą zachować podwójne obywatelstwo k u l t u r o w e , gdyż mogą uczestniczyć w k u l t u r z e s w y c h i m i g r a n c k i c h g r u p i krajów r o d z i m y c h oraz w ogólnej k u l t u r z e amerykańskiej" . Stanowisko to, dość t y p o w e 14 15 16 17 1 4 diach A. P o s e r n - Z i e l i ń s k i , etnicznych, 1 5 J. K m i t a , 16 A. Warszawa 1 7 N. Koncepcje etniczności w amerykańskich stu­ „ L u d " (w d r u k u ) . Wykłady Kłoskowska, z logiki i metodologii Społeczne ramy nauk, Warszawa kultury. Monografia 1973, s. 30. socjologiczna, 1972, s. 22. Glazer, The immigrant groups and American culture, „Yale Review", �KULTURY ETNICZNE W CYWILIZACJI 87 AMERYKAŃSKIEJ dla badaczy amerykańskich, wzbudza j e d n a k pewne zastrzeżenia wobec ograniczania p r o b l e m a t y k i wyłącznie do pokolenia przybyszów oraz t r a k ­ t o w a n i a p a r t y c y p a c j i w dwóch k u l t u r a c h z b y t statycznie. D l a uniknięcia tego samego błędu odwołajmy się t u t a j do pożytecznego — ze względu na swą prostotę — m o d e l u procesu p r z e m i a n zbiorowości polonijnej za­ proponowanego przez A . K . P a l u c h a . M o d e l t e n w postaci graficznej przyjął kształt trzech kolejno przenikających się kół, z których pierwsze (A) reprezentuje kulturę k r a j u pochodzenia, d r u g i e (C) — kulturę etnicz­ ną wytworzoną na n o w y m t e r y t o r i u m i trzecie (B) — kulturę k r a j u za­ m i e s z k i w a n i a . Ciąg z m i a n przebiega t u j e d n o k i e r u n k o w o (od Ci do C ) zgodnie z regułami a k u l t u r a c j i i a s y m i l a c j i g r u p y , prowadząc od k u l ­ t u r y emigrantów, poprzez subkulturę etniczną do pełnego uczestnictwa w k u l t u r z e amerykańskiej. Nosi ono już t y l k o pewne ślady zachowań wywodzących się z k u l t u r y etnicznej, poprzez które zachowana zostaje łączność z kulturą k r a j u przodków. 18 19 2 Z powyższego schematu widać wyraźnie, że s u b k u l t u r a etniczna jest t w o r e m pośrednim, swego rodzaju pomostem między kulturą rodzimą a kulturą amerykańską. Jest ona także k a t a l i z a t o r e m ułatwiającym stop­ niową akulturację oraz c z y n n i k i e m , poprzez który może być realizowane uczestnictwo w dwóch k u l t u r a c h . Rozpatrzmy to zagadnienie bliżej, uwzględniając c z y n n i k i generacyjne. I t a k pierwsze pokolenie i m i g r a n ­ tów przyniosło do Nowego Świata elementy swej rodzimej k u l t u r y za­ równo w pamięci (zwie się to często „kulturą pamięciową" — m e m o r y c u l t u r e — w odróżnieniu od k u l t u r y „ ż y w e j " , t j . n p . nadal k u l t y w o w a ­ n y c h zwyczajów), j a k i w osobowości k u l t u r o w e j , ukształtowanej przez wartości i w z o r y k u l t u r y ojczystej. L u d z i e c i starają się w n o w y m śro­ d o w i s k u zrekonstruować swą kulturę w t a k i m stopniu, na j a k i pozwala system społeczno-kulturowy A m e r y k i . W t e n sposób tworzą z w y k l e p o d w a l i n y s u b k u l t u r y etnicznej, której i s t o t n y m n o w y m k o m p o n e n t e m są i n s t y t u c j e s u b s t y t u t y w n e , takie j a k parafia, k l u b y etniczne, o r g a n i ­ zacje etc. T a s u b k u l t u r a , związana z reguły z życiem w e t n i c z n y m get- 1959, n r 48, s. 393. 1 8 A. K. P a l u c h , Inkluzywne i ekskluzywne rozumienie terminu Polonia, „Przegląd P o l o n i j n y " , t. 2 : 1976, n r 2, s. 24-25. 1 9 Zbliżony pogląd odnośnie do k u l t u r y mniejszościowej t e r e n i e E u r o p y wyraził także dowej, B. S. K u n d a, Proces „Studia Socjologiczne", 1973, n r 1 (48), s. 79. grupy asymilacji narodowej mniejszości na naro­ �88 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI cié — choć zbudowana w dużej mierze z w y s e l e k c j o n o w a n y c h elemen­ tów k u l t u r y r o d z i m e j , s t a n o w i już j e d n a k fenomen czysto l o k a l n y , ame­ rykański, który n i e istnieje poza t y m k r a j e m . I n n a zatem będzie s u b ­ k u l t u r a etniczna P o l o n i i amerykańskiej i P o l o n i i f r a n c u s k i e j , choć w i c h skład w c h o d z i szereg t y c h samych elementów k u l t u r y r o d z i m e j . Jednak elementy t e w każdym k o n k r e t n y m p r z y p a d k u zostały u s t r u k t u r y z o w a n e w g o d m i e n n y c h reguł i połączyły się z o d m i e n n y m i treściami k u l t u r miejscowych. Zauważmy także, że początkowo i z o l o w a n i w s w y m getcie i m i g r a n c i m i e l i n i e w i e l k i e możliwości pełnego uczestnictwa w dwóch k u l t u r a c h , różnice b o w i e m między o b y d w o m a systemami k u l t u r o w y m i były z w y k l e z b y t duże. D o d a j m y do tego także n i s k i z reguły poziom wykształcenia imigrantów (co odnosiło się szczególnie do f a l i chłopskiej i m i g r a c j i sprzed 1925 r. z krajów E u r o p y Środkowej i Wschodniej), który także w znacznym s t o p n i u uniemożliwił i m uczestnictwo w l o k a l n y m ży­ c i u k u l t u r a l n y m . Stąd też w procesie adaptacji wychodźców do n o ­ wego środowiska ogromną rolę odegrała s u b k u l t u r a etniczna, w p r o w a ­ dzając i c h stopniowo w obręb amerykańskiej c y w i l i z a c j i p r z y zacho­ w a n i u i c h i n d y w i d u a l n e g o oblicza k u l t u r o w e g o . S p o t y k a m y się t u więc z dwukulturowością pierwotną, w której istotną rolę o d g r y w a pośredni charakter s u b k u l t u r y etnicznej mocno przesyconej n a t y m etapie a k u l t u r a c j i treściami r o d z i m y m i i obejmującej różnorodne sfery codziennego życia imigrantów. 2 0 2 1 Z klasyczną sytuacją dwukulturowości s p o t y k a m y się j e d n a k dopiero w d r u g i m pokoleniu. W t r a k c i e jego e n k u l t u r a c j i (socjalizacji) uczestniczą przecież z reguły i n s t y t u c j e wychowawcze różnych kręgów k u l t u r o w y c h . I t a k z jednej s t r o n y jest t o rodzina i m i g r a n c k a , w której z w y k l e za­ chowuje się najwięcej elementów rodzimej k u l t u r y (zespół A ) często w charakterze k u l t u r y pamięciowej, z d r u g i e j — są t o etniczne o r g a n i ­ zacje, t a k i e j a k parafia i szkoła niedzielna (Ci + C ł C ). Jednocześnie n a osobowość kulturową przedstawicieli t e j generacji oddziaływają i n ­ stytucje amerykańskie, t a k i e j a k szkoła, g r u p y rówieśnicze, mass media, wojsko etc. (B). Dzięki t e m u uzyskują o n i dostęp do o b u k u l t u r poprzez znajomość kodów k u l t u r o w y c h o b u systemów, w t y m przede w s z y s t k i m języków, s y m b o l i k i k u l t u r o w e j i wartości. I n t e r i o r y z a c j a wzorców m i e j ­ scowych czyni z n i c h Amerykanów. Natomiast mikroświat k u l t u r y e t n i c z 2 Świadczy 20 doczny do o t y m m . i n . n i k l y stopień w p ł y w ó w u l i c z n y c h reemigrantów sfery emigracji materialnego w życiu ze Stanów wyposażenia wiejskiej społeczności amerykańskiej Zjednoczonych, osobistego. polskiej, 3 Zob. В. kultury w i ­ które ograniczały się Konsekwencje G o l da, „Przegląd P o l o n i j n y " , t. 2 : 1976, z. 1, s. 117. 2 1 W. Wrzesiński, ekonomicznego polonijnymi w XIX Przeobrażenia i XX (red. H . K u b i a k 1976, s. 138-141. w. i [w:] A. Stan Pilch), narodowościowe i potrzeby polskiego badań nad wychodźstwa zbiorowościami Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk �89 K U L T U R Y E T N I C Z N E W C Y W I L I Z A C J I AMERYKAŃSKIEJ n e j , w której l u d z i e c i wyrośli i w której n a d a l często tkwią, umożliwia i m dostęp do d o r o b k u k u l t u r o w e g o n a r o d u s w y c h rodziców . Pełne w y ­ korzystanie t e j możliwości zależy już w dużej mierze od świadomego w y ­ b o r u i k o n k r e t n y c h okoliczności biograficznych. 22 W t r z e c i m p o k o l e n i u kontekst k u l t u r o w y ulega z w y k l e zmianie. Więk­ szość i n s t y t u c j i socjalizacyjnych należy już do k u l t u r y miejscowej, choć w p ł y w środowiska rodzinnego, głównie poprzez ponadgeneracyjne k o n ­ t a k t y z p o k o l e n i e m imigrantów (dziadków), jest jeszcze w okresie wcze­ snego dzieciństwa znaczący. N i e m n i e j r o l a s u b k u l t u r y etnicznej ulega zmianie. Większość i n s t y t u c j i s u b s t y t u t y w n y c h staje się d l a trzeciej ge­ n e r a c j i p o p r o s t u niepotrzebna, gdyż t a jest już zintegrowana ze spo­ łeczeństwem amerykańskim, w r a m a c h którego zaspokaja swe potrzeby. Podobnie rzecz się m a z językiem. Z a n i k a n i e jego znajomości odlcina w dużym s t o p n i u to pokolenie o d k u l t u r y k r a j u pochodzenia, uniemoż­ liwiając m u „pełne zrozumienie i współudział w t e j k u l t u r z e " . Pozo­ staje t y l k o świadomość pochodzenia oráz p e w n a orientacja n a treści k u l ­ t u r o w e , które mają związek z k r a j e m i kulturą przodków. S u b k u l t u r a etniczna przestaje być stopniowo d l a t y c h l u d z i codzienną rzeczywistością, a coraz bardziej nabiera walorów symbolicznych, emocjonalnych czy i n t e l e k t u a l n y c h , które uzewnętrzniają się „od święta", n p . w t r a k c i e p o l ­ skich zwycięstw s p o r t o w y c h , obchodów m i l e n i j n y c h czy uroczystości upamiętniających bohaterską śmierć Pułaskiego. O i l e w p i e r w s z y m p o ­ k o l e n i u s u b k u l t u r a etniczna była pomostem ułatwiającym wejście i m i ­ grantów do c y w i l i z a c j i amerykańskiej, t o w t r z e c i m p o k o l e n i u staje się ona przede w s z y s t k i m pomostem dającym pewne ograniczone możliwo­ ści dotarcia do k u l t u r y k r a j u pochodzenia. I s t n i e n i a t y c h możliwości d o ­ wiódł t z w . „biały r u c h e t n i c z n y " ( w h i t e ethnic movement), którego przedstawiciele na f a l i odrodzenia zainteresowań etnicznych poczęli r e ­ konstruować więzy ze swą kulturową przeszłością. Z j a w i s k o t o można t u określić j a k o dwukulturowość marginalną, która jest pochodną t z w . m a r g i n a l n e j etniczności . 23 24 8 2 T e n modelowy sytuacjach może ulec kompleks szczególnie wówczas, g d y g r u p a łeczną i terytorialną, dwukulturowości rozciągnięciu także drugiego n a dalsze etniczna zachowuje c e c h u j e się zachowawczością pokolenia generacje. Jest w pewnych to widoczne n a d a l swą dużą zwartość kulturową, żyje we spo­ względnej i z o l a c j i k u l t u r o w e j , u t r z y m u j e stałe i bezpośrednie k o n t a k t y z kulturą i środowiskiem kraju pochodzenia, a także j e s t s t a l e z a s i l a n a p r z e z n o w y c h imigrantów. Dobrym przykładem t a k i e j g r u p y są A m e r y k a n i e meksykańskiego p o c h o d z e n i a żyjący w p o łudniowo-zachodnich regionach USA, których status oscyluje między narodową mniejszością etniczną a amerykańską zbiorowością etniczną. 28 T. Ł e p k o w s k i , Mechanizmy polskich Emigrant migracji i członek zarobkowych Polonii. Wokół pojąć (red. C . Bobińska), i kategorii, Warszawa [w:] 1976, s. 171. 2 4 J . A. F i s h m a n, V. C. N a h i r n y , The ethnic group school and mother �90 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI Zauważmy także, że amerykańscy e t n i c y — a więc członkowie zbio­ rowości etnicznych europejskiego pochodzenia, wchodzący głównie w skład t z w . klas średnich — uczestniczą w amerykańskim życiu k u l t u r a l n y m j a k o b i e r n i odbiorcy czy „publiczność pośrednia" zestandaryzowanych treści k u l t u r y masowej. Jednocześnie swą twórczą aktywność oraz p o ­ trzebę fizycznego zbliżenia i zespołowych przeżyć realizują w r a m a c h etnicznej s u b k u l t u r y i zbiorowości. Może się t o przejawiać w f o r m i e przynależności do g r u p y tanecznej, która k u l t y w u j e polskie tańce l u ­ dowe, w członkostwie w zespole t e a t r a l n y m wystawiającym polskie l u b polonijne sztuki, czy też w o r g a n i z o w a n i u imprez o charakterze f o l k l o r y styczno-bazarowym, połączonych z degustacją e t n i c z n y c h p o t r a w i p o ­ k a z a m i m a l o w a n i a pisanek czy p r z y s t r a j a n i a choinek. N i e czynią tego oczywiście wszyscy, gdyż w każdym środowisku e t n i c z n y m ujawniają się za&adnicze podziały na t y c h , którzy w sposób c z y n n y włączają się do zorganizowanego n u r t u etnicznej działalności, oraz t y c h , którzy swą akceptację różnorodnych f o r m k u l t u r y etnicznej ograniczają do b i e r n e j p a r t y c y p a c j i j a k o publiczność. Krąg k u l t u r y etnicznej dostarcza A m e ­ r y k a n o m nieanglosaskiego pochodzenia szerokiego wachlarza możliwości k r e a t y w n e g o włączenia się w n u r t k u l t u r y , pełnego uczestnictwa w świe­ cie różnorodnych dziedzin twórczości amatorskiej oraz bezpośredniego k o n t a k t u z niewymagającym, a wdzięcznym w i d z e m , d l a którego b a r ­ dziej istotne są symboliczne treści t e j działalności niż i c h rzeczywista wartość artystyczna czy oryginalność. Wśród szeregu czynników sprzyjających u t r z y m y w a n i u się elementów k u l t u r r o d z i m y c h i wzmacniających odrębność k u l t u r e t n i c z n y c h znajdują się również takie, które n i e są związane z dziedzictwem k u l t u r o w y m bezpośrednio, lecz głównie z n i e n a j l e p s z y m i doświadczeniami życiowymi w Stanach Zjednoczonych. Wymienić t u trzeba społeczną marginalizację połączoną z w y k l e z w s z y s t k i m i n e g a t y w n y m i k o n s e k w e n c j a m i k a p i t a l i ­ stycznej l u m p e n p r o l e t a r y z a c j i — t a k i m i j a k niskie dochody, bezrobocie, b r a k k w a l i f i k a c j i , fatalna często sytuacja mieszkaniowa i zdrowotna, w y ­ soki wskaźnik przestępczości, dezorganizacja społeczna g r u p y etc. W odniesieniu do imigrantów z Puerto-Rico, p r o b l e m t e n ze szczegól­ ną ostrością p r z e d s t a w i l i Glazer i M o y n i h a n oraz Oscar L e w i s w s w y m słynnym, o p a r t y m n a b i o g r a f i c z n y c h materiałach s t u d i u m La vida o p u ­ b l i k o w a n y m w 1966 г., w którym ukazał a u t o r panoramę życia p o r t o r i 2 5 4 2 6 tongue maintanance, [w:] Language loyalty in the United States (ed. J . A . F i s h m a n ) L o n d o n — T h e H a g u e 1966, s. 96. 2 5 A. Kłoskowska, N. Glazer, Kultura masowa. Krytyka i obrona, W a r s z a w a 1964, s. 97. 2 6 Puerto Ricans, L o n d o n 1970. Jews, D. P. Italians Moynihan, and Irish Beyond of New the melting York City, pot. The Cambridge, Negroes, Mass. — �KULTURY ETNICZNE W CYWILIZACJI 91 AMERYKAŃSKIEJ kańczyków w s l u m a c h ojczystego San J u a n i Nov/ego J o r k u . Ta książka w r a z z i n n y m i p u b l i k a c j a m i tego autora poświęconymi analizie w i e j s k i e j i m i e j s k i e j biedoty meksykańskiej stała się podstawą, na której L e w i s opracował swą głośną koncepcję „kultury ubóstwa" ( c u l t u r e of p o ­ v e r t y ) . Źródeł zbieżności systemów społeczno-kulturowych mieszkańców slumów upatrywał o n w i c h s y t u a c j i ekonomicznej, zwracając n a t o ­ miast niewiele u w a g i na k u l t u r o w o - e t n i c z n e aspekty odmienności p o ­ szczególnych g r u p . P r o b l e m t e n poruszam t u ze względu na koniecz­ ność ustalenia rozmiarów udziału z jednej s t r o n y k o m p l e k s u k u l t u r y ubóstwa, a z d r u g i e j — s u b k u l t u r y etnicznej w kształtowaniu się o d ­ rębności k u l t u r o w e j etnicznych gett U S A . 2 7 28 D l a O. L e w i s a k u l t u r a , a raczej s u b k u l t u r a ubóstwa jest „sposobem życia" (way of life) będącym zarówno s k u t k i e m egzystencji w nędzy, j a k i formą o b r o n y oraz reakcją mieszkańców slumów n a swą marginalną sytuację społeczną. Kładąc nacisk n a konieczność odróżnienia samej nędzy od „kultury ubóstwa", L e w i s podkreślał, że k o m p l e k s m a r g i n a l n e j sy­ t u a c j i społeczno-ekonomicznej wywołuje i u t r w a l a określone w z o r y za­ chowań, stosunki społeczne oraz systemy wartości, które przekazywane są następnie k o l e j n y m generacjom przede w s z y s t k i m poprzez socjalizację w rodzinie i w sąsiedzkich społecznościach getta nędzy. Jednocześnie b a ­ dacz t e n wskazał n a u n i w e r s a l n y charakter cech k u l t u r y ubóstwa, które w g niego występują wszędzie t a m , gdzie istnieje podobna sytuacja spo­ łeczna, ludzie marginesu, l u m p e n p r o l e t a r i a t , i m i g r a n c i o d e r w a n i o d s w y c h w s i i społeczności, którzy żyją w slumach w i e l k i c h m e t r o p o l i i k a p i t a l i ­ stycznego i trzeciego świata . 29 Koncepcja k u l t u r y ubóstwa znalazła w i e l u zwolenników i jeszcze w i ę ­ cej krytyków. C i ostatni w s k a z y w a l i głównie na m i s t y f i k a c y j n y cha­ r a k t e r p r o p o z y c j i Lewisa, który z etosu towarzyszącego dezorganizacji społecznej, wywołanej przez sytuację ekonomiczną najuboższych w a r s t w , uczynił wartość kulturową. W t e n b o w i e m sposób można byłoby tłuma­ czyć odmienność warunków życia l u d z i z marginesu społecznego j a k o pochodną u t r w a l o n y c h generacyjnie wzorów s u b k u l t u r y ubóstwa, które uniemożliwiają i m wydostanie się z lumpenproletariackiego g e t t a . N i e 3 0 2 7 Polski przekład tej p r a c y ukazał się pod z m i e n i o n y m ( W a r s z a w a 1976, 2 t.). T a m także w o b s z e r n y m w p r o w a d z e n i u Nagie życie L e w i s omówił swoje tytułem założenia teoretyczne „światowej k u l t u r y u b ó s t w a " (s. 48-62). 2 8 Przegląd k o n c e p c j i „kultury ubóstwa" jest z a w a r t y m e n t a r z a c h L e w i s a do jego meksykańskiej, chłopa, 2 9 in Warszawa Warszawa O. Sanchez i jego 1964, s. 7-33; Rodzina The anthropology culture of poverty, przede dzieci. Martinezów. 1970, s. 5-42, 587-616, oraz Nagie Lewis, cultural książek [w:] życie Conformity wszystkim w ko­ Autobiografia Zycie rodziny meksykańskiego — zob. p r z y p . 27. and conflict. (ed. b y J . P. S p r a d l e y a n d D. W. M c C u r d y ) , Readings B o s t o n 1971 s. 206-216. 3 0 Zob. krytykę R. v o l . 8, n r 5 (1967), s. 490. Stavenhagena n a łamach „Current Anthropology", �92 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI wdając się t u głębiej w analizę słuszności t y c h argumentów k r y t y k i , stwierdzić można, że w w i e l u p r z y p a d k a c h u t r z y m y w a n i a się k o m p l e k s u nędzy w r a m a c h współczesnego społeczeństwa kapitalistycznego s p o t y ­ k a m y się z kombinacją zarówno elementów s y t u a c y j n y c h , j a k i wzorów t r a n s m i t o w a n y c h międzygeneracyjnie, co w sumie składa się n a k u l ­ turową odrębność czy specyfikę mieszkańców slumów. I n n y m i słowy rzec można, że t a m , gdzie w a r u n k i społeczno-ekonomiczne n i e ulegają większym zmianom, t a m w r a z z dziedziczeniem nędzy dziedziczy się rów­ nież w z o r y s u b k u l t u r y ubóstwa. Ulegają one w t e n sposób pewnej a u t o ­ nomizacji, stając się subkulturą w a r s t w m a r g i n a l n y c h , której trwałość j e d n a k uzależniona jest o d samej s t r u k t u r y klasowej i s y t u a c j i ekono­ micznej danego społeczeństwa. Dotychczas n i e poświęcono p r a w i e wcale u w a g i powiązaniom k u l t u r y ubóstwa z subkulturą etniczną w w a r u n k a c h północnoamerykańskich, m i m o że współczesne dzielnice nędzy, t a k i e j a k H a a r l e m n a M a n h a t t a n i e czy W a t t s w Los Angeles, zamieszkują najuboższe g r u p y etniczne: M u ­ r z y n i , portorikańczycy, M e k s y k a n i e i I n d i a n i e . Podobnie zresztą p r z e d ­ stawiała się sytuacja w dobie w i e l k i c h m i g r a c j i z a r o b k o w y c h n a p r z e ­ łomie stuleci, k i e d y t o w orbicie k u l t u r y ubóstwa znajdowały się etniczne getta słowiańskie, włoskie czy o r i e n t a l n e . W a r u n k i życia w t y c h środo­ wiskach, stopień społecznej dezorganizacji i niektóre w z o r y zachowań ówczesnych imigrantów w dużym s t o p n i u były zbieżne z m o d e l e m k u l ­ t u r y ubóstwa s k o n s t r u o w a n y m przez L e w i s a . M i m o że ludzie c i żyli w t y m s a m y m kręgu „kultury ubóstwa", t o j e d n a k różnili się nie t y l k o od klas średnich ( t j . głównego n u r t u społeczeństwa), ale i o d siebie n a ­ wzajem przede w s z y s t k i m odmiennością dziedzictwa k u l t u r o w e g o i t r a ­ d y c j i — słowem kulturą etniczną. Splot t y c h dwóch k u l t u r (ubóstwa i etnicznej) jest często n i e z w y k l e t r u d n y do rozgraniczenia z tego choćby względu, że w szeregu przypadków k u l t u r a emigrantów z k r a j u pocho­ dzenia (np. n a Puerto-Rico) była również złączona o d k i l k u pokoleń z etosem nędzy. N i e bez znaczenia jest również fakt, że sytuacja m a r 31 3 2 3 1 O. H a n d l i n , The goals of integration, ..Daedalus. J o u r n a l of t h e A m e r i ­ c a n A c a d e m y of A r t s a n d S c i e n c e s " , v o l . 9 5 : 1966, n r 1, s. 283. 3 2 U k a z a l i to z n a c z n i e wcześniej L e w i s — W. Г. T h o m a s Warszawa (1918-1920) w i F. Z n a n i e c k i 1976, v o l . 5: Organizacja i dezorganizacja s k i c h imigrantów, analizując z j e d n e j równie (Chłop polski sugestywny w Europie w Ameryce) sposób co i Ameryce, n a przykładzie p o l ­ s t r o n y kształtowanie się „polsko-amerykań- skiego społeczeństwa n a r o d o w e g o " , z d r u g i e j zaś — towarzyszącą t e m u procesowi dezorganizację i m i g r a n t a n a s k u t e k d e m o r a l i z a c j i , b r a k u p r a c y , rozkładu małżeństwa, w z r o s t u przestępczości, s w o b o d y s e k s u a l n e j etc. W s k a z y w a l i niowo wspólnota jednej o n i p r z y t y m , że s t o p ­ „siły twórcze" zaczynają przeważać n a d siłami d e z o r g a n i z a c j i , dzięki c z e m u imigrantów wyzwala się z przejściowych z głównych p r z y c z y n a n o m i i społecznych s o w i pobytu w A m e r y c e (vol. 5, s. 214-217). trudności adaptacyjnych towarzyszących p i e r w s z e m u jako okre­ �93 K U L T U R Y E T N I C Z N E W C Y W I L I Z A C J I AMERYKAŃSKIEJ g i n a l n a getta t w o r z y m e c h a n i z m selekcji t y c h treści rodzimej k u l t u r y , które w n o w y c h w a r u n k a c h i m i g r a n c k i e g o życia ulegają najłatwiej adap­ t a c j i . W t e n sposób poszczególne k u l t u r y etniczne upodobniają się do siebie p o d względem f u n k c j o n a l n y m , choć różnią się zasadniczo w w a r ­ s t w i e treściowej n a d a l głęboko tkwiącej w dziedzictwie k u l t u r o w y m . Błędne byłoby j e d n a k twierdzenie, że sytuacja nędzy i towarzysząca j e j „kultura ubóstwa" są p r o d u k t e m etniczności, choć w w i e l u p r z y p a d ­ k a c h etniczność t a może mieć p e w i e n drugorzędny w p ł y w n a w a r u n k i życia i możliwości i c h z m i a n y . Decydujące są j e d n a k bez wątpienia c z y n ­ n i k i ekonomiczno-społeczne, które określają miejsce oraz możliwość m a ­ n e w r u każdej w a r s t w y i k l a s y społecznej bez względu n a j e j etniczną prowienencję, cechy rasowe i afiliację religijną W każdym społeczeń­ s t w i e p o d z i e l o n y m n a k l a s y s p o t y k a m y się z sytuacją wielowarstwowości k u l t u r y odzwierciedlającej stratyfikację społeczną. M a m y więc kulturę ludową, c z y l i chłopską, elitarną, robotniczą, a także kulturę ubóstwa środowisk l u m p e n p r o l e t a r i a c k i c h . T e n w e r t y k a l n y podział rzeczywistości k u l t u r o w e j zostaje przecięty w społeczeństwie p l u r a l i s t y c z n y m przez p o ­ dział h o r y z o n t a l n y poszczególnych k u l t u r etnicznych. Powstała w t e n sposób siatka s u b k u l t u r etniczno-rasowych odpowiada istniejącym w t y m społeczeństwie „etnoklasom", c z y l i siatce podziałów e t n i c z n o - w a r s t w o w y c h . Jeśli s u b k u l t u r y etniczne opierają się głównie n a h i s t o r i i , n a swej k u l t u r o w e j przeszłości, t o s u b k u l t u r y klasowe — stanowiąc w myśl ekologicznej t e o r i i k u l t u r y systemy adaptacyjne — znajdują swe uza­ sadnienie w bieżącej s y t u a c j i ekonomicznej i społecznej . W p i e r w s z y c h fazach a s y m i l a c j i imigrantów, i c h adaptacji do n o w y c h warunków c y w i l i z a c y j n y c h , poszczególne g r u p y etniczne były p o d wzglę­ d e m k l a s o w y m jednorodne zarówno z p u n k t u w i d z e n i a i c h s y t u a c j i spo­ łecznej na terenie k r a j u pochodzenia, j a k i k r a j u zamieszkiwania. Stąd też tworzyły one z reguły etnoklasowe segmenty amerykańskich środo3 3 3 4 35 3 3 J. Provinzano, Two views of ethnicity, [w:] Ethnicity in the Americas (ed. b y F . H e n r y ) , T h e H a g u e — P a r i s 1976, s. 387-398. 3 4 Koncepcję tę rozwinął szerzej Gordon, Assimilation..., s. 30-54, który w p r o ­ wadził pojęcie „ethclass" d l a o z n a c z e n i a segmentów społeczeństwa powstałych n a s k u t e k skrzyżowania wego pluralizmu. W społeczeństwa kulturowych 3 5 the s. G. się s t r u k t u r y społecznej amerykańskiego z systemem kulturo­ t y m układzie „etnoklasa" j e s t t a k i m w a r s t w o w y m (subculture). De Vos, perspective Social stratification of psychological 446; E . E a r n s , J . G o o d e, and ethnic anthropology, On Lewis pluralism. An culture of poverty concept, v o l . 11: 1970, no. 4-5, s. 479, n a t e m a t ekologicznej zob. także Posern-Zieliński, A. współczesne problemy, kultury współczesnej Amerykańska antropologia „ L u d " , t. 6 1 : 1977, s. 40-41; t e n ż e , t. 4 4 : 1978 z. 1, s. 141-155. antropologii overview from „Race" ( L o n d o n ) v o l . 1 3 : 1972, n r 4, Anthropology", we segmentem (subsociety), które c h a r a k t e r y z u j e się również odrębnością c e c h s u b - amerykańskiej, kulturowa Ewolucja „Przegląd „Current teorii k u l t u r y i i jej adaptacja Antropologiczny", �94 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI w i s k p r o l e t a r i a c k i c h i l u m p e n p r o l e t a r i a c k i c h , których rzeczywistość k u l ­ turową można byłoby określić j a k o „etniczną kulturę ubóstwa". W p r z y ­ p a d k u imigrantów z krajów E u r o p y Wschodniej i Środkowej, w t y m także i Polaków, k u l t u r a t a opierała się n a elementach l u d o w e j k u l t u r y chłopskiej adaptowanych do amerykańskich warunków życia najuboż­ szych w a r s t w p r o l e r i a t u . Dopiero w miarę stabilizacji P o l o n i i , j e j k r z e p ­ nięcia materialnego i społecznego różnicowania się na skutek mobilności pionowej oraz napływu n o w y c h f a l imigrantów niechłopskiego pochodze­ nia, sytuacja k u l t u r y etnicznej zaczęła również ulegać z m i a n o m p r o w a ­ dzącym do j e j h e t e r o g e n i z a c j i . 36 Zbliżając się do końca rozważań na temat niektórych aspektów p l u ­ r a l i z m u k u l t u r o w e g o amerykańskiego społeczeństwa zwróćmy uwagę na zróżnicowanie poszczególnych kompleksów s u b k u l t u r o w y c h . Widoczne jest ono w i c h specyfice etniczno-rasowej, językowej, r e l i g i j n e j , w róż­ norodności h i s t o r y c z n y c h doświadczeń poszczególnych g r u p i co obecnie najważniejsze — w odmienności z a j m o w a n y c h współcześnie p o z y c j i i sy­ t u a c j i społecznych. Najdogodniejszą formą skrótowej prezentacji tego zróżnicowania jest k l a s y f i k a c j a s u b k u l t u r etnicznych, której propozycję, uwzględniającą i c h pięć p o d s t a w o w y c h k a t e g o r i i , p r z e d s t a w i a m y poniżej. 1. S u b k u l t u r y etniczne ukształtowane w w y n i k u transoceanicznej i m i g r a c j i . Rszwijały się one w dużej izolacji od s w y c h r o d z i m y c h obsza­ rów pochodzenia, zachowując nadal graniczne podziały etniczne, które odpowiadały zróżnicowaniu k u l t u r o w e m u w S t a r y m Świecie w okresie największej eksplozji e m i g r a c y j n e j . W t e j grupie mieszczą się s u b k u l t u r y białych europejskich g r u p etnicznych — w t y m n a t u r a l n i e i P o l o n i i — oraz t z w . g r u p o r i e n t a l n y c h (azjatyckich). Zespół zjawisk i procesów określających powstanie i dalsze przeobrażenia t y c h s u b k u l t u r określić można skrótowo j a k o klasyczny k o m p l e k s i m i g r a c y j n y . 2. S u b k u l t u r y etniczne ukształtowane w w y n i k u u f o r m o w a n i a się w obrębie Stanów Zjednoczonych dużych skupisk ludności l a t y n o a m e ­ rykańskiej, hiszpanojęzycznej. Rozwijały się one w w a r u n k a c h stałych, bezpośrednich kontaktów ze s w y m i m a c i e r z y s t y m i t e r e n a m i , zachowując w i e l e cech c h a r a k t e r y s t y c z n y c h dla k u l t u r mniejszościowych g r u p n a ­ r o d o w y c h z rejonów pogranicza etnicznego. W t e j g r u p i e mieszczą się s u b k u l t u r y meksykańskiego pochodzenia n a Południowym Zachodzie oraz karaibskiego pochodzenia (kubańskiego i portorikańskiego) n a Po­ łudniu i na W s c h o d n i m Wybrzeżu. W t y m p r z y p a d k u zespół czynników i s t o t n y c h d l a t r w a n i a t y c h s u b k u l t u r można nazwać k o m p l e k s e m i m i g r a c y j n y m bliskiego sąsiedztwa. 3. S u b k u l t u r y etniczne o charakterze r e g i o n a l n y c h s u b k u l t u r etno3 6 culture Bliżej and collectivities n a t e n t e m a t żob. folk tradition in the USA), in A. P o s e r n - Z i e l i ń s k i , the American society (on „Ethnologia P o l a n a " , v o l . 4 : 1978. the Ethnicity example — of ethnic Polonia �KULTURY ETNICZNE W 95 CYWILIZACJI AMERYKAŃSKIEJ graficznych, które wyodrębniły się z anglosaskiego tła i n a d a l są z n i m mocno związane. Uformowały się one w w y n i k u różnic k u l t u r o w y c h między poszczególnymi g r u p a m i anglosaskiego t r z o n u etnicznego n a s k u ­ t e k absorpcji przez niektóre z n i c h sporej dozy obcego żywiołu etnicznego (głównie germańskiego), specyfiki historycznego r o z w o j u poszczególnych amerykańskich areałów k u l t u r o w y c h , i c h c h a r a k t e r y s t y k i geograficzno-gospodarczej, względnej izolacji i u t r z y m y w a n i a się d a w n y c h , t j . w y ­ wodzących się z okresu poprzedzającego Wojnę Domową t r a d y c j i l o k a l ­ n y c h k u l t u r l u d o w y c h . Wspomnieć t u można o „białej" l u d o w e j k u l t u r z e Południa, o związanej z pionierską tradycją k u l t u r z e Zachodu, a także po części o k u l t u r z e r e g i o n u zamieszkanego przez Mormonów (stan U t a h i obszary ościenne). Z analizy i s t o t n y c h elementów procesu kształtowania się t y c h odrębności w y n i k a kluczowe w t y m p r z y p a d k u znaczenie regio­ n a l i z m u . Dlatego też możemy t u mówić o s u b k u l t u r o w y m kompleksie prowincji. 4. S u b k u l t u r y etniczne amerykańskich M u r z y n ó w , których korzenie sięgają w p r a w d z i e afrykańskich źródeł, lecz i c h f o r m o w a n i e odbywało się wyłącznie na k o n t y n e n c i e amerykańskim w t r a k c i e procesu etnogenezy tej rasowo-etnicznej g r u p y „second class" Amerykanów, wyłonionych z amorficznej niegdyś zbiorowości różnoplemiennych niewolników p l a n ­ t a c y j n y c h . Te historyczne doświadczenia, a przede w s z y s t k i m kolejno — n i e w o l n i c t w o , r a s i z m i m i g r a c j a ze w s i do miast, ukształtowały w a r ­ tości i i n s t y t u c j e wspólne d l a większości „Czarnych" a różniące się w sposób wyraźny od k u l t u r y białych Amerykanów. Procesy decydujące 0 narodzinach „czarnej k u l t u r y " (black c u l t u r e ) nazwać t u można skró­ towo k o m p l e k s e m r a s o w o - n i e w o l n i c z y m . 5. Indiańska s u b k u l t u r a etniczna, której kształtowanie się n a d a l t r w a . W znacznym stopniu z a k u l t u r o w a n e k u l t u r y plemienne I n d i a n zamiesz­ kujących r e z e r w a t y nie należą j e d n a k do t e j k a t e g o r i i , gdyż n i e były one 1 n a d a l n i e są s u b k u l t u r a m i amerykańskiej c y w i l i z a c j i . Izolacja miesz­ kańców rezerwatów od amerykańskiego społeczeństwa jest przyczyną częściowej separacji i c h k u l t u r , które uznać można za k u l t u r y m n i e j ­ szościowych g r u p etnicznych. Dopiero wyjście I n d i a n z rezerwatów, i c h m i g r a c j a w p o s z u k i w a n i u p r a c y i lepszych warunków życia do m i a s t stworzyły p o d w a l i n y procesu n a r o d z i n nowej panindiańskiej świadomości etnicznej i howej panindiańskiej k u l t u r y , przyjmującej c h a r a k t e r t u b y l 37 38 3 7 U ż y w a m t u świadomie l i c z b y mnogiej, t u r a n i e j e s t j e d n o l i t a , gdyż co n a j m n i e j czarnego 3 8 rican Południa i subkulturę c z a r n y c h gett J. A s c h e n b r e n n e r , Americas..., a b y podkreślić, że t z w . „czarna" można w s. 334; R . anthropology. Humanism B l a u n e r , Contemporary J . F . S z w e d ) , N e w Y o r k 1970, s. 52. Black in w i e l k i c h metropolii black culture: perspectives, niej wydzielić ludową culture, myth (ed. by [w:] or reality, N. kul­ kulturę północy. Ethnicity [w:] E . Whitten in the Afro-Ame­ J r . and �96 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI czej s u b k u l t u r y amerykańskiej . Ze względu n a k l u c z o w y charakter okresu p r z y m u s o w e j izolacji tubylców w t w o r z e n i u się podstaw k u l t u r y panindiańskiej możemy t u mówić o kompleksie p o s t r e z e r w a t o w y m . Choć powyższa k l a s y f i k a c j a uwzględnia pięć zasadniczych typów zbiorowości etnicznych i odpowiadających i m s u b k u l t u r t o — upraszcza­ jąc sprawę — współczesne l i n i e podziału przebiegają przede w s z y s t k i m między nieanglosaskimi, białymi s u b k u l t u r a m i e t n i c z n y m i imigrantów i i c h potomków z krajów europejskich a s u b k u l t u r a m i hiszpanojęzycznych i k o l o r o w y c h mieszkańców współczesnych gett. Podstawowe różnice między n i m i tkwią w odmiennej s y t u a c j i społeczno-ekonomicznej o b u t y c h k a t e g o r i i oraz w kontekście różnic a d a p t a c y j n y c h do życia w w a r u n ­ k a c h amerykańskiej c y w i l i z a c j i i n d u s t r i a l n e j i w o l n e j k o n k u r e n c j i n a r y n k u pracy. W okresie, k i e d y a n t y i m i g r a c y j n e r e s t r y k c j e (przed 1925 r.) nie ograniczały l i c z b y wychodźców z b i e d n y c h i zacofanych regionów E u r o p y , zdecydowana większość ludności murzyńskiej mieszkała jeszcze na Południu, I n d i a n i e zamknięci b y l i n a d a l w rezerwatach, M e k s y k a n i e z Południowego Zachodu żyli poza ogólnym n u r t e m ekonomicznego życia k r a j u , a portorikańczycy n i e myśleli jeszcze o opuszczeniu swej ojczystej w y s p y . Wszystkie te g r u p y uaktywniły swą migracyjną mobilność dopiero po I I w o j n i e światowej, a więc w okresie, g d y i m i g r a n c i wschodnioeuro­ pejscy z n a j d o w a l i się już w zaawansowanym s t a d i u m i n t e g r a c j i . W znacz­ nej mierze należeli o n i już do klas średnich, podnieśli poważnie swój poziom wykształcenia i k w a l i f i k a c j i zawodowych, m i e l i także już za sobą etap dezorganizacji społecznej towarzyszący p i e r w s z e m u p o k o l e n i u i m i ­ grantów. Stopniowo również przełamywali b a r i e r y e t n i c z n y c h gett, z m i e ­ niając wraz z awansem społecznym miejsce swego zamieszkania. Te wszystkie c z y n n i k i posiadały bezpośredni w p ł y w na przekształcenia k u l ­ t u r o w e , które z k u l t u r y rodzimej emigrantów wiodły k u k u l t u r z e etnicz­ n y c h gett i dalej k u s u b k u l t u r z e zbiorowości etnicznych, b y w końcu uformować cienką warstwę etnicznej t r a d y c j i świątecznej. 3e W y d a j e się, że n a t e j samej drodze znajdują się również k u l t u r y „ k o ­ l o r o w y c h " g r u p etnicznych, choć w w i e l u p r z y p a d k a c h są one jeszcze na j e j początku. Tempo z m i a n w t y m p r z y p a d k u jest również odmienne, gdyż decydują t u takie c z y n n i k i , j a k n p . niezacieralność odmienności rasowej i trwałość uprzedzeń rasowych w społeczeństwie amerykańskim, ciągłość kontaktów z t e r e n a m i o j c z y s t y m i , charakter t r a n s k o n t y n e n t a l n y c h i wewnątrzamerykańskich m i g r a c j i , czy wreszcie wykazująca w d u ­ żym s t o p n i u cechy trwałości m a r g i n a l n a sytuacja społeczna. M i m o t y c h w s z y s t k i c h różnic można już obecnie dostrzec w przekształceniach t y c h 39 M. Posern-Zielińska, consolidation Anthropological 1978, s. 9-18. in the and United States, Ethnological Main [w:] factors Poland Sciences, of the American at 10th International Indians' ethnic Congress of Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk �KULTURY ETNICZNE W CYWILIZACJI 97 AMERYKAŃSKIEJ s u b k u l t u r te same tendencje, j a k i e zaważyły n a dzisiejszym kształcie białych s u b k u l t u r etnicznych. Wskażmy więc t u na zakończenie najważ­ niejsze z n i c h . Na każdym k r o k u s p o t y k a m y się z k o m e r c j a l i z a c j ą t r a d y c j i , prowadzącą do j e j zubożenia i przekształcenia w a t r a k c y j n y element roz­ r y w k i . Własna odrębność k u l t u r o w a staje się c h o d l i w y m t o w a r e m d l a żądnych egzotyki turystów, poszukujących w świecie s w y c h w a k a c y j n y c h wojaży p o t w i e r d z e n i a stereotypowych obrazów. Przykładem mogą t u być „autentyczne" w i o s k i indiańskie, organizowane nawet przez samych t u ­ bylców na uczęszczanych szlakach t u r y s t y c z n y c h , n p . n a F l o r y d z i e , czy też wzdłuż dawniejszego szlaku pionierów — „Oregon t r a i l " . 40 Z komercjalizacją wiąże się ściśle f o l k l o r y z a c j a treści k u l t u r o ­ w y c h polegająca n a t a k i m i c h p r z e t w o r z e n i u , które zapewniałoby i c h akceptację przez niewymagającą i obcą k u l t u r o w o publiczność. T a k a f o l ­ kloryzacja staje się często środkiem, który umożliwia g r u p i e manifestację swej s p e c y f i k i k u l t u r o w e j i wartości własnego „wkładu do c y w i l i z a c j i amerykańskiej". Dobrą ilustracją tego procesu mogą być t z w . „pseudo- e v e n t s " , c z y l i inscenizacje wydarzeń h i s t o r y c z n y c h (np. przemarszu hiszpańskich konkwistadorów pod wodzą Coronado, który d l a M e k s y k a nów Południowego Zachodu jest symbolem i c h związków z przeszłością t y c h ziem), l u b też organizowanie „ludowych" świąt i zwyczajów (np. meksykańska fiesta bądź indiańskie ceremonie r e l i g i j n e ) . 41 42 Ważnym elementem z m i a n jest również proces i n s t y t u c j o n a l i ­ z a c j i k u l t u r y etnicznej przejawiający się poprzez stopniowe p r z e j m o ­ w a n i e f u n k c j i nośnika t r a d y c j i , j a k i m była rodzina i społeczność l o k a l n a przez wyspecjalizowane i n s t y t u c j e , t a k i e j a k szkoły etniczne, zespoły a r ­ tystyczne, l o k a l n e ośrodki k u l t u r y etnicznej, organizacje społeczno-kultur a l n e i r e l i g i j n e , czy wreszcie względnie elitarne u n i w e r s y t e c k i e w y ­ działy studiów etnicznych w rodzaju „Chicano Studies" czy „Black S t u ­ dies". W r a z z instytucjonalizacją s p o t y k a m y się ze z j a w i s k i e m m a r g i n a ­ lizacji k u l t u r y etnicznej, która jest coraz i n t e n s y w n i e j w y p i e r a n a z życia codziennego przez kulturę masową i „American w a y o f l i f e " . M i e j ­ s k i t r y b życia, sytuacja społeczno-ekonomiczna i oddziaływanie „mass m e d i a " stale ograniczają zasięg k u l t u r y etnicznej, spychając ją d o r a n g i 4 0 Np. S e m i n o l e Okalee Indian Village w południowej części półwyspu, gdzie t u r y s t o m p r z e d s t a w i a się „totemy" z Północno-Zachodniego Wybrzeża, tańce i stroje z obszaru Prerii oraz ozdoby i biżuterię Indian Navajo, a także szereg innych „atrakcji" podnoszących w a l o r y t u r y s t y c z n e tego m i e j s c a . 4 1 -events 4 2 nych Określenie to wprowadził D. J . В о ог in America, s t i n, The image: A guide to pseudo- N e w Y o r k 1961. M i e j s c e m t a k i m jest np. W i s c o n s i n D e l l s , gdzie w m a l o w n i c z e j s c e n e r i i s k a l ­ z w i e t r z e l i n i kanionów d l a białych turystów. 7 —'-Etnografia Polska XXIII odbywają się l a t e m „ceremonialne" tańce indiańskie �98 i ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI k u l t u r y świątecznej, ujawniającej się coraz częściej t y l k o w t r a k c i e w a k a c j i , weekendów, obchodów rocznicowych oraz i n n y c h uroczystości etnicznych i ogólnonarodowych. Odwołać się t u można n p . do organizo­ w a n y c h coraz częściej wśród m i e j s k i c h I n d i a n festiwali-konkursów t a ­ necznych „ p o w w o w " , w trakcie których zarówno w i d z o w i e , ják i a k t y w n i uczestnicy łączą się poprzez pieśń, taniec, muzykę bębnów i stroje ze swą utraconą bezpowrotnie przeszłością, wzmacniając t y m s a m y m poczucie swej identyczności, co z pewnością ułatwia i m życie w z u n i f i k o w a n y m świecie amerykańskiej c y w i l i z a c j i przemysłowej. W związku z nasilającymi się r u c h a m i e t n i c z n y m i , które występują p r z e c i w k o d y s k r y m i n a c j i rasowej i ekonomicznej, n a t y w i s t y c z n y m ste­ r e o t y p o m i tendencjom a m e r y k a n i z a c y j n y m , ubóstwu i p o l i t y c z n e m u ubezwłasnowolnieniu, pojawiła się tendencja określana przez niektórych badaczy j a k o „ p o l i t y z a c j a " k u l t u r y e t n i c z n e j . Jest ona widoczna w t a k i c h r a d y k a l n y c h ruchach, j a k n p . „Black P o w e r " , „Black M u s l i m s " , „Chicano M o v e m e n t " czy „American I n d i a n M o v e m e n t " , a także w r u ­ chach etnicznego odrodzenia potomków europejskich imigrantów. T e n ­ dencja t a polega n a posługiwaniu się w y b r a n y m i e l e m e n t a m i etnicznej k u l t u r y i h i s t o r i i j a k o p o l i t y c z n y m i a r g u m e n t a m i w k o n f l i k c i e z „esta­ b l i s h m e n t e m " . Wzmacnia się w t e n sposób etniczność identyfikacyjną g r u p y , t w o r z y się nowe wartości j a k o przeciwwagę wzorów ogólnoamerykańskich, r e k o n s t r u u j e się przeszłość, znajdując w niej ideologiczną zachętę do w a l k i o równe p r a w a i respektowanie własnej odrębności. 43 Wreszcie trzeba t u także wspomnieć o s y m b o l i z a c j i kultury etnicznej, która z rzeczywistości i n t e g r a l n i e związanej z życiem codzien­ n y m , r o d z i n n y m i sąsiedzkim staje się coraz bardziej zewnętrzną cechą i d e n t y f i k a c j i etnicznej. Zestandaryzowane elementy k u l t u r y etnicznej, w y r w a n e ze swego dawnego k o n t e k s t u , przekształcają się w etniczne symbole, które służą podkreślaniu etniczności i a k c e n t o w a n i u odmiennego k u l t u r o w e g o pochodzenia s w y c h nosicieli. Mogą t o być f r y z u r y „ a f r o " u Murzynów, długie włosy u I n d i a n czy meksykańskie wąsy u Chicanos, t u b y l c z a biżuteria l u b p e w n e elementy „indiańskiego" s t r o j u , a także język etniczny oraz niektóre gesty . 44 Wszystkie w y m i e n i o n e wyżej tendencje stanowią r e z u l t a t a m e r y k a n i ­ zacji, której ciągły proces n i e może być i g n o r o w a n y bez względu n a obserwowane w latach ostatnich zjawisko renesansu zainteresowań e t ­ n i c z n y c h i narastania r a d y k a l i z m u etników. W t y m procesie k u l t u r y G . R o s e n , The Chicano c i t y " , v o l . 1: 1974, n r 3, s. 279. 4 3 movement and the politization of culture, „Ethni- W sposób l a p i d a r n y z j a w i s k o to ujął G . D e V o s pisząc, że istotą e t n i c z n e j i d e n t y f i k a c j i jest „the s u b j e c t i v e s y m b o l i c use of a n y aspects of c u l t u r e as d i f f e r ­ ent 'VnK ">4 cue's grcvp t h r o u g h a u n i q u e c o m b i n a t i o n of d i s t i n g u i s h i n g features". S o c i a l stratification and ethnic pluralism: An overview from the perspective of psychological anthropology, „ R a c e " ( L o n d o n ) , v o l . 13: 1972, n r 4, s. 442. 4 4 �KULTURY ETNICZNE W CYWILIZACJI 99 AMERYKAŃSKIEJ etniczne odgrywają bardzo ważną rolę t o przyspieszając go, to znów w y ­ raźnie opóźniając. Stały k o n t a k t k u l t u r o w y (jak w p r z y p a d k u m e k s y ­ kańskim i portorikańskim) oraz odmienność rasowa (u Murzynów, I n d i a n , częściowo także u ludności latynoamerykańskiej) tworzą c z y n n i k i sprzy­ jające u t r z y m a n i u się s u b k u l t u r . Natomiast oderwanie i znaczne odda­ lenie od k r a j u przodków, którego n i e mogą zniwelować wakacyjne w i ­ z y t y oraz fizyczna nierozpoznawalność białych etników europejskiego pochodzenia, stanowią elementy utrudniające zachowanie odrębności i w efekcie przyspieszające amerykanizację. W t y c h środowiskach k u l t u r a etniczna staje się coraz bardziej ideologią dziedzictwa k u l t u r o w e g o , a sa­ m i etnicy j a k o p o t o m k o w i e imigrantów przekształcają się w „Heritage-Americans" — t j . Amerykanów zachowujących świadomość swego pochodzenia i pewną znajomość wartości dziedzictwa k u l t u r o w e g o p r z o d ­ ków. 4 5 Aleksander Posern-Zieliński ETHNIC CULTURES IN THE PLURALISTIC AMERICAN CIVILIZATION S u m m a r y Taking the A m e r i c a n c i v i l i z a t i o n a s h i s s t a r t i n g point, t h e a u t h o r reconsiders the e s s e n t i a l c h a r a c t e r i s t i c of e t h n i c s u b c u l t u r e s ( E S C ) c r e a t e d f r o m c u l t u r a l p a t t e r n s of i m m i g r a n t s a n d t h e i r descendants. A c c o r d i n g to h i m , e a c h E S C c o m p r i s e s c o m m o n e l e m e n t s of a c u l t u r a l heritage, tradition, and ethnic symbolism, as ^ e l l as the c o m m o n e m o t i o n a l attitude to those c u l t u r a l v a l u e s . I n consequence, a n y E S C does not c o v e r the w h o l e s o c i a l a n d c u l t u r a l r e a l i t y of t h e r e s p e c t i v e e t h n i c group, b u t o n l y those of its f r a g m e n t s An w h i c h a r e r e l e v a n t for t h e e t h n i c i t y of its m e m b e r s . E S C is t h e bridge between catalyzer facilitating gradual the native and American culture and the a c c u l t u r a t i o n ; i t also p e r m i t s for p a r t i c i p a t i o n i n t w o different c u l t u r e s . H o w e v e r , b i c u l t u r a l i s m i s m a n i f e s t e d differently i n e a c h generation. T h e i m m i g r a n t g e n e r a t i o n is m a r k e d b y p r i m o r d i a l b i c u l t u r a l i s m , i n w h i c h a n e s s e n ­ t i a l r o l e is p l a y e d traits extending by the intermediate on multiple domains c h a r a c t e r of t h e E S C , s t i l l f u l l of of e v e r y d a y represented b y t h e second generation, for w h o m their knowledge of both b i c u l t u r a l , because an awareness life. native Classical biculturalism is both c u l t u r e s l i e open, because of c u l t u r a l codes. T h e t h i r d g e n e r a t i o n is o n l y marginally t h e E S C i s no longer a n e v e r y d a y r e a l i t y for t h e m , b u t r a t h e r of origin, d e t e r m i n i n g t h e i r s y m b o l i c , e m o t i o n a l or i n t e l l e c t u a l a t t i ­ tudes to selected contents of t h e i r E S C . T h u s , the E S C s h a d f a c i l i t a t e d t h e a d j u s t m e n t of immigrants to t h e A m e r i c a n c i v i l i z a t i o n , b u t for their third generation they r e m a i n to b e o n l y a v a g u e p o s s i b i l i t y of access to t h e i r c u l t u r e s of origin. T h e author analyses the relations between E S C a n d the s u b c u l t u r e of I n e a r l y p h a s e s of a d j u s t m e n t a n d a c c u l t u r a t i o n , e t h n i c groups, as groups in t h e i r c l a s s compositions, h a v e e l e m e n t s of E u r o p e a n folk 4 5 T h . F . M a g n e r, created ethnic subcultures of poverty, poverty. uniform based on c u l t u r e s adopted to t h e A m e r i c a n conditions of life of The rise and fall E d u c a t i o n " , v o l . 2 5 : 1974, n r 4, s. 254, 264. of the ethnics, „The J o u r n a l of G e n e r a l �100 the ALEKSANDER poorest s t r a t a adjustment bringing of of t h e w o r k i n g POSERN-ZIELIŃSKI class. t h a t s o c i a l differentiation It was only i n the f u r t h e r about t h e i n h e r e n t p o l a r i z a t i o n of E S C s . A s a r e s u l t s o c i a l e t h n i c groups involves phases w i t h i n e t h n i c groups h a s b e e n t a k i n g the discrepancy between of place, advancement E S C and the subculture of p o v e r t y a n d i t s ethos. V a r i o u s A m e r i c a n e t h n i c g r o u p s a r e i n v a r i o u s p h a s e s of i t s process of t r a n s f o r m a t i o n . T h e author classifies t h e m into f i v e categories: 1) E S C s h a p e d a s a r e s u l t of t r a n s o c e a n i c i m m i g r a t i o n f r o m E u r o p e a n d A s i a ; 2) E S C of the L a t i n A m e r i c a n population groups i n the U S A ; 3) r e g i o n a l ethnographic sub­ c u l t u r e s s o r t e d out frorn t h e A n g l o s a x o n m a i n s t r e a m , b u t s t i l l s t r o n g l y l i n k e d w i t h i t ; 4) E S C of t h e B l a c k A m e r i c a n s ; 5) t h e p a n - I n d i a n E S C w h i c h h a s b e e n s h a p e d outside of t h e t r a d i t i o n a l t r i b a l c u l t u r e s . A t t h e e n d , t h e a u t h o r offers a d e s c r i p t i o n of t h e m a i n t r e n d s o b s e r v e d i n t h e process of t r a n s f o r m a t i o n and its consequent of a l l E S C . T h e s e a r e : 1) c o m m e r c i a l i z a t i o n of t r a d i t i o n impoverishment a n d a b u s e as e n t e r t a i n m e n t ; 2) folklorization of c u l t u r e traits, f a c i l i t a t i n g i t s a c c e p t a n c e b y u n s o p h i s t i c a t e d a n d often culturally a l i e n a u d i e n c e ; 3) i n s t i t u t i o n a l i s a t i o n of E S C a s s p e c i a l i z e d agencies t a k e c a r e of t h e p r e s e r v a t i o n of t r a d i t i o n ; 4) m a r g i n a l i z a t i o n of E S C as i t is p u s h e d out f r o m daily life into t h e d o m a i n of p l a y a n d f e s t i v i t i e s ; 5) p o l i t i z a t i o n of E S C as selected e l e m e n t s of e t h n i c c u l t u r e a n d h i s t o r y a r e u s e d as a r g u m e n t s i n conflicts w i t h t h e e s t a b l i s h ­ m e n t for e q u a l r i g h t s a n d t o l e r a n c e ; 6) s y m b o l i z a t i o n of E S C , w h e r e b y c u l t u r e t r a i t s are transformed into e t h n i c s y m b o l s , s e r v i n g to e m p h a s i z e e t h n i c b a c k g r o u n d . A l l - these t e n d e n c i e s r e s u l t f r o m A m e r i c a n i z a t i o n a n d t h e y l e a d to deep t r a n s f o r m a t i o n s of ESCs develop s i n c e t h e latter t u r n i n t o ideologies o r c u l t u r a l heritage, into Heritage-Americans retaining a certain knowledge of their ancestors' culture. the a w a r e n e s s of as t h e e t h n i c s their origins and � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8b9ac72e901b9caa4ae1c5c909a2563d.pdf 1baf10a7881bc4d8fdae788fbca4755d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:965 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:887 Title A name given to the resource Udział Polaków w poznawaniu Syberii w XVII wieku na tle staropolskich wiadomości o ludach Rosji / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.1, s.119-152 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X X I I I z. 1 I S S N 0071-1861 ANTONI KUCZYŃSKI UDZIAŁ POLAKÓW W P O Z N A W A N I U SYBERII W X V I I W I E K U N A T L E S T A R O P O L S K I C H WIADOMOŚCI O L U D A C H ROSJI miło j e s t o b c o w a ć z społeczeń­ s t w e m p r z o d k ó w , uprzytomniać w p a ­ mięci d a w n y c h m ę ż ó w c z y n y i m o w y , i zastanawiać się z u w a g ą n a d w i e l ­ k i m i dzieły" Jan „Wiadomo, że znajomość dziejów s t r o n n y c h , u mędrców p o c z y t a n a jak filozofia szlachetne rodzajowi serca żądzą i spraw tak domowych Długosz jako i po­ z a matkę cnoty i mistrzynię życia, n i e m n i e j s z e ludzkiemu zapala dawnych przynosi sławy korzyści [...] nieśmiertelnej; O n a ludzkie, a miło jest z społeczeństwem przodków, uprzytomniać w pamięci d a w n y c h zwłaszcza bowiem obcować mężów c z y n y i m o ­ w y i zastanawiać się z u w a g ą n a d w i e l k i m i dzieły". W t e n sposób przed 500 l a t y J a n Długosz w swych, z n a k o m i t y c h Dziejach polskich podkreślił społeczne znaczenie h i s t o r i i w świadomości narodowej. Minęło o d tego m o m e n t u parę stuleci, w których różnie kształtowały się dzieje Polski, aż do ponad stuletniej u t r a t y państwo­ wości. W t y m właśnie czasie wiedza historyczna odegrała rzeczywiście skuteczną przeciwwagę d l a wynaradawiającej p o l i t y k i zaborców . A l e h i s t o r i a n a r o d u to n i e t y l k o s p r a w y kształtowania się państwowości oraz społecznych i gospodarczych przemian. Jest nią również sprawa k u l t u ­ rotwórczej r o l i danego n a r o d u i jego wkładu do k u l t u r y ogólnoludzkiej. O i l e pierwsza z t y c h spraw t k w i w świadomości współczesnego społe­ czeństwa z b y t mocno, o t y l e d r u g a przedstawia się znacznie słabiej. M ó ­ w i o n o i pisano o t y m szeroko w R o k u N a u k i Polskiej (1973), podkreśla­ jąc że jego obchody 1 „[...] obok przynieść w roli nauki tradycji oddania efekcie i uczonych naukowej hołdu wielkim umocnienie w w w rocznicom świadomości historii narodu dziejach narodu [...] ma i wybitnym narodowej uświadomienie wielkie uczonym przekonania historycznej znaczenie dla powinny o ważnej ciągłości kształtowania świadomości i m o t y w a c j i młodego p o k o l e n i a " . 2 'S. K i e n i e w i c z , Nauki historyczne i świadomość narodowa — wczoraj, dziś i j u t r o , „Kultura", 5 l i s t o p a d 1975, s. 4. 2 R. J e z i e r s k i , 1973, s. 68. Partyjne zadania w Roku Nauki Polskiej, „Nowe Drogi", 2: �120 ANTONI KUCZYŃSKI Mówiąc o t e j ciągłości t r a d y c j i n a u k o w e j należy podkreślić, j a k waż­ n y m elementem był rozwój n a u k i polskiej w epoce zaborów i j a k w i e l e w y b i t n y c h Polaków pracując n a n i w i e n a u k i przynosiło korzyści t y m społeczeństwom, wśród których wypadało i m żyć. Jest to zjawisko spe­ cyficzne i t r u d n o o podobny przykład w dziejach całej n a u k i światowej. Pomijając inne obszary świata podkreślić należy, że t e n rodzaj działal­ ności n a u k o w e j Polaków zaznaczył się wyraźnie w dziejach Rosji. W epo­ ce zaborów w i e l u b o w i e m Polaków pracowało t a m n a p o l u geografii, geologii, archeologii i etnografii. Nazwiska t a k i c h badaczy, j a k B e n e d y k t D y b o w s k i , Aleksander Czekanowski, J a n Czerski, Józef K o w a l e w s k i , E d ­ w a r d P i e k a r s k i czy Wacław Sieroszewski związane są n a stałe z historią badań S y b e r i i . Poważny rozdział t e j p r a c y n a u k o w e j przypada n a b a ­ dania etnograficzne wśród B u r i a t o w, Ewenków, Itelmenów, Jakutów i i n ­ n y c h ludów Rosji. Powszechnie cenione przez współczesną naukę r a ­ dziecką w y n i k i t y c h badań poprzedzane są l i c z n y m i r e l a c j a m i etnogra­ f i c z n y m i pochodzącymi o d Polaków, którzy w X V I I i X V I I I s t u l e c i u znaleźli się w Rosji. D o d n i a dzisiejszego n i e dokonano j e d n a k oceny rozmiarów zainteresowań „etnograficznych", j a k i e były udziałem p e w n e ­ go kręgu społeczeństwa polskiego względem mieszkańców E u r o p y wschod­ niej i A z j i . Te p i e r w o c i n y e t n o g r a f i i polskiej łączą się z p r z e n i k a n i e m do nas rezultatów w i e l k i c h odkryć geograficznych, które następnie prze­ twarzane w k r a j u utrwalały w o p i n i i staropolskiej obraz zamorskich „ d z i w ó w " . K o m p i l a c j e z tego zakresu dominowały w naszej l i t e r a t u r z e X V I stulecia, chociaż i m y posiadamy t a k i e relacje podróżnicze zawie­ rające materiał etnograficzny, które powstały j a k o r e z u l t a t bezpośrednich obserwacji, często n a w e t wywiadów. N i e b r a l i w p r a w d z i e Polacy udziału w w i e l k i c h o d k r y c i a c h geograficznych, n i e m n i e j jednak dosyć wcześnie rozpoczęły się dzieje p o l s k i c h kontaktów z l u d a m i wschodniej E u r o p y oraz obszarami a z j a t y c k i m i . Przekazy historyczne z tego zakresu pozostają w ścisłym związku ze stosunkami społeczno-politycznymi, które w róż­ n y c h okresach przybierały rozmaite f o r m y . Przełomowym m o m e n t e m w t y c h stosunkach był r o k 1241, k i e d y ziemie nasze najechali przybysze ze wschodnich stepów mongolskich. W i e l u mieszkańców dawnej P o l s k i s Znalazło to m . i n . w y r a z w p r a c y B e n e d y k t a J o a c h i m a 3 g o, Nowe wiele Ateny albo Akademia fantastycznych informacji talnej", „Androgyni obywatele wszelkiej w rodzaju: olim sciencyji pełna, C h m i e l o w s k i „Astemi l u d z i e bez u s t w afrykańscy obojej e- w której znaleźć można płci razem Inyi Orien­ męskiej łogłowskiej, p i e r s i p r a w ą m i e l i męską, a l e w ą białogłowską", c z y w r e s z c i e : i bia„Tonem P h o s e b y l i l u d z i e z a króla wenerujący" — t. I V , L w ó w 1756, s. 124, 126, 163. Z o b a c z także: 1973; J. Tazbir, A. modzielnej Rzeczpospolita dyscypliny naukowej s z l a c h e c k a w o b e c w i e l k i c h odkryć, Kształtowanie Posern-Zieliński, do 1939 г., [w:] się etnografii Historia red. M. Terleckiej, Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk n a u, Materiały etnograficzne P o l s k a " , t. 6: 1962, s. 291-301. w polskich czasopismach polskiej etnografii Warszawa jako polskiej, 1973, s. 29-113; I . XVIII wieku, sa­ pod Tur­ „Etnografia �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU 121 SYBERII dostało się zapewne wówczas w j a s y r i powędrowało do państwa W i e l ­ kiego Chana. H o r d y mongolskie zniszczyły w i e l e ówczesnych grodów, aż po śląskie rubieże. W b i t w i e p o d Legnicą (1241) poległ H e n r y k Pobożny, książę Śląska i K r a k o w a . Nawała mongolska n a s k u t e k napotkanego opo­ r u zaniechała dalszego pochodu n a zachód E u r o p y . Odpłynęła stąd przez K a r p a t y do głównych swoich sił n a Węgry, a p o t e m dalej n a wschód. I n i c j o w a n e przez papiestwo próby zorganizowania w y p r a w y krzyżowej p r z e c i w najeźdźcom n i e przyniosły spodziewanych rezultatów. W t e d y za­ biegający o bezpieczeństwo chrześcijańskiego kościoła, w y b r a n y w 1243 r. energiczny papież I n o c e n t y I V postanowił wysłać poselstwo do władcy Mongołów. W r o k u 1245 przyjął o n n a a u d i e n c j i pożegnalnej w L i o n i e b r a t a zakonu francuszkańskiego Jana de Piano Carpiniego, który wkrót­ ce w t o w a r z y s t w i e innego m n i c h a , zwanego Stefanem z Czech, przybył do Wrocławia. T a m dołączył do poselstwa t r z e c i towarzysz reguły za­ k o n n e j , B e n e d y k t z w a n y Polakiem, który miał służyć za tłumacza, dzieląc pracę i t r u d y m i s j i . M n i c h Stefan z Czech zawrócił wkrótce z d r o g i , natomiast B e n e d y k t Polak dotarł z poselstwem w głąb A z j i . Z a d a n i e m m i s j i było zgromadzenie w s z e l k i c h możliwych wiadomości 0 państwie m o n g o l s k i m , a także uczynienie próby nawrócenia władcy mongolskiego n a chrześcijaństwo. Podróż do stolicy i m p e r i u m m o n g o l ­ skiego zajęła poselstwu d w a lata. Szlak jego wędrówki prowadził przez obszary Złotej O r d y , gdzie w k w a t e r z e n a d Wołgą przyjął mnichów wład­ ca m o n g o l s k i B a t u . Po przejechaniu k r a i n stepowych, wędrowali p o ­ słowie t e r e n a m i górskimi, leżącymi wzdłuż północnych stoków gór T i e n -szan i Ałatau a następnie przez t z w . Bramę Dżungarską i D ż u n g a r i ę d o t a r l i do M o n g o l i i i z a t r z y m a l i się w l e t n i e j r e z y d e n c j i W i e l k i e g o Cha­ n a n a d Orchonem. Goszcząc t a m około 4 miesiące, w g r u d n i u 1246 r . poselstwo udało się w drogę powrotną. Z a 6 miesięcy dotarło do K i j o ­ w a , natomiast jesienią 1247 r. przybyło do L i o n u , przywożąc papieżowi odpowiedź Wielkiego Chana n a jego l i s t oraz szczegółowe sprawozdanie z podróży. Zawierało ono szereg interesujących wiadomości o zwyczajach ; 4 1 obyczajach mongolskich, o k r a j a c h i l u d z i a c h zupełnie n i e znanych ówczesnej Europie, a także o u z b r o j e n i u Mongołów, i c h w o j s k u i t a k t y c e prowadzenia w o j e n . W tej r e l a c j i przekazali posłowie n i e t y l k o opis geo­ g r a f i c z n y k r a i n , przez które przejeżdżali, lecz również obszarów i m p r z y ­ ległych. Są więc t a m wiadomości o ziemiach należących do Rosjan, M o r d winów, Baszkirów; są wiadomości o l u d z i a c h k a u k a s k i c h i k r y m s k i c h , 4 N a t e r e n i e R u s i H a l i c k i e j doszło do s p o t k a n i a p o s e l s t w a z j e j władcami D a ­ n i e l e m i W a s y l k i e m , którzy o k a z a l i m u w i e l e uprzejmości. S p o t k a n i e to miało n a c e l u przyciągnięcie R u s i do Kościoła r z y m s k i e g o . N a t e m a t kontaktów p o l s k o - r u s k i c h zobacz też: S. M. Kuczyński, w a 1965; B . W ł o d a r s k i , Kontakty polsko-ruskie Polska w świetle O r i e n t a l i a " , t. 1: 1974, s. 51-77. Studia z dziejów Europy i Ruś 1194-1340, W a r s z a w a źródeł XVIII wieku, Wschodniej, 1966; F . Warsza­ S i e l i c k i , „Studia P o l o n o — S l a v i c a — �122 ANTONI KUCZYŃSKI t a k i c h j a k A l a n o w i e , Czerkiesi, G r u z i n i , O r m i a n i e , Kachetyńcy, T u r c y i Chazarowie. Opis t e n krążył w X I I I w . w p a r u odpisach, p o t e m docze­ kał się w i e l u wydań i przekładów n a różne języki e u r o p e j s k i e . J a k i był rzeczywisty wkład B e n e d y k t a Polaka w relację z podróży przedło­ żoną przez Carpine'a, t r u d n o jest obecnie ustalić i nagromadziło się wokół tego w i e l e o p i n i i . W każdym razie n a podstawie o d k r y t e g o ostat­ n i o w Stanach Zjednoczonych obszernego t e k s t u przypisywanego Bene­ d y k t o w i P o l a k o w i , r o l a jego udziału w podróży znacznie wzrosła. Tekst t e n zawiera szczegółowe i n f o r m a c j e o h i s t o r i i , pochodzeniu i e t n o g r a f i i Mongołów i dorównuje późniejszym opisom R u b r u k a i Marco P o l o . Wiadomości te o dużej randze poznawczej sprawiły, że w y p r a w a t a s t a ­ n o w i w dziejach poznawania A z j i przez Europejczyków początek „nau­ k o w e g o " penetrowania j e j wnętrza. D l a nas natomiast postać wrocław­ skiego m n i c h a B e n e d y k t a Polaka jest ważna, b o w i e m był o n p i e r w s z y m podróżnikiem p o l s k i m . 5 8 7 O d tego czasu datuje się też działalność m i s j o n a r z y k a t o l i c k i c h wśród Tatarów k r y m s k i c h z południowo-wschodnich wybrzeży M o r z a Czarnego. P r z e b y w a l i t a m również zakonnicy polscy, którzy z n a l i język tubylców. Były to b o w i e m czasy, k i e d y w klasztorach dominikańskich uczono już wówczas języków wschodnich. Według niektórych źródeł przebywał t a m n i e j a k i Ladislaus (Władysław). Był o n przełożonym m i s j i franciszkań­ skiej n a K r y m i e w 1287 r . i sądząc z i m i e n i a pochodził prawdopodobnie z Polski. O d okresu azjatyckiej podróży B e n e d y k t a Polaka upłynęło p o ­ n a d 300 l a t , z a n i m następni mieszkańcy z i e m p o l s k i c h p o j a w i l i się na n o w o na wschodzie, żaden j e d n a k z n i c h n i e pozostawił pisemnego p r z e ­ kazu. Jednak przyłączenie R u s i Czerwonej do Polski, a następnie zawar­ cie u n i i z Litwą, spowodowało, że p o d koniec X V stulecia m o n a r c h i a jagiellońska stała się bezpośrednim sąsiadem Złotej O r d y . Bliskość T a ­ tarów i częste z n i m i k o n t a k t y — raz w w a r u n k a c h p o k o j o w y c h , k i e d y indziej z n o w u n a p o l u w a l k i — spowodowały, że zaczęto się w Polsce interesować i c h kulturą. W w i e k u X V I odnotować należy pojawienie się k i l k u naprawdę „...doskonałych opisów Tatarszczyzny, które w t y c h cza­ sach n i e miały sobie równych n a zachodzie E u r o p y " , a ponadto stano­ wiły one interesujące źródło w i e d z y o „Moskowii". 8 5 Tłumaczenia t a k i e istnieją w języku włoskim, f r a n c u s k i m , h o l e n d e r s k i m , a n ­ g i e l s k i m , r o s y j s k i m i p o l s k i m . Tłumaczenie p o l s k i e p o s i a d a P o r a z p i e r w s z y opublikował j e M . t. 2, W a r s z a w a w książce Sybir. 6 O 1840, s. 208-233. P o t e m sprawach Pamiętniki tych z pobytu i odkrywcy, B. Relation, je na Sybirze, dokładnie wiele błędów. literatury I. polskiej, D a n i e l e w s k i , Chełmno 1864. Wacław Słabczyński G . D. P a i n t e r , The Winland Map N e v H a v e n — L o n d o n 1965. B a r a n o w s k i , Łódź 1950, s. 24. jednak Historia W a r s z a w a 1973, s. 10-29. R . A . S к e 11 o n, T h . E . M a r s t o n , and the Tartar 8 Polaków przedrukował pisał ostatnio b a r d z o w książce P o l s c y podróżnicy 7 W i s z n i e w s k i , Znajomość Wschodu w dawnej Polsce do XVIII wieku, �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU 123 SYBERII Zgodnie z chronologią, n a p i e r w s z y m miejscu postawić należy książkę profesora U n i w e r s y t e t u w K r a k o w i e Macieja z Miechowa, która ukazała się p t . Tractatus de duabus Sarmatiss, Asiana et Europiane et de contentis in eis (Kraków 1517) . Stała się ona dużym w y d a r z e n i e m n a u k o ­ w y m w ówczesnej E u r o p i e wzbudzając zainteresowanie w różnych śro­ dowiskach umysłowych i kręgach społecznych. A u t o r tego dzieła n i e zwiedził opisanych w n i m krajów. Skrzętnie natomiast zebrał dostępne m u wiadomości i poddał j e k r y t y c z n e m u opracowaniu. T e n renesansowy t r a k t a t s t a n o w i pierwszą polską książkę naukową, która s t a w i a autora w rzędzie czołowych uczonych polskiego Odrodzenia. Jest ona zarazem p i e r w s z y m w ogóle z b i o r e m i n f o r m a c j i o E u r o p i e wschodniej — a ści­ ślej — o t e r y t o r i u m obecnie t a k określanym, a które wówczas dzielone było n a Sarmację Azjatycką i Europejską. A u t o r , uczony jeszcze śred­ niowiecznego s t y l u , prezentuje sumę w i e d z y geograficznej, historycznej, etnograficznej o o b u Sarmacjach i zamieszkujących j e l u d a c h : Słowia­ nach, Tatarach, T u r k a c h i i n n y c h . Dostarcza sporej ilości szczegółów etnograficznych o różnej wartości źródłowej, dotyczących k u l t u r y m a ­ t e r i a l n e j , obyczaju, organizacji społecznej i państwowej. Starał się o n zrekonstruować w zarysie historię o p i s y w a n y c h przez siebie ludów. Oczy­ wiście te rozważania etnograficzne oparte n a złudnych podobieństwach e t y m o l o g i c z n y c h są bardzo n a i w n e . Odzwierciedlają one j e d n a k obraz ówczesnych poglądów historiozoficznych, dotyczących przebiegu i r o l i najazdów m o n g o l s k i c h czy etnogenezy Słowian. 9 T r a k t a t Macieja z M i e c h o w a był w początkach X V I w . głównym źródłem w i e d z y o „Moskowii" i cieszył się dużą poczytnością. Ukazywał on b o w i e m geografię i kulturę krajów leżących n a wschodzie E u r o p y , t a k mało wówczas znanych. Praca M i e c h o w i t y była wielowątkowa i prze­ jawiły się w n i e j wiadomości historyczne, geograficzne, demograficzne, ekonomiczne, etnograficzne i przyrodnicze. Spójrzmy zatem n a p e w i e n f r a g m e n t t e j p r a c y charakteryzujący W i e l k i e Księstwo Moskiewskie, 0 którym a u t o r pisał, że jest t a m „[...] w i e l e p u s z c z , lasów, w ó d i r z e k , r y b i zwierząt, t y l e s a m o co n a L i t w i e , t y l k o że z i e m i a t a j e s t b a r d z i e j z i m n a i b a r d z i e j północna od L i t w y . Dlatego 1 trzoda jest t u niewielkiego wzrostu i pozbawione bydło rogów z p o w o d u ciągle panują­ cego z i m n a , a l u d z i e są p o s t a w y w y s o k i e j i s i l n e j , piją wodę, napój z m i o d u i k w a secz, czyli sfermentowane soki. Orzą drewnianymi l e m i e s z a m i bez użycia a bronują z a s i e w y gałęziami z d r z e w a ciągnionymi p r z e z k o n i e . [...] żelaza, Z a Księstwem M o s k i e w s k i m są k r a i n y i l u d y między północą i w s c h o d e m n a krańcu A z j i Północ­ nej, c z y l i S c y t i i , podległe księciu m o s k i e w s k i e m u i podbite Perm, Baszkiria, Czeremizja, Jugra, Karelia. Nazwa tego nazwę tej z i e m i w y m a w i a się d w u s y l a b o w o 9 z z p r z e z księcia I w a n a P e r m jest jednosylabowa, — p e r m s k a . B y ł to k r a j pogański, N a j n o w s z e p o l s k i e o p r a c o w a n i e k r y t y c z n e ukazało się w 1972 r. Zob. M i e c h o w a , języka łacińskiego Opis Sarmacji przełożył s z a w a — K r a k ó w — G d a ń s k 1972. Azjatyckiej — dla­ i Europejskiej; T . Bieńkowski, posłowie W . wstęp Voise, Maciej H. Barycz, Wrocław—War­ �124 ANTONI który około 20 l a t t e m u obrządku r u s k i e g o , Książę Moskiewski c z y l i greckiego. którego barbarzyńcy KUCZYŃSKI po odejściu chrztu według I dał władykę, c z y l i b i s k u p a , i m i e n i e m zmusił Stefan, księcia o b d a r l i do przyjęcia żywcem ze skóry i zamordowali. Książę powrócił, ukarał i c h i z n o w u ustanowił nowego b i s k u p a , p o d którego z w i e r z ­ chnictwem żyją odtąd j a k o I n n e zaś w y m i e n i o n e chrześcijanie poprzednio wyznający s c h i z m a t y c k i obrządek ruski, k r a i n y pozostają n a d a l w pogaństwie. Czczą słoń­ ce, księżyc, g w i a z d y , zwierzęta leśne i w s z y s t k o co napotkają n a drodze, mają s n e języki i d i a l e k t y " M wła­ . Chronologicznie b l i s k a dziełu M i e c h o w i t y jest praca drugiego Polaka z X V I w . M a r c i n a Bielskiego, t z w . Kronika wszystkiego świata , za­ wierająca pierwsze w języku p o l s k i m obszerne omówienie dotychcza­ s o w y c h wyników w i e l k i c h odkryć geograficznych, uzupełniane przez autora w następnych w y d a n i a c h (1554, 1564). B i e l s k i czerpał swe w i a d o ­ mości z różnych dzieł obcych — czeskich, n i e m i e c k i c h i włoskich — i n ­ formując n a wstępie dzieła, że „sam z siebie n i e pisze, t y l k o co w łaciń­ s k i m napisano". I chociaż jest t o k o m p i l a c j a niedokładna, odpowiadała ona j e d n a k dobrze przeciętnemu c z y t e l n i k o w i w o w y c h czasach. O d b i ­ ciem t e j wdzięczności czytelników j e s t w i e r s z y k A n d r z e j a Z b y l i t o w s k i e go , w którym napisał o n : u 12 A t e r a z każdy w s z y s t k o , siedząc w d o m u swoim może wiedzieć, c n y B i e l s k i z a s t a r a n i e m t w o i m C o się dzieje w A z y i i w k r a j a c h północnych, W E u r o p i e , A f r y c e i u Persów m o c n y c h . . . Istotnie, Kronika wszystkiego świata zawierała wiadomości n a t e m a t podróży o d k r y w c z y c h K r z y s z t o f a K o l u m b a , M a r t i n a Alonso Pinzona, A m e r i g o Vespucciego oraz i n n y c h żeglarzy. Można było dowiedzieć się z niej o k r a j a c h zamorskich, Tatarach i w i e l k i e j „Moskowii". W opisie Księstwa Moskiewskiego zawierającym szczegóły etnograficzne o różnej wartości czytamy między i n n y m i : „Permska z i e m i a albo k r a i n a w i e l k a , leży między w s c h o d e m od M o s k w y pół t r z e c i a s t a m i l a . P e r m a 10 Tamże, s. 75-77. 11 Kronika Zygmunta w oryginalnej swyata, у wszystkiego Augusta, na s proroctwu pyeskye kich, pisze wieków yako tureckich, innych pisowni pisana, Mijędzy w Krakowie jak rozdzielona W czeskich któremi s też nasza króla polskiego 1551 r. J e j tytuł, у wszytkyego, nową krześciańskyemi, też żywoty cesarskye, pa- żydowskich, rozmaitych, aż do thego Polska 1 S Kronika egipskich, у innych swyata Wischorate , Kosmographią yako którey asyryskich, od początku w następuje: zydowskyemi, s figurami. węgyerskich, przełożonych 1551 są napisane. podobno z i n i c j a t y w y brzmi z ich krolestwy: słońca a północy, je, leży n a d rzeką cztery tak pogańskimi, ich, po polsku królów powstała po r a z p i e r w s z y monarchie krolestwy y thych perskich^ xiążąt XVI-wiecznej ssesc z rozmaitemi świata a wydana miasto thak roku, na ostatku grec­ krolow, który zasobna sie yest wypisana. 12 A. Z b y l i t o w s k i , Laudes na pismo Joachima do Dziejów L i t e r a t u r y i Oświaty w P o l s c e " , t. 10: 1904, s. 27. 18 Wiszera. Bielskiego, „Archiwum �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU 126 SYBERII która w p a d a w Kaimę, a K a m a w W o l n e . Chleba w n i e j n i e w i e l e K u n y i i n n e skórki księdzu w i e l k i e m u dają z a t r y b u t . Język swój w i a r y i p i s m a nauczył i c h j e d e n b i s k u p S t e f a n , którego święci Ruś. n a r t a c h się wożą po lodzie a l b o po śniegu prędko aż z w i e r z ugoni. d r e w n i a n e , n o s y w n i c h j a k o u s a n e k długie i wstoczone, p o p y c h a się z n a k o w a n y m . M a j ą też w tej k r a i n i e p s y w i e l k i e , co j e zaprzęgają do się t a k r a i n a aż do g r a n i c t a t a r s k i c h " . u ш d l a mofcrośei. osobny mają, G d y zimie na N a r t y są boty n a nich kijein s a n e k . Kończy 1 6 P e w n e wątki tematyczne w opisie Księstwa Moskiewskiego oraz p r a ­ w i e t a k a sama i c h kolejność wskazują bezsprzecznie n a to, że znane było a u t o r o w i Kroniki wszystkiego świata dzieło Macieja z M i e c h o w a i inne ówczesne dzieła geograficzne. I chociaż książka t a zdaniem I . C h r z a n o w ­ skiego jest „[...] niedokładna, łatwowierna, w metodzie n i e j e d n o l i t a , w r o z m i a r a c h poszczególnych części nierównomierna, w w y b o r z e m a ­ teriału n i c wspólnego z nauką n i e mająca, n i e rozróżniająca a n i w y p a d ­ ków ważnych o d nieważnych, a n i p r a w d y o d baśni, ani'rzeczy c i e k a w y c h od ciekawostek", m i m o t o j e j znaczenie w „historii c y w i l i z a c j i polskiej jest jeszcze donioślejsze niż w h i s t o r i i l i t e r a t u r y , bo — co t u długo mówić? — któraż i n n a książka polska X V I w . przyczyniła się w t a k i m s t o p n i u w p r a w d z i e n i e do pogłębienia, ale do rozszerzenia widnokręgu umysłowego społeczeństwa" . Śledząc p i e r w o c i n y zainteresowań kulturą ludową ziem r o s y j s k i c h w l i t e r a t u r z e staropolskiej o d n a j d u j e m y j e również w twórczości Jana Lasickiego, którego badania n a d tą problematyką stawiają go „ w rzędzie n a u k o w y c h przodków naszej e t n o g r a f i i " . Z n a n y jest o n j a k o autor p r a ­ cy p t . De Russorum, Moscovitarum et Tartarorum religione, sacrificiis, junerum ritu" (Spirae 1582), w której zawarte są staropolskie relacje dotyczące wierzeń i zwyczajów występujących u sąsiadujących z P o l a ­ k a m i g r u p etnicznych — Małorusów, Wielkorusów, Litwinów, P r u ­ sów i Tatarów. W p o l s k i m piśmiennictwie omawianego okresu jest to praca odzwierciedlająca zainteresowania problematyką religioznawczą i kształtowanie się postawy badawczej zdeterminowanej świadomością, że postępująca chrystianizacja z i e m p o l s k i c h i ościennych w y w i e r a w p ł y w na z a n i k s t a r y c h wierzeń i obyczajów . Dorobek X V I stulecia w zakresie m o n o g r a f i i historyczno-geograficzn y c h z a m y k a Kronika Sarmacji Europejskiej Aleksandra Gwagnina, 17 18 19 20 1 4 Wołga. 1 6 W i e l k i e m u Księciu M o s k i e w s k i e m u . « Kronika " I . s. 123. Chrzanowski, Marcin Bielski. Studium Literackie, Warszawa 1906, s. 46. 1 8 Łasicki Jan, [w:] Słownik H. K a p e ł u ś , folkloru polskiego, W a r s z a w a 1965, s. 212. M P o s e r n - Z i e l i ń s k i , 2 0 W r o k u 1578 A . Sarmatiae Europeae op. cit., s. 35. G w a g n i n descriptio..., ogłosił, cieszące się dużym p o w o d z e n i e m , kilkakrotnie wydawane i tłumaczone dzieło n a języki �126 ANTONI KUCZYŃSKI z pochodzenia Włocha pozostającego w służbie królewskiej. Podobnie j a k poprzednie prace, n i e było to dzieło oparte n a własnych podróżach i ob­ serwacjach. Opracowując j e korzystał autor z dostępnej m u l i t e r a t u r y , stąd też w i e l e w Kronice bałamutnych opisów powtórzonych za wcześ­ n i e j s z y m i a u t o r a m i . Pisząc o Tatarach przytacza a u t o r d z i w n i e dzisiaj brzmiące opisy o. i c h pochodzeniu, mieszając często prawdę z fantazją. Bardzo chaotyczne są też opisy h o r d y szejbenidzkiej, tiumeńskiej i k a zackiej. W opisie h o r d y kazackiej, słusznie natomiast podkreślił G w a g n i n , że t a m t e j s i T a t a r z y w znacznej mierze p o r z u c i l i koczowniczy t r y b życia i z a j m o w a l i się r o l n i c t w e m , o g r o d n i c t w e m oraz h a n d l e m . 21 Cieszące się dużą poczytnością dzieło G w a g n i n a zawierało w i e l e treści etnograficznych, które czerpane „z d r u g i e j ręki" przybierały nieraz w wyobraźni autora fantastyczne f o r m y . Przepojona t y m i e l e m e n t a m i Kronika była j e d n y m z najpoczytniejszych w Polsce opisów ziem ościen­ n y c h i z niej oraz z prac w s p o m n i a n y c h wyżej autorów urabiał sobie X V I - w i e c z n y c z y t e l n i k pogląd o d a l e k i c h obszarach Księstwa M o s k i e w ­ skiego i d z i k i e j „Tatarii", skąd o d czasu do czasu dochodziły do P o l s k i różne wiadomości. W i e k X V I zaznacza się b o w i e m w dziejach p o l i t y k i M o s k w y aktywnością polityczną skierowaną w d w u różnych k i e r u n ­ k a c h — na północ k u Bałtykowi i n a południowy zachód — k u obszarom nadwołżańskim i M o r z u K a s p i j s k i e m u . W końcowym okresie tego s t u l e ­ cia ekspansja przekroczy szczyty U r a l u i s k i e r u j e się k u S y b e r i i . N a j e d n y m z kierunków t y c h w a l k występowali Polacy, którzy w 1535 r. w s p a r l i Litwinów w t z w . w o j n i e m o s k i e w s k o - l i t e w s k i e j (1534-1537). Ostatecznie w o j n a zakończyła się r o z e j m e m n a k i l k a la t . Miała ona j e d n a k poważne reperkusje d l a Rosji, gdyż w t y m czasie zaktywizowały się antyrosyjskie wystąpienia w chanatach nadwołżańskich i n a K r y m i e . Po z m i e n n y c h kolejach losu n a t y m froncie, a r m i a moskiewska zdobyła K a ­ zań (1552) a w 7 l a t później podporządkowała sobie całkowicie chanat kazański. Nieco wcześniej (1556) w o j s k a I w a n a I V zajęły Astrachań, w rezultacie czego rozległe obszary n a d środkowym i d o l n y m biegiem Wołgi weszły w skład państwa moskiewskiego. W następstwie tego swą zależność od M o s k w y u z n a l i Baszkirzy (1557) oraz orda nogajska (1557). Ponadto po zdobyciu Kazania z w i e r z c h n i c t w o M o s k w y uznał także chan s y b e r y j s k i , a szlaki h a n d l o w e wiodące n a wschód stanęły p r z e d Rosją o t w o r e m . Z a panowania I w a n a Groźnego państwo moskiewskie przeła­ mało długotrwałą izolację i zaczęło wreszcie odgrywać znaczną rolę w Europie. Centralistyczne koncepcje w p o l i t y c e wewnętrznej wytyczyły c z e s k i , n i e m i e c k i , r o s y j s k i i włoski; przekład p o l s k i M . P a s z k o w s k i e g o w Krakowie w 1611 r. pod tytułem: Kronika zamyka Królestwo tudzież też Wielkie skiewskie у część 2 1 Polskie ze wszystkiemi Xiestwo Lithew: Sarmacyey Państwy, Ruskie, Tatarów. В a r a n o w s к i, op. cit., s. 30-31. Europskiey, Xiestwy, Pruskie, ukazał się w którey sie y Prowincyami Żmudzkie, Inflanckie, swemi: Mo­ �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU 127 SYBERII j e j k i e r u n e k n a następne stulecia, w których Rosja poszła własną drogą, wzmacniając samowładstwo carskie i b i u r o k r a t y c z n y system a d m i n i ­ s t r a c y j n y oraz likwidując istniejące zalążki i n s t y t u c j i demokratycznej. Państwo moskiewskie wkroczyło na długotrwałą drogę nadrabiania za­ cofania gospodarczego i cywilizacyjnego, które dalekie było o d postępu zarysowującego się wówczas w środkowej i zachodniej Europie. T e n stan rzeczy wynikał oczywiście z długoletniego uzależnienia Rosji od M o n ­ gołów, rozciągającego się bez mała n a 250 l a t , a ceną jaką Ruś za t o zapłaciła była między i n n y m i izolacja o d reszty c y w i l i z o w a n e j wówczas E u r o p y . W p r a w d z i e jeszcze za panowania I w a n a Groźnego O r d a d o p o m i ­ nała się zbrojnie o Astrachań i Kazań, podchodząc aż p o d Moskwę, były to j e d n a k d l a Rosji mało znaczące najazdy. Chociaż o d niegroźnego w prze­ biegu, lecz znamiennego w s k u t k a c h b o j u R u s i z T a t a r a m i n a d Urgą (1480) i wyplątania się z j a r z m a n i e w o l i upłynęło zaledwie pół w i e k u , państwo moskiewskie wzrastało j e d n a k w siłę. Zapoczątkowana przez I w a n a I V ekspansja zewnętrzna była k o n t y n u o w a n a przez jego następców, a wybrzeża Bałtyku i dzika Syberia stały się o b i e k t a m i p o l i t y k i zagra­ nicznej. Obszary t e związały się też w p e w n y m s t o p n i u z historią P o l s k i na długie lata, a rozległa k r a i n a za U r a l e m c y w i l i z o w a n a była także przez element p o l s k i ' . 22 Echa t y c h sukcesów Rosji śledzone były w Polsce z uwagą, zwłaszcza że c h w i l o w o zażegnany k o n f l i k t m o s k i e w s k o - l i t e w s k i groził p o n o w n y m w y b u c h e m . Wszystko t o czyniło niezmiernie interesującymi wszelkie dzieła traktujące o sąsiedzie ze wschodu. T y m też należy tłumaczyć poczytność Kroniki Gwagnina, który opisując p r o w i n c j e „Wielkiego Księ­ stwa Moskiewskiego i państw do niego należących" podał w i e l e różno­ r o d n y c h wiadomości dotyczących d w o r u , mieszczan, gospodarki wszyst­ k i c h stanów, zwracając dużą uwagę n a odrębności k u l t u r o w e sąsiada ze wschodu. Charakteryzując te ziemie podał пр.: „Permia W i e l k a i s z e r o k a k r a i n a , od M o s k w y dwieście i pięćdziesiąt m i l leży. J e s t w n i e j m i a s t o od tegoż n a z w i s k a n a d rzeką Wischorą 23 leżące: t a r z e k a z d z i e ­ sięć m i l stamtąd obieżawszy, w rzekę K a m ę w p a d a , a o b y w a t e l e tej k r a i n y , kiedy chleba zyżywają, s a r n a m i i i n n y m i zwierzęty żywią się. Język swój ledwie własny i l i t e r y z R u s k i m p i s m e m mało się niezgadzające mają, które S t e f a n B i s k u p (który i c h rebelizujących do w i a r y potem w świętych j e s t w p i s a n y . Rusi w regestr chrystusowej przywiódł) wynalazł: T e n B i s k u p A t y m Stefanem przede niektórego B i ­ s k u p a c i P e r m i a n i , g d y i c h n a w i a r ę chrześcijańską nawracać usiłował, z skóry o b ł u pili. J e s t j e s z c z e n i e mało między n i m i bałwochwalców, którzy po w i e l k i e j części w l e s i e c h mieszkają: z i m i e p r z e z śnieg kłodzianymi d r o g i albo ścieszki torują: które kłodziny albo psi, albo zwierzęta jakie białe, nakształt j e l e n i , które reniferami zowią, zaprzężeni ciągnąć z w y k l i [...] P i e s z y zaś n a n a r t a c h ( j a k o n a w i e l u m i e j s c a c h w R u s k i c h k r a i n a c h t e n się z w y c z a j z a c h o w u j e ) 2 2 Iwan Z. Wójcik, IV Groźny, 2 3 Wiszera. Dzieje Rosji W r o c ł a w 1977. 1533-1801, b a r d z o r z a d k o po w i e r z c h u śniegu Warszawa 1971; W. A. S e г с z у к, �128 ANTONI KUCZYŃSKI biegają. A te n a r t y są d r z e w i a n e , przydłuższe, żelazem podłożone od spodu, n a d w a a l b o t r z y łokcie wzdłuż, które n a nogi m i a s t o t r e p e k włożywszy, k o s t u r k a m i się p r z e dłuższemi n a końcach z a o s t r z o n y m i podpierając, b a r d z o s z y b k o wciąż bieżą" . 24 Zbieżność t y c h wydarzeń h i s t o r y c z n y c h — w o j n y z Moskwą o I n ­ flanty oraz powstania dzieł M i e c h o w i t y , Bielskiego i G w a g n i n a — spra­ wiła, że określone w a r s t w y społeczeństwa polskiego w X V I s t u l e c i u uważnie śledziły tę literaturę. Charakteryzowała ona między i n n y m i sto­ s u n k i społeczno-polityczne i k u l t u r a l n e państwa rosyjskiego, które p o ­ trafiło już wówczas uporać się z zawsze groźną w Polsce potęgą tatarską. W y p a d a nadto odnotować, że oprócz w s p o m n i a n y c h powyżej dzieł za­ wierających opisy „Moskowii" nieco wiadomości o t y c h ziemiach przede w s z y s t k i m zaś o D z i k i c h Polach zawiera opis Michała L i t w i n a oraz dość ciekawie spisana relacja A n d r z e j a T a r a n o w s k i e g o , posła do T u r c j i z czasów panowania Z y g m u n t a A u g u s t a . Ponadto pewne wiadomości o l u d a c h mieszkających w okolicach M o r z a Kaspijskiego, w t y m także o Czerkiesach znajdują się w sprawozdaniu z d w u k r o t n e j podróży n a K r y m M a r c i n a B r o n i e w s k i e g o . Najwięcej j e d n a k w n i m wiadomości 2 5 26 27 0 T a t a r a c h i i c h s t r a t e g i i w o j e n n e j . Z okresu w o j e n Stefana Batorego pochodzi Diariusz wyprawy wojennej, Łukasza Działyńskiego i Dzien­ nik wyprawy Stefana Batorego pod Psków Jana Piotrowskiego . W o b u w y p a d k a c h pamiętniki n i e zawierają materiałów etnograficznych i prze­ waża w n i c h sceneria w o j e n n a : b i t e w n y zgiełk, t r u d n e obozowe życie, ciężkie przemarsze, sypanie szańców i rozbijanie obozów, zwycięstwa 1 klęski. Duże znaczenie d l a r o z w o j u zainteresowań etnograficznych w X V I I 28 29 24 Kronika 25 Mićhalonis Sarmacyey..., Litvani s. 491-492. de moribus Thąrtarorum, Litvanorum et Moschorum, Ba- z y l e a 1615. Dzieło to n i e dotrwało w całości do n a s z y c h czasów. Krótkie 24 chania Przy tym k'temu P. JKM jako polskie wojsko loniae Przy do Turcji, regis Pogrom legati Tatarów B. do Konstantynopola leży na wschód które jeździło i tatarskiego komornika Wydał ku granicom pod Astraćhań wojska Króla a stamtąd zaś do słońca w JM, drukiem w roku ciągnieniu. który To tam 1569 zginało, wszystko wszędy J. I. Kraszewski, Astraperskim. przez zjeździł, podróże i od posel­ K r a k ó w 1860. Broniovii de Tartariae przez tym ordynek opinii tureckie, tureckiego będąc, w y p i s a n o . Martini 27 z Polski który Taranowskiego, posłany stwa drogi moskiewskiego, sprawa Jędrzeja W wypisanie zamku Biezdzfedes descriptio, Wielmożnego wyprawy jest Tartariam hetmana tatarskiej Baranowskiego in nomine Stephani primi Po- K o l o n i a 1595. Późniejszy p o l s k i przekład pt. to Koronnego na wojnę tekst Stanisława Żółkiewskiego. Marcina Broniewskiego, b.m. 1620. niepełny ( B a r a n o w s k i , wojennej, [w:] Antologia op. cit., s. 31). 2 8 Ł. polskich Działyński, XVI wieku, Diariusz wyprawy pamiętników p o d r e d . R . P o l l a k a , W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w 1966, s. 2 6 5 - 279. 2 9 J. P i o t r o w s k i , Antologia pamiętników Dziennik polskich wyprawy s. 280-351. Stefana Batorego pod Psków, [w:] �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU 129 SYBERII s t u l e c i u posiada pojawienie się w t y m czasie w Polsce znacznej ilości l i t e r a t u r y podróżniczej pochodzącej o d m i s j o n a r z y j e z u i c k i c h , kupców holenderskich i żołnierzy biorących udział w podbojach n o w y c h lądów i mórz. Dużo t e j l i t e r a t u r y docierało wówczas n a Śląsk, skąd rozprze­ strzeniała się ona po Polsce. W większości była to j e d n a k l i t e r a t u r a 0 A m e r y c e , B r a z y l i i , a n a w e t J a p o n i i , m n i e j natomiast książek zawie­ rało wiadomości o l u d a c h europejskiej i azjatyckiej części Rosji. Siedząc j e d n a k p i e r w o c i n y zainteresowań kulturą ludową w Polsce możemy p o ­ wiedzieć, że właśnie w w i e k u X V I I pojawiły się w naszej l i t e r a t u r z e geograficzno-etnograficzne opisy obejmujące zarówno p r o b l e m y z dzie­ d z i n y geografii regionalnej, t j . opisującej ziemie polskie, j a k też i geo­ g r a f i i powszechnej, umożliwiające c z y t e l n i k o w i poznanie c i e k a w y c h n o w o o d k r y t y c h lądów, ludów i mórz. Zasadniczymi m o t y w a m i r o z w o j u tego piśmiennictwa była rozbudzona w i e l k i m i o d k r y c i a m i geograficznymi ciekawość poznania nie t y l k o własnego k r a j u , ale i państw ościennych oraz d a l e k i c h nieznanych ludów i krajów zamorskich. Zainteresowanie się ościennymi z i e m i a m i , n p . m o s k i e w s k i m i , wynikało w ówczesnej P o l ­ sce z s y t u a c j i zaangażowania się j e j w sprawę objęcia t r o n u m o s k i e w ­ skiego przez Samozwańców, c z y l i t z w . głośnej w h i s t o r i i Rosji „ D y m i t r i a d y " . Przebywający z t e j o k a z j i w Rosji Polacy s p i s y w a l i swe obser­ wacje związane z geografią k r a j u , etnografią, organizacją społeczno-po­ lityczną, ekonomiką i cechami m o r a l n y m i n a r o d u . Zapisy te, często interesujące, zagubiły się n a ogół w n i e o p u b l i k o w a n y c h pamiętnikach, diariuszach i t p . i t y l k o nieliczne zostały o p u b l i k o w a n e . Stąd też t r u d n o jest współcześnie ustalić r o z m i a r y zainteresowań określonych kręgów społeczeństwa polskiego etnografią l i c z n y c h narodowości państwa r o s y j ­ skiego . 3 0 31 Z tego okresu pochodzi n p . Historia Moschovitica (1641) Sebastiana Petrycego, który w r o k u 1606 udał się na uroczystości zaślubin M a r y n y Mniszehówny do M o s k w y , gdzie został uwięziony, przebywając w n i e ­ w o l i do jesieni 1607 r. Materiał prezentowany przez Petrycego był oszczędnym streszczeniem n i e w o l i i mało w n i m przewijało się wątków ważnych d l a rozpatrywanego t u t e m a t u . W podobnych okolicznościach znalazł się także w Rosji Stanisław N i e m o j e w s k i wysłany do M o s k w y (1606) przez królewnę Annę do sprzedania klejnotów c a r o w i D y m i t r o w i . Podczas powstania p r z e c i w k o Samozwańcowi został o n uwięziony przez W . Szujskiego i wysłany początkowo do Rostowa, p o t e m do Białozierska, który wówczas był małą osadą rybacką n a d Jeziorem Białym. T a „marna 1 uboga miejscowość, w której izbach czarnych postawieniśmy b y l i " , sta3 0 wieku, 31 M. M i g o ń, Recepcja książki orientalistycznej W r o c ł a w 1969; T a z b i r , H. B a r y c z , Barok [w:] Historia t. 2, W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w s. 36. 9 — Etnogralia Polska XXIII na Śląsku do końca XVIII op. cit., s. 22. nauki polskiej, pod r e d . B . Suchodolskiego, 1970, s. 139; P o s e r n - Z i e l i ń s k i , op. cit., �ANTONI 130 KUCZYŃSKI nowiła miejsce p o b y t u Niemojewskiego i towarzyszących m u Polaków do końca w y g n a n i a . Po powrocie do k r a j u (1609) uporządkował o n n o ­ t a t k i , które spisywał tuż po przekroczeniu granicy państwa rosyjskiego, t j . 18 k w i e t n i a 1606 г., notując p r a w i e dzień po d n i u ważniejsze w y d a ­ rzenia. Później już n a w y g n a n i u uzupełnił te n o t a t k i n o w y m i szczegółami dotyczącymi n p . wydatków i dochodów s k a r b u carskiego, u z b r o j e n i a i o r ­ ganizacji wojska, f u n k c j o n o w a n i a poczty, wreszcie zwyczajów panują­ cych n a dworze c a r s k i m . W y d a n y w 1899 r. przez A l e k s a n d r a H i r s c h berga Pamiętnik Stanisława Niemojewskiego (1606—1608) pozbawiony jest niestety szerszych r e l a c j i etnograficznych, podobnie j a k wspomnienia i n n y c h współczesnych N i e m o j e w s k i e m u autorów, którzy powrócili z n i e ­ w o l i i b y l i zamieszani w sprawy Samozwańców. L u d z i e c i cieszyli się p e w n y m u z n a n i e m n a dworze królewskim, j a k n p . w s p o m n i a n y już Pet r y c y czy pisarz p o l i t y c z n y , pamiętnikarz i podróżnik Paweł Palczowski. A u t o r z y c i , przebywając przez k i l k a l a t w n i e w o l i rosyjskiej, n i e w y ­ nieśli stamtąd p r z y j a z n y c h uczuć wobec Rosji. Często też uczucia te p r z e t r a n s p o n o w y w a l i na naród r o s y j s k i popularyzując różne jego p r z y ­ w a r y . Stąd też w pismach swoich b y l i „najbardziej c z y n n y m i propagato­ r a m i w o j n y zaborczej i k r z e w i c i e l a m i w społeczeństwie p o l s k i m uczuć nienawiści i pogardy w stosunku do Rosji i R o s j a n " . W s p o m n i a n y już autor Pamiętnika N i e m o j e w s k i w s w y c h pomysłach eksploratorskich w o ­ bec Rosji szedł t a k daleko, że wyrażał przekonanie, a b y chłopów r o s y j ­ skich zamieniać w poddanych szlachty polskiej i nie szczędził p r z y t y m p r z y k r y c h określeń wobec n a r o d u rosyjskiego. Także P e t r y c y w w i e r ­ szowanych u t w o r a c h , pisanych częściowo w n i e w o l i , a o p u b l i k o w a n y c h w 1609 г., starał się roztoczyć przed szlachtą polską obraz Rosji p o d p a ­ n o w a n i e m Polski, oddziaływał swą twórczością n a j e j doznania emocjo­ nalne i dążył do tego, a b y „zohydzić Rosjan i wzbudzić do n i c h n i e n a ­ wiść" . Było to uderzanie w te same tony, które p o d koniec X V I stulecia brzmiały w p r a c y Polska niżna albo osada polska (1596), proboszcza z P a r n a w y w I n f l a n t a c h , P i o t r a Grabowskiego. W z y w a ł o n b o w i e m szlachtę do w y p r a w y za Wołgę celem skolonizowania rozciągających się t a m żyz­ n y c h ziem, a realizację tego widział w zakładaniu osad w o j s k o w o - r o l n i czych, bo ziem „na których b y się sadowić m o g l i [...] aż do I n d i i moc w i e l ­ k a " . Podobne poglądy głosili również Szymon S t a r o w o l s k i , K r z y s z t o f W a r szewicki i b e r n a r d y n Paweł Łęczycki. „Żądni bogactwa i sławy — pisze Janusz T a z b i r — polscy k o n k w i s t a d o r z y w i d z i e l i również i w M o s k w i e swe «Indie». W ówczesnych pisemkach publicystyczno-propagandowych Wschód jest u k a z y w a n y j a k o k r a i n a n i c z y m n i e ograniczonych możli­ wości, pełna o g r o m n y c h a źle strzeżonych bogactw, które Rosjanie u k r y ­ wają przed o b c y m i " . Przykład I n d i i Wschodnich i Zachodnich, „które 32 s 33 34 3 2 33 8 4 J. M a c i s z e w s k i , Tamże, s. 171. Tazbir, Polska op. cit., s. 135. a Moskwa 1603-1618, Warszawa 1968, s. 153. �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU SYBERII 131 okręty pełne drogich k a m i e n i , pereł, złota, srebra, korzenia, j a k o b y w n a ­ grodę c n o t y dają t y m , których przewagą, męstwem i dzielnością są n a ­ b y t e " , miał w o p i n i i Palczowskiego zachęcić do zdobywania bogatych majątków przez szlachtę polską n a wschodzie. W s w y c h d w u broszurach: Kolęda moskiewska, to jest wojny moskiewskiej przyczyny słuszne (1609), oraz Wyprawa wojenna króla jego mości do Moskwy da Pan Bóg szczęśli­ wa Rzeczypospolitej naszej pożyteczna (1609) starał się o n trafić do m e n ­ talności przeciętnego szlachcica polskiego i przekonać go o korzyściach przede w s z y s t k i m m a t e r i a l n y c h , j a k i e t e n może odnieść w w y n i k u p o d ­ bicia Rosji. M o t y w a c y j n e m u oddziaływaniu na szlachtę miały służyć w zamyśle Palczowskiego opisy ziem moskiewskich, które sam widział. Pisał więc o znajdujących się t a m miastach, charakteryzował tę ziemię „ w granice szeroką, w żywność obfitą, w s k a r b y i wszelkie insze d o s t a t k i bogatą". Początek w i e k u X V I I , t a k o b f i t y w k o n t a k t y polsko-rosyjskie spowo­ dowane t z w . „Dymitriadą", rozszerzył społeczne oczekiwania n a opisy ziem moskiewskich. Z tego okresu pochodzi właśnie opis państwa m o ­ skiewskiego, pióra gdańszczanina Salomona Neugebauera p t . Moscovis hoc est de origine, situ, regionibus, moribus, religione ас república Moscoviae, w y d a n y w 1613 r. w Gdańsku. Dzieło to n i e poparte własną obser­ wacją ziem moskiewskich, s t a n o w i kompilację dokonaną n a podstawie opisów wcześniejszych autorów, przede w s z y s t k i m Macieja z Miechowa, A . A b e r d o r n a , Z. Herbersteina i R. H e i d e n s t e i n a . Książka zaopatrzona w mapę omawianego obszaru jest mieszaniną spraw geograficznych, p o l i ­ t y c z n y c h , społecznych i r e l i g i j n y c h . Patrząc n a nią współcześnie, można określić ją j a k o mały zarys monograficzny omawianego t e r y t o r i u m , w którym występują j e d n a k właściwe d l a epoki poszukiwania osobliwości mających uatrakcyjnić tekst. W n i c z y m j e d n a k n i e p r z y p o m i n a ona w s p o m n i a n y c h już a g i t a c y j n y c h tekstów Palczowskiego i i n n y c h . 3S O d m i e n n y w a l o r reprezentuje cienka książeczka kasztelana k a m i e ­ nieckiego Pawła Potockiego, będąca r e z u l t a t e m 13-letniej n i e w o l i m o ­ s k i e w s k i e j . A u t o r Moschovia sive brevis narratio..., (1670) dostał się do n i e w o l i rosyjskiej w czasie w a l k na U k r a i n i e w r o k u 1655 i powrócił do k r a j u po t r a k t a c i e andruszowskim. Książeczka jego dotyczy głównie spraw polityczno-społecznych, ekonomicznych i geograficznych, które ogólnie orientowały c z y t e l n i k a o państwie r o s y j s k i m , jego mieszkańcach i t e r y ­ t o r i u m . Zamieszczone w n i e j i n f o r m a c j e oparte są w dużej mierze n a autopsji, autor b o w i e m przebywając w n i e w o l i zdobył zaufanie cara Aleksego i miał możliwość swobodnego poruszania się. Z i n n y c h przykładów poświadczających, że w staropolskiej l i t e r a t u r z e przewijał się m o t y w ziem moskiewskich, a n a w e t „daleki S y b i o r z sobo­ l a m i " , w y n i k a , iż były t o wieści rozszerzające geograficzną wiedzę czy3 5 В а гу с z, op. cit., s. 139. �132 ANTONI KUCZYŃSKI t e l n i k a o nowe szczegóły — n a z w y miasta, gór, jezior, k r a i n i t p . Stan tej wiedzy oprócz i n n y c h w s p o m n i a n y c h już dzieł i utworów k o d y f i k u j e n p . autor Wojny Chocimskiej opisujący wyprawę p o l s k i c h wojowników w głąb ziem moskiewskich, informując że: M i n ą w s z y Moskwę, poszli w głąb, t a m t e n świat porąc: Już i m białe j e z i o r o w t y l e i S y b i o r y , Już minęli r y f e j s k i e śniegiem k r y t e góry I I n g r a i P e r m i a , gdzie n a smukłej łyży Człowiek l a t a po śniegu od sokoła chyżej, G d z i e już wojnę n i e z ludźmi, bo c i i c h p o s t u r y N i e znieśli, l e c z z niedźwiedzimi i s r o g i m i t u r y , Z p o t w o r a m i m o r s k i m i , bez soboli, bez c h l e b a , O więdłej t y l k o r y b i e wieść było potrzeba. A ż się p i e r s i a m i o lód północy o p a r l i . O zainteresowaniu się t y m t e m a t e m świadczy również utwór z a t y t u ­ łowany Triumf po zwycięstwie pod Czudnowem, Wespazjana K o c h o w skiego, w którym figurują: G r u b a M o s k w a , Kałmucy s a j d a c z n i , D z i c y L a p p o n o w i e , C z e r m i s s y , Kazańcy I S i e d m t r y j o n u zmrożeni mieszkańcy. Rzadkie w p r a w d z i e to były u t w o r y , za i c h przyczyną j e d n a k o zie­ m i a c h „Moskowii" i j e j mieszkańcach coś w Polsce było wiadomo, chociaż nieraz wieści te były n i e t y l k o bałamutne, ale wręcz fantastyczne. Oso­ b i s t a styczność z mieszkańcami t y c h z i e m była W Polsce możliwa p o ­ cząwszy o d w o j e n polsko-moskiewskich za Stefana Batorego i czasami, rzadziej w p r a w d z i e od dozgonnej n i e w o l i , powracał ktoś z w o j a c z k i i opo­ wiadał różne d z i w y o t y c h odległych stronach. N a t u r a l n i e wśród opowia­ dających sporo było t a k i c h , którzy n i g d y n a Syberię n i e d o t a r l i , o c z y m pisze w Poczcie herbów Wacław Potocki, stwierdzając, że: Siłaż i c h dziś p o w i a d a , że b y l i z a Wołgą, A l e w i a r y n i e mają u nikogo, bo ,łgą; Przedłużywszy d w i e l e c i e wojnę, w j e d n e j z i m i e L e d w i e że o Smoleńsku słyszał i o K r y m i e . J a k więc w i d z i m y , znajomość wschodniego sąsiada u mieszkańców Rzeczypospolitej mających dostęp do l i t e r a t u r y p r z y n a j m n i e j w począt­ k o w y c h l a t a c h X V I I stulecia opierała się w większości n a dziełach X V I - w i e c z n y c h autorów, natomiast i c h uzupełnieniem była różnego rodzaju twórczość, w t y m l u d z i związanych z „Dymitriadą" oraz w o j n a m i polsko- m o s k i e w s k i m i . Z d r u g i e j s t r o n y można domniemywać, że szerokie rzesze uczestników t y c h w o j e n orientowały się, j a k i m k r a j e m była Rosja, t r u d n o j e d n a k o ocenę rozmiarów t e j wiedzy, zwłaszcza w aspekcie etnograficz­ n y m , t y m bardziej że stan badań tego n i e ułatwia. W większości geneza tej w i e d z y stała p o d z n a k i e m p r o w a d z o n y c h wówczas w o j e n z Moskwą. �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU 133 SYBERII K o n t a k t y te n i e pozostawiły też wyraźnych śladów w piśmiennictwie p o l ­ s k i m , nie o w s z y s t k i c h dochowała się pamięć. W i a d o m o jednak, że o d samego początku t y c h w o j e n poważna ilość jeńców zsyłana była w głąb państwa moskiewskiego, a następnie posuwała się w r a z z kolonizacją rosyjską n a wschód, b y p o d koniec X V I stulecia przekroczyć szczyty U r a l u . O d tego m o m e n t u można już mówić o trwającej ponad t r z y w i e k i Wędrówce Polaków n a Syberię, aż po najdalsze j e j rubieże. Mając n a uwadze początki kontaktów p o l s k i c h z z i e m i a m i s y b e r y j s k i m i wspomnieć należy, że w r o k u 1587 car Fiodor, s y n I w a n a Groźnego, chcąc zawrzeć z Polską sojusz obiecał w z a m i a n „kupcom p o l s k i m i l i t e w s k i m wolną drogę n a wschód, a m i a n o w i c i e na Syberię i dalej do wielkiego państwa chińskiego, w którym w i e l e jest d r o g i c h k a m i e n i i złota" . Wkrótce po tej p r o p o z y c j i poznali Polacy dobrze Syberię, początkowo j a k o jeńcy w o j e n n i , a następnie zesłańcy caratu. W i e m y dzisiaj, z n i k l e sączących się śladów źródłowych, że Polacy pełnili szereg różnych sta­ n o w i s k a d m i n i s t r a c y j n y c h i w o j s k o w y c h n a terenie S y b e r i i , dokąd za­ wędrowali j a k o jeńcy w o j e n n i . K u p i e c k a rodzina Strogonowów, która zapisała się w dziejach opanowywania ziem syberyjskich, dysponowała n p . grupą jeńców p o l s k o - l i t e w s k i c h , którzy służyli w straży przybocznej chroniącej przed napadem tubylców — zwłaszcza Mansów i p l e m i o n t a ­ t a r s k i c h . B r a l i o n i też udział w p i e r w s z y c h w y p r a w a c h h a n d l o w y c h , o r ­ ganizowanych przez Strogonowów w r e j o n y dolnego biegu O b u . Po­ nadto zwycięska drużyna Jermaka, który pierwszy zbudował rosyjską twierdzę n a d rzeką Tobol, składała się n i e t y l k o z dońskich kozaków, lecz również z Tatarów, Litwinów i Niemców. W o l n o zatem przypuszczać, że o w i L i t w i n i b y l i jeńcami p o j m a n y m i w niewolę rosyjską w okresie w o j e n polsko-moskiewskich za czasów Stefana B a t o r e g o . Ponadto w r a p o r t a c h nuncjuszów papieskich w Polsce A . Bolognettiego i Possevina z końca X V I w . są w z m i a n k i o r e p a t r i a c j i jeńców p o l s k i c h z S y b e r i i . Z t r a d y c j i l i t e r a c k i e j w y n i k a , że władca chanatu syberyjskiego K u c z u m n a dworze s w y m posiadał sekretarza Polaka. N i e wykluczone, j a k przypuszcza Michał J a n i k *°, że Polak ów uciekł z n i e w o l i rosyjskiej n a Syberię i po ostatecznej klęsce K u c z u m a (1598), dostał się ponownie do n i e w o l i r o ­ syjskiej i przebywając w M o s k w i e p o d koniec X V I stulecia napisał ano­ nimową Kroniką Polską, opublikowaną w 1874 r. w książce zbiorowej p t . Moskowja iii izwiestja iz Moskowji. 36 3 7 1 3S 3 9 W i e k X V I I dopełnia liczby Polaków n a S y b e r i i . K o n t y n u o w a n a przez Wazów i i n n y c h o b i e r a l n y c h królów p o l s k i c h wschodnia p o l i t y k a J a g i e l 3 8 A . N. Pypin, 3 7 N. K . W i t s e n, 3 8 M. J a n i k , 39 Monumenta Istorija Dzieje Poloniae Noord russkoj en Polaków Janík, op. cit., s. 36. Tartaryen, na Syberii, Vaticana, c zу ń s к i , op. cit., s. 413, p r z y p i s 32. 4 0 etnografii, Oost t. 4, P e t e r s b u r g Amsterdam 1892, s. 197. 1705, s. 826. K r a k ó w 1928, s. 35. t. V I , s. 431, 459, 482. C y t o w a n e za: Słab- �134 ANTONI KUCZYŃSKI lonów spowodowała, że n a d a l trwały w o j n y między Polską a j e j sąsia­ dem. Po każdej z t a k i c h w o j e n pozostawała w rękach r o s y j s k i c h p e w n a g r u p a jeńców. Prowadzone współcześnie w Związku Radzieckim badania archiwaliów dotyczących tego p r o b l e m u wykazują, że p i e r w s i jeńcy z P o l ­ s k i dostali się n a Syberię już w końcu X V I w . oraz że o d początku zaczęli o n i uczestniczyć w o d k r y c i a c h geograficznych n a wschodzie. W X V I I w . liczba Polaków mieszkających w T o b o l s k u i i n n y c h miastach S y b e r i i n i e ­ p r z e r w a n i e rosła. Już w połowie X V I I w . pracowało na S y b e r i i n a rzą­ d o w y c h posadach k i l k u s e t Polaków, a ogólna i c h liczba dochodziła do k i l k u tysięcy o s ó b . W l i t e r a t u r z e syberyjskiej dotyczącej X V w . raz po raz spotyka się nazwiska o b r z m i e n i u p o l s k i m . Bardzo często z jeńców t y c h tworzono specjalne oddziały, które obok kozackich sotni wysyłano na podbój n o w y c h ziem i do pobierania od tubylców p o d a t k u , t z w . jasaku, a stare k r o n i k i syberyjskie rejestrują już w r o k u 1584 t z w . „litewskich l u d z i " , którzy k o l o n i z o w a l i brzegi Tobola i O m y . W i a d o m o również, że w okresie różnych w o j e n polsko-moskiewskich zapuszczali się Polacy w odległe r e j o n y Rosji. Podczas jednego z t a k i c h wypadów waleczni l i s o w czycy zawędrowali aż do Solwyczegodzka. W K o s t r o m i e natomiast jacyś Polacy w 1612 r. p o s z u k i w a l i Michała Teodorowicza Romanowa, p r o t o ­ plasty panującego p o t e m r o d u . P o b y t Polaków w t y c h okolicach upamięt­ nił także w K i n e s z m i e n a d Kostromą p o m n i k k u czci mieszczan, którzy zginęli t a m w okresie najazdów p o l s k o - l i t e w s k i c h w epoce Samozwań­ c ó w . W źródłach r o s y j s k i c h zachowała się także wiadomość, że w r o k u 1612 przebywał w T u l e oddział złożony z 118 „cudzoziemskich Polaków i Litwinów", którymi dowodził r o t m i s t r z J a k u b Rogonowski. W t y m sa­ m y m czasie p o d rozkazami innego r o t m i s t r z a , niejakiego Kremskiego, słu­ żyło t a m także 120 Polaków i N i e m c ó w . Ponadto wychodźcą z P o l s k i był A l e k s y Ciechanowiecki, który 'dostąpił zaszczytu sprawowania urzędu w o j e w o d y mezeńskiego. Zajmował się o n wówczas zesłanym w te r e j o n y staroobrzędowcem protopopem A w w a k u m e m , a żona w o j e w o d y Eudoksja otaczała A w w a k u m a szczególną opieką. O n natomiast, doświadczając w i e l e dobrego ze s t r o n y t y c h dwojga l u d z i , określał Ciechanowieckiego m i a n e m „pana", zaś jego żonę „panią" . Co się t y c z y samego Ciechanowieckiego, 41 42 43 44 45 4 1 Syberii B . P. chiwalnych, fii. Polacy Polewoj, od XVII do początków [w:] Historia Streszczenia historii II odkryć w. Przegląd rosyjsko-polskich referatów. 19 V I 1972, W a r s z a w a w XVIII geograficznych ostatnio kontaktów Polsko-Radzieckie w dziedzinie Sympozjum. we ujawnionych Wschodniej źródeł geologii i Leningrad ar­ geogra­ 12 V I — 1972, s. 136. 1 2 Z. L i b r o w i с z, Polacy 4 3 Janik, 4,1 S . M . S o } o w i o w, w Syberii, K r a k ó w 1884, s. 32-33. op. cit., s. 48. Istorija Rossiji Awwakuma przez s driewniejszych wriemion, t. 5, M o s k w a 1960-1963, s. 281. 45 pism. Żywot prototypa Przełożył 1972, s. 242-247. oraz wstępem niego i komentarzem samego opatrzył nakreślony W. i wybór Jakubowski, innych Wrocław �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU 135 SYBERII to na w s z y s t k i c h d o k u m e n t a c h podpisywał się o n po p o l s k u : „ A l e x y Cie­ chanowiecki . Inną wiadomością związaną z p i e r w s z y m i P o l a k a m i n a S y b e r i i jest n o t a t k a z diariusza Wacława Dyamentowskiego, który p o d datą 11 maja 1608 r. umieścił wzmiankę o zesłaniu za U r a l Polaków: „Bata, Węgrzyna, Berezyńskiego" . Widocznie już w o w y m czasie istniały na S y b e r i i większe skupiska Polaków, skoro k a r t o g r a f holenderski Isaac Massa w swojej p r a c y poświęconej kolonizacji S y b e r i i w y d a n e j w A m s t e r d a m i e w 1612 r. pisał, że „posyłali t a m t a k dużo l u d z i , że w niektórych rejonach były całe miasta zamieszkane przez różne narodowości, n p . Polaków, T a ­ tarów i R o s j a n " . Z tego okresu pochodzi również wiadomość, że w 1614 r . na rozkaz cara Michała Fiodorowicza zesłano trzech stronników Samo­ zwańca I I — Pawła Chmielowskiego, Jana Chmielowskiego i J a k u b a Przytockiego — do W i e r c h o t u r j a n a S y b e r i i , miasta, które później N. K . W i t s e n scharakteryzował j a k o rosyjsko-polskie ze względu na jego mieszkańców . Po dalekiej Bueharze natomiast w r o k u 1616 odbywał podróż jakiś i n n y jeniec z P o l s k i . 46 47 48 4 9 50 51 W p r a w d z i e w l i t e r a t u r z e naszej nie zachowały się j a k i e k o l w i e k opisy S y b e r i i pochodzące o d zesłańców z p i e r w s z y c h l a t X V I I stulecia, w i e m y j e d n a k ze źródeł rosyjskich, że b y l i o n i w c i e l a n i do drużyn n a podbój t y c h ziem i należeli do pierwszych kolonizatorów za U r a l e m . Już w d w u ­ dziestych latach X V I I stulecia organizowano w y p r a w y odkrywcze z J e nisejska, w których b r a l i udział Polacy. Zachowała się n p . wiadomość o t y m , że właśnie wówczas w o j e w o d a jenisejski J . I . C h r i p u n o w „odpra­ wił w górne r e j o n y J e n i s e j u " oddział liczący 300 osób, dowodzony przez Polaka A n d r z e j a Dubieńskiego. Dzięki t e j w y p r a w i e o t r z y m a l i Rosjanie pierwsze dokładne informacje na temat t y c h rejonów. D o w i e d z i e l i się, że zamieszkują j e tubylcze p l e m i o n a Ketów i koczujących Ewenków, że ziemie te są górzyste, p o k r y t e dużymi bagnami i tajgą. Niektóre g r u p y tej ludności już wówczas zostały uzależnione od n o w y c h przybyszów, złożyły d a n i n y w postaci skór f u t e r k o w y c h i przyjęły rosyjskie p a n o w a ­ nie. Penetrując te ziemie założył Dubieński w r o k u 1628 warowną osadę 48 Bliższych szczegółów związanych z osobą Ciechanowieckiego n i e udało się ustalić. 4 7 szej [Dyamentowski polowie Zygmunta 4 8 W a c ł a w ] : Diariusz XVII. Zbiór 1605-1609, materiałów do [w:] Polska a Moskwa stosunków polsko-rosyjskich Beschryvihghe 1612. C y t o w a n e M . P. innostrannych Vander Samoyeden za krytycznym opracowaniem Aleks iewa w pracy putieszestwiennikow Sibir' w i pisatielej, Landt in Tartaren..., dzieła M a s s a pierw­ za izwiestijach A . ť a r o w s к i, Szkice historyczne, op. cit, s. 262. 5 0 Witsen, zapado-jewropiejskich I r k u t s k 1941, s. 243-249. 51 Librowicz, op. cit., s. 32. t. 2, P e t e r s b u r g Am­ opracowanym w z m i a n k a o P o l a k a c h pochodzi ze s t r o n y 262 dzieła M a s s a . 43 w III, w y d a ł A . H i r s c h b e r g , L w ó w 1901, s. 131. J. Massa, sterdam przez wieku 1895, s. 118. Cytowana �136 ANTONI KUCZYŃSKI n a d Jenisejem, która dała początek późniejszemu K r a s n o j a r s k o w i . W n i m koncentrowała się p o t e m administracyjna, d u c h o w n a i w o j s k o w a władza obejmująca zasięgiem o l b r z y m i e obszary dolnego b i e g u Jeniseju, które od tego m o m e n t u a k t y w n i e j kolonizowane były przez R o s j a n . Dopełniając i n f o r m a c j i o t y c h , którzy znaleźli się w X V I I w . n a S y ­ b e r i i — a ówczesne źródła wyraźnie podają, że b y l i P o l a k a m i — w s p o m ­ nieć należy o P a w l e C h m i e l e w s k i m , w o j e w o d z i e Jenisejska od 1622 r . Zapisał się on między i n n y m i w dziejach S y b e r i i j a k o doskonały i n s p i r a ­ t o r l i c z n y c h w y p r a w „ludzi służebnych" n a podbój n o w y c h ziem. Losy jego są dzisiaj stosunkowo dobrze znane dzięki specjalnej m o n o g r a f i i , p o ­ święconej m u przez w y b i t n e g o radzieckiego h i s t o r y k a , znawcę dziejów S y b e r i i S. W. Bachruszina . W Jenisejsku mieszkał także „utalentowany Polak — Stankiewicz, którego można nazwać p i e r w s z y m k r o n i k a r z e m wschodniej S y b e r i i " . Tekstem t e j k r o n i k i posługiwał się w X V I I I w . r o s y j s k i h i s t o r y k W. N . Tatiszczew, wysoko oceniając zawarte w niej wiadomości. Współczesny znawca dziejów S y b e r i i •— A . I . A n d r i e j e w , komentując ocenę Tatiszczewa dodał, że Historia Syberii Stankiewicza, mieszkającego w Jenisejsku, autora napisanej w 1626 r. k r o n i k i , p r z e d ­ stawia się • j a k o wartościowa praca o p i e r w s z y c h l a t a c h o p a n o w y w a n i a S y b e r i i w X V I i początkach X V I I w . Jest t o źródło t e j m i a r y , co bardzo dobrze znane syberyjskie „letopisy" — Jesipowski, Strogonowski, R e m i e zowski i inne k r o n i k i o początkach rosyjskiego władztwa n a S y b e r i i . Polaków s p o t y k a m y też w 1628 r. w Tobolsku, skąd o d p r a w i o n y zo­ stał, dowodzony przez naszego rodaka, oddział w r e j o n y D o l n e j T u n g u s k i , w „celu zaprowadzenia porządku wśród t u b y l c z y c h p l e m i o n " . Był n i m Samson N a w a c k i , były l i s o w c z y k wzięty do n i e w o l i w 1621 r . wraz z żoną i pięcioma ludźmi ze służby. Zamierzano początkowo osiedlić go w T o m sku, j e d n a k biorąc p o d uwagę doświadczenie wyniesione przez N a w a c kiego ze służby w k a w a l e r i i polskiej zorganizowanej przez A . J . L i s o w ­ skiego, postanowiono zatrzymać go w Tobolsku, gdzie w r o k u 1628 p o ­ wierzono m u dowództwo n a d oddziałem k o z a c k i m i wysłano n a wschód, aby skolonizował okolice r z e k i Niżnej T u n g u s k i : „ w Niżnej T u n g u s k i e 52 53 54 5 5 W. 5 2 kraj), Polewoj, Polskije russkich skije Moskwa w oblasti XVII otkrytij nauk i drugich 1955, s. 163-175; А . Р. lic wojewodskogo Sibiři polskości A . w. o Sibiři w siewiernoj o ziemie, XVII-naczala Dubieńskiego XVIII w. p i s z e В. P. i roi Polaków w istorii i wostocznoj Azii, ranních Russko-pol- [w:] M o s k w a 1975, s. 14. S . W. В а с h r u s z i n, Paweł Moskwa nasielenie 1964, s. 39. O soczinienija geografíczeskich swjazi 5 S Russkoje A. A l e k s a n d r ó w , (Jenisiejskij В Chmielewski], a r s u k o w, uprawlenija [w:] Naucznyje Spiski Moskowskogo trudy, gorodowych gosudarstwa t. 3, cz. I , wojewodów XVII stoletija, S. priedislo- P e t e r s b u r g 1902, s. 72. 5 4 Polewoj, B S W. wijem N. Polskije soczinienija..., Tatiszczew, i komientariami Izbrannyje A. I. Andrzejewa, s. 14. trudy po gieografii Moskwa—Leningrad Rossi. 1950, s. 75. �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU 137 SYBERII r i e k i e p r o m y s z l e n n y c h l i u d i e j o t inoziemcow obieriegieti i tiech i n o z i e m c o w p r o w o d i t i p o d gosudariewu c a r s k u j u w y s o k u j u r u k u i s m i r i a t i w s j a k i m r a t n y m obyszaiem, smotrja po tamoszniemu d i e ł u " . W s i e r p n i u 1628 r . oddział Nawackiego zatrzymał się w Jenisejsku. Tutejszy w o j e w o d a n i e udzielił j a k i e j k o l w i e k pomocy d l a potrzebujących j e j kozaków błąkających się długie miesiące po d z i k i e j tajdze, ostrzegł natomiast przed n i m i swoich podwładnych. Uznał b o w i e m , że w y p r a w a s t a n o w i konkurencję dla jego wpływów w t y m rejonie. Po krótkim p o ­ bycie udało się Nawackiemu' uzupełnić zapasy żywności, zdobyć łodzie i n o w y c h l u d z i . Dotarł z n i m i do Turuchańska, gdzie zatrzymał się n a zimę. W g r u p i e pozyskanych do oddziału był A n t o n i Dobryński, Polak zesłany do Tobolska w 1620 r. Posuwając się na łodziach w górę Niżnej T u n g u s k i , dowiedziano się od tubylców o dużej rzece położonej bardziej na wschód, n a d którą m i e s z k a l i J a k u c i . Wydzielono więc z oddziału grupę 30-osobową, n a czele z Dobryńskim i M . W a s i l j e w e m , która przedzierając się przez nieznane obszary zbierała jasak o d n a p o t k a n y c h tubylców i d o ­ tarła do r z e k i Czony — dopływu Niżnej T u n g u s k i j stąd do r z e k i W i l u j i dalej tą rzeką do L e n y . N a d Leną — w miejscu, którego dokładnie do dzisiaj n i e ustalono — zatrzymano się w celu przezimowania. T u t a j 9 l i ­ stopada 1630 r . n o w y c h przybyszów zaatakowali J a k u c i i po przeszło półrocznym oblężeniu oddział przedarł się z okrążenia i o połowę z m n i e j ­ szony dotarł do Turuchańska. Po złożeniu j a s a k u w sobolach i sprawo­ zdania „o ziemiach n a d Leną leżących", przebywającemu t u wojewodzie magazejskiemu A . F. P o l i c y n o w i , oddział przybył w czerwcu 1632 r. do Tobolska, gdzie przebywał już N a w a c k i , główny dowódca i i n s p i r a t o r tej podróży w n i e z n a n e . Również w i n n y c h w y p r a w a c h r o s y j s k i c h na wschodnie obszary S y ­ b e r i i s p o t y k a m y Polaków. W znanej w y p r a w i e atamana D . E. Kopyłowa, która wyruszyła z Tomska w r e j o n y r z e k i Ałdan, uczestniczył „niejaki Polak M a j k o w s k i " . Tenże Kopyłow wiosną 1639 r. wysłał z t z w . B u t a l skiej t w i e r d z y , położonej w górnym biegu Ałdanu, oddział Kozaków p o d dowództwem I w a n a M o s k w i t i n a , który pierwszy w h i s t o r i i odkryć geo­ g r a f i c z n y c h n a wschodzie dotarł do wybrzeży Morza Ochockiego. Po po­ w r o c i e z w y p r a w y do t w i e r d z y n a d Ałdanem zastał w niej M o s k w i t i n „polaka Ostafija Michalewskogo, k o t o r y j wozgławił etot ostróg posle uchoda D . E. Kopyłowa n a zapad" . Nazwisko tego Polaka związane jest 5e 57 58 59 S . W. B a c h r u s z i n , Otkrytije 5 6 nienie ее к Rosii [w:] Jakutija w XVII Jakutii russikimi wiekie, w XVII wieke i prisoedi- pod r e d . S . W . B a c h t u s z i n a i S . A . T o k a r i e w a , J a k u t s k 1953, s. 15. S. W. B a c h r u s z i n , 6 7 t. 3, cz. I , M o s k w a Polewoj, 5 8 В. 5 9 okiean. skie P. Polskije Polewoj, „Rosprosnyje 28 sentiabria Russkoje prodwiżenije 1955, s. 155; A l e k s a n d r ó w , soczinienija..., Nowyj rieczi" [w:] Nauczynje op. cit, trudy, s. 21-23. s. 14. dokumient I. J. Moskwitina 1645 д., „Trudy za Ural, o pierwom russkom i D. E. Kopyłowa, Krajewiedczeskogo Muzieja", pochodie na zapisanyje t. 4: 1963. w Tichyj Tom­ �138 ANTONI KUCZYŃSKI w dziejach poznawania S y b e r i i z nieudaną wyprawą A . Z. Małomonka, która w 1641 r. Ałdanem zamierzała dotrzeć w okolice A m u r u . Uczestnicy w y p r a w y zostali w p r o w a d z e n i w błąd przez ludność tubylczą, z którą n i e p o t r a f i l i nawiązać p r z y j a z n y c h kontaktów. Błądzili więc miesiącami po tajdze i w y p r a w a zakończyła się n i e p o w o d z e n i e m . Z i n n y c h rozrzuconych po różnych źródłach r o s y j s k i c h u w a g w i a ­ domo, że w latach sześćdziesiątych X V I I stulecia „służyło w I l l i m s k u parę dziesiątek p o l s k o - l i t e w s k i c h jeńców, wziętych do n i e w o l i podczas w o j n y Polski z Ukrainą w latach 1654—1667. Jeńcy c i składali się z różnych w a r s t w społecznych: szlachty, rzemieślników i mieszczan. Najbardziej wyróżniający się p i a s t o w a l i różne godności a d m i n i s t r a c y j n e i wojskowe, pozostali natomiast w c h o d z i l i w skład oddziałów kozackich j a k o prości żołnierze" . W i e l u jeńców wysłanych wówczas z M o s k w y n i e dojechało do I l l i m s k a i zmarło podczas ciężkiej drogi. I n n i natomiast już w M o s k w i e przyjęli propozycję służenia dozgonnie n a S y b e r i i i o t r z y m a l i tytuły b o ­ jarów, j a k n p . J a n Świrski, któremu wypłacano za służbę tę żołd w r u ­ blach, chlebie, owsie i soli. Po podpisaniu t r a k t a t u andruszowskiego z I l l i m s k a odjechało do P o l s k i 17 osób; wśród n i c h K a z i m i e r z A b r a m o ­ wicz, Aleksander J a t k o w s k i , Stefan Boguszewicz, Wojciech Kołpanowski, P i o t r O s t r o w s k i — w większości „litowskie l i u d i c z e l a d n i k i " . Pozostali Polacy t a m osiadli „ostalis dobrowolno w stronie wieliczestwa i p o c h o t i e l i służit w i e l i k o m u gosudarju w Sibiři w I l l i m s k o m " . Następną postacią, którą w o j n y Rzeczypospolitej z Moskwą rzuciły na rozłogi syberyjskie, był Nicefor Czernichowski, s y n Romana, pochodzą­ cego prawdopodobnie z Żytomierszczyzny, zesłany ukazem c a r s k i m w 1632 r . w r a z z grupą jeńców do Jenisejska, a p o t e m do I l l i m s k a . W o b u miastach służył o n w oddziałach kozackich, a p o t e m j a k o dozorca działu wodnego między r z e k a m i Leną a Niżna Tunguską, przez który przecią­ gano łodzie z jednej r z e k i na drugą. O d r o k u 1652 Czernichowski k i e ­ rował warzelnią soli w Usť-Kutsku n a d górną Leną. Po wejściu w k o n ­ f l i k t z p r a w e m (zabójstwo wysokiego przedstawiciela władzy terenowej — w o j e w o d y i l l i m s k i e g o Wawrzyńca Obuchowa, w o d w e t za zniewolenie siostry), wyruszył ze swoją drużyną n a d A m u r . Wędrował więc zwykłą naonczas drogą k u południowi oddział Czernichowskiego, jednając sobie łagodnym t r a k t o w a n i e m l u d y tubylcze. Płynąc r z e k a m i oraz przeciągając łodzie przez międzyrzecza oddział dotarł do A m u r u , a następnie zatrzymał się w okolicy, w której znajdował się zniszczony przez Chińczyków gród 60 61 62 e s 6 0 В. P. Pierwootkrywatieli Polewoj, s. 23; B . O. D o ł g i c h , Rodowoj i plemiennej Sachalina, sostaw Jużno narodów Sachalińsk 1959, Sibirii w XVII wie- kie, M o s k w a 1960, s. 579. 61 F . G . S a iг o n o w, Ssylka 1967, s. 84. op cit, s. 84. 6 2 S a f r o n o w, 6 3 S a f r o n o w , op. cit, s. 84. w wostocznuju Sibir' w XVII wiekie, Jakutsk �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU 139 SYBERII w a r o w n y Ałbazin. Pod osłoną odbudowanej przez Czernichowskiego t w i e r d z y rozpoczęła się szybka kolonizacja obszarów n a d a m u r s k i c h . O n sarn natomiast zdając sobie sprawę z tego, że t r u d n o m u będzie bez p o ­ parcia władz r o s y j s k i c h utrzymać się n a d A m u r e m , zaczął w 1669 r. w y ­ syłać podatek do Nerczyńska. Przedsięwzięcie okazało się t r a f n e . Władze carskie przebaczyły m u popełnione w y k r o c z e n i e i mianowały go zastępcą komendanta t w i e r d z y . W r o k u 1674 t w i e r d z a przekazana została w ręce rosyjskie, a losy Czernichowskiego n i e są bliżej znane. Wiadomości o t y c h w y d a r z e n i a c h zachowały się w źródłach rosyjskich, a badacz dziejów S y ­ b e r i i S. Maksimów poświęcił m u sporo miejsca w swej p r a c y pisząc między i n n y m i , że jeśli: „można wierzyć świadectwu k r o n i k a r s k i e m u o p o c h o d z e n i u p o l s k i m tego czło­ wieka, noszącego n a z w i s k o n i e p o l s k i e i imię r o s y j s k i e , C z e r n i c h o w s k i j e s t postacią przedstawiającą P o l a k a w syberyjskiej. się łączy o w e zamierzchłe i mało z b a d a n e Postać t a zresztą c h a r a k t e r y s t y c z n a j e s t p o d t y m względem, że z nią h i s t o r i a z a l u d n i e n i a s t r o n n a d a m u r s k i c h . Jeżeli w typ bohatera jedyną czasy historii polskiego bieskiego, to w z owych sławnych n i m się n i e odbijał r y c e r s k i c h czasów P o l s k i , z a J a n a S o ­ każdym r a z i e uwydatnił się o n j a k o j e d e n z t y c h śmiałych i s t a ­ n o w c z y c h zaborców, których dużo posiadała S y b e r i a podczas ostatecznego j e j p r z e ­ c h o d z e n i a pod p a n o w a n i e carów m o s k i e w s k i c h . Imię C z e r n i c h o w s k i e g o stanęło n a równi ż i m i o n a m i C h a b a r o w a , Atłasowa, P o j a r k o w a i innych" 8 4 . Z osobą Czernichowskiego łączy się interesująca w z m i a n k a N . K . W i t sena, uczestnika holenderskiego poselstwa J . Borelja, przebywającego w M o s k w i e pod koniec l a t sześćdziesiątych X V I I w . W y n i k a z n i e j , j a ­ k o b y gromadząc t a m materiały do swojej książki p t . Noord en Oost Tartarye... ( A m s t e r d a m 1692, pierwsze w y d a n i e ) korzystał W i t s e n z rękopisu opisującego podróż po S y b e r i i , pochodzącego o d polskiego zesłańca N i k i pera (Nicephorus). P a r o k r o t n i e powołuje się on na c y t a t y z tego ręko­ pisu, informując пр., że „według pisemnej r e l a c j i Polaka N i k i p e r a , długo znajdującego się w t y c h stronach w charakterze jeńca [chodzi o r e j o n y rozsiedlenia Mansów — A . K . ] , Ostiacy rzadko prowadzą w o j n y porusza­ jąc się pieszo l u b wi e r z c h e m , zawsze do tego celu posługują się łodziami, dlatego że ziemia t a m , oprócz n i e l i c z n y c h d o l i n , w większości p o k r y t a jest l a s e m " . Ponadto i n f o r m u j e on, że w opisie N i k i p e r a podkreślona jest ważna rola, jaką pełnili „Tunguzi i B u r i a c i w r o s y j s k i m transporcie n a J e n i s e j u " i określa, że według niego odległość z Tobolska do J a k u c k a w y n o s i „pół r o k u drogi, n i e z p o w o d u odległości, lecz ze względu n a b r a k dogodnych dróg". Z i n n y c h wiadomości t a m z a w a r t y c h podać należy wzmiankę o szerokości Bajkału, liczącego według n i e j 12 m i l , oraz s k r o m ­ ne wiadomości o Chińczykach . 6S 8 4 S. Maksimów, Syberya i ciężkie roboty. 1900, s. 6-7. 6 5 Witsen, op. cit, 638, 657, 682, 802. Sybir i katorga, t. 3, W a r s z a w a �I 140 ANTONI KUCZYŃSKI Niestety, j a k do t e j p o r y n i e udało się ustalić, czy istotnie ów „ N i c e p h o r u s " t o Czernichowski, n i e w y k l u c z o n e jednak, j a k stwierdza Pole­ w o j , że pod t y m i m i e n i e m k r y j e się właśnie t e n odważny p o l s k i p o d ­ różnik p o S y b e r i i , który przebywał przecież w okolicach O b u , Jeniseju, Bajkału, w J a k u c k u , n a d A m u r e m i w północnej Mandżurii —( r e j o n r z e k i Gan. Przebywał o n również w M o s k w i e i być może wiadomości t e spisane zostały p o d d y k t a n d o Czernichowskiego, przez któregoś z urzęd­ ników rosyjskich, i w t e n sposób powstała o w a k r o n i k a ? Jeśli nawet n i e był o n w i t s e n o w s k i m „Nikiperem", t o i t a k dalsze poszukiwania źródłowe rozpoczęte przez Polewoja w a r t e są szczegółowego zainteresowania. Waż­ ne także byłoby zajęcie się badaniem w s z y s t k i c h i n f o r m a c j i o S y b e r i i z a w a r t y c h w dziele holenderskiego autora. Według M . J a n i k a o polskości Czernichowskiego „świadczą n i e t y l k o zapiski i t r a d y c j a syberyjska, ale także nazwa osady, a n i e m n i e j d o b i t n i e f a k t osobliwy, że g d y w 11 l a t po złożeniu władzy przez Czernichow­ skiego, Chińczycy wysłali jeńców czy też d o b r o w o l n y c h wychodźców z Jaksy, b y c i skłonili towarzyszy do poddania się P e k i n o w i , w e z w a n i e swoje w y s t o s o w a l i w językach chińskim i p o l s k i m , co n i e było chyba rzeczą p r z y p a d k u . Czy polscy towarzysze Czernichowskiego wrócili choć­ b y w części do ojczyzny, czy zostali S y b i r a k a m i — nic o t y m , j a k i d a l ­ szych losach i c h energicznego przywódcy n i e w i a d o m o " . Wiadomo n a ­ tomiast z ostatnio u j a w n i o n y c h źródeł, w których "Jest m o w a o jeńcach p o l s k i c h powracających z S y b e r i i po t r a k t a c i e a n d r u s z o w s k i m , że pozo­ s t a l i t a m w służbie carskiej t r z e j synowie Czernichowskiego . Był więc C z e r n i c h o w s k i synem jeńca polskiego, skoro objęły go ustalenia tego t r a k t a t u , śmiało więc można go włączyć w poczet p o l s k i c h podróżników po S y b e r i i , chociaż bliższe szczegóły jego b i o g r a f i i są do dzisiaj n i e znane. Rosyjska t r a d y c j a syberyjska zachowała jeszcze w i e l e n a z w i s k polskich związanych z poznawaniem S y b e r i i w X V I I stuleciu. W r o k u 1642 znalazł się n p . w K e t s k u „z p o l i t y c z n y c h m o t y w ó w " Polak — Maciej Sosnowski. Stąd wysłał o n w 1644 r. n a ręce cara prośbę o u w o l n i e n i e pisząc, że „już d w a l a t a męczy się w więziennej p i w n i c y " . Odpowiedzią była canska „gramota o ssyłkie M . Sosnowskiego" n a d Lenę do służby w o j s k o w e j . Postać t a p o j a w i a się później w X V I I - w i e c z n y c h a k t a c h dotyczących J a ­ kutu. W y n i k a z n i c h , że w r o k u 1649 złożył Sosnowski skargę do w o j e ­ w o d y j a k u c k i e g o n a kupców i i c h pomocników, którzy dopuszczali się fałszerstw w księgach p o d a t k o w y c h czerpiąc z tego poważne zyski. Źródła te wspominają również, że przebywając w J a k u c k u cieszył się o n dużym zaufaniem miejscowego w o j e w o d y i był prawdopodobnie jego „tajnym agentem". N a zaufanie t o wskazywałoby powierzenie m u specjalnych ee 67 e8 6 6 Polewoj, 6 7 Janik, 6S Polskije soczinienija..., op. cit., s. 8. ' S a f г o n o w , op. cit., s. 84. s. 11-12. �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU 141 SYBERII dokumentów, które miał dostarczyć z J a k u c k a do M o s k w y , dokąd udał się w ' 1 6 5 1 r. Służbę tę pełnił Sosnowski aż do śmierci i był w i e r n y m p o d d a n y m , za co dosłużył się odpowiedniego żołdu. Zmarł p o d koniec l a t siedemdziesiątych X V I I s t u l e c i a . W J a k u c j i p r z e b y w a l i wówczas jeszcze i n n i Polacy. W r o k u 1656 dotarło n p . t u t a j zawiadomienie z M o ­ s k w y informujące o o d p r a w i e n i u 10 „polsko-litewskich w j a z n i e j " . N a ­ kazywano w n i m włączyć i c h do służby „z w y n a g r o d z e n i e m 10 r u b l i , 8 .-metrów żyta i tyleż samo owsa oraz t r z y p u d y [ p u d = 16,38 k g — A . K.] soli w r o k u " . S i e d m i u z n i c h (przybyło do J a k u c k a w 1660 г., natomiast t r z e j pozostali — t j . K r z y s z t o f T e t r o w s k i , Franciszek Krzyża­ n o w s k i i A l e k s a n d e r Chlewiński — n i e p o j a w i l i się t a m jeszcze w r o k u 1662. Z r e l a c j i S a f r o n o w a analizującego stare a k t a j a k u c k i e w y n i k a też, że w r o k u 1660 przybył do J a k u c k a jeniec, ksiądz R. Tyszkiewicz, któremu należało przygotować wyżywienie „za d w a a l t y n a d z i e n n i e " ( a l t y n , d a w n a rosyjska moneta miedziana = 3 k o p i e j k o m ) , a t r z y l a t a później przybyła t a m n o w a g r u p a 35 l u d z i , wśród których b y l i Polacy, Rosjanie i Tatarzy. A k t a j a k u c k i e wymieniają p o d datą 1668 nazwiska następnych Polaków — Włodzimierza Borowskiego i Michała S a n a c k i e g o oraz Wojciecha Grudzkiego. T e n ostatni k i l k a k r o t n i e uciekał z zesłania, a uję­ t y w M o s k w i e , wysłany został do J a k u c k a , dokąd przybył w 1670 г., p o ­ dobnie j a k G a b r i e l K o t k o w s k i , zesłany t a m „na stałe osiedlenie z żoną i dziećmi" . Zanotować wreszcie należy jeszcze jedną postać związaną z d z i e j a m i wkładu Polaków w kolonizowanie t y c h ziem. Jest nią J a n Krzyżanowski, który do n i e w o l i rosyjskiej był „wzjat n a b o j u w B o r i s o w i e " (1655) i w 1662 r . został „sosłan w J a k u t s k " razem z i n n y m i Pola­ k a m i . Przebywając w Jenisejsku ożenił się Krzyżanowski z córką r o ­ syjskiego osadnika, a g d y podpisano między Rosją a Polską t r a k t a t a n d ruszowski, n i e skorzystał z możliwości p o w r o t u do k r a j u . Wcześniej b o w i e m zdecydował się rozpocząć służbę w oddziałach kolonizujących Syberię. Przez w i e l e l a t pełnił Krzyżanowski funkcję „jasacznago sborszc z y k a " cieszył się zaufaniem władz. Jego dzieci otrzymały tytuły b o j a r ­ skie, o n s a m natomiast posiadał rozległe dzierżawy . ( 69 70 71 72 73 7 i Polaków s p o t y k a m y również w następnych l a t a c h w J a k u c k u , gdzie pełnili o n i różne f u n k c j e w tamtejszej a d m i n i s t r a c j i . W c h o d z i l i w skład oddziałów kozackich wyruszających n a podbój n o w y c h ziem, z a j m o w a l i 6 8 B a c h r u s z i n , Otkrytije 7 0 S a f r o n o w , op. cit, s. 84. 7 1 Safronow, я Otkrytije wiero-wostokie 314; S a f r o n o w , op. cit., <s. 75. op. cit, s. 84. ziemleprodcew Azii. Jakutii..., Sborník i polarnych dokumientow moriechodow sostawlen XVII wieka N. S. Orłowoj, na' Sle- M o s k w a 1951, s. 472-473. Safronow, я 7 4 L i b г o w i с z, Safronow, op. cit, s. 84. op. cit, op. cit, s. 84. s. 28; B a c h r u s z i n , Otkrytije Jakutii..., s. 314; �142 ANTONI KUCZYŃSKI się zbieraniem p o d a t k u wśród tubylców i słynęli ze swej przedsiębior­ czości. W a r t o n p . wspomnieć, że wojewoda j a k u c k i w latach 1678-1681 podzielił miasto n a cztery części. W jednej z nich, położonej między twierdzą a klasztorem mieszkali Polacy i i n n i j e ń c y . O d g r y w a l i o n i dużą rolę w kształtowaniu się n o w y c h warunków życia w mieście, u p o ­ wszechniali rodzime wzorce k u l t u r o w e , a k t y w n i e uczestniczyli w pracach o d k r y w c z y c h i bez n i c h z całą pewnością działalność t a byłaby znacznie ograniczona. 7S W dziejach naszych kontaktów z t e r e n e m S y b e r i i występuje nazwisko A n d r z e j a Kawieczyńskiego (Kawęczyńskiego — Kawaczyńskiego?), h e r b u Ostoja, który dostał się do n i e w o l i w Nowogródku (1655), podczas „na­ j a z d u w o j s k Aleksego Michałowicza n a L i t w ę " . Wkrótce znalazł się w Moskwie, gdzie rozwinął działalność na p o l u w y z n a n i o w y m stając się p o p u l a r y z a t o r e m k a t o l i c y z m u . Po j e j u j a w n i e n i u zesłany został 11 g r u d ­ n i a 1660 г., j a k w i e l u jego poprzedników, za U r a l . W dotychczasowych opracowaniach podawano zawsze, że n i e znane było miejsce p o b y t u K a ­ wieczyńskiego n a S y b e r i i . Ostatnio natomiast dzięki s t u d i o m P o l e w o j a , który odnalazł w C e n t r a l n y m Państwowym A r c h i w u m A k t D a w n y c h w M o s k w i e d o k u m e n t y z tego zakresu, wiadomo, że przebywał o n w T o b o l s k u i N a r y m i e . N a zesłaniu pozbawiono go możliwości k o n t a k t o w a n i a się z i n n y m i P o l a k a m i . Pracował t a m w kamieniołomach, a okoliczna l u d ­ ność, wśród której wypadło m u żyć „oddawała cześć diabłom i d r z e w o m oraz praktykowała n a g m i n n e czary". Dzięki staraniom „posłów króla p o l ­ s k i e g o " odesłano go do P o l s k i (1664). W l a t a c h 1665-1667 przebywał w Nieświeżu będąc zarządcą majątków kolegiackich, gdzie zmarł w 1667 r. Według t r a d y c j i l i t e r a c k i e j Kawieczyński pozostawił pamiętnik, w któ­ r y m opisał p o b y t w n i e w o l i . Był t o jeden z p i e r w s z y c h naszych opisów S y b e r i i i niewątpliwie posłużył o n a u t o r o w i n e k r o l o g u wysłanego do R z y m u po śmierci Kawieczyńskiego do skreślenia epizodu jego s y b e r y j ­ skiej b i o g r a f i i 76 7 7 Do poznania ludów europejskiej i azjatyckiej części Rosji p r z y c z y n i a się Dyaryusz więzienia moskiewskiego... A d a m a Kamieńskiego-Dłużyka, który dostał się do n i e w o l i rosyjskiej w r o k u 1660, g d y „z k n i a z i e m J u r g i m Dołhorukim p o d Basią między Uchłami była potrzeba". Pamięt­ n i k Kamieńskiego zawiera w i e l e wiadomości etnograficznych i jest p i e r w ­ szym z zachowanych do naszych d n i p o l s k i m opisem S y b e r i i . Przedstawił 75 Istorija 76 Polewoj, 7 7 J. K r z y s z k o w s k i , wieczyński, Jakutskoj został t. 2, M o s k w a 1957, s. 228. soczinienija..., s. 11. Pierwszy polski „Nasze Wiadomości" (Chicago), n i e został odnaleziony. tykańskim. ASSR, Polskije Według przekazany na Sybirze O. Jędrzej O s t a t n i o poszukiwał go J . K r z y s z k o w s k i w A r c h i w u m przypuszczeń do jezuita Archiwum Ka­ t. 1 5 : 1955, s. 3-5. D o d z i s i a j pamiętnik B . Natońskiego Prowincji po śmierci Litewskiej •{feuiSez a r a d ^ s B U в 'этицм М- A. Towarzystwa Bz-raiuirze^ Wa­ Kawieczyńskiego Jezusowego s p p s o i j Aziu �143 UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU S Y B E K I I w n i m a u t o r szlak swojej wędrówki p o t y c h ziemiach, opisał szereg g r u p etnicznych i i c h k a t a l o g k u l t u r o w y . Z a w a r t y w n i m materiał f a k t o g r a ­ f i c z n y stawia go w rzędzie najwartościowszych przekazów o e t n o g r a f i i S y b e r i i i jest c i e k a w y m źródłem do dziejów Polaków za U r a l e m i i c h wkładu w poznanie t y c h rozległych obszarów . 78 W o d k r y c i a c h geograficznych w e wschodniej S y b e r i i i n a D a l e k i m Wschodzie doniosłą rolę odegrał Stefan Polaków, s y n polskiego zesłańca. Uczestniczył o n w l a t a c h 1650-1652 w w y p r a w i e J . P. Chabarowa n a d A m u r , będąc dowódcą a r t y l e r i i . W s i e r p n i u 1652 r. Polaków opuścił z grupą kozaków oddział Chabarowa i udał się w r e j o n y dolnego A m u r u . T u t a j zebrał szereg interesujących wiadomości geograficznych i wykonał pierwsze szkicowe m a p y t y c h obszarów. Jako „badacz" południowej czę­ ści Dalekiego Wschodu zgromadził najwcześniejsze w Rosji informacje 0 narodzie określanym przez tubylców n a d a m u r s k i c h cziżem — t j . o J a ­ pończykach, którzy w o w y m czasie zamieszkiwali już południowe r e j o n y H o k k a i d o . P o t e m pełnił o n różne f u n k c j e a d m i n i s t r a c y j n e na S y b e r i i . Mieszkał w Tobolsku, gdzie miejscowe k r o n i k i wspominają o n i m j a k o urzędniku, następnie w s t o p n i u k a p i t a n a dowodził oddziałem dragonów 1 był naczelnikiem („naczalnym czełowiekom") w a r o w n e j osady Isetsk na Syberii . T r u d n o t u t a j o odtworzenie szczegółowej m o t y w a c j i pobudek, które kierowały o w y m i jeńcami p o l s k i m i penetrującymi rozległe obszary Rosji. Bez wątpienia była n i m i służba w oddziałach w o j s k o w y c h , które „zdo­ b y w a ł y " nowe ziemie. A że spora g r u p a t y c h jeńców rekrutowała się ze szlachty i posiadała ważną j a k n a owe czasy umiejętność czytania i p i ­ sania, często też nabytą w w o j s k u znajomość t o p o g r a f i i i zdolność dowo­ dzenia, dlatego chętnie włączano t y c h l u d z i do „ekspedycji" poznawczych, powierzano i m stanowiska w a d m i n i s t r a c j i i h a n d l u . Zwłaszcza w h a n d l u i jego organizacji na S y b e r i i położyli Polacy duże zasługi. Pisał o t y m w s p o m n i a n y już h o l e n d e r s k i dziejopis S y b e r i i W i t s e n , informując, że w i e l u z naszych rodaków mieszkało w Mangazei — w i e l k i e j f a k t o r i i n a d d o l n y m Tazem, w której koncentrował się h a n d e l f u t r a m i — i s p r a w n i e organizowało h a n d e l skórami sobolowymi. Z t e k s t u t z w . Penżyńskiej kroniki, odnalezionej w a r c h i w a c h radzieckich dopiero w 1969 r . w y n i k a także, że jakiś „pan l i t e w s k i " dotarł również do t e j f a k t o r i i . 79 80 8 1 U w a g i historyków, piszących o udziale Polaków w dalekich w y p r a ­ w a c h s y b e r y j s k i c h i i c h r o l i w r o z w o j u t e j k r a i n y nie może ujść postać 1 8 A. Kuczyński, Pierwsza polska relacja o ludach Syberii, „Etnografia P o l s k a " , t. 1 2 : 1968. 70 kow P o l owoj. o naucznoj Japońcach siessii Pierwootkrywatieli..,, (1652-1653 Instituía gg.), Etnografii 80 W i t s e n, op. cit., s. 762. 8 1 Polewoj, Polskije s. 36; t e n ż e , [w:] AN soczinienija..., Kratkoje SSSR, s. 13. Pierwyje sodierżanie izwiestija dokladow kazagodicznoj 1970 д., L e n i n g r a d 1971, s. 55-57. �144 ANTONI KUCZYŃSKI w o j e w o d y i l l i m s k i e g o Tichona A n d r e j o w i c z a Wyndomskiego — zdaniem Polewoja również Polaka, o którym Kamieński-Dłużyk w s p o m i n a (w Dyaryuszu, że przysłał o n do n i c h podczas p o b y t u w t y m mieście „Polaka, niejakiego Brzozowskiego, który t a m już dawno mieszkał, że­ byśmy się m i e l i w e w s z y s t k i m dobrze" . O okolicznościach, w j a k i c h j W y n d o m s k i zawędrował na Syberię, nic j a k do t e j p o r y n i e w i e m y . J e d y n i e w L e n i g r a d z k i m A r c h i w u m H i s t o r y c z n y m zachowała się t z w . „nakaznaja p a m j a t " z 1659 г., którą otrzymał o n obejmując urząd w o ­ j e w o d y I l l i m s k a , oraz opis miasta sporządzony w 1662 r. z o k a z j i zda­ w a n i a tego stanowiska. Ponadto jedna z wyniosłych skał n a A n g a r z e do dzisiaj n a z y w a się „Filarem W y n d o m s k i e g o " upamiętniając jego p o b y t na S y b e r i i . Równie fragmentaryczne wiadomości odnoszą się do i n n y c h postaci, które Polewoj uważa za Polaków, opierając się n a s t a r y c h a r c h i w a l i a c h syberyjskich. Należy do n i c h B o r y s Onochowski, który w l a t a c h sześćdziesiątych X V I I stulecia zarządzał twierdzą w Ochocku. I o ' n i m dokładnie n i e wiadomo, gdzie i k i e d y się urodził oraz w j a k i sposób dotarł aż na rubieżne obszary A z j i . Podobną rolę w a d m i n i s t r o ­ w a n i u t z w . Leńskim K r a j e m pełnili Polacy, a wśród n i c h A . Chlewiński, S. K r u p i e c k i oraz ojciec i s y n Czernyszewscy. Młodszy z Czernyszewskich był k o m e n d a n t e m t w i e r d z y w A n a d y r s k u i zgromadził pierwsze w i a d o ­ mości o alaskańskich Eskimosach, o czym poinformował w M o s k w i e zdo­ b y w c a K a m c z a t k i W. Atłasów, gdzie spisana została jego relacja w 1701 r . Odnośnie do s p r a w y staropolskich wiadomości o l u d a c h Rosji n a t l e udziału Polaków w p o z n a w a n i u S y b e r i i w X V I I i X V I I I s t u l e c i u w y p a d a zauważyć, że koncepcja zasiedlenia i zbadania j e j rozległych obszarów zrodziła szereg przedsięwzięć k o l o n i z a c y j n y c h . Znalazły one również swo­ j e odbicie w mechanizmie deportacji za U r a l większości jeńców z w o j e n polsko-rosyjskich w X V I I stuleciu i w i e k a c h późniejszych. Szczególnie j a s k r a w o wystąpiło t o p o d koniec X V I I I stulecia, który w h i s t o r i i P o l s k i łączy się z konfederacją barską, p o w s t a n i e m kościuszkowskim i rozbio­ r a m i . Dbałość Rosji o opanowanie z i e m leżących n a wschód U r a l u w y ­ zwalała podejmowanie t a k i c h przedsięwzięć a d m i n i s t r a c y j n y c h i w o j ­ skowych, które sprzyjały p o z n a w a n i u t y c h obszarów. N i c też dziwnego, że wywodzące się z postępowych w a r s t w społeczeństwa polskiego osoby, które znalazły się n a S y b e r i i , w s z y b k i m czasie obejmowały rozliczne stanowiska. Najczęściej j e d n a k z a p r a w i e n i w rzemiośle w o j e n n y m szlach8 2 83 8 4 8 2 P o 1 e w o j, 88 Dyaryusz mieńskiego, skiemu niego op. cit., s. 15. więzienia [w:] Warta. proboszczowi kapłaństwa moskiewskiego Książka przy w dniu miast zbiorowa kościele św. Wojciecha 23 kwietnia 1874 od jego 1874, s. 384. 8 4 Polewoj, Polskije i miejsc ofiarowana soczinienija..., s. 15. spisany przez Adama księdzu Franciszkowi w Poznaniu przyjaciół na Jubileusz i wielbicieli, Ka­ Bażyń50-let- Poznań �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU 145 SYBERII cice polscy w c i e l a n i b y l i do oddziałów wyruszających „na oswojenie n o w y c h z i e m " . T a wielotysięczna fala Polaków rzucona n a o l b r z y m i e przestrzenie zauralskie doskonale wywiązywała się z narzuconej i m r o l i kolonizatorów zjednując sobie uznanie za wiedzę i pracę. I c h losy w p l e ­ cione są w historię t w o r z e n i a się i zagospodarowywania w i e l u miast n a S y b e r i i , niektórzy z n i c h pośredniczyli w stosunkach h a n d l o w y c h między t u b y l c a m i a Rosją, uczestniczyli w w y p r a w a c h geograficznych, służyli w w o j s k u i z a j m o w a l i się a d m i n i s t r o w a n i e m t y c h ziem. S t a n badań oraz szczupłość materiałów n i e pozwala n a przedstawienie w całości obrazu r o l i Polaków n a ziemiach s y b i r s k i c h . Bardzo mało do dzisiaj w i e m y o r o l i w y m i e n i o n y c h powyżej w y b i t n i e j s z y c h jednostek, o których wspominają źródła rosyjskie. Przypuszczać j e d n a k należy, że „temperament żołnierski P o l a k a — pisze Pobóg-Malinowski — z n a c z n i e wyższy stopień k u l t u r y i i n t e l i g e n c j i , ułatwiał strzelecko-kozackiej w epoce szych w bohaterskich kolonizatorów, okresie niejednemu nieustannego wypraw, z początku śmiałych wysuwanie podboju napadów, n a d brzegami coraz się n a czoło to n o w y c h p i o n i e r s k i c h wysiłków Tobola masy obszarów pierw­ i O m y , później J e n i s i e j a , L e n y i n a w e t A m u r u . C z y n y i c h j e d n a k w o l b r z y m i e j większości w y p a d k ó w zatarły się w pamięci, zamarły, zlały się l u b pomieszały g r u n t o w n i e z elementem kozac- k o - s y b i r s k i m w e w s p o m n i e n i a c h , d u m a c h i pieśniach" . 85 J a k w y s o k o ceniono w M o s k w i e męstwo i odwagę Polaków w X V I I w . dowodzi „prykaz c a r a A l e k s e g o na Tobolsk hord Michajłowicza w 1646 г., kałmuckich, koczujących wtedy który spodziewając się ponad górnym Tobołem, napadu powie­ rzył w a ż n ą część o b r o n y m i a s t a szczególnej p i e c z y h u f c a złożonego wyłącznie z j e ń ­ ców p o l s k i c h i l i t e w s k i c h , którym Tobolsk [...] Z pskowskiej Sybir, tworzono bitwy hetmanił i c h własny za Zygmunta wódz. I I I wojennych T e n hufiec ocalił jeńców wysyłano n a z n i c h r o t y i pułki, które n a k r e s a c h r o s y j s k i e g o i m p e r i u m z m i e j ­ s c o w y m i n i e u j a r z m i o n y m i l u d a m i walczyły; p o t e m osiedlano n i m i n a j d a l s z e p u s t y n i e i zamieniano i c h w kozaków" . M / Udający się p o d koniec X V I I w . przez Moskwę do C h i n j e z u i c i f r a n ­ cuscy stwierdzają, że wziętych do n i e w o l i Polaków osadzali Rosjanie „na zarosłych g r u n t a c h między Wołgą i Moskwą stolicą i^które teraz są najlepsze w całym państwie r o s y j s k i m " . Oprócz wziętych do n i e w o l i , s p o t y k a m y też n a S y b e r i i d o b r o w o l n y c h p o d d a n y c h cara, którzy w y r u ­ szali razem z oddziałami r o s y j s k i m i n a podbój n o w y c h ziem. D o t a k i c h n p . zaliczyć należy „wolontariuszów z r o k u 1679 Jakubowskiego, Jeżew­ skiego i i n n y c h " , którzy o p a r l i się aż w W i e r c h o t u r j u . G d y mówimy o Polakach pełniących różne f u n k c j e n a S y b e r i i , t o w y p a d a wspomnieć 87 8 8 8 5 W. P o b ó g - M a l i n o w s k i , Syberia, świata, t. I , z. 3, W a r s z a w a 1939, s. 235. 8 8 L i b r o w i с z, op. cit, s. 32-33. 8 7 Pobóg-Malinowski, 8 8 Janik, op. cit., s. 44. 10 — E t n o g r a f i a P o l s k a XXIII op. cit, s. 233. [w:] Polska i Polacy w cywilizacjach �146 ANTONI KUCZYŃSKI o t y m , żę w 2 połowie X V I I I w . przebywał t a m k a p u c y n p o l s k i z Uściługa n . B u g i e m , z w a n y Ojcem Electusem. W r o k u 1762 t z w . Propaganda R z y m s k a wysłała go do Nerczyńska n a d Szyłką (jedną z d w u rzek d a ­ jących początek A m u r o w i ) w celach m i s y j n y c h . T a m dowiedział się o n 0 „katolikach rozrzuconych po S y b e r i i , w o l n y c h i skazanych do kopalń 1 „na posielenie", i odwiedzał i c h . Spisywał nazwiska i w a r u n k i p ra c y, w j a k i c h p o z o s t a w a l i . Niestety, podobnie j a k w i e l e i n n y c h materiałów dotyczących epizodu za U r a l e m i te n o t a t k i n i e zachowały się do naszych czasów. Stare a r c h i w a l i a rosyjskie orientują w głównych zarysach o r o l i Po­ laków przebywających za U r a l e m i w europejskiej części Rosji. I c h ogólnikowy c h a r a k t e r n i e pozwala n a przeprowadzenie w n i k l i w y c h r o z ­ ważań n a temat użyteczności społecznej i gospodarczej zesłańców p o l ­ s k i c h zamieszkujących t a m w X V I I i X V I I I w . Odnosi się o n również do trudności z ustaleniem l i c z b y t y c h zesłańców oraz i c h narodowości. W i e l u z n i c h straciło b o w i e m n a zawsze k o n t a k t z Polską, przyjęło prawosławie i język r o s y j s k i . O n i c h d o w i a d u j e m y się z l i c z n y c h pamiętników i sybe­ r y j s k i c h k r o n i k . Zdarzały się w y p a d k i , że jeńcy c i wcale n i e o k a z y w a l i chęci p o w r o t u do Ojczyzny, n a w e t g d y t a k i e możliwości zaistniały. B y l i n i m i zwłaszcza prości chłopi, którzy w o l e l i niewolę sybirską niż pańsz­ czyznę w Polsce. A ponadto powrót z t a k d a l e k i c h s t r o n n i e należał do łatwych. W i e l e b o w i e m p r z y c z y n stało n a przeszkodzie. Jedną z n i e ­ z m i e r n i e ważnych były o l b r z y m i e r o z m i a r y państwa rosyjskiego i fakt, że w i e l u jeńców zsyłano za U r a l , aby utrudnić i m ewentualną ucieczkę. N i e łatwo też było odszukać w s z y s t k i c h po zakończonej w o j n i e . Stąd t r a k t a t y rozejmowe między Polską a Moskwą często t y l k o f o r m a l n i e gwarantowały jeńcom odzyskanie wolności. N i e prowadzono wówczas dokładnej e w i d e n c j i zesłanych. Dlatego prości żołnierze, o których n i e ­ często i m i e n n i e upominały się poselstwa Rzeczypospolitej, z a p o m n i a n i pozostawali w n i e w o l i . Z n a m y też przykłady mówiące o u t r u d n i a n i u p o ­ w r o t u , n a w e t zasłużonym d l a k o r o n y polskiej o b y w a t e l o m , j a k chociażby perypetie z odzyskaniem wolności, których doświadczył w s p o m n i a n y p o ­ p r z e d n i o jeniec z czasów „Dymitriady" — N i e m o j e w s k i . Właśnie z myślą o t a k i c h zesłańcach, którzy pozostali z różnych względów n a z i e m i w y ­ gnania, udał się t a m w 1 połowie X V I I I stulecia ksiądz E. Głębocki. Wędrując z osady do osady szukał katolików, a na posłudze t e j spędził około 40 l a t , przechodząc „całą przestrzeń tamtego k r a j u kilkadziesiąt r a z y " . Mając około 90 l a t zmarł w 1798 r . w Tobolsku » . Odzyskanie wolności przez w s z y s t k i c h jeńców p o l s k i c h znajdujących się w R o s j i gwarantował n p . t r a k t a t andruszewski (1667) zastrzegając 89 9 9 1 8 9 S. 9 0 A. Załęski, Jezuici Kuczyński, w Polsce, t. 5, cz. I , K r a k ó w 1906, s. 432-433. Syberyjskie szlaki, andruszowski i jego Wrocław—Warszawa—Kraków— Gdańsk 1972, s. 201. 9 1 Z. W ó j c i k , Traktat geneza, W a r s z a w a 1959. �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU 147 SYBERII W p u n k c i e 11 wymianę i powrót i c h z n i e w o l i określając, że „z S y b i r u i samych dalszych s y b i r s k i c h horodów zebrani być mają do u w o l n i e n i a w r o k u albo j a k można będzie najśpieszniej". Uzupełnieniem tego t r a k ­ t a t u , w którym znalazły się również kwestie związane z p o w r o t e m jeńców p o l s k i c h z n i e w o l i rosyjskiej, był t z w . t r a k t a t m o s k i e w s k i z g r u d n i a 1667 г., p o p u l a r n i e z w a n y t r a k t a t e m poselskim. W p u n k c i e c z w a r t y m tego t r a k t a t u czytamy, że zarówno szlachta j a k i w o j s k o w i , świeccy i d u c h o w n i poddani królewscy, którzy są w n i e w o l i rosyjskiej, bez wzglę­ d u n a w y z n a n i e i płeć, a ponadto Kozacy, Żydzi i Tatarzy, którym t r a k t a t ze stycznia 1667 r. gwarantował wolność, p o w i n n i bezzwłocznie ją o d ­ zyskać. „Tedy, żeby się w t y m p u n k c i e n a r u s z e n i e przysięgi n i e działo, rozkaże w i e l k i h o s u d a r J . C . W i e l i c z e s t w o p i l n o przykładać s t a r a n i e , żeby żaden z s z l a c h t y i z w o j ­ skowych wszelkiej kondycji ludzi przymuszony którzeby b i c i e m , m o r d e r s t w e m lubo w o j s k o w y c h do pozostania n i e był i t a k o w y c h , i u t r a p i e n i e m przymuszając l u d z i l u b o s z l a c h e c k i c h zatrzymywali, surowie kazać karać. A z s t r o n y J . Królewskiego W i e l i c z e s t w a według tegoż u c z y n i o n o b ę d z i e " . 92 Również następny układ polsko-moskiewski z 9 k w i e t n i a 1672 r. uwzględniał s p r a w y p o w r o t u Polaków, „którzy znajdują się obecnie gdzie­ k o l w i e k n a terenie państwa moskiewskiego, a którzy dotąd n i e zostali wypuszczeni, mają teraz p r a w o p o w r o t u " . D o posłów Rzeczypospolitej przybywających do M o s k w y docierały wówczas różnymi d r o g a m i w i a ­ domości od Polaków znajdujących się w n i e w o l i . Stąd też w każdych p r o w a d z o n y c h wówczas r o k o w a n i a c h sprawa jeńców p o l s k i c h stanowiła j e d e n z ważnych punktów, a i n t e r w e n c j e poselskie n i e pozostawały bez echa. W i e l u też Polaków w X V I I stuleciu, zwłaszcza w okresie „walk Samozwańców — j a k pisze L i b r o w i c z — ciągnęło d o b r o w o l n i e do M o ­ s k w y , a stamtąd n a odległe krańce państwa, szukać przygód i ... łupu. W i e l u z t y c h przybyszów zlało swe losy z losami nowej ojczyzny, aż do zupełnego nawet zruszczenia nazwiska, aż do zagłady rodowej t r a d y ­ c j i o s w y m pochodzeniu. Tego rodzaju przykładów mogą dostarczyć dzieje i podania domowe w i e l u r o d z i n r u s k i c h z S y b e r i i pochodzących" . 9S 9 i Taką n p . postacią, która zlała „swe losy z losami n o w e j ojczyzny, aż do zupełniego nawet zruszczenia nazwiska", był J a n G r z y b o w s k i , wzięty do n i e w o l i rosyjskiej w początkach X V I I stulecia. Przebywając z dala od rodzinnego k r a j u zaciągnął się o n później n a służbę rosyjską. Zmienił wówczas nazwisko i źródła rosyjskie wspominają o n i m j a k o J o a k i m i e Gribojedowie, który dał początek sławnemu w Rosji r o d o w i , z jakiego pochodził znany pisarz r o s y j s k i Aleksander G r i b o j e d o w . Rosjanie b a r 65 9 2 Z. Wójcik, polsko-rosyjskie 9 3 traktatem andruszówskim a wojną turecką. Stosunki W ó j с i k, op. cit, s. 298. " L i b r o w i c z , 9 S Między 1667-1672, W a r s z a w a 1968, s. 108. S. F . op. cit, s. 32. P ł a t o n o w, Wstęp, [w:] F. G r i b o j e d o w , Istorija o cariach �148 ANTONI KUCZYŃSKI dzo c e n i l i wiedzę Polaków i chętnie Wciągali i c h n a swoją służbę, zwłaszcza w odległych rejonach, którymi były przede w s z y s t k i m , nowo Włączone w skład państwa (ziemie za U r a l e m . Pełnili o n i t a m różne funkcje, począwszy o d w o j s k o w y c h , poprzez urzędnicze, rzemieślnicze i k u l t u r a l n e . Dał t e m u w y r a z między i n n y m i r o s y j s k i d y p l o m a t a G r i g o r i j Kotoszychin w swojej książce p t . O Rosji za panowania Aleksego Mićhajlowicza (1666 ) oraz d r u g i z dyplomatów r o s y j s k i c h w X V I I s t u ­ l e c i u Afanasij Ordin-Naszczokin. T e n ostatni w j e d n y m z memoriałów pisanych w 1664 r. do cara, w sprawie zawarcia p o k o j u z Polską, i n f o r ­ mował, że wówczas 9e „trzeba będzie zwrócić w s z y s t k i c h jeńców p o l s k i c h i l i t e w s k i c h , których mnóstwo z n a j d u j e się n a służbie w e w s z y s t k i c h k r a i n a c h W i e l k o r u s i pożenili się tu, k o b i e t y zamąż powychodziły [...] są t a m b a r d z o potrzebni, że s w o i l u d z i e , pozostający n a służbie, w s k u t e k długoletniej w o j n y wani, znudzeni względu i niechętnie wypełniają n a chana krymskiego swoje i Kałmuków, obowiązki, a takie i n a Syberii, są dlatego zdemoralizo­ ziemie kresowe, n i e mogą być p o z b a w i o n e ze sprawnej służby i z d y s c y p l i n o w a n y c h l u d z i " . 97 Również na d w o r a c h możnych władców r o s y j s k i c h spotkać można było Polaków. Kniaź B o r y s Aleksiejewicz G o l i c y n zatrudniał Polaka j a k o n a u ­ czyciela swoich dzieci. Ponadto, j a k podaje J o h a n Georg K o r b , sekretarz poselstwa austriackiego, który gościł w r o k u 1698 n a dworze Golicyna, znajdowała się t a m także o r k i e s t r a złożona z p o l s k i c h muzykantów. W i a d o m o również, że w o w y m czasie Polacy b y l i nauczycielami języka polskiego i łaciny u możnych o b y w a t e l i m o s k i e w s k i c h oraz w i n n y c h miastach Rosji. Znał n p . język p o l s k i i łacinę Paweł, m e t r o p o l i t a k r u t i c k i . Posiadał o n swą siedzibę w M o s k w i e o d r o k u 1664, a w jego b i b l i o ­ tece były książki w języku p o l s k i m . Zapewne t o o n i m wspomniał w s w y m Żywocie protopop A w w a k u m , pisząc, że przywódcy c e r k w i rosyjskiej o r i e n t o w a l i się n a „prawa r z y m s k i e " i określał i c h j a k o „kostielników" — o d polskiego słowa „kościół" . W życiu umysłowym oraz w dziedzinie obyczajowości ówczesnej Rosji występowały duże w p ł y w y polskie. Tłu­ maczono n a język r o s y j s k i różne dzieła polskie, n p . Macieja z Miechowa, Bielskiego i i n n y c h . B o j a r z y o r g a n i z o w a l i często swoje d w o r y n a wzór polski, g r o m a d z i l i obrazy p o l s k i c h malarzy, u b i e r a l i się po polsku, uży­ w a l i p o l s k i c h wyrobów rzemieślniczych. W p ł y w y te dotarły również n a dwór, a za krótkiego panowania Fiodora, który znał dobrze język polski, 98 i wielikich kniazjach ziemli russkoj, „Pamiatniki d r i e w n i e j p i s m i e n n o s t i " , „Pietier- b u r g t. C X X I : 1896, е. I . 9 6 T. L e h r - S p ł a w i ń s k i , języka rosyjskiego, 9 7 S. Warszawa S o ł o w i o w, W. Witkowski, Istorija Rossii s driewniejszych 1960-1963, s. 162. 98 Żywot protopopa Wybór tekstów do historii 1965, s. 213. Awwakuma..., s. 190, 308. wriemion, t. 6, Moskwa �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU SYBERII 149 i jego p r z y b o c z n i doradcy r o z m a w i a l i między sobą po p o l s k u " . J a k więc w i d z i m y , t o władza państwowa wyraźnie opowiadała się w o w y m czasie za w z o r a m i p o l s k i m i , przyjmowała do p e w n y c h d w o r s k i c h zajęć Polaków, powierzała i m drobne urzędy i angażowała n i e j e d n o k r o t n i e w y c h o w a w ­ ców p o l s k i c h d l a s w y c h dzieci. Rzecz t o szczególnie znamienna n a t l e trwających między Polską a Moskwą długotrwałych konfliktów p o l i t y c z ­ n y c h w X V I I stuleciu. T y m też należy zapewne tłumaczyć w p e w n y m s t o p n i u f a k t p o w i e r z a n i a P o l a k o m n a zesłaniu p e w n y c h stanowisk w a d ­ m i n i s t r a c j i , h a n d l u czy umożliwianie i m u p r a w i a n i a rzemiosła i zajmo­ w a n i a się r o l n i c t w e m . W o p i n i i uczonego niemieckiego P. S. Pallasa, który podróżował po S y b e r i i w 2 połowie X V I I I w., polscy wygnańcy \ X V I I i X V I I I w . u d o s k o n a l i l i używane t a m narzędzia rolnicze oraz przesunęli n a północny wschód granicę u p r a w y roślin n a d rzekę Lenę i Jenisej ° . O wpływie p o l s k i c h zesłańców n a syberyjskie r o l n i c t w o świadczy również f a k t występowania w dalekiej J a k u c j i t a k i c h nazw, j a k „polskja pasznja" i „polskaja p o l j a n a " . W i e l u j e d n a k p o l s k i c h ze­ słańców posuwało się w k i e r u n k u północno-wschodniej A z j i — do J a ­ k u c j i , n a Półwysep C z u k o c k i i Kamczatkę. T y m zapewne trzeba tłuma­ czyć obecność Polaków l u b l u d z i polskiego pochodzenia w f a k t o r i a c h n a Alasce i n a wybrzeżu K a l i f o r n i i , które powstały t a m p o d koniec X V I I I w . p o d p a t r o n a t e m K o m p a n i i Rosyjskowschodniej. W l a t a c h 1790-1818 p r z e d ­ siębiorczy kupiec r o s y j s k i A l e k s a n d e r Baranów stworzył t a m coś w r o ­ dzaju własnej k o l o n i i , która obejmowała obszar 3000 k m . Należało do niego około 10 000 I n d i a n , których traktował bardzo surowo i zmuszał do różnych posług. Znajdujący się t a m Polacy o r g a n i z o w a l i handel, z a j ­ m o w a l i się rybołówstwem i ł o w i e c t w e m . Oprócz w y m i e n i o n y c h t u t a j postaci i n n e posiadają daleko mniejsze znaczenie d l a t e m a t u pracy. A nagromadziło się i c h wiele. W i e k X V I I i X V I I I , t a k o b f i t y w w o j n y polsko-rosyjskie i ingerencje państwa carów w losy naszej ojczyzny, dostarczył S y b e r i i w i e l u zesłańców. Wzięci w b i t ­ wach, p o r w a n i z posiadłości szlacheckich l u b aresztowani za działalność patriotyczną, z a l u d n i a l i o n i różne gubernie Rosji. Zarówno w rosyjskich, j a k i p o l s k i c h źródłach zachowało się w i e l e l a k o n i c z n y c h wiadomości o t y m . Chociaż n i e pozostawili o n i żadnych r e l a c j i etnograficznych i n i e b r a l i udziału w w y p r a w a c h o d k r y w c z y c h , odegrali j e d n a k poważną rolę w kolonizacji S y b e r i i , pełnili różne urzędy i służyli w w o j s k u c a r s k i m . Wzbogacając t e m a t n o w y m i r e a l i a m i wspomnieć należy, że również uczest1 0 2 101 102 n 1 0 0 L . В a zу 1 o w , [w:] Polacy 1 0 1 Historia W. S i e r o s z e w s k i , M. na Syberji. Szkic Poniatowski, Rosji, Wrocław—Warszawa—Kraków Od pierwszych historyczny, Histoire światowej pod r e d . W . C z u m y , W a r s z a w a 1928, s. 11. la Russie, polskości 1969, s. 158. do wojny de śladów d'Amérique et de l'Alaska, P a r i s 1958, s. X - X I I . 1 0 2 W. D z w o n k ó w ski, s z a w s k a " , t. I : 1913, s. 87-124. Polacy w armii Katarzyny U, „Biblioteka War­ �150 ANTONI KUCZYŃSKI n i k powstania kościuszkowskiego zesłany n a Kamczatkę J . Kopeć wędru­ jąc n a zesłanie spotykał d a w n y c h mieszkańców P o l s k i n a różnych eta­ pach swego marszu. Widział „niektórych P o l a k ó w c y w i l n y c h i w o j s k o w y c h , ora rakowskiego j a k o t o : Księdza Bułhaka, p r z e ­ X X . Dominikanów, Horodeńskiego pułkownika p o w s t a n i a z Mińska, Z i e n k o w i c z a J a n a pułkownika p o w s t a n i a . Dwóch ze s z l a c h t y ubogiej O s z m i a n , b a ­ wiących z dwoma się z a jedność nazwiska n a s z y m i m a g n a t a m i w Smoleńsku będącymi, których u w o l n i o n o , uprawą roli, najniewinniej a ci jako u b o d z y cierpieć z a n i c h m u s i e l i " 1 0 S wziętych, bo tylko . W s p o m n i a n y już t u t a j Kamieński-Dłużyk również spotykał n a swej drodze osiadłych w Rosji rodaków., W Solwyczegodsku n p . pisał: „mnó­ stwo naszych niewolników, ale się z n i m i widzieć n i e w o l n o " . P r a c o w a l i o n i w w a r z e l n i a c h soli kupców Strogonowych l u b wypełniali i n n e p o ­ winności n a rzecz s w y c h „panów". Podobnie w Tarze pisał o n : „naszych t a m jest gwałt, ale się zawsze bić muszą z Kałmukami białymi i wielką biedę cierpią", a T a t a r z y według jego i n f o r m a c j i osiadli w okolicach Tobolska „na popis co miesiąc muszą być g o t o w i , a t o d l a buntów n a ­ szych". Jego Dyaryusz jest bardzo ważnym źródłem do poznania dziejów Polaków n a S y b e r i i . Razem z Kamieńskim wędrowało n a zesłanie 400 jego rodaków, których w Tobolsku rozdzielono n a k i l k a g r u p i s k i e r o ­ wano do różnych miejscowości — do Tomska, N a r y m u , S u r g u t u i leżącego n a północy Berezowa. Wymieniając t y l k o niektórych ze s w y c h towarzyszy w s p o m i n a autor w Dyaryuszu, że ciężka była droga, podczas której n p . pod Żygańskiem zginęło „naszych l u d z i 35, różnych i znaczniejszych, j a k o t o : p a n Horoszko, p a n Tomasz Stołkowski, p a n K r y s z t o f Sołtan, p a n M a n i e w s k i etc." I n n i z Polaków osiadłych na S y b e r i i wspomina Kamieński: „brali służbę carską i c h r z c i l i się" — tzą, p r z y j m o w a l i prawosławie, czę­ sto b o w i e m różnymi sposobami starano się i c h nakłonić do dobrowolnej służby carowi, „bo t o m a za wielką przysługę wojewoda carowi, k i e d y kogo ochrzci, albo n a służbę carską p r z y n i e w o l i " . B y l i też i tacy, a wśród n i c h i a u t o r Dyaryusza, którzy w o l e l i poczekać nadarzającej się „do Moskwy okazji". Dopełniając obrazu p i e r w s z y c h p e n e t r a c j i p o l s k i c h n a S y b e r i i , podać należy, że według p e w n y c h o p i n i i syberyjscy d u c h o w n i prawosławni — I . K u l c z y c k i , F. Leszczyński i P. M a l i n o w s k i , którzy w. X V I I I s t u l e c i u p r z e k a z y w a l i k r a j o w c o m słowa ewangelii, w y w o d z i l i się z p o l s k i c h r o ­ d z i n osiadłych n a wschodzie Rzeczypospolitej . Oprócz tego t r a d y c j a syberyjska w y m i e n i a w i e l e nazwisk o p o l s k i m b r z m i e n i u , w odniesieniu do których n i e jesteśmy w stanie ustalić pochodzenia noszących j e l u d z i . Z całą pewnością w i e l e z n i c h było pochodzenia polskiego, ale b r a k p e w ­ n y c h i n f o r m a c j i n i e pozwala n a jednoznaczne stwierdzenie, w j a k i m stop104 103 Dziennik 1 0 4 L i b r o w i с z, op. cit, Józefa Kopcia..., s. 89. s. 30-31; S i e r o s z e w s k i , op. cit, s. 8. �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU SYBERII 161 n i u l u d z i e c i b y l i świadomi swojego pochodzenia. Często w źródłach r o ­ syjskich b r a k jest określenia narodowości zesłanych. Stąd też z koniecz­ ności w w y p a d k u b r a k u dokładnych d a n y c h biograficznych, za podsta­ w o w e k r y t e r i u m pozwalające domniemywać o p o l s k i m pochodzeniu danej postaci uznawano opinię badaczy rosyjskich, b r z m i e n i e i m i e n i a i n a z w i ­ ska l u b okoliczności zesłania — n p . „ w p i e r i o d t a k nazywaiemogo s m u t nogo „wriemieni", który . odnosi się do czasów „Dymitriady", l u b inne określenia w rodzaju: „plennyj od B o r y s o w a " , „pojman p o d Izbórskom", „plennyj inoziemiec", „litowskije l i u d i " i t p . . pozwalające domniemywać 0 p o l s k i m pochodzeniu danej osoby. Liczba Polaków, którzy znaleźli się na S y b e r i i w początkowym o k r e ­ sie j e j poznawania przez Rosjan, j a k również i później, po u t r a c i e n i e ­ podległości przez Rzeczypospolitą, sięga w i e l u tysięcy. M i m o t o t y l k o n i e l i c z n i z t e j p l e j a d y p r z y m u s o w y c h wędrowców pozostawili opisy zie­ m i w y g n a n i a . Rodowód polskiego pamiętnikarstwa syberyjskiego w y ­ w o d z i się bezpośrednio z tego, co zwykło się określać zespołem zjawisk życia społeczno-politycznego n a r o d u , t j . w o j n y , powstania, p o r w a n i a z g r a n i c z n y c h strażnic, działalności p a t r i o t y c z n e j i t p . Dodajmy, że p o d ­ czas g d y inne n a r o d y europejskie szczycą się opisami l i c z n y c h podróży 1 odkryć na lądach i morzach świata n a przestrzeni X V I I i X V I I I stulecia, w Polsce poważny rozdział tego rodzaju twórczości przypada n a opis szlaków zauralskich i odkryć geograficznych n a S y b e r i i . J a k w wyraź­ n y m zwierciadle odbija się w t e j twórczości obraz epoki w r a z ze wszyst­ k i m i c i e k a w y m i przeżyciami n a zesłaniu, obraz odmienności k u l t u r o w e j S y b e r i i t a m t y c h czasów. Wśród jeńców w o j e n n y c h i p o l i t y c z n y c h wygnańców, którzy uczest­ n i c z y l i w p o z n a w a n i u S y b e r i i , znaleźli się tacy, którzy opisali miejsce swego p o b y t u , co przyniosło duże korzyści nauce. Z biegiem l a t , z grona zesłańców s y b e r y j s k i c h wyodrębniła się g r u p a l u d z i , których osiągnięcia w zakresie poznawania k u l t u r y tubylców oraz k r a j u przymusowego p o ­ b y t u , postawiły i c h w rzędzie zasłużonych pionierów w i e d z y o S y b e r i i . Odnosi się to szczególnie do 2 połowy X I X i początków X X stulecia. Pamiętniki z syberyjskiej tułaczki, zwłaszcza te najstarsze, zawierają w i e l e cennego materiału etnograficznego, który p r z y współczesnym roz­ w o j u badań n a d kulturą ludów zamieszkujących wówczas Syberię nabiera znaczenia n i c z y m n i e dającego się zastąpić źródła historycznego. T r u d y i n i e w y g o d y syberyjskiego zesłania nie sprzyjały sporządzaniu notatek oraz pełnieniu systematycznych i w n i k l i w y c h obserwacji życia g r u p et­ n i c z n y c h s p o t y k a n y c h na zesłańczym szlaku, zatem to t y l k o , co zachowało się w pamięci, znalazło w y r a z w spisanych po l a t a c h wspomnieniach. Ponadto autorzy t y c h wspomnień to ludzie n i e p r z y g o t o w a n i do badań n a u k o w y c h . Z a p i s y w a l i o n i przede w s z y s t k i m f a k t y rzucające się w oczy l u b zasłyszane opowieści o zwyczajach, wierzeniach, strojach i i n n y c h osobliwościach. O d czasu powstania t y c h r e l a c j i życie mieszkańców S y - �162 ANTONI KUCZYŃSKI b e r i i uległo g r u n t o w n y m przemianom, zatem pamiętać należy, że ukazany w n i c h obraz dotyczy faktów z okresu o d połowy X V I I do końca X V I I I w . Zdarza się także, że zaobserwowane zjawiska oceniono w n i c h przez p r y z m a t własnej k u l t u r y w s i i dworów szlacheckich, wyśmiewając n p . tubylcze zwyczaje i obrzędy. W s p o m n i j m y jednak, że błędu tego n i e ustrzegło się także w i e l u późniejszych wykształconych podróżników bada­ jących kulturę egzotycznych p l e m i o n odległych kontynentów. W sumie, pamiętniki syberyjskie t o wartościowy zasób źródeł do poznania życia gospodarczego i obyczajowego poszczególnych g r u p etnicznych. Sporo jest j e d n a k jeszcze nazwisk, które do d n i a dzisiejszego n i e zostały o d k r y ­ te d l a h i s t o r i i e t n o g r a f i i S y b e r i i . J e j początki rozpoczynają się przecież nie t y l k o skrótowymi r a p o r t a m i w y p r a w kozackich i podróżników r o s y j ­ skich, lecz także r e l a c j a m i p o l s k i c h zesłańców z epoki caratu. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/22efc6693d810e1399a9c8287ee76a98.pdf 3dadace41a9b64972f8827c7d1b58cfc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1244 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1148 Title A name given to the resource Status języka w świadomości magicznej / ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1, s.31-42 Creator An entity primarily responsible for making the resource Buchowski, Michał; Burszta, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X X : 1986, z. 1 P L I S S N 0071-1861 MICHAŁ BUCHOWSKI, WOJCIECH BURSZTA (Instytut Etnologii U A M w Poznaniu) STATUS J Ę Z Y K A W ŚWIADOMOŚCI MAGICZNEJ * I. CHARAKTERYSTYKA KULTURY TYPU MAGICZNEGO Zasadniczym celem naszego a r t y k u ł u jest o k r e ś l e n i e statusu ( m i e j ­ sca, f u n k c j i ) j ę z y k a w s p o ł e c z n o ś c i a c h p o d z i e l a j ą c y c h t y p ś w i a d o m o ś c i o k r e ś l o n e j przez nas m i a n e m magicznej. P r z y j m i j m y w s t ę p n i e , że j ę z y k r o z u m i e m y t u t a j jako zespół n o r m i d y r e k t y w r e g u l u j ą c y c h odpowiedni rodzaj p r a k t y k i s p o ł e c z n e j — j ę z y k o w e j w ł a ś n i e , a t a k ż e s a m ą t ę p r a k ­ t y k ę . W y d a j e się, że przytoczone t u s f o r m u ł o w a n i a w y m a g a j ą swej eksp l i k a c j i , jeśli m a j ą b y ć one trafnie zrozumiane, a w k o n s e k w e n c j i r ó w ­ nież, jeśli trafnie ma b y ć t a k ż e zinterpretowana idea c a ł e g o tego szkicu. P o j ę c i e „ k u l t u r y magicznej" b y ł o j u ż — m n i e j l u b bardziej k o m p l e k ­ sowo — rozwijane w l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u , niemniej ze w z g l ę d u na s p ó j n o ś ć i k o m u n i k a t y w n o ś ć t e k s t u p r z y b l i ż m y najistotniejsze cechy tej c h a r a k t e r y s t y k i . Jej p u n k t e m w y j ś c i o w y m jest z a ł o ż e n i e o i s t n i e n i u w k u l t u r z e n o w o ż y t n o e u r o p e j s k i e j i r o z r ó ż n i a n i u przez j e j p o d m i o t y trzech zasadniczych sfer d z i a ł a n i a i m y ś l e n i a ( p r a k t y k i f o r m ś w i a d o ­ m o ś c i ) : t e c h n i c z n o - u ż y t k o w e j , s y m b o l i c z n o - k o m u n i k a c y j n e j i symboliczn o - ś w i a t o p o g l ą d o w e j . Podejmując poszczególne czynności uczestnicy 1 2 3 1 Por. ryzmu, w tym względzie: Warszawa—Poznań ra, P o z n a ń który kształtował nauki Przedhistoryczne Buchowski, nowożytnoeuropejską s i ę stopniowo w głównymi symptomami jako o d r ę b n e j formy testanckiej" (Weberowskie łalności Pałubicka, Magia: jej postaci funkcje i histostruktu­ 1985. * Przez kulturę nesansu; A. 1984; M . empirycznie, tej kultury należy drugie „odczarowanie wyłącznie (lub a pochodzącymi taki rodzaj przekonań, c y w i l i z a c j i Z a c h o d u od c z a s ó w są chociażby: praktyki i świadomości, techniczno-użytkowej uchwytnymi rozumieć k r ę g u tzw. ukonstytuowanie kształtowanie się „etyki świata"), posługiwanie prawie ze s f e r y wyłącznie) się w Re­ się pro­ dzia­ przesłankami potocznego d o ś w i a d c z e n i a spo­ łecznego i nauki. 8 Patrz bliżej: wydaje się w tym J. Kmita, O kulturze miejscu powtarzanie symbolicznej, Warszawa d a l s z y c h . z a s a d teorii, k t ó r e j 1982. Zbędne efektem jest �32 MICHAŁ BUCHOWSKI, WOJCIECH BURSZTA k u l t u r y n o w o ż y t n o e u r o p e j s k i e j — jej p o d m i o t y — p o t r a f i ą d o s t r z e g a ć o d m i e n n o ś ć t r y b u i c h funkcjonowania. P o s z c z e g ó l n e t y p y p r a k t y k i dzie­ dziny k u l t u r y a u t o n o m i z u j ą się i m o ż n a je z naukowego p u n k t u w i d z e ­ nia w s p o s ó b a n a l i t y c z n y w y d z i e l i ć . Z a u w a ż m y jednak, iż rzeczona auto­ nomia jest j e d y n i e w z g l ę d n a . Z jednej b o w i e m s t r o n y kolejne t y p y p r a k ­ t y k i f o r m ś w i a d o m o ś c i są odpowiednio u p o r z ą d k o w a n e i t w o r z ą h i e r a r ­ c h i c z n ą s t r u k t u r ę f u n k c j o n a l n ą ; z d r u g i e j z a ś p o ł ą c z o n e są one ze s o b ą szeregiem wieloznacznych i n i e z b ę d n y c h , z d e t e r m i n o w a n y c h o b i e k t y w n i e z w i ą z k ó w . O b e c n o ś ć k t ó r e j k o l w i e k ze sfer okazuje się p r z y t y m n i e z b ę d ­ na dla funkcjonowania c a ł o k s z t a ł t u p r a k t y k i s p o ł e c z n e j . Istotne, w k o n ­ t e k ś c i e p r o w a d z o n y c h t u r o z w a ż a ń , jest t a k ż e s p o s t r z e ż e n i e , że z a n a l i ­ tycznego ( n o w o ż y t n o e u r o p e j s k i e g o ) p u n k t u widzenia — magia i j ę z y k n a l e ż ą do d w ó c h o d r ę b n y c h sfer: odpowiednio do ś w i a t o p o g l ą d o w e j i k o ­ m u n i k a c y j n e j sfery k u l t u r y symbolicznej (co wcale nie oznacza, iż j ę z y k nie „ i n g e r u j e " w ś w i a t o p o g l ą d ) . Ł ą c z y je natomiast cecha bardzo i s t o t ­ na — zaistnienie r e z u l t a t u c z y n n o ś c i podejmowanej w ramach k t ó r e j ­ k o l w i e k z t y c h d w u p r a k t y k w y m a g a a k t u i n t e r p r e t a c j i k u l t u r o w e j (np. gdy cokolwiek m ó w i m y , m u s i k t o ś to u s ł y s z e ć , r o z u m i e ć i z i n t e r p r e t o w a ć , jeśli o c z y w i ś c i e z a m i e r z o n y m efektem naszej w y p o w i e d z i jest z a k o m u ­ n i k o w a n i e j a k i e g o ś stanu rzeczy, w y d a n i e polecenia itp.). O t ó ż , p r z e c h o d z ą c j u ż do zasadniczego w ą t k u tej części r o z w a ż a ń , istnieje w i e l e w s k a z ó w e k p r z e m a w i a j ą c y c h za h i p o t e z ą , że w s p o ł e c z e ń ­ stwach p i e r w o t n y c h wszystkie w y r ó ż n i o n e t u t a j sfery ś w i a d o m o ś c i i p r a k ­ t y k i t w o r z y ł y j e d n ą , z u n i f i k o w a n ą całość. Oznacza to, iż nie doszło w n i c h do dysocjacji p o s z c z e g ó l n y c h sfer. I n n y m i s ł o w y : p r a k t y k a b y ł a jednosektorowa, a ś w i a d o m o ś ć s y n k r e t y c z n a ( s y n t e t y c z n a ) . Dla uczestnika p i e r w o t n e j i klasycznej ( „ c z y s t e j " ) ś w i a d o m o ś c i magicznej w y k o n a n i e danego k o m p l e k s u c z y n n o ś c i b y ł o zarazem a k t e m technicznym, k o m u n i ­ k a c y j n y m i ś w i a t o p o g l ą d o w y m . D z i a ł a n i a praktyczne, j a k np. d r ą ż e n i e pnia p r z y budowie łodzi, p o s i a d a ł y r ó w n o r z ę d n y status z d z i a ł a n i a m i o charakterze s y m b o l i c z n y m . C z ł o w i e k „ w i e r z ą c y " w m a g i ę nie w y p ł y ­ nie c z ó ł n e m z b u d o w a n y m bez t o w a r z y s z ą c y c h c y k l o w i p r o d u k c y j n e m u 4 m. in. Teoria wprowadzone rozróżnienie na ta o k r e ś l a n a b y w a n a j c z ę ś c i e j nie przybliżaliśmy M. Buchowski, jej fragmenty, W. poszczególne również Burszta, typy praktyki i sfery mianem socjopragmatycznej. Sami na Kultura łamach „Etnografii symboliczna w kultury. wielokrot­ Polskiej": ujęciu Por. etnologicznym, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X I X : 1985, z. 1, s. 33-40. 4 T e r m i n u „ s y n k r e t y c z n a " u ż y w a m y t u w sensie n a d a w a n y m m u g ł ó w n i e w c a c h p s y c h o l o g i c z n y c h , nie pewnych rzeczy z a ś r e l i g i o z n a w c z y c h . O z n a c z a ono całościowo, bez wyodrębniania z d o l n o ś c i do a n a l i z y i syntezy. T e r m i n e m t y m E . Renan, p r z e j ą ł go szwajcarski ich części, spowodowane p o s ł u g i w a ł się w psycholog C l a p a r é d e ; w tym brakiem znaczeniu o d n i e s i e n i u do porównywania myślenia podmiotów kultury magicznej w n a s z e j k u l t u r z e , j a k c z y n i l i to np. e w o l u c j o n i ś c i k l a s y c z n i . do już psycholo­ gii d z i e c k a s t o s o w a ł J . P i a g e t . S t o s o w a n i e t e r m i n u „ s y n k r e t y z m " nie i m p l i k u j e nak pra­ t y l e , co spostrzeganie myślenia jed­ dzieci �STATUS JĘZYKA W ŚWIADOMOŚCI 33 MAGICZNEJ z a b i e g ó w i z a k l ę ć magicznych, tak j a k n i k t z nas nie p o p ł y n i e ł ó d k ą p o z b a w i o n ą dna ( z a k ł a d a j ą c o c z y w i ś c i e , że nie chce się p o p e ł n i ć celowego s a m o b ó j s t w a ) . C z y n n o ś c i t e c h n i c z n o - u ż y t k o w e i symboliczne t w o r z ą w i ę c nierozdzielną „jednię". Rodzi się natychmiastowe p y t a n i e n a t u r y zasadniczej: j a k i e f a k t y p r z e m a w i a j ą za p o w y ż s z ą t e z ą ? M o ż n a b y ł o b y w y m i e n i ć i c h oraz sko­ m e n t o w a ć w i e l e — w i e l o f u n k c y j n o ś ć „ u r z ę d u " czarownika (pełnił on j e d n o c z e ś n i e funkcje nauczyciela, k a p ł a n a , lekarza, uczonego, a r t y s t y ) , a co za t y m idzie — w i e l o f u n k c y j n o ś ć m a g i i j a k o p r a k t y k i s p o ł e c z n e j : ł ą c z e n i e w r y t u a ł a c h magicznych p i e r w i a s t k ó w z r ó ż n y c h sfer k u l t u r y (np. o b e c n o ś ć e l e m e n t ó w m a g i i ł o w i e c k i e j czy p ł o d n o ś c i w r y t u a ł a c h inicjacyjnych). P o ś r e d n i m dowodem m o ż e b y ć t a k ż e nadbudowo-bazowa koncepcja s t o s u n k ó w r o d o w y c h M a u r i c a G o d e l i e r a , k t ó r a daje się s p r o w a d z i ć do konstatacji, iż w stosunkach p o k r e w i e ń s t w a p o d m i o t ó w ś w i a d o m o ś c i magicznej zawarte są zarazem stosunki ekonomiczne i „ i d e o ­ logiczne". 5 F a k t y p o w y ż s z e b y ł y j u ż niejednokrotnie stwierdzane na gruncie etnologicznych d o c i e k a ń nad z j a w i s k a m i k u l t u r y p i e r w o t n e j . W e r b a l i z o ­ wano je n a j c z ę ś c i e j w postaci s t w i e r d z e ń o przepojeniu ż y c i a s p o ł e c z e ń s t w p i e r w o t n y c h m a g i ą czy t e ż r e l i g i ą . B y ł y to jednak zazwyczaj i n t e r p r e t a ­ cje adaptacyjne, i m p u t u j ą c e p o d m i o t o m ś w i a d o m o ś c i magicznej cechy w ł a ś c i w e k u l t u r z e , w k t ó r e j f u n k c j o n u j e badacz. N i e z w y k l e istotne w t y m w z g l ę d z i e jest t a k ż e s t r u k t u r a l i s t y c z n e stwierdzenie o zachodzeniu w l u d z k i m m y ś l e n i u (zwłaszcza p i e r w o t n y m ) bezustannych t r a n s f o r m a c j i metaforyczno-metonimicznych. W odniesieniu do k u l t u r y magicznej m ó ­ w i ć jednak n a l e ż y raczej o koegzystencji t y c h z w i ą z k ó w (coś w rodzaju palimpsestu Edmunda L e a c h a ) . 6 T w i e r d z e n i e o o d m i e n n o ś c i m y ś l e n i a magicznego w stosunku do n o w o ż y t n o e u r o p e j s k i e g o nie oznacza b y n a j m n i e j j a k i e j k o l w i e k deprecjacji pierwszego z nich. Potencjalne z d o l n o ś c i m y ś l o w e przedstawicieli o b y d w u t y p ó w k u l t u r są identyczne. Analogiczne są r ó w n i e ż zasadnicze cechy m e c h a n i z m ó w m y ś l o w y c h , j a k c h o ć b y wspomniane j u ż p r z e k s z t a ł c e n i a metaforyczno-metonimiczne, operowanie a n a l o g i ą i i n . F. Boas u j ą ł to syntetycznie: „ P o n i e w a ż p o d s t a w a l u d z k i e g o m y ś l e n i a l e ż y w p r z e d o s t a w a n i u s i ę do ś w i a ­ d o m o ś c i k a t e g o r i i , w k t ó r y c h s k l a s y f i k o w a n e jest nasze d o ś w i a d c z e n i e , g ł ó w n a r ó ż ­ nica m i ę d z y mentalnymi procesami p r y m i t y w ó w a naszymi l e ż y w fakcie, że m y o s i ą g n ę l i ś m y poprzez r o z u m o w a n i e z s u r o w y c h , a u t o m a t y c z n i e r o z w i j a n y c h k a t e ­ gorii lepszy s y s t e m c a ł e g o pola w i e d z y — tego k r o k u p r y m i t y w n i nie u c z y n i l i " . 7 5 M. G o d e l i e r , Horizon, r z e j o t y c h k w e s t i a c h pisze 'C. Culture L é v i - S t r a u s s , and Anthropology 7 Communication, trajets The Mind 3 — E t n o g r a f i a P o l . 3X1 op. en anthrapologie, Paris 1973. S z e ­ cit. A n t r o p o l o g i a s t r u k t u r a l n a , W a r s z a w a 1970; E . L e а с h, Cambridge 77, P e n g u i n B o o k s 1978; P. B o a s , marxistes Buchowski, of Primitive 1976; C. L é v i - S t r a u s s , P a ł u b i с к а , op. cit. Man, N e w Y o r k 1948, s. 220. Structural �34 MICHAŁ BUCHOWSKI, WOJCIECH BURSZTA Istotne w t y m w z g l ę d z i e jest w i ę c j e d y n i e rozpoznanie o d r ę b n o ś c i o b y d w u w i z j i ś w i a t a , postrzegania r z e c z y w i s t o ś c i , podzielania o d p o w i e d ­ n i c h w s p ó ł c z y n n i k ó w h u m a n i s t y c z n y c h (z w s z y s t k i m i teoriopoznawczym i konsekwencjami, j a k i e niesie ze sobą to ostatnie pojęcie). II. NOWOŻYTNA TEORIA JĘZYKA A K U L T U R A PIERWOTNA Z a s t a n ó w m y się obecnie nad k w e s t i ą n a s t ę p u j ą c ą : jeśli p r z y j m i e m y w y ł o ż o n ą p o w y ż e j h i p o t e z ę , powstaje p y t a n i e o charakter j ę z y k a , j a k i m p o s ł u g i w a l i się c z ł o n k o w i e o w y c h s p o ł e c z n o ś c i . P r o w a d z i nas to do na­ s t ę p n e g o pytania: czy aparatura p o j ę c i o w a w s p ó ł c z e s n e j l i n g w i s t y k i jest w stanie z d a ć s p r a w ę z i s t o t y j ę z y k a s p o ł e c z e ń s t w o s y n k r e t y c z n y m typie świadomości? Generalnie rzecz b i o r ą c okazuje się, że definicje j ę z y k a p r z e p r o w a ­ dzane w t e r m i n a c h n o w o ż y t n o e u r o p e j s k i c h (dotyczy to k a ż d e j z w e r s j i j ę z y k o z n a w s t w a w s p ó ł c z e s n e g o ) nie o d p o w i a d a j ą k o n t e k s t o w i k u l t u r y magicznej. Istnieje b o w i e m swego rodzaju n i e w s p ó ł m i e r n o ś ć semantycz­ na d e f i n i o w a n y c h w ramach p o s z c z e g ó l n y c h o r i e n t a c j i l i n g w i s t y c z n y c h p o j ę ć a i c h z a k ł a d a n y m — często w s p o s ó b u n i w e r s a l i s t y c z n y — odnie­ sieniem p r z e d m i o t o w y m . U j m u j ą c rzecz inaczej p o w i e d z i e ć m o ż n a , ż e dotychczasowe j ę z y k o z n a w c z e definicje j ę z y k a nie z n a j d u j ą swego o d ­ niesienia przedmiotowego w s p o ł e c z e ń s t w a c h b ę d ą c y c h p o d m i o t a m i ś w i a ­ d o m o ś c i t y p u magicznego. P r z y c z y n y tego stanu rzeczy m a j ą charakter g ł ó w n i e epistemiczny. Z jednej strony, w zdecydowanej w i ę k s z o ś c i p r z y ­ p a d k ó w , p o m i m o n a j w y ż s z e g o teoretycznego zaawansowania l i n g w i s t y k i p o ś r ó d n a u k h u m a n i s t y c z n y c h (nauk o k u l t u r z e ) , teorie n o w o ż y t n e r e ­ j e s t r u j ą l u b co n a j w y ż e j k o d y f i k u j ą „ n a s z e " d o ś w i a d c z e n i e k u l t u r o w e , w szczególności z a ś j ę z y k o w e . Badacze w s p ó ł c z e ś n i są w i ę c w y r a z i c i e ­ l a m i w s p ó ł c z y n n i k ó w h u m a n i s t y c z n y c h , k t ó r y c h sami są p o d m i o t a m i . W k o n s e k w e n c j i oznacza to — po drugie — iż w y p r a c o w a n e na podsta­ w i e tego d o ś w i a d c z e n i a kategorie, a w i ę c p o j ę c i a odzwierciedlające i adekwatnie o p i s u j ą c e j ę z y k w k u l t u r z e n o w o ż y t n o e u r o p e j s k i e j , w j a ­ k i e j funkcjonuje i k t ó r ą rejestruje badacz, przenoszone są bez o d p o w i e d ­ n i c h m o d y f i k a c j i na zjawiska o d l e g ł y c h czasowo i przestrzennie k u l t u r . T a k ą t r u d n o ś ć z a u w a ż a ł w y r a ź n i e B . M a l i n o w s k i . M ó w i ą c o badaniu j ę z y k a i ś w i a t o p o g l ą d u k u l t u r p i e r w o t n y c h p o d k r e ś l a ł , iż jest r z e c z ą n i e z w y k l e t r u d n ą , nawet n i e m o ż l i w ą , d o k ł a d n e odtworzenie tej p r a g m a ­ tycznej — j a k sądził — w i z j i ś w i a t a l u d ó w p i e r w o t n y c h . Jeszcze t r u d ­ niejsze w y d a w a ł o m u się wykazanie k o r e l a c j i m i ę d z y p r y m i t y w n y m ś w i a t o p o g l ą d e m a g r a m a t y k ą j ę z y k a . T y m s a m y m — w oczach M a l i ­ nowskiego — w s p ó ł c z e s n a , w y s u b l i m o w a n a wiedza o j ę z y k u staje się wręcz przeszkodą, „warstwą strukturalną", która przesłania pierwotny charakter i obraz j ę z y k a . Nieuchronnie zatem zachodzi proces o b i e k t y 8 8 Por. B . [w:] Magic, Malinowski, Science and Religion The Problem and Other of Meaning Essays, in Glencoe Primitive Languages, 1948, s. 265 n. �STATUS JĘZYKA W ŚWIADOMOŚCI 35 MAGICZNEJ w i z a c j i w ł a s n e g o d o ś w i a d c z e n i a k u l t u r o w e g o . Rzeczona o b i e k t y w i z a c j a ma charakter p o d w ó j n y : (1) w ł a s n e przekonania k u l t u r o w e w y r o s ł e w k o n t e k ś c i e p r a k t y k i s p o ł e c z n e j , w j a k i e j p a r t y c y p u j e badacz, uznaje się za o b i e k t y w n e i (2) p r z y j m u j ą c p k t . 1 pozbawia się k u l t u r ę b a d a n ą charakterystycznego dla niej w s p ó ł c z y n n i k a humanistycznego uznanego za „ f a ł s z y w y obraz" r z e c z y w i s t o ś c i , a w i ę c pozbawia się j ą c h a r a k t e r u podmiotowego, c z y l i — c h o ć m o ż e w s p o s ó b bardziej zawoalowany — niejako w t ó r n i e się j ą o b i e k t y w i z u j e . P o s t a w m y i n t e r e s u j ą c ą nas k w e s t i ę wprost: czy w k u l t u r z e magicz­ nej i s t n i a ł j ę z y k w sensie s t r u k t u r a l i s t y c z n e j ,,la langue"? Jak powszechnie wiadomo, u podstaw w s p ó ł c z e s n e g o j ę z y k o z n a w s t w a legło Saussureowskie r o z r ó ż n i e n i e c a ł o k s z t a ł t u zjawisk m o w y (langage) na p o n a d i n d y w i d u a l n y system j ę z y k o w y (la langue) oraz k a ż d o r a z o w e i i n d y w i d u a l n e realizacje w z o r ó w systemu j ę z y k o w e g o — c z y l i „ p a r o l e " . M o ż n a w i ę c p r z y j ą ć , iż aby m o ż l i w e b y ł o w ogóle m ó w i e n i e , n i e z b ę d n i e i s t n i e ć m u s i p o p r z e d z a j ą c y je s p o ł e c z n y k o n t e k s t systemu j ę z y k o w e g o — m ó w i e n i e jest „ c z e r p a n i e m " z jego r e g u ł , zawsze n i e d o s k o n a ł y m i z m i e n ­ n y m (oczywiście w ramach, na j a k i e sam system pozwala). W podobny s p o s ó b m o ż n a b y ł o b y z i n t e r p r e t o w a ć z a s a d n i c z ą i d e ę g e n e r a t y w i s t ó w spod z n a k u Chomsky'ego; i c h „ k o m p e t e n c j a " poprzedza i u m o ż l i w i a „ w y k o ­ nanie", to, co obserwujemy na „ p o w i e r z c h n i " w y p o w i e d z i , jest r e a l i z a c j ą g ł ę b s z y c h p o z i o m ó w j ę z y k a . Z a u w a ż y ć wypada, że s t r u k t u r a l i s t y c z n e teo­ rie l i n g w i s t y c z n e w y r a ź n i e p r e f e r u j ą analizy syntaktyczne (relacje s y n tagmatyczne i paradygmatyczne m i ę d z y j e d n o s t k a m i j ę z y k o w y m i ) , m n i e j u w a g i p o ś w i ę c a j ą c n i e z w y k l e i s t o t n e m u k o m p o n e n t o w i systemu j ę z y k o ­ wego — semantyce. M o ż n a w r ę c z p o w i e d z i e ć , że p r o b l e m a t y k a seman­ tyczna jest redukowana do s k ł a d n i o w e j w p e w i e n specyficzny s p o s ó b . O t ó ż wspomniane w y ż e j relacje paradygmatyczne (ekwiwalencji) i s y n tagmatyczne (przyległości) m a j ą w analogiczny s p o s ó b z a c h o d z i ć w sferze swoich o d n i e s i e ń p r z e d m i o t o w y c h . W ramach swej o g ó l n e j s e m a n t y k i A . J. Greimas s t a r a ł się o d k r y ć e l e m e n t a r n ą j e d n o s t k ę z n a c z e n i o w ą , k t ó ­ ra b y ł a b y analogiczna do j e d n o s t k i elementarnej „ p l a n u w y r a ż a n i a " (fory ) j ę z y k ó w n a t u r a l n y c h , t z n . do opozycji fonologicznej. C a ł y w i ę c w y ­ siłek sprowadza się do p r z e k o d o w y w a n i a s t r u k t u r y jednostek j ę z y k o ­ w y c h na s t r u k t u r ę i c h o d n i e s i e ń p r z e d m i o t o w y c h . „ O d n o s z e n i e z n a k ó w do rzeczy nie wnosi w i ę c e j do p r ó b y i c h w y j a ś n i e n i a n i ż p r ó b a prze­ k ł a d u — s k ą d i n ą d n i e w y k o n a l n a — znaczenia j ę z y k o w e g o na n i e j ę z y k o w e " — powiada Greimas . W a r t o z a u w a ż y ć , że u samego Chomsky'ego k o m p o n e n t semantyczny jest n a j s ł a b i e j r o z w i n i ę t ą s t r o n ą g r a m a t y k transformacyjno-generatywnych. m 9 Mówiliśmy 9 cyt. A. J . za: K . k ó w 1981, s. poprzednio Greimas, Rosner, 152. o synkretycznym typie świadomości Sémantique Semiotyka structurale, strukturalna Paris w społe- 1966, cz. I I I , r. I , pkt. I V , badaniach nad literaturą, Kra­ �36 MICHAŁ BUCHOWSKI, WOJCIECH BURSZTA l e c z e ń s t w t y p u magicznego. W y d a j e się, że ó w s y n k r e t y z m m o ż n a obser­ w o w a ć przede w s z y s t k i m w sferze j ę z y k a ( m o ż e t r a f n i e j b y ł o b y m ó w i ć w t y m k o n t e k ś c i e nie t y l e o „ j ę z y k u " , ile raczej „ m o w i e " ) . M o w a m a ­ giczna z a r ó w n o symbolizuje to, do czego się semantycznie odnosi, j a k j e d n o c z e ś n i e pozostaje do symbolizowanego stanu rzeczy w stosunku p r z e d m i o t o w o - m e t o n i m i c z n y m — w p ł y w a n a ń p r z y c z y n o w o l u b jest jego częścią (w sensie fizycznym). T a k w i ę c p o d m i o t w y p o w i a d a j ą c o k r e ś l o n e s ł o w o nie t y l k o u ś w i a d a m i a sobie dany obiekt l u b zjawisko ( „ u o b e c n i a " je niejako), ale r ó w n o c z e ś n i e i dodatkowo stara się n a ń o d d z i a ł y ­ w a ć . C z ę s t o p r z y j m u j e to f o r m ę b e z p o ś r e d n i e g o p r z y w o ł y w a n i a dane­ go o b i e k t u l u b zjawiska albo o d w r o t n i e — zabezpieczania się przed „ o b e c n o ś c i ą " czegoś n i e p o ż ą d a n e g o . Etnologia z a n o t o w a ł a t y s i ą c e p r z y ­ k ł a d ó w tego t y p u , k t ó r e u d o w a d n i a j ą , że u podstaw m a g i i j ę z y k o w e j l e ż y i d e n t y f i k a c j a w y r a z u z n a z y w a n ą p r z e z e ń r z e c z ą , z czego w y p ł y w a przekonanie o realnej sile sprawczej s ł o w a . Z j a w i s k a takie w y s t ę p u j ą t y m częściej, i m bardziej s p o ł e c z e ń s t w o jest przesycone m y ś l e n i e m m a ­ gicznym . M a j ą c na w z g l ę d z i e p o w y ż s z e dane z a u w a ż m y teraz, że w k o n t e k ś c i e m o w y magicznej semantyka j ę z y k o z n a w s t w a w s p ó ł c z e s n e g o nie bardzo daje się z a s t o s o w a ć . Semantyka ta — generalnie — zajmuje się b o w i e m t y l k o z w i ą z k a m i symbolizowania p o m i ę d z y s y m b o l e m j ę z y k o w y m a jego semantycznym odniesieniem p r z e d m i o t o w y m . M y ś l o w e r e g u ł y s y m b o l i ­ zowania w s p ó ł t w o r z ą w i ę c s e m a n t y k ę k a ż d e g o j ę z y k a n o w o ż y t n e g o . Z z u ­ p e ł n i e o d m i e n n ą s y t u a c j ą m a m y do czynienia w p r z y p a d k u m o w y m a ­ gicznej. Z w i ą z k i odniesieniowe takiej m o w y s k ł a d a j ą się z jednoczesnych k o m p o n e n t ó w symboliczno-semantycznych i p r z e d m i o t o w o - m e t o n i m i c z n y c h . Tak rzecz ma się z analitycznego p u n k t u widzenia, n i e m o ż l i w e jednak wydaje się o k r e ś l e n i e i s t o t y operacji, k t ó r a „ s k ł a d a " te d w a k o m p o n e n t y w j e d n ą synkretyczna całość. N i e m o ż l i w e w i ę c jest — w k o n s e k w e n c j i — opisanie magicznego sposobu porozumiewania się ( k t ó r e b y ł o r ó w n o c z e s n y m d z i a ł a n i e m ) . M o ż n a jedynie p r z y j ą ć , że m ó ­ wienie magiczne nie p o s i a d a ł o o k r e ś l o n e j s e m a n t y k i , b y ł o m ó w i e n i e m poza k o n t e k s t e m „ l a n g u e " — nie b y ł o w i ę c jeszcze j ę z y k i e m we w ł a ś c i ­ w y m ( n o w o ż y t n o - e u r o p e j s k i m ) tego s ł o w a znaczeniu. 1 0 III. PROBLEM KOMUNIKOWANIA W KULTURZE MAGICZNEJ U w a g i poczynione w część I I m o g ł y — j a k s ą d z i m y — d o p r o w a d z i ć do p e w n y c h n i e p o r o z u m i e ń . Hipoteza, że w s p o ł e c z n o ś c i a c h magicznych nie i s t n i a ł a „la langue" m o ż e s u g e r o w a ć n i e m o ż n o ś ć efektywnego k o m u 10 P r z y k ł a d y kowa, zykowe znajdują się choćby „ N u r t " , n r 12: 1983; M . dawniej i dziś, „Poradnik p r a c y etnologicznej s p o t y k a m y w artykułach: B. Walczak, S z e w c o w - S z e w c z y k , Językowy", się z wieloma Tabu Magia i eufemizmy 1974. W k a ż d e j w ł a ś c i w i e dowodami na p o w y ż s z e języ­ ję­ klasycznej stwierdzenia. �STATUS JĘZYKA W ŚWIADOMOŚCI MAGICZNEJ 37 n i k o w a n i a się w t y c h k u l t u r a c h . B y ł a b y to, rzecz jasna, teza absurdalna. Oczywiste, że c z ł o n k o w i e hipotetycznie rekonstruowanej k u l t u r y magicz­ nej p o s ł u g i w a l i się m o w ą u m o ż l i w i a j ą c ą i m porozumienie, k o n t a k t i k o ­ m u n i k o w a n i e . Proces symbolizacji, k t ó r e g o j ę z y k jest n a j d o b i t n i e j s z y m p r z y k ł a d e m , b y ł z p e w n o ś c i ą n i e o d z o w n y m w a r u n k i e m narodzin l u d z ­ kiej k u l t u r y , nie znaleziono t e ż j a k i e j k o l w i e k g r u p y l u d z k i e j , k t ó r a nie p o s ł u g i w a ł a b y s i ę j ę z y k i e m j a k o ś r o d k i e m porozumiewania się. Chodzi jednak o to, że dopiero od pewnego m o m e n t u r o z w o j u historycznego m o ż e m y m ó w i ć o usamodzielnieniu się symboliczno-semantycznej f u n k c j i języka, tzn. o możliwości myślowego „ p r z y w o ł y w a n i a " symbolizowanych semantycznie s t a n ó w rzeczy. I n n y m i s ł o w y z a p y t a ć m o ż n a , k i e d y j ę z y k - m y ś l e n i e z a u t o n o m i z o w a ł s i ę i oddzielił od j ę z y k a - d z i a ł a n i a (od k o m p o ­ n e n t u przedmiotowo-metonimicznego). Wydaje s i ę , że i n s t r u k t y w n e b ę ­ dzie w t y m momencie o d w o ł a n i e się do p e w n y c h konstatacji B . M a l i ­ nowskiego, k t ó r y u s i ł o w a ł ze swej p e r s p e k t y w y u s t o s u n k o w a ć s i ę do podobnych k w e s t i i . A u t o r Coral Gardens p r z y j ą ł , iż w n a j w c z e ś n i e j s z y c h etapach r o z w o j u ludzkości każde wyrażenie językowe było zwykłą reakcją dźwiękową ściśle s k o r e l o w a n ą z s y t u a c j ą , k t ó r a nie w y m a g a ł a ż a d n e g o a k t u m y ś l o ­ wego. Nie ma w ó w c z a s jeszcze m o w y a r t y k u ł o w a n e j (reakcja d ź w i ę k o w a nie jest jeszcze symbolem, a sytuacja jego odniesieniem p r z e d m i o t o w y m ) , nie ma z a c z ą t k ó w s e m a n t y k i . Stopniowe oddzielanie s i ę odpowiednika p o z a j ę z y k o w e g o od s y t u a c j i stanowi z a c z ą t e k m o w y a r t y k u ł o w a n e j , ale ciągle jeszcze m a m y do czynienia z r z e c z y w i s t ą k o r e l a c j ą m i ę d z y d ź w i ę ­ k i e m a jego odniesieniem p r z e d m i o t o w y m , g d y ż d ź w i ę k nie jest jeszcze r z e c z y w i s t y m s y m b o l e m i nie m o ż e b y ć u ż y w a n y w o d e r w a n i u od tego, co oznacza. To s t a d i u m przechodzi w kolejne, w k t ó r y m jednorodne p i e r w o t n i e zastosowanie j ę z y k a rozdziela się na t r z y : czynne, n a r r a c y j n e i r y t u a l n e . M o w a czynna p r z y p o m i n a najbardziej poprzedni etap, g d y ż jednostka p o s ł u g u j ą c s i ę r z e c z y w i s t y m s y m b o l e m , aby o d n i e ś ć go bez­ p o ś r e d n i o do odpowiednika p o z a j ę z y k o w e g o , w y w o ł u j e w t e n s p o s ó b p o ­ ż ą d a n ą przez siebie r e a k c j ę . Inaczej ma s i ę rzecz w p r z y p a d k u j ę z y k a m a g i i r y t u a l n e j ; t u w m i ­ stycznie z a k ł a d a n ą r e l a c j ę p o m i ę d z y s y m b o l e m a jego odniesieniem p r z e d m i o t o w y m wkracza zespół d z i a ł a ń r y t u a l n y c h , „ w i ą ż ą c y c h " m y ś l o ­ w o i p o ś r e d n i c z ą c y c h m i ę d z y j ę z y k i e m a oznaczanymi p r z e z e ń stanami rzeczy — „ s ł o w o działa na rzecz i rzecz w y z w a l a s ł o w o w l u d z k i m u m y ­ ś l e " . B y ł b y to w i ę c — w naszej t e r m i n o l o g i i — ó w p r z e d m i o t o w o - m e t o n i m i c z n y komponent j ę z y k a . n 1 2 M o w a narracyjna znamionuje j u ż ostatni etap k o n s t y t u o w a n i a s i ę s e m a n t y k i j ę z y k a — u n i e z a l e ż n i a n i e s i ę k o m p o n e n t u symboliczno-seman" M a l i n o w s k i , 1 1 Ibidem, s. 259. op. cit., s. 261. �38 MICHAŁ BUCHOWSKI, WOJCIECH BURSZTA tycznego m o w y l u d z k i e j . P o d m i o t jest w stanie z d a ć sobie s p r a w ę z k o n ­ wencjonalnego c h a r a k t e r u j ę z y k a , intencjonalnie m ó w i ć o obiektach i zjawiskach. Rozumienie znaczenia nie p o w s t a ł o jednak w ś r ó d l u d ó w p i e r w o t n y c h na drodze k o n t e m p l a c j i rzeczy l u b analizy zjawisk, ale po­ przez p r a k t y c z n ą i c z y n n ą z n a j o m o ś ć i s t o t n y c h s y t u a c j i , w p r a k t y c e u ż y ­ wania w y r a z ó w w o k r e ś l o n y c h sytuacjach. Z przytoczonych powyżej uwag t w ó r c y funkcjonalizmu wynikałoby, że d o p u s z c z a ł on j u ż w k u l t u r a c h przesyconych m y ś l e n i e m m a g i c z n y m t r z y r ó ż n e funkcje j ę z y k a : jako sposobu d z i a ł a n i a , r y t u a l n ą (co kores­ ponduje z m o w ą m a g i c z n ą ) oraz n a r r a c y j n ą . Badania na wyspach T r i o brianda, gdzie przekonania t y p u magicznego b y ł y w y r a ź n e , d o s t a r c z y ł y M a l i n o w s k i e m u m a t e r i a ł u do twierdzenia, iż b ł ę d n e jest t r a k t o w a n i e j ę ­ z y k ó w p r y m i t y w n y c h jako „ e k w i w a l e n t ó w m y ś l i " — są one sposobami praktycznego d z i a ł a n i a s k o r e l o w a n y m i z sytuacjami. T w i e r d z i ł , że badadanie k a ż d e j f o r m y m o w y z n a j d u j ą c e j zastosowanie w p o w i ą z a n i u z r ó ż ­ n y m i d z i a ł a n i a m i k u l t u r o w y m i u j a w n i a takie same jej w ł a ś c i w o ś c i l e k s y ­ kalne i gramatyczne oraz z a l e ż n o ś ć s t r u k t u r y k a ż d e g o w y r a ż e n i a od sy­ t u a c j i w t y m momencie, gdy w y r a ż e n i e jest w y p o w i a d a n e . W ś r ó d l u d ó w p r y m i t y w n y c h n i g d y nie u ż y w a się m o w y j a k o odzwierciedlenia m y ś l i , zawsze jest ona o g n i w e m ł ą c z ą c y m z g o d n ą l u d z k ą d z i a ł a l n o ś ć . M o w a jest „ s p o s o b e m d z i a ł a n i a , a nie i n s t r u m e n t e m r e f l e k s j i " . Stwierdzenia Malinowskiego są z w i e l u w z g l ę d ó w bardzo i n t e r e s u j ą c e . Sugeruje on przede w s z y s t k i m coś w rodzaju ograniczonej s e m a n t y k i j ę z y k a p r y m i t y w n e g o , fakt, iż jest on z r o z u m i a ł y j e d y n i e p r z y j e d n o ­ czesnym u w z g l ę d n i e n i u „ k o n t e k s t u s y t u a c j i " . Jednostki p o d z i e l a j ą w s p ó l ­ ne z a ł o ż e n i a s e m a n t y k i ( w s p ó l n e s ą d y ) , m u s z ą je z r e s z t ą p o d z i e l a ć , b y m ó c e f e k t y w n i e d z i a ł a ć , ale t y c h z a ł o ż e ń nie da się w y a b s t r a h o w a ć , g d y ż „ f u n k c j o n u j ą " one t y l k o w p o w i ą z a n i u z z e w n ę t r z n y m i s y t u a c j a m i . Nie jest to w i ę c semantyka j ę z y k a , tak j a k chcieliby j ą w i d z i e ć szczególnie l i n g w i ś c i t y p u Hjelmsleva. W i z j a ś w i a t a , jego obraz z a k ł a d a n y przez t u ­ b y l c ó w , są czysto pragmatyczne, m ó w i e n i e jest r ó w n o c z e s n y m d z i a ł a ­ n i e m b ą d ź odnosi się do d z i a ł a n i a w s p o s ó b p o ś r e d n i (jak w p r z y p a d k u m o w y n a r r a c y j n e j ) . M ó w i e n i e - d z i a ł a n i e ma na celu k o m u n i k o w a ­ n i e o k r e ś l o n y c h s t a n ó w rzeczy. Czy j e d n a k aspekt k o m u n i k a c y j n y w y ­ czerpuje zastosowanie j ę z y k a ? Jak ma się rzecz p r z y r y t u a l n y m u ż y c i u j ę z y k a ? W r ó ć m y z n ó w do hipotetycznej k u l t u r y t y p u magicznego. P r z y j ę l i ś m y , że w m a g i c z n y m t y p i e k u l t u r y c z y n n o ś c i i w y t w o r y k u l t u r o w e b y ł y wielofunkcyjne — p e ł n i ł y f u n k c j ę t e c h n i c z n o - u ż y t k o w ą , k o m u n i k a c y j n ą i ś w i a t o p o g l ą d o w ą (waloryzacji ś w i a t o p o g l ą d o w e j ) . Po­ dobnie n i e j e d n o r o d n y charakter p o s i a d a ł a mowa. K o m p o n e n t y s y m b o liczno-semantyczne i p r z e d m i o t o w o - m e t o n i m i c z n e p r z e p l a t a ł y się c i ą g l e : w p r a k t y c e p r o d u k c y j n e j m u s i a ł d o m i n o w a ć aspekt symboliczny, p r z y ł 3 1 8 W. Ibidem, Burszta, s. 246. Język Bliżej na a kultura temat oryginalnej w myśli etnologicznej koncepcji (w Malinowskiego druku). zob.: �STATUS JĘZYKA W ŚWIADOMOŚCI MAGICZNEJ 39 c z y m k a ż d a zrealizowana c z y n n o ś ć j ę z y k o w a ( o k r e ś l o n y k o m u n i k a t ) t r a k ­ towana b y ł a j e d n o c z e ś n i e j a k o c z y n n o ś ć t e c h n i c z n o - u ż y t k o w a . T y m sa­ m y m t r u d n o jeszcze m ó w i ć o o d r ę b n y c h , j ę z y k o w y c h sensach k o m u n i k a ­ c y j n y c h . M o w a w s p o ł e c z n o ś c i a c h magicznych m u s i a ł a j e d n a k ż e posia­ dać taką charakterystykę fonetyczno-gramatyczną, która umożliwiała j e d n o s t k o m o d r ó ż n i a ć i r o z p o z n a w a ć , czy w d a n y m p r z y p a d k u chodzi 0 j a k i ś stan rzeczy, obiekt (lub jego cechę), d z i a ł a n i e , czy t e ż relacje ł ą c z ą c e stan rzeczy, o b i e k t y i t d . T a k w i ę c p e w i e n korpus z w i ą z k ó w o d ­ niesienia jest n i e z b ę d n y dla p r a w i d ł o w e g o p a r t y c y p o w a n i a w k u l t u r z e ; w k o n t e k ś c i e k u l t u r y magicznej n a l e ż a ł o b y p o w i e d z i e ć — do p r z e ż y c i a . R y t u a l n e zastosowanie m o w y — t a k ż e w u j ę c i u M a l i n o w s k i e g o — stano­ w i z k o l e i klasyczny p r z y k ł a d koegzystencji z w i ą z k ó w odniesieniowych z o d p o w i e d n i m i o b i e k t a m i czy z j a w i s k a m i . Wszystkie poczynione d o t ą d u w a g i p r o w a d z ą do k o n k l u z j i , iż m o w a w s y n k r e t y c z n y c h s p o ł e c z n o ś c i a c h magicznych m o ż l i w a jest do w y a b ­ strahowania jako oddzielna, autonomiczna dziedzina k u l t u r y t y l k o w per­ s p e k t y w i e teoretycznej, natomiast w s w y m o r y g i n a l n y m k o n t e k ś c i e „ s p o ­ j o n a " jest ona z i n n y m i dziedzinami k u l t u r y , i to w s p o s ó b n i e p o r ó w n y ­ w a l n y ze z w i ą z k a m i j ę z y k a z i n n y m i sferami w k u l t u r z e w s p ó ł c z e s n e j . W k o n s e k w e n c j i m o ż n a rzec, że t r u d n o jest w ó w c z a s m ó w i ć o j ę z y k u j a k o o d r ę b n e j sferze ś w i a d o m o ś c i j ę z y k o w e j i o d r ę b n e j p r a k t y c e j ę z y k o ­ w e j , k t ó r e j celem n a d r z ę d n y m b y ł o b y k o m u n i k o w a n i e symboliczne. Jest to f a k t dość t r u d n y sobie do w y o b r a ż e n i a , s z c z e g ó l n i e z naszej, n o w o ż y t no-analitycznej p e r s p e k t y w y , w ramach k t ó r e j bez t r u d u rozpoznajemy z e s p ó ł zjawisk bez wahania o k r e ś l a n y c h jako j ę z y k o w e . P r z y j ę ł o się za­ liczać j ę z y k do k o m u n i k a c y j n o - s y m b o l i c z n e j sfery k u l t u r y , obok s z t u k i 1 obyczaju. W ramach k u l t u r y magicznej, gdzie „ w s z y s t k o b y ł o wszyst­ k i m " , tego t y p u p o d z i a ł i w y o d r ę b n i a n i e dziedzin k u l t u r y jest c a ł k o w i ­ cie m y l ą c e . M o ż n a j e d n a k ż e p r z y j ą ć , iż j u ż w ó w c z a s m o w a s p e ł n i a ł a — zawsze charakteryzującą język — funkcję integrująco-różnicującą społecznie. K o m u n i k o w a n i e za p o m o c ą m o w y — j a k k o l w i e k b y ono nie w y g l ą d a ­ ło —• m i a ł o t a k i efekt, że b y ł o z n a k i e m p r z y n a l e ż n o ś c i do danej g r u p y . Przekazy f u n k c j o n o w a ł y o b i e k t y w n i e w ten s p o s ó b , że i n t e g r o w a ł y s u ­ b i e k t y w n i e c z ł o n k ó w danych g r u p s p o ł e c z n y c h ( w z m a c n i a j ą c poczucie przynależności grupowej), przeciwstawiając ich członkom grup o od­ miennej „ m o w i e " . Owe o d m i e n n o ś c i j ę z y k o w o - k o m u n i k a c y j n e b y ł y j e d ­ n a k ż e zawsze stopione z o d m i e n n o ś c i ą w a r t o ś c i o b o w i ą z u j ą c y c h w danej g r u p i e i trzeba je r ó w n i e ż r o z p a t r y w a ć w r a m a c h tej całości. IV. 1 MAGIA A JĘZYK W tej części c h c i e l i b y ś m y p o c z y n i ć nieco u w a g na temat p o w i ą z a ń p o ­ m i ę d z y j ę z y k i e m ( m o w ą ) m a g i c z n y m a m a g i c z n y m sposobem p e r c y p o w a n i a r z e c z y w i s t o ś c i . E ę d z i e to j e d n o c z e ś n i e swego rodzaju podsumo- �40 MICHAŁ BUCHOWSKI, WOJCIECH BURSZTA wanie dotychczasowych r o z w a ż a ń . Rzecz jasna, że n i e m o ż l i w e jest w t y m miejscu o d w o ł a n i e się do j a k i c h k o l w i e k m a t e r i a ł ó w , k t ó r e d o t y c z y ł y b y k u l t u r y magicznej charakteryzowanej w s p o s ó b prezentowany w n i n i e j ­ szym szkicu, pozostaje w i ę c ewidencja etnologiczna. „ Z a ś w i a d c z a " ona i p r z y b l i ż a te p r o b l e m y w s p o s ó b jedynie p o ś r e d n i . P r z y j r z y j m y się wobec tego istocie f o r m y i znaczeniu magicznych a k t ó w r y t u a l n y c h . Okazuje się, iż t a k i akt s k ł a d a się ze w s p ó ł w y s t ę p u j ą c y c h i d z i a ł a j ą c y c h na siebie wzajemnie a k t ó w m o w y (w f o r m i e w y p o w i e d z i i zaklęć) oraz d z i a ł a ń (manipulowanie p r z e d m i o t a m i ) . Ta całość s k ł a d a się na specyficzny a k t p e r f o r m a t y w n y (w sensie, w j a ­ k i m u ż y w a ł tego pojęcia J. A u s t i n ) , d z i ę k i k t ó r e m u dochodzi do przeno­ szenia o k r e ś l o n y c h w ł a ś c i w o ś c i na p r z e d m i o t y l u b osoby, na k t ó r e chce się o d d z i a ł y w a ć . Jak z a u w a ż a S. J. T a m b i a h — logika k o n s t r u k c j i ta­ kiego „ p r z e n o s z e n i a " opiera się na: (1) metaforyczno-analogicznym prze­ niesieniu przez w y r a ż e n i e p o ś r e d n i c z ą c e l u b na r z e c z y w i s t y m kontakcie z p r z e d m i o t e m u ż y w a n y m jako „ p r z e n o ś n i k " oraz (2) s ł o w n y m przeno­ szeniu energii z „ c z ę ś c i " na „ c a ł o ś ć " ( m e t o n i m i a ) . M a m y t u w i ę c k l a ­ s y c z n ą k o e g z y s t e n c j ę k o m p o n e n t ó w symboliczno-semantycznych (oczy­ w i ś c i e nie w f o r m i e s e m a n t y k i sensu stricto) i przedmiotowo-metonim i c z n y c h ( k t ó r e m a j ą znaczenie d e c y d u j ą c e ) . C h o c i a ż m o ż n a z n a l e ź ć w y ­ j ą t k o w e p r z y k ł a d y a k t ó w r y t u a l n y c h i magicznych o b y w a j ą c y c h się bez u d z i a ł u werbalnego, j e d n a k zdecydowana i c h w i ę k s z o ś ć jest k o n g l o m e ­ r a t e m d z i a ł a ń fizycznych i a k t ó w m o w y . Z a u w a ż m y p r z y t y m , że sama m o w a magiczna jest j u ż — zgodnie z n a s z y m i w c z e ś n i e j s z y m i ustale­ n i a m i — r ó w n o c z e s n y m d z i a ł a n i e m (komponent m e t o n i m i c z n o - p r z e d m i o t o w y ) , co dodatkowo wzmacnia t e z ę o p e r f o r m a t y w n y m charakterze aktów rytualnych. Jakie relacje wzajemne m o ż n a w y z n a c z y ć p o m i ę d z y w y p o w i e d z i ą ( m o w ą ) m a g i c z n ą a d z i a ł a n i e m magicznym? Przede w s z y s t k i m o p i e r a j ą się one na t o ż s a m e j zasadzie m y ś l e n i a — na m y ś l e n i u analogicznym; poza t y m z a r ó w n o w y p o w i e d z i s ł o w n e , j a k i d z i a ł a n i a m a j ą c h a r a k t e r r y t u a l n y , a a k t y r y t u a l n e z k o l e i są a k t a m i p e r f o r m a t y w n y m i . Każda w y p o w i e d ź jest j e d n o c z e s n ą p r ó b ą w p ł y w a n i a przyczynowego, k a ż d e d z i a ł a n i e fizyczne z k o l e i zawsze jest o k r e ś l o n y m k o m u n i k a t e m ( k o m u n i ­ kuje, że oto w ł a ś n i e d o k o n u j ę t a k i c h to a t a k i c h z a b i e g ó w fizycznych, b y o s i ą g n ą ć o k r e ś l o n y stan rzeczy l u b b y u n i k n ą ć stanu rzeczy niepo­ ż ą d a n e g o i niebezpiecznego). Całość a k t u r y t u a l n e g o jest k o m p l e k s e m c z y n n o ś c i n a s t a w i o n y c h na i n t e r p r e t a c j ę , a i c h sens realizuje się t y l k o 14 1 4 of Por. View, 1979, S. J . [w:] Tambiah, Reader in The Comparative Form and Religion, Meaning A Point L . Vogt, E . V o g t (eds), N e w of Magical Acts: York s. 354. N i e c o i n n e a s p e k t y tego p r o b l e m u poruszone s ą w a r t y k u l e tego a u t o ­ r a : The Magical Power of Words, „ M a n " , vol. 3: 1968, n r 2, s. 175-208. O b a k u ł y n a w i ą z u j ą do d o r o b k u B . M a l i n o w s k i e g o w dziedzinie b a d a ń j ę z y k a go i o g ó l n e j teorii m a g i i . arty­ magiczne­ �STATUS JĘZYKA W ŚWIADOMOŚCI 41 MAGICZNEJ w t e d y , gdy p r a w i d ł o w o zostanie odczytany kontekst m y ś l o w o - d z i a ł a niowy. Niech nie m y l i nas jednak s z c z e g ó l n e p o d k r e ś l a n i e k o m u n i k a c y j n e j sfery j ę z y k a i d z i a ł a ń magicznych. Sprowadzenie i c h l i t y l k o do k o ­ m u n i k a c j i jest z w i e l u w z g l ę d ó w f a ł s z y w e . Jak j u ż wykazano gdzie i n d z i e j , redukcja magii (a r ó w n i e ż j ę z y k a ) do tej sfery jest niedo­ puszczalna. O p o w i e ś ć m i t y c z n a np. jest j e d n y m t y l k o , j ę z y k o w y m a k u ­ rat, p r z e j a w e m m y ś l e n i a magicznego, w ogromnej dziedzinie i n n y c h jego p r z e j a w ó w . Z kolei k a ż d y j ę z y k o p r ó c z r e g u ł ściśle systemowych za­ k ł a d a zawsze j a k i ś p o g l ą d na ś w i a t ( w p r z y p a d k u m o w y magicznej jest to owa kontaminacja k o m p o n e n t ó w s y m b o l i c z n y c h i m e t o n i m i c z n y c h ) i badanie go pod t y m k ą t e m w p r o w a d z a j u ż nas w ś w i a t o p o g l ą d o w ą s f e r ę k u l t u r y symbolicznej. Na niewiele z d a j ą się w i ę c p r ó b y t r a k t o w a n i a m a g i i jako analogicznej do j ę z y k a ( w sensie f u n d a m e n t a l n y c h p r a w i „strukturalnej budowy"). 1 S W r a c a j ą c do a k t ó w magicznych: obok swej f u n k c j i p e r f o r m a t y w n e j dostarcza on (podobnie j a k w y p o w i e d ź werbalna) i n f o r m a c j i (aspekt l o k u c y j n y w t e r m i n o l o g i i A u s t i n a ) oraz posiada charakter p e r l o k u c y j n y Cintencjonalne i nieintencjonalne konsekwencje a k t u magiczego). T a k i e rozdzielenie jest j u ż jednak zabiegiem czysto a n a l i t y c z n y m , g d y ż dla pod­ m i o t ó w ś w i a d o m o ś c i magicznej stanowi n i e p o d z i e l n ą całość. I uwaga ostatnia. Z a r ó w n o m y ś l e n i e t y p u magicznego, j a k i m o w a magiczna p o d z i e l a j ą j e d n ą g e n e r a l n ą c e c h ę (nie w c h o d z i m y t u w ogóle w p r o b l e m y z w i ą z k ó w j ę z y k a z m y ś l e n i e m i wzajemnej d e t e r m i n a c j i p o m i ę d z y n i m i ) : nie p o s i a d a j ą one c h a r a k t e r u myślowo-refleksyjnego, ale raczej u o b e c n i a j ą zjawiska i są j e d n o c z e s n ą w n i c h p a r t y c y p a c j ą . W a r t o ś c i realizowane w ramach m o w y i d z i a ł a n i a magicznego n a l e ż ą przede w s z y s t k i m do p o r z ą d k u metonimiczno-przedmiotowego i — j a k o takie — p o d d a j ą się l u d z k i e m u o d d z i a ł y w a n i u . Michał Buchowski, Wojciech Burszta THE STATUS OF T H E L A N G U A G E IN MAGICAL W A Y OF THINKING S u m m a r y T h e s u b j e c t of the paper a r e the m u t u a l connections of magical syncretic 1 8 type a n d the attitudes. The Np. B u c h o w s k i , runkowania znakowy kultury, a magia (w magical speech syncretism of op. cit.; W. used the by thought Burszta, b e t w e e n the w o r l d outlook societies has Z problemów „ L u d " , t. 67: 1983; M . B u c h o w s k i , druku). its sharing this evidence in językowego Komunikacyjny kind of magical uwa­ system �42 MICHAŁ BUCHOWSKI, WOJCIECH BUHSZTA speech (in the sense of de S a u s s u r e ' s "parole") — the m i n g l i n g of the v a l u e s of p r a c t i c a l , c o m m u n i c a t i o n a l a n d w o r l d outlook c h a r a c t e r finds its r e f l e c t i o n i n the speech. I t m a k e s a coegsistence of s y m b o l i c - s e m a n t i c a n d objective-metonimic c o m p o n e n t s . I n this sense the language of that time w a s not the c l a s s i c a l "la l a n ­ gue'' n e i t h e r h a d its s e m a n t i c s i n the m o d e r n E u r o p e a n sense. T h e a n a l y s i s p e r f o r m e d i n this p a p e r s h o w s close analogies b e t w e e n magic a n d m a g i c a l s p e e c h r e v e a l i n g e s p e c i a l l y i n r i t u a l m a g i c a l acts of p e r f o r m a t i v e character. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8c1f7c27833cd3da39f8497219b469ed.pdf 647f488555d4668b0b8543f92be05a8c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1242 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1146 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1, s.5-10 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L S K A I N S T Y T U T A K A D E M I A H I S T O R I I K U L T U R Y ETNOGRAFIA NAUK M A T E R I A L N E J POLSKA XXX Zeszyt 1 WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW • GDANSK • ŁÓDŹ ZAKŁAD NARODOWY IMIENIA OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII NAUK 1986 �REDAKTOR: SEKRETARZ WITOLD REDAKCJI: IWONA DYNOWSKI KABZIÑSKA-STAWARZ CZŁONKOWIE R A D Y REDAKCYJNEJ: JOZEF BURSZTA, M A R I A B I E R N A C K A (PRZEWÓD NICZĄCA), M A R I A FRANKOWSKA, JADWIGA KLIMASZEWSKA, A N N A KUTRZEBA-POJ NAROWA, W A N D A PAPROCKA, ZOFIA SZYFELBEJN-SOKOLEWICZOWA A d r e s R e d a k c j i : 00-140 W a r s z a w a , a l . Ś w i e r c z e w s k i e g o 105 Okładkę projektował Edward Redaktor Zyta Kwiecińska Redaktor techniczny Jacek © Copyright by Zakład Narodowy im. Ossolińskich Printed PL ISSN Kostka Sikorski — Wydawnictwo, W r o c l a w 1986 in P o l a n d 0071-1861 Z a k l a d N a r o d o w y i m . O s s o l i ń s k i c h — W y d a w n i c t w o . W r o c ł a w 1986 N a k l a d : 900 e g z . O b j ę t o ś ć : a r k . w y d . 23.70, a r k . d r u k . 18,25, a r k . A j - 24. P a p i e r d r u k . s a t . k l . I V , 70 g , 70 X 100. O d d a n o d o s k ł a ­ d a n i a 1985.09.26. P o d p i s a n o d o d r u k u 1986.02.07. D r u k ukończono w l u t y m 1986. W r o c ł a w s k a D r u k a r n i a N a u k o w a . Z a r a . 3420/85. R - 7 . C e n a z ł 300.— �SPIS T R E Ś C I ARTYKUŁY Zofia Sokole w icz — O pojęciu całości i systemu w etnologicznych ba­ daniach nad kulturą. Część I 11 Streszczenie w 28 Michał j . angielskim Buchowski, Wojciech Burszta — Status języka w świado­ m o ś c i magicznej Streszczenie w Witold 31 j . angielskim T r u s z k o w s k i — 41 Jak Bronisław Malinowski został ocalony dla nauki 43 Mirosława D r o z d - P i a s e c k a — Społeczne funkcje sztuki ludowej. Sztu­ k a l u d o w a w ocenie w s p ó ł c z e s n e j m ł o d z i e ż y w i e j s k i e j 51 Streszczenie w j . r o s y j s k i m 80 Jolanta K o w a l s k a czywistości w — Elementarne składniki symbolice r u c h u tanecznego. kulturowych koncepcji rze­ Część I: Kulturowe kwalifi­ kacje r u c h u a symbolika r u c h u tanecznego 83 Streszczenie w j . angielskim Lech Mróz skość, — Wyróżnianie inność, Streszczenie Jadwiga w 137 g r u p y w ł a s n e j przez C y g a n ó w w P o l s c e : swoj- obcość 139 j . angielskim K u c h a r s k a 162 — Kaszubi w Kanadzie. Mechanizmy identyfikacji etnicznej 163 Streszczenie w j . angielskim 178 Władysław XIX B a r a n o w s k i — Polskie zainteresowania ludami K o m i w X V I - wieku 181 Streszczenie w j . r o s y j s k i m Ljubinko R a d e n k o v i č — 200 Znaczenie pewnego lnie w folklorze n a r o d ó w s ł o w i a ń s k i c h tekstu o konopiach czy i bałkańskich 201 Streszczenie w j . r o s y j s k i m 211 Z ŻAŁOBNEJ Kazimiera Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a (1897-1984) KARTY — Maria Biernacka . . . . 213 M i e c z y s ł a w G ł a d y s z (1903-1984) — Z o f i a Szromba-Rysowa 220 L á s z l ó F o l d e s (1934-1980) 223 — Anna Kowalska-Lewicka �6 SPIS TREŚCI KRONIKA J u b i l e u s z 50-lecia p r a c y n a u k o w e j prof. d r . J ó z e f a G a j k a — Barbara Bazielich 227 K u l t u r a wsi Mazowsza i Podlasia w zbiorach Muzeum Rolnictwa im. K . K l u ­ ka w C i e c h a n o w c u — Teresa Wyjazd Romanowska do I n d i i s t u d e n t ó w e t n o g r a f i i Mróz, Magdalena 229 Uniwersytetu Warszawskiego — Lech Zlocka 237 F e s t i w a l C y g a ń s k i w C h a n d i g a r h ( I n d i a ) — Adam Bartosz 241 RECENZJE Estudios de C u l t u r a gaciones vol. Náhuatl. Históricas de Publicación la eventual del Instituto Universidad Nacional 16: 1983, ss. 389 — Ryszard Autónoma de Investi­ de México, Tomicki 243 A c t a U n i v e r s i t a t i s L o d z i e n s i s . F o l i a C a u c á s i c a , n r 1: 1983, ss. 141 —• Andrzej Woźniak 248 A . I . Robakidze, P u t i razvitija gruzinskoj sovetskoj Akademia Nauk etnografii (1922-1982 gg.), S S R , Institut Istorii Archeologii i Etnografii im. I . A. D ż a w a c h i s z w i l i , I z d a t i e l s t v o „ M e c n i e r e b a " , T b i l i s i 1983, ss. 158 — Andrzej Woźniak 249 P. W i e s s n e r , S t y l e a n d S o c i a l I n f o r m a t i o n i n K a l a h a r i S a n P r o j e c t i l e P o i n t s , , . A m e r i c a n A n t i q u i t y " , vol. 48, n r 2: 1983, ss. 252-276 — Wiktor Stoczkowski 251 Albert K . Bajburin, Žyliszcze v obriadach i predstavlenijach vostocznych s ł a v i a n , L e n i n g r a d 1983, ss. 188 — Gabriela I. Georgieva, Byłgarska 1983 — Krzysztof Rudolph Peters, narodna Augustynowicz mitołogija, wyd. 254 Nauka i Izkustvo, Sofia Wrocławski Islam and 259 Colonialism. T h e Doctrine of Jihad in Modern H i s t o r y , T h e H a g u e — P a r i s — N e w Y o r k 1979, M o u t o n P u b l i s h e r s — Leszek Dzięgiel 263 D. F . E i c k e l m a n , T h e Middle East. A n Anthropological Approach, Englewood C l i f f s , N e w Y o r k 1981 — L e s z e k Dzięgiel Franciszek Kotula, U źródeł, R z e s z ó w 269 1983, K A W •— Wojciech F r a n c i s z e k K o t u l a , U ź r ó d e ł , R z e s z ó w 1983, K A W — Urszula Aleksander Błachowski, Nie tylko chlebem W a r s z a w a 1983, L S W , ss. 170 — Hanna Anna . 279 Raszkiewicz . 280 twórców Olsztyn 1982, O l s z t y n i e , ss. Ośrodek 152 — Justyna Badań ludowych, Reszke 283 Szyfer, S p o ł e c z n o ś ć i k u l t u r a m a ł e g o miasta. Studium n a Rynu, w ... P o r t r e t y Pieniążek Naukowych im. W. przykładzie Kętrzyńskiego Jasionowska 286 M a r g u e r i t e R e u t , L e soie e n A f g h a n i s t a n . L ' é l e v a g e d u v e r a soie é n A f g h a ­ n i s t a n et l ' a r t i s a n a t de l a soie á H e r a t , W i e s b a d e n Irena 1983, ss. 167, r y e . — Tuman 288 H e l g ę Gerndt, K u l t u r ais Forschungsfeld. Uber v o l k s k ü n d l i s c h e s D e n k e n und A r b e i t e n , M i i n c h e n 1981, ss. 243, r y c . — Irena Turnau 289 V é t e m e n t et S o c i é t é s 1. A c t e s des J o u r n é e s de r e n c o n t r e des 2 et 3 m a r s 1979. Wyd. p r z e z M o n i q u e de F o n t a n e s et Y v e s D e l a p o r t e . L a b o r a t o i r e s d ' E t h n o - logie d u M u s e u m N a t i o n a l d'Histoire N a t u r e l l e . S o c i é t é s des a m i s d u M!usée Ludvik ryc. de l ' H o m m e , P a r i s 1981, ss. 370, r y c . — Irena Baran, — Jitka Irena Staňková, Lidové kroje Turnau Slovácka, Turnau Praha 290 1982, ss. 84, 291 i �СОДЕРЖАНИЕ СТАТЬИ З о ф и я С о к о л е в и ч — П о н я т и е ц е л о г о и с и с т е м ы в этнологических исследованиях, к а с а ю щ и х с я культуры. Ч а с т ь 1 11 Р е з ю м е н а английском языке 28 Михал Б у х о в с к и , Войцех Б у р ш т а — Статус языка в м а г и ч е с к о м с о з н а н и и . . . . Р е з ю м е н а а н г л и й с к о м языке В и т о л ь д Т р у ш к о в с к и — К а к б ы л спасен Бронислав М а л и н о в с к и Мирослава Д р о з д - П я с е ц к а 31 41 д л я науки . . . 43 — Общественные функции н а р о д н о г о искусства. Н а р о д ­ н о е искусство в глазах с о в р е м е н н о й сельской м о л о д е ж и 51 Р е з ю м е н а р у с с к о м языке 80 Иолянта К о в а л ь с к а — Составные э л е м е н т ы культурньк концепций действитель­ н о с т и в символике танцевальных движений. Часть I . Культурные квалификации движения и символика танцевального движения 83 Р е з ю м е н а а н г л и й с к о м языке Лех М р у з 137 — С а м о о п р е д е л е н и е с о б с т в е н н о й группы цыганами в П о л ь ш е : с в о е о б р а з и е , отличия, ч у ж д о с т ь 139 Р е з ю м е н а английском языке Ядвига К у х а р с к а 162 — К а ш у б ы в К а н а д е . М е х а н и з м этнического о т о ж д е с т в л е н и я . . 163 В л а д ы с л а в Б а р а н о в с к и — Заинтересованность поляков н а р о д а м и К о м и в X V I - X I X вв. 181 Р е з ю м е на английском языке 178 Р е з ю м е н а р у с с к о м языке 200 Л ь ю б и н к о Р а д е н к о в и ч —О значении известного текста о конопли л и б о льне в ф о л ь ­ клоре славянских и балканских н а р о д о в 201 Р е з ю м е на р у с с к о м языке 211 ТРАУРНЫЙ СПИСОК К а з и м е р а Завистович-Адамска (1897-1984) — Мария Бернацка Мечислав Г л а д ы ш (1903-1984) — Зофия Шромба-Рысова 213 220 Л я ш л о Ф о л ь д е ш (1934-1980) — Анна Ковальска-Левицка 223 ХРОНИКА Ю б и л е й 50-летия научной д е я т е л ь н о с т и п р о ф е с с о р а д - р а Ю з е ф а Гайка — Барбара Базелих Культура Мазовецких 227 и Подляских музея и м . К . Клюка в Цехановце деревень в с о б р а н и я х Сельскохозяйственного — Тереса Романовска 229 �8 SPIS T H E S C I П о е з д к а с т у д е н т о в этнографии Варшавского университета в И н д и ю — Лех Мруз, далена Злоцка Цыганский фестиваль в Х а н д и г а р ( И н д и я ) — Адам Маг­ 237 241 Бартош РЕЦЕНЗИИ E s t u d i o s de C u l t u r a N á h u a t l . P u b l i c a c i ó n e v e n t u a l del I n s t i t u t o de I n v e s t i g a ­ ciones H i s t ó r i c a s de l a U n i v e r s i d a d N a c i o n a l A u t ó n o m a de Mexico, Т. 16: 1983, cc. 389 — Рышард Томиики Acta Universitatis Lodziensis. Folia C a u c á s i c a , H . 1: 1983, cc. 141, Ł ó d ź Анджей Возняк А . И . Р о б а к и д з е , П у т и развития грузиньской советской этнографии (1922-1982 гг.), А к а д е м и я Наук С С Р , И н с т и т у т И с т о р и и А р х е о л о г и и и Этнографии им. И . А .Д ж а вахишвили, И з д . „ М э ц н э р и э б а " , Тбилиси 1983, сс. 158 — Анджей Возняк . . . P. Wiessner, Style and Social Information in K a l a h a r i San Projectile „ A m e r i c a n A n t i q u i t y " , T . 48, H . 2: 1983, cc. 253-276 — Виктор А л б е р т К. Байбурин, Жилище I. 243 — 248 249 Points, Сточковски 251 в о б р я д а х и представлениях восточных славян, и з д . „ Н а у к а " , Л е н и н г р а д 1983, се. 188 — Габрела Аугустынович G e o r g i e v a , B y ł g a r s k a n a r o d n a m i t o ł o g i j a , Sofia 1983, „ N a u k a 254 i Izkostvo", Кшшитоф Вроцлавеки R u d o l p h P e t e r s , I s l a m a n d C o l o n i a l i s m . T h e D o c t r i n e of J i h a d i n M o d e r n H i s t o r y , T h e H a g u e — P a r i s — N e w Y o r k 1979, M o u t o n P u b l i s h e r s — Лешек Дзенгел 259 263 D . F . Eickelman, The Middle East. A n Anthropological Approach, New Y o r k 1981, E n glewood Cliffs — Лешек Дзенгел Францишек К о т у л а , У истоков, Жешов 1983, К А В — Войцех Пеняжек Францишек К о т у л а , У истоков, Жешов 1983, К А В — Уршула Рашкетч А л е к с а н д р Блаховски, Н е только х л е б о м . . . П о р т р е т ы н а р о д н ы х с о з д а т е л е й , Варшава 269 279 280 1983, Л С В , сс. 170 - Ханна Решка А н н а Шыфер, О б щ е с т в е н н о с т ь и культура городка на п р и м е р е Рына, Олыптын 283 О Б Н и м . Войцеха Кентшыньскего —Юстына Яеионовска 286 M a r g u r e i t e R e u t , L e soie e n A f g h a n i s t a n . L ' é l e v a g e d u v e r á soie en n i s t a n et l ' a r t i s a n a t de l a soie á H e r a t , W i e s b a d e n 1983, cc. 167, Ирена Helgę ил. 90 — 288 Arbeiten, M ü n c h e n et Sociétés ais F o r s c h u n g s f e l d . 1981, cc. 243 — 1. A c t e s des Über volkskündliches Denken Ирена Journées du Muséum National d'Histoire de Jitka Staňková, Турнау Lidové des 2 et 3 mars (red.), L a b o r a t o i r e s d ' E t h n o - Naturelle. kroje 289 rencontre M u s e e de l ' H o m m e , P a r i s 1981, cc. 370, ил. -- Ирена Ludvik Baran, in. — Ирена und Турнау 1979. M o n i q u e de F o n t a n e s et Y v e s D e l a p o r t e logie Afgha­ Турнау Gerndt, Kultur Vétement 1982, Sociétés des amis du Турнау Slovácka, Praha 290 1982, cc. 84, 291 �CONTENTS ARTICLES Zofia Sokolewicz ethnological Summary Michał — O n the studies in of magical way Summary Witold in of the w h o l e a n d the system in I 11 English Buchowski, in concept culture. P a r t 28 Wojciech Burszta — T h e status of the language of t h i n k i n g 31 English 41 T r u s z k o w s k i — H o w has B r o n i s ł a w M a l i n o w s k i been s a v e d for science Mirosława 43 D r o z d - P i a s e c k a — T h e social functions of folk a r t . F o l k art i n the opinions of p e a s a n t y o u t h n o w a d a y s Summary Jolanta К ow al sк а r e a l i t y i n the 80 — The basic symbolism of cations of the m o v e m e n t Summary Lech Mróz 51 in Russian in elements dance of movement. the cultural Part concepts I. Cultural of qualifi­ a n d the s y m b o l i s m of dance m o v e m e n t s . . English — How 83 137 do the Polish Gypsies distinguish their own group? I d e n t i t y , distinctness, strangeness 139 Summary 162 Jadwiga in English K u c h a r s k a — The Kashubs in Canada. The mechanism of ethnic identification 163 Summary 178 Władysław in English B a r a n o w s k i K o m i in X V I - X I X Summary Ljubinko in the — the ethnic group 181 in Russian R a d e n k o v i č 200 — Slavic and Balkan Summary The Polish concern with centuriesO n the meaning of a text on hem or flax folklore 201 in Russian 211 OBITUARIES Kazimiera Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a (1897-1984) M i e c z y s ł a w G ł a d y s z (1903-1984) — Zofia — Maria Biernacka . . . . Szromba-Rysowa 213 220 L a s z l o F o l d e s z (1934-1980) — A n n a Kowalska-Lewicka 223 CHRONICLE 50 y e a r s of the scientific a c t i v i t y of prof, dr J ó z e f G a j e k — Barbara The peasant culture of Mazowsze and Podlasie in the Bazielich collections of the 227 �10 SPIS Krzysztof Kluk Museum of TREŚCI A g r i c u l t u r e i n C i e c h a n o w i e c — Teresa Ro­ manowska The 229 t r a v e l to India of W a r s a w — Lech The the Mróz, students of Magdalena ethnology from BOOK Cultura gaciones vol. 16: 1983, de la of 237 Bartosz 241 REVIEWS N á h u a t l . P u b l i c a c i ó n eventual Históricas University Zlocka G y p s y F e s t i v a l i n C h a n d i g a r h , I n d i a — Adam E s t u d i o s de the del Instituto Universidad Nacional 389 pages — Ryszard Autónoma de Investi­ de Mexico, Tomicki 243 A c t a U n i v e r s i t a t i s L o d z i e n s i s . F o l i a C a u c á s i c a , n r . 1: 1983, 141 pages, Ł ó d ź •— Andrzej Woźniak 248 A . I . R o b a k i d z e , P u t i r a z v i t i j a g r u z i n s k o j sovetskoj etnografii (1922-1982) ( T h e ways of d e v e l o p m e n t of 1922-1982), the Akademia Nauk Georgian Soviet ethnography i n the years S S R , Institut Istorii Archeologii i Etnografii i m . I . A . D ż a w a c h i s z w i l i , I z d a t i e l s t w o „ M e c n i e r e b a " , T b i l i s i 1983, 158 p a ­ ges — Andrzej Woźniak 249 P. Wiessner, Style and Social Information in K a l a h a r i S a n Projectile „ A m e r i c a n A n t i q u i t y " , v o l . 48, n r . 2: 1983, p. 253-276 — Wiktor Albert K . Bajburin, Żyliszcze v obriadach i Points, Stoczkowski predstavlienijach S l a v i a n ( T h e h o m e i n rites a n d i m a g e s of the E a s t e r n S l a v s ) •— la 251 vostocznych Gabrie­ Augustynowicz 254 I. Georgieva, B y ł g a r s k a Narodna mitologija Nauka Rudolph i I z k u s t w o , Sofia Peters, History, Islam and 1983 — ( T h e B u ł g a r folk m y t h o l o g y ) Krzysztof Wrocławski Colonialism. The Doctrine The Hague—Paris—New York ed. 259 of Jihad 1979, M o u t o n in Modern Publishers — Le­ szek Dzięgiel 263 D. F . E i c k e l m a n , T h e Middle East. A n Anthropological Approach, Englewood Cliffs, New Franciszek ciech York 1981 — Leszek K o t u l a , U ź r ó d e ł ( A t the Dzięgiel 269 sources), R z e s z ó w 1983, K A W •— Woj­ Pieniążek 279 F r a n c i s z e k K o t u l a , U ź r ó d e ł , R z e s z ó w 1983, K A W — Urszula Raszkiewicz . A l e k s a n d e r B ł a c h o w s k i , N i e t y l k o chlebem... P o r t r e t y t w ó r c ó w l u d o w y c h (Not by bread alone... 170 pages — Anna The Hanna portraits of folk 1983, Reszka 283 Szyfer, S p o ł e c z n o ś ć i k u l t u r a m a ł e g o Rynu artists), L S W , W a r s z a w a (The community 280 and cultre of miasta. Studium na a little town. The przykładzie case of Ryn) O l s z t y n 1982, O ś r o d e k B a d a ń N a u k o w y c h i m . W . K ę t r z y ń s k i e g o w O l s z t y ­ nie, 152 pages — Justyna Jasionowska 286 M a r g u e r i t a e R e u t , L e soie e n A f g h a n í s t a . L ' é l e v a g e de v e r á soie en A f g h a n i ­ s t a n et 1'artisanat de l a soie a H e r a t , W i e s b a d e n Irena Helgę 1983, 167 pages, i l l . — Turnau 288 G e r n d t , K u l t u r ais F o r s c h u n g s f e l d . Ü b e r v o l k s k ü n d l i c h e s D e n k e n A r b e i t e n , M ü n c h e n 1981, 243 pages, i l l . — Irena und Turnau 289 V e t e m e n t et Societes 1 A c t e s des J o u r n e e s de r e n c o n t r e des 2 et 3 m a r s 1979. E d . by M o n i q u e gie du Museum de F o n t a n e s et Y v e s D e l a p o r t e . L a b o r a t o r i e s d ' E t h n o l o National d'Histoire Naturelle. Sociétés M u s é e de l ' H o m m e , P a r i s 1981, 370 pages, i l l . — Irena Ludvik ill. Baran, •— Irena Jitka Staňková, Turnau Lidové kroje Slovácka, des Amin Turnau Praha 1982, . du . . 290 pages. 291 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/71c6639cbd43f9c4a282ec3a32bda658.pdf 9ac8a184c4a416b3154d077c40c9e589 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1243 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1147 Title A name given to the resource O pojęciu całości i systemu w etnologicznych badaniach nad kulturą / ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1, s.11-30 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sokolewicz, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X X : 1986, z. 1 P L I S S N 0071-1861 ZOFIA SOKOLEWICZ (Katedra Etnologii i Antropologii K u l t u r o w e j U W , Warszawa) O POJĘCIU CAŁOŚCI I SYSTEMU W ETNOLOGICZNYCH BADANIACH N A D KULTURĄ Część I Pod z n a k i e m t y c h p o j ę ć d o k o n a ł y się w etnologii i a n t r o p o l o g i i k u l ­ t u r o w e j p r z y n a j m n i e j d w i e r e w o l u c j e : funkcjonalna i s t r u k t u r a l n a . D y s ­ k u t o w a n o je nadto p r z y w i e l u i n n y c h okazjach. K a ż d a z n o w y c h o r i e n ­ t a c j i w naukach etnologicznych i i m p o k r e w n y c h , j a k etnometodologia, ethnoscience, k o g n i t y w i z m , tekstualizm, s y m b o l i c z n y i n t e r a k c j o n i z m etc, m u s i a ł y się do n i c h w ten l u b w i n n y c h s p o s ó b o d n i e ś ć , m u s i a ł y j e zde­ f i n i o w a ć czy nawet p r z y j ą ć bez d e f i n i c j i . N a l e ż ą w i ę c do a r s e n a ł u p o j ę ć p o d s t a w o w y c h p r a k t y c z n i e k a ż d e j t e o r i i w i e k u X X , choć t e ż w j ę z y k u k a ż d e j z n i c h z n a c z ą coś innego l u b p r z y n a j m n i e j coś nieco innego. W etnografii polskiej p o j ę c i o m t y m p o ś w i ę c o n o , zda się, nieco m n i e j u w a g i n i ż w nauce ś w i a t o w e j . B y ł y jednak p r z e d m i o t e m , p o ś r e d n i o l u b b e z p o ś r e d n i o , w i e l u d y s k u s j i metodologicznych, a z w ł a s z c z a t y c h , k t ó r e d o t y c z y ł y przemian c h ł o p s k i e j k u l t u r y t r a d y c y j n e j , t r a d y c j i , r e k o n s t r u k ­ c j i historycznej i generalizacji h i s t o r y c z n y c h etc. I choć w dyskusjach t y c h u s t ę p o w a ł y miejsca p o j ę c i o m procesu historycznego, s t r u k t u r m y ­ ś l e n i a , z n a k ó w i symboli, to jednak a r t y k u ł y p u b l i k o w a n e w „ E t n o g r a f i i P o l s k i e j " od I t o m u są dowodem i c h o b e c n o ś c i i w a ż n o ś c i dla t e o r i i , dla m e t o d y k i etnograficznych b a d a ń terenowych, dla całego w a r s z t a t u p r a ­ cy etnografa. I c h pojawienie się w d y s k u s j i n a d e t n o g r a f i ą okresu po I I w o j n i e ś w i a t o w e j m o ż n a u z n a ć za papierek l a k m u s o w y ś w i a d c z ą c y o r ó ż n i c y z d a ń , o r e f l e k s j i metodologicznej, o t y m , że coś się dzieje w środowisku naukowym. Z n a l a z ł y t e ż miejsce w p o d r ę c z n i k a c h etnografii ś w i a t o w e j w c h o d z ą c w ten s p o s ó b r ó w n i e ż do z b i o r u p o j ę ć i t w i e r d z e ń n i e k w e s t i o n o w a n y c h . W j e d n y m z n i c h — najbardziej znanych — c z y t a m y „ A c z k o l w i e k subd y s c y p l i n y a n t r o p o l o g i i p o s ł u g u j ą się r ó ż n y m i m e t o d a m i , to jednak i c h r e z u l t a t y m o ż n a z p o ż y t k i e m s t u d i o w a ć ł ą c z n i e . W z o r e m i d e a l n y m jest s t u d i u m holistyczne s p o ł e c z e ń s t w , to znaczy u j ę c i e i c h j a k o całości [who­ les — p r z y p . m ó j Z . S.], i ze w s z y s t k i c h p u n k t ó w w i d z e n i a " (Anthro- �12 ZOFIA SOKOLEWICZ pology To-day, 1971, s. 13). O tej samej sprawie autor innego g ł o ś n e g o p o d r ę c z n i k a , Ph. К . Bock, pisze n a s t ę p u j ą c o : „Oczywiście, opis całości nie jednej wszyscy antropologowie grupy. C z ę s t o antropolog (luta a r c h e o l o g o w i e ) interesuje decydują się szczególnym k u l t u r y l u b d ą ż y do p r z e g l ą d u r ó ż n y c h s p o ł e c z n o ś c i tego samego regionu. się na aspektem Niemniej jednak w i ę k s z o ś ć e t n o g r a f ó w próbuje uzyskać ogólną znajomość społeczeństwa, r e s t u d i u j ą , a b y mogli lepiej o k r e ś l i ć z n a c z e n i e d a n y c h s z c z e g ó ł o w y c h d z i ę k i któ­ umiesz­ c z e n i u i c h w c a ł o ś c i o w y m k o n t e k ś c i e k u l t u r o w y m " ( B o c k , 1969, s. 316). • I zgodnie ze s w ą z a p o w i e d z i ą w dalszym c i ą g u k s i ą ż k i Bock u k a z u ­ je, j a k m o ż n a „ o p i s a ć k u l t u r ę w całości j a k o model pracy w terenie" (Bock, s. 316). Jak w i d a ć jednak z jego w y w o d ó w , w p r a k t y c e b a d a w ­ czej opisuje się zawsze w y b r a n e sfery l u b w r ę c z t y l k o jeden aspekt danej k u l t u r y . Z t ą u w a g ą , że to co jest p r z e d m i o t e m opisu odnosi się do całości; o znaczeniu s z c z e g ó ł ó w m o ż e m y b o w i e m w n o s i ć t y l k o d z i ę k i o k r e ś l e n i u i c h miejsca w c a ł o k s z t a ł c i e badanej k u l t u r y . C z y m jednak jest ta całość? Co się na n i ą s k ł a d a ? Wiadomo, że de­ f i n i c j i k u l t u r y i p r o p o z y c j i j e j w e w n ę t r z n y c h p o d z i a ł ó w jest n i e m a l t y ­ le, i l u jest badaczy. O d w o ł a m się t u do k i l k u z nich, aby m ó c n a s t ę p n i e p o d k r e ś l i ć znaczenie samego p o j ę c i a całości — bez w z g l ę d u na jego w e ­ w n ę t r z n ą t r e ś ć . I tak, w s p o m n i a n y Bock p r z y j m u j e d w u s t o p n i o w y po­ dział k u l t u r y . S k ł a d a się ona przede w s z y s t k i m z j ę z y k a (dzielonego da­ lej na s e m a n t y k ę , g r a m a t y k ę i fonologię), s p o ł e c z e ń s t w a (z jego r o l a m i , g r u p a m i , stosunkiem do czasu i przestrzeni), u m i e j ę t n o ś c i technicznych z p o d d z i a ł a m i n a r z ę d z i i t e c h n i k i wreszcie s ą d ó w podzielonych na w a r ­ tości i wierzenia. P o d s t a w ą z a ś w s z y s t k i c h t w i e r d z e ń o tak rozumianej k u l t u r z e m i a ł a b y b y ć dokumentacja l u d z k i c h z a c h o w a ń . I n n y z k l a s y k ó w , n a l e ż ą c y do starszego n i ż Bock pokolenia, C. Wissler, proponuje zakres k u l t u r y , na k t ó r ą złożą się „ m o w a , cechy m a t e ­ rialne, sztuka, mitologia, wiedza naukowa, p r a k t y k i religijne, rodzina i systemy s p o ł e c z n e , w ł a s n o ś ć , w ł a d z a i w o j n a " (Wissler, 1923, s. 73 i п . ) . Nie przytaczam p r z y j ę t y c h przez Wisslera s z c z e g ó ł o w y c h p o d z i a ł ó w k a ż ­ dego z p r z y j ę t y c h d z i a ł ó w , ale u j ę c i e to nasuwa szereg p o d o b i e ń s t w do p r o p o z y c j i polskiego badacza, K a z i m i e r z a Dobrowolskiego. P r z y j m u j e on p o d z i a ł na: a) k u l t u r ę g o s p o d a r c z ą j a k o p o d s t a w ę b y t u danej z b i o r o w o ­ ści (zdobywanie ś r o d k ó w u t r z y m a n i a przez p r a c ę , k o n s u m p c j ę , w y m i a ­ n ę m . i n . ) ; b) k u l t u r ę t e c h n i c z n ą ( w y t w o r y materialne ruchome i n i e ­ ruchome i i c h technologia); c) k u l t u r ę s p o ł e c z n ą ( s t r u k t u r a i organizacja danej z b i o r o w o ś c i , n o r m y p r a w n e , w ł a d z a , systemy aksjologiczne); d) k u l t u r ę p o z n a w c z ą (od w i e d z y do n a u k i ) ; e) k u l t u r ę r e l i g i j n ą (systemy w i e r z e ń i k u l t u ) ; f) k u l t u r ę a r t y s t y c z n ą ( l i t e r a t u r a p i ę k n a , s z t u k i p l a ­ styczne, m u z y k a , taniec, teatr); g) k u l t u r ę f i z y c z n ą (higiena sport); h) k u l ­ t u r ę r e k r e a c y j n ą ( f o r m y odpoczynku) (Dobrowolski, 1972, s. 112). Wszystkie jednak r ó ż n o r o d n e klasyfikacje k u l t u r y (i o c z y w i ś c i e ca­ łą r o d z i n ę d e f i n i c j i k u l t u r y ) ł ą c z y to, ż e i c h a u t o r z y w y c h o d z ą od p o j ę - �O POJĘCIU CAŁOŚCI I 13 SYSTEMU cia k u l t u r y j a k o pewnej całości. Jej w e w n ę t r z n e p o d z i a ł y są j a k b y spra­ w ą d r u g o r z ę d n ą — z a l e ż ą od p r z e s ł a n e k filozoficznych i z a ł o ż e ń o cha­ rakterze ś w i a t a i badanej r z e c z y w i s t o ś c i , p r z y j ę t y c h w momencie o k r e ­ ś l a n i a owej całości, w y o d r ę b n i a n i a jej z r z e c z y w i s t o ś c i i p r z y p i s y w a n i a jej o k r e ś l o n y c h cech o n t y c z n y c h (lub nie) oraz p r z y j ę c i a o k r e ś l o n e j e p i ­ stemologii. Te z a ż a r t e nieraz spory o to, czy k u l t u r ę n a l e ż y p o d z i e l i ć na s p o ł e c z n ą , d u c h o w ą i m a t e r i a l n ą , są w zasadzie w t ó r n e do sporu (nie zawsze ujawnionego) o j e j charakter j a k o całości, a t a k ż e do celu za­ mierzonego przez badacza. S ą d z ę , że s p ó r m i ę d z y D o b r o w o l s k i m a K . M o ­ s z y ń s k i m , s i ę g a j ą c y jeszcze l a t dwudziestych X X w., m o ż e b y ć d o b r ą i l u s t r a c j ą mego t w i e r d z e n i a . Ze sprawozdania z posiedzenia K o m i s j i N a u k o w e j O d d z i a ł u P A N w K r a k o w i e poznajemy zdanie Dobrowolskiego na t e n temat: „ O d r z u c a s i ę jako nieadekwatny p o d z i a ł na k u l t u r ę m a t e r i a l n ą , d u c h o w ą i spo­ ł e c z n ą , p r z y j m o w a n y przede syfikacja rialny to wyodrębnienie obejmuje w s z y s t k i m przez e t n o g r a f ó w . dwóch wszystkie działów: przedmioty materialnego wytworzone Jedyna adekwatna i niematerialnego. przez z b i o r o w o ś c i r ó w n o r u c h o m e , j a k i n i e r u c h o m e , u t r w a l o n e w k r a j o b r a z i e w postaci budowli oraz p r z e o b r a ż e ń środowiska fizjograficznego kla­ Mate­ ludzkie, z a ­ różnorodnych (drogi i k a n a ł y , obwarowa­ n i a , u p r a w y r o l n e itp.). W y t w o r y k u l t u r y n i e m a t e r i a l n e j w y r a ż o n e s ą w m y ś l i j a k o produkcie materii dźwiękiem należy wytworów postaci witań, (mózgu), mowa w ruchowych tkwi w ruchu w tańca dźwiękach stopiona z myślą, ruchach. Do z muzyką wytworów ś p i e w i wszelkie znaczeniu s p o ł e c z n y m oparciu o społeczną połączonego i konwencję przywiązanym (np. r ó ż n e itd.). P o d z i a ł powyższy wyrażonych formy m u z y k i . Istota postacie ma do określonej ukłonów, charakter po­ często f o r m a l n y , nie o d s ł a n i a bogatej z ł o ż o n o ś c i k u l t u r y . Ś c i s ł y p o d z i a ł n a a d e k w a t n e jej d z i a ł y jest n i e m o ż l i w y " ( D o b r o w o l s k i , 1972, s. 111). P r z y t o c z y ł a m t e n dość d ł u g i i chyba m a ł o znany fragment, aby u z m y ­ s ł o w i ć c z y t e l n i k o w i , j a k w i e l k i e t r u d n o ś c i z a c z y n a j ą się w t e d y , gdy p r ó ­ b u j e m y podzielić k u l t u r ę . To, co jest w z g l ę d n i e jasne w t e d y , g d y m ó ­ w i m y o niej jako o całości, znika w c h w i l i , gdy p r ó b u j e m y d o k o n a ć najprostszego p o d z i a ł u . D o b r o w o l s k i s f o r m u ł o w a ł s w ą o p i n i ę w c h ę c i przeciwstawienia j e j M o s z y ń s k i e m u i jego szkole, w g ł ę b o k i m przeko­ n a n i u o s ł u s z n o ś c i swego p o g l ą d u — w jego s ł o w a c h m o ż n a je o d c z y t a ć , w y d a j e się nawet, że b y ł y one zabarwione e m o c j ą , p a s j ą c z ł o w i e k a prze­ konanego o swej s ł u s z n o ś c i i o b o w i ą z a n e g o o niej m ó w i ć dla dobra spra­ w y . A l e , z a s t a n ó w m y się, czy M o s z y ń s k i głosił coś z u p e ł n i e innego? W I tomie Kultury ludowej Słowian c z y t a m y : „ N i e n a l e ż y jednak tego r o z r ó ż n i e n i a [ną k u l t u r ę m a t e r i a l n ą , s p o ł e c z n ą i d u c h o w ą — p r z y p . m ó j Z.S.] b r a ć d o s ł o w n i e . Wszystka k u l t u r a jest w gruncie rzeczy d u ­ c h o w ą , wszystka jest s p o ł e c z n a ; k u l t u r y n i e s p o ł e c z n e j i nieduchowej nie ma i b y ć nie m o ż e " ( M o s z y ń s k i , 1929, s. 4). W y n i k a z tego, że Mo-i s z y ń s k i r ó w n i e ż t r a k t o w a ł p o d z i a ł p r z y j ę t y za u m o w n y i w p e w n y m sensie n i e a d e k w a t n y do r z e c z y w i s t o ś c i . P r z y d z i a ł jednak k a ż d e g o z w y ­ t w o r ó w do o k r e ś l o n e g o d z i a ł u m u s i b y ć dokonany j a k o w s t ę p n y k r o k do prac systematyzacyjnych. M o s z y ń s k i jest w p e ł n i ś w i a d o m tego, że �14 ZOFIA SOKOLEWICZ badacz m u s i p o d j ą ć t ę t r u d n ą d e c y z j ę , d o k o n a ć operacji na ż y w y m organizmie k u l t u r y i p o d z i e l i ć j ą , g d y ż nie m o ż e o b s e r w o w a ć jej w ca­ łości. J e d n a k ż e i D o b r o w o l s k i zmuszony jest do w y r ó ż n i e n i a m a ł e g o pola badania. Pisze o t y m : „ O p i s y n i e w i e l k i c h w y c i n k ó w r z e c z y w i s t o ś c i spo­ ł e c z n y c h i k u l t u r o w y c h m a j ą nie t y l k o ogromne znaczenie dla b u d o w a ­ nia t e o r i i , ale są też n a j w a ż n i e j s z y m ś r o d k i e m gruntownego opanowania w a r s z t a t u socjologicznego" (Dobrowolski, 1966, s. 61). A l e , aby i m s i ę p r z y j r z e ć , n a l e ż y je j e d n a k o d c i ą ć od reszty za p o m o c ą całego aparatu p o j ę c i o w e g o w ł a ś c i w e g o danej o r i e n t a c j i teoretycznej. N a l e ż y p o d z i e l i ć k u l t u r ę (zawsze w swoisty s p o s ó b r o z u m i a n ą z a l e ż n i e od teorii), w y d z i e ­ lić i n t e r e s u j ą c y nas w d a n y m momencie fragment. M a m y w t y m momencie j u ż d r u g i , pozornie podobny fragment w teo­ r i i Dobrowolskiego i M o s z y ń s k i e g o . Bo i M o s z y ń s k i m ó w i ł podobnie. A l e to M o s z y ń s k i e m u , a nie D o b r o w o l s k i e m u zarzucano atomizowanie k u l t u r y (Sokolewicz, 1973, s. 159; H e y m a n , 1973, s. 60 п.). A w i ę c , b y ł za j e j c a ł o ś c i o w y m t r a k t o w a n i e m czy nie? A b y o d p o w i e d z i e ć na to m i ę d z y i n n y m i pytanie n a l e ż y w r ó c i ć do tego, j a k k s z t a ł t o w a ł o się w etnologii p o j ę c i e całości. Nie t o w a r z y s z y ono etnografom od p o c z ą t k u , od prac E. B . T y l o r a , G. Bastiana i L . H . Morgana. M o ż e o d p o w i e d ź na nie jest dla n i c h oczy­ wista? K u l t u r a p o d l e g ł a p r a w o m e w o l u c j i , m u s i b y ć wszak całością i j e d n o ś c i ą . Inaczej nie m o g ł a b y i m p o d l e g a ć . To r o z s t r z y g n i ę c i e d o k o ­ nuje się w i ę c na poziomie z a ł o ż e ń . I m o ż e nie b y ł o b y w a r t o dalej s i ę nad t y m z a s t a n a w i a ć , g d y b y nie fakt, że nasze m y ś l e n i e — a w t y m i m y ś l e n i e n a u k o w e — do dziś zawiera wiele cech m y ś l e n i a e w o l u c j o nistycznego, a sam M o s z y ń s k i p r z y j m o w a ł szereg jego zasad i p o j ę ć ś w i a ­ domie. ; P o s ł u ż ę się t u wypowiedzią L . H . Morgana jako reprezentatywną dla ewolucyjnego m y ś l e n i a w etnologii. M o ż n a sądzić, że całością, którą ma na uwadze, bez w z g l ę d u na to, czy pisze o r z y m s k i m rodzie, rodzinie punalua czy d ł u g i c h domach I r o k e z ó w , jest „ r ó d l u d z k i " . Jego celem jest o d s ł o n i ę c i e h i s t o r i i tego r o d u , k t ó r a „ j e d n ą jest w swym p o c z ą t k u , j e d n ą w d o ś w i a d c z e n i u i j e d n ą w p o s t ę p i e " (Morgan, 1887, s. I I ) . T o p r z e ś w i a d c z e n i e o j e d n o ś c i jest j e d n a k ż e nieco o s ł a b i o n e j u ż p a r ę w i e r ­ szy dalej i zostawia f u r t k ę do dzielenia l u d z k o ś c i na mniejsze całości. M o r g a n jest p r z e ś w i a d c z o n y , że dwa zasadnicze d z i a ł y k u l t u r y c z ł o w i e ­ k a m a j ą nieco i n n y charakter. W y n a l a z k i i o d k r y c i a łączą się ze s o b ą b e z p o ś r e d n i o i u k ł a d a j ą w ciągi o charakterze p o s t ę p o w y m , podczas g d y idee r z ą d u , rodziny, w ł a s n o ś c i r o z w i n ę ł y się z k i l k u z a r o d k ó w m y ś l i i p o z o s t a j ą wobec siebie w stosunku r o z w o j o w y m . To r o z r ó ż n i e n i e l e ż y j u ż u p o c z ą t k u k u l t u r y . C z y t a m y b o w i e m dalej: „wynalazki i odkrycia stoją w p o r z ą d k o w y m z w i ą z k u z kolejami postępu ludz­ kiego i z a z n a c z a j ą jego s t o p n i o w e s t a d i a , podczas gdy instytucje s p o ł e c z n e i cywilne �O POJĘCIU CAŁOŚCI I 15 SYSTEMU jako z ł ą c z o n e z c i ą g ł y m i potrzebami ludzkimi r o z w i n ę ł y się z niewielu pierwiastko­ w y c h z a r o d ó w m y ś l i . T e instytucje, w y n a l a z k i i odkrycia w c i e l i ł y i z a c h o w a ł y głów­ ne f a k t y , k t ó r e do d z i ś w y j a ś n i a j ą p r z e b y t e d o ś w i a d c z e n i e . G d y je z b i e r z e m y i równamy, wykażą nam kich na jednym i tym jedność pochodzenia l u d z k o ś c i , p o d o b i e ń s t w o po­ potrzeb l u d z ­ s a m y m stopniu rozwoju i z g o d n o ś ć d z i a ł a ń u m y s ł u ludzkiego w p o d o b n y c h sobie w a r u n k a c h s p o ł e c z n y c h " ( M o r g a n , 1887, s. I I ) . Te twierdzenia Morgana u p o w a ż n i a j ą nas do w n i o s k u , że z r ó ż n i c o ­ wanie s t r u k t u r y k u l t u r y ( w y n a l a z k i i o d k r y c i a a idee i instytucje) l e ż y u samego p o c z ą t k u k u l t u r y , jest j a k b y j e j g e n e t y c z n ą c e c h ą r ó ż n i e s i ę p r z e j a w i a j ą c ą w r ó ż n y c h momentach h i s t o r i i l u d z k o ś c i . H i s t o r i a zaś ta jest jedna, g d y ż zasadnicze cechy l u d z k o ś c i są t a k i e same i takie same s ą zasady m y ś l e n i a ludzkiego. Zasady te m o ż n a o d s ł o n i ć a n a l i z u j ą c w ł a ś ­ nie i n s t y t u c j e , w y n a l a z k i i o d k r y c i a oraz o p i s u j ą c niejako p r z e b y t ą przez człowieka drogę. M o r g a n , a w ł a ś c i w i e wszyscy k l a s y c y e w o l u c j o n i z m u , z w r a c a j ą na­ szą u w a g ę na s f e r ę m y ś l i l u d z k i e j . To ona, to j e d n o ś ć psychiki, k r y j e się za l u d z k i m i d z i a ł a n i a m i . Tak w i ę c k a ż d y w y t w ó r k u l t u r y jest re­ z u l t a t e m m y ś l e n i a ludzkiego, a n a l i z u j ą c go m o ż n a dojść do z a m i e r z e ń i m o t y w a c j i c z ł o w i e k a . Jest to n i e m a l d o k ł a d n i e to samo, co na temat w y t w o r u k u l t u r o w e g o pisał M o s z y ń s k i (1929, s. 12) przekonany, że nie t y l k o l u d z k i e zachowania, ale r ó w n i e ż i k a ż d y w y t w ó r b ę d ą c y r e z u l t a ­ t e m d z i a ł a n i a , a w ostatecznej instancji m y ś l e n i a , jest ź r ó d ł e m dla h i s t o r i i kultury. T e n w ł a ś n i e s ą d jako część p o g l ą d ó w na charakter w e w n ę t r z n y c h po­ w i ą z a ń k u l t u r y z o s t a ł zakwestionowany przez B . Malinowskiego, a w P o l ­ sce przede w s z y s t k i m przez K . Dobrowolskiego i jego s z k o ł ę , przez K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k ą i ś r o d o w i s k o ł ó d z k i e , przez w i ę k s z ą część etno­ g r a f ó w okresu po I I w o j n i e ś w i a t o w e j . Dyskusje m i ę d z y z w o l e n n i k a m i obu o p i n i i ( M o s z y ń s k i e g o i Dobrowolskiego) m i a ł y charakter dość z a w i ł y , s p ó r nie z o s t a ł r o z s t r z y g n i ę t y , g d y ż nie m ó g ł b y ć , w ł a ś n i e z r a c j i od­ m i e n n y c h , filozoficznych p r z e s ł a n e k . O co j e d n a k g ł ó w n i e chodziło M a l i n o w s k i e m u , a n a s t ę p n i e jego k o n ­ t y n u a t o r o m czy l u d z i o m o podobnych przekonaniach. W y s t ą p i e n i e M a l i ­ nowskiego b y ł o nie t y l k o opowiedzeniem się za c z y m ś ( t j . h o l i s t y c z n y m badaniem k u l t u r y — p r z y p . m ó j Z.S.), ale t a k ż e p r z e c i w k o c z e m u ś , za k i m ś i p r z e c i w k o k o m u ś . T o „ z a " oznacza zasadniczo d o k t r y n ę d u r k h e i m o w s k ą , to „ p r z e c i w " o r i e n t a c j ę h u m a n i s t y c z n ą (art), h i s t o r y c z n ą , a z w ł a ­ szcza k u l t u r o w o - h i s t o r y c z n ą w etnologii. S k u p i ę się c h w i l o w o na k w e ­ s t i i z w i ą z a n e j ze sprzeciwem Malinowskiego — zdaje się, że p r z y jego n i e s ł y c h a n i e emocjonalnej naturze to, p r z e c i w k o m u się o p o w i a d a ł i w stosunku do kogo. d o k o n y w a ł swego s a m o o k r e ś l e n i a , o d g r y w a ł o ogromnie w a ż n ą r o l ę . W i e l k i e znaczenie f o r m y w y t w o r ó w k u l t u r o w y c h oraz i c h d y f u z j i p o d k r e ś l a ł w k o ń c u X I X w . przede w s z y s t k i m Ratzel — m o ż n a p o w i e - �16 ZOFIA SOKOLEWICZ dzieć, że w o k ó ł t y c h spraw z o s t a ł a zbudowana jego teoria. D y f u z j o n i z m b y ł zawsze obecny w etnologii i nawet w czasach n a j w i ę k s z e g o t r i u m f u e w o l u c j o n i z m u d y f u z j o n i ś c i t e ż d o k ł a d a l i s w o j ą c e g i e ł k ę do b u d o w y t e o r i i etnologicznej. Na p r z e ł o m i e X I X i X X w . dokonali j e d n a k czegoś bardziej z n a c z ą c e g o . M a m t u na m y ś l i twierdzenie, k t ó r e przypisuje się szkole k u l t u r o w o - h i s t o r y c z n e j (co nie jest chyba w ł a ś c i w e , g d y ż p r z y ­ jęli je r ó w n i e ż przedstawiciele szerzej p o j ę t e g o k i e r u n k u historycznego), że dyfuzja zachodzi nie d z i ę k i rozprzestrzenianiu się izolowanych, k o n ­ k r e t n y c h w y t w o r ó w i z w y c z a j ó w , ale d z i ę k i przenoszeniu c a ł y c h g r u p w y t w o r ó w . Z w o l e n n i c y tego p o g l ą d u t w i e r d z i l i , że dopiero badanie n a u ­ k o w e m o ż e w y k a z a ć , w j a k i s p o s ó b owe zbiory w y t w o r ó w k u l t u r o w y c h są p o w i ą z a n e ze s o b ą — s p r a w ą i s t o t n ą , od k t ó r e j z a c z y n a ł o się badanie, b y ł o , że w y k a z y w a ł y one t e n d e n c j ę do w s p ó ł w y s t ę p o w a n i a i do przeno­ szenia się razem l u b (ściślej) b y ł y przenoszone razem przez w ł a ś c i w ą grupę ludzką. I w ł a ś n i e to twierdzenie o przenoszeniu się k o m p l e k s ó w cech k u l t u ­ r o w y c h (bez uprzedniej w i e d z y o z w i ą z k a c h m i ę d z y n i m i ) , wnioskowanie 0 h i s t o r i i k u l t u r y (lub c h o ć b y t y l k o j e j rozwoju) na podstawie p o j e d y n ­ czych cech (a przede w s z y s t k i m i c h f o r m y ) w z b u d z i ł o zasadniczy sprze­ c i w Malinowskiego. G w o l i prawdzie historycznej n a l e ż y t u d o d a ć , że sprzeciw Malinowskiego b u d z i ł y r ó w n i e ż teorie e w o l u c j i k u l t u r y , c h o ć nie d o c z e k a ł y się tak z a w z i ę t e g o ataku, j a k s z k o ł a k u l t u r o w o - h i s t o r y c z n a . To przeciw ewolucjonistom p i s a ł M a l i n o w s k i : „ S z k o ł a e w o l u c y j n a u w a ż a ł a r o z w ó j k u l t u r y za s e r i ę s p o n t a n i c z n y c h m e t a m o r f o z następujących ta stała na menty jako według określonych praw i tworzących stanowisku podziału jednostki tego kultury na samego rzędu; określone sekwencje. proste e l e m e n t y i t r a k t o w a ł a przedstawiła teorię ewolucji ognia obok t ł u m a c z e n i a r o z w o j u r e l i g i i , obok o b r a z u genezy i r o z w o j u Szkoła te ele­ niecenia małżeństwa 1 idei d o t y c z ą c y c h r o z w o j u c e r a m i k i " ( M a l i n o w s k i , 1931, s. 621a-645b). J e d n a k ż e trzeba p o d k r e ś l i ć , że sprzeciw Malinowskiego s k i e r o w a n y b y ł nie t y l e przeciw samej t e o r i i e w o l u c j i , nie przeciw t w i e r d z e n i o m 0 diachronicznych z w i ą z k a c h m i ę d z y e l e m e n t a m i k u l t u r y , nie p r z e c i w t w i e r d z e n i o m o m o ż l i w o ś c i f o r m u ł o w a n i a p r a w k u l t u r y , ale przeciw k o n ­ k r e t n e j metodzie w y r ó ż n i a n i a c i ą g ó w r o z w o j u k u l t u r o w e g o i s t a d i ó w . P i s a ł : „ D o p ó k i nie zrozumie się i nie opisze d o k ł a d n i e j n a t u r y r o z m a i ­ t y c h zjawisk k u l t u r o w y c h , i c h f u n k c j i i f o r m y , przedwczesnym w y d a j e się spekulowanie na temat genezy s t a d i ó w r o z w o j u " ( M a l i n o w s k i , 1931, s. 625). Chodzi m u w i ę c o p r y m a t badania synchronicznego nad diachron i c z n y m (analogicznie j a k w j ę z y k o z n a w s t w i e jego epoki) oraz o ogra­ niczenie zaufania do w n i o s k ó w p ł y n ą c y c h z analiz f o r m , i c h z a s i ę g ó w 1 dyfuzji. Z a r ó w n o w k r y t y c e ewolucjonizmu, j a k i k i e r u n k u historycznego M a ­ l i n o w s k i p o d k r e ś l a ł p o t r z e b ę naukowego (science) badania k u l t u r y . Wszel­ kie r o z w a ż a n i a na temat h i s t o r y c z n y c h d r ó g rozprzestrzeniania się cech �O POJĘCIU CAŁOŚCI I 17 SYSTEMU k u l t u r o w y c h w i n n y , jego zdaniem, b y ć poprzedzone badaniami na te­ m a t i s t o t y d y f u z j i . K i e r u n e k h i s t o r y c z n y natomiast — bez w z g l ę d u na to, czy chodzi o osobę i t e o r i ę E l l i o t Smitha, F. Boasa, W . J. Perry'ego, O. W . Schmidta, C. Wisslera, F. Graebnera, L . Frobeniusa czy W . H . R. Riversa — operuje p o j ę c i e m cechy k u l t u r o w e j . Z tego w y n i k a , że bez w z g l ę d u na to, czy m o w a jest o krzesaniu ognia, czy o złożonej i n s t y ­ t u c j i dziedzictwa l u b pochodzenia matrilinearnego, owalnej f o r m y t a l e ­ r z y czy organizacji rodziny, wszystkie w y t w o r y k u l t u r y — proste i z ł o ­ ż o n e — t r a k t o w a n e są tak samo. Jest to b ł ą d , g d y ż wynaleziono je n i e ­ w ą t p l i w i e w i n n y c h w a r u n k a c h i to w i n n o r z u t o w a ć na s p o s ó b i c h t r a k ­ towania, a w i ę c r ó w n i e ż ich rozprzestrzeniania się od p o p u l a c j i do populacji. Ten p o g l ą d b l i s k i jest t e m u , co uprzednio zostało napisane o Morganie, k t ó r y w i n n y m niejako zbiorze u m i e ś c i ł w y n a l a z k i i od­ k r y c i a oraz instytucje. Zdaje się, że d y f u z j o n i z m u p r o ś c i ł s p r a w ę w po­ r ó w n a n i u z e w o l u c j o n i z m e m . D z i ę k i t e m u j e d n a k z y s k a ł m o ż l i w o ś ć za­ r ó w n o operacji statystycznych, j a k i ujęć k a r t o g r a f i c z n y c h . Wspomniane h a s ł o ,,culture" stanowi w gruncie rzeczy w i e l k ą i o s t r ą , m e t o d o l o g i c z n ą p o l e m i k ę Malinowskiego z o r i e n t a c j ą h i s t o r y c z n ą . Credo funkcjonalne z o s t a ł o t a m w y r a ź n i e s f o r m u ł o w a n e w opozycji do n i e j . To do niej są adresowane zda się g o r ą c e zdania: „Podstawowy, pozwala dynamiczny przypuszczać, jest badanie funkcji że charakter zasadniczym kultury [...] elementów zadaniem Atomizowanie kulturowych antropologii czy i ich (nauk związków społecznych) oderwane rozpatrywanie k u l t u r o w y c h u w a ż a s i ę za b e z p ł o d n e , p o n i e w a ż z n a c z e n i e k u l t u r y polega n a m i ę d z y j e j e l e m e n t a m i i i s t n i e n i e p r z y p a d k o w y c h k o m p l e k s ó w k u l t u r o w y c h nie możliwe" jakiegoś wym" (Malinowski, wytworu ( t a m ż e , s. 1931, osiąga s. 627). I dalej: „określenie identyczności s i ę j e d y n i e p r z e z u m i e s z c z e n i e go cech związku jest kulturowej w kontekście kulturo­ 629). K a ż d a f o r m a w z a l e ż n o ś c i od tego, j a k i e p e ł n i funkcje, w i ą ż e się z o k r e ś l o n ą o r g a n i z a c j ą l u d z k i c h z a c h o w a ń , w i e r z e n i a m i , ideami etc. T r a k t o w a n i e k u l t u r y j a k o całości wzajemnie ze s o b ą p o w i ą z a n y c h e l e m e n t ó w , tak silnie p o d k r e ś l a n e przez *Malinowskiego, ma n i e w ą t p l i ­ w i e s w ó j r o d o w ó d w duchu epoki, w nauce D u r k h e i m a , w teoriach P. K r o p o t k i n a , P. Sorokina. Chyba n a j i s t o t n i e j s z ą i n s p i r a c j ą o k a z a ł a się t u t a j analogia, po raz p i e r w s z y s f o r m u ł o w a n a chyba przez D u r k h e i m a , m i ę d z y s p o ł e c z e ń s t w e m a ż y c i e m organicznym, organizmem ż y w y m . I tak, analogicznie do tego, j a k ż y c i e o r g a n i z m u p o w o d o w a ł o funkcjonowanie s t r u k t u r y organicznej, t a k ż y c i e s p o ł e c z n e p o w o d o w a ł o funkcjonowanie s t r u k t u r y s p o ł e c z n e j . A n a l o g i ą t ą D u r k h e i m p o s ł u g i w a ł się systematycz­ nie w swojej pracy o d r ó ż n i a j ą c d z i ę k i niej m . i n . t y p y s p o ł e c z e ń s t w opar­ te na s o l i d a r n o ś c i mechanicznej (to znaczy takich, w k t ó r y c h wszyscy c z ł o n k o w i e s p o ł e c z n o ś c i w y k o n y w a l i te same zadania; b y l i ł o w c a m i , zbieraczami, r o l n i k a m i etc.) od c h a r a k t e r y z u j ą c y c h się s o l i d a r n o ś c i ą or­ g a n i c z n ą , w k t ó r y c h r ó ż n e g r u p y l u d z i w y k o n y w a ł y r ó ż n e zadania s t a j ą c 2 — Etnografia Pol. 30/1 �18 ZOFIA SOKOLEWICZ się w ten s p o s ó b wzajemnie z a l e ż n y m i , podobnie do części w organizmie żywym. O b y d w a j t w ó r c y funkcjonalizmu, A . R. R a d c l i f f e - B r o w n i B . M a l i ­ nowski, p r z y j ę l i te z a ł o ż e n i a D u r k h e i m a . R a d c l i f f e - B r o w n interesował się, w j a k i sposób w s p ó ł z a l e ż n e i p o w i ą z a n e wzajemnie elementy spo­ ł e c z e ń s t w a f u n k c j o n u j ą j a k o części w i ę k s z e j całości — s p o ł e c z n e g o o r ­ ganizmu. M a l i n o w s k i zaś z a s t a n a w i a ł się, w j a k i sposób r ó ż n e t y p y dzia­ ł a l n o ś c i l u d z k i e j : zbieractwo, ł o w i e n i e r y b , r y t u a l n y k a n i b a l i z m , zaspo­ k a j a j ą potrzeby c z ł o w i e k a , od jego biologicznych potrzeb p o c z y n a j ą c , a p r z y c z y n i a j ą c się do istnienia całości — k u l t u r y . W e d ł u g obrazowego p o r ó w n a n i a E. R. Leacha (1961, s. 12) R a d c l i f f e - B r o w n b y ł zaintereso­ wany poszukiwaniem różnic między r ó ż n y m i społecznymi s t r u k t u r a m i f u n k c j o n u j ą c y m i jako całości, podczas gdy M a l i n o w s k i i n t e r e s o w a ł się i c h w e w n ę t r z n y m i mechanizmami — to tak, j a k b y k t o ś i n t e r e s o w a ł się rodzajami z e g a r ó w , a k t o ś i n n y raczej i c h w e w n ę t r z n ą b u d o w ą . W y d a j e się z r e s z t ą , że o b y d w a j p r z e j ę l i od D u r k h e i m a jego n a t u r a ­ l i z m , k t ó r y z a w a ż y ł na r o z u m i e n i u k u l t u r y j a k o całości czy c a ł o ś c i o w o t r a k t o w a n y c h k u l t u r r ó ż n y c h l u d z k i c h populacji. B y ł on zapewne silniej p o d k r e ś l a n y przez Malinowskiego, c h o ć b y w s k u t e k p r z y j ę c i a p r z e z e ń biologicznej podstawy w t e o r i i potrzeb. W y d a j e się jednak, że w r u ­ t y n o w e j analizie k o n k r e t n e j k u l t u r y b y ł on m n i e j w i d o c z n y w pracach Malinowskiego n i ż u R a d c l i f f e - B r o w n a , czego dowodem m o ż e b y ć c h o ć b y p o j ę c i e f u n k c j i (Sokolewicz). Nie ulega j e d n a k w ą t p l i w o ś c i , że to, co proponuje M a l i n o w s k i , nie jest p r o s t ą k o n t y n u a c j ą t e o r i i D u r k h e i m a . J a k ż e często f o r m u ł o w a ł o n o s t r ą k r y t y k ę prac tego ostatniego, na co wskazuje c h o ć b y recenzja z Les structures elementaires de la vie religieuse ( M a l i n o w s k i , 1913, s. 525) j a k i liczne, polemiczne u w a g i rozsiane w r ó ż n y c h w i ę k s z y c h pracach. Za bardzo z n a c z ą c e u w a ż a m te, k t ó r e z o s t a ł y w y r a ż o n e w Zwy­ czaju i zbrodni ( M a l i n o w s k i , 1958, s. 341), a o d n o s z ą c e się do przecenia­ nia „ a l t r u i s t y c z n e j , bezosobistej i nieograniczonej l o j a l n o ś c i g r u p o w e j " , aby z niej u c z y n i ć „ k a m i e ń w ę g i e l n y c a ł e g o p o r z ą d k u s p o ł e c z n e g o w k u l ­ t u r a c h p i e r w o t n y c h " . „ D z i k i nie jest ani s k r a j n y m « k o l e k t y w i s t a » , a n i t e ż b e z k o m p r o m i s o w y m « i n d y w i d u a l i s t a » . Jest on — j a k wszyscy l u ­ dzie — p o ł ą c z e n i e m o b u " ( t a m ż e , s. 341). M a l i n o w s k i chciał m ó w i ć 0 C z ł o w i e k u , ale zawsze przez p r y z m a t konkretnego, ż y j ą c e g o , i n d y w i ­ dualnie r e a g u j ą c e g o , choć p r z e s t r z e g a j ą c e g o p e w n y c h r e g u ł , c z ł o w i e k a . Na to, co M a l i n o w s k i p r z e j ą ł z D u r k h e i m a , w j a k i s p o s ó b p r z e m y ś l a ł 1 p r z e k s z t a ł c i ł swe lektury etc. w p ł y n ą ł fakt, w j a k i się samookreślał, wobec kogo, z k i m i p r z e c i w k o k o m u . W y d a n i e Argonautów Zachodniego Pacyfiku w 1922 r. oraz w c z e ś n i e j ­ sze prowadzenie b a d a ń t e r e n o w y c h na T r o b r i a n d a c h u w a ż a n e jest w e w s z y s t k i c h p o d r ę c z n i k a c h etnografii za k a m i e ń m i l o w y , za w y d a r z e n i e o znaczeniu r e w o l u c y j n y m dla etnologii i antropologii. Pisano o t y m d u ż o . T r a k t o w a n i e k u l t u r y jako w e w n ę t r z n i e p o w i ą z a n e j całości ma w ł a ś n i e �O POJĘCIU CAŁOŚCI I 19 SYSTEMU t a k i charakter. D r u g i m , r e w o l u c y j n y m k r o k i e m b y ł postulat prowadze­ nia b a d a ń synchronicznych przed h i s t o r y c z n y m i — podobnie t w i e r d z i ł C. L é v i - S t r a u s s w 30 l a t p ó ź n i e j . Nie w y k l u c z a j ą c m o ż l i w o ś c i prowadzenia b a d a ń t y p u historycznego w r o z s ą d n y m w y m i a r z e i zakresie o b e j m u j ą c y c h sprawy, k t ó r e ze w z g l ę ­ du na b a z ę ź r ó d ł o w ą m o g ą b y ć tak badane, p r z e d k ł a d a jednak M a l i n o w ­ ski nad nie badanie synchroniczne, u w a ż a je za p i e r w o t n e w stosunku do historycznego, sądzi, że z a n i m zacznie się s z u k a ć w y j a ś n i e ń t y p u historycznego, n a l e ż y o d p o w i e d z i e ć na p y t a n i a t y p u funkcjonalnego. W a ż n e jest to, jego zdaniem, z w ł a s z c z a w sytuacji, gdy b r a k jest ź r ó d e ł m ó w i ą c y c h b e z p o ś r e d n i o o p r z e s z ł o ś c i . „ T a k w i ę c zamiast g r u p o w a ć w y w o d y na osi czasu pod n a g ł ó w k a m i p r z e s z ł o ś c i , t e r a ź n i e j s z o ś c i i p r z y ­ szłości w c i ą g u h i s t o r y c z n y m , m u s i m y u p o r z ą d k o w a ć f a k t y w kategorie, w k t ó r y c h wszystkie w s p ó ł i s t n i e j ą i k t ó r e m o ż n a b a d a ć empirycznie i w terenie ( M a l i n o w s k i , 1958, s. 154). Ze w s z y s t k i c h w y w o d ó w Malinowskiego w r ó ż n y c h jego pracach, od p i e r w s z y c h p o c z y n a j ą c , w y n i k a , że zadaniem badacza jest ustalenie p o w i ą z a ń m i ę d z y o b s e r w o w a n y m i f a k t a m i , celem jest wiedza o fakcie i n t e g r a l n y m ( M a l i n o w s k i , 1958, s. 154), r ó w n i e w a ż n y m dla antropologa, j a k i dla h i s t o r y k a . To ona pozwala na o k r e ś l e n i e i s t o t y z a l e ż n o ś c i m i ę ­ dzy elementami k u l t u r y , na f o r m u ł o w a n i e p r a w , a ściślej p r a w procesu k u l t u r o w e g o , do k t ó r y c h w i n i e n o d w o ł a ć się h i s t o r y k r e k o n s t r u u j ą c y proces historyczny. T a k w i ę c n a j p i e r w badamy to, co jest stosunkowo pewne, f o r m u ł u j e m y p r a w a o g ó l n e , k t ó r e m o ż e m y t r a k t o w a ć jako w k ł a d a n t r o p o l o g ó w r ó w n i e ż w d z i e d z i n ę b a d a ń nad h i s t o r i ą k u l t u r y . W Dynamice przemian kulturowych, wydanej już pośmiertnie, M a l i ­ n o w s k i o d w o ł u j e s i ę do zasady, k t ó r ą w y p r a c o w a ł w czasie b a d a ń od Argonautów Zachodniego Pacyfiku p o c z y n a j ą c , a d a j ą c e j się s p r o w a d z i ć do twierdzenia, że ,,tzw. elementy czy «cechy» k u l t u r o w e nie są miesza­ n i n ą s ł ó w , n a r z ę d z i , pojęć, w i e r z e ń , z w y c z a j ó w , m i t ó w i zasad p r a w ­ n y c h — lecz s k ł a d a j ą się na w y r a ź n i e o k r e ś l o n e jednostki, k t ó r e nazwa­ l i ś m y i n s t y t u c j a m i " ( M a l i n o w s k i , 1958, s. 174). P r z y j m u j e on, że wszyst­ k i e dziedziny k u l t u r y są d z i e ł e m zorganizowanej pracy l u d z i dzia­ ł a j ą c y c h w s p o s ó b profesjonalny, systematyczny, n i e p r z y p a d k o w y . I to w ł a ś n i e ma o d k r y ć etnograf — n a j p i e r w s p o s ó b , w j a k i c z ł o w i e k jest zorganizowany, n a s t ę p n i e p r a w a , w e d ł u g k t ó r y c h działa. W badaniach t y c h badacz ma pewne drogowskazy. L e ż ą one w dziedzinie t e o r i i . „ N a u k o w a analiza kultury m o g ą c w s k a z y w a ć r ó ż n e systemy r z e c z y w i s t o ś c i legające prawom ogólnym staje się drogowskazem w pracach terenowych pod­ jako środek identyfikacji rzeczywistości kulturowych, a także p o d s t a w ą inżynierii socjal­ nej. Analiza rową [...], w k t ó r e j p r ó b u j e m y a ludzkimi potrzebami funkcjonalną. Funkcja nie o k r e ś l i ć stosunek podstawowymi może między działalnością kultu­ lub pochodnymi, być określona t r z e b przez d z i a ł a l n o ś ć , w k t ó r e j l u d z i e j e d n o c z ą s i ę , k o r z y s t a j ą s u m u j ą d o b r a " ( M a l i n o w s k i , 1958, s. 31). może być nazwana inaczej, n i ż jako zaspokojenie po­ z w y b o r ó w i kon­ �20 ZOFIA SOKOLEWICZ M a l i n o w s k i kładzie w i ę c nacisk na celowy charakter k a ż d e g o ele­ m e n t u k u l t u r y i jego o r g a n i c z n ą w i ę ź z p o s t a ł y m i w o b r ę b i e jednej k u l ­ t u r a —- łączą je d ą ż e n i a i d z i a ł a l n o ś ć c z ł o w i e k a , a o b s e r w o w a l n y m i tego p r z e j a w a m i są zachowania c z ł o w i e k a . Poprzez te zachowania m o ż e m y w n o s i ć o charakterze z w i ą z k u m i ę d z y elementami k u l t u r y . D o t y k a m y t u s p r a w y niezmiernie w a ż n e j dla Malinowskiego. I p o d t r z y m u j ę w y p o w i e ­ dziane Kiedyś zdanie, że M a l i n o w s k i nigdy nie dyskutował w p r o s t ż a d n e j z tez f o r m u ł o w a n y c h przez s z k o ł ę k u l t u r o w o - h i s t o r y c z n ą . Jego w ł a s n e badania o d n o s i ł y się wszak do u k ł a d ó w synchronicznych; nie i n t e r e s o w a ł się r e k o n s t r u k c j ą h i s t o r i i k u l t u r y (Sokolewicz, 1985), ale j e d n a k m e t o ­ dologia o r i e n t a c j i historycznej w j e j w y d a n i u e u r o p e j s k i m j a k i a m e r y ­ k a ń s k i m b y ł a w i e l o k r o t n i e p r z e d m i o t e m jego niezmiernie g o r ą c y c h p r o ­ t e s t ó w , przede w s z y s t k i m w Naukowej teorii kultury i w Dynamice przemian kulturowych. „ R o z b i c i e się k u l t u r y na składowe « c e c h y » oraz zebranie t y c h ostatnich w « k o m p l e k s y cech» nie jest zgodne z n a u k o w ą a n a l i z ą k u l t u r y r o z k ł a d a n e j na rzeczywiste j e d n o s t k i , j a k i m i są d ą ż e n i a i d z i a ł a n i a " ( M a l i n o w s k i , 1958, s. 137). P r z e d m i o t e m p r o t e s t ó w M a l i ­ nowskiego b y ł o w i ę c przede w s z y s t k i m widzenie k u l t u r y j a k o z b i o r u e l e m e n t ó w . P o d k r e ś l a on j a ł o w o ś ć takiego p o d e j ś c i a z a r ó w n o w odnie­ sieniu do badania m a ł y c h społeczności, k t ó r y c h i n t e g r a l n y charakter m o ż n a o d k r y ć w drodze badania funkcjonalnego, j a k i s p o ł e c z n o ś c i b ę ­ d ą c y c h w t r a k c i e z m i a n y k u l t u r o w e j , a s t a n o w i ą c y c h tak j a k i a f r y k a ń ­ ska s p o ł e c z n o ś ć w okresie kolonizacji część w i ę k s z e j i to nie jednej całości. Badana część miasta, w s i l u b k o p a l n i s t a n o w i ł a t ę całość, ale dla j e j zrozumienia n a l e ż a ł o w z i ą ć pod u w a g ę zaplecze, c z y l i społeczności, do k t ó r y c h n a l e ż e l i czarni j e j obywatele, oraz s p o ł e c z n o ś ć i k u l t u r ę e u r o p e j s k ą , k t ó r a s t a n o w i ł a zaplecze dla b i a ł e j części badanej g r u p y . O d m i e n n o ś ć z w i ą z k ó w ł ą c z ą c y c h k a ż d ą z t y c h g r u p z szerszym ś w i a t e m nie z m i e n i a ł a jednak f a k t u , że do tej złożonej s p o ł e c z n o ś c i (kopalni, miasta etc.) n a l e ż a ł o p o d c h o d z i ć r ó w n i e ż j a k o do zintegrowanej całości. Badanie cech k u l t u r y , t a k i c h j a k r o w e r l u b b i a ł a koszula, nie m o g ł o o g r a n i c z a ć się do stwierdzenia, s k ą d one się w y w o d z ą . To nic albo n i e ­ wiele m ó w i ł o o społeczności, k t ó r a je z a a k c e p t o w a ł a . W j a k i jednak spo­ sób z o s t a ł y one z n i ą z w i ą z a n e z zachowaniami l u d z i , k t ó r z y w ł ą c z y l i t ę c e c h ę w s w ó j s p o s ó b zaspokajania potrzeb — na to szuka odpowiedzi etnograf-funkcjonalista i l e ż y ona w p o l u b a d a ń n a d sposobem zorga­ nizowania k u l t u r y , w k t ó r y m k a ż d a część, a w i ę c i r o w e r , i koszula, p r z y c z y n i a j ą się do istnienia całości. M a l i n o w s k i domaga się w i ę c , aby to, co bada etnograf, b y ł o w y r ó ż ­ niane r e s p e k t u j ą c p r a w a w e w n ę t r z n y c h p o w i ą z a ń k u l t u r y . N i e m o ż e m y w i ę c , b i o r ą c j a k i ś w y c i n e k życia pod l u p ę p o j ę ć n a u k o w y c h , k r o i ć p r e ­ paratu, l e k c e w a ż ą c sobie jego b u d o w ę , jego w e w n ę t r z n e z w i ą z k i . N a u ­ k o w a teoria k u l t u r y i funkcjonalna teoria b a d a ń t e r e n o w y c h m i a ł y nas przed t y m b ł ę d e m ustrzec. M i e l i ś m y z a c h o w a ć w p o l u widzenia i n s t y - �O POJĘCIU CAŁOŚCI I SYSTEMU 21 tucje, zintegrowane s p o ł e c z n o ś c i l u b części w i ę k s z y c h społeczności, po­ w i ą z a n e w n a t u r a l n y , organiczny s p o s ó b . M a l i n o w s k i w i d z i a ł w t y m p r a w o o b o w i ą z u j ą c e badacza i p r z e s t r z e g a ł przed d o w o l n o ś c i ą . P o d e j ś c i e Malinowskiego zdaje się p r z y j m o w a ć K . D o b r o w o l s k i w t e ­ dy, g d y z a c h ę c a nas do w y b o r u w badaniach m a ł e j społeczności t r w a ­ j ą c e j od w i e l u p o k o l e ń w t y m s a m y m ś r o d o w i s k u f i z y c z n o - s p o ł e c z n y m (Dobrowolski, 1961, s. 9 i п.). J e d n a k ż e nie p o d z i e l a ł o p t y m i z m u M a l i ­ nowskiego co do m o ż l i w o ś c i dochodzenia na tej podstawie do p r a w o g ó l ­ n y c h i ograniczenie się do niewielkiego obszaru s ł u ż y ł o m u do p o d j ę c i a nie t y l e b a d a ń t y p u synchronicznego, co w ł a ś n i e diachronicznego, k t ó ­ r y c h w y n i k i e m m i a ł y b y ć generalizacje historyczne, a nie p r a w a ogólne. Praca badacza z a c z y n a ł a się, w e d ł u g niego, nie od opisu r z e c z y w i s t o ś c i synchronicznej, ale od ustalenia z a s o b ó w ź r ó d ł o w y c h dla j a k n a j d ł u ż ­ szego czasu. R z e c z y w i s t o ś ć badana empirycznie, w s p ó ł c z e s n a badaczowi, b y ł a t y l k o o g n i w e m w procesie h i s t o r y c z n y m . Dopiero p o r ó w n a n i e w i e ­ l u t a k i c h s y t u r e k o n s t r u k c j i h i s t o r y c z n y c h ( w ł ą c z a j ą c w to i w s p ó ł c z e s ­ ność) na podstawie zastanych i w y w o ł a n y c h ź r ó d e ł , m i a ł o p r o w a d z i ć do generalizacji h i s t o r y c z n y c h . U s y t u o w a n i e w i ę c badania t y p u historycz­ nego ma w t e o r i i Dobrowolskiego z u p e ł n i e inne miejsce w p o r ó w n a n i u z t y m , j a k i e przypisuje m u w swojej M a l i n o w s k i , i czemu i n n e m u ma s ł u ż y ć . P o d o b i e ń s t w o w i ę c ogranicza się do stwierdzenia, że k u l t u r a jest w e w n ę t r z n i e p o w i ą z a n ą całością i że te w e w n ę t r z n e z w i ą z k i nie m a j ą c h a r a k t e r u przypadkowego. J e d n a k ż e cel, do k t ó r e g o d ą ż ą obaj uczeni, jest i n n y i pozycja badania synchronicznego w k a ż d y m w obu t y c h teoriach r ó ż n a . Co w i ę c e j , z i n t e r e s u j ą c e g o nas p u n k t u widzenia stosunku do całości i sposobu j e j w y r ó ż n i e n i a m o ż n a z a u w a ż y ć d u ż e r ó ż n i c e m i ę d z y D o b r o w o l s k i m i M a l i n o w s k i m . M a l i n o w s k i jest n a t u r a l i ­ sta i w y r ó ż n i a s p o ł e c z n o ś c i w s p o s ó b niejako n a t u r a l n y ; g r a n i c a m i ba­ danego o b i e k t u są granice społeczności, k t ó r a t w o r z y k u l t u r ę zaspoka­ j a j ą c swoje potrzeby. K a ż d y fragment badania w y r ó ż n i a się t e ż w spo­ sób n a t u r a l n y , g d y ż i n s t y t u c j e w i n n y o d p o w i a d a ć o k r e ś l o n y m potrze­ bom. D o b r o w o l s k i nie jest naturalista. Jego społeczności, k t ó r e ma za­ m i a r b a d a ć , z o s t a ł y u k s z t a ł t o w a n e w t o k u procesu historycznego, są jego owocem i u l e g a j ą dalszym, bezustannym p r z e k s z t a ł c e n i o m , c h o ć b y t a k m a ł y m , że n i e w i d o c z n y m w k r ó t k i m czasie. Integracja k u l t u r o w a jest ostatecznie i n t e g r a c j ą w czasie, a opisu synchronicznego w p r a k t y c e nie m o ż n a d o k o n a ć , g d y ż k a ż d y z elemen­ t ó w badanej społeczności zmienia się w nieco i n n y m czasie. S p o ł e c z n o ś ć , a t y m s a m y m i j e j k u l t u r a , jest w bezustannym r u c h u , g d y ż j e j ele­ m e n t y stale z m i e n i a j ą się, a w i ę c to, co realnie jest p r z e d m i o t e m naszej obserwacji empirycznej i dostrzegane za p o ś r e d n i c t w e m ź r ó d e ł , to p r o ­ ces, to stawanie się. Co wobec tego m o ż e dostrzec etnograf d o k ł a d a j ą c się do b a d a ń t y p u integralnego i interdyscyplinarnego. D o b r o w o l s k i t a k to o k r e ś l a : �22 ZOFIA „Podstawowym zadaniem SOKOLEWICZ etnograficznego spojrzenia na badane zjawiskOj m o ż l i w i e b e z p o ś r e d n i a d ł u g o t r w a ł a obserwacja ż y w e j społeczności w jej się, w jej działaniach ciach, w jej pamięci i tworzeniu i dążeniach, w przeszłości oraz p r z e k a z y w a n i u ograniczone do w ą s k i e g o t y l k o dużej pełni generacji, s. życia, której jakie z a c h o w a ł y nie jej aktualnym myśleniu w jej zasobu takie, kulturowego. Spojrzenie o g n i w a dziejowego p r o c e s u , odzwierciedlają się w dawnych odziedziczonej po p r z o d k a c h , w postaci nigdy ślady przeży­ przejmowaniu jakkolwiek daje m o ż n o ś ć działalności źródeł historycznych" jest zachowaniu poznania minionych (Dobrowolski, 1961, 11-12). Nacisk na d y n a m i k ę p r z e m i a n k u l t u r o w y c h s k ł o n i ł Dobrowolskiego do u z u p e ł n i e n i a t e o r i i c h ł o p s k i e j k u l t u r y t r a d y c y j n e j t e o r i ą d y s h a r m o n i i k u l t u r o w e j , t e o r i ą opadania w a r t o ś c i , a przede w s z y s t k i m t e o r i ą p o d ł o ż a historycznego. W jego t e o r i i i p r a k t y c e badawczej nie ma miejsca dla opisu synchronicznego sensu stricto — t a k j a k r o z u m i a ł go M a l i n o w s k i . M o ż n a b y to w y r a z i ć w i n n y jeszcze s p o s ó b — ż a d n a s p o ł e c z n o ś ć n i g d y nie d a w a ł a się z a t r z y m a ć w bezruchu na t y l e , b y d o k o n a ć takiego opisu. W y d a j e się, że w i ę c e j cech w s p ó l n y c h znajdziemy m i ę d z y t e o r i ą M a ­ linowskiego a p r o p o z y c j a m i K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j i że p o d o b i e ń ­ stwa te b ę d ą m i a ł y podobne ź r ó d ł a . Zapewne w badaniach Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j Z a b o r ó w o d e g r a ł r o l ę a n a l o g i c z n ą do T r o b r i a n d w ż y c i u M a ­ linowskiego. A nadto teoretyczne s a m o o k r e ś l e n i e obojga d o k o n a ł o się w p r z e c i w s t a w i e n i u do s z k o ł y k u l t u r o w o - h i s t o r y c z n e j . ' K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a pisze, że po 1945 г.: „ z r o d z i ł a się koncepcja p o g ł ę b i o n y c h ba­ d a ń stacjonarnych, p o ś w i ę c o n y c h s p o ł e c z n o ś c i o m l o k a l n y m analizowa­ n y m w ich w ł a s n y m w y m i a r z e czasowo-przestrzennym, zawsze w k o n ­ tekście wielorakich powiązań strukturalno-funkcjonalnych w ich o b r ę b i e " (Zawietowicz-Adamska, 1976, s. 12). Nie jest chyba r z e c z ą p r z y p a d k u , że w ł a ś n i e Ona w s w y c h r o z w a ż a ­ niach na temat k o n k r e t u i k o n t e k s t u podejmuje p o l e m i k ę z t ą s a m ą o r i e n t a c j ą , k t ó r a b u d z i ł a n a j ż y w s z e emocje u Malinowskiego, to znaczy ze szkołą k u l t u r o w o - h i s t o r y c z n ą , ze szkołą a r e a ł ó w k u l t u r o w y c h , z o r i e n ­ t a c j ą Boasa etc. C z y t a m y : „ Z k o n k r e t e m j a k o z a m i e r z o n y m o b i e k t e m b a d a ń z l o k a l i z o w a n y m czasowo i przestrzennie ł ą c z y się konsekwentnie i p r z e k o n y w a j ą c o zasada k o n t e k s t u w p o j m o w a n i u zjawisk k u l t u r o w y c h w y s t ę p u j ą c y c h w sposób spójny i w s p ó ł r z ę d n y w określonej rzeczywi­ s t o ś c i s p o ł e c z n e j " (Zawistowicz-Adamska, 1976, s. 117). W r o z u m o w a n i u t y m Zawistowicz-Adamska o d w o ł u j e się do l i n i i prezentowanej przez Czarnowskiego, J. S. B y s t r o n i a , F. Boasa, b y za­ t r z y m a ć się na D u r k h e i m i e w celu p o d k r e ś l e n i a , że dla rozumienia k o n ­ t e k s t u i k o n k r e t u w i e l k i e znaczenia m i a ł o s f o r m u ł o w a n i e : „ n i e s ł y c h a n i e p ł o d n e j i t w ó r c z e j d y r e k t y w y i n t e r p r e t o w a n i a f a k t ó w s p o ł e c z n y c h zawsze przez i c h s p o ł e c z n e u w a r u n k o w a n i a , co k o j a r z y się wszak nieodparcie z p e ł n ą k o n k r e t y z a c j ą f a k t ó w , z umieszczeniem ich w k o n t e k ś c i e zjawisk k u l t u r o w y c h s k ł a d a j ą c y c h się na o k r e ś l o n ą r z e c z y w i s t o ś ć s p o ł e c z n ą " (Zawistowicz-Adamska, 1976, s. 121). T e n p o g l ą d w y r a ż a ł a z r e s z t ą �O POJĘCIU CAŁOŚCI I SYSTEMU 23 К . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a w p r a k t y c e badawczej, b y w s p o m n i e ć t u t y l k o p i e r w s z ą w i ę k s z ą p r a c ę z e s p o ł o w ą p r z y g o t o w a n ą pod j e j k i e r u n k i e m na temat pomocy wzajemnej i w s p ó ł d z i a ł a n i a w k u l t u r a c h l u d o w y c h , b ę d ą c e j r e z u l t a t e m prac Z a k ł a d u Etnografii U n i w e r s y t e t u Ł ó d z k i e g o w latach 1946-1948, a na Systemach krewniaczych na Słowiańszczyźnie k o ń c z ą c . To samo dotyczy prac w i e l u u c z n i ó w Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j , by w y m i e n i ć t u t y l k o B r o n i s ł a w ę K o p c z y ń s k ą - J a w o r s k ą , M a r i ę B i e r n a ­ cką i Marię Wieruszewską-Adamczykową. T r u d n o jest o c e n i ć w p ł y w M a l i n o w s k i e g o na e t n o g r a f i ę p o l s k ą okresu powojennego. W y r a z i ł się on zapewne w stosunku e t n o g r a f ó w do stacjo­ narnych b a d a ń terenowych i ukształtował trend empiryczny w etnografii polskiej. W z m o c n i ł t ę o r i e n t a c j ę z a i n t e r e s o w a n ą w badaniu r z e c z y w i ­ s t y c h z a c h o w a ń l u d z k i c h , k t ó r ą m o ż n a b y n a z w a ć quasi behavioralna. P r z y j m u j ą c t e o r i ę etnograficznych b a d a ń t e r e n o w y c h , nie p r z y j ę l i n i g d y etnografowie polscy n a u k o w e j t e o r i i k u l t u r y , nie p r z y j ę l i z r e s z t ą d y ­ r e k t y w y instytucjonalnego badania k u l t u r y . W y j ą t k i e m od tego m o g ą b y ć prace B . Olszewskiej-Dyoniziakowej i G r a ż y n y Ungeheuer-Ogorzałek. W y n i k a to zapewne z f a k t u , że etnografowie polscy n i g d y nie t r a c i l i z pola widzenia w y m i a r u historycznego badanych f a k t ó w i w y m i a r t e n u w z g l ę d n i a l i j u ż w czasie prowadzenia b a d a ń e m p i r y c z n y c h . W y d a j e się t o b y ć z w i ą z a n e ze s k ł o n n o ś c i ą do historycznego w y j a ś n i a n i a zjawisk, k t ó r a — zdaniem A n n y K u t r z e b a - P o j n a r o w e j — z a o w o c o w a ł a powsta­ n i e m historycznej s z k o ł y polskiej ( A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a , 1976, s. 20 п.), w y r a ż a j ą c j e d n o c z e ś n i e s w o i s t o ś ć etnografii polskiej. To ostatnie p o d ­ k r e ś l a , c h o ć w nieco i n n y c h s ł o w a c h , Józef Burszta (1969, s. 147 i п.). Do dziś z r e s z t ą , m i m o w i e l k i e g o zainteresowania badaniami s y n c h r o ­ n i c z n y m i , nie n a s t ą p i ł o w etnografii polskiej oddzielenie i c h od b a d a ń historycznych, k t ó r e w i n n y c h dyscyplinach, j a k np. w j ę z y k o z n a w s t w i e , z a o w o c o w a ł o oddzieleniem j ę z y k o z n a w s t w a synchronicznego od histo­ rycznego. A b y d o p e ł n i ć tego p r z e g l ą d u , n a l e ż y w s p o m n i e ć jeszcze propozycje badawcze B u r s z t y , n a w i ą z u j ą c e z r e s z t ą b e z p o ś r e d n i o do Malinowskiego. W 1969 r. w sprawozdaniu z b a d a ń nad s t a r y m i n o w y m w k u l t u r z e w s i k o s z a l i ń s k i e j powtarza on n i e m a l ż e w ś l a d za M a l i n o w s k i m : „ C a ł o ś ć k u l t u r y jest w i ę c istotnie s p ó j n i e z o r g a n i z o w a n ą , w e w n ę t r z n i e u s t r u k t u r a l i z o w a n ą całością i w badaniach k a ż d e g o j e j pojedynczego aspektu trzeba t ę całość m i e ć na o k u " (Burszta, 1969, s. 158). We w s p o m n i a n y c h w y ż e j badaniach k o s z a l i ń s k i c h Burszta i jego ze­ spół w y c h o d z ą od i n s t y t u c j i s p o ł e c z n y c h . S t a n o w i ą je: gromada j a k o s p o ł e c z n a grupa lokalna, s t r u k t u r a i ż y c i e r o d z i n y w i e j s k i e j , gospodarka i technologia, w s p ó ł c z e s n y f o l k l o r . Burszta p o d k r e ś l a , że c h ę ć opisu w s p ó ł ­ czesnej k u l t u r y w s i k o s z a l i ń s k i e j t a k ą , j a k ą ona b y ł a w momencie ba­ d a ń , a nie t y l k o jej archaicznych e l e m e n t ó w , t a k i e j , j a k ą c z y n i l i j ą ludzie �24 ZOFIA SOKOLEWICZ codziennie w n o s z ą c coś nowego i p r z e k s z t a ł c a j ą c to, co zastane, spowo­ d o w a ł a , że z r e z y g n o w a l i ze starych w z o r ó w m o n o g r a f i i i z w i ą z a n y c h z n i m i k l a s y f i k a c j i k u l t u r y , k t ó r y m i p r z e c i e ż p o s ł u ż y l i się jeszcze w m o ­ nografii o k u l t u r z e l u d o w e j Wielkopolski, a s t w o r z y l i k l a s y f i k a c j ę k u l ­ t u r y j a k b y „z marszu", w trakcie prowadzenia b a d a ń , a to dlatego, b y o d d a w a ł a ona t w o r z ą c e się ż y c i e i przede w s z y s t k i m d z i a ł a j ą c y c h l u d z i . Potwierdza to Burszta: „ W ł a ś n i e sam t y p analizy wyznaczony jest s t r u k t u r a l i s t y c z n y m p o j m o w a n i e m p r z e d m i o t u b a d a ń , k t ó r y c h część t r z e ­ ba zawsze o d n o s i ć do c a ł o ś c i " (Burszta, 1969, s. 162). I d z i ę k i takiej analizie u z y s k u j e m y dynamiczne ujęcie k u l t u r y . „ Z r a c j i s t r u k t u r a l i stycznego p o j m o w a n i a p r z e d m i o t u b a d a ń i dostosowanej do tego analizy, p o s z c z e g ó l n e elementy życia s p o ł e c z n e g o i k u l t u r y s p o ł e c z n o ś c i l o k a l n e j u z y s k u j ą r ó ż n e znaczenie, r ó ż n ą r a n g ę z n a c z e n i o w ą " (Burszta, 1969, s. 162). Jak w y n i k a z dotychczasowych w y w o d ó w , m a m y p r z y n a j m n i e j k i l k a s p o s o b ó w rozumienia i w y r ó ż n i a n i a całości w badaniach nad k u l t u r ą . Wszystkie w y m i e n i o n e n a w i ą z u j ą do rozumienia całości przez M a l i n o w ­ skiego, choć nie wszystkie p o w s t a ł y pod jego b e z p o ś r e d n i m w p ł y w e m , a t a k ż e k r y j ą się za n i m i dość r ó ż n e nieraz t r e ś c i . D l a K . D o b r o w o l s k i e ­ go całością jest k u l t u r a społeczności w granicach tego samego t e r y t o r i u m i w j a k najszerszych ramach chronologicznych. K a ż d e charakterystycz­ ne dla niej zjawisko k u l t u r o w e w i n n o b y ć badane w p o w i ą z a n i u z cał o k s z t a ł e m k o n t e k s t u historycznego. D l a Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j całością jest r ó w n i e ż k u l t u r a s p o ł e c z n o ś c i , a c h o ć u w z g l ę d n i a ona p o t r z e b ę bada­ nia historycznej genezy zjawisk i i c h z m i e n n o ś c i , to jednak p r z y j ę t e przez n i ą p o j ę c i e k o n t e k s t u oznacza przede w s z y s t k i m kontekst s p o ł e c z ­ ny, ograniczony historycznie do stosunkowo k r ó t k i e g o czasu. Trzecie rozumienie całości, w y c h o d z ą c r ó w n i e ż od społeczności, prezentuje B u r ­ szta, k t ó r y jednak w t r e ś c i owej całości w y r ó ż n i a w p r a k t y c e nie t y l k o zorganizowane zachowania, ale i cechy, i k o m p l e k s y cech k u l t u r o w y c h . Wszystkie te rozumienia p o j ę c i a całości ł ą c z y z a ł o ż e n i e , że jest to całość stworzona przez p e w n ą p o p u l a c j ę l u d z k ą , s p o ł e c z n o ś ć — n a j c z ę ­ ś c i e j , c h o ć nie zawsze — l o k a l n ą . Wszystkie zjawiska k u l t u r o w e n a l e ż y r o z w a ż a ć w k o n t e k ś c i e . Rozumienie k o n t e k s t u nie jest jednak jednako­ we u w s z y s t k i c h badaczy: od k o n t e k s t u historycznego u K . D o b r o w o l ­ skiego, do k o n t e k s t u s p o ł e c z n e g o , przede w s z y s t k i m u K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j i J. B u r s z t y . J e ż e l i jednak w y o d r ę b n i e n i e całości dokonuje się na podstawie jednego l u b podobnych k r y t e r i ó w , to s p o s ó b , w j a k i zostaje ona w y p e ł n i o n a t r e ś c i ą , nie jest j e d n a k o w y , co w i d a ć z r e s z t ą jasno z j u ż przytoczonych f r a g m e n t ó w prac w s p o m n i a n y c h badaczy, a na pewno jest r ó ż n y od p r o p o z y c j i instytucjonalnego t r a k t o w a n i a k u l ­ t u r y przez B . Malinowskiego. O p o j ę c i e całości t o c z y ł y się w ś r o d o w i s k u polskich e t n o g r a f ó w , r ó w ­ n i e ż i na ł a m a c h „ E t n o g r a f i i P o l s k i e j " , g o r ą c e spory. Z w o l e n n i c y t r a k t o - �O POJĘCIU CAŁOŚCI I 25 SYSTEMU wania k u l t u r y j a k o całości p o w i ą z a n e j f u n k c j o n a l n i e — a w i ę c D o b r o ­ w o l s k i , Zawistowicz-Adamska, Burszta i i c h uczniowie, aby o g r a n i c z y ć się t y l k o do badaczy b i o r ą c y c h n a j w i ę k s z y u d z i a ł w d y s k u s j i i wspo­ m n i a n y c h j u ż w a r t y k u l e — w y s t ę p o w a l i przeciw a t o m i z o w a n i u k u l t u r y przez M o s z y ń s k i e g o i jego u c z n i ó w , przez z w o l e n n i k ó w k i e r u n k u histo­ rycznego (w r o z u m i e n i u s z k o ł y niemieckiej), w Polsce przede w s z y s t k i m J. Czekanowskiego ( H e y m a n , 1972, s. 73). A l e rzecz w t y m , że zarzut zdaje się b y ć chybiony, g d y ż a n i M o s z y ń s k i , ani Czekanowski nigdzie nie t w i e r d z i l i , że k u l t u r a jest zbiorem cech. P r o p o n o w a l i jedynie, a M o ­ s z y ń s k i u c z y n i ł to expressis verbis w é w s t ę p i e do I t o m u Kultury ludo­ wej Słowian (1929, s. 7), aby t r a k t o w a ć j ą na p o c z ą t k u j a k b y b y ł a zbio­ r e m cech. B y ł o to t y l k o w s t ę p n e z a ł o ż e n i e badawcze. U ł a t w i l i sobie r ó w n i e ż zadanie k r y t y c y p r z y p i s u j ą c M o s z y ń s k i e m u za cel: „ Z a p o z n a ­ nie się z szeregiem p o s z c z e g ó l n y c h w y t w o r ó w b ę d z i e w i ę c naszym g ł ó w ­ n y m zadaniem; inne p o t r a k t u j e m y d o d a t k o w o " (Heyman, 1972, s. 73). Cytowane zdanie jest po p r o s t u w y r w a n e z kontekstu. Ten s t w i e r d z o n y cel dotyczy t y l k o Kultury ludowej Słowian pomy­ ś l a n e j jako pierwszy k r o k na drodze do w i e l k i e j syntezy k u l t u r y l u d o ­ w e j . Realizacja tego celu i stworzenie s y s t e m a t y k i w i ą ż e się j e d y n i e z d ą ż e n i e m M o s z y ń s k i e g o do stworzenia w p e ł n i o b i e k t y w n y c h podstaw do dalszego wnioskowania, o c z y m j u ż k i e d y ś p i s a ł a m (Sokolewicz, 1979, s. 83 п.). D a l s z y m i k r o k a m i m i a ł o z a ś b y ć : „Wszystkie duchowej py; zasadnicze i społecznej wszystkie ich typy powinny zasięgi i główne winny być jako działy c a ł k i e m odrębne powinny geografii wytworów wytworów w kultury i i c h grup związku odmiany ludowej, oraz r u c h y z opisywanych precyzją śledzącej wytworów wytworów [...] wreszcie dziejów czy materialnej, Obok systematyki 1) d z i a ł s p e c j a l n i e zgodność zasięgów poświęcony różnorodnych ich grup, na d a n y m terytorium podłoża przesunię­ i etnicznymi i z m i e n n o ś c i c z y r o z w o j u oraz z a n i k u jako korona wszystkich kultury i podzielone n a g r u ­ wyznaczone. z c h a r a k t e r e m fizyczno-geograficznego rekonstrukcji określone się rozwinąć: c i a m i [...]; 2) d z i a ł t r a k t u j ą c y o p o w s t a w a n i u święcony wytworów być wyodrębnione, wieńcząca opisanych całość; wytworów 3) d z i a ł , oraz ich po­ grup"' ( M o s z y ń s k i , 1929, s. V ) . Przytoczenie tak d ł u g i e g o c y t a t u m i a ł o b y s ł u ż y ć m o ż e unaocznie­ n i u k r y t y k o m M o s z y ń s k i e g o , że nie czytali go z b y t d o k ł a d n i e i — j e ż e l i się uda •— z a k o ń c z y ć d y s k u s j ę na ten temat. Nie miejsce t u na p r z y t a ­ czanie p o g l ą d ó w Czekanowskiego czy jego najwybitniejszego ucznia, S. K l i m k a , na ten temat (Czekanowski, 1927; K l i m e k , 1935). R ó w n i e ż i w p r z y p a d k u t y c h uczonych przedstawienie k u l t u r y jako s u m y cech b y ł o k r o k i e m w s t ę p n y m do przedstawienia i c h r o z k ł a d ó w statystycznych w o b r ę b i e jednej g r u p y l u d z k i e j , p o r ó w n a ć z i n n y m i etc. i na tej p o d ­ stawie t w o r z y ć dopiero hipotezy o r o z w o j u k u l t u r y badanych g r u p , i c h k o n t a k t a c h , migracjach etc. Hipotezy te w y m a g a ł y sprawdzenia za p o m o ­ cą ź r ó d e ł innego t y p u . B y ł a to w i ę c d ł u g a droga, na k t ó r e j opis w y t w o ­ r ó w b y ł j e d y n i e w s t ę p n y m k r o k i e m . O d p o w i e d n i k i e m p o s t ę p o w a n i a sta- �26 ZOFIA SOKOLEWICZ tystycznego b y ł y u M o s z y ń s k i e g o analizy z a s i ę g ó w w y t w o r ó w i i c h g r u p , po c z y m dopiero m o ż n a b y ł o p r z y s t ą p i ć do f o r m u ł o w a n i a hipotezy o cha­ r a k t e r z e h i s t o r y c z n y m . O sposobie stawiania hipotez tego r o d z a j u i i c h sprawdzaniu M o s z y ń s k i pisze d o k ł a d n i e w r o z p r a w i e O metodzie ba­ dania kultury materialnej Prasłowian. Tak w i ę c o złożoności k u l t u r y , p r a w i d ł o w o ś c i a c h jej r o z w o j u , za­ l e ż n o ś c i od ś r o d o w i s k a , w s p ó ł z a l e ż n o ś c i jej e l e m e n t ó w wnioskowano w rezultacie d ł u g i c h b a d a ń , natomiast nie z a k ł a d a n o tego. O d m i e n n o ś ć z a ł o ż e ń jest jednak t y l k o p i e r w s z ą r ó ż n i c ą m i ę d z y z w o l e n n i k a m i t r a k t o ­ w a n i a j e j j a k o z b i o r u cech czy j a k o w e w n ę t r z n i e p o w i ą z a n e j całości. D r u g a zasadnicza r ó ż n i c a polega na o d m i e n n o ś c i p y t a ń . Operowanie m a r i a ł e m etnograficznym obszaru S ł o w i a ń s z c z y z n y , E u r o p y czy nawet ca­ łego ś w i a t a , c z y l i — m ó w i ą c i n n y m i s ł o w y — badania p o r ó w n a c z e odpo­ w i a d a j ą c e dziś t e m u , co nazywa się cross-cultural research, w y m a g a ł o innego p o j ę c i a całości. W i ą z a ł o się z r e s z t ą z i n n y m i p y t a n i a m i , k t ó r e d o t y c z y ł y genezy w y t w o r ó w r o z u m i a n y c h j a k o r e z u l t a t m y ś l e n i a l u d z k i e ­ go, i c h rozwoju, i c h p r z y j m o w a n i u przez r ó ż n e g r u p y nie zawsze s ą ­ siednie, d z i ę k i k o n t a k t o m b e z p o ś r e d n i m l u b p o ś r e d n i m , i c h z a l e ż n o ś c i od ś r o d o w i s k a geograficznego etc. B y ł y to p y t a n i a d o t y c z ą c e r e k o n s t r u k c j i h i s t o r y c z n y c h i zapewne M o s z y ń s k i e g o d z i w i ł zarzut a h i s t o r y c z n o ś c i sta­ w i a n y c z o ł w i e k o w i , k t ó r y całe ż y c i e r e k o n s t r u k c j i r o z w o j u k u l t u r y po­ święcił. D o w o d e m tego nieporozumienia b y ł a dyskusja w K r a k o w i e w 1956 r. organizowana przez I H K M P A N , w k t ó r e j z l e k c e w a ż o n o fakt, że d y s k u t a n c i m a j ą r ó ż n e cele i p o s ł u g u j ą się j ę z y k a m i r ó ż n y c h t e o r i i . Całością dla M o s z y ń s k i e g o , a podobnie dla Czekanowskiego, b y l a k u l ­ t u r a C z ł o w i e k a , a j e d n o s t k ą , do k t ó r e j odnosili zebrane dane etnogra­ ficzne, b y ł y g r u p y i r o d z i n y j ę z y k o w e l u b etniczne. Historia, k t ó r a i n ­ t e r e s o w a ł a M o s z y ń s k i e g o , o b e j m o w a ł a d ł u g i czas i r o z g r y w a ł a się na d u ż y c h obszarach. I t y l k o w tej skali — d u ż e g o obszaru i d ł u g i e g o czasu, m o ż n a j ą b y ł o o d k r y ć . M a ł o sensowne b y ł o b y w i ę c ograniczanie j e j do I I p o ł o w y X I X w., okresu, k t ó r y tak wiele, ale i tak m a ł o , z n a c z y ł w całym ciągu historycznym. O d m i e n n y m p y t a n i o m o d p o w i a d a ł y odmienne metody. O c z y w i ś c i e , n a l e ż a ł o b y się s p y t a ć , czy f o r m a jest r z e c z y w i ś c i e tak bogata w i n f o r ­ macje, że na jej podstawie m o ż e m y w n o s i ć , k t o j ą s t w o r z y ł , k i e d y i k t ó r ę d y z n i ą w ę d r o w a ł , k o m u j ą p r z e k a z a ł . G d y b y j e d n a k odpowie­ d z i e ć na to p y t a n i e n e g a t y w n i e , to archeologowie nie m o g l i b y p r o w a d z i ć swoich b a d a ń , a j e d n a k n i k t i m nie o d m a w i a k r e d y t u zaufania. Powstaje pytanie, czy o d k r y w a n i e m e c h a n i z m ó w k u l t u r y m e t o d ą f u n k c j o n a l n ą — p r z y z a ł o ż e n i u , że k u l t u r a jest w e w n ę t r z n i e s p ó j n ą ca­ łością — m o ż e p r z y c z y n i ć się do p o g ł ę b i e n i a i u w i a r y g o d n i e n i a r e k o n ­ s t r u k c j i h i s t o r y c z n y c h . Zapewne tak; takie propozycje z g ł o s z o n o p r z y okazji b a d a ń etnogenetycznych p o d j ę t y c h z e s p o ł o w o w 1972 r. przez K o ­ m i t e t S ł o w i a n o z n a w s t w a P A N (Sokolewicz, 1979, s. 61 п.). Na t y m za- �O POJĘCIU CAŁOŚCI I 27 SYSTEMU ł o ż e n i u oparta jest cała, nowa g a ł ą ź archeologii, c z y l i t z w . etnoarcheologia. Zapewne b ę d z i e m y w c i ą ż p o s z u k i w a ć coraz subtelniejszych m e t o d u z y s k i w a n i a i n f o r m a c j i z f o r m k u l t u r o w y c h bardziej p r e c y z y j n y c h od t y c h , k t ó r y m i p o s ł u g i w a l i się k l a s y c y . C h o ć b y ł y to m e t o d y bardzo p r e ­ c y z y j n e , b y w s p o m n i e ć t y l k o , że d i a g r a m Czekanowskiego z a r ó w n o w antropologii, j a k i etnologii u w a ż a n y jest za m e t o d ę stosunkowo p e w n ą i wszechstronną. Te dwa zasadniczo odmienne rozumienia całości: pierwsze w ł a ś c i w e e w o l u c j o n i z m o w i i o r i e n t a c j i historycznej i drugie proponowane przede w s z y s t k i m przez funkcjonalizm, a t a k ż e h i s t o r y k ó w marksistowskich, w i ą ż ą się j e d n a k z okresem w h i s t o r i i etnografii, etnologii i antropologii, k t ó r y n a l e ż y w p e w n y m sensie do p r z e s z ł o ś c i . K o l e j n a b o w i e m , po f u n k ­ cjonalnej rewolucja, d o k o n a ł a się pod sztandarami u j ę ć systemowych, a system to n i e z u p e ł n i e to samo, co całość. LITERATURA Anthropology 1971 В о ск To-day Anthropology To-day, Del Mar, California. Ph. К. 1969 Modern Burszta 1969 Cultural Dwa modele C z e k a n o w s k i 1927 badań Prace etnograficznej nad Introduction, New York. nad drówek Studia Pojęcia „ L u d " , t. 53, s. 147-163. Lwów. morfologicznym ofiarowane kulturą nad i Naukowej H e y m a n n Słowian, pasterską pasterskich 1966 wsi,, prof. dialektów Janowi polskich, Łosiowi, [w:] Warszawa. K. Studia 1972 monografii zróżnicowaniem polonistyczne -Dobrowolski 1972 An J. W s t ę p do historii 1927b Z 1961 Anthropology, J. od życiem w XIV-XX społecznym klasyfikacja Karpatach wieku, i kulturą, kultury, [w:] Oddziału PAN w Krakowie, tradycyjna i jej proces Północnych. Typologia „ W i e r c h y " , R . 29: 1960, s. wę­ 7-51. Wrocław—Warszawa—Kraków. Sprawozdania z posiedzeń t. X V / 1 : 1971, s. Komisji 112. J. Kultura rozpadu a polska etnografia, „ L u d " , t. 56, s. 57-83. K l i m e k 1935 S. The structure bution, of California Berkeley, K u t r z e b a - P o j n a r o w a 1976 Kultura [w:] M. ludowa Etnografia Biernackiej, Indian Cultures, s e r i a : Culture dotychczasowych Polski. B. Przemiany polskich kultury pracach ludowej, Kopczyńskiej-Jaworskiej, A. Anthropology, London. etnograficznych, t. I , pod redakcją Kutrzeba-Po jnarowej, W. Paprockiej, W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w — G d a ń s k , Rethinking Distri­ A. w L e а с h E . R. 1961 Element California. s. 19-59. �28 ZOFIA M a l i n o w s k i 1913 SOKOLEWICZ B. rec. z E . Durkheim, L e s structures elementaires de la vie religteuse, „ F o l k - l o r e " , t. 24, s. 525-531. 1931 Culture, Encyclopaedia of the Social Sciences, t. I V , s. 621a-645b, N o w y York. 1958 Szkice Morgan 1887 z teorii kultury, Społeczeństwo M o s z y ń s k i pierwotne, Kultura 1962 O ludowa sposobach Słowian, Funkcjonalny tropologii Piddington An kultury materialna, materialnej Kraków. Praslowian, Wrocław. B. model analizy i socjologii, kultury w świetle niektórych osiągnięć an­ „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 10, s. 31-59. R. Introduction S o k o l e w í c z 1973 t. I : Kultura badania O l s z e w s k a - D y o n i z i a k 1950 Warszawa. K. 1929 1966 Warszawa. L . H. to social anthropology, t. I i I I , E d y n b u r g , Londyn. Z. Szkoły grafii i kierunki polskiej, w etnograjii pod redakcją polskiej (do 1939 г.), M . Terleckiej, [w:] Historia etno­ Wrocław-—Warszawa—Kra­ ków—Gdańsk. 1979 Teoria kultury Kazimierza etnogenetycznych, 1979b Kierunki badań Moszyńskiego jako punkt wyjścia dla badań „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 23, z. 2, s. 83-110. etnograficznych nad etnogenezą Słowian, „Etnografia Pol­ ska", t. 23, z. 2, s. 61-70. 1984 Podstawowe w polsce, modele nauki U n g e h e u e r - O g o r z a ł e k 1974 a niektóre problemy teoretyczne etnologii cz. I, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 28, z. 2, s. 11-29. Przemiany G. standardu kulturowego wsi, Warszawa. W i s s 1 e r C. 1923 Man and culture, Nowy York. Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a 1958 Społeczność 1976 Granice wiejska, i horyzonty K. Warszawa. badań kultury wsi w Polsce, Warszawa. Zofia S o k o l e w i c z ON T H EC O N C E P T O F T H EW H O L E AND T H E SYSTEM IN E T H N O L O G I C A L STUDIES Part OF CULTURE I Summary The d i s c u s s i o n s on the concept of c u l t u r a l w h o l e w e r e closely c o n n e c t e d w i t h the " f u n c t i o n a l r e v o l u t i o n " i n ethnological thought. I n P o l i s h ethnology those d i s c u s ­ sions e v i d e n c e d the i n f l u e n c e of f u n c t i o n a l i s m on it, as w e l l a s the development of t h e h i s t o r i c a l a p p r o a c h of K a z i m i e r z D o b r o w o l s k i , the m o n o g r a p h i c c o m m u n i t y studies i n r u r a l sociology These (neoevolutionism, was a n d the w i d e a p p l i c a t i o n of M a r x i a n approaches were contrasted w i t h the a n a l y t i c - c o m p a r a t i v e method). theory The aim of of methodology. Kazimierz Moszyński Moszynski's studies to t r a c e b a c k the d e v e l o p m e n t of h u m a n c u l t u r e i n t h e w i d e s t scale, his s t u ­ dies c o n c e r n e d c h o s e n l i n g u i s t i c groups (families of l a n g u a g e s , "ethnoses"). T o these �29 O POJĘCIU CAŁOŚCI I SYSTEMU groups he a s s i g n e d the r e s u l t s of h i s r e s e a r c h e s of the a r e a s of e x t e n s i o n cular cultural of p a r t i ­ traits a n d a r t i f a c t s a n d t h e i r t r a n s f o r m a t i o n s . H i s studies were of c o m p a r a t i v e c h a r a c t e r b a s e d on the concepts of long periods of t i m e a n d l a r g e - s c a l e areas. and They made methodological than the nowski units also a idea of a w h o l e saw whole, basis, s e r v i n g distinguished other aims on were as wholes-systems not c u l t u r a l the different philosophic and structured in a different suggested b y f u n c t i o n a l i s m particular cultures o l his t a x o n o m y but t r a i t s but a n d s i m i l a r theories. of way Mali­ i n t e r r e l a t e d elements. institutions — the The organized h u m a n b e h a v i o r i n t e n d e d for s a t i s f y i n g the people's needs. A c c o r d i n g to M a l i n o w s k i the s y n c h r o n i c s t u d y is i n e v e r y case the first, i n d i s p e n s a b l e step to the h i s t o r i c a l s t u d y f o l l o w i n g it. T h e M a l i n o w s k i ' s a p p r o a c h has been a c c e p t e d b y P o l i s h ethnology f i r s t of a l l i n the p a r t c o n c e r n i n g f i e l d r e s e a r c h a n d the k n o w l e d g e of i n t e g r a l c u l t u r a l facts. D o b r o w o l s k i takes u p the i d e a , but he comes to the c o n c l u s i o n , that a s y n c h r o n i c study is a kind of illusion since every contemporary r e a l i t y is only a link in a h i s t o r i c a l process. T h u s he suggests the studies of s m a l l a r e a s a n d short periods of t i m e d o c u m e n t e d i n a v e r y detailed w a y by h i s t o r i c a l sources. The controversy seems impossible to be d e t e r m i n e d but w e t h i n k to be to e x p l a i n its m e t h o d o l o g i c a l b a c k g r o u n d . Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek able � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9a3aa8c2f9ef7772fdfaa729f065a691.pdf 26173183e6ff475b9374c5643bfebcc8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1239 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1144 Title A name given to the resource Dystans etniczny Polacy - Cyganie (na przykładzie dzielnicy Poznania) / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.2, s.241-258 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olszewski, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I X : 1985, z. 2 P L I S S N 0071-1861 WOJCIECH OLSZEWSKI DYSTANS ETNICZNY POLACY — CYGANIE (NA PRZYKŁADZIE DZIELNICY POZNANIA) I. B A D A N I A D Y S T A N S U E T N I C Z N E G O P O L A C Y — C Y G A N I E Znaczne różnice kulturowe dzielące Cyganów od większości narodów, wśród których przebywają, fakt, że w każdym kraju styka się z nimi (lub jest „narażona" na kontakt) większa część społeczeństwa, stawiają ich (przynajmniej w Europie) w sytuacji wyjątkowej wśród mniejszości etnicznych, w sytuacji pozwalającej spodziewać się szczególnej ostrości dystansu wobec nich ze strony poszczególnych n a r o d ó w . Jej efektem jest między innymi bardzo silna w większości krajów presja w kierunku przynajmniej częściowej ich asymilacji. Tym bardziej więc istotne dla zrozumienia zachodzących w społecznościach cygańskich procesów adap­ tacyjnych (czy też Wręcz akulturacyjnych), a także dla praktyki spo­ łecznej zmierzającej do załagodzenia ujemnych (dla obu stron) skutków tych procesów, wydaje się poznanie dystansu etnicznego dzielącego Cy­ ganów od narodów usiłujących ich zasymilować. Badaniami tego zjawiska w Polsce, prowadzonymi przede wszystkim przez L . Mroza, objęte zostały dotąd wsie i miasteczka położone we wschodniej części kraju (Małopolsce, Mazowszu i krainach sąsiadujących z nim od strony wschodniej i północno-wschodniej) . Wiosną i latem 1980 г., chcąc uzyskać materiał porównawczy do zebranego we wschod­ niej Polsce, przeprowadziłem badania dystansu etnicznego Polaków wo­ bec Cyganów w stolicy Wielkopolski — Poznaniu. Obiegowe opinie o sy­ stemie wartości preferowanych przez Wielkopolan i wysokim stopniu 1 2 1 W sytuacji zbliżonej pod tym w z g l ę d e m do Cyganów byli w Europie do nie­ dawna także Żydzi. Informacje o tych badaniach i częściowe opracowanie ich w y n i k ó w zawierają artykuły: A. J a k l i ń s k a - D u d a , Cyganie osiadli w oczach górali spiskich, „Et­ nografia Polska", t. X X I I : 1978, z. 2, s. 161; L . M r ó z , Badania dystansu etniczne­ go: Cyganie — Polacy, „Etnografia Polska", t. X X I I : 1978, z. 2, s. 15; t e n ż e , Świa­ domościowe wyznaczniki dystansu etnicznego, „Etnografia Polska", t. X X I I I : 1979, z. 2, s. 157. 2 16 — Etnografia Polska 29/2 �242 WOJCIECH OLSZEWSKI megalomanii grupowej, potwierdzone częściowo moimi obserwacjami w czasie kilkuletniego zamieszkiwania w Poznaniu, pozwalały mieć na­ dzieję na spotkanie t u niemal laboratoryjnych warunków badawczych i na uzyskanie materiału bardziej kontrastowego niż zebrany w trakcie badań dotychczasowych. Brak jakichkolwiek badań cyganologicznych w Wielkopolsce, niedo­ statki stanu badań stosunków interetnicznych dotyczących Polski?-* tak­ że trudności natury technicznej (badania przeprowadzałem sam, w k r ó t ­ k i m czasie) przesądziły o charakterze mojej pracy, nadając jej cechy wstępnej penetracji terenu, służącej też sprawdzeniu technik badaw­ czych i założeń teoretycznych. Efekty tej pracy miały być dopiero punk­ tem wyjścia do dalszych, zakrojonych już na szerszą skalę badań. Kwestionariusz, k t ó r y m posłużyłem się przeprowadzając wywiady z mieszkańcami Poznania, w dużej mierze nawiązuje do zastosowanych przez Mroza, będących jak dotąd jedynymi wzorami do tego typu ba­ dań . Zachowując podobny charakter swojego kwestionariusza w celu uzyskania materiałów porównywalnych z pozyskanymi dotychczas, wprowadziłem jednak pewne modyfikacje wykorzystując dotychczasowe doświadczenia z udziału w badaniach we wschodniej Polsce. Przystoso­ wałem go też do badań w środowisku wielkomiejskim, z reguły bardziej zamkniętym i mającym mniej czasu, zmniejszając ilość pytań do 57. Aż 36 z nich 'dotyczy wiedzy badanych o Cyganach. Trudno bowiem było przewidzieć zakres tej wiedzy, a podjęcie próby znalezienia wystę­ pujących prawidłowości wymagało możliwie szczegółowego materiału. Z pozostałych p y t a ń 6 dotyczy bezpośrednio dopuszczalnych przez bada­ nych form kontaktu z Cyganami, 3 — natężenia niechęci do Cyganów (w stosunku do niechęci wobec innych grup etnicznych), 4 dotyczą opinii badanych o sposobach rozwiązania problemu cygańskiego, natomiast reszta to pytania pomocnicze, służące głównie konfrontacji stosunku do Cyganów deklarowanego przez informatorów z tym, jaki przejawiają faktycznie. Tę samą funkcję spełnia także część pytań dotyczących wie­ dzy o Cyganach, sformułowanych tak, by odpowiadający dokonywali jednocześnie oceny kultury cygańskiej. Kolejność pytań była w zasadzie następująca — wiedza, dopuszczalne formy kontaktu, opinie o sposobach rozwiązania problemu cygańskiego. Odstępstwa od niej wynikały z przy­ jętej zasady umieszczania na początku kwestionariusza pytań o odcieniu emocjonalnym najbliższym obojętnemu, natomiast na końcu — najbar­ dziej drażliwych, co miało ułatwić rozmowy z badanymi. Wybierając miejsce badań posłużyłem się następującymi kryteriami: — musiało być to miejsce w miarę długo zamieszkiwane przez Cy­ ganów, co narzuciłoby ich polskim sąsiadom konieczność skrystalizowa3 8 Jeden z kwestionariuszy do badań dystansu etnicznego dot. Cyganów opublikowany w pracy M r ó z , Badania dystansu..., s. 28. został �DYSTANS ETNICZNY POLACY — CYGANIE 243 nia i ujednolicenia swojego stosunku do nich. Byłoby to bowiem czyn­ nikiem znacznie ułatwiającym analizę badanego zjawiska; — mieszkańcy wybranej części miasta powinni stanowić grupę połą­ czoną więzią społeczną, tak by kryterium doboru informatorów mogła być właśnie przynależność do tej grupy; — powinna to być grupa możliwie mała, co pozwoliłoby uzyskać reprezentatywną próbę nawet przy stosunkowo niewielkiej liczbie i n ­ formatorów. Wszystkie te warunki spełniało niewielkie osiedle (nazywane dalej O) złożone z kilkunastu małych bloków i odgrodzone od reszty miasta z dwóch stron bardzo ruchliwymi ulicami (zbieg dwóch międzynarodo­ wych tras), z trzeciej i czwartej zaś linią kolejową i zakładami prze­ mysłowymi. Izolację mieszkańców O od reszty miasta, a t y m samym ich integrację wewnątrz osiedla, pogłębia jeszcze możliwość zaspokojenia na miejscu podstawowych potrzeb, na osiedlu jest bowiem kościół, szko­ ła, niemal wszystkie rodzaje sklepów, restauracja, kawiarnia, bar szyb­ kiej obsługi, a wielu mieszkańców pracuje w graniczących z O fabry­ kach. Większość zamieszkujących O zna się wzajemnie, a często są oni ze sobą spokrewnieni (w niektórych rodzinach rośnie już czwarte poko­ lenie mieszkańców osiedla założonego krótko przed I I wojną światową). W 1964 r. w bezpośrednim sąsiedztwie O osiedlono w barakach k i l ­ kudziesięcioosobową grupę Cyganów Sasytka Roma, rozbijających w t y m miejscu od lat swoje letnie obozowisko. Kilka lat temu baraki zostały zburzone, a Cyganie otrzymali między innymi dwa mieszkania w blo­ kach tego osiedla . Z mieszkańcami tej części Poznania przeprowadziłem 30 wywiadów bezpośrednich (3-4% rodzin), wybierając badanych równomiernie ze wszystkich części osiedla. Zebrane w ich wyniku materiały uzupełniłem, badaniami wśród dzieci i nauczycieli miejscowej szkoły oraz obserwacja­ mi poczynionymi w trakcie ośmiomiesięcznego mieszkania w O. Informa­ torzy moi mieli od 18 do 78 lat. Nieznacznie przeważały wśród nich ko­ biety. Mężczyźni najczęściej byli wykwalifkowanymi robotnikami, kobiety robotnicami bądź zajmowały się jedynie prowadzeniem gospo­ darstwa domowego, co jest prostym odbiciem struktury zawodowej mieszkańców O. Należy t u zaznaczyć, że dziewięć na dziesięć podejmowanych prób przeprowadzenia wywiadu kończyło się niepowodzeniem po wyjaśnieniu, że przedmiotem rozmowy mają być Cyganie. Już w czasie rozmowy wie­ lu informatorów traktowało mnie bardzo nieufnie, podejrzewając o po­ wiązania z Cyganami. Trudności te pozwalają przypuszczać, że faktycz­ ne nasilenie dystansu wobec Cyganów jest jeszcze większe, niż wynika­ łoby to z wypowiedzi badanych. 4 4 Pozostali z tej grupy Cyganów rozlokowani zostali poza O, jednakże w tej samej dzielnicy miasta. �244 WOJCIECH OLSZEWSKI II. C Y G A N I E W POZNANIU I W I E L K O P O L S C E Chociaż zdania na temat związku między faktycznymi cechami przed miotu dystansu etnicznego a charakterem stereotypów i nasileniem nie­ chęci wobec niego ze strony podmiotu dystansu są podzielone, celowe wydaje się poprzedzenie analizy zebranych przeze mnie materiałów krótką charakterystyką Cyganów, z którymi stykają się najczęściej mieszkańcy Wielkopolski . Wspomniany już brak materiałów o Cyganach w Wielkopolsce spra­ wił, że mogłem korzystać jedynie z danych udostępnionych m i przez władze administracyjne Poznania i województwa. Zawierają one wiele luk i poważnych często nieścisłości, będących w równej mierze w y n i ­ kiem obiektywnych trudności towarzyszących poznawaniu środowiska cygańskiego przez „gadźów", co zaskakującej nieraz niekompetencji zaj­ mujących się Cyganami urzędników oraz celowego wprowadzania ich w błąd przez Lowarów . Spisy Cyganów przeprowadzone w roku 1976 wykazały na terenie Wielkopolski około 1500 zameldowanych Cyganów tworzących ponad 300 rodzin, z czego w samym Poznaniu 78 osób (13 rodzin). Można przy­ puszczać, że Cyganie osiedleni w Wielkopolsce stanowili 7,5-10% wszyst­ kich Cyganów zamieszkujących Polskę (dla porównania, na t y m samym obszarze zamieszkiwało wówczas około 7% P o l a k ó w ) . Mimo powtarza­ jących się postulatów miejscowych władz, by nie wydawać zgody na osiedlanie się nowych Cyganów w Poznaniu (zwłaszcza w grupie już zamieszkałych) i nie wydawać im zezwoleń na pobyt czasowy ponad dwa miesiące, ich liczba w t y m mieście stale wzrasta — w latach 1978-1979 zamieszkiwało Poznań już 104 Cyganów (22 rodziny), w t y m 30 dzieci w wieku szkolnym. Oprócz osiadłych w Poznaniu, na terenie mias­ ta stwierdzono też, jeszcze w 1977 г., przebywanie wędrownych taborów. Każdego dnia znajduje się również w Poznaniu trudna do oszacowania liczba Cyganów zamieszkujących inne miejscowości, którzy przybywają tu, by odwiedzić krewnych, bądź też w celach zarobkowych. Cyganie mieszkający w Poznaniu rozproszeni są w pięciu jego dziel­ nicach, w grupach od 6 do 50 osób. Przyczyn takiego właśnie ich roz­ mieszczenia należy upatrywać tak w przepisach administracyjnych, jak 5 6 7 5 Przez Wielkopolskę rozumiem tu obszar woj. poznańskiego sprzed reformy administracyjnej z roku 1975. Jak się można domyślać ze stosowanej w urzędowych raportach terminologii i charakteru pomyłek — korzystnych zwykle dla Lowarów, oni musieli być g ł ó w ­ nymi (jeśli nie jedynymi) spośród Cyganów informatorami milicji. W roku 1976 trzy czwarte Cyganów osiedlonych w Wielkopolsce mieszkało w 17 miastach (położonych w różnych częściach regionu), tworząc skupiska prze­ kraczające 40, a dochodzące do 120 osób. 6 7 �DYSTANS ETNICZNY POLACY — CYGANIE 245 i upodobaniach (i możliwościach) samych Cyganów. Na przykład k i l k u ­ dziesięciu Sasytków w chwili wyjścia ustawy o przymusowym osiedle­ niu miało w jednej z dzielnic, w swoim stałym miejscu, rozbite letnie obozowisko. Ponieważ osiedleniem Cyganów zajmowały się władze dziel­ nicowe, wybudowano i m w miejscu obozowania baraki, a kilka lat temu rozlokowano w wolnych mieszkaniach znajdujących się w granicach administracyjnych dzielnicy. Z kolei bogaci Lowarzy w większości sami wybrali miejsce obecnego zamieszkania. Jedna z ich rodzin kupiła willę kierując się t y m (jak sami twierdzą), że miejsce jej położenia było wte­ dy jeszcze spokojne i z rzadka tylko zamieszkane. Z czasem rodzina ta ściągnęła krewnych, którzy zamieszkali w pobliżu. Najwięcej trudności sprawia ustalenie podziału szczepowego Wielko­ polskich Cyganów. Jego dokładne odtworzenie jest w tej chwili niemoż­ liwe, wiadomo jednak z całą pewnością, że są wśród nich przedstawiciele Chaładytka Roma, Polska Roma, Sasytka Roma, Kełderaszów i Lowa­ rów, z czego w samym Poznaniu zamieszkują Sasytka Roma i Lowarzy (mniej więcej w jednakowych proporcjach) oraz przybyłe t u ostatnio dwie rodziny Chaładytka. W Poznaniu przebywają też codziennie, zaj­ mujące się t u wróżeniem, kobiety Kełderaszów z pobliskich Obornik oraz bardzo często Cyganie podający się za tzw. „Sanoków", muzykujący w poznańskich kawiarniach. Udostępnione m i dokumenty urzędowe zawierają także „charakterys­ tykę społeczną" najliczniejszych w Poznaniu Sasytków i Lowarów. Ci pierwsi, mieszkający w dzielnicy, w której przeprowadziłem badania, są w świetle powyższych dokumentów grupą najbardziej biedną i nie­ ustabilizowaną. „Cyganie ci dopuszczają się różnego rodzaju przestępstw, poczynając od drob­ nych oszustw z patelniami i kuponami materiałów, przez kradzieże, włamania aż do g w a ł t ó w i rozbojów. Rodziny te w y w o d z ą się przeważnie z niemieckich Cyganów o nazwiskach Franz, Herman, Ferro, Arwaj itp. [...] Utrzymują między sobą kontakty towarzysko-przestępcze. Często urządzają libacje alkoholowe, zakłócają spokój, w mieszkaniach nie utrzymują porządku" . s Większość mężczyzn z tej grupy jest zatrudniona w przedsiębior­ stwach państwowych jako pracownicy fizyczni (przeważnie w transpor­ cie i zaopatrzeniu). „Ich zarobki wahają się w granicach 3500 zł co przy wielodzietnych rodzinach nie pozwala stwierdzić, że utrzymują się tylko z tego. Część z tych rodzin korzysta 8 Ten, jak i dalsze cytaty dotyczące sytuacji społeczno-ekonomicznej Cyganów pochodzą ze sprawozdań sporządzonych przez poznańską milicję i Urząd Miejski w Poznaniu w roku 1979. W okresie, którego dotyczą cytowane dokunienty, najczęściej spotykane w pol­ skich przedsiębiorstwach p a ń s t w o w y c h płace w a h a ł y się od 4 do 7 tys. zł miesięcz9 �24(5 WOJCIECH OLSZEWSKI z pomocy opieki społecznej. Większość dzieci tych rodzin chodzi do szkoły pod­ stawowej, co jest jedynym korzystnym zjawiskiem w tej grupie Cyganów". Jeżeli dodamy, że w oddzielnej części cytowanych dokumentów stwierdza się, iż w okresie, którego one dotyczą, mieszkający w Pozna­ niu Cyganie nie popełnili w t y m mieście ani jednego przestępstwa czy wykroczenia, możemy stwierdzić, że powyższy tekst — podobnie jak „charakterystyka społeczna" Sasytków — jest obrazem bardzo silnej nie­ chęci do nich. Niechęć ta podsycana jest prawdopodobnie przez Lowa­ rów, od których przyjęło się m. i n . pogardliwe określenie używane w sto­ sunku do poznańskich Sasytków — „łabańce". W podobnej wersji („łabandze") używają tego określenia także przyjeżdżający do Poznania K e ł derasze. W obu przypadkach jest ono konsekwencją uznania poznańskich Sasytków za skalanych i wykluczonych ze społeczności Romów w na­ stępstwie dezintegracji ich kultury i ustępstw wobec zarządzeń polskich władz . 10 Z bardziej przychylną opinią spotykamy się w przytaczanych relacjach w odniesieniu do Lowarów. Być może jest to wynikiem utrzymywania przez nich dobrych stosunków z milicją . Nie bez wpływu wydaje się też przypisywanie sobie przez nich królewskiego pochodzenia oraz ich sytuacja majątkowa — stan posiadania każdej z lowarskich rodzin był w roku 1979 oceniany przez milicję na co najmniej kilka milionów zło­ tych . Cyganie ci, według milicyjnych raportów, nie utrzymują kontak­ tów z nie-Lowarami, zajmują się nielegalnym handlem walorami płatni­ czymi, złotem, srebrem i wyrobami artystycznymi. Lowarzy poznańscy nie popełniają przestępstw na terenie Poznania, ich kobiety „nie chodzą do miast na zarobek", a dzieci uczęszczają do szkół. W konflikt z m i l i ­ cją wchodzą jedynie młodociani w wieku 14-19 lat, dysponujący dużą ilością pieniędzy, wywołujący awantury w lokalach rozrywkowych. Dla zachowania dobrych układów z władzami Lowarzy ograniczyli nawet kon­ takty z jedną ze swoich rodzin, mającą częste konflikty z otoczeniem i milicją. 11 12 Na stosunek mieszkańców Poznania do Cyganów mogą rzutować tak­ że przestępstwa (kilkanaście włamań do mieszkań) popełnione w t y m mieście przez grupę Cyganów zamiejscowych (spokrewnionych z poznań­ skimi Lowarami). 1 0 Za wykluczonych spośród R o m ó w uznana została przez Lowarów i Kełderaszy jedynie grupa S a s y t k ó w mieszkająca w Poznaniu. Pozostali Cyganie należący do tego szczepu nadal uważani są za pełnoprawnych Romów. Jak pisałem w y ż e j , większość posiadanych przez poznańską milicję wiadomo­ ści o Cyganach pochodzi właśnie od Lowarów. W tym samym czasie stan posiadania średnio zamożnej polskiej rodziny w Poznaniu kształtował się w granicach kilkuset tysięcy złotych. 11 1 2 �DYSTANS ETNICZNY POLACY — CYGANIE 247 I I I . D Y S T A N S E T N I C Z N Y MIESZKAŃCÓW O W O B E C CYGANÓW Przejście do omówienia wyników moich badań poprzedzić należy w t y m miejscu przedstawieniem przyjętych założeń teoretycznych, i m to bowiem podporządkowane zostały nie tylko same badania dystansu etnicznego Polaków do Cyganów (układ kwestionariusza), ale też analiza i prezentacja uzyskanych w ich efekcie materiałów. Założenia te, w największym skrócie, można ująć w trzech punktach: 1) celem dystansu etnicznego jest ochrona k u l t u r y grupy etnicznej będącej jego podmiotem, przed dezintegrującym wpływem kontaktu z re­ prezentującą odmienne systemy wartości grupą będącą tegoż dystansu przedmiotem; 2) nasilenie dystansu etnicznego jest t y m większe i m większe są róż­ nice kulturowe między jego podmiotem a przedmiotem i i m większe jest natężenie megalomanii jego podmiotu; 3) elementem dystansu etnicznego, obok stosunku do jego przedmio­ tu, jest także wiedza o nim. Wydaje się słuszne uznanie wiedzy o innej grupie etnicznej za nieuświadamianą sferę dystansu etnicznego, w przeciwieństwie do uświada­ mianej sfery dystansu, jaką jest stosunek do tej grupy. Jesteśmy wpraw­ dzie w pełni świadomi związku przyczynowo-skutkowego zachodzącego między naszą wiedzą o innej grupie etnicznej, a naszym stosunkiem do niej, jednakże na ogół jesteśmy też przekonani, iż wiedza ta jest w pełni obiektywną i usprawiedliwiającą nasz stosunek. Nie zdajemy sobie zwy­ kle sprawy, że tak poprzez jej treść, jak i dobór wiadomości, jest ona przejawem naszego dystansu do tej grupy . 13 l.NIEUSWIADOMIONA S F E R A DYSTANSU ETNICZNEGO W wiedzy mieszkańców O na temat Cyganów wyodrębnić można dwa poziomy. Jeden z nich tworzy wiedza szczegółowa o kulturze cy­ gańskiej, drugi — wiedza uogólniona pod postacią cech przypisywanych wszystkim (czy też uznanym za najbardziej typowych) członkom grupy będącej przedmiotem tego dystansu . Wydaje się pewne wzajemne od­ działywanie obu tych poziomów na siebie, jednakże, jak pozwalają wnio­ skować zebrane przeze mnie materiały, poziom uogólniający w większym stopniu wpływa na poziom szczegółowy niż odwrotnie. Wiedza tworząca 14 Dokładniejszą analizę teorii stosunków interetnicznych, uzasadniającą — jak sądzę — przyjęte tu założenia, zawarłem w swojej pracy magisterskiej (Dystans etniczny Polacy — Cyganie na przykładzie dzielnicy Poznania, Poznań 1981, Biblio­ teka Instytutu Etnologii U A M w Poznaniu). Zasadność używania terminu „grupa etniczna" w odniesieniu do C y g a n ó w może być, wskutek ich zróżnicowania, podawana w wątpliwość. Ponieważ jednak dla moich informatorów Cyganie stanowili grupę pod w z g l ę d e m etnicznym jed­ nolitą i jako taka jest też przedmiotem dystansu, stosowanie tego określenia u w a ­ żam za uzasadnione. 1 8 1 4 �248 WOJCIECH OLSZEWSKI poziom szczegółowy na ogół sformułowana jest w sposób wyraźnie służą­ cy uzasadnianiu czy też wręcz zapobieżeniu falsyfikacji elementów wie­ dzy składających się na poziom uogólniający. Falsyfikacji takiej nie sprzyja też znikomość i fragmentaryczność wiedzy szczegółowej moich rozmówców, dotyczącej kultury Cyganów. Dlatego też zasadne wydaje się omówienie w pierwszej kolejności poziomu uogólniającego. Uogólniający poziom w i e d z y . Poziomu tego dotyczyły przede wszystkim dwa z zadawanych badanym pytań — pytanie o syno­ nim słowa „cygan" (funkcjonujący jako przezwisko) oraz pytanie o naj­ bardziej charakterystyczne cechy Cyganów. Stereotyp Cygana otrzymany w odpowiedzi na pierwsze z tych pytań "ma zabarwienie pejoratywne. Etnonim „Cygan" jest tu bowiem syno­ nimem kłamcy. Zdecydowanie rzadziej (w pojedynczych przypadkach) rozmówcy jako przyczynę użycia tego przezwiska wobec Polaka podawa­ li (według częstotliwości): wygląd fizyczny (czarne włosy, ciemna cera), skłonność do częstego zmieniania miejsca pobytu oraz „cygańską" odzież (głównie długie spódnice) i bałaganiarstwo. Istnieją też podstawy do przy­ puszczeń, że popularnym, zwłaszcza wśród dzieci, synonimem „cygana" jest „brudas". Zarzut braku higieny powtórzył się także przy wymienianiu cech najlepiej — zdaniem moich rozmówców — charakteryzujących tę grupę. Najczęściej padały tu określenia (w kolejności od wymienionych przez niemal wszystkich do podanych przez jedną czwartą informatorów): weseli, sprytni, kłótliwi, nachalni, urodziwi, brudni, fałszywi (podstępni), podejrzliwi (skryci), odważni. Dla porównania podaję też zestaw cech najczęściej przypisywanych Polakom (kolejność jak wyżej): czyści, pracowici, urodziwi, dumni, odważni, weseli, uczciwi (szczerzy), ufni (otwarci). Wykreślony przedstawionymi wyżej cechami obraz Cyganów, w ze­ stawieniu z obrazem własnym grupy badanej, jednoznacznie określa jej stosunek do nich jako zdecydowanie negatywny. Wśród charakteryzują­ cych obie grupy cech, wymienionych przez co najmniej jedną czwartą rozmówców, znajduje się aż pięć par przeciwstawnych: �DYSTANS ETNICZNY POLACY — CYGANIE [Polacy] pracowici czyści dumni uczciwi (szczerzy) ufni (otwarci) 249 — leniwi [Cyganie] — brudni — nachalni •— fałszywi (podstępni) — podejrzliwi (skryci). Należy też zwrócić uwagę na fakt, że wszystkie podane tu przymioty Polaków (podobnie jak pozostałe trzy — urodziwość, odwaga i wesołość) są zdecydowanie pożądane (może poza wesołością, mającą wydźwięk wprawdzie dodatni, lecz bliższy obojętnemu). Cyganie natomiast „po­ siadają" jeszcze dwie przywary — są Kłótliwi (agresywni), oraz sprytni (spryt jako cecha Polaków mógłby być zaletą — synonimem zaradności, jako cecha Cyganów jest zdecydowanie niepożądany i traktowany niemal jak nieuczciwość). Wśród dziesięciu określeń, jakimi najczęściej badani charakteryzo­ wali Cyganów, są też trzy pozytywne (a zarazem wspólne grupie badanej i Cyganom): wesołość, urodziwość i odwaga. Należy jednak zwrócić uwa­ gę, że spośród tych trzech dodatnich cech jedynie najbardziej obojętna emocjonalnie wesołość była przez moich rozmówców częściej (przeszło dwukrotnie) przypisywana Cyganom niż Polakom. Natomiast najbardziej pożądana odwaga przeszło dwukrotnie częściej występuje w charakte­ rystyce Polaków. Nie bez znaczenia wydaje się też, że cechy pozytywne częściej przy­ znawały Cyganom kobiety. Przewaga kobiet w t y m względzie wzrastała wraz ze stopniem pożądania danej cechy (odwagę przyznał Cyganom t y l ­ ko jeden mężczyzna). Warto też zwrócić uwagę, że spośród k i l k u osób, które odmówiły bądź miały wątpliwości przy robieniu tych charaktery­ styk, wszystkie (poza jednym przypadkiem 18-letniej maturzystki) prze­ kroczyły 50 rok życia . W obu przypadkach za wcześnie jeszcze na for­ mułowanie jakichkolwiek uogólnień. Będzie to możliwe, jak się wydaje, dopiero po poszerzeniu bazy źródłowej i przeprowadzeniu badań nad podziałem ról między płciami i grupami wiekowymi w procesach w y ­ chowawczych i wszelkich innych formach działań służących utrzymaniu spójności grupy. P o z i o m w i e d z y s z c z e g ó ł o w e j . Poziomu tego dotyczyła większość zawartych w kwestionariuszu pytań na temat Cyganów. Spra­ wozdawcze przedstawienie wszystkich zebranych informacji z tego za­ kresu wydaje się t u jednak bezcelowe, istotniejsze bowiem dla naszych rozważań i dalszych badań jest wychwycenie jego cech charakterystycz­ nych. Wiedza składająca się na ten poziom sformułowana jest w sposób w y ­ raźnie służący uzasadnianiu i zapobieganiu falsyfikacji elementów uogól­ niającego poziomu wiedzy moich rozmówców, czemu sprzyjają: 1 15 1 S Zdarzało się to głównie w odniesieniu do Polaków, którzy są w e d ł u g bada­ nych grupą bardzo zróżnicowaną. �250 WOJCIECH OLSZEWSKI 1) wiadomości zapobiegające bliższym kontaktom i lepszemu pozna­ niu Cyganów; 2) powierzchowność i fragmentaryczność wiadomości szczegółowych, nawet gdy ich źródłem jest własna obserwacja czy osobiste kontakty z Cyganami, w połączeniu ze skłonnością do zwracania uwagi przede wszystkim na elementy kultury Cyganów będące dla badanej grupy i n ­ ne, dziwne; 3) zapobiegająca falsyfikacji dotychczasowych sądów o Cyganach i osłabieniu dystansu, interpretacja ich kultury. Występują tu dwa sche­ maty: — Cyganie mają pożądaną w naszym społeczeństwie cechę ,,x", ale tylko dlatego, że są zmuszeni sytuacją; — Cyganie, których znałem [-am], nie są tacy źli, ale oni są inni niż reszta Cyganów. Bliższym kontaktom'z Cyganami zapobiegają przekonania wskazujące na preferowanie w ich kulturze wartości niepożądanych w naszym spo­ łeczeństwie; szczególną zaś rolę zdają się odgrywać te, które ostrzegają przed fizycznym zagrożeniem z ich strony. Takim jest jedno z pierwszych wpajanych dzieciom przekonań o Cyganach, ostrzegające je przed porwa­ niem. Groźba ta jest informacją w najbardziej jaskrawy sposób ukierun­ kowującą stosunek do tej grupy etnicznej. Do znajomości opowiadań o porywaniu dzieci przez Cyganów przyznała się zdecydowana większość moich rozmówców, bez względu na wiek. Część potwierdziła też, że są one przekazywane dzieciom w dalszym ciągu. Jednocześnie nikt z badanych nie tylko nie słyszał o żadnym konkretnym przypadku porwania, ale też nie wyraził zdecydowanie wiary w prawdziwość tych wiadomości (nie­ którzy określili je jako bajki bądź „straszenie"). Choć niewątpliwy wpływ na deklarowane niedawanie wiary opowieś­ ciom o porwaniach wywarło, przejawiające się wyraźnie, dążenie niemal wszystkich moich rozmówców do zaprezentowania się przed przeprowa­ dzającym badania jako „ludzie na poziomie", daje to również podstawę do przypuszczenia, że część członków badanej grupy świadomie przeka­ zuje dzieciom „fałszywą" informację, ze względu na jej przydatność w y ­ chowawczą. Jak się bowiem zdaje, wpojenie dzieciom tego elementu wie­ dzy o Cyganach jest pierwszym i ważnym krokiem w nauczaniu dystan­ su do tej grupy, a wyrobiona w ten sposób obawa, zapobiegająca bliższe­ mu poznaniu Cyganów oraz wrogie nastawienie do nich znajdują z czasem uzasadnienie w coraz to nowych wiadomościach o tej grupie etnicznej, dzięki czemu utrzymują się (ulegając oczywiście pewnym modyfikacjom) nawet, jeśli nabrane z wiekiem doświadczenia nie potwierdzają bądź pod­ ważają prawdziwość pierwszej informacji. Wśród czynników zabezpieczających uogólniający poziom wiedzy przed falsyfikacją wymieniłem też powierzchowność i fragmentaryczność wszystkich wiadomości składających się na poziom wiedzy szczegółowej. �DYSTANS ETNICZNY POLACY — CYGANIE 251 Jako przykład warto przedstawić t u wiedzę badanych osób o źródłach utrzymania Cyganów. Powierzchowność jej jest t y m bardziej znamien­ na, że przecież wszystkie sposoby zdobywania przez Cyganów środków utrzymania wymagały kontaktu z „gadźami". Odnośnie do Cyganów „wędrownych" niemal połowa informatorów nie potrafiła udzielić żadnych informacji na ten temat, choć zdecydowa­ na większość moich rozmówców pamięta jeszcze Cyganów sprzed ich osiedlenia. Z pozostałych badanych większość słyszała o kotlarskich umie­ jętnościach Cyganów, a pojedyncze osoby podawały jako źródło ich utrzy­ mania wróżbiarstwo, kradzieże, chodzenie po prośbie i handel końmi. Jeszcze mniej mieszkańcy O wiedzą o dzisiejszej sytuacji swoich bez­ pośrednich sąsiadów — Sasytków. Tylko dwóch rozmówców stwierdziło, że Cyganie ci pracują (podając przy t y m nazwy zakładów pracy i w y ­ rażając opinię, że są dobrymi fachowcami). Dwóch było przekonanych, że pracują, „bo z czegoś przecież muszą żyć". Reszta zaprzeczała takiej możliwości bądź deklarowała swoją niewiedzę w t y m względzie, snując przy t y m rozważania typu: „niektórzy Cyganie chyba («raczej», «podobno») pracują" lub: „Cyganie nie pracują «bo chodzą cały dzień», «bo to widać»", czy też, jak to ujął jeden z rozmówców: „bo kiedy ja idę do pracy, nie widzę żeby oni szli, a kiedy wracam, nie widzę żeby oni wra­ cali z pracy (i to mnie denerwuje)". Powyższe sądy opierające się niemal wyłącznie na przypuszczeniach, nie ulegają falsyfikacji, mimo że część mieszkańców osiedla pracuje w tych samych przedsiębiorstwach co Cyganie. Część informatorów przy­ znała wprawdzie, że Cyganie, których oni znali, pracowali, ale świadczyć to miało o ich odmienności od reszty „współplemieńców" i zdaniem roz­ mówców nie może być podstawą do uogólnień (podobne sądy wyrażali też o czystości, dumie, uczciwości i szczerości oraz innych zaletach Cy­ ganów, których znali). Taki właśnie charakter wiedzy mieszkańców O o źródłach utrzyma­ nia Cyganów pozwala na utrzymanie opinii o ich lenistwie, będącej, ze względu na bardzo wysoką wartość pracy w badanym środowisku, waż­ nym elementem dystansu. Podobne mechanizmy nie dopuszczają także do upowszechnienia się wiadomości mogących wykazać pewne podobieństwo obu kultur w sfe­ rach mających nieco mniejsze znaczenie dla natężenia dystansu. Na przy­ kład, mimo że spora część mieszkańców O była świadkami, a zdecydowana większość nie mogła nie słyszeć o katolickich ślubach, chrzcinach i po­ grzebach cygańskich, odbywających się niemal wprost na oczach całego osiedla, tylko niektórzy z nich dopuszczają możliwość, że Cyganie (bądź ich część) mogą być tego samego wyznania co oni (tylko jeden informa­ tor określił się jako ateista). Cechą, która także mogłaby nobilitować Cyganów w oczach badanej grupy, jest przyznawana przez jej część wierność małżeńska Cyganek. �252 WOJCIECH OLSZEWSKI Nobilitacji takiej skutecznie jednak zapobiega interpretacja tego faktu, tłumacząca wierność jedynie strachem przed śmiercią, pobiciem czy „na­ piętnowaniem" grożącym Cygankom ze strony ich „współplemieńców" w przypadku jej niedochowania bądź „lekkiego prowadzenia się". Jed­ nocześnie wśród mieszkańców O (jak się zdaje, głównie lub wyłącznie kobiet) funkcjonuje pogląd, że Cyganki prowadzą się niemoralnie (wy­ rażany na ogół dużo dosadniej). Rozbieżności między wiedzą poszczególnych informatorów występują częściej, zwłaszcza w odniesieniu do mniej znanych elementów k u l t u r y cygańskiej. Dotyczące ich wiadomości (znane zwykle tylko niewielkiej części rozmówców) spełniają swą funkcję w kształtowaniu stosunku do Cyganów poprzez eksponowanie tego, co w ich kulturze inne, dziwne dla mieszkańców O i odwracanie uwagi od tego, co wspólne w obu k u l t u ­ rach. Doskonałym przykładem może być wiedza moich rozmówców o zwy­ czajach związanych ze śmiercią, zawieraniem małżeństw czy narodzina­ m i dziecka. Jednostkowe niemal i fragmentaryczne informacje udzielane m i na ten temat, często niezgodne ze sobą, kładły nacisk na elementy dla Wielkopolan niezrozumiałe, na przykład na ucztowanie, śpiewy i gra­ nie na grobach oraz przekonanie, że odejście Cygana z tego świata jest dla jego bliskich szczęściem (z kolei inny informator mówił o bardzo silnym żalu i lamentach), na wyjątkową (czytaj: nadmierną, rozrzutną) obfitość i długi czas trwania uczty weselnej, na zwyczaj pozwalający Cygankom rodzić jedynie na podłodze i na hartowanie noworodków w zimnej wodzie. O ile zrozumiały wydaje się brak pełnej i rzetelnej wiedzy we wszyst­ kich opisanych wyżej przykładach, o tyle trudno go wytłumaczyć w przy­ padku, jak się wydaje, obojętnej dla dystansu, opinii o pochodzeniu Cy­ ganów (a trzeba zaznaczyć, że informacji w tej kwestii udzielili wszyscy bez wyjątku rozmówcy). Wprost niezrozumiałe jest, dlaczego mimo roz­ powszechniania od wielu lat przez prasę, radio i telewizję wiadomości o indyjskim pochodzeniu Cyganów, znała ją tylko jedna para rozmów­ ców (młode małżeństwo inteligenckie). Musi to zaskakiwać t y m bardziej, że członkowie badanej grupy mają szeroki dostęp do środków masowego przekazu. Wiedza moich rozmówców o Cyganach, obok wiadomości służących uzasadnianiu dystansu, zawiera także nieliczne elementy wzbudzające zaciekawienie ich kulturą. Powszechne uznanie wywołuje w badanej gru­ pie (poza nielicznymi wyjątkami) jedynie cygańska muzyka. Około jednej czwartej rozmówców przyznało też, że ciekawił ich cygański, wędrowny sposób życia. Charakterystyczne jest przy t y m , że osoby te mają do Cy­ ganów taki sam stosunek, jak pozostali informatorzy, niczym się też od reszty rozmówców nie różni ich stanowisko w kwesti rozwiązania „prob­ lemu cygańskiego". �DYSTANS ETNICZNY POLACY — CYGANIE 253 * Odnoszące się do tej sfery dystansu pytania, jakie zadawałem w trak­ cie badań moim rozmówcom, dotyczyły dwóch kwestii — dopuszczanego przez nich zakresu kontaktu z Cyganami oraz poglądów na rozwiązanie „problemu cygańskiego". Dopuszczalne formy kontaktu z Cyganami. Ba­ dani mieli ustosunkować się do następujących form kontaktu z Cygana­ mi: wspólnej pracy, Cygana jako przełożonego w pracy, zamieszkiwania z nimi w jednym domu (klatce schodowej), przyjaźni swoich dzieci z dzie­ ćmi cygańskimi, utrzymywania kontaktów towarzyskich bądź zaprzyjaź­ nienia się oraz zawarcia związku małżeńskiego. Bezpośrednie deklaracje badanych — wskazując wprawdzie, które z wymienionych form styczności z Cyganami stwarzają według nich naj­ większe zagrożenie dla preferowanych w ich środowisku wartości — nie­ wiele jednak mówią o faktycznej gotowości rozmówców do nawiązania takiego kontaktu. Dlatego też wszystkie te deklaracje były weryfikowa­ ne przez konfrontację z całością wypowiedzi informatorów oraz (w mniej­ szym stopniu) z obserwacjami dokonanymi w trakcie mieszkania przeze mnie w О . Najłatwiejsze okazało się to w zakresie stanowiska badanych wobec małżeństw z Cyganami. Już w swoich deklaracjach prezentowali wobec nich postawę zdecydowanie negatywną. Zgodni też byli, że opinia miesz­ kańców osiedla potępia takie związki. Wprawdzie wypowiedzi k i l k u roz­ mówców mogły sugerować, że zawarcie przez nich bądź akceptacja ta­ kiego związku w najbliższej rodzinie nie jest niemożliwa, jednakże do­ kładniejsza analiza ich wypowiedzi, przeczy temu całkowicie. Na przykład informátorka deklarująca zgodę na wszystkie wymienione formy kontak­ tu, w innej części wywiadu zdradziła, że sąsiedztwo Cyganów jest rażące i nie chciałaby z nimi mieszkać w jednym domu. Inna z kolei rozmów­ czyni określająca się jako entuzjastka Cyganów i ich kultury i nie za­ przeczająca zdecydowanie możliwości zaakceptowania mieszanego związ­ k u małżeńskiego, opowiedziała też о — według niej jedynie słusznej (ze względu na „diametralne przeciwieństwo charakteru" Polaków i Cyga­ nów) — interwencji rodziny nie dopuszczającej do małżeństwa jej brata z Cyganką (zakończyło się to próbą samobójstwa ze strony chłopaka). 16 Stosunku do małżeństwa z Cyganami nie można rozpatrywać w oder­ waniu od nastawienia członków badanej grupy do utrzymywania z nimi 1 6 Drażliwość tematu, spotęgowana dużym natężeniem dystansu przy jednocześ­ nie obowiązującej moralności chrześcijańskiej i silnej w badanym środowisku ś w i a ­ domości tradycji „polskiej tolerancji", powodowała często znaczne różnice między postawami wobec przedmiotu dystansu deklarowanymi a przejawianymi faktycz­ nie. Wobec niedoskonałości wypracowanych dotąd metod badawczych, musiało się to odbić na zakresie i wartości zgromadzonego materiału. �254 WOJCIECH OLSZEWSKI kontaktów towarzyskich oraz do wspólnych zabaw polskich i cygańskich dzieci. Te bowiem formy wzajemnych kontaktów poprzedzają ewentalny związek małżeński i mają niewątpliwy wpływ na możliwość zawarcia takiego związku. Zgodę bez zastrzeżeń na zabawy swoich dzieci z cygańskimi wyraziło tylko około 33°/» badanych. K i l k u dalszych obwarowało ją zastrzeżeniami takimi, że aby się do nich dostosować, dzieci cygańskie mogłyby zacho­ wać jedynie swój kolor skóry i włosów . Jednocześnie większość roz­ mówców twierdziła, że wspólne zabawy polskich i cygańskich dzieci nie mają miejsca poza szkołą, a nawet w ogóle, a k i l k u z zaprzeczających tej opinii przyznało, że w czasie wspólnych zabaw dochodzi do bójek. Silną wzajemną niechęć i niemal zupełny brak kontaktów między dziećmi pol­ skimi i cygańskimi potwierdzają też moje obserwacje i badania przepro­ wadzone w osiedlowej szkole. Stwierdziłem też, że wysiłki pedagoga środowiskowego , próbującego zmienić ten stan rzeczy, niweczone są w dużym stopniu przez nieumiejętne postępowanie nauczycielek tej szko­ ły, połączone często z postawą nieprzychylną wobec cygańskich dzieci. 17 18 Jeśli, jak twierdzi część informatorów, mimo konfliktów wspólne za­ bawy dzieci (choć nie przyjaźnie) mają jednak miejsce, to kontakty to­ warzyskie młodzieży i dorosłych, które mogłyby ewentualnie stworzyć możliwości małżeństwa, niemal że nie istnieją. Nie utrzymuje ich nikt z moich rozmówców, a część z nich (także deklarujący gotowość przyjaź­ ni) twierdzi, że z Cyganami kontakt utrzymują tylko Polacy z margine­ su społecznego (potwierdzają to moje obserwacje). Charakterystyczne jest zrywanie zawartych w szkole znajomości z Cyganami przez młodych, „porządnych" mieszkańców O wchodzących w wiek dorosły, nawet gdy znajomości miały niemal przyjazny charakter. Dla 18-letniej maturzystki starającej się mówić z sympatią o cygańskich kolegach ze szkoły pod­ stawowej, zupełnie naturalne i oczywiste było, że kontaktów z nimi nie zerwali jedynie chuligani. Inna 20-letnia kobieta (mężatka i matka), któ­ ra wchodząc w wiek dorosły przestała utrzymywać stosunki towarzyskie z Cyganami i której opinia o nich nie odbiegała od powszechnej, powie­ działa o oddziałującej w t y m kierunku presji opinii publicznej: „Zoba­ czyli mnie ze znajomym Cyganem, chłopakiem, to co to było! Mało to jest naszych chłopaków?!". Po odrzuceniu deklaracji gotowości zaprzyjaźnienia się z Cyganami —• nieprawdopodobnych w kontekście całej wypowiedzi lub obwarowanych 1 7 Padające (nie tylko przy tej okazji) określenia: „dobrze wychowani", „na po­ ziomie", kryją niemal idealny wzorzec członka badanej grupy, w którym nie mie­ ści się także wielu P o l a k ó w (zwałszcza repatriantów z ziem należących obecnie do Z S R R ) . Chcąc się do niego dostosować, Cyganie musieliby całkowicie wyrzec się swojej kultury. Zadaniem pedagoga środowiskowego jest opieka nad tzw. „uczniami trud­ nymi" i mającymi ciężkie warunki domowe. 1 8 �DYSTANS ETNICZNY POLACY — CYGANIE 255 zastrzeżeniami tak, że cygańscy znajomi musieliby być w pełni zasymi­ lowani — zostały tylko dwie wypowiedzi akceptujące tę formę zbliżenia; jedna rozmówcy, k t ó r y mimo oporów żony gościł kiedyś przez tydzień (na prośbę kolegi) Cyganów z innego miasta. Cyganie ci b y l i jednak (co wielokrotnie podkreślał) bardzo bogaci, czyści i w ogóle „nie zadawali się z t y m i stąd", a wszystkie te cechy bardzo ich nobilitowały w oczach rozmówcy, któremu hojnie odpłacili się za gościnę. Jednocześnie infor­ mator ten ma do Cyganów taki sam stosunek, jak reszta badanych i m i ­ mo że, jak twierdzi, zna wielu Cyganów z O, z żadnym z nich nie utrzy­ muje kontaktu. Nieco mniejszą niechęć zdają się przejawiać badani do mieszkania z Cyganami w jednym domu (klatce schodowej). Wprawdzie z 66% roz­ mówców wyrażających na to swoją zgodę, połowa uzależniła ją od speł­ nienia przez Cyganów określonych warunków; dotyczyły one jednak głównie dostosowania się ich do norm obowiązujących wśród polskich mieszkańców osiedla, a regulujących zasady współżycia między lokatora­ mi tego samego budynku." Spełnienie tych warunków przez Cyyganów nie musiałoby oznaczać ich pełnej asymilacji, jak to było przy wcześniej omówionych formach kontaktu. Podzielone w tej kwestii są zdania bez­ pośrednich sąsiadów Sasytków (przeważa jednak stosunek negatywny). Raz też grupa mieszkańców O wystąpiła do administracji (skutecznie) o wysiedlenie Cyganów, wykorzystując fakt, że przebywali oni w miesz­ kaniu należącym do znajomego Polaka („notorycznego pijaka") i nie byli w nim zameldowani. Wielokrotnie też wzywali milicję, gdy uznawali za zbyt uciążliwe zachowanie się Cyganów przebywających we własnych mieszkaniach. Osoby, z którymi przeprowadziłem wywiady, najłatwiej godziły się na pracę razem z Cyganami. Aż połowa rozmówców wyraziła swą zgodę bez żadnych zastrzeżeń, a tylko czterech sprzeciw. Warunki, od speł­ nienia których część badanych uzależniła swą decyzję, dotyczyły na ogół jedynie stosunku do pracy i współpracowników. Nawet jeśli zakwestionujemy szczerość części wypowiedzi, nie zmieni to faktu, iż z pięciu form kontaktu, do których ustosunkowywali się ba­ dani, wspólna praca jest jedyną, na którą godzi się większość. Wprost przeciwny jest natomiast stosunek mieszkańców O do cygańskiego prze­ łożonego w pracy. Bardziej nieprzychylne stanowisko zajmują oni jedynie wobec polsko-cygańskich małżeństw. Taka postawa wydaje się, w świetle całych wypowiedzi osób pod­ danych badaniom, całkowicie zrozumiała. Mieszkańcy O gotowi byliby zaakceptować Cyganów i dopuścić do współżycia z sobą (a nie obok sie­ bie) pod warunkiem wyrzeczenia się przez nich własnej kultury i „do­ stosowania się" do Polaków. Jest to t y m mniej prawdopodobne, im więk­ sza bliskość i szerszy zakres kontaktu. Stąd trudno rozmówcom przystać na małżeństwo, dużo łatwiej zaś na pracę z Cyganem. Samo podjęcie �256 WOJCIECH OLSZEWSKI przez Cygana pracy jest już zresztą objawem częściowego „dopasowania się", jak pamiętamy opozycja wartości pracowity (Polak) — leniwy (Cygan), jest jedną z podstawowych przyczyn takiego właśnie a nie inne­ go nasilenia dystansu. Poglądy na rozwiązanie „problemu c y g a ń s k i eg o". Wypowiedzi badanych w tej kwestii są znakomitą ilustracją zde­ rzenia dwóch racji — nakazującej tolerancję wobec innych kultur oraz tej, która nakazuje obronę własnej kultury przed dezintegrującymi wpły­ wami z zewnątrz. Dla zdecydowanej większości informatorów oczywiste jest, że należy pozwolić Cyganom na zachowanie odrębności i rozwijanie swojej k u l ­ tury. Górę więc bierze tu przekonanie o konieczności tolerancji. Z po­ glądami t y m i nie koresponduje bynajmniej opinia rozmówców odnosząca się do praktycznej strony rozwiązania „problemu cygańskiego". Niemal wszyscy uważają przymusowe osiedlenie Cyganów za słuszne — muszą bowiem teraz „żyć tak, jak wszyscy" i „mają wreszcie warunki do nor­ malnego życia". Część badanych wprost uzależniła zgodę na zachowanie odrębności przez Cyganów od ich dostosowania się do Polaków, troje zaś przedstawiło niezwykłą koncepcję pozostawienia przy dawnej kulturze (pod kontrolą) części Cyganów jako malowniczego dodatku do krajobra­ zu! D Y S T A N S E T N I C Z N Y W O B E C CYGANÓW A D Y S T A N S W O B E C I N N Y C H G R U P ETNICZNYCH W określeniu natężenia dystansu wobec jakiejkolwiek grupy etnicz­ nej niemniej ważne od poznania jego przejawów wydaje się porównanie go z dystansem dzielącym ten sam podmiot od innych grup. Dlatego też badani mieli się ustosunkować do możliwości zawarcia przez nich mał­ żeństwa z przedstawicielami k i l k u innych narodów . Jak bowiem wska­ zują badania (m.in. Kwaśniewskiego i Mroza) , właśnie stosunek do mie­ szanych małżeństw najostrzej w warunkach polskich rysuje natężenie dystansu etnicznego. W efekcie określenia przez badanych swoich preferencji małżeńskich nastąpił wyraźny podział przedstawionych im grup na „swoich" — „in­ nych" — „obcych" (przyjąłem t u nomenklaturę wprowadzoną przez Mro­ za) . Za swoich (a więc najbardziej pożądanych kandydatów na współ­ małżonków) uznani zostali przez rozmówców jedynie przedstawiciele włas19 20 21 1 9 Nie wszystkie z grup, do których ustosunkowywali się badani, są narodami czy grupami etnicznymi. P o n i e w a ż większość społeczeństwa ustosunkowuje się do Murzynów jako jednolitej grupy, nie u w a ż a ł e m za konieczne wyróżniać spośród nich grup etnicznych (na ogół zresztą mało znanych). K . K w a ś n i e w s k i , Adaptacja i integracja kulturowa ludności Śląska po II wojnie światowej, Wrocław 1968; M r ó z , Świadomościowe wyznaczniki... M r ó z , Świadomościowe wyznaczniki... 2 0 21 �DYSTANS ETNICZNY POLACY — CYGANIE :57 nej grupy. Wśród „innych" (to jest tych, z którymi małżeństwa są do­ puszczalne) znaleźli się (kolejność według preferencji): Francuzi, Węgrzy, Rosjanie, Amerykanie i Niemcy, w grupie „obcych" zaś (kolejność jak wyżej): Murzyni, Żydzi, Cyganie oraz Chińczycy (małżeństwa z „obcymi" w zasadzie są niedopuszczalne). Tak więc Cyganie należą do tych grup, do których dystans mieszkańców Poznania jest największy. IV. U W A G I KOŃCOWE Jak wskazują wszystkie dotychczasowe badania, względne natężenie dystansu wobec Cyganów (wyznaczne przez porównanie go z dystansem wobec innych grup) wydaje się być jednakowe w całej Polsce — plasują się oni zawsze w ostatniej grupie „obcych", do których dystans jest naj­ silniejszy . Już jednak bezwzględne natężenie dystansu, mierzone za­ kresem dopuszczalnych form kontaktu, zakresem i charakterem wiedzy o Cyganach, jest znacznie zróżnicowane i — jak na to wskazują wstępne porównania materiałów zebranych we wschodniej Polsce i Poznaniu — najsilniejsze właśnie w stolicy Wielkopolski. To zróżnicowanie, przy zgod­ nym uznaniu Cyganów za „obcych" w różnych częściach Polski, wynika z dwóch przyczyn. Jedną z nich jest specyfika warunków społeczno-historycznych towarzyszących kontaktom z Cyganami w danym środowi­ sku, drugą różnice w natężeniu megalomanii narodowej w badanych gru­ pach. Aktualny stan badań nad polsko-cygańskim dystansem etnicznym nie pozwala jeszcze na dokładne rozdzielenie wpływu obu wymienionych czynników, choć w świetle dotychczasowych moich ustaleń zaryzykował­ bym tezę, że stosunek mieszkańców Poznania do Cyganów jest w dużej mierze wynikiem właśnie mniejszej niż w innych częściach Polski tolerancyjności dla obcych (a większej megalomanii). W chwili obecnej trud­ no też stwierdzić, czy dystans mieszkańców O nie uległ zwiększeniu właśnie wskutek osiedlenia wśród nich Sasytków. Zdają się na to wska­ zywać pośrednio niektóre fragmenty wypowiedzi moich rozmówców, na podstawie których można wysnuć przypuszczenie, że zakres ich wiedzy o Cyganach od momentu ich osiedlenia nie tylko się nie zwiększył, ale ułegł nawet zawężeniu. Mielibyśmy t u więc przykład znanej w teorii stosunków interetnicznych sytuacji, w której, gdy nie jest już możliwe dalsze unikanie prze­ strzenne kontaktów z przedmiotem dystansu, następuje dążenie do od­ osobnienia magicznego, duchowego . W sytuacji takiej Znaniecki w i ­ dział też źródło tzw. „przesądów grupowych": 22 23 2 8 Por. M r ó z , Świadomościowe wyznaczniki..., s. 163-166; potwierdzają to też jego późniejsze badania przeprowadzone już po napisaniu cytowanego artykułu. Por. F . Z n a n i e c k i , Studia nad antagonizmem do obcych, Poznań 1931, s. 42-43. 2 8 17 — Etnografia Polska 29(2 �258 WOJCIECH OLSZEWSKI „Przesądy nie są to bynajmniej błędne sądy i nieuzasadnione oceny w y n i k a j ą ­ ce z niedostatecznej znajomości obcej grupy, lecz aktywne dążności obronne grupy przeciw ewentualnej łączności z obcą grupą. Trzeba, aby cudze układy były ujem­ ne, skoro są cudze: ilekroć w e j d ą choćby przypadkowo w sferę doświadczenia grupy, konieczny jest akt ujemnej oceny, aby je zepchnąć poniżej poziomu możli­ wego zainteresowania. [...] Najchętniej grupa stara się tym co cudze gardzić" . 24 Stąd też, zbliżenie przestrzenne, jakie nastąpiło po osiedleniu Sasyt­ ków w O, musiało zaowocować nasileniem dystansu w celu zwiększenia „odosobnienia magicznego, duchowego". Porównanie uzyskanych przeze mnie materiałów z obszernym ma­ teriałem zebranym przez Mroza powinno — po zakończeniu jego opra­ cowywania i przeprowadzeniu szczegółowej analizy — wyjaśnić częścio­ wo niektóre z wątpliwości i pozwolić na ukierunkowanie dalszych ba­ dań. Należy mieć nadzieję, że ich efektem będą nie tylko ustalenia teo­ retyczne. Zachodzi bowiem pilna konieczność wykorzystania badań nau­ kowych z tego zakresu w praktyce działań podejmowanych wobec Cyga­ nów. Poznanie zróżnicowania dystansu Polaków do Cyganów i w y s t ę p u ­ jących w nim prawidłowości może zapobiec sytuacjom, w jakiej znaleźli się poznańscy Sasytka, którzy za błędy popełnione przy ich osiedlaniu zapłacili dezintegracją własnej kultury. Wykluczeni z tego powodu ze spo­ łeczności Romów, nie mając szans na przełamanie dystansu wyjątkowo nieprzyjaznego środowiska polskiego, w jakim zostali osadzeni, akcepto­ wani niemal wyłącznie przez „margines społeczny" tworzą obecnie grupę, do której określenia najbardziej adekwatny wydaje się termin „lumpenproletariat". 24 Tamże, s. 46. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5e39eea1da2ff860ffe7fc832c9b2839.pdf 4ae7b1be772fd1790e6ec0be26efe13c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1240 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1145 Title A name given to the resource Artykuły recenzyjne i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.2, s.259-294 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y R E C E N Z J E I O M Ó W I E N I A „ E t n o g r a f i a Polska", t. X X I X : 1985, z. 2 P L ISSN 0071-1861 RENATA HRYN K A T A L O G WYSTAWOWY FORMĄ POPULARYZACJI WIEDZY O CYGA­ N A C H : R ü d i g e r V o s s e n , Zigeuner. Roma, Sinti, Gitanos, Gypsies zwischen Ver­ folgung und Romantisierung. Katalog zur Ausstellung „Zigeuner zwischen Roman­ tisierung und Verfolgung •— Roma, Sinti, Manusch, Calé in Europa" des Hamburgi­ schen Museums für Völkerkunde, F r a n k f u r t / M 1983, ss. 351. We w r z e ś n i u 1983 r. w h a m b u r s k i m Museum für V ö l k e r k u n d e została otwarta wystawa p o ś w i ę c o n a Cyganom — „ Z i g e u n e r zwischen Romantisierung und V e r f o l ­ gung — Roma, Sinti, Manusch, Calé i n Europa" („Cyganie p o m i ę d z y r o m a n t y c z n ą wizją a p r z e ś l a d o w a n i e m — Roma, Sinti, Manusze, C a l é w Europie"). Pod nieco zmienionym t y t u ł e m , k ł a d ą c y m nacisk na fakt p r z e ś l a d o w a ń , u k a z a ł się jeszcze przed otwarciem w y s t a w y jej katalog opracowany przez R ü d i g e r a Vossena przy w s p ó ł u d z i a l e Wolfa Dietricha, Michaela Fabera, Michaela Petersa, A p a r n y Rao i K a r l i Vossen. Został on w y d a n y w formie historyczno-etnograficznej monografii europejskich C y g a n ó w , a nie jako album, i choćby już z tego w z g l ę d u w a r t jest zainteresowania. Część historyczna obejmuje okres od przybycia C y g a n ó w do Europy aż do cza­ s ó w nam w s p ó ł c z e s n y c h . Autorzy katalogu d a t u j ą moment pojawienia się C y g a n ó w na naszym kontynencie na w i e k X V . B y ć m o ż e przesunięcie w czasie, jakiego do­ k o n u j ą w stosunku do chronologii podawanej przez innych a u t o r ó w *, w y n i k ł o z fak­ t u , iż rzeczywiście „ m a s o w e " migracje c y g a ń s k i e to okres p r z e ł o m u X V i X V I w. Wcześniejsze w z m i a n k i o „ w ę d r u j ą c y c h czarnych ludziach" p o j a w i a j ą się już w w i e ­ k u X I V (Kreta — 1322, B a ł k a n y — 1378). O ile w Europie Wschodniej część grup c y g a ń s k i c h w y b r a ł a (czasem zmuszona do tego) osiadły t r y b życia, o tyle Europa Za­ chodnia po okresie tolerancji przyjęła wobec nich z d e c y d o w a n ą p o s t a w ę niechęci, co znalazło swój w y r a z w bardzo licznych ustawach a n t y c y g a ń s k i c h , np. w latach 15001800 w r ó ż n y c h p a ń s t w a c h ' niemieckich wydano ok. 148 e d y k t ó w n a k a z u j ą c y c h w y ­ mierzanie Cyganom schwytanym na danym terenie k a r y chłosty, karanie ś m i e r c i ą l u b wygnaniem z k r a j u . Ponadto zalecano tworzenie gett, a w krajach p o s i a d a j ą c y c h zamorskie kolonie przeprowadzanie deportacji. Nader w y m o w n y jest zapis w X V I I wiecznej niemieckiej kronice p o l o w a ń : „ustrzelono p i ę k n e g o jelenia, pięć saren, trzy spore o d y ń c e , dzisięć mniejszych dzików, d w ó c h C y g a n ó w , j e d n ą C y g a n k ę i jedno C y g a n i ą t k o " . Oczywiście p o m i ę d z y l i t e r ą prawa a życiem m o g ł y i z p e w n o ś c i ą z d a r z a ł y się rozbieżności — czasami nie w y k o n y w a n o skrupulatnie poleceń zawar­ tych w ustawach, ale zestawienie f a k t ó w podane przez R. Vossena nie pozwala 2 1 M . i n . w pracy M . G r o n f o r s a , Blood feuding among Finish Gypsies, Helsinki 1977. Za: L . M r ó z , Martyrologia Cyganów ( m a t e r i a ł y z sesji „ H i t l e r o w s k i e ludo­ b ó j s t w o w Polsce i Europie. 1939-1945" zorganizowanej przez G ł ó w n ą K o m i s j ę Ba­ dania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce, Warszawa 14-17 kwietnia 1983 r.), s. 3. 2 �260 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA mieć zbyt w i e l u z ł u d z e ń ; np. r o k 1471 — Rada Miejska miasta Lucerny wydaje nakaz opuszczenia Szwajcarii przez C y g a n ó w ; r o k 1498 — Reichstag miasta F r e i burga stwierdza, iż na C y g a n ó w jako c z a r o w n i k ó w , roznosicieli zarazy i oszustów „zezwala się p o l o w a ć i zabijać w imieniu prawa"; r o k 1583 — Portugalia: k a r y więzienia, deportacje, niewolnicza praca na galerach; r o k 1560 — Ferdynand I , książę Rzeszy Niemieckiej, wydaje nader „ h u m a n i t a r n e " z a r z ą d z e n i e , aby zabijać t y l k o C y g a n ó w - m ę ż c z y z n , kobiety i dzieci c y g a ń s k i e m o g ą żyć; w i e k X V I - X V I I I przynosi masowe deportacje C y g a n ó w do A f r y k i , I n d i i , B r a z y l i i . N a j w i ę k s z e na­ silenie a n t y c y g a ń s k i c h d z i a ł a ń legislacyjnych przypada na lata 1650-1750 (109 edyktów), kiedy to niepokoje m.in. w o j n y 30-letniej przyczyniły się do nadania Cyganom miana „szpiegów". Na Węgrzech, w okresie panowania cesarzowej M a r i i Teresy i Józefa I I , m i a ł a miejsce akcja „ c y w i l i z o w a n i a " C y g a n ó w , m.in. poprzez zakazy w ę d r o w a n i a , odbieranie dzieci rodzicom, zakazanie przebywania w pobliżu lasów, handlu k o ń m i , zakaz p o s ł u g i w a n i a się romanesz (językiem c y g a ń s k i m ) , noszenia s t r o j ó w c y g a ń s k i c h , zawierania m a ł ż e ń s t w p o m i ę d z y Cyganami. Po ś m i e r c i Józefa I I z a r z ą d z e n i a te s t r a c i ł y moc o b o w i ą z u j ą c ą . W Polsce w y s i ł k i idące w k i e r u n k u re­ presyjnych d z i a ł a ń p r a w n y c h skierowanych przeciwko Cyganom zakończyły się nie­ powodzeniem z powodu „ p o p u l a r n o ś c i , j a k ą cieszyli się Cyganie u części polskiego s p o ł e c z e ń s t w a " . Jako s w o i s t ą c i e k a w o s t k ę dotyczącą tego problemu autorzy opraco­ wania p o d a j ą eksperyment p o d j ę t y w Rosji na p o c z ą t k u X I X w i e k u . B y ł n i m p r o ­ jekt utworzenia c y g a ń s k i e g o p a ń s t w a na terenie Besarabii. Poniósł on ostateczne fiasko w 1843 r. „Od momentu przejęcia w ł a d z y w Niemczech przez h i t l e r o w c ó w Cyganie, po­ dobnie j a k Żydzi, postawieni zostali poza nawias s p o ł e c z e ń s t w a i podlegali d y s k r y ­ minacji jako artfremdes Blut, obca krew, i jako obcy element stanowili jedynie problem, k t ó r y należy rozwiązać. Zajęli się t y m hitlerowcy tacy, j a k komendant Hans Globke od ustaw norymberskich, Rassenlehrer Hans Guenther, Robert K o e r ber i znawca spraw c y g a ń s k i c h profesor Robert Ritter. R S H A rozesłał organom K r i p o wytyczne odnośnie do stosowania ś r o d k ó w przymusu wobec C y g a n ó w o k r e ś ­ lanych jako «nieosoby», pod zarzutem naruszenia prawa, a nie ze w z g l ę d u na se­ g r e g a c j ę r a s o w ą . Uwięziono licznych C y g a n ó w , n i e k t ó r y c h j u ż na p o c z ą t k u r o k u 1936, obwinionych o uchylanie się od pracy i o prowadzenie aspołecznego t r y b u życia (arbeitsscheu und asozial), i w y w o ż o n o do R a v e n s b r ü c k i Dachau. C y g a n ó w ogłoszono Freiwild, to znaczy w y j ę t o spod ochrony prawnej, a ekster­ m i n a c j ę ich powierzono indywidualnej odpowiedzialności i swobodnej decyzji m i e j ­ scowych d o w ó d c ó w SS. Te p r a k t y k i administracyjne pociągnęły za sobą masowe egzekucje. P r z e p r o w a d z a ł y je plutony egzekucyjne SS. Zabrano się do przymusowego osiedlania C y g a n ó w ; wprowadzono zakaz poru­ szania się bez wiedzy w ł a d z , specjalne dowody tożsamości, o b o w i ą z e k wpisania się na listę i poddania p r z e s ł u c h a n i o m w nowo ustanowionym urzędzie Zigeunerdezernat, gdzie przy pomocy zawiłych k r y t e r i ó w rasowych «klasyfikowano» C y g a n ó w na czystych, mniej czystych i nieczystych" . Fale a r e s z t o w a ń objęły C y g a n ó w szczególnie w latach 1939, 1941 i 1943 na te­ renie Niemiec, A u s t r i i , Czechosłowacji, Polski, J u g o s ł a w i i , ZSRR, Holandii, Belgii, Norwegii, F r a n c j i , Węgier, B u ł g a r i i i Rumunii. Rok 1943 stanowi k u l m i n a c y j n y moment eksterminacji C y g a n ó w — w O ś w i ę c i m i u powstaje Zigeunerlager, w k t ó ­ r y m w k r ó t c e znalazło się 12 tys. osób z całej Europy (najliczniejszą g r u p ę stano­ w i l i Cyganie z Niemiec). 1 sierpnia 1944 r. Zigeunerlager został zlikwidowany — zaledwie k i l k a godzin zajęło Niemcom zagazowanie i spalenie ok. 4 tys. kobiet, mężczyzn i dzieci c y g a ń s k i c h . Odnaleziony rejestr obozu c y g a ń s k i e g o obejmuje ok. 21 tys. nazwisk. Czy są to wszystkie ofiary zbrodni — nie wiadomo. s 8 J. Y o o r s, Przeprawa, K r a k ó w 1978, s. 20. �261 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA Równocześnie, zgodnie z postulatem, iż t y l k o „eliminacja bez wahania tego chorego elementu populacji" może r o z w i ą z a ć problem cygański, na terenie całej okupowanej Europy t r w a ł y akcje wymierzone przeciwko Cyganom. Wielu z nich przyłączyło się do p a r t y z a n t k i . Do tej sfery ich działalności w w y j ą t k o w y spo­ sób odnoszą się słowa wypowiedziane przez jednego z b o h a t e r ó w książki J. Yoorsa: „ p e w n e g o dnia na p o w r ó t nauczysz się o t w i e r a ć zaciśniętą dłoń. Jedynie życie ma sens" . B r a k jest d o k ł a d n y c h danych co do liczby C y g a n ó w , k t ó r z y zginęli w czasie I I w o j n y ś w i a t o w e j — r ó ż n e źródła p o d a j ą r ó ż n e wielkości — od 300 do 600 tys. Należy przy t y m p a m i ę t a ć , iż całość populacji c y g a ń s k i e j w przedwojennej Europie oceniano na niewiele ponad 1 m i l i o n . Wniosek jest prosty — wymordowano 1/3 C y g a n ó w żyjących na naszym kontynencie (Polska: przed w o j n ą 50 tys. C y g a n ó w •— wymordowano 35 tys.; A u s t r i a : ponad 11 tys. — zamordowano ok. 7 tys.; Niemcy: 20 tys. •— zamordowano 15 tys.; Holandia: 500 — zamordowano 500; J u g o s ł a w i a : 100 tys. zamordowano 90 tys.; L i t w a : 1000 — zamordowano 1000). Z a k o ń c z e n i e w o j n y niewiele zmieniło w sytuacji C y g a n ó w . Poszła w zapom­ nienie ich działalność w ruchu oporu, nie objęły ich ustawy odszkodowawcze dla ofiar I I I Rzeszy. Dopiero w r o k u 1953 przyznano i m prawo do częściowych od­ s z k o d o w a ń , ale wiele c y g a ń s k i c h w n i o s k ó w w tej sprawie zostało oddalonych z uza­ sadnieniem, iż restrykcje przeciwko Cyganom nie w y n i k a ł y z pobudek rasowych, lecz z powodu ich pasożytniczego t r y b u życia i n i e b e z p i e c z e ń s t w a szpiegostwa na rzecz nieprzyjaciela. Wreszcie w r o k u 1965 wydano n o w ą u s t a w ę o d s z k o d o w a w c z ą , w k t ó r e j zdecydowano, iż Cyganie nie m u s z ą p r z e d s t a w i a ć d o w o d ó w , że ich prze­ ś l a d o w a n i a w latach 1939-1945 m i a ł y podłoże rasowe. Wprawdzie wnioski o od­ szkodowanie dla rodzin c y g a ń s k i c h są nadal rozpatrywane, ale jest to nowa forma d y s k r y m i n a c j i i w wysokości, i w trybie przyznawania o d s z k o d o w a ń . Współczesność c y g a ń s k a jest k o n s e k w e n c j ą okresu wojny, k t ó r a w nader d o t k l i ­ w y sposób w p ł y n ę ł a na zanik ś w i a d o m o ś c i p r z y n a l e ż n o ś c i do ś w i a t a Rom (Cyga­ n ó w ) ; zostały rozbite tradycyjne s t r u k t u r y grupowe (wielka rodzina) i zaczęła fię „egzystencja na marginesie" — j u ż nie „swoi", ale jeszcze nie „obcy". Jak sugeruje R. Vossen obecnie zjawisko to w y s t ę p u j e w formie mniej r a ż ą c e j . Jako p r z y k ł a d podaje m ł o d y c h C y g a n ó w Sinti, u k t ó r y c h ś w i a d o m o ś ć p r z y n a l e ż n o ś c i grupowej jest w c h w i l i obecnej bardzo silna. Nie zmienia to jednak faktu, iż biologiczna, eko­ nomiczna i intelektualna egzystencja C y g a n ó w jest z a g r o ż o n a : s p o ł e c z e ń s t w o i n ­ dustrialne odrzuca i s t n i e j ą c y dawniej swoisty u k ł a d symbiozy „ludność osiadła — Cyganie", albowiem usługi, k t ó r e świadczyli ci ostatni (kotlarstwo, handel k o ń m i , w r ó ż e n i e ) , s ą p r z e ż y t k i e m . Na granicy m i n i m u m egzystencji d o ż y w a j ą swoich dni starzy Cyganie, k t ó r y c h rodziny zostały wymordowane w czasie wojny. B r a k jest tego zabezpieczenia, k t ó r e s t a n o w i ł autorytet ludzi starych w grupie Rom. Do tego dochodzi problem analfabetyzmu, d y s k r y m i n a c j i (chociażby w postaci szyldów „ C y g a n o m i w ł ó c z ę g o m w s t ę p wzbroniony"), przestępczości (zasada „ o d p o w i e d z i a l ­ ności zbiorowej" — Cyganie t r a k t o w a n i jako grupa, a nie jako jednostki dokonu­ jące p r z e s t ę p s t w ) . Okres powojenny to r ó w n i e ż p r ó b y tworzenia c y g a ń s k i c h organizacji. Ta pro­ blematyka jest w Polsce m a ł o znana, dlatego też sądzę, iż informacje zawarte w k a ­ talogu w y s t a w y są dla nas bardzo cenne ze w z g l ę d ó w poznawczych. Do c h w i l i obecnej o d b y ł y się trzy ś w i a t o w e kongresy C y g a n ó w (Romano K o n greso) w Londynie, Genewie i Getyndze. Sądzę, iż w a r t o przytoczyć słowa dr. J a r a Cibuli, p r z e w o d n i c z ą c e g o prezydium I I Romano Kongreso: 4 5 8 4 6 6 Opisowi tej działalności p o ś w i ę c o n a jest cytowana praca Yoorsa. Y o o r s, op. cit., s. 200. D. K e n r i c k. Odszkodowania dla Cyganów ( m a t e r i a ł y z w / w sesji). �262 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA „ J e s t e m lekarzem Cyganem (Rom). Pomagam ludziom — biednym, bogatym, b i a ł y m i czarnym. Nie robię żadnej różnicy, k a ż d e m u daję lekarstwa, m o j ą w i e d z ę , moje serce. M ó j ukochany, biedny ojciec jest j u ż stary, żyje w Czechosłowacji i j e ­ szcze do tej pory gra na skrzypcach. Nie umie czytać ani pisać, ale pomaga ludziom s w o j ą g r ą na skrzypcach. W domu, kiedy b y ł e m m a ł y m dzieckiem, m ó w i o n o m i często: «Moje dziecko, t y p o w i n i e n e ś b y ć szczęśliwszy, aniżeli my, tobie musi się lepiej powieść, będziesz panem, musisz b y ć lekarzem — ale nie możesz z a p o m n i e ć , że j e s t e ś Rom. Nie w s t y d ź się tego!» Wiele się n a u c z y ł e m , b y ł e m w wielu krajach [...], ale nie z a p o m n i a ł e m c y g a ń s k i e g o życia. Nasze bajki, nasz język, p i ę k n e pieśni cy­ g a ń s k i e , to jest nasza filozofia. Bóg p o k a r a ł C y g a n ó w [...] u w a ż a n o nas za gorszych od p s ó w . W niemieckich obozach koncentracyjnych siedziało więcej niż pół miliona Rom [...]. Rom nie m a j ą organizacji, nasz prastary język się zagubił, t a k ż e i nasza k u l t u r a nie jest k u l t y w o w a n a . Nasze dzieci często się w s t y d z ą , że ich ojciec czy matka są Cyganami. Asymilacja (tzn. k u l t u r o w e wtopienie z zagubieniem w ł a s n e j k u l t u r y ) p o s t ę p u j e nadal, czasem pod naciskiem p a ń s t w a . Czyż ci ludzie nie w i e d z ą , że do­ p r o w a d z a j ą do zbrodni na narodzie? [...]. [...] nie wolno z a p o m i n a ć o j e d n y m : my, Cyganie, ż y j e m y na c a ł y m świecie, jest nas więcej aniżeli 10 m i l i o n ó w . Nie jest n a s z ą w i n ą , że wcześniej wszyscy żyliśmy jako nomadzi [...] Dzisiaj o b o w i ą z u j e nas zasada: K a ż d y Cygan jest obywatelem p a ń ­ stwa, w k t ó r y m żyje i musi a k c e p t o w a ć zasady tego p a ń s t w a . Taka jest prawda. P r z y s z l i ś m y z I n d i i , ale woda nie p o p ł y n i e z powrotem. Nasze dzieci nie b ę d ą żyły w Indiach [ . . . ] " ' . K u l t u r a C y g a n ó w , podobnie j a k ich historia, nie n a l e ż y do najbardziej znanych. Wielu m o ż e mieć w ą t p l i w o ś c i , czy w ogóle m o ż n a m ó w i ć o j a k i e j k o l w i e k kulturze stworzonej przez t ę społeczność. Nawet, jeśli u z n a j ą C y g a n ó w za nosicieli pewnych w a r t o ś c i k u l t u r o w y c h , to i tak o g r a n i c z ą je do sfery f o l k l o r u muzycznego. Dlatego też sądzę, iż nie wymaga ż a d n e g o uzasadnienia konieczność przedstawienia syste­ m a t y k i k u l t u r y c y g a ń s k i e j , co w ł a ś n i e uczynili autorzy katalogu. Poprzedzili j ą opi­ sem n i e c y g a ń s k i c h grup w ę d r o w n y c h A z j i i Europy, np. G h u r b a t i z Afganistanu, szwajcarskich Fecker, szwedzkich Tattare, irlandzkich Tinkers i t p . Na terenie Europy żyją r ó ż n e grupy c y g a ń s k i e (m. i n . Roma, Sinti, Cale) ogólnie o k r e ś l a n e przez gadźo (nie-Cyganów) mianem Cyganie. Różnią się one m i ę d z y sobą chociażby dialektem romanesz — j ę z y k a , k t ó r y w X I X w . znalazł się w centrum zainteresowania ówczesnego j ę z y k o z n a w s t w a . Wiek X X przyniósł opracowania dia­ l e k t ó w c y g a ń s k i c h pióra m . i n . A . Barannikowa, T. P o b o ż n i a k a , J. Ficowskiego, R. Uhlika, J.-P. Cleberta, G. A . Wolfa, M . K a r p a t i , T. W e n t c e l . Natomiast m a t e r i a l ­ n y m i bardzo spektakularnym wyznacznikiem o d m i e n n o ś c i Rom b y ł y ich wozy p o d ­ k r e ś l a j ą c e status C y g a n ó w j a k o grupy marginalnej. Społeczna organizacja Rom stanowi f u n k c j ę poczucia tożsamości grupowej („Wir — Gefuhl" w nomenklaturze a u t o r ó w pracy). Instytucje t y p u natsia, vitsu, familija d e t e r m i n u j ą zachowanie jednostki w sposób zdecydowany, z a p e w n i a j ą c jed­ nocześnie zabezpieczenie ekonomiczne, s p r a w u j ą c k o n t r o l ę nad jej p o s t ę p o w a n i e m , k a r a j ą c za przekroczenie zasad kodeksu Romani. Graficzne ujęcie s t r u k t u r y spo­ łeczności C y g a n ó w K e ł d e r a s z a , Sinti i Gitanos przedstawione w katalogu u ł a t w i a zrozumienie zasad funkcjonowania t y c h społeczności i ich wzajemne p o r ó w n a n i e . 8 9 7 R. V o s s e n , Zigeuner. Roma, Sinti, Gitanos, Gypsies zwischen Verfolgung und Romantisierung, F r a n k f u r t / M 1983, s. 100-101. M . i n . prace A . F. P o 11 a, Die Zigeuner in Europa und Asien, T. I , I I , Halle 1844-1845; F . M i k l o s i c h a , Uber die Mundarten und die Wanderungen der Zi­ geuner Europas, Bd. 1-12, Wien 1872-1881. Bibliografia prac j ę z y k o z n a w c z y c h tych a u t o r ó w jest zamieszczona w książce T. W. W e n t c e 1, The Gypsy language, Moscow 1983. 8 9 �ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA 263 Religijność Rom zawiera, zdaniem a u t o r ó w , elementy w i e r z e ń hinduskich oraz ś l a d y k o n t a k t u z g m i n a m i c h r z e ś c i j a ń s k i m i . To n a l e ż y do ich historii. Natomiast obecnie działa p o w o ł a n e przez p a p i e ż a Piusa X I I (w 1958 r.) Duszpasterstwo Noma­ d ó w p r o w a d z ą c e misje katolickie r ó w n i e ż dla C y g a n ó w . W i d o m y m przejawem tej działalności są pielgrzymki podejmowane przez Rom w całej Europie. Najbardziej znana jest pielgrzymka do St. Maries-de-la-Mer (24 i 25 maja), gdzie znajdują się figury M a r i i Jakubowej i M a r i i Salomei — matek a p o s t o ł ó w Jakuba i Jana. Są to z p e w n o ś c i ą fakty m a ł o znane, t y m cenniejsze jest w i ę c ich przytoczenie w t y m opracowaniu w formie zestawienia c y g a ń s k i c h pielgrzymek oraz m i s j i np. p o w s t a ł e j w 1906 r. fińskiej „ G y p s y Mission", angielskiej „ G y p s y Gospel Waggon Mission", niemieckiej „ K a t h o l i s c h e n Zigeunerseelsorge". Działalnością u z n a w a n ą za tradycyjnie c y g a ń s k ą jest w r ó ż e n i e otoczone a u r ą tajemniczości, czemu w znacznym stopniu dopomogła w i e k i t r w a j ą c a izolacja spo­ łeczności c y g a ń s k i e j i n i e c y g a ń s k i e j . „ S k w a p l i w a uległość w r ó ż b o m bierze się z nie­ zdolności zwalczania w ł a s n e g o strachu, a folgowanie tej skłonności wyzwala nie­ u s t a n n ą żądzę usłyszenia coraz to nowych „ p r z e p o w i e d n i " . A u t o r z y pracy opisują a t r y b u t y magiczne wykorzystywane przez Cyganki podczas w r ó ż e n i a i czarowania — rola w i e l u z nich jest bardzo niejasna. P o j ę c i a m i w y z n a c z a j ą c y m i trwanie tradycyjnej społeczności c y g a ń s k i e j są k a ­ tegorie czyste — nieczyste (nieskalane — skalane). R. Vossen wskazuje możliwość odnalezienia korzeni tej opozycji w wierzeniach starohinduskich l u b we w p ł y w a c h żydowskich, starochrześcijańskich lub manichejskich w s p ó l n o t . Podobnie, j a k i w przypadku charakterystyki innych e l e m e n t ó w k u l t u r y Rom, o k r e ś l o n e kategorie rzeczy i z a c h o w a ń w aspekcie czyste — nieczyste zostały ukazane w odniesieniu do r ó ż n y c h grup c y g a ń s k i c h . F o l k l o r s ł o w n y i folklor muzyczny Rom jest bardzo bogaty. W ą t k i w n i m repre­ zentowane ś w i a d c z ą o ich w s p ó l n y m dziedzictwie z i n n y m i systemami k u l t u r o w y m i , 0 czym m o ż n a się p r z e k o n a ć chociażby z l e k t u r y bajek c y g a ń s k i c h zawartych w pierwszym tomie zbioru Zigeunermärchen aus aller Welt opracowanym przez H . Mode i M i l e n ę H ü b s c h m a n n o v a . Nie sposób oczywiście p o m i n ą ć milczeniem w p ł y w u , j a k i Cyganie w y w a r l i na ś w i a t o w ą l i t e r a t u r ę i m u z y k ę s t a j ą c się ich bo­ haterami. To jest w ł a ś n i e owa druga, skrajna postawa wobec Rom — romantyczna wizja wolnego, niczym n i e s k r ę p o w a n e g o życia p ę d z o n e g o na łonie n a t u r y . Autorzy katalogu o p r a c o w u j ą c go w formie monografii wyszli z założenia, iż z a r ó w n o postawa nietolerancji, jak i zachwytu w r ó w n y m stopniu p r z y c z y n i ł y się do wytworzenia stereotypu Cygana, k t ó r a to wizja zrodziła się na podstawie z w y ­ czajowych o s ą d ó w i o c z e k i w a ń , a nie na podstawie znajomości c y g a ń s k i e j k u l t u r y 1 samych C y g a n ó w . „ M a m y t y l k o j e d n ą szansę, aby przeżyć jako S i n t i z n a s z ą k u l ­ t u r ą , j ę z y k i e m , obyczajami — jest n i ą otwarcie się, zezwolenie na to, aby p r z y j ­ rzano się naszemu życiu. Nasz sposób życia, nasza k u l t u r a nie jest ż a d n ą t a j e m ­ nicą" Czy wiedza rzeczywiście może p o k o n a ć stereotypy? Czy zezwolenie na to, aby k u l t u r a w ł a s n e j grupy stała się obiektem poznania dla u c z e s t n i k ó w innego sy­ stemu kulturowego jest w y r a ż e n i e m zgody na a s y m i l a c j ę ? W książce nie ma roz­ w a ż a ń tego t y p u i b y ć nie mogło, albowiem nie takie b y ł o jej założenie. Istotne jest jednak to, iż tego t y p u pytania r o d z ą się podczas jej lektury. Odpowiedzi na nie katalog nie udzieli, ja zresztą r ó w n i e ż nie, gdyż to z kolei nie jest celem tej re­ cenzji. Natomiast sądzę, że nader istotnym walorem recenzowanej pracy jest rze10 1 1 1 2 1 0 Y o o r s , op. cit., s. 38. Zigeunermärchen aus aller Welt, Erste Sammlung, u n t e r Mitarbeit von Milena H ü b s c h m a n n o v a , Leipzig 1983. V o s s e n , op. cit., s. 12. 11 1 2 Hrsg. von Heinz Mode �264 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA telne przedstawienie f a k t ó w , bez ich interpretacji, k t ó r ą pozostawiono czytelnikowi. A b y m u j ą u ł a t w i ć , autorzy zamieścili obszerną bibliografię, bardzo p o m o c n ą w znalezieniu odpowiedzi na pytania r o d z ą c e się podczas l e k t u r y katalogu b ę d ą ­ cego kompendium wiedzy o przeszłości i dniu dzisiejszym Rom. Niezbyt liczny m a t e r i a ł ilustracyjny nie rozprasza uwagi i nie p r z e s ł a n i a treści pracy kolorem i m a l o w n i c z o ś c i ą cygańskiego życia. Może to b y ć u w a ż a n e za z ł a m a n i e konwencji katalogu wystawowego, ale jest przecież k o n s e k w e n c j ą p r z y j ę t e g o przez a u t o r ó w założenia: „lepsze poznanie, to lepsze zrozumienie". N a l e ż a ł o b y sobie t y l k o życzyć, aby podobne opracowania p o j a w i a ł y się częściej (również w j ę z y k u polskim), a recenzowany katalog w a r t jest m o i m zdaniem tego, by został p r z e t ł u m a c z o n y ; przemawia za t y m z a r ó w n o jego treść, jak i forma. A D A M P R A N D A , Ignac Bizmayer, ss. 149. Tatran Profily, zvazok 57, Bratislava 1983, W dziedzinie p u b l i k a c j i naukowych etnografia czechosłowacka posiada bogaty dorobek w y r a ż a j ą c y się z a r ó w n o d u ż ą ilością w y d a w a n y c h czasopism, w y d a w n i c t w ciągłych, j a k i o p r a c o w a ń monograficznych. R ó w n o c z e ś n i e n a l e ż y podkreślić, że poszczycić się ona może t a k ż e osiągnięciami w zakresie w y d a w n i c t w albumowych. Można z a r y z y k o w a ć twierdzenie, że większość prac s t a n o w i ą c y c h przedmiot rozwa­ ż a ń . naukowych (przede w s z y t k i m odnoszących się do k u l t u r y materialnej) zostaje przedstawiona szerokiemu k r ę g o w i o d b i o r c ó w — z a r ó w n o w kraju, j a k i zagra­ nicą — w formie publikacji o charakterze artystycznym, r e p r e z e n t u j ą c y c h n a j w y ż ­ szy ś w i a t o w y poziom wydawniczy. Pakt, że o p r a c o w a ń tych p o d e j m u j ą się w y b i t n i specjaliści p o s i a d a j ą c y niejednokrotnie duży dorobek naukowy w zakresie prezen­ towanych dziedzin k u l t u r y ludowej, gwarantuje obok znakomitego doboru m a t e r i a ł u ilustracyjnego wysoki poziom opracowywanych w s t ę p ó w i o m ó w i e ń d o s t a r c z a j ą c y c h czytelnikowi w y c z e r p u j ą c e g o kompendium wiedzy o danym temacie. Ten rodzaj działalności wydawniczej stanowi jeden z bardzo w a ż n y c h sposobów przekazywania szerokiemu ogółowi wiedzy o dorobku k u l t u r o w y m społeczności chłopskiej i jej udziale w tworzeniu k u l t u r y o g ó l n o n a r o d o w e j . Przedstawienie w bogatej szacie gra­ ficznej całego bogactwa, różnorodności i p i ę k n a k u l t u r y ludowej pozwala czytelni­ k o w i u ś w i a d o m i ć sobie wszechobecność e l e m e n t ó w tej k u l t u r y w o t a c z a j ą c y m go świecie. Wydaje się, że ten sposób realizowania powszechnego i w naszym k r a j u h a s ł a : p o m n i k i k u l t u r y — dobrem narodu, odnoszącego się do spuścizny k u l t u r o w e j wszystkich w a r s t w społecznych, winno znaleźć w ł a ś c i w y wyraz i w naszej polityce wydawniczej. W ostatnim okresie etnografia s ł o w a c k a wzbogaciła się o n o w ą pozycję o cha­ rakterze a l b u m o w y m p o ś w i ę c o n ą twórczości zasłużonego artysty ludowego Ignaca Bizmayera (ur. w 1922 r.). Praca ta p r e z e n t u j ą c a bogaty dorobek artystyczny r z e ź ­ biarza — figuralisty, t w o r z ą c e g o swe dzieła w glinie, jest szczególnie czytelnym p r z y k ł a d e m tak często p o d k r e ś l a n e g o faktu, że narodowa sztuka s ł o w a c k a t k w i głęboko swoimi korzeniami w kulturze ludowej. Z niej wyrasta i na jej bazie t w ó r ­ czo się rozwija k o r z y s t a j ą c z bogatego dorobku artystycznego wsi i czerpiąc z życia wiejskiego inspiracje tematyczne. A u t o r e m pracy o Bizmayerze jest A d a m Pranda. Wydaje się, że badacz tej miary, p o s i a d a j ą c y w swoim dorobku n a u k o w y m prace z w i e l u dziedzin k u l t u r y ludowej oparte na bogatym, gromadzonym od w i e l u lat materiale terenowym, j a k i autor rozpraw teoretycznych p o ś w i ę c o n y c h m . i n . zagadnieniu t r a d y c j i ludowej i jej r o l i we w s p ó ł c z e s n e j kulturze, z całą ś w i a d o m o ś c i ą p o d j ą ł ten temat. Nie jest to pierwsza publikacja Prandy o m a w i a j ą c a t w ó r c z o ś ć tego artysty. U k a z u j ą c e się �ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA 2G5 od 1956 r. jego a r t y k u ł y o Bizmayerze j a k i słowackiej ceramice ludowej i jej g ł ó w n y m o ś r o d k u M o d r e j — m . i n . publikowane w Slovensky Narodopis (1956, 1983), Krasy Slovenska (1957), U m e n i i remesla (1959), j a k r ó w n i e ż w katalogach w y s t a w i osobnych rozprawach — świadczą, że nie t y l k o śledził drogą rozwoju artystycz­ nego Bizmayera, ale posiada dużą znajomość tej gałęzi w y t w ó r c z o ś c i ludowej w jej historycznym rozwoju. Pozwala to a u t o r o w i p r z e d s t a w i ć s y l w e t k ę artysty w szero­ k i m k o n t e k ś c i e zjawisk k u l t u r o w y c h , k t ó r e t o w a r z y s z ą jego życiu i działalności. Szuka źródeł i n s p i r u j ą c y c h jego twórczość z a r ó w n o w ś r o d o w i s k u , w k t ó r y m w z r a ­ stał i do k t ó r e g o t r a d y c j i k u l t u r o w y c h ś w i a d o m i e n a w i ą z y w a ł , j a k i w inwencji t w ó r c z e j artysty-plastyka r o z u m i e j ą c e g o swe cele i zadania, ale stale p o s z u k u j ą c e g o nowych f o r m i ś r o d k ó w w y r a z u . Jak pisze Pranda w zamieszczonej na w s t ę p i e k r ó t k i e j charakterystyce artysty: „Twórczość narodowego artysty Ignaca Bizmayera ma w s ł o w a c k i e j w s p ó ł c z e s ­ nej ceramice swoje specyficzne miejsce: czerpie z fajansowej rzemieślniczej techno­ logii n a w i ą z u j ą c jednocześnie do z a c h o d n i o s ł o w a c k i c h t r a d y c j i r z e ź b y figuralnej. Chociaż o ż y w i a tradycje ludowe nie kopiuje przeszłości [...] Integrowanie t r a d y cyjności z nowoczesnością i ludowości z p r o f e s j o n a l n o ś c i ą pozwoliło Bizmayerowi znaleźć nie t y l k o t r w a ł e miejsce w słowackiej nowoczesnej sztuce ceramicznej, ale t w ó r c z o wcielić stale ż y w e formy ludowej w y t w ó r c z o ś c i do krwiobiegu naszej naro­ dowej k u l t u r y " . Przed autorami o p r a c o w a ń albumowych, k t ó r e zgodnie z celami, j a k i m m a j ą służyć, z a w i e r a j ą bogaty m a t e r i a ł ilustracyjny, znacznie p r z e k r a c z a j ą c y swoimi roz­ m i a r a m i o m a w i a j ą c y go tekst, stają zawsze bardzo trudne zadania. Jest to z jednej strony sprawa w y b o r u m a t e r i a ł u reprezentatywnego dla omawianego zagadnienia, z drugiej sposób jego opisu i analizy. Dotyczy to szczególnie o p r a c o w a ń monogra­ ficznych p o ś w i ę c o n y c h jednemu a r t y ś c i e . Często bowiem nie jest m o ż l i w e ukazanie w materiale ilustracyjnym wszystkich dzieł prezentowanej postaci. W a ż n y m zada­ niem autora jest więc przyjęcie określonej koncepcji w przedstawieniu twórczości artysty nie zubożając r ó w n o c z e ś n i e całości obrazu jego dorobku artystycznego. T ę rolę u z u p e ł n i a j ą c ą w i n i e n pełnić tekst, k t ó r e g o opracowanie ze w z g l ę d u na jego nie­ wielkie zazwyczaj rozmiary wymaga dużej znajomości tematu i zwięzłości w spo­ sobie f o r m u ł o w a n i a myśli. W przypadku omawianej pracy autor doskonale w y w i ą ­ zał się z tego zadania. Jako etnograf z a p r e z e n t o w a ł w materiale ilustracyjnym przede wszystkim dzieła artysty, w k t ó r y c h najbardziej czytelne są n a w i ą z a n i a do tradycyjnych f o r m ludowej sztuki ceramicznej na Słowacji. W wyborze t e m a t y k i d a ł p i e r w s z e ń s t w o rzeźbie figuralnej u k a z u j ą c e j życie, p r a c ę , zwyczaje i o b r z ę d y l u d ­ ności wiejskiej. Przedstawienie ich w p o r z ą d k u chronologicznym ukazuje czytelni­ k o w i proces artystycznego dojrzewania Bizmayera z a r ó w n o w zakresie techniki w a r sztatowej, j a k przede wszystkim siły artystycznego w y r a z u , bogactwa prezentowa­ nych f o r m i coraz bardziej indywidualnego i pogłębionego sposobu widzenia czło­ wieka w s i w jego codziennym życiu. Wydaje się, że tak p r e z e n t u j ą c m a t e r i a ł autor pragnie zwrócić u w a g ę czytelnika, a szczególnie etnografa, na w a r t o ś ć dokumenta­ cyjną tych prac w y n i k a j ą c ą nie t y l k o ze znajomości ś r o d o w i s k a wiejskiego, z k t ó ­ rego się wywodzi, ale t a k ż e z jego wiedzy o n i m ś w i a d o m i e gromadzonej w ciągu całego życia. Służyć ma ona nie t y l k o wzbogaceniu artystycznego w y r a z u modelo­ wanych postaci, ale przede w s z y s t k i m ukazaniu p r a w d y o otaczającej go rzeczywis­ tości. O m ó w i e n i e życia i działalności artystycznej Bizmayera z a w a r ł Pranda w trzech k r ó t k i c h r o z d z i a ł a c h opatrzonych w s t ę p e m i z a k o ń c z e n i e m : 1) lata n a u k i i pracy w Modrej, 2) tematyka i sposoby j e j realizowania, 3) perspektywy t w ó r c z e . A n a l i z u j ą c s y l w e t k ę artysty autor zwraca u w a g ę na r o l ę t r a d y c j i rodzinnych Bizmayera, k t ó r e w p ł y n ę ł y na w y b ó r k i e r u n k u jego z a i n t e r e s o w a ń artystycznych. Urodził się on w Kośolnej w rodzinie w y w o d z ą c e j się z p r z y b y ł y c h w X V I w. z po- �266 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA ł u d n i o w y c h Niemiec i k r a j ó w alpejskich grup ludności należącej do sekty religijnej a n a b a p t y s t ó w osiadłych w zachodniej Słowacji i tam nazwanych habanami. J a k k o l ­ wiek b e z p o ś r e d n i e związki rodzinne w i ą z a ł y Bizmayera z r z e m i o s ł a m i drzewnymi, to jednak g ł ó w n y m zawodem rodzin h a b a ń s k i c h było garncarstwo, k t ó r e g o znajo­ m o ś ć przynieśli z ojczystych k r a j ó w . Na terenie d o m ó w i siedlisk w s p ó l n o t h a b a ń ­ skich, k t ó r e r o z p a d ł y się w X V I I w., m. i n . w Kośolnej z a c h o w a ł o się szereg zabyt­ k ó w dawnej produkcji garncarskiej. Te w y t w o r y gromadzone przez w i e l u kolekcjo­ n e r ó w , w t y m t a k ż e z n a w c ę ceramiki h a b a ń s k i e j Hermana Lansfelda p r a c u j ą c e g o od 1913 r. w Modrej, p o b u d z a ł y — j a k stwierdza Pranda — w y o b r a ź n i ę Bizmayera i z d e c y d o w a ł y w d u ż y m stopniu o wyborze zawodu. Po u k o ń c z e n i u w 1939 r. szkoły ceramicznej w Modrej związał się z t y m o ś r o d k i e m aż do 1952 r. Opanowawszy kunszt produkcji garncarskiej zajął się malowaniem w y r o b ó w u ż y t k o w y c h , a na­ s t ę p n i e w y k o n y w a n i e m w formach r z e ź b y figuralnej zyskując s ł a w ę najbardziej utalentowanego czeladnika. P r z y j ę t e w tej dziedzinie wzory o g r a n i c z a ł y jednak możliwości jego indywidualnego rozwoju, zaczął więc p o s z u k i w a ć ś w i a d o m i e i syste­ matycznie nowego sposobu artystycznego wypowiedzenia się w tworzywie, k t ó r e g o tajemnice doskonale p o z n a ł — w glinie. Nie chciał iść d r o g ą garncarzy p r a c u j ą c y c h w Modrej, k t ó r z y powielali postacie w y k o n y w a n e w formach, ani o g r a n i c z a ć się do odtwarzania postaci l u d u wiejskiego najbliższych okolic, j a k to czynił osiągając zresztą duże sukcesy Narodowy Artysta F e r d i ś Kostka (1878-1951) ze Stupavy. Wzo­ rem bliższym jego zamierzeniom artystycznym stał się w t y m czasie Józef Baluśik, entuzjasta i kolekcjoner sztuki ludowej, k t ó r ą p o z n a w a ł i k t ó r e j w y r o b y g r o m a d z i ł podczas licznych w ę d r ó w e k terenowych. T o w a r z y s z ą c e g o m u często w tych w y p r a ­ wach Bizmayera uczył p a t r z e ć i d o s t r z e g a ć bogactwo f o r m życia wiejskiego. Szcze­ gólne znaczenie dla twórczości Bizmayera m i a ł y — j a k stwierdza Pranda — jego terenowe studia na Słowacji, a po 1945 r. t a k ż e na Morawach, jak r ó w n i e ż zetknięcie się b e z p o ś r e d n i o z r ó ż n y m i rodzajami sztuki ludowej (np. malarstwem na szkle, haftami, koronkarstwem, tkaninami) i jej t w ó r c a m i . W warsztatach w Modrej do­ k o n y w a ł B a l u ś i k p r ó b ręcznego modelowania postaci znacznie w z b o g a c a j ą c dotych­ czas produkowane formy. I . Bizmayer p r z e j ą ł od niego k u l t dla artystycznych t r a ­ dycji S ł o w a k ó w , j a k r ó w n i e ż zrozumienie w a r t o ś c i i szacunek dla w y k o n y w a n y c h na w s i r o d z a j ó w prac. Był urzeczony p r o s t o t ą kolorystycznej harmonii i i n d y w i d u a l ­ nością "kompozycyjnego w y r a z u sztuki ludowej, j a k r ó w n i e ż w i e l o a s p e k t o w o ś c i ą ży­ cia wiejskiego. I n s p i r o w a ł o ono zdaniem autora nie t y l k o wiele t e m a t ó w późniejszej jego twórczości, ale poszerzyło warsztat techniczny. P r z y k ł a d e m tego m o g ą być m. i n . tematy z w i ą z a n e z l u d o w y m i opowieściami o Janosiku, w komponowaniu k t ó r y c h k o r z y s t a ł z p r z e k a z ó w s ł o w n y c h , t a ń c ó w i m u z y k i ludowej s t o s u j ą c w przedstawia­ n i u tego tematu r ó ż n e techniki i formy artystyczne: rzeźbę f i g u r a l n ą , relief i rycie. W omawianej działalności t w ó r c z e j Bizmayera od samego jej p o c z ą t k u w i d z i Pranda jeden zasadniczy cel. Odkrywanie specyficznych cech ludowej i narodowej tradycji S ł o w a k ó w , p o r ó w n u j ą c jego osiągnięcia w t y m zakresie z poczynaniami takich w y b i t n y c h a r t y s t ó w , j a k malarze M a r t i n Benka i L u d o v i t Fulla czy fotogra­ fika — K a r o l P l i ć k a . Wymienione przez autora liczne funkcje, jakie p e ł n i ł i pełni Bizmayer, odzna­ czenia i t y t u ł y , j a k nadany m u w 1982 r. t y t u ł Narodowego A r t y s t y , liczne nagrody na wystawach k r a j o w y c h i zagranicznych ś w i a d c z ą o jego pozycji w sztuce s ł o w a c ­ k i e j . Wydaje się w i ę c słuszne prezentowanie dorobku tego artysty w momencie, kiedy znajduje się on w p e ł n i sił t w ó r c z y c h . Pozwoli to bowiem czytelnikom śledzić jego dalsze osiągnięcia artystyczne i ś w i a d o m i e p o s t r z e g a ć jego dzieła w otaczającej rzeczywistości. Jedynym zarzutem, j a k i czytelnik może s t a w i a ć autorowi i w y d a w n i c t w u , jest brak w materiale ilustracyjnym szeregu bogatych w jego twórczości c y k l ó w tema- �ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA 267 tycznych, j a k np. r z e ź b y i p ł a s k o r z e ź b y sakralnej, dzieł monumentalnych w zakresie sztuki dekoracyjnej s t a n o w i ą c e j ostatnie dzieła Bizmayera i o b r a z u j ą c e jego udział w tworzeniu nowoczesnej a r c h i t e k t u r y . Jest jednak w i e l k ą zasługą autora, że z d a j ą c sobie s p r a w ę z ograniczonych możliwości wydawniczych konsekwentnie zaprezento­ w a ł t ę t w ó r c z o ś ć artysty, k t ó r e j poświęcił n a j w i ę k s z ą część swojej dotychczasowej •działalności, k t ó r a b y ł a n i e w ą t p l i w i e jego w i e l k ą p a s j ą i d o p r o w a d z i ł a go do obec­ nych osiągnięć. Wanda Paprocka T L A L O C A N . R E V I S T A D E FUENTES P A R A E L C O N O C I M I E N T O D E L A S C U L T U R A S I N D Í G E N A S DE M É X I C O , v o l . V I I : 1977, ss. 404; v o l . V I I I : 1980, ss. 492; v o l . I X : 1982, ss. 404 Tlalocan to w mitologii l u d ó w Nahua raj boga Tlaloca, mityczna kraina o b f i ­ tości. T ę s y m b o l i c z n ą n a z w ę w y b r a l i w 1942 r. Robert H . B a r l o w i George T. Smisor dla planowanego czasopisma, k t ó r e w zamierzeniu w y d a w c ó w stać się m i a ł o „ T l a locanem" m e k s y k a n i s t ó w , s k a r b n i c ą d o k u m e n t ó w i m a t e r i a ł ó w służącą coraz lepsze­ m u poznaniu j ę z y k ó w , k u l t u r i dziejów i n d i a ń s k i e j ludności Meksyku. P r o f i l „ T l a locanu" w y r a ź n i e o k r e ś l a p o d t y t u ł m ó w i ą c y , że czasopismo poświęcone jest przede w s z y s t k i m p u b l i k o w a n i u źródeł. Historia p o w s t a ł e g o z i n i c j a t y w y p r y w a t n e j czasopisma nie b y ł a ł a t w a , gdyż od samego p o c z ą t k u b o r y k a ł o się ono z o g r o m n y m i t r u d n o ś c i a m i finansowymi. P i e r w ­ szy zeszyt pierwszego t o m u (a k a ż d y t o m o b e j m o w a ć m i a ł 4 zeszyty o objętości 96 stron) u k a z a ł się w 1943 r. w Sacramento, K a l i f o r n i a . USA i nosił angielski t y ­ t u ł — „ T l a l o c a n : A Journal of Source Materials on the Native Cultures of M é x i c o " . Wprawdzie w y d a w c y założyli, iż czasopismo nie będzie m i a ł o s t a ł y c h t e r m i n ó w ukazywania się, jednak w y d ł u ż a j ą c y się z t o m u na t o m c y k l wydawniczy ś w i a d c z y ł w y m o w n i e o r o s n ą c y c h k ł o p o t a c h . C a ł y pierwszy t o m opublikowany został w latach 1943-1944, t o m drugi w latach 1945-1948, t o m trzeci w latach 1949-1957 ». Ś m i e r ć Roberta H . Barlowa w 1951 r. (od 1945 r. m i e s z k a ł on już w M e k s y k u i w y d a w a ł ponadto „ M e s o a m e r i c a n Notes" oraz tygodnik w j ę z y k u n á h u a t l „ M e x i h k a t l Itonalama") s p r a w i ł a , że redakcja „ T l a l o c a n u " przeszła w r ę c e Ignacia Bernala i w s p ó ł p r a c u j ą c e g o z B a r l o w e m od 1947 r. Fernanda Horcasitasa. Czwarty, p i ą t y i szósty t o m czasopisma u k a z a ł y się odpowiednio w latach: 1962-1964, 1965-1968 i 1969-1971, dzięki pomocy ze strony Instituto Nacional de A n t r o p o l o g í a e Historia (który j u ż w 1945 r. u m o ż l i w i ł ukazanie się drugiego tomu, w y k u p u j ą c część jego na­ k ł a d u ) oraz fundacji Wenner-Green. Potem n a s t ą p i ł a wieloletnia przerwa, w czasie k t ó r e j — po rezygnacji w 1975 r. przez I . Bernala z o b o w i ą z k ó w w y d a w c y — „ T l a ­ locan" p r z e j ę t y został przez dwa i n s t y t u t y z Universidad Nacional A u t ó n o m a z Meksyku, a mianowicie Instituto de Investigaciones H i s t ó r i c a s i Instituto de Inves­ tigaciones A n t r o p o l ó g i c a s . R e d a k c j ę objęli Miguel L e ó n - P o r t i l l a i Fernando Horcasitas, p u b l i k u j ą c w 1977 r. t o m siódmy, a w 1980 r. t o m ósmy. J e d n a k ż e w tomie d z i e w i ą t y m odnotowujemy k o l e j n ą z m i a n ę , gdyż po śmierci F. Horcasitasa w 1980 r. jego miejsce zajęła K a r e n Dakin, natomiast I n s t i t u t o de Investigaciones A n t r o p o ­ lógicas wycofał się z wydawania „ T l a l o c a n u " i z a s t ą p i o n y został przez Instituto de Investigaciones Filológicas . 2 1 Trzy pierwsze t o m y doczekały się w 1972 r. reedycji n a k ł a d e m Johnson Re­ p r i n t Corporation z Nowego J o r k u . D o k ł a d n i e j dzieje „ T l a l o c a n u " przedstawia F. H o r c a s i t a s w a r t y k u l e Para la historia de la revista Tlalocan (1943-1976), pomieszczonym w tomie V I I , s. 11-19. 2 �268 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA Można m i e ć nadzieję, że po czterdziestu z g ó r ą latach istnienia sytuacja „ T l a l o canu" u s t a b i l i z o w a ł a się i to cenione przez specjalistów w y d a w n i c t w o będzie sią u k a z y w a ć w m i a r ę regularnie. P o c z ą w s z y od siódmego t o m u zmieniło ono s w ą for­ m ę , wydawane jest bowiem w postaci jednego w o l u m i n u . Nadal nie ma stałych ter­ m i n ó w publikowania, lecz jego n a k ł a d wzrósł do 2000 (fakt ten w a r t o o d n o t o w a ć z zadowoleniem, gdyż poprzednie t o m y „ T l a l o c a n u " trudno znaleźć nawet w w y ­ specjalizowanych bibliotekach, o czym piszący te s ł o w a mógł się p r z e k o n a ć podczas s t u d i ó w prowadzonych w Hiszpanii). Nie uległ zmianie p r o f i l „ T l a l o c a n u " i zgodnie z ideą założyciela pozostał on czasopismem nastawionym na p u b l i k a c j ę : a) m a t e r i a ­ ł ó w i d o k u m e n t ó w w j ę z y k a c h i n d i a ń s k i c h , bez w z g l ę d u na czas ich powstania, wraz z t ł u m a c z e n i a m i na hiszpański, angielski lub francuski; b) wszelkiego rodzaju źródeł d o t y c z ą c y c h społeczności i n d i a ń s k i c h (takich jak relacje, opisy, akta p r o c e s ó w s ą d o w y c h , dokumenty kolonialne itd.); c) k r ó t k i c h s t u d i ó w p o ś w i ę c o n y c h samym ź r ó d ł o m albo historii, etnologii i lingwistyce Indian m e k s y k a ń s k i c h ; d) bibliografii ź r ó d e ł z zakresu w y ż e j wymienionych dziedzin. D o d a ć należy, że choć „ T l a l o c a n " z założenia ogranicza się do i n d i a ń s k i e j l u d n o ś c i Meksyku, od czasu do czasu poja­ w i a j ą się w n i m t a k ż e źródła p o c h o d z ą c e z innych r e j o n ó w A m e r y k i Ś r o d k o w e j . Trzy ostatnie tomy c h a r a k t e r y z u j ą się ogromnie z r ó ż n i c o w a n ą z a w a r t o ś c i ą , po­ dobnie zresztą j a k wszystkie poprzednie (co m o ż n a s t w i e r d z i ć p r z e g l ą d a j ą c spis z a w a r t o ś c i t o m ó w I - V I , zamieszczony w tomie V I I , s. 381-404). Nie sposób zaprezen­ t o w a ć wszystkie publikowane w nich m a t e r i a ł y i nie ma chyba takiej potrzeby. Z d e c y d o w a n ą większość s t a n o w i ą różnego rodzaju teksty w j ę z y k a c h i n d i a ń s k i c h , wydobyte z a r c h i w ó w l u b zarejestrowane podczas b a d a ń terenowych, w t y m ostat­ n i m w y p a d k u zazwyczaj łączące walory j ę z y k o z n a w c z e z folklorystycznymi, etno­ graficznymi czy etnohistorycznymi. Jak już w s p o m n i a ł e m , tekstom oryginalnym towarzyszy z r e g u ł y t ł u m a c z e n i e (nierzadko jednocześnie t ł u m a c z e n i e filologiczne i p r z e k ł a d wolny) oraz mniejszy l u b w i ę k s z y komentarz. W tomie V I I znajdujemy teksty w j ę z y k a c h n á h u a t l , otomí, mixteca, trique, mazateca, chontal, t z u t u j i l , tarahumara i paipai (yumano), w ś r ó d nich cztery wersje m i t u o pochodzeniu słońca i księżyca zapisane u Indian Trique z Oaxaca (Elena E. d e H o l l e n b a c h , E¡ origen del Sol y de la Luna — cuatro versiones en el trique de Cópala, s. 123-170). Z p u n k t u widzenia etnohistorii najbardziej i n t e r e s u j ą c e są dwa dokumenty w n á ­ huatl. Pierwszy z nich, to spisana w 1595 r. skarga Indianina Miguela H e r n á n d e z a przeciwko miejscowemu k s i ę d z u u w o d z ą c e m u m u żonę ( M . L e ó n - P o r t i 11 a, Una denuncia en náhuatl, 1595, s. 23-30). Ten kolejny p r z y k ł a d epistolografii w j ę ­ zyku n á h u a t l jest t a k ż e n o w y m ś w i a d e c t w e m XVI-wiecznych s t o s u n k ó w społecznych i m e n t a l n o ś c i prostych Indian (autor skargi sam określa siebie jako macehual) w okresie wczesnokolonialnym. D r u g i dokument to genealogia i n d i a ń s k i e j szlach­ cianki z Xochimilco, spisana w 1610 r., sięgająca X I V w . i o b e j m u j ą c a m . i n . w ł a d ­ ców Tenochtitlanu (L. R e y e s G a r c í a , Genealogía de doña Francisca de Gúzman, Xochimilco, 1610., s. 31-35). Xochimilco dotyczy r ó w n i e ż dokument w j ę z y k u hisz­ p a ń s k i m , podany do d r u k u przez P. C a r r a s c o (Los señores de Xochimilco en 1548, s. 229-265), z a w i e r a j ą c y b o g a t ą i n f o r m a c j ę na temat s t o s u n k ó w s p o ł e c z n o - p o ­ litycznych i gospodarczych z a r ó w n o w okresie przed k o n k w i s t ą , j a k i po niej. 8 W dziale s t u d i ó w monograficznych t o m V I I przynosi cztery szkice, w t y m opu­ blikowany p o ś m i e r t n i e a r t y k u ł J. Erica S. T h o m p s o n a p o ś w i ę c o n y narkotycz8 Piszę o kolejnym p r z y k ł a d z i e , gdyż znanych jest dość dużo listów z X V I i po­ c z ą t k ó w X V I I w . pisanych przez Indian w s w y m r o d z i m y m j ę z y k u l u b po h i s z p a ń ­ sku. Autorzy b y l i zazwyczaj przedstawicielami i n d i a ń s k i e j szlachty. Część tych lis­ tów b y ł a parokrotnie publikowana i omawiana; por. np. G. Z i m m e r m a n n , Briefe den indianischen Nobilität aus Neuspanien an Karl V und Philipp II um mitte des 16. Jahrhundert, „ B e i t r ä g e zur mittelamerikanischen V ö l k e r k u n d e " , H a m ­ burg 1970. �ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA 269 n y m w i z j o m w ś r ó d nizinnych M a j ó w (Hallucinatory Drugs and Hobgoblins in the Maya Lowlands, s. 295-308). D r u g i m godnym odnotowania studium jest w n i k l i w a analiza j ę z y k a zaklęć magicznych zebranych w X V I I - w i e c z n y m traktacie Hernanda Ruiza de A l a r c ó n , dokonana przez W i l l i a m a H . F e l l o w e r s a (The Treatises of Hernando Ruiz de Alarcón, s. 309-355). Kolejny, V I I I t o m „ T l a l o c a n u " zawiera teksty i n d i a ń s k i e w j ę z y k a c h n á h u a t l , p a r u odmianach j ę z y k a maya, totonaco, otomí, mixteco, chatino, tarahumara. M . L e ó n - P o r t i l l a prezentuje n a s t ę p n y p r z y k ł a d epistolografii n a h u a t l a ń s k i e j , p u b l i k u j ą c list I n d i a n — zaniepokojonych p o g ł o s k a m i o zmianie lokalnego u r z ę d n i ­ ka — do w i c e k r ó l a Nowej Hiszpanii (Carta de los indios de Iguala a don Luis de Velasco — circo 1593, s. 13-19). Niezwykle ciekawy dokument prawny, odbiegający c a ł k o w i c i e od s t a n d a r d ó w h i s z p a ń s k i c h (zredagowany w formie relacji z dialogami) i d o s t a r c z a j ą c y w i e l u informacji na temat szczególnej r o l i kobiety w kontaktach I n d i a n ze ś w i a t e m z e w n ę t r z n y m , p o d a ł do d r u k u J. L o c k h a r t (Y la Ana lloró: cesión de un sitio para casa, San Miguel Tocuilan, 1583, s. 21-33). S p o ś r ó d t e k s t ó w zebranych współcześnie w y m i e n i ć n a l e ż y dwa m i t y C h a m u l ó w z Chiapas, dotyczące potopu i pierwszych ludzi, opatrzone obszernym komentarzem przez G. H . G o s s e n a (Two Creation texts from Chamula, Chiapas, s. 131-165) oraz m i x t e c k i tekst mitologiczny k o r e s p o n d u j ą c y z piktograficznym przedstawieniem z Códice V i n d o bonense m ó w i ą c y m o genezie l u d u M i x t e k ó w (T. J. I b a c h, The Man born of a tree: a Mixtee Origin Myth, s. 243-247). Aczkolwiek w o m ó w i e n i u t y m odnotowuje się jedynie m a t e r i a ł y ważniejsze, k t ó r y c h w a r t o ś ć nie ogranicza się w y ł ą c z n i e do aspektu j ę z y k o w e g o , to jednak t r u d ­ no nie w s p o m n i e ć o n i e w ą t p l i w e j ciekawostce, j a k ą jest n a h u a t l a ń s k i e t ł u m a c z e n i e czwartej eglogi Wergiliusza, dokonane przez księdza Apolonia M a r t í n e z a y Aguilar z San Luis P o t o s í i wydane w 1910 r. z okazji stulecia niepodległości M e k s y k u (Poilion napa huicale in Virgilio Maron. Égloga ąuarta de Virgilio, traducida al mexica­ no de la Huaxteca Potosina por Apolonio Martínez y Aguilar, s. 35-42). W ś r ó d d o k u m e n t ó w w j ę z y k u h i s z p a ń s k i m znajduje się m . i n . testament Alonsa de A x a y a c a t l , potomka w ł a d c ó w Tenochtitlanu, i t o w a r z y s z ą c e m u pisma z w i ą z a n e z f u n d a c j ą u s t a n o w i o n ą przez z m a r ł e g o (J. M o n j a r á s - R u i z , Sobre el testa­ mento y la fundación de una capellanía por parte de don Alonso de Axayacatl ca­ cique de Iztapalapa, s. 289-321) oraz zespół d o k u m e n t ó w dotyczących działalności Hernanda Ruiza de A l a r c ó n na polu w a l k i z b a ł w o c h w a l s t w e m w p o c z ą t k a c h X V I I w. (N. Q u e z a d a, Hernando Ruiz de Alarcón y su persecusión de idolatrías, s. 323-354). Cennym ź r ó d ł e m — p u b l i k o w a n y m już, ale trudno d o s t ę p n y m •— jest etnograficzny opis Indian A c a x é e ze stanu Durango s p o r z ą d z o n y przez jezuitę ojca S a n t a r é n na p o c z ą t k u X V I I w . (L. G o n z á l e z R., La etnografía acaxée de Her­ nando de Santarén, s. 355-394). W tomie V I I I dział s t u d i ó w monograficznych zawiera trzy prace, dwie p o ś w i ę ­ cone okresowi przedkolonialnemu — identyfikacji postaci w Codex Colombino-Becker i zachodnim granicom I m p e r i u m Azteckiego — oraz obszerne studium w i e r z e ń i w y o b r a ż e ń mitycznych Indian Trique z Oaxaca z w i ą z a n y c h ze z w i e r z ę t a m i (E. E. d e H o l l e n b a c h , El mundo animal en el folklore de los triques de Cópala, s. 437-490). T o m I X otwiera a r t y k u ł M . L e ó n - P o r t i l l a p r e z e n t u j ą c y s y l w e t k ę zmar­ łego w s p ó ł r e d a k t o r a „ T l a l o c a n u " Fernanda Horcasitasa i jego w k ł a d w wydawanie czasopisma (Fernando Horcasitas Pimentel (1925-1980) en la historia de Tlalocan, s. 11-23; wersja ang., s. 25-37). W bloku t e k s t ó w i n d i a ń s k i c h , o b e j m u j ą c y c h t y m r a ­ zem n á h u a t l , pimana, języki maya, zapoteca i chinanteca, o d n o t o w a ć n a l e ż y przy­ najmniej trzy publikacje. Pierwsza to kolejne wersje s ł y n n e g o udramatyzowanego dialogu m i ę d z y Tepozteco i jego r y w a l a m i , odgrywanego w Tepoztlan w stanie M o - �270 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA relos, zarejestrowane i podane do d r u k u przez F. K a r t t u n e n i G. W a r a C é s p a d e s (The Dialogue oj el Tepozteco and his Rivals, September, 1977, s. 115-141). D r u g ą p u b l i k a c j ą jest nowe opracowanie i t ł u m a c z e n i e na angielski zbioru poezji w j ę z y k u maya z Jukatanu, znanego pod n a z w ą „Pieśni z Dzitbalche", b ę d ą c e g o nie t y l k o w s p a n i a ł y m zabytkiem literackim, ale j e d n o c z e ś n i e w a ż n y m ź r ó d ł e m wiedzy o r e l i g i i i mitologii M a j ó w ; autorem p r z e k ł a d u i komentarzy jest M u h r o S. E d m o n s o n (Tfie Songs oj Dzitbálche: A Literary Commentary, s. 173-208). Trzeci tekst ma zupełnie odmienny charakter, jest bowiem tyleż opisem synkretycznego fenomenu — zapoteckiego t a ń c a - p r z e d s t a w i e n i a „ G ł o w a W ę ż a " z p o ł u d n i o w e g o wschodu Oaxaca — i p r ó b ą w y j a ś n i e n i a jego symboliki, ile r e l a c j ą o b r a z u j ą c ą t r u d ­ ności, jakie napotyka etnograf w kontaktach z i n f o r m a t o r a m i i l o k a l n y m i w ł a d z a m i podczas b a d a ń terenowych (Cayuqui E s t a g e N o e l , Danza dialogada huave Olmalndiük, s. 229-248). DziaT s t u d i ó w monograficznych połączony został w tomie I X z działem d o k u ­ m e n t ó w w j ę z y k u h i s z p a ń s k i m ze w z g l ę d u na charakter prac, j a k i m i dysponowali redaktorzy. Faktycznie jednak ż a d n a z p u b l i k o w a n y c h tam prac nie jest t y p o w y m studium, w y k r a c z a j ą c y m poza komentarz do tekstu ź r ó d ł o w e g o . I tak N . Q u e z a d a prezentuje dokument i n k w i z y c j i z 1743 r. dotyczący k u l t u M a t k i Boskiej z Cancuc w ś r ó d I n d i a n Tzeltal, p a t r o n k i a n t y h i s z p a ń s k i c h p o w s t a ń w p o c z ą t k a c h X V I I I w . (La virgen de Cancuc, s. 303-312). C. N a v a r r e t e podejmuje bliski temat, p o d a j ą c wykaz d o k u m e n t ó w z w i ą z a n y c h z rebeliami Majów, z n a j d u j ą c y c h się w A r c h i v o General de Centro America w G w a t e m a l i (Documentos guatemaltecos, s. 314-338). Warto dodać, iż — j a k podaje autor — spis ten s t a n o w i ć ma część bibliografii wszel­ k i c h , a nie t y l k o t y c h n a j s ł y n n i e j s z y c h , w y s t ą p i e ń , rebelii i p o w s t a ń M a j ó w . Prace nad t y m ogromnie potrzebnym dziełem t r w a j ą w Escuela Nacional de A n t r o p o l o g í a . Rebelii i n d i a ń s k i e j m a j ą c e j miejsce w Tehuantepec w X V I I w . dotyczą r ó w n i e ż trzy dokumenty podane do d r u k u przez G. M ü n c h a (Lo rebelión de Tehuante­ pec en 1660, s. 385-395). A r c h i w a l i a p r e z e n t u j ą jeszcze dwie publikacje, a mianowicie akta procesu o czarownictwo w ś r ó d Indian Zoque w Chiapas w k o ń c u X V I I I w „ z a w i e r a j ą c e cie­ kawe dane na temat s t o s u n k ó w p o m i ę d z y księżmi i i n d i a ń s k i m i czarownikami-cwranderos ( L . M i l l e t C. y G. E s p i n o s a P., Proceso de hechicería formado a los indios de Sayula y Ostuacán, Chiapas, año de 1798, s. 339-365) oraz tekst L . H . F e 1 d m a n a z w r a c a j ą c y u w a g ę na znaczenie spisów ludności jako w a ż n e g o źródła etnohistorycznego (Counting People: The Late Colonial Padrones of Central America, s. 397-404). Bogactwa m a t e r i a ł ó w ź r ó d ł o w y c h , jakie p r z y n o s z ą poszczególne t o m y „ T l a l o canu", nie m o ż n a nie docenić, chociaż w naszym k r a j u fakt ten ma znaczenie t y l k o dla stosunkowo nielicznej grupy ludzi zainteresowanych i n d o m e k s y k a n i s t y k ą . A l e wydaje się, że nawet p o b i e ż n y p r z e g l ą d z a w a r t o ś c i ostatnich t o m ó w tego specjalis­ tycznego w y d a w n i c t w a , poza f u n k c j ą czysto i n f o r m a c y j n ą , ma t a k ż e walor o g ó l n i e j ­ szy. Otóż „ T l a l o c a n " jest j e d n y m z w i e l u j u ż dziś p r z y k ł a d ó w czasopisma inter4 4 Do niedawna istniała w ą t p l i w o ś ć , czy Majowie nizinni stosowali ś r o d k i halucy­ nogenne w celu w y w o ł y w a n i a proroczych w i z j i , tak j a k to czyniło (i nieraz czyni nadal) wiele l u d ó w Mezoameryki. Thompson w a r t y k u l e p r z e s ł a n y m do „ T l a l o c a n u " w 1973 r. wskazuje, że w i z e r u n k i k a r ł o w o t y c h postaci-zjaw p o j a w i a j ą c y c h się w nar­ kotycznych transach i na w i e l u zabytkach archeologicznych z Jukatanu świadczyć m o g ą o stosowaniu h a l u c y n o g e n ó w przez klasycznych i postklasycznych M a j ó w . J u ż po napisaniu a r t y k u ł u , a częściowo t a k ż e po ś m i e r c i tego wybitnego badacza (w 1975 r.), opublikowane zostały nowe m a t e r i a ł y (przede wszystkim m a l o w i d ł a na ceramice) p o t w i e r d z a j ą c e w pełni jego wnioski. Ostatnio i n t e r e s u j ą c ą a n a l i z ę m a ­ lowideł na ceramice p r z e d s t a w i ł a A . A . B o r o d a t o v a , Proricateli i żrecy u drevnich majn, „ S o v e t s k a j a Etnografija", 1: 1984, s. 72-89. �271 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA dyscyplinarnego, łączącego na swych ł a m a c h z a r ó w n o źródła, j a k i podejścia badaw­ cze, u nas (ale przecież nie t y l k o u nas) ciągle jeszcze rozdzielane wedle matuzalem o w y c h s c h e m a t ó w na historyczne, etnograficzne, j ę z y k o z n a w c z e , socjologiczne czy archeologiczne. Nie chodzi jednak o to, by dyscypliny l i k w i d o w a ć (tak one, j a k i „ d y s c y p l i n a r n e " czasopisma m a j ą zapewne swój głęboki sens), lecz by ś w i a d o m i e je p r z e ł a m y w a ć m a j ą c na uwadze w y ł ą c z n i e cel — coraz lepsze poznanie o k r e ś l o n e j sfery rzeczywistości s p o ł e c z n o - k u l t u r o w e j . A takich sfer i p r o b l e m ó w , gdzie np. et­ nograf powinien o p e r o w a ć tzw. ź r ó d ł a m i historycznymi albo archeologicznymi, jest n i e m a ł o . Nie t y l k o zresztą w amerykanistyce. Sam „ T l a l o c a n " oraz bardzo w i e l u z p u b l i k u j ą c y c h tam a u t o r ó w d o s t a r c z a j ą d o w o d ó w , j a k iluzoryczne są w gruncie rzeczy granice wyznaczane przez a k a d e m i c k ą t r a d y c j ę . Ryszard Tomicki T H E S H A P I N G OF N A T I O N A L A N T H R O P O L O G I E S , nr 1-2, Stockholm, Etnografiska Museet „ E t h n o s " , v o l . 47: 1982, C E N T R U M I P E R Y F E R I E : D Y S K U S J A O KSZTAŁTOWANIU A N T R O P O L O G I I NARODOWYCH Jak u k s z t a ł t o w a ł y się antropologie w rozmaitych krajach ś w i a t a — p y t a j ą na ł a m a c h czasopisma „ E t h n o s " Tomas Gerholm i U l f Hannerz, obaj z Departamentu Antropologii Społecznej Uniwersytetu w Sztokholmie. O o d p o w i e d ź zwrócili się do a n t r o p o l o g ó w i e t n o g r a f ó w z I n d i i , Polski, Sudanu, B r a z y l i i i Kanady. Jeden z or­ g a n i z a t o r ó w dyskusji n a ś w i e t l i ł problem od strony S z w e d ó w . Podsumowanie n a p i s a ł natomiast antropolog a m e r y k a ń s k i , George W. Stocking Jr. Z uwagi na specyfikę tego k r a j u , na temat Kanady w y p o w i e d z i a ł o się aż d w ó c h a u t o r ó w . Ideą, jaka p r z y ś w i e c a ł a szwedzkim organizatorom dyskusji, b y ł o sprowokowanie wypowiedzi nie tyle o charakterze k r o n i k a r s k i m co analityczno-krytycznym. We w s t ę p i e Tomas Gerholm i U l f Hannerz w y s u w a j ą dość p r o w o k a c y j n ą tezę, że po­ ś r ó d antropologii uprawianych przez uczonych r ó ż n y c h k r a j ó w i n a r o d ó w m o ż n a w y r ó ż n i ć tak zwane centrum i peryferie. Centrum na antropolog! czno-etnologicznej mapie ś w i a t a n a u k i to uczeni Wielkiej B r y t a n i i , S t a n ó w Zjednoczonych i Francji, skupieni w o k ó ł swoich wielkich, obrosłych t r a d y c j ą i d y s p o n u j ą c y c h szeregiem a t u ­ t ó w o ś r o d k ó w b a d a ń i d y d a k t y k i . Wokół tego potężnego centrum, j a k w o k ó ł oblanego oceanem l ą d u , rozsiane są archipelagi wysepek pomniejszych antropologii narodowych. N i e k t ó r e z nich z n a j d u j ą się w pobliżu centralnego kolosa i nawet połączyły się z n i m mniej lub bardziej t r w a ł y m i mostami k o n t a k t ó w naukowych. Inne n a w i ą z u j ą z „ k o n t y n e n t e m " k o n t a k t y sporadyczne. Są wreszcie i takie, k t ó r e t r w a j ą w izolacji. Rzecz jednak charakterystyczna — d o d a j ą skandynawscy uczeni — że kontakty peryferyjnych antropologii k i e r u j ą się zawsze t y l k o k u centrum, natomiast w ł a ś c i ­ wie nigdy nie obserwuje się trwalszych w i ę z ó w m i ę d z y poszczególnymi n a r o d o w y m i antropologiami peryferyjnymi. W k a ż d y m razie k o n t a k t y takie nie m a j ą p o w a ż n i e j ­ szego znaczenia naukowego. T y l k o w wypadku, gdy jedna z peryferyjnych antro­ pologii zostanie z a u w a ż o n a w centrum i jego uczeni z a i n t e r e s u j ą się t y m o d l e g ł y m o ś r o d k i e m n a u k o w y m , inne antropologie peryferyjne zaczynają t a k ż e k o n c e n t r o w a ć u w a g ę na swoich prowincjonalnych kolegach zza miedzy. W znakomitej większości w y p a d k ó w jednak stosunki naukowe m i ę d z y centrum a peryferiami m a j ą kierunek jednostronny: centrum oddziałuje na peryferie. Nigdy nie dzieje się na o d w r ó t . Antropolodzy z jednej metropolii centralnej pochłonięci są bowiem przede wszyst­ k i m t y m , co dzieje się w ich ś r o d o w i s k u , a n a s t ę p n i e t y m , o czym m ó w i się i pisze w innej metropolii centralnej. Antropolodzy z peryferii natomiast albo s p o g l ą d a j ą k u metropoliom centralnym, albo ograniczają się do rodzimych, krajowych p r o b l e m ó w . W p ł y w y naukowe centrum na peryferyjne antropologie w ę d r u j ą k i l k o m a zasad- �272 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA niczymi k a n a ł a m i . Przede wszystkim za p o ś r e d n i c t w e m czołowych czasopism, takich j a k „Man", „ A m e r i c a n Anthropologist", „ A m e r i c a n Ethnologist", „Ethnology", „ L ' H o m m e " czy nawet „ C u r r e n t Anthropology". Ta ostatnia, m i m o ambicji prezen­ towania m i ę d z y n a r o d o w e g o ś r o d o w i s k a , jest •— zdaniem d w u S k a n d y n a w ó w — w gruncie rzeczy czasopismem a m e r y k a ń s k i m . I n n y m k a n a ł e m w p ł y w ó w s ą po­ d r ę c z n i k i pisane i wydawane w centrum, k t ó r y c h antropologie peryferyjne u ż y w a j ą przez długie lata, n i m d o p r a c u j ą się w ł a s n y c h , co zresztą czasami nigdy nie n a s t ę ­ puje. Niezmiernie w a ż n y m k a n a ł e m jest z kolei język. Anglojęzyczni i francuscy antropolodzy, s t u d i u j ą c j a k i e ś zagadnienia, d y s k u t u j ą c i pisząc nie s t a j ą nigdy w o ­ bec dylematu, j a k i jest u d z i a ł e m ich k o l e g ó w p o c h o d z ą c y c h z n a r o d ó w m a ł y c h l u b nie m ó w i ą c y c h j ę z y k a m i o zasięgu ś w i a t o w y m . Dla kogo bowiem wtedy pisać? Czy dla nielicznej grupy w ł a s n y c h r o d a k ó w czy t e ż — r e z y g n u j ą c z m o w y ojczystej — p r ó b o w a ć w y c h o d z i ć na f o r u m m i ę d z y n a r o d o w y c h ś r o d o w i s k naukowych? Zdarza się zatem, że w peryferyjnej antropologii rodzimy język przeznacza się dla celów popularyzatorskich, a dzieła akademickie t ł u m a c z y się od razu na k t ó r y ś z j ę z y k ó w ś w i a t o w y c h . W t a k i m języku zaczyna się t e ż w y d a w a ć czasopisma naukowe Pod­ czas gdy zatem cała naukowa i popularyzatorska l i t e r a t u r a z metropolii antropolo­ gicznego centrum jest d o s t ę p n a reszcie w y k s z t a ł c o n y c h ś r o d o w i s k a ś w i a t a , m a ł e antropologie peryferyjne w a l c z y ć m u s z ą d r o g ą mozolnych nieraz t ł u m a c z e ń o to, by czytano ich chociażby n a j w a ż n i e j s z e publikacje. I tak zresztą — j a k z a u w a ż a j ą zgryźliwie szwedzcy autorzy w s t ę p u — zdarza się, że p r z e t ł u m a c z o n e na j ę z y k ś w i a ­ t o w y dzieło nie jest wolne od prawie nieuniknionych p o t k n i ę ć j ę z y k o w y c h . J u ż w s z a k ż e ten t y l k o jedyny fakt s k ł a n i a nieraz r e c e n z e n t ó w z centrum do l e k c e w a ż e ­ nia danej publikacji. Powszechna znajomość j ę z y k a angielskiego czy francuskiego u ł a t w i a uczonym z o ś r o d k ó w peryferyjnych k o n t a k t y z metropoliami centrum. Nie ma natomiast c z ę ­ s t o k r o ć wzajemnej możliwości swobodnego skontaktowania się w k t ó r y m ś z j ę z y ­ k ó w peryferyjnych m i ę d z y dwoma m a ł y m i o ś r o d k a m i n a r o d o w y m i . Dodajmy od siebie, że jeżeli nawet sam kontakt osobisty n a u k o w c ó w z o ś r o d k ó w peryferyjnych jest m o ż l i w y przy użyciu j ę z y k a trzeciego, znanego powszechnie w obu krajach, to wzajemne p i ś m i e n n i c t w o naukowe jest na ogół m a ł o przyswajane. Nawet w ó w c z a s , gdy w czasie oficjalnych s p o t k a ń obie strony nader kurtuazyjnie usiłują siebie za­ p e w n i ć , że jest inaczej . W kontaktach metropolii centralnych z peryferiami rysuje się z r e g u ł y ta sama sytuacja: uczeni z centrum w y r u s z a j ą do peryferyjnych o ś r o d k ó w i u n i w e r s y t e t ó w , a ż e b y t a m n a u c z a ć . Natomiast przedstawiciele peryferii u d a j ą się do centrum w y ­ łącznie po to, aby się czegoś n a u c z y ć . Po powrocie do swojej ojczyzny c h ę t n i e nie­ raz o d g r y w a j ą u siebie rolę założycieli czy i n i c j a t o r ó w b a d a ń w danym k i e r u n k u . L u b t e ż jako „młodzi gniewni", przyjeżdżają z metropolii n a ł a d o w a n i n o w y m i ide­ ami, stając w absolutnej opozycji do wszystkiego, co u siebie w domu zastali. Gerholm i Hannerz złośliwie p r z y r ó w n u j ą rozmowy, jakie niekiedy p r o w a d z ą m i ę d z y sobą antropolodzy z r ó ż n y c h o ś r o d k ó w peryferyjnych do w s t ę p n y c h k o n t a k t ó w t r a ­ dycyjnych t u b y l c ó w australijskich. Jak s p o t y k a j ą c y się wzajemnie aborygeni u s i ł u ­ j ą wzajemnie z i d e n t y f i k o w a ć p r z y n a l e ż n o ś ć k l a n o w ą obcego, tak d w u przedstawio2 1 „ E t h n o s " publikowany jest w y ł ą c z n i e po angielsku. Autorzy w s t ę p u zauwa­ żają, że w p r z e c i w i e ń s t w i e do a n t r o p o l o g ó w szwedzcy historycy nie o d c z u w a j ą b r a k u f o r u m naukowego, gdy p u b l i k u j ą w swoim j ę z y k u ojczystym. Dość t y p o w y m p r z y k ł a d e m są t u pozornie ożywione k o n t a k t y e t n o g r a f ó w polskich i w ę g i e r s k i c h . Ale tak samo wzajemna wiedza o publikacjach i w y n i k a c h b a d a ń e t n o g r a f ó w Polski i NRD bywa z a s k a k u j ą c o nieraz uboga, mimo że obsza­ r y Europy Ś r o d k o w e j są wprost stworzone do w s p ó l n y c h b a d a ń uczonych z s ą s i a ­ d u j ą c y c h ze sobą k r a j ó w . 2 �ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA 273 nych sobie uczonych z miejsca stara się określić swoje p o g l ą d y naukowe w y m i e ­ n i a j ą c nazwiska zamorskich, w s p ó l n y c h m i s t r z ó w . Nie ulega w ą t p l i w o ś c i , że na antropologie narodowe pewnych o b s z a r ó w w sensie poszczególnych* szkól i k i e r u n k ó w centrum w y w a r ł o w p ł y w p r z e m o ż n y . M ó w i się o w p ł y w i e „szkoły manchesterskiej" na a n t r o p o l o g ó w społecznych' w Izraelu lub — generalnie — o w p ł y w a c h brytyjskich uczonych na wszystkie kraje Commonwealthu. Ale nawet o konkretnych uczelniach, jak w w y p a d k u Sudanu, gdzie ostatnio i s t o t n ą r o l ę o d e g r a ł y uniwersytety z d w u k r a j ó w europejskich: angielski z H u l l i norweski z Bergen. Powszechnie stwierdza się np., że anglofońscy antropolodzy z Kanady pozostają pod silnym w p ł y w e m USA, natomiast frankofońscy Kanadyjczycy wpatrze­ n i są w P a r y ż , że Francja oddziałuje na o ś r o d k i s t u d i ó w antropologicznych w B r a ­ zylii i t p . Czy jednak ma r a c j ę jeden z indyjskich a n t r o p o l o g ó w , k t ó r y uskar­ ża się, że brak tzw. ś w i a t o w e j społeczności naukowej w antropologii. Taka w s p ó l ­ nota łączyć m o ż e jakoby t y l k o uczonych n a r o d ó w bogatych, a nauka n a r o d ó w bied­ nych musi się bogatym partnerom p o d p o r z ą d k o w a ć . Autorzy w s t ę p u i zarazem inicjatorzy dyskusji u w a ż a j ą , że nie n a l e ż y d e m o n i z o w a ć u k ł a d u centrum-peryferie w antropologii. Ostatecznie centralne ośrodki naukowe d a j ą s w o j ą m y ś l o ś r o d k o m peryferyjnym, a od tych ostatnich zależy, jak w y k o r z y s t a j ą obce idee. Przeniesione na inny g r u n t nowości m o ż n a istotnie n a ś l a d o w a ć w sposób niewolniczy i p o w i e l a ć w stylu z a ś c i a n k o w y m . Lecz m o ż n a t a k ż e t w ó r c z o p o ś r e d n i c z y ć m i ę d z y r o d z i m y m ś r o d o w i s k i e m uczonych a o ś r o d k a m i za g r a n i c ą . Prowincjonalizm zresztą m o ż e prze­ j a w i ć się w peryferyjnym ś r o d o w i s k u narodowej antropologii poprzez rozdymane przesadnie i zmistyfikowane p o s ł a n n i c t w o „ w ł a s n e j " drogi, pozostającej w opozycji do reszty ś w i a t a , najczęściej wskutek poczucia w ł a s n e j niższości. Dziś nadal prowadzenie b a d a ń terenowych przez uczonych centrum na obsza­ rach n i e k t ó r y c h k r a j ó w peryferyjnych bywa płaszczyzną n a p i ę ć m i ę d z y cudzoziem­ skim antropologiem a miejscowymi ś r o d o w i s k a m i n a u k o w y m i . Ale przecież stan ten nie musi t r w a ć wiecznie. Może z czasem obcy badacz zrozumie potrzeby peryferii. Dość dużo u w a g i poświęcają dalej autorzy w s t ę p u zagadnieniu, czy m o ż n a m ó ­ w i ć o j a k i c h ś typowych cechach narodowych danej antropologii. Na pozór ł a t w o o to w w y p a d k u Wielkiej B r y t a n i i czy Francji, trudniej już będzie z A m e r y k a n a m i . Lecz w rzeczywistości u poszczególnych uczonych czy grup n a u k o w c ó w m o ż n a za­ o b s e r w o w a ć cechy p o s t ę p o w a n i a badawczego i interpretacji takie, jakie z w y k ł o się k o j a r z y ć z z u p e ł n i e i n n y m etnicznie ś r o d o w i s k i e m . Tak zwane „cechy narodowe" poszczególnych ś r o d o w i s k naukowych w y n i k a j ą często po prostu ze specyfiki po­ litycznej, w jakiej dana grupa uczonych działa. Są jednak pewne rysy charakteru, k t ó r e trudno sobie t ł u m a c z y ć b e z p o ś r e d n i m i u w a r u n k o w a n i a m i politycznymi czy historycznymi. Na p r z y k ł a d o ile we Francji m i ę d z y d y s c y p l i n a r n e podejście do przedmiotu b a d a ń wydaje się nader popularne, w Szwecji m i ę d z y poszczególnymi dyscyplinami u t r z y m u j ą się nadal sztywne bariery. Zjawisko centrum i peryferii daje się z a o b s e r w o w a ć t a k ż e i w poszczególnych antropologiach narodowych. Centrum w danym k r a j u to będzie w a ż n y , stołeczny uniwersytet, j a k np. Jawaharlal Nehru University w New Delhi, seminarium w y b i t ­ nego profesora, czy wreszcie o ś r o d e k naukowy, k t ó r y ma szczególnie dobre p o w i ą ­ zania i u k ł a d y z centralnym aparatem w ł a d z y . Co jednak oznacza dla nas t e r m i n antropologia? Gerholm i Hannerz r y z y k u j ą twierdzenie, że klasyczna, X I X - w i e c z n a koncepcja rodem z Londynu i P a r y ż a , obej­ m u j ą c a a n t r o p o l o g i ę fizyczną, archeologię, j ę z y k o z n a w s t w o i studia nad dzisiejszą rzeczywistością k u l t u r o w ą wyznawana jest obecnie t y l k o w sposób deklaratywny. Ostatnim jakoby w y b i t n y m uczonym, k t ó r y rzeczywiście w sposób kompetentny działał swobodnie w tych wszystkich dziedzinach n a u k i , był Franz Boas. W pozosta­ ł y c h ś r o d o w i s k a c h europejskich utrzymuje się nadal w y r a ź n y podział na e t n o g r a f i ę , a n t r o p o l o g i ę społeczną lub k u l t u r o w ą oraz na archeologię, j ę z y k o z n a w s t w o i an­ ią — Etnografia Polska 29/2 �ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA tropología fizyczną. Do tradycji europejskiej nauki kontynentalnej n a l e ż y t a k ż e po­ dział na to, co Niemcy n a z y w a j ą Volkskunde, i to, co o k r e ś l a j ą jako V ö l k e r k u n d e . 0 ile u źródeł V ö l k e r k u n d e znalazły się odkrycia podróżnicze, to Volkskunde jest produktem nacjonalizmu kulturowego. Niezbyt k l a r o w n a pod t y m w z g l ę d e m sytua­ cja panuje w ś r o d o w i s k a c h naukowych szeregu k r a j ó w postkolonialnych. Klasyczna antropologia europejska miesza się t u z socjologią. Czasami ciąży na niej zarzut n a u k i ery kolonialnej. W takich krajach, j a k Brazylia, Sudan czy Indie, przedmio­ tem b a d a ń są w ł a s n e ludy. Uczeni l o k a l n i nie p r o w a d z ą eksploracji antropologicz­ nych poza granicami swoich p a ń s t w . Wobec tego charakter nauki, j a k ą się tam uprawia lub p r ó b u j e u p r a w i a ć , zbliżony jest czasem do socjologii, a niekiedy w r ę c z do dawnego, europejskiego ludoznawstwa, Volkskunde. Dodajmy od siebie, że na przeszkodzie badaniom ludoznawczym rodzimych uczonych czy k r a j o z n a w c ó w obsza­ r u postkolonialnego stają silne kompleksy niższości, wstyd wobec rodzimej „nędzy 1 zacofania", j a k ż e przecież typowe t a k ż e i dla w i e l u bardziej przez los u p o ś l e d z o ­ nych ś r o d o w i s k europejskich. W krajach centrum ś r o d o w i s k i e m t w o r z ą c y m a n t r o p o l o g ó w b y ł a tradycyjnie r z e c z y w i s t o ś ć kolonialna. Dotyczyło to nie t y l k o A n g l i i . W Holandii z d a w n y m i m ­ p e r i u m kolonialnym w i ą z a ł a się tak zwana szkoła lejdejska. A l e ponadto — rzecz ciekawa — dobrymi antropologami są przedstawiciele lokalnych grup mniejszościo­ wych. Autorzy w s t ę p u p o d a j ą t u jako p r z y k ł a d w i e l u a n t r o p o l o g ó w pochodzenia ż y d o w s k i e g o . Przypomnijmy ze swej strony B r o n i s ł a w a Malinowskiego, człowieka d w u rzeczywistości k u l t u r o w y c h , a t a k ż e w i e l u e m i g r a n t ó w z Europy ś r o d k o w o -wschodniej. B y w a j ą jednak kraje, w k t ó r y c h praktycznie kończyli studia z r e g u ł y niemal t y l k o przedstawiciele miejscowych w a r s t w uprzywilejowanych. W Indiach znane jest jakoby pojęcie „antropologii b r a m i ń s k i e j " , k t ó r a z obfitością r o z w a ż a ń teoretycznych łączy zwykle minimalne d a w k i opisu konkretnej sytuacji k u l t u r o w e j . Pewne analogie m o ż n a dostrzec r ó w n i e ż pod t y m w ę g l ę d e m w k r ę g a c h naukowych n i e k t ó r y c h k r a j ó w latynoskich. O ś r o d k i antropologiczne o d n a w i a j ą i o d m ł a d z a j ą swoje szeregi poprzez studia. Istnieje t u znaczna r o z m a i t o ś ć w systemach szkolenia m ł o d y c h a d e p t ó w . A u t o r z y w s t ę p u z w r a c a j ą u w a g ę na dystans m i ę d z y muzeami a o ś r o d k a m i uniwersyteckimi w y n i k a j ą c y z odmiennych celów badawczych i funkcji. Z a u w a ż a j ą , że w ś r ó d metro­ p o l i i centralnych muzea we Francji m a j ą duży udział w tworzeniu oblicza antropo­ logii. W k r a j u t y m zdarza się też, że uniwersytety u s t ę p u j ą czasem w a ż n i e j s z y m od nich o ś r o d k o m badawczym, subsydiowanym przez r z ą d . W ś r ó d antropologii i etno­ logii peryferyjnych, omawianych w dyskusji „ E t h n o s u " autorzy szwedzcy w s k a z u j ą na P o l s k ę , gdzie pozycja m u z e ó w jest niezaprzeczalnie w a ż n a . Wokół b a d a ń terenowych a n t r o p o l o g ó w n a r o s ł o sporo kontrowersyjnych p o g l ą ­ dów. Autorzy w s t ę p u nadal jednak s k ł o n n i są u z n a w a ć je za rodzaj probierza, czy dana antropologia narodowa jest silna czy słaba. P r o p o n u j ą poszczególnym ś r o d o ­ w i s k o m n u k o w y m , by same sobie z a d a ł y k i l k a p y t a ń , a mianowicie: Czy u w a ż a m y badania terenowe za n i e z b ę d n e , czy też t y l k o za co n a j w y ż e j godne zalecenia? A może sądzimy, że są zbyteczne i że w r ę c z r o z p r a s z a j ą u w a g ę uczonego? Jak oceniamy p o s ł u g i w a n i e się cudzymi w y n i k a m i b a d a ń terenowych t y p u etnograficznego? Czy m o ż n a czegokolwiek d o k o n a ć w antropologii bez etnograficz­ nych b a d a ń terenowych? Przy u w z g l ę d n i a n i u r o s n ą c y c h t r u d n o ś c i w docieraniu do pozaeuropejskich o b s z a r ó w b a d a ń , k ł o p o t ó w finansowych i zastrzeżeń przeciw zbyt ciasno pojmowa­ n y m badaniom w terenie autorzy w s t ę p u p r z e s t r z e g a j ą przed p u ł a p k a m i czysto gabinetowo-bibliotecznych s t u d i ó w . Zwłaszcza w w y p a d k u odległych, egzotycznych k u l ­ tur. O s t r z e ż e n i e m niech będzie fragment recenzji pióra T. Turnera, k t ó r y na ł a m a c h „ A m e r i c a n Anthropologist" bezceremonialnie rozprawia się z zachodnioniemieckim �275 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA studium r e l i g i i p o ł u d n i o w o a m e r y k a ń s k i c h Indian grupy Tukano. Pisze on, że k s i ą ż k a Die Religion der Tukano zmusza do głębszej refleksji nad n i e p o k o j ą c y m stanem antropologii k u l t u r o w e j w Niemczech i w pewnych krajach Europy Ś r o d k o w e j . B r a k w nich z r e g u ł y f u n d u s z ó w na w y s y ł a n i e a b s o l w e n t ó w oraz m ł o d y c h p r a c o w n i k ó w naukowych w teren, co w rezultacie pozwala w y ł ą c z n i e na pisanie tego rodzaju „ s t u d i ó w bibliotecznych". Cóż, kiedy aparat naukowy — kontynuuje recenzent — w j a k i uniwersytet w y p o s a ż y ł swoich a b s o l w e n t ó w , jest tak p r z e s t a r z a ł y , p r o w i n ­ cjonalny i reakcyjny w p o r ó w n a n i u z w y m o g a m i francuskiej, brytyjskiej czy ame­ r y k a ń s k i e j antropologii, że ludzie ci nie są w stanie później n a k r e ś l i ć jakiegokolwiek problemu naukowego na podstawie danych, k t ó r y m i d y s p o n u j ą . Młodzi uczeni nie m a j ą możliwości prowadzenia b a d a ń terenowych w t y m okresie, w k t ó r y m formuje się ich osobowość naukowa. Brakuje i m k o n t a k t u z n a j n o w s z ą l i t e r a t u r ą antropolo­ giczną a m e r y k a ń s k ą , a n g i e l s k ą czy f r a n c u s k ą . Owe b r a k i w p o ł ą c z e n i u z „ p r o w i n ­ c j o n a l n ą jałowością niemieckiej szkoły kulturowo-historycznej" skazują większość m ł o d y c h e t n o l o g ó w niemieckich na pisanie takich w ł a ś n i e prac, j a k owe studium r e l i g i i Tukano. A m e r y k a n i n wskazuje, że jest to wielka strata nie t y l k o dla niefor­ t u n n y c h a u t o r ó w , ale i dla całej m i ę d z y n a r o d o w e j społeczności a n t r o p o l o g ó w . Szwedzcy autorzy w s t ę p u u w a ż a j ą w k a ż d y m razie, że najlepsi z gabinetowych t e o r e t y k ó w mieli zazwyczaj za sobą t a k ż e okresy solidnych, w ł a s n y c h b a d a ń tere­ nowych. P r z e g l ą d wypowiedzi przedstawicieli antropologii peryferyjnych uszeregowali or­ ganizatorzy dyskusji dość dziwnie, p r z e p l a t a j ą c a r t y k u ł y napisane przez a u t o r ó w z k r a j ó w Trzeciego Ś w i a t a z w y s t ą p i e n i a m i d y s k u t a n t ó w w y w o d z ą c y c h się ze ś r o ­ dowisk o starej kulturze europejskiej. Być może chodziło o zaakcentowanie, iż to, co wszystkich łączy, jest na d o b r ą s p r a w ę w y ł ą c z n i e stosunkiem do antropologicz­ nego centrum. W swoim o d w a ż n y m i szczerym artykule o stanie antropologii i socjologii w I n ­ diach Satish Saberwal z Jawaharlal University w New Delhi w y j a ś n i a , że rodzime, stare tradycje cywilizacyjne P ó ł w y s p u Indyjskiego nie o d e g r a ł y ż a d n e j r o l i w t w o ­ rzeniu się w pierwszym 25-leciu naszego w i e k u s t u d i ó w socjologicznych i antro­ pologicznych w tej części A z j i . U ich podłoża z n a j d o w a ł y się potrzeby B r y t y j c z y k ó w s p r a w u j ą c y c h nad I n d i a m i w ł a d z ę . Orientaliści, misjonarze i administratorzy b r y ­ tyjscy sprawili, że obie dyscypliny uprawiano na trzech kolonialnych uniwersy­ tetach, w Kalkucie, Bombaju i Lucknow. Ich personel akademicki niekiedy nawet osiągał pewien p r e s t i ż naukowy z a g r a n i c ą już z samego t y t u ł u s t u d i ó w nad spo­ łecznościami subkontynentu owianego w Europie a t m o s f e r ą egzotyki. W rzeczywi­ stości jednak przy raczej skromnych ś r o d k a c h finansowych prowadzono dość przy­ padkowe badania terenowe drobnych społeczności plemiennych pod k ą t e m osobli­ wości ich p r y m i t y w n y c h k u l t u r . A l e po uzyskaniu niepodległości w y d a w a ł o się, że indyjska antropologia i socjologia n a b i o r ą niespotykanego impetu. P o c z y n a j ą c od lat 50-tych impulsem burzliwego rozwoju s t a ł y się wielkie badania amery­ k a ń s k i e prowadzone nad złożonymi społecznościami chłopskimi A z j i P o ł u d n i o w e j i z w i ą z a n e z n i m i stypendia udzielane m ł o d y m naukowcom i n d y j s k i m przez USA, A n g l i ę i A u s t r a l i ę . P o c z ą t k o w o j e d y n y m wzorem b y ł y uniwersytety brytyjskie. Te­ raz do I n d i i p o w r a c a j ą absolwenci u n i w e r s y t e t ó w w Chicago i Canberze. W r o k u 1977 na 50 uniwersytetach indyjskich i w szeregu szkół t y p u college nadawano t y t u ł y m a g i s t r ó w socjologii i antropologii. N a p ł y w p i e n i ę d z y z zagranicy rozbu­ dził nadzieje na awans poprzez studia. A m b i t n i , ubodzy rodzice m i e l i przed ocza­ m i stereotyp biednego, pilnego młodzieńca, z d o b y w a j ą c e g o w i e d z ę i uczącego się wieczorami przy świetle l a t a r n i ulicznej. Lecz nie starczyło teraz już miejsc na s 3 T. T u r n e r , Review oj Bódiger, thropologist", v o l . 72: 1970, s. 418-420. Die Religion der Tukano, „American A n ­ �276 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA wielkomiejskich uniwersytetach. Poszczególne o k r ę g i prowincjonalne d o m a g a ł y się w ł a s n y c h uczelni. Tworzono zatem prowincjonalne uniwersytety i ośrodki badaw­ cze. Z a p a ł ich t w ó r c ó w w y c z e r p y w a ł się najczęściej na budowie g m a c h ó w i w y ­ p o s a ż a n i u ich biur w nowoczesny s p r z ę t techniczny. Nie dbano o biblioteki, na k t ó r e z r e s z t ą nie s t a r c z a ł o f u n d u s z ó w . Tak w i ę c w p r z e c i w i e ń s t w i e do w i e l k i c h u n i w e r s y t e t ó w w metropoliach indyjskich, gdzie studia w dużych, nieźle w y p o ­ s a ż o n y c h bibliotekach u z u p e ł n i a ł a ogólna atmosfera t ę t n i ą c e g o życiem w i e l o m i l i o ­ nowego skupiska ludzkiego, na uczelniach prowincjonalnych student s t a w a ł przed mniejszymi m o ż l i w o ś c i a m i i w y m o g a m i . W sennym, n i e w i e l k i m o ś r o d k u wszyscy się znali i p o w i ą z a n i b y l i l o k a l n y m i u k ł a d a m i . Do uzyskania absolutorium w y ­ s t a r c z y ł o w y k u ć p a r ę d o s t ę p n y c h p o d r ę c z n i k ó w . Gromada tych prowincjonalnych socjologów znalazła zatrudnienie w m n o ż o n y c h w nieskończoność agencjach r z ą ­ dowych, lecz n i k t nie dbał o j a k o ś ć pracy, j a k ą w y k o n y w a l i . Ci z nich, k t ó r z y w y s t ę p o w a l i z a g r a n i c ą , nazywali siebie antropologami, b a d a j ą c y m i b ą d ź co b ą d ź egzotyczne dla reszty ś w i a t a społeczności w ł a s n e j ojczyzny. Po powrocie do I n d i i stawali się na p o w r ó t socjologami. Absolwenci s ł y n n y c h u n i w e r s y t e t ó w zagranicz­ nych koncentrowali się na sprawach administracyjnych, organizowaniu swoich katedr, n a w i ą z y w a n i e m s t o s u n k ó w z w ł a d z a m i i a u t o r e k l a m ą . Na ogół nie s t a r c z a ł o i m już czasu na spokojne wypracowywanie metod badawczych i łączenie zdobytej z a g r a n i c ą wiedzy z realiami ojczystego k r a j u . Pozornie n a ś l a d o w a n o najlepsze wzory Zachodu, lecz w sposób r ó w n i e m a ł o efektywny, co wygodny dla ś r o d o w i s k naukowych. I tak np. wzorem antropologii zachodnich zaczęto p r o w a d z i ć badania w ł a s n y c h społeczności na p r o w i n c j i . Zda­ niem Saberwala nie zastosowano tutaj — wzorem o ś r o d k ó w zachodnich — za­ sady poddawania w y n i k ó w surowej krytyce i dyskusji. W r ę c z przeciwnie, takie badania społeczności prowincjonalnych przez w y w o d z ą c e g o się z danego o k r ę g u wiejskiego czy miasteczka antropologa k o ń c z y ł y się na opisie krajoznawczym, bez szerszego tła kulturowego, bez głębszej refleksji, bez p r ó b p o r ó w n a ń . U s i ł o w a n i e natomiast przenoszenia z Zachodu zasady, że „ w y g r y w a najlepszy", raz po raz koliduje z p o l i t y k ą promowania k a n d y d a t ó w , k t ó r z y l e g i t y m u j ą się d a w n ą przy­ należnością do kasty o tradycyjnie n i s k i m statusie. A u t o r zarzuca antropologii i socjologii indyjskiej, że powierzchownie p r z e n o s z ą te wzorce n a u k i zachodniej, k t ó r e są wygodne dla miejscowego establiszmentu i p o m a g a j ą w robieniu kariery, przy ł a g o d z e n i u k r y t e r i ó w jakości. Nie bez racji daje zatem swojemu a r t y k u ł o w i p o d t y t u ł „ N i e p e w n e transplantacje". N a s t ę p n y autor, A b d a l Ghaffar M . A h m e d z uniwersytetu w Chartumie, w ar­ tykule p r z e d s t a w i a j ą c y m dzieje rozwoju b a d a ń antropologicznych w Sudanie i ich stan obecny, ma znacznie mniej samokrytycyzmu. W gruncie rzeczy zarzuty k i e ­ ruje w y ł ą c z n i e pod adresem dawnych w ł a d z kolonialnych w Sudanie, a ponadto atakuje e u r o - a m e r y k a ń s k i c h a n t r o p o l o g ó w działających w t y m k r a j u oraz kolejne s u d a ń s k i e ekipy r z ą d o w e . Jego w y w o d y w y m a g a j ą od czytelnika uprzedniej znajo­ mości r e a l i ó w tego k r a j u , rozległego terytorialnie, lecz stosunkowo słabo zaludnio­ nego i bardzo zacofanego cywilizacyjnie. P ó ł n o c n a , zarabizowana i zislamizowana część Sudanu żyła od w i e k ó w w cieniu Egiptu tak pod w z g l ę d e m politycznym, jak i k u l t u r o w y m . P o ł u d n i o w e obszary, zamieszkane przez pierwotne, c i e m n o s k ó r e ludy, b y ł y t r a d y c y j n y m terenem r a j d ó w niewolniczych z północy. Oba te obszary w spo­ sób dość sztuczny weszły w s k ł a d k o n d o m i n i u m anglo-egipskiego, w k t ó r y m —• rzecz jasna — o wszystkim ostatecznie decydowali Brytyjczycy. A u t o r s u d a ń s k i w ogóle o t y m nie wspomina, p o s t a n a w i a j ą c r o z p a t r y w a ć a n t r o p o l o g i ę w swoim k r a j u z p u n k t u widzenia e t y k i i ideologii badacza. Nie bez r a c j i dowodzi Abdel Ghaffar, że w okresie 1910-1956 brytyjska a d m i ­ nistracja kolonialna albo sama p o s i a d a ł a uniwersyteckie przygotowanie antropolo- �ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA 277 giczne, albo też k o r z y s t a ł a z pomocy takich w y b i t n y c h a n t r o p o l o g ó w , j a k Seligman, Evans-Pritchard, Nadel i Lienhard. Uczeni ci badali przede wszystkim ple­ miona p o ł u d n i o w e , j a k Azande, A n u a k i Nuer, i autor przyznaje, że spod ich p i ó r a wyszły w ó w c z a s dzieła o w y b i t n y c h walorach naukowych. Równocześnie jednak S u d a ń c z y k z a u w a ż a , że p o ł u d n i e stało się niejako poligonem dla wypraco­ wania n a j w ł a ś c i w s z y c h metod r z ą d z e n i a k r a j e m przez k o l o n i z a t o r ó w . W d r u g i m okresie, w latach 1956-1971, a więc już po uzyskaniu niepodległości, nadal u t r z y m y w a ł się w p ł y w na życie naukowe k r a j u uniwersytetu w Oksfordzie, a a n t r o p o l o g i ę w Chartumie w y k ł a d a l i cudzoziemscy profesorowie na wydziale ekonomiki i nauk społecznych. W t y m czasie r o ś n i e zainteresowanie t a k ż e i luda­ m i p ó ł n o c y Sudanu, powstaje k i l k a i n t e r e s u j ą c y c h o p r a c o w a ń na ten temat. T y m niemniej angielscy antropolodzy nadal p r a c u j ą jakoby w d a w n y m , kolonialnym stylu, nie p o t r a f i ą się w ł ą c z y ć do p r o g r a m ó w p o l i t y k i rozwojowej, nie znają arabszczyzny na tyle, by m ó c śledzić n u r t dyskusji, jakie toczą się w s u d a ń s k i c h śro­ dowiskach inteligenckich i w l o k a l n y m świecie p o l i t y k ó w . N a l e ż a ł o b y zatem oczekiwać, że okres po r o k u 1971, t r w a j ą c y do dziś, daje autorowi a r t y k u ł u w i ę c e j satysfakcji. Dowiadujemy się bowiem, że na samym t y l k o uniwersytecie w Chartumie w departamencie antropologii i socjologii pracuje 11 su­ d a ń s k i c h a b s o l w e n t ó w uczelni Zachodu, że liczba s t u d e n t ó w tych dyscyplin do­ chodzi do 200 osób, a departament u m o ż l i w i a i m uzyskanie t y t u ł ó w magistra i do­ ktora antropologii w zakresie rozwoju i socjologii wsi. A n t r o p o l o g i ę w y k ł a d a się t a k ż e w chartumskim oddziale Uniwersytetu Kairskiego i na Uniwersytecie M u z u ł ­ m a ń s k i m , a ponadto na uczelniach Juba i Gezira. Dawnych w y k ł a d o w c ó w z Oksfor­ du zastąpili ich koledzy z Cambridge, a ponadto n a w i ą z a n o kontakty z uniwersy­ tetem w H u l l i w Bergen, konkretnie zaś z t a m t e j s z ą szkołą Fredrika Bartna. Rozpoczął się o d w ó r t od analizy strukturalno-funkcjonalnej. P o d j ę t o p r ó b y w p r o ­ wadzania marksizmu. W miejsce obserwacji t o w a r z y s z ą c e j postanowiono w p r o w a ­ dzać o b s e r w a c j ę i n t e r w e n i u j ą c ą . A u t o r nie pisze niestety, na czym polegają te elementy marksizmu w pracy a n t r o p o l o g ó w , ani też po czyjej stronie i n t e r w e n i u j ą oni o b s e r w u j ą c p o l i t y k ę w ł a d z r e a l i z o w a n ą wobec ich w s p ó ł r o d a k ó w na wsi. T w i e r ­ dzi t y l k o , że antropologia w Sudanie, n i e g d y ś n a r z ę d z i e kolonializmu, została przez rodzimych a n t r o p o l o g ó w p r z e m y ś l a n a na nowo i zmodyfikowana. Cóż, kiedy kolejne ekipy r z ą d z ą c e Sudanem n i e p o d l e g ł y m zdają się zupełnie n i e d o c e n i a ć w a l o r ó w moralnych i kompetencji merytorycznych rodzimych antropo­ logów z Chartumu-. A u t o r y t e t e m w ich oczach nadal się cieszą w y ł ą c z n i e obcy eksperci, przede wszystkim zaś ci, k t ó r z y są c z ł o n k a m i wielonarodowych agencji rozwojowych ONZ. Zdaniem Abdela Ghaffara część tych obcych e k s p e r t ó w to młodzi pracownicy naukowi, k t ó r z y w ten sposób u z y s k u j ą zezwolenie na bada­ nia terenowe w Sudanie, o t r z y m u j ą d o s t ę p do poufnych d o k u m e n t ó w p a ń s t w o ­ w y c h (pilnie s t r z e ż o n y c h wobec a n t r o p o l o g ó w rodzimych) i n a s t ę p n i e piszą swoje dysertacje naukowe, d b a j ą c o w ł a s n e kariery, a nie troszcząc się zbytnio o faktycz­ ne doradztwo. Drudzy, bardziej perfidni, p r z y b y w a j ą do Sudanu niekiedy po raz pierwszy w życiu, lecz z miejsca o d g r y w a j ą r o l ę e k s p e r t ó w . Na pobyt w Sudanie p o ś w i ę c a j ą zwykle zaledwie p a r ę tygodni, d o k o n u j ą p o b i e ż n y c h o b j a z d ó w tereno­ wych, c h ę t n i e w y p o ż y c z a j ą od swoich s u d a ń s k i c h k o l e g ó w m a n u s k r y p t y prac. by w k r ó t c e po w y j e ź d z i e do ojczyzny p u b l i k o w a ć w y n i k i swoich domniemanych ba­ d a ń . Z r e g u ł y l o j a l n i w y ł ą c z n i e wobec a n g a ż u j ą c y c h ich agencji m i ę d z y n a r o d o ­ wych, są zupełnie obojętni na interesy ludności lokalnej, w sprawie k t ó r e j zabie­ r a j ą autorytatywnie głos. S u d a ń c z y k przyznaje, że dla owych zagranicznych ekspert ó w - a n t r o p o l o g ó w udział w m i ę d z y n a r o d o w e j ekipie b y w a nawet l u k r a t y w n y , acz z drugiej strony trudno od nich nawet oczekiwać, by ich głos liczył się w sprawie takiego czy innego p r o j e k t u rozwojowego. M i ę d z y n a r o d o w e organizacje a n g a ż u j ą �278 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA w s k ł a d swoich ekip antropologa społecznego t r a k t u j ą c go raczej jako element dekoracyjny, a nie by w y s ł u c h i w a ć jego opinii. J e d y n ą korzyścią z p r z y j a z d ó w cu­ dzoziemskich uczonych b y ł o spopularyzowanie przez nich u m i e j ę t n o ś c i działania w zespołach m i ę d z y d y s c y p l i n a r n y c h oraz p o d k r e ś l e n i e wagi p r o b l e m ó w rozwojo­ w y c h jako pola d o c i e k a ń antropologicznych. Pozornie jednostronne i utrzymane w przesadnie g w a ł t o w n y m tonie w y s t ą p i e ­ nie Abdela Ghaffara zawiera niestety dużo autentycznych spostrzeżeń, m i m o że autor p o t r a k t o w a ł bardzo tolerancyjnie swoich s u d a ń s k i c h k o l e g ó w . Jego w y s t ą ­ pienie łącznie z poprzednim a r t y k u ł e m d o t y c z ą c y m I n d i i tworzy kompleks zagad­ n i e ń t r u d n y c h do r o z w i ą z a n i a w Trzecim Świecie: niedomogi pospiesznie wyszko­ lonej, rodzimej k a d r y naukowej i niezbyt fortunne poczynania badaczy-obcokrajowców, nie zawsze zgodne z interesami k r a j u , w k t ó r y m prowadzi się te eksploracje. K o l e j n y m , ostatnim w dyskusji przedstawicielem k r a j ó w r o z w i j a j ą c y c h się jest Otavio Guilherme Velho z brazylijskiego Universidade Federal do Rio de Janeiro. Z a t y t u ł o w a ł on swój a r t y k u ł Przez okulary Althussera: najnowsza antropologia spo­ łeczna w Brazylii. Z n a k o m i t ą w i ę k s z o ś ć swego w y w o d u poświęca on w p ł y w o w i Louisa Althussera, francuskiego lewicowego antropologa na brazylijskie ś r o d o w i s k o naukowe p o c z y n a j ą c od lat 60-tych. A u t o r a r t y k u ł u wspomina co prawda, że już w r o k u 1933 napisano w B r a z y l i i liczącą się w literaturze ś w i a t o w e j p r a c ę antro­ pologiczną G. Freyre, Casa Grandę e Senzala, lecz Brazylijskie Towarzystwo A n ­ tropologiczne jeszcze w r o k u 1954 liczyło zaledwie 41 członków. W r o k u 1979 licz­ ba ich w z r o s ł a do 408. Nadal na uniwersytetach brazylijskich antropologia społecz­ na tworzy dodatek do w y k ł a d ó w z nauk społecznych i politycznych, natomiast nie stanowi ona o d r ę b n e g o przedmiotu s t u d i ó w . Do p o c z ą t k u lat 60-tych k s z t a ł t tej dyscyplinie w B r a z y l i i nadawali uczeni z USA oraz antropolodzy pochodzenia nie­ mieckiego. "Wśród nich Curt Nimuendajii, k t ó r e g o prawdziwe nazwisko b r z m i a ł o K u r t Unkel. Velho podaje zestaw ilościowy i j a k o ś c i o w y p r o j e k t ó w badawczych o charakterze antropologicznym, jakie realizowane są dziś w Brazylii przez poszcze­ gólne instytucje. 34 dotyczy społeczności plemiennych, 19 m i ę d z y e t n i c z n y e h stbsunk ó w w ś r ó d grup i n d i a ń s k i c h , a dalszych 18 traktuje na temat takich s t o s u n k ó w p a n u j ą c y c h m i ę d z y n i e i n d i a ń s k i m i grupami n a r o d o w o ś c i o w y m i . Dalej 5 p r o j e k t ó w dotyczy zjawiska przesuwania się granic k u l t u r o w y c h , a dalsze 14 brazylijskiego c h ł o p s t w a . 3 projekty realizuje się b a d a j ą c miejskie ruchy społeczne, a 28 z w i ą z a ­ nych jest z r o b o t n i k a m i zurbanizowanych obszarów. 7 p r o j e k t ó w łączy się ze spra­ w ą symboliki narodowej i r y t u a ł u , a 15 poświęcono rozmaitym grupom r e l i g i j n y m . K w e s t i i reprezentacji w społeczeństwie służyć ma 12 p r o j e k t ó w , 9 dotyczy w a r s t w ś r e d n i c h oraz p r o b l e m ó w patologii społecznej, 2 w i ą ż ą się z e t n o d e m o g r a f i ą h i ­ storyczną, 9 natomiast ma za temat a n t r o p o l o g i ę twórczości intelektualnej. Antropo­ logii zdrowia przypisano 4 projekty badawcze, a antropologii o ś w i a t y i w y k s z t a ł ­ cenia 5. Tyleż, to jest 5 p r o j e k t ó w , ma służyć zagadnieniom teorii antropologicz­ nej. 4 Autor, wraz z i n n y m i uczonymi brazylijskimi, k r y t y k u j e tę p r z e s a d n ą d y w e r ­ syfikację t e m a t y c z n ą b a d a ń . Na marginesie tego niezbyt ciekawego w y s t ą p i e n i a , 4 Nie tyle jednak w i n i ć n a l e ż y w takich wypadkach m i ę d z y n a r o d o w e agencje rozwojowe, co miejscowe elity w ł a d z y , nieraz skorumpowane i usiłujące w y k o ­ r z y s t a ć programy rozwojowe dla w ł a s n y c h korzyści. Chodzi o zaspokojenie l o k a l ­ nych ambicji tego czy innego notabla l u b po prostu o użycie zagranicznych ś r o d ­ k ó w finansowych na rzecz p r y w a t n y c h , w p ł y w o w y c h osób. Najczęściej spotyka się jednak sytuacje, w k t ó r e j r z ą d p o s ł u g u j e się zagranicznym ekspertem, aby ten u z a s a d n i a ł takie czy inne sposoby wydatkowania p a ń s t w o w y c h pieniędzy na w ą t ­ pliwe projekty rozwojowe. Z tego rodzaju p r a k t y k a m i stykali się t a k ż e polscy eks­ perci, p r a c u j ą c y z a r ó w n o w Afryce, jak i na B l i s k i m Wschodzie. �ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA 279 o p e r u j ą c e g o m n ó s t w e m aluzji do lokalnych w y d a r z e ń politycznych i n a p i ę ć społecz­ nych, wypadnie z a u w a ż y ć , że w ł a ś c i w i e brak tu jakichkolwiek a k c e n t ó w w obronie brazylijskich społeczności i n d i a ń s k i c h , b ę d ą c y c h ostatnio przedmiotem w y z y s k u i w y w ł a s z c z a n i a . Ten d r a ż l i w y temat dziwnie m a ł o interesuje a n t r o p o l o g ó w b r a ­ zylijskich, s k ą d i n ą d — w ujęciu Velho — r e p r e z e n t u j ą c y c h jakoby bezkompromi­ sowo lewicowe p o g l ą d y społeczne. Zasadniczym problemem, j a k i zdaje się t r a p i ć w s p ó ł c z e s n y c h a n t r o p o l o g ó w z m ó w i ą c e j po angielsku części Kanady, jest b e z p o ś r e d n i e s ą s i e d z t w o ś r o d o w i s k naukowych S t a n ó w Zjednoczonych. I dlatego Gordon Inglis, r e p r e z e n t u j ą c y M e ­ m o r i a ł University of Newfoundland, z a t y t u ł o w a ł swój a r t y k u ł : Ze słoniem w łóżku. Wprawdzie pierwsze regularne w y k ł a d y z antropologii zaczęto j u ż jakoby w r o k u 1857 p r o w a d z i ć na Uniwersytecie w Toronto, lecz jeszcze dziś Kanada żyje w cie­ n i u p o t ę ż n e j metropolii antropologicznej z p o ł u d n i a . Inglis t ł u m a c z y , że p r ę ż n e i atrakcyjne o ś r o d k i antropologiczne S t a n ó w Zjednoczonych, a zwłaszcza u n i w e r ­ sytet w Chicago, p r z y c i ą g a ł y zawsze najaktywniejsze i n d y w i d u a l n o ś c i kanadyjskie w tej dyscyplinie. Do Kanady przybywa na w y k ł a d y w i e l u uczonych a m e r y k a ń ­ skich. Kanadyjscy antropolodzy w o l ą p u b l i k o w a ć w czasopismach a m e r y k a ń s k i c h , p o s i a d a j ą c y c h szerszy zasięg. W k o ń c o w y c h partiach swego w y s t ą p i e n i a Inglis bardzo sceptycznie ocenia przyszłość kanadyjskich o ś r o d k ó w uniwersyteckich i w y ­ k s z t a ł c o n y c h przez nie a n t r o p o l o g ó w . W o wiele trudniejszej niż to sobie w y o b r a ­ ż a n o przed 20 l a t y sytuacji ekonomicznej k r a j u i ś w i a t a antropolodzy m u s z ą w y ­ r a ź n i e określić swoją pozycję w nauce, w s p o ł e c z e ń s t w i e i na r y n k u pracy, by istotnie znaleźć zastosowanie dla zdobytych w trudzie stopni naukowych. T y c h skomplikowanych p r o b l e m ó w zdają się nie p o s i a d a ć antropolodzy K a n a ­ dy f r a n k o f o ń s k i e j , działający w n a j w i ę k s z e j terytorialnie p r o w i n c j i Q u é b e c . Gerald L . Gold z Y o r k University w Toronto i M a r c - A d é l a r d Tremblay z U n i v e r s i t é L a v a l w Q u é b e c t w i e r d z ą , że antropologia w ich części k r a j u rozwija się harmonijnie. N a r o d z i ł a się w latach 50-tych naszego stulecia, w cieniu socjologii. K o l e j n y i m ­ puls rozwojowy o t r z y m a ł a po r o k u 1960, kiedy to zwyciężyła w Kanadzie wschod­ niej idea r ó w n o u p r a w n i e n i a dla ludności m ó w i ą c e j po francusku. W latach 70-tych antropologia w k r o c z y ł a na uniwersytety f r a n k o f o ń s k i e . Obok tradycyjnych z a i n t e r e s o w a ń k u l t u r ą Indian p r o w i n c j i Q u é b e c i t r a d y c y j n ą k u l t u r ą francuskich K a n a d y j c z y k ó w , z a c h o w u j ą c y c h sporo r e l i k t ó w z dawnej Europy kontynentalnej, z w r ó c o n o u w a g ę na problemy współczesne, z w i ą z a n e z tak zwanym budowaniem ś w i a d o m o ś c i narodowej. T r o s k ę a u t o r ó w budzi nie tyle problem zatrudnienia a n t r o ­ p o l o g ó w w przyszłości, co w c i ą ż zbyt m a ł y ich w p ł y w na p o l i t y k ę społeczną i go­ s p o d a r c z ą p r o w i n c j i Q u é b e c . W sferach politycznych antropolodzy nadal bowiem d a j ą się d y s t a n s o w a ć l o k a l n y m socjologom... W y s t ą p i e n i e w dyskusji polskich e t n o g r a f ó w , Józefa Burszty i B r o n i s ł a w y K o p ­ c z y ń s k i e j - J a w o r s k i e j , z a t y t u ł o w a n e jest po prostu Etnografia polska po H wojnie światowej. W swoim a r t y k u l e z w r a c a j ą szczególnie u w a g ę na okresy 1948-1950, 1954-1956 oraz na lata po r o k u 1970. Chodzi t u bowiem nie o k r o n i k a r s k i w y w ó d , lecz o zasygnalizowanie p u n k t ó w zwrotnych. Autorzy k r e ś l ą w i ę c najpierw realia powojennej odbudowy dyscypliny, k t ó r ą t a k ż e d o t k n ę ł y liczne straty w w y n i k u w o j n y i okupacji. N a s t ę p i e p r z e d s t a w i a j ą okres narzucania nowego podejścia do b a d a ń i nowej interpretacji. T ł u m a c z ą konsekwencje zmian organizacyjnych dla całej n a u k i polskiej w p o c z ą t k a c h lat 50-tych, a szczególnie dla etnografii i dyscyp­ l i n pokrewnych. Nie cofając się przed k r y t y k ą zjawisk zdecydowanie negatyw­ nych, s t a r a j ą się dostrzec t a k ż e pozytywne efekty nowego podejścia badawczego. P o d k r e ś l a j ą walory szeregu p o w s t a ł y c h w latach 50-tych prac, a r ó w n o c z e ś n i e i stra­ t y w y n i k a j ą c e z okresowych izolacji etnografii polskiej w z g l ę d e m zagranicy. Ob­ szernie o m a w i a j ą zmiany, jakie zaszły w dziedzinie b a d a ń krajowych po r o k u �280 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA 1956, oraz odnowienie k o n t a k t ó w zagranicznych, przede wszystkim z antropologicz­ n ą m y ś l ą Zachodu. W s k a z u j ą na p r ó b y reorganizacji k i e r u n k ó w b a d a ń etnogra­ ficznych jako całości, w y m i e n i a j ą n a j w a ż n i e j s z e dziedziny k u l t u r y ludowej w P o l ­ sce, k t ó r e z n a l a z ł y się w centrum uwagi e t n o g r a f ó w . Pisząc o instytucjach zajmu­ j ą c y c h się w naszym k r a j u szkoleniem e t n o g r a f ó w , p o d k r e ś l a j ą w a g ę s t u d i ó w tere­ nowych, m a j ą c y c h zawsze u nas poczesne miejsce. C h a r a k t e r y z u j ą c okres po r o k u 1970 autorzy p r z e d s t a w i a j ą t a k ż e polskie osiągnięcia na polu etnografii pozaeuro­ pejskiej w postaci z e s p o ł o w y c h w y p r a w i b a d a ń indywidualnych. Wreszcie piszą 0 najnowszych sporach teoretycznych, s t a n o w i ą c y c h odbicie dyskusji, jakie toczyły się i toczą w antropologicznych i etnograficznych ś r o d o w i s k a c h innych k r a j ó w , przede wszystkim na Zachodzie. Nie o p o w i a d a j ą c się po czyjejkolwiek stronie w tych sporach autorzy k o ń c z ą w y w o d y przypuszczeniem, że najbliższe lata z w e r y f i k u j ą szereg postaw i p o g l ą d ó w , ambicji i p o m y s ł ó w badawczych . Dla nas szczególnie i n t e r e s u j ą c y może b y ć a r t y k u ł o antropologii szwedzkiej. K r a j nam geograficznie bliski, chociaż żyjący od p o k o l e ń w odmiennych w a r u n ­ kach historycznych i politycznych, ma jednak — podobnie j a k i Polska — stare tradycje życia u m y s ł o w e g o . Tak j a k u nas, r ó w n i e ż w Skandynawii z k u l t u r ą l u d o w ą w i ą z a n o w i e l k i e nadzieje i u w a ż a n o j ą nieraz za źródło inspiracji w t w ó r ­ czości narodowej. A u t o r e m a r t y k u ł u 20 lat szwedzkiej antropologii społecznej: 1960-1980 jest pro­ fesor uniwersytetu sztokholmskiego, jeden z i n i c j a t o r ó w dyskusji, U l f Hannerz. Okazuje się, że jeszcze w latach 20-tych naszego w i e k u zaledwie 7 e t n o g r a f ó w pra­ cowało w Szwecji na p e ł n y c h etatach. D y s c y p l i n ą t ą i n t e r e s o w a ł a się t y l k o garstka ludzi. W y k ł a d y z etnografii prowadzili pracownicy muzeum w Sztokholmie i Goteborgu. Jeszcze w latach 60-tych nadal na uniwersytecie sztokholmskim etnografię w y k ł a d a l i muzealnicy, na ogół o g r a n i ą c z a j ą c się do obszernego komentarza w czasie demonstracji o b i e k t ó w zabytkowych. Obecnie, w połowie lat 80-tych, dyscyplina ta zatrudnia na p e ł n y c h etatach lub w n i e p e ł n y m wymiarze godzin 25 pracowni­ k ó w naukowych. Na czele o ś r o d k ó w uniwersyteckich w Sztokholmie, Goteborgu 1 Uppsali stoją profesorowie. P a r ę inych u n i w e r s y t e t ó w , a w ś r ó d nich uniwersytet w L u n d zaczęło oferować regularne studia z zakresu antropologii społecznej. Pierwotnie p o s ł u g i w a n o się wymiennie t e r m i n a m i „ e t n o g r a f i a " i „etnologia", przy czym popularniejszy był ten pierwszy. Ł ą c z y ł on zagadnienia rodzimej k u l ­ t u r y z podobnymi problemami k u l t u r pozaeuropejskich oraz zjawiskami badany­ m i przez a r c h e o l o g ó w nie i n t e r e s u j ą c y c h się ś w i a t e m antycznym. Niekiedy sto­ sowano też o k r e ś l e n i e „folk l i v " na etnografię k r a j o w ą i w y r ó ż n i a n o e t n o g r a f i ę „ogólną", p o r ó w n a w c z ą . Z dala trzymano się od socjologii, k t ó r a z a j m o w a ł a się za­ gadnieniami współczesnego s p o ł e c z e ń s t w a szwedzkiego. Po I I wojnie ś w i a t o w e j na f a l i licznych w y j a z d ó w S z w e d ó w do k r a j ó w anglosaskich r o ś n i e fascynacja t a m ­ tejszą a n t r o p o l o g i ą społeczną, a zarazem rodzi się sprzeciw wobec dotychczas u p r a ­ wianej etnografii, k t ó r a i n t e r e s o w a ł a się bardziej w y t w o r a m i r ą k ludzkich niż sa­ m y m człowiekiem. Lata sześćdziesiąte to wzrost z a i n t e r e s o w a ń problemami w s p ó ł ­ czesnego Trzeciego Ś w i a t a , rozluźnienie w i ę z ó w łączących o ś r o d k i akademickie z m u ­ zeami i modyfikacja s t u d i ó w uniwersyteckich. Wtedy wprowadzony zostaje t e r m i n „antropologia społeczna" l u b „ k u l t u r o w a " . Ferment w naukach społecznych nie o g r a n i c z a ł się zresztą t y l k o do etnografii i antropologii. Pod w p ł y w e m a m e r y k a ń s k i c h w z o r ó w r o z w i n i ę t o badania socjolo­ giczne. A l e stosunkowo r y c h ł o pojawia się k r y t y k a k w a n t y t y w n y c h metod socjo5 5 Autorzy szkicu opolskich ś r o d o w i s k a c h badawczych nie mogli u w z g l ę d n i ć Z a k ł a d u Antropologii Społecznej I n s t y t u t u Socjologii na Uniwersytecie J a g i e l l o ń ­ skim w K r a k o w i e , gdyż jednostka o tej nazwie została wydzielona j u ż po napisa­ niu artykułu. �ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA 281 logów, k t ó r y m zarzuca się zbyt male zainteresowanie realiami życia. Na p r z e ł o ­ mie lat 60-tych i 70-tych młodzi badacze w studiach nad s p o ł e c z e ń s t w e m szwedz­ k i m w p r o w a d z a j ą coraz szerzej m e t o d ę obserwacji t o w a r z y s z ą c e j . Coraz popular­ niejsze s t a j ą się t a k ż e h a s ł a populistyczne w z y w a j ą c e do „spojrzenia z dołu", czyli z perspektywy szarego obywatela. T a k ż e i „folk l i v " rozszerza swoje zain­ teresowania na zjawiska współczesne. Antropologia szwedzka z kolei oprócz spo­ ł e c z e ń s t w pozaeuropejskich zajmuje się problemami r o d z i m y m i . Wciąż jednak w i ę z y z socjologią s ą l u ź n e . F a k t u t r z y m y w a n i a się barier m i ę d z y poszczególnymi dyscyplinami autor a r t y k u ł u t ł u m a c z y dążnością do możliwie d o g ł ę b n y c h s t u d i ó w . Szwedzcy antropolodzy w pierwszym rzędzie i n t e r e s u j ą się k r a j a m i Trzeciego Ś w i a t a , b a d a j ą ich procesy rozwoju, lokalne u k ł a d y sił, n i e r ó w n o ś c i społeczne, za­ leżności w strukturach społecznych, politycznych i gospodarczych. Z a j m u j ą się czę­ sto m n i e j s z o ś c i a m i n a r o d o w y m i . W problematyce krajowej nieraz pasjonuje ich zjawisko n a p ł y w u do Szwecji mas obcych r o b o t n i k ó w i ich rodzin, co rodzić za­ czyna nie znane dawniej w t y m k r a j u uczucia ksenofobii. S p o ś r ó d k r a j ó w r o z w i ­ j a j ą c y c h się Szwedzi m i e l i swój najliczniejszy udział jako konsultanci p r o j e k t ó w rozwojowych i badacze w Afryce Wschodniej. Nie p o s i a d a j ą c w i e l k i c h , starych t r a d y c j i antropologicznych r o z w i n ę l i Szwedzi zainteresowania społecznościami c h ł o p s k i m i i m i e j s k o - p r z e m y s ł o w y m i , stosunkowo mniej z a j m u j ą c się a n a l i z ą k u l t u r m a ł y c h , izolowanych grupek etnicznych. Hannerz polemizuje z zarzutami pod adresem uczonych szwedzkich, że w sposób ciasny t r z y m a j ą się f a k t ó w , s t r o n i ą od w a r t o ś c i o w a n i a i najlepiej czują się w suchej, sformalizowanej metodologii. Dowodzi, że w ł a ś n i e antropolodzy w jego k r a j u chyba w y ł a m u j ą się z tego stereotypu. Oni w k a ż d y m razie p r z e j a w i a j ą o wiele więcej indywidualizmu niż uczeni innych dyscyplin, p e n e t r u j ą c tematy obce, dla innych nowe, a nawet nieco ryzykowne. A u t o r a r t y k u ł u przyznaje, że n a j w i ę k s z y w p ł y w na a n t r o p o l o g i ę s z e w d z k ą m a ­ j ą kraje anglosaskie, aczkolwiek ostatnio szybko r o ś n i e zainteresowanie „ a l t e r n a t y ­ w ą f r a n c u s k ą " . Z n a j o m o ś ć francuzczyzny była w Szwecji zbyt znikoma, a ż e b y po­ przednio Francja mogła d o s t a r c z a ć w z o r ó w . Twierdzi dalej, że szwedzkie o ś r o d k i naukowe s t a r a j ą się u t r z y m y w a ć k o n t a k t y bynajmniej nie w y ł ą c z n i e z k r a j a m i „ c e n t r u m " . Wymienia p r z y b y s z ó w z K e n i i , I n d i i , Meksyku, w s p o m i n a j ą c o najnow­ szych stosunkach n a w i ą z y w a n y c h z P o l s k ą i T u r c j ą . Zwraca u w a g ę na k o n t a k t y z uczonymi innych k r a j ó w skandynawskich, chociażby pod k ą t e m z a i n t e r e s o w a ń społecznościami w i e j s k i m i . Przyznaje, że nowoczesna antropologia S k a n d y n a w ó w zrodziła się wcześniej w Norwegii, w Bergen, acz p o g l ą d y Bartha nie z d o b y ł y w Szwecji zbyt w i e l u n a ś l a d o w c ó w . K o ń c z ą c swoje w y s t ą p i e n i e Hannerz —• podobnie j a k jeden z K a n a d y j c z y k ó w — pesymistycznie ocenia możliwości k a r i e r y dla m ł o d y c h a n t r o p o l o g ó w . W i d z i szereg t r u d n o ś c i ekonomicznych. Ponadto przewiduje, że pozaeuropejskie kraje Trzeciego Ś w i a t a coraz częściej zaczną się z a m y k a ć dla europejskich a n t r o p o l o g ó w jako pole obserwacji naukowych. Przypuszcza, że w przyszłości antropologia musi zająć się j u ż chociażby z tej przyczyny s p o ł e c z e ń s t w a m i w ł a s n y c h k r a j ó w . W p o s ł o w i u z a t y t u ł o w a n y m Widok z centrum George W. Stocking Jr. z U n i ­ versity of Chicago usiłuje u s y s t e m a t y z o w a ć to, co powiedzieli autorzy poszczegól­ nych w y s t ą p i e ń . Stara się też w sposób ogólny n a k r e ś l i ć e w o l u c j ę sytuacji, w k t ó ­ rej działała i działa antropologia ś w i a t o w a . Jego zdaniem e u r o - a m e r y k a ń s k i e fascy­ nacje k u l t u r a m i „ i n n y c h " m i a ł y zawsze ideologiczny charakter. „ I n n i " b y l i przecież eksploatowani, w i ę c uczonych X V I I I i X I X w . niejednokrotnie obciążał b a g a ż rasis­ t o w s k i : „ w i a r a w niższość i n n y c h " . Lecz stopniowo w i e l u a n t r o p o l o g ó w poczęło się u w a ż a ć za przyjaciół „dzikich", k t ó r y c h m a ł e , izolowane skupiska badali jako ele­ menty tworzonego n a s t ę p n i e obrazu k u l t u r y . Ta liberalna, reformistyczna, antyeu- �282 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA ropocentryczna antropologia była a l t e r n a t y w ą w i e l k i c h p r z e w r o t ó w . Nie kwestiono­ w a ł a dominacji kolonialnej, a nawet ją p o n i e k ą d p o p i e r a ł a . Kres temu położyła epoka dekolonizacji. Wtedy h a m l e t y z u j ą c y m antropologom zadano obcesowe p y t a ­ nie, po czyjej w ł a ś c i w i e stronie działają. N a s t ą p i ł zmierzch b a d a ń m a ł y c h , izolowa­ nych grup. Zaatakowano synchroniczny funkcjonalizm s t r u k t u r a l n y . Zaczęto bada­ nia w i e l k i c h , licznych społeczności, m a j ą c y c h ambicje tworzenia n a r o d ó w . Wzrosło znaczenie historii. W antropologii anglosaskiej pojawia się marksizm. K r y z y s do­ tychczasowej antropologii rodzi pytania: czym antropologia jest i czym b y ć p o w i n ­ na. A m e r y k a ń s k i uczony twierdzi, że zasadniczą cechą antropologii peryferyjnych jest rola „ b u d o w n i c z y c h narodu". Antropologie te, w p r z e c i w i e ń s t w i e do o ś r o d k ó w centralnych, w c i ą ż obcinających kupony z kolonialnej przeszłości, nie m a j ą jeszcze ustabilizowanej pozycji we w ł a s n y c h s p o ł e c z e ń s t w a c h . O d r z u c i ł y one statyczny mo­ del synchronicznych b a d a ń na rzecz dynamicznego, prognozującego, utylitarnego. Charakteryzuje te antropologie bliskie s ą s i e d z t w o z socjologią, nawet wtedy, gdy z n i ą nie k o n k u r u j ą o status społeczny i poparcie r z ą d o w e . Antropolodzy z k r a j ó w Trzeciego Ś w i a t a b a d a j ą swoich „ i n n y c h " p a t r z ą c na nich z góry, a nie p r z y j m u ­ jąc ich p e r s p e k t y w ę „od d o ł u " drabiny społecznej. M a j ą c na ogół mocne p o w i ą z a ­ nia z n o w y m i s t r u k t u r a m i w ł a d z y gotowi są „ i n n y c h " nie t y l k o o b s e r w o w a ć , ale i zmieniać. Ta nowa, i n t e r w e n i u j ą c a postawa zmienia zasadnicze założenia badaw­ cze antropologa peryferyjnego obszaru. Konkluzja jest jednak dość z a s k a k u j ą c a . Stocking twierdzi, że mimo bardziej relewantnych n i ż dawne b a d a ń uprawianych przez antropologie peryferyjne ich ś r o ­ dowiska naukowe nadal nie u z y s k a ł y zbyt mocnej pozycji w swoich społeczeń­ stwach i w oczach swoich r z ą d ó w . W gruncie rzeczy cierpią one na te same bo­ lączki, na jakie u s k a r ż a się w i e l u uczonych z „ c e n t r u m " . Dyskusja „ E t n o s u " , j a k k a ż d a dyskusja o tak szerokim zakresie tematycznym i zasięgu ś w i a t o w y m , może budzić szereg zastrzeżeń. Rodzi się w i ę c zarzut repre­ z e n t a t y w n o ś c i . Stocking g o t ó w jest nawet t w i e r d z i ć , że dyskutanci w y w o d z ą się z lokalnego establiszmentu naukowego, co daje obraz jednostronny. Takie zarzuty jednak do niczego nie p r o w a d z ą , gdyż zawsze ktoś k a ż e nam d o m y ś l a ć się j a k i e j ś „milczącej większości", k t ó r a będzie miała rzekomo zdanie odmienne. Natomiast z a s t r z e ż e n i e musi chyba w z b u d z i ć z u p e ł n y b r a k w dyskusji a n t r o p o l o g ó w i etnogra­ fów niemieckich. P o m i n i ę c i e c a ł k o w i t e w dyskusji tego ś r o d o w i s k a stwarza sytua­ cję niemal k a r y k a t u r a l n ą . Nie inaczej w y g l ą d a brak — oprócz P o l a k ó w — i n ­ nych e t n o g r a f ó w i t e o r e t y k ó w k u l t u r y z Europy ś r o d k o w o - w s c h o d n i e j . N a l e ż y się o b a w i a ć , że zestaw d y s k u t a n t ó w dobierano przypadkowo. Ciekawy s k ą d i n ą d model „ c e n t r u m - p e r y f e r i e " niezbyt chyba nadaje się do zademonstrowania na p r z y k ł a d a c h t a k przemieszanych geograficznie i kulturowo. Inaczej będzie rzecz w y g l ą d a ł a w k r a ­ jach, gdzie z przyczyn z r o z u m i a ł y c h ś r o d o w i s k a uczonych są cienką, niemal za­ l ą ż k o w ą w a r s t e w k ą w społeczeństwie, a z u p e ł n i e inaczej tam, gdzie k r a j posiada stare, ugruntowane t r a d y c j ą k r ę g i uniwersyteckie. Sztuczne łączenie wypowiedzi z o b s z a r ó w Trzeciego Ś w i a t a z w y s t ą p i e n i a m i E u r o p e j c z y k ó w czy K a n a d y j c z y k ó w co n a j w y ż e j obraz zaciemnia. Widzimy to w y r a ź n i e w wypowiedzi autora posłowia, k t ó r y zdaje się nie dostrzegać, że idea „ b u d o w a n i a n a r o d ó w " ma w Europie k o n ­ tynentalnej stosunkowo s t a r ą t r a d y c j ę w ś r ó d badaczy k u l t u r y , aczkolwiek nie na­ zywali oni w t e d y siebie „ a n t r o p o l o g a m i " . Z a u w a ż m y jednak, że organizatorami dyskusji b y l i Szwedzi, k t ó r z y od w i e k ó w nie mieli p o w o d ó w do obaw o s w ó j byt narodowy, a podsumowanie zaproponowano A m e r y k a n i n o w i . Uderza pewien k o n ­ trast m i ę d z y a r t y k u ł e m P o l a k ó w , a r e s z t ą d y s k u t a n t ó w . W ł a ś c i w i e wszyscy prócz naszych r o d a k ó w p r e z e n t u j ą okres, w k t ó r y m albo w ogóle r o d z ą się badania a n ­ tropologiczne w ich krajach niejako „ n a surowym korzeniu", albo też w sposób �283 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA zdecydowany w y o d r ę b n i a się swoisty rodzaj podejścia badawczego i interpretacji, zwany „ a n t r o p o l o g i c z n y m " . W w y s t ą p i e n i u polskim czytamy t y l k o o tragicznej, bo­ lesnej przerwie w u p r a w i a n i u etnografii w okresie I I w o j n y ś w i a t o w e j . A r t y k u ł m ó w i o podjęciu działalności po wojnie, o w i e l u zmianach, o dyskusjach, lecz nie o j a k i m ś kategorycznym zerwaniu. Uogólniające wnioski, j a k i c h d o k o n a ł w z g l ę d e m sytuacji polskiej etnografii S t o c k i n g , są raczej w y n i k i e m nieporozumienia, acz­ k o l w i e k s t a n o w i ą dla nas s y g n a ł ostrzegawczy, że tak nas „ c e n t r u m " widzi. A przy­ najmniej widzieć może. J e d n ą z mocniejszych stron dyskusji — oprócz przedstawie­ nia prowokacyjnego modelu centrum i peryferii oraz n a k r e ś l e n i u a u t o r ó w antro­ pologii centralnych — jest chyba zestaw p r o b l e m ó w , j a k i m i żyją uczeni w r ó ż ­ nych ś r o d o w i s k a c h ś w i a t a . Dla mnie osobiście najbardziej i n t e r e s u j ą c y m b y ł d w u ­ głos Hindusa i Araba s u d a ń s k i e g o . Musimy sobie jednak u ś w i a d o m i ć , że czas, przynajmniej w n i e k t ó r y c h częściach naszego globu, p ł y n i e szybko i że to, o czym czytamy w dyskusji sprzed 3-4 lat, już staje się t u i ówdzie zaledwie h i s t o r i ą nauki. Leszek Dzięgiel 6 J O H N S. M B I T I , A F R Y K A Ń S K I E R E L I G I E I F I L O Z O F I A (tytuł o r y g i n a ł u : African Religions and Philosophy), Warszawa 1980, I n s t y t u t Wydawniczy P A X , t ł u m . K r y s t y n a W i e r c i e ń s k a , ss. 363 John S. M b i t i — profesor teologii, a jednocześnie rdzenny A f r y k a ń c z y k uro­ dzony i wychowany w K e n i i , autor Concepts of God in Africa (London—New Y o r k 1970), w pracy Afrykańskie religie i filozofia przedstawia obraz duchowej k u l t u r y m i e s z k a ń c ó w Czarnego L ą d u , t r a k t u j ą c człowieka jak homo religiosus . Dzięki te­ m u pogłębia n a s z ą z n a j o m o ś ć samego człowieka, a zarazem — w i e d z ę o faktach i przeżyciach religijnych. Zadaniem autora jest „nie t y l k o badanie w i e r z e ń doty­ c z ą c y c h Boga i istot duchowych, lecz t a k ż e religijnych dziejów jednostki od okresu p o p r z e d z a j ą c e g o moment urodzenia do okresu po jego fizycznej śmierci oraz bada­ nie ludzi odpowiedzialnych za formalne r y t u a ł y i ceremonie" (s. 18). 1 6 W e d ł u g Stockinga „ a n t r o p o l o g i a polska" r e p r e z e n t o w a ł a cechy „ h e g e m o n i c z n y c h " w p ł y w ó w radzieckich w okresie forsowania ortodoksyjnego marksizmu lat 50-tych, podobnie j a k inne z omawianych w dyskusji k r a j ó w p o z o s t a w a ł o pod hegemonicznym w p ł y w e m n a u k i USA, A n g l i i i Francji. Dalej dowiadujemy się, że z a r ó w n o Szwedzi, j a k Polacy u t w o r z y l i ś r o d o w i s k a naukowe „ w t ó r n i e metropoli­ talne". A m e r y k a n i n zastanawia się, czy polskiej „ a n t r o p o l o g i i " (naturalnie w c i ą ż myśli o naszej etnografii) nie zaliczyć do „ k o l o n i a l n e j " z uwagi na w y ż e j wspo­ mniany okres b ł ę d ó w i w y p a c z e ń . Polskie ś r o d o w i s k o badawcze dlatego wydaje m u się p o n i e k ą d bliskie szwedzkiemu, że ani u nas, ani u nich nie prowadzili ba­ d a ń terenowych jacyś obcokrajowcy. Oraz dlatego, że i Szwedzi, i Polacy za­ interesowali się badaniami zamorskimi. Etnografia polska służy dalej Stockingowi t y l k o po to, by t r a k t o w a ć j ą jako p r z y k ł a d o w y w y j ą t e k od r e g u ł y : nigdzie m a r k ­ sizm nie zapuścił p o w a ż n i e j s z y c h korzeni w dociekaniach antropologicznych z w y ­ j ą t k i e m p r ó b jego forsowania w naszym k r a j u do r o k u 1956. Potem zresztą, już to na f a l i liberalizacji k o n t a k t ó w naukowych, a już to d r o g ą fascynacji o ś r o d k a m i Zachodu, n a s t ą p i ł o u nas skierowanie uwagi na a n g l o - a m e r y k a ń s k i e i francuskie centrum. Polacy nie okazali się zatem zbyt oryginalni i poszli ś l a d e m innych o ś r o d k ó w peryferyjnych. T a k ż e ich utyskiwania na zbyt m a ł ą „rolę e t n o g r a f ó w w p a ń s t w o w e j polityce k u l t u r a l n e j " w p o r ó w n a n i u z socjologami s t a n o w i ą t y l k o głos w chórze n a r z e k a ń a n t r o p o l o g ó w r ó ż n y c h nacji peryferyjnych, sfrustrowanych sukcesami i koneksjami ich k o l e g ó w u p r a w i a j ą c y c h socjologię. A m e r y k a n i n nie usiłuje b y ć j a k o ś szczególnie uszczypliwym w z g l ę d e m naszych ś r o d o w i s k nau­ kowych. Co n a j w y ż e j posądzić go m o ż n a o u p r o s z c z o n ą wizję. A t a k ż e podejrze­ wać, że jego s ą d y m o g ą być r ó w n i e ż i wobec innych k r a j ó w niezbyt trafne. Por. np. Z. J. Z d y b i c k a, Człowiek i religia, L u b l i n 1978, s. 16. 1 �284 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA M b i t i u w a ż a , że w Afryce nie ma ludzi pozbawionych życia religijnego ponie­ w a ż : „ K a n o n y r e l i g i i a f r y k a ń s k i c h wpisane s ą wszędzie w życie w s p ó l n o t y [...], a p r z y n a l e ż n o ś ć ta wymaga uczestniczenia w wierzeniach, ceremoniach, r y t u a ł a c h i uroczystościach tejże w s p ó l n o t y . Jednostka nie może o d e r w a ć się od r e l i g i i swojej grupy, bo w ten sposób o d d z i e l a ł a b y się od w ł a s n y c h korzeni, w ł a s n e g o podłoża, w ł a s n e g o u k ł a d u b e z p i e c z e ń s t w a , od więzi k r w i i od całej grupy tych, k t ó r z y u ś w i a ­ d a m i a j ą m u jego w ł a s n ą egzystencję. [...] T a k w i ę c wyzbycie się religii to w y ł ą c z e ­ nie się z całego życia społecznego" (s. 16-17). A u t o r w i d z i różnicę p o m i ę d z y spojrzeniem na problem r e l i g i i i filozofii afry­ k a ń s k i e j w e w s p ó ł c z e s n y c h tendencjach n a u k i propagowanych przez ludzi b i a ł y c h a A f r y k a ń c z y k ó w . P o d k r e ś l a , że „ i n n y sposób badania r e l i g i i i filozofii A f r y k i r e ­ p r e z e n t u j ą uczeni a f r y k a ń s c y , k t ó r z y p o d e j m u j ą jeden temat i b a d a j ą go d o g ł ę b ­ nie w k o n t e k ś c i e ludu, do k t ó r e g o należą. To r ó w n i e ż ma o g r o m n ą w a r t o ś ć , ponie­ w a ż badania s k u p i a j ą się na danym temacie, k t ó r y jest opisywany przez d o ś w i a d ­ czenie i rozumienie A f r y k a n i n a . W t y m w y p a d k u jedna z g ł ó w n y c h korzyści w y ­ nika stąd, że uczeni znają j ę z y k i ludzi od w e w n ą t r z , a nie z e w n ą t r z " (s. 29). K s i ą ż k a ta stanowi studium u m y s ł o w o ś c i i w i e r z e ń l u d ó w A f r y k i . A u t o r wska­ zuje w n i m , że religia dla A f r y k a ń c z y k a jest cechą najistotniejszą, n a l e ż ą c ą do jego natury. Pojawia się ona nie t y l k o ze w z g l ę d u na okoliczności n a t u r y biologicznej, ale przede wszystkim — na u w a r u n k o w a n i a społeczne, t r a d y c j ę oraz o k r e ś l o n e m i e s z k a ń c o m Czarnego L ą d u stanowisko w przyrodzie i z w i ą z a n e z t y m zagrożenie. „Dla l u d ó w a f r y k a ń s k i c h w s z e c h ś w i a t ma charakter religijny. Natura w najszer­ szym rozumieniu tego słowa nie jest pustym, bezosobowym przedmiotem l u b zja­ w i s k i e m — ma znaczenie religijne. [...] Dla l u d ó w a f r y k a ń s k i c h ten r e l i g i j n y cha­ rakter w s z e c h ś w i a t a nie jest a k a d e m i c k ą tezą; jest empirycznym d o ś w i a d c z e n i e m , k t ó r e osiąga swój szczyt w aktach k u l t u " (s. 81). Z w y w o d ó w autora w y n i k a , że życie religijne p r z y s ł u g u j e człowiekowi z na­ t u r y . Nie m o ż n a się z t y m zgodzić, życie religijne bowiem nie jest czynnikiem k o n ­ s t y t u t y w n y m człowieka, ale t y l k o jego p r e d y s p o z y c j ą . J. S. M b i t i ujmuje zagadnienie ukazane w książce w sposób opisowy i w y j a ś ­ niający, z e s t a w i a j ą c i p o r ó w n u j ą c ze sobą elementy reprezentatywne dla r e l i g i i a f r y k a ń s k i c h z obszaru całej A f r y k i . P o s t ę p o w a n i e badawcze Mbitiego jest k o n ­ sekwentne w stosunku do przyjętej tezy, że religia u A f r y k a ń c z y k ó w t k w i w ich c a ł y m systemie istnienia. „Religijność A f r y k a n ó w jest powszechnie znana, a k a ż d y l u d a f r y k a ń s k i ma swój w ł a s n y system religijny, u k ł a d w i e r z e ń i p r a k t y k . Religia tak bardzo przenika wszystkie dziedziny życia, że nie zawsze jest ł a t w e l u b m o ż ­ l i w e j e j w y o d r ę b n i e n i e . Tak w i ę c , badanie a f r y k a ń s k i c h s y s t e m ó w religijnych sta­ je się ostatecznie badaniem samych l u d ó w i całej złożoności ich życia tradycyjnego i w s p ó ł c z e s n e g o " (s. 15). M a j ą c to na uwadze, autor r o z w a ż a r ó ż n e religie w kate­ goriach p o d o b i e ń s t w i różnic, by w ten sposób p o k a z a ć ogólny obraz tego zagad­ nienia w Afryce. P r z y j ę t a przez Mbitiego metoda jest trafna, tak obszerny m a t e r i a ł trudno bowiem p o r z ą d k o w a ć inaczej, by nie w d a r ł się chaos. Istotne dla w y j a ś n i e n i a religijności A f r y k a ń c z y k ó w jest pojęcie czasu. Odpo­ wiednie pojmowanie tego słowa przez czytelnika jest dla Mbitiego bardzo w a ż n e , gdyż stanowi ono klucz do zrozumienia r e l i g i i i filozofii a f r y k a ń s k i e j . „Mój sposób ujęcia w tej książce polega na t r a k t o w a n i u r e l i g i i jako zjawiska ontologicznego z pojęciem czasu jako p o j ę c i e m k l u c z o w y m dla choć częściowego zrozumienia r e ­ l i g i i i filozofii A f r y k i . Nie u t r z y m u j ę , że pojęcie czasu w y j a ś n i a wszystko, ale jes­ tem przekonany, że przyczynia się do zrozumienia przedmiotu, i jeśli zrozumiemy go choć w części, to rezultat naszych w y s i ł k ó w i t a k przekroczy nasze oczeki­ w a n i a " (s. 30). 2 2 Por. np. E. G i 1 s o n, Elementy s. 37-78. filozofii chrześcijańskiej, Warszawa 1965, �ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA 285 Autor p o d k r e ś l a w a g ę czasu, p o n i e w a ż : „Pojęcie czasu może b y ć pomocne w w y j a ś n i e n i u w i e r z e ń , postaw, p r a k t y k i w ogóle sposobu życia l u d ó w a f r y k a ń ­ skich nie t y l k o w u k ł a d z i e t r a d y c y j n y m , ale i t a k ż e w sytuacji w s p ó ł c z e s n e j " (s. 33). Czym w i ę c jest czas? W koncepcji klasycznej (np. arystotelesowskiej) — m i a ­ r ą zmian. Podobnie dla A f r y k a ń c z y k ó w , jest on „ u k ł a d e m w y d a r z e ń , k t ó r e m i a ł y miejsce, k t ó r e dzieją się teraz, i tych, k t ó r e m a j ą n a s t ą p i ć w najbliższej przy­ szłości" (s. 33). J. S. M b i t i u w a ż a , że problem r e l i g i i w Afryce nigdy d o t ą d nie b y ł badany w ł a ś c i w i e , a to ze w z g l ę d u na niedostrzeganie znaczenia czasu w tej kulturze. Czas jest dla autora „ t y m , co jest teraźniejszością, i co jest przeszłością. Jest on ruchem raczej «do t y ł u » niż «do przodu», a ludzie z w r a c a j ą swe m y ś l i nie k u rze­ czom p r z y s z ł y m , ale głównie k u temu, co się już w y d a r z y ł o . Ta orientacja czasu, u j ę t a dwoma g ł ó w n y m i w y m i a r a m i — teraźniejszości i przeszłości — dominuje w a f r y k a ń s k i m rozumieniu jednostki, w s p ó l n o t y i w s z e c h ś w i a t a , k t ó r e tworzy pięć kategorii ontologicznych" (s. 33-34). Wspomniane kategorie to: 1. Bóg, 2. Duchy, 3. Człowiek, 4. Z w i e r z ę t a i rośliny, 5. Zjawiska i przedmioty pozbawione życia. Autor k o n c e n t r u j ą c się na tych kategoriach omawia n a t u r ę religijną, k u l t y , f u n k ­ cje ż y w y c h i u m a r ł y c h oraz znaczenie z w i ą z a n y c h z n i m i r y t u a ł ó w , p o d a j ą c jedno­ cześnie ciekawe p r z y k ł a d y . Pokazuje r ó w n i e ż zmiany zachodzące we w s p ó ł c z e s n e j kulturze a f r y k a ń s k i e j . „Współczesne zmiany w Afryce n a ł o ż y ł y się na społeczności z n a t u r y religijne i same ulegają w p ł y w o m owej tradycyjnej religijności" (s. 268). J. S. M b i t i zwraca głównie u w a g ę na r e l i g i j n y aspekt zmian, przy czym z m i a n ę rozumie jako wkroczenie nowego p o r z ą d k u w stary, a f r y k a ń s k i — już zaakcepto­ w a n y ład. Prezentowana k s i ą ż k a jest pozycją g o d n ą uwagi z a r ó w n o ze w z g l ę d u na poru­ s z a n ą p r o b l e m a t y k ę i sposób jej ujęcia, j a k i na jej solidne przygotowanie. K a ż d y rozdział zawiera obszerne przypisy, w k t ó r y c h autor podaje g ł ó w n e źródła swoich informacji. Zamieszcza r ó w n i e ż b o g a t ą bibliografię z a w i e r a j ą c ą p r a c ę w i e l u auto­ r ó w zagranicznych. Zamieszczono też w k s i ą ż c e n i e w i e l k i wykaz prac a u t o r ó w p o l ­ skich. Na k o ń c u k s i ą ż k i jest t e ż indeks nazw i nazwisk, indeks l u d ó w i j ę z y k ó w a f r y k a ń s k i c h oraz lista plemion i grup plemiennych cytowanych w tekście. J. S. M b i t i jest w swej pracy na w p ó ł teologiem, a na w p ó ł etnologiem. Sto­ suje t e r m i n o l o g i ę z pogranicza tych d w ó c h dyscyplin. Teologia jednak — rozumia­ na jako refleksja nad r z e c z y w i s t o ś c i ą n a d p r z y r o d z o n ą — jest zasadniczym sposobem patrzenia autora na problem religijności a f r y k a ń s k i e j . A u t o r stara się przy t y m p a t r z e ć na omawiany przez siebie problem w sposób obiektywny, a nie przez p r y z ­ mat w ł a s n y c h p r z e k o n a ń . M b i t i bada rzeczywisty stan religijności a f r y k a ń s k i e j w aspekcie k u l t u r o w y m , u w z g l ę d n i a j ą c jednak w d u ż y m stopniu znaczenie f a k t ó w społecznych. Dzięki temu u m i e j ę t n i e potrafi p o w i ą z a ć fakty k u l t u r o w e w z r o z u m i a ł e dla czytelnika całości. Z k s i ą ż k ą t ą w a r t o się zapoznać, gdyż wzbogaca n a s z ą w i e d z ę o Czarnym L ą ­ dzie, zwłaszcza zaś — o jego duchowości. Warto ją polecić w szczególności t y m , k t ó r y c h interesuje religia i k u l t u r a a f r y k a ń s k a . Maria Idźkowska WALERIAN z n a ń 1983. SOBISIAK, Kultura rodzima Polonii zachodnioeuropejskiej, Po­ K s i ą ż k a W. Sobisiaka jest owocem n i e z w y k ł e g o przedsięwzięcia badawczego, nie m a j ą c e g o analogii we w s p ó ł c z e s n y m dorobku etnografii polskiej, j a k i nauk pokrewnych. A u t o r jej rozpoczął w 1968 r „ na w ł a s n ą r ę k ę i przy użyciu w ł a s n y c h ś r o d k ó w finansowych oraz pomocy osób p r y w a t n y c h z a g r a n i c ą , badania nad k u l - �286 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA t u r ą zbiorowości polonijnych w Europie Zachodniej i k o n t y n u o w a ł je systema­ tycznie przez 15 lat, nadal w p o j e d y n k ę , choć później j u ż przy finansowej pomocy macierzystego uniwersytetu oraz K o m i t e t u B a d a ń Polonii P A N . W ciągu t y c h l a t d o t a r ł do r ó ż n y c h ś r o d o w i s k w y c h o d ź c ó w polskich i ich p o t o m k ó w w 12 p a ń s t w a c h (Austria, R F N , B e r l i n Zach., Szwajcaria, Włochy, Francja, Belgia, Holandia, L u k ­ semburg, W. Brytania, Dania i Szwecja), p r z e p r o w a d z i ł około 600 w y w i a d ó w z do­ b r a n y m i osobami, w e d ł u g kwestionariusza z a w i e r a j ą c e g o kilkaset p y t a ń , a w k i l ­ kunastu miejscowościach p r z e p r o w a d z i ł badania ankietowe. W ciągu kilkudziesięciu tygodni swych b a d a ń terenowych d o k o n y w a ł obserwacji setek r ó ż n y c h sytuacji i zdarzeń, uczestnicząc w zebraniach i uroczystościach, w imprezach k u l t u r a l n y c h i lekcjach szkolnych, w p r y w a t n y c h przyjęciach i rozmowach. M u s i a ł się p o s ł u g i ­ w a ć pomocniczo k i l k o m a j ę z y k a m i obcymi, w t y m zwłaszcza niemieckim, francus­ k i m i angielskim, a w paru innych przynajmniej biernie się o r i e n t o w a ć . Szczęśliwie s p o t y k a ł wszędzie, j a k p o d k r e ś l a we w s t ę p i e , ż y w e i życzliwe zainteresowanie ze strony badanych ś r o d o w i s k i osób, k t ó r e „chętnie i w bardzo rzetelny sposób dzie­ liły się swoimi s p o s t r z e ż e n i a m i " (s. 10), u d o s t ę p n i a ł y też źródła pisane i fotografie. P r z e w e r t o w a ł też dziesiętki r o c z n i k ó w r ó ż n y c h pism polonijnych. W pracy tej nie m i a ł w ł a ś c i w i e p o p r z e d n i k ó w . Wprawdzie literatura dotycząca polskiego w y c h o d ź s t w a w Europie, przytoczona w książce, może uchodzić za obfitą, ale dotyczy ona głównie historii tego w y c h o d ź s t w a , jego p r o b l e m ó w organizacyj­ nych, ekonomicznych, społecznych, politycznych. Nieco publikacji odnosi się do spraw o ś w i a t o w y c h i religijnych, duszpasterskich. Z zakresu p r o b l e m a t y k i najbar­ dziej istotnej dla autora, b ę d ą c e j g ł ó w n y m przedmiotem jego b a d a ń terenowych, o d n o t o w a ć m ó g ł d o s ł o w n i e t y l k o jeden a r t y k u ł dotyczący P o l a k ó w w Danii i dwie, niewielkie publikacje dotyczące polskiej osady pod S t a m b u ł e m , w T u r c j i , nie licząc drobnych raczej f r a g m e n t ó w w opracowaniach innych z a g a d n i e ń . Osobno w y m i e ­ n i ć trzeba nieliczne r ó w n i e ż , p o w a ż n i e j s z e publikacje na temat z a g a d n i e ń pracy, działalności o ś w i a t o w e j , z w i ą z k o w e j i i n . w zbiorowościach polonijnych. Jest to w i ę c w sumie opracowanie oparte przede wszystkim na w ł a s n y c h m a ­ t e r i a ł a c h autora, zebranych w trakcie b a d a ń terenowych, przy pomocniczym w y k o ­ rzystaniu informacji z prasy i n i e k t ó r y c h danych u r z ę d o w y c h , a w najmniejszym zakresie u s t a l e ń innych badaczy. Podjęcie się syntetycznego opracowania zjawiska tak bogatego i złożonego, j a k k u l t u r a ś r o d o w i s k polonijnych, jej stan i zaszłe zmia­ ny w k i l k u n a s t u krajach Europy, na podstawie takiej bazy ź r ó d ł o w e j , było aktem p o d w ó j n i e o d w a ż n y m i pionierskim, gdyż jest to t y l k o pierwsza tego rodzaju p r ó b a opracowania k u l t u r y w i ę k s z e j części Polonii europejskiej, lecz i pierwsza w ogóle w naszej nauce p r ó b a opracowania tak złożonego zagadnienia na bazie w ł a s n y c h przede wszystkim, t j . przez siebie w y w o ł a n y c h , m a t e r i a ł ó w terenowych. P o w s t a ł a w t a k i sposób k s i ą ż k a , przy jej n i e w ą t p l i w i e dużej w a r t o ś c i poznaw­ czej, nie mogła być dziełem d o s k o n a ł y m , bez zarzutu, j a k to s u g e r o w a ł jeden z jej wcześniejszych, a znakomitych r e c e n z e n t ó w . Ś w i a d o m jest tego sam autor, k t ó r y daje we w s t ę p i e wyraz swej w ą t p l i w o ś c i , czy jego dzieło może dać ,Avystarczającą o r i e n t a c j ę na temat stanu dziedzictwa kulturowego naszego w y c h o d ź s t w a " (s. 11). O r i e n t a c j ę t a k ą daje ono n i e w ą t p l i w i e k a ż d e m u , kto poszukuje j a k i e j ś całościo­ wej wiedzy o życiu polskich w y c h o d ź c ó w na zachodzie i p o ł u d n i u Europy. Nic m u tej książki nie z a s t ą p i . W ą t p l i w o ś c i m o g ą dotyczyć pewnych szczegółów raczej d r u g o r z ę d n y c h , m . i n . sposobu ujęcia n i e k t ó r y c h spraw, n i e k t ó r y c h interpretacji lub sformułowań. K s i ą ż k a W. Sobisiaka jest n i e d u ż a , j a k na rozległość tematu. Obejmuje nie­ wiele ponad 200 stron w ł a ś c i w e g o tekstu (z 60 ilustracjami i m a p k ą ) oraz k i l k u stronicowe streszczenia w jęz. angielskim, francuskim i niemieckim. Zwraca t e ż u w a g ę obszerny, blisko 8-stronicowy indeks miejscowości wspomnianych w tekście �287 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA i nieco mniej obszerny indeks osobowy. Zasadnicza t r e ś ć dzieli się, poza w s t ę p e m , na 5 r o z d z i a ł ó w i k r ó t k i e podsumowanie. A u t o r rozpoczął od dokonania p r z e g l ą d u zbiorowości polonijnych w zachodniej Europie. O m a w i a j ą c dość obszernie ich rozmieszczenie daje r ó w n i e ż k r ó t k ą cha­ r a k t e r y s t y k ę i c h z r ó ż n i c o w a n i a kulturowego. W rozdziale t y m (I), podobnie j a k we w s t ę p i e , zwraca u w a g ę u j a w n i a j ą c a się i w tej książce t r u d n o ś ć w jednoznacznym o k r e ś l a n i u p r z y n a l e ż n o ś c i do zbiorowości polonijnych, dotycząca głównie potomstwa polskich w y c h o d ź c ó w . We w s t ę p i e autor p o d k r e ś l a , że „członkowie zbiorowości po­ lonijnych... [są] w swej p r z e w a ż a j ą c e j masie de facto A n g l i k a m i , Belgami czy W ł o ­ chami polskiego pochodzenia" (s. 9), na p o c z ą t k u zaś rozdziału I piszę, iż „liczba osób z n a j d u j ą c y c h się na w y c h o d ź s t w i e w krajach zachodnioeuropejskich wynosi ponad 2,0 m i n " (s. 13). Pojęcie w y c h o d ź s t w a zostało t u u ż y t e jednak n i e w ł a ś c i w i e , gdyż nie sposób u z n a ć za w y c h o d ź c ó w l u b za „ z n a j d u j ą c y c h się na w y c h o d ź s t w i e " p o t o m k ó w polskich e m i g r a n t ó w , k t ó r z y na ogół od urodzenia m a j ą obywatelstwo k r a j u zamieszkania i , j a k to autor sam stwierdza na str. 9, „uczestniczą przede wszystkim w kulturze miejsca zamieszkania". Wcześniej autor przyjmuje za A . K . Paluchem jako k r y t e r i u m p r z y n a l e ż n o ś c i do Polonii ś w i a d o m o ś ć polskiego pocho­ dzenia i zainteresowanie dla k u l t u r y polskiej, niepotrzebnie raczej zmienione dwa zdania dalej na „ a k c e p t a c j ę rodzimych w a r t o ś c i k u l t u r o w y c h " (s. 7). Szkoda, że autor nie u s t o s u n k o w a ł się t u do sugestii G. B a b i ń s k i e g o \ opartych wprawdzie na analizie Polonii p ó ł n o c n o a m e r y k a ń s k i e j , ale m a j ą c y c h n i e w ą t p l i w i e bardziej ogólne znaczenie. M o ż n a sądzić, że W. Sobisiak optymistycznie określił liczebność polonijnych zbiorowości w Europie Zachodniej, p r z y j m u j ą c faktycznie najbardziej liberalnie p o j m o w a n ą ś w i a d o m o ś ć pochodzenia i j a k i e ś zainteresowanie dla nie­ k t ó r y c h e l e m e n t ó w polskiego dziedzictwa kulturowego, a t a k ż e dla Polski. W z w i ą z ­ k u z t y m nasuwa się też uwaga, iż trzecia z w y r ó ż n i o n y c h przez autora grupa po­ lonijnych (ze w z g l ę d u na s t o p i e ń społecznej a k t y w n o ś c i k u l t u r a l n e j , s. 39), powinna być o k r e ś l o n a raczej j a k o z a c h o w u j ą c a jeszcze n i e k t ó r e elementy przywiezionego z Polski b a g a ż u kulturowego. Druga w ą t p l i w o ś ć w i ą ż e się ze zbiorem k r a j ó w , ujętych przez autora pod w s p ó l n e miano Europy Zachodniej. Włączenie do tej Europy Grecji i T u r c j i mogło w y n i k n ą ć t y l k o z bardzo uproszczonego, dychotomicznego podziału naszego k o n ­ tynentu na E u r o p ę Z a c h o d n i ą — k a p i t a l i s t y c z n ą i W s c h o d n i ą — socjalistyczną. Włączenie J u g o s ł a w i i u w a ż a m za nieuzasadnione z d w ó c h p o w o d ó w . Po pierwsze J u g o s ł a w i a nie n a l e ż y do Europy Zachodniej (choć aspiracje w t y m k i e r u n k u m a j ą S ł o w e ń c y i Chorwaci — podobnie j a k my), a po drugie emigracja skierowana na obszar tego p a ń s t w a od s c h y ł k u X I X w . zdecydowanie różniła się od emigracji do innych k r a j ó w Europy, gdyż była to emigracja c h ł o p s k a z w y r a ź n y m od p o c z ą t k u celem osadnictwa rolniczego, a osiedlano się na w s i w grupach przynajmniej k i l k u rodzin. Podobne rolnicze osadnictwo polskich c h ł o p ó w znajdujemy t y l k o na tere­ nie Bukowiny, dziś w R u m u n i i P ó ł n o c n e j , k t ó r a do I w o j n y ś w i a t o w e j n a l e ż a ł a r ó w n i e ż do A u s t r i i , podobnie j a k Bośnia. W obu wypadkach chłopscy osadnicy pochodzili z podlegającej w ó w c z a s A u s t r i i Galicji. Dodajmy, że przynajmniej k i l k a z d a ń w omawianej książce n a l e ż a ł o się t a k ż e I r l a n d i i , gdzie m i e s z k a j ą j a c y ś nie­ liczni, polscy w y c h o d ź c y . Wymienione usterki (jeśli istotnie są n i m i ) nie zaszko­ dziły przecież zasadniczej t r e ś c i książki. Rozdział I I , n a j w a ż n i e j s z y i najobszerniejszy w tej książce (obejmuje 2/5 w ł a ­ ściwego tekstu), przedstawia rodzinę, dom i zwyczaje w zbiorowościach polonijnych. Jest t u scharakteryzowane, z konieczności ogólnie i na w y b r a n y c h p r z y k ł a d a c h ' G . B a b i ń s k i , Zachowanie tradycji kulturowej polonijnych, „ P r z e g l ą d Polonijny", z. 1: 1978, s. 72-73. i narodowej w rodzinach �288 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA (zwłaszcza z n a j w i ę k s z y c h skupisk polonijnych), zawieranie m a ł ż e ń s t w , d o b ó r p a r t ­ n e r ó w i obyczajowość weselna, stosunki i zwyczaje rodzinne, dom i mieszkanie, tradycje kulinarne, s t r ó j ludowy, „inne formy p i e l ę g n o w a n i a k u l t u r y rodzimej" oraz o b r z ę d o w o ś ć doroczna. Jest to rozdział najcenniejszy, w a r t rozwinięcia w całą osobną k s i ą ż k ę . A u t o r potrafi z a w r z e ć w n i m s y n t e z ę swych s p o s t r z e ż e ń i udzielonych m u informacji na temat n a j w a ż n i e j s z y c h , a t a k ż e mniej w a ż n y c h p r z e j a w ó w prywatnego życia ludzi z rozmaitych zbiorowości i k r ę g ó w polonijnych k i l k u n a s t u europejskich k r a j ó w . Jest t u wiele setek zwięźle podanych informacji, szczegółowych i u o g ó l n i o n y c h , b u d z ą c y c h czasem swoiste odkrywcze zdumienie czytelnika, j a k stwierdzenie „ p ł y t ­ k i e j " p a m i ę c i historycznej e m i g r a n t ó w (s. 79), czy u n i k a t o w o ś c i i o d m i e n n o ś c i licz­ nych polskich z w y c z a j ó w i o b r z ę d ó w dorocznych (w t y m w i g i l i i , o p ł a t k a , w i e l k a ­ nocnego ś w i ę c e n i a potraw, n i e k t ó r y c h f o r m zabaw), czasem niedowierzanie, j a k przy charakterystyce specyficznie polskich potraw, w ś r ó d k t ó r y c h są p o t r a w y o nie­ zbyt dawnej i niekoniecznie polskiej proweniencji. Cześć dla z m a r ł y c h mylnie na­ zwał autor kultem z m a r ł y c h (s. 58), ale takich p o t k n i ę ć jest t u bardzo niewiele. P o p r a w i ć n a l e ż a ł o w a d l i w e zapisy fonetyczne w y r a ż e ń gwarowych (jak np. „ciłotka" na s. 54). Rozdział ten istotnie przekonuje, iż Polacy w krajach osiedlenia raczej integrowali się do k u l t u r y tych k r a j ó w , n i ż asymilowali, że w y t w a r z a l i swo­ istą d w u k u l t u r o w o ś ć , m o ż l i w ą do w y k r y c i a jeszcze w d r u g i m i trzecim pokoleniu. Rozdział n a s t ę p n y ( I I I ) o pracy e m i g r a n t ó w , oparty dla odmiany w znacznej mierze na ź r ó d ł a c h publikowanych, przedstawia zwięźle przemiany w strukturze zawodowej (a w ł a ś c i w i e w składzie zawodowym) polskich w y c h o d ź c ó w i i c h po­ t o m k ó w , rodzaje w y k o n y w a n y c h z a w o d ó w od robotniczych po zawody wolne i t w ó r c z e , dalej prace i zajęcia pozazawodowe oraz udział P o l o n u s ó w w życiu z w i ą z k o w y m . T u r ó w n i e ż w ł a s n e badania autora d o s t a r c z y ł y najważniejszych i najbardziej i n t e r e s u j ą c y c h danych. Można n a d m i e n i ć , że nieuzasadnione stwier­ dzenie o ł a t w y m uzyskiwaniu pracy przez polskich i n t e l i g e n t ó w w niepolskich k r a ­ jach monarchii a u s t r o w ę g i e r s k i e j (s. 116) przytoczone zostało za przedwojennym, popularnym a r t y k u ł e m , ubocznie p o r u s z a j ą c y m ten temat. Rozdział ten n a l e ż a ł o , j a k sądzę, umieścić raczej jako drugi w kolejności. A k t y w n o ś ć społeczna, o m ó w i o n a w rozdz. I V , obejmuje p r z e d s t a w i o n ą obszer­ nie i z licznymi p r z y k ł a d a m i p r a c ą organizacji polonijnych, amatorski ruch artys­ tyczny i krzewienie k u l t u r y fizycznej. A u t o r p o d k r e ś l i ł t u d ł u g o t r w a ł ą , o w o c n ą działalność licznych m a ł y c h organizacji polonijnych, f u n k c j o n u j ą c y c h zwłaszcza w ś r o d o w i s k a c h robotniczych polskiego w y c h o d ź s t w a we Francji, Belgii, Holandii i RFN. Niejako p r z e d ł u ż e n i e tematu stanowi t r e ś ć r o z d z i a ł u V , p r z e d s t a w i a j ą c e g o k o n ­ t a k t y z p o l s k ą szkołą, p r a s ą i k s i ą ż k ą , a w t y m k r ó t k ą c h a r a k t e r y s t y k ę polskiego szkolnictwa na obczyźnie, p r a c ę k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w a , czytelnictwo prasy i książek oraz księgozbiory polskie. W podsumowaniu p r z y p o m n i a ł autor główne, pierwszoplanowe zagadnienia r o ­ dzimej k u l t u r y Polonii zachodnioeuropejskiej, a k c e n t u j ą c trwanie, a nawet o ż y w i a ­ nie się licznych e l e m e n t ó w k u l t u r y duchowej, u w y d a t n i a j ą c y c h związki z polskością. „W trakcie b a d a ń z a o b s e r w o w a ł e m jedno z bardzo pozytywnych zjawisk, miano­ wicie, że w ł a ś n i e mniejszości narodowe pochodzenia polskiego, w o d r ó ż n i e n i u od innych grup narodowych żyjących na emigracji, najlepiej w y t r z y m u j ą p r ó b ę czasu i najwierniej t r w a j ą przy swojej rodzimej k u l t u r z e " (s. 207). To stwierdzenie w y ­ m a g a ł o b y jednak w e r y f i k a c j i poprzez r ó w n i e d o k ł a d n e badania owych innych grup narodowych. K s i ą ż k a W. Sobisiaka, w r ę c z f a s c y n u j ą c a dla polskiego historyka, etnografa czy socjologa, zainteresowanego r ó ż n o r o d n o ś c i ą , z m i e n n o ś c i ą i t r w a ł o ś c i ą polskiej �289 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA k u l t u r y , nasuwa t a k ż e k i l k a istotnych, ogólniejszych p y t a ń , na k t ó r e sarn czytelnik s t a r a ć się m o ż e o odpowiedź. A u t o r nie p o s t a w i ł ich w y r a ź n i e , nie z d e c y d o w a ł się t a k ż e na skonfrontowanie ogólniejszych w n i o s k ó w , w y n i k a j ą c y c h z jego pracy, z w y n i k a m i innych b a d a ń oraz z bardziej ogólnymi problemami b a d a ń nad zbiorow o ś c i a m i polonijnymi, poruszanymi już w publikacjach lub d o t ą d jakby omija­ n y m i . Być może, że p o z o s t a w i ł to do o m ó w i e n i a w osobnym studium. S p r ó b u j m y w s p o m n i e ć przynajmniej o n i e k t ó r y c h z nich. Dla u z u p e ł n i e n i a czy wzbogacenia przedstawionego przez autora obrazu rodzi­ mej k u l t u r y skupisk polonijnych zachodniej Europy w a ż n e znaczenie posiadają realizowane w t y m ż e czasie badania i publikacje J. G r u s z y ń s k i e g o , dotyczące p r o ­ cesów integracyjnych Polonii francuskiej w 3 pokoleniach, od 1919 do 1978 r . Podobnie jak W. Sobisiak, p r o w a d z i ł G r u s z y ń s k i swe badania głównie w terenie, na obszarze całej Francji. W szeregu spraw relacje i wnioski obu a u t o r ó w są ude­ rzająco zbieżne, mniej uchwytne są zaś, bez d o k ł a d n i e j s z e j analizy, różnice. Szczegółowe p o r ó w n a n i e w y n i k ó w obu tych b a d a ń b y ł o b y bardzo wskazane. Istotne zwłaszcza w y d a j ą się stwierdzenia J. G r u s z y ń s k i e g o dotyczące subkultury polskich e m i g r a n t ó w we F r a n c j i P ó ł n o c n e j i jej w p ł y w u na lokalne ś r o d o w i s k a francuskie oraz integrowania się drugiego pokolenia tych e m i g r a n t ó w z k u l t u r ą f r a n c u s k ą , lecz z zachowaniem pewnych cech k u l t u r y polskiej, co powoduje d w u k u l t u r o w o ś ć rodzin i ś r o d o w i s k polonijnych . Jak stwierdzono przed k i l k u laty, badania nad ś r o d o w i s k a m i polonijnymi w Europie są słabo zaawansowane, a w szczególności badania nad ich k u l t u r ą . N a s t r ę c z a j ą one, w b r e w pozorom, w i ę k s z y c h t r u d n o ś c i niż modne w r ę c z przez sze­ reg lat badania nad P o l o n i ą p ó ł n o c n o a m e r y k a ń s k ą . W odniesieniu do b a d a ń et­ nicznych w Stanach Zjednoczonych stwierdzono zresztą, że przy dużej liczbie pod­ j ę t y c h t e m a t ó w (w t y m przez a u t o r ó w a m e r y k a ń s k i c h ) znamionuje je jeszcze „nie­ d o w ł a d teoretyczny i metodologiczny" . P o z n a ń s k i o ś r o d e k b a d a ń polonijnych, utworzony w 1974 r. i m a j ą c y dość liczną obsadę p e r s o n a l n ą , k t ó r y m i a ł s k u p i ć się na badaniach w Europie, nie w y k a z a ł się d o t ą d widocznymi osiągnięciami w pra­ cach empirycznych, terenowych, poza niezależnie p o d j ę t y m i badaniami W. Sobisiaka. W katedrach etnografii prawie nie podejmowano empirycznych b a d a ń nad k u l ­ t u r ą naszych w y c h o d ź c ó w i ich p o t o m k ó w poza j e d n y m w y j ą t k i e m — b a d a ń nad n i e w i e l k ą zbiorowością c h ł o p s k ą na W ę g r z e c h « . Ogólny program b a d a ń nad Po­ lonią, przedstawiony w 1975 r., u w z g l ę d n i a r o d z i m ą k u l t u r ę zbiorowości polonijnych ogólnie w p. 14. 1: „ P r z e m i a n y w z o r ó w i w a r t o ś c i k u l t u r o w y c h w zbiorowościach polonijnych", a p r o b l e m a t y k ę etnograficzną j a k b y redukuje do jednego tematu w p. 14. 2: „ T r w a n i e i przemiany f o l k l o r u polskiego w zbiorowościach polonij­ nych" — na ogólną liczbę 93 t e m a t ó w ogólnych i s z c z e g ó ł o w y c h . Nad f a k t a m i t y m i w a r t o się z a s t a n o w i ć . 2 8 4 5 7 2 J . G r u s z y ń s k i , Społeczność polska we Francji, 1918-1978, Warszawa 1981. J . G r u s z y ń s k i , Aktywność zawodowa Polaków we Francji w latach 19221972, „ K u l t u r a i S p o ł e c z e ń s t w o " , nr 2: 1974; t e n ż e , Integracja emigrantów pol­ skich ze społeczeństwem francuskim w latach 1919-1975, [ w : ] Stan i potrzeby badań nad zbiorowościami polonijnymi, K r a k ó w 1976, zwłaszcza ss. 568-571 i 577; t e n ż e , Integracja religijna Polaków we Francji, „ S t u d i a Polonijne", nr 4, L u b l i n 1981. A . K w i l e c k i , Polonia w Europie, [ w : ] Stan i potrzeby badań..., s. 531 n. E . M o r a w s k a , Współczesne tendencje w amerykańskich badaniach etnicz­ nych, „ P r z e g l ą d Polonijny", z. 2: 1977, s. 47. • Por. R. K a n t o r , E. K r a s i ń s k a , Potomkowie osadników z Polski we wsiach Derenk i Istvanmajor na Węgrzech. Monografia etnograficzna, Zeszyty Nau­ kowe Uniwersytetu J a g i e l l o ń s k i e g o , K r a k ó w 1981. H . K u b i a k , O koncepcję badań polonijnych w kraju, „ P r z e g l ą d Polonijny", nr 1: 1975, s. 23-26. 8 4 5 7 19 — Etnografia Polska 29/2 �290 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA Z książki W. Sobisiaka m o ż n a w y p r o w a d z i ć dwa w a ż n e wnioski dla całości b a d a ń polonijnych. Po pierwsze, że trzeba znacznie więcej niż d o t ą d uwagi po­ święcić terenowym, empirycznym badaniom zbiorowości polonijnych w Europie, gdyż p r z e o b r a ż a n i e się i trwanie odrębności k u l t u r o w y c h tych zbiorowości nie t y l k o ukazuje nowe aspekty k u l t u r y polskiej i polskiego obyczaju, lecz t a k ż e u m o ż ­ l i w i a lepsze poznanie innych s p o ł e c z e ń s t w i k u l t u r Europy, a t a k ż e — bardziej ogólnych p r a w i d ł o w o ś c i zmian k u l t u r o w y c h i s k u t k ó w zderzenia k u l t u r we w s p ó ł ­ czesnym świecie. Po drugie, że n a l e ż a ł o b y w z w i ą z k u z t y m z r e w i d o w a ć dotych­ czasowy program badawczy i szerzej u w z g l ę d n i ć w n i m w ł a s n e , samorzutnie k s z t a ł ­ towane treści k u l t u r y w y c h o d ź c ó w , a zwłaszcza ich obyczaju, szczególnie w ś r o d o ­ wiskach robotniczych. Dla tego celu n a l e ż a ł o b y odpowiednio d o b i e r a ć i kształcić badaczy, zwłaszcza w zakresie etnografii, a t a k ż e historii i socjologii k u l t u r y . Po­ chodzące sprzed blisko 10 lat uwagi W. Sobisiaka o zakresie i potrzebach etnogra­ ficznych b a d a ń nad polskimi skupiskami emigracyjnymi są nadal w pełni a k t u ­ alne . E d w a r d Pietraszek 8 T O M A S G E R H O L M , Market, Mosque and Mafraj — Social Inequality meni Town, Stockholm 1977, Stockholm Studies i n Social Anthropology in a Ye­ T r z y t y s i ę c z n e miasteczko Manakha w Jemenie P ó ł n o c n y m było w latach 19741975 obiektem b a d a ń szwedzkiego antropologa społecznego, Tomasa Gerholma, a n a s t ę p n i e tematem jego pracy doktorskiej. Plon eksploracji wydano w Departa­ mencie Antropologii Społecznej Uniwersytetu Sztokholmskiego pod t y t u ł e m Targ, meczet i mafradż. S ł o w o m a f r a d ż oznacza specjalny pokój gościnny, w k t ó r y m s z a n u j ą c y się mieszkaniec j e m e ń s k i e j mieściny u r z ą d z a co p o p o ł u d n i e dla znajo­ mych, k l i e n t ó w i służby wielogodzinne spotkania polegające na paleniu fajek, po­ pijaniu w o d y r ó ż a n e j i żuciu gatu, ł a g o d n i e o d u r z a j ą c e j r o ś l i n y (Catfia edulis). Zasadniczym tematem obserwacji Gerholma prowadzonych w Manakha b y ł y mechanizmy u t r z y m u j ą c e system tradycyjnej hierarchii społecznej, k t ó r y zamyka się w t r ó j k ą c i e trzech pseudokast: sada, kabil i nagi. Przedstawiciele sada, t r a d y ­ cyjnie cieszący się n a j w y ż s z y m autorytetem, obsadzają stanowiska w życiu r e l i ­ g i j n y m i administracyjnym. Kabilowie natomiast, w y w o d z ą c y się z rolniczych i za­ razem wojowniczych plemion okolicznych, są dostarczycielami zboża i t w o r z ą siłę z b r o j n ą , b r o n i ą zatem reszty s p o ł e c z e ń s t w a . Wreszcie nagi to ponoć potomkpwie dawnych n i e w o l n i k ó w . D o s t a r c z a j ą oni p o z o s t a ł y m d w u „ k a s t o m " siły roboczej, służą i m , a zarazem o t r z y m u j ą opiekę, posługi religijne i zboże. O t y m , j a k funkcjo­ n o w a ł ten system w połowie lat 70-tych, w j a k i sposób o d n a w i a ł się i zarazem prze­ ż y w a ł swoje kryzysy, opowiada autor 207-stronicowej k s i ą ż k i , opatrzonej s ł o w n i c z ­ kiem terminologicznym, przypisami, o b s z e r n ą l i t e r a t u r ą przedmiotu, fotografiami, wykresami i mapkami. K r o k za k r o k i e m wprowadza nas Gerholm w rozmaite dzie­ dziny życia miasteczka, k r e ś l ą c przy okazji jego dzieje, opisując w y g l ą d , s y t u a c j ę e k o n o m i c z n ą , lokalny u k ł a d sił, o m a w i a j ą c wreszcie rolę tego prowincjonalnego centrum na tle całego regionu. Zasadniczy problem n u r t u j ą c y autora nie przesłonił m u w i ę c reszty i n t e r e s u j ą c e g o nas wycinka k u l t u r y współczesnego Bliskiego Wscho­ du. A rzecz jest j u ż chociażby dlatego ciekawa, p o n i e w a ż osiadłe od n i e p a m i ę t n y c h czasów społeczności z p o ł u d n i o w e j A r a b i i odbiegają w w i e l u wypadkach od beduińskiego stereotypu Araba, do jakiego przyzwyczaiło nas naukowe i popularne p i ś ­ miennictwo. Tak więc np. dowiadujemy się z omawianej t u pracy, że osiadłe od 8 W. S o b i s i a k , Emigracja g l ą d Polonijny", z. 1: 1975. jako przedmiot badań etnograficznych, „Prze­ �ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA 291 w i e k ó w , plemienne wioski rolnicze stoją w hierarchii społecznej masywu Haraz w y ż e j niż m i e s z c z a ń s k a l u d n o ś ć Manakha, w zasadzie nie m o g ą c a się l e g i t y m o w a ć p r z y n a l e ż n o ś c i ą do jakiegokolwiek plemienia. To rolnicy okoliczni niegdyś m i e l i w pierwszym rzędzie prawo do ostentacyjnego noszenia strzelb, niezależnie od w i e l ­ kich, k r z y w y c h noży dżanbija, b ę d ą c y c h symbolem męskości. W ś r ó d mieszczańskich, kupieckich i r z e m i e ś l n i c z y c h rodzin natomiast n a l e ż y do dobrego tonu p o d k r e ś l a n i e , że osiedliły się one w mieście zupełnie niedawno i bynajmniej nie na stałe, gdyż łączą je jakoby — w rzeczywistości mniej l u b bardziej z m y ś l o n e — w i ę z y szcze­ powe z o k r ę g a m i wolnych, wojowniczych r o l n i k ó w . Samo o k r e ś l e n i e arab pierwot­ nie odnosiło się tutaj do osiadłej w mieście, zdetrybalizowanej ludności. Nie ozna­ czało zatem n a r o d o w o ś c i i wcale nie było dla swoich posiadaczy powodem do dumy. Osobliwości lokalnej k u l t u r y , jakie opisuje k s i ą ż k a Gerholma, m o ż n a b y ł o b y przy­ t a c z a ć m n ó s t w o . T u jednak z w r ó ć m y u w a g ę na sprawy pozornie marginesowe, lecz w istocie z w i ą z a n e z p r o b l e m a t y k ą bardzo w a ż n ą . Jak mianowicie i w jakich warunkach, a dalej, j a k i m i metodami autor dochodził do tematu swoich b a d a ń ? Co sam sądzi o w y n i k a c h swej pracy terenowej? Na jakie n a t r a f i a ł przeszkody? Z a n i m rozpoczął studia antropologii społecznej w Sztokholmie, m i a ł Gerholm stosunkowo długi staż pracy dziennikarskiej. P o d r ó ż o w a ł , spędzając pewien okres w Brazylii. W ł a d a paroma j ę z y k a m i europejskimi. Jego dziennikarska przeszłość raz po raz przebija z k a r t studium o Manakha. Tekst jest k l a r o w n y , styl dowcipny, u k ł a d prosty i z r o z u m i a ł y . A u t o r nie obawia się, że jego w y w ó d może stracić z powodu i n t e r e s u j ą c e j formy, z a c h o w u j ą c e j zasady dziennikarskiego eseju. Osch­ łość i l ę k l i w a pedanteria, j a k ą n i e k t ó r y m Szwedom zarzucają i n n i autorzy na Za­ chodzie, to cechy, k t ó r y c h na szczęście nie znajdziemy w prezentowanej t u książce. Trzeba r ó w n o c z e ś n i e n a d m i e n i ć , że Gerholm prowadzi swój w y k ł a d precyzyjnie i dba o d o k u m e n t a c j ę nader skrupulatnie. C h w a l ą c styl, n a l e ż y chyba oddać spra­ wiedliwość angielskiej konsultantce j ę z y k o w e j , Carol Fred, k t ó r e j Gerholm d z i ę ­ kuje na w s t ę p i e . A u t o r p r o w a d z i ł obserwacje terenowe w dość cieplarnianych warunkach, jeżeli p o r ó w n a m y je z s y t u a c j ą , w jakiej zazwyczaj przychodziło działać w krajach po­ zaeuropejskich polskim etnografom doby powojennej. Włączył się w program ba­ dania r ó ż n y c h k u l t u r ś w i a t a , realizowany przez swój departament uniwersytecki. Obserwacje terenowe w Jemenie P ó ł n o c n y m , a n a s t ę p n i e ich opracowywanie i wydanie w Szwecji, f i n a n s o w a ł o pięć instytucji: Bank Szwedzki, Szwedzka Rada do Spraw B a d a ń Społecznych, Fundacja Vega, Skandynawski I n s t y t u t S t u d i ó w Azjatyckich oraz Szwedzka Rada do Spraw B a d a ń Humanistycznych. Praca Gerholma nosi wyraźne, p i ę t n o osobistych przeżyć autora w ś r ó d miesz­ czan j e m e ń s k i c h . P r a g n ą ł b o w i e m ocalić coś z otaczającego go ś w i a t a i z t r u d n o ś c i , j a k i m m u s i a ł codziennie s t a w i ć czoła. R ó w n o c z e ś n i e k r y t y k u j e we w s t ę p i e t y c h a n t r o p o l o g ó w i e t n o g r a f ó w , k t ó r z y po powrocie do domu poddali swoje m a t e r i a ł y ptzesadnie surowej cenzurze n i m zdecydowali się na ich p u b l i k a c j ę . W rezultacie bowiem p o w s t a j ą pedantyczne, monotonne zestawy f a k t ó w i ich interpretacje, bez całego kontekstu codziennych b a d a ń , w ą t p l i w o ś c i , niespodzianek i lokalnego k o ­ lorytu. Przyznaje się zatem Tomas Gerholm na p o c z ą t k u , że w sposób t y p o w y dla w i e l u m ł o d y c h badaczy (miał w ó w c z a s 30 lat) p o d j ą ł temat w k r a j u raczej o m i ­ j a n y m przez innych a n t r o p o l o g ó w , co — j a k sądzi — jest w gruncie rzeczy t r o c h ę t c h ó r z l i w ą p o s t a w ą . Miał też — j a k z a u w a ż a — n a i w n ą nadzieję, że jego praca przyczyni się do zrewidowania u p r z e d z e ń , jakie żywi w z g l ę d e m ś w i a t a arabskiego w i e l u ludzi Zachodu. No i ostatecznie u r z e k ł y go krajobrazy Jemenu, jego p o s t r z ę ­ pione ł a ń c u c h y górskie i osady-fortece, wzniesione przez w o j o w n i c z ą ludność. Wiedząc, że Jemen P ó ł n o c n y zamieszkiwany jest przez względnie h o m o g e n i c z n ą �292 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA pod w z g l ę d e m etnicznym l u d n o ś ć , r o z w a ż a ł przez chwilę port Hodeida nad Morzem Czerwonym jako najbardziej urozmaicony p u n k t obserwacji, p e ł e n k o n t r a s t ó w narodowych, plemiennych i zawodowych. Jednak gorący, niezdrowy k l i m a t nizinny s t a w i a ł b y pod znakiem zapytania zaplanowany przez Gerholma d w u m i e s i ę c z n y po­ byt w Jemenie jego dzieci. Nadto niepokoje polityczne, jakie w y b u c h ł y w porcie, u n i e m o ż l i w i ł y b y swobodne prowadzenie w y w i a d ó w . K r a j w t y m okresie m i a ł j u ż co prawda za sobą d ł u g ą w o j n ę d o m o w ą i stacjonowanie oddziałów egipskich, lecz nadal m o ż n a się było liczyć z podejrzliwością w ł a d z administracyjnych. W y b ó r zatem p a d ł na Manakha, stolicę górskiego o k r ę g u Haraz, niegd3 ś słynnego z pro­ dukcji k a w y , a obecnie gatu. Położona w pobliżu g ł ó w n e j szosy łączącej port H o ­ deida ze stolicą kraju. S a n ą , miała Manakha ponadto w a l o r y miasteczka r ó ż n o r o d ­ nego etnicznie i religijnie. Do lat 50-tych m i e s z k a ł a t a m starodawna społeczność Ż y d ó w jemenickich. Trzy sekty m u z u ł m a ń s k i e r y w a l i z o w a ł y ze sobą w okolicy, a lokalne sanktuarium izmaelickie przyciągało p i e l g r z y m ó w z A f r y k i i P ó ł w y s p u Indyjskiego. K l i m a t tego górskiego miasteczka b y ł w z g l ę d n i e chłodny, zdrowy i przyjemny w p r z e c i w i e ń s t w i e od otaczających je p o s ę p n y c h dolin. J u ż w r o k u 1972 w Stanie Gerholm poznał francuskiego zakonnika, ojca Etienne Renaud, k t ó r y umożliwił m u wejście w ś r o d o w i s k o mieszczańskie Manakha. W t y m czasie Szwed w zaledwie niewielkim stopniu o p a n o w a ł czynną znajomość arabszczyzny. Mógł jednak w t y m j ę z y k u czytać. Dowiadujemy się, że k o r z y s t a ł z aktywnego poparcia ambasady szwedzkiej, a później nawet na miejscu odwiedził go ambasador. T a k ż e i wielu innych E u r o p e j c z y k ó w , z a r ó w n o n a u k o w c ó w d z i a ł a ­ jących w Jemenie, jak i z w y k ł y c h t u r y s t ó w , w s t ę p o w a ł o do Manakha, by porozma­ w i a ć ze sztokholmskim antropologiem. Nie czuł się on zatem osamotniony i odcięty od rodzimego ś r o d o w i s k a . Przeciwnie, daje do zrozumienia, że ten s t r u m i e ń gości chwilami b y w a ł nawet kłopotliwy. Zresztą w p e w n y m okresie do Gerholma przy­ b y ł a jego żona z dwoma c ó r k a m i oraz teść, co w z m o c n i ł o autorytet naszego badacza pośród miejscowej ludności. Samotny dziwak bez rodziny nie w z b u d z a ł bowiem u n i e k t ó r y c h zbytniego zaufania. Co miesiąc autor relacji w y r u s z a ł do stolicy, by z banku w Sanie podjąć p e w n ą k w o t ę na swoje bieżące w y d a t k i . Przez w i ę k s z ą część pobytu w Manakha k o r z y s t a ł z samochodu w y p o ż y c z o n e g o m u przez znajo­ mego eksperta szwajcarskiego. To nie t y l k o u ł a t w i a ł o poruszanie się po okolicy, lecz przede wszystkim p o z w a l a ł o na świadczenie arabskim przyjaciołom usług, drobnych u p r z e j m o ś c i , k t ó r e z y s k i w a ł y Szwedowi p o p u l a r n o ś ć . Z t y m cudzoziem­ cem opłacało się b y ć w dobrej komitywie'. P r e s t i ż badacza z m a l a ł dość g w a ł t o w n i e , gdy pod koniec pobytu właściciel wozu wrócił i trzeba było o b y w a ć się bez sa­ mochodu. Opacznie i na niekorzyść Gerholma opinia miasteczka oceniła fakt odjaz­ du jego rodziny do Szwecji. U w a ż a n o , że najbliżsi go po prostu porzucili, a zatem jest co n a j w y ż e j politowania godnym rozbitkiem życiowym, k t ó r y u t r a c i ł poparcie swojaków. r Opis pierwszej audiencji u gubernatora Manakha i p o s z u k i w a ń mieszkania w t o ­ warzystwie miejscowego szeicha jest z a r ó w n o n i e s ł y c h a n i e zabawny, j a k i dostarcza m n ó s t w a r e a l i ó w k u l t u r o w y c h . I tak np. szwedzki badacz ostatecznie m u s i a ł zre­ z y g n o w a ć z k w a t e r y n ę d z n e j i p r y m i t y w n e j , j a k i z wygodnej, i o k a z a ł e j , znajdu­ jącej się w domu bogacza. Pierwsza była poniżej nawet najskromniejszego stan­ dardu życia Europejczyka. Druga n a r a ż a ł a antropologa na bojkot ze strony m i e j ­ skiego p o s p ó l s t w a , u r a ż o n e g o , że obcy chce z a m i e s z k a ć w izolowanej rezydencji. Dalej Gerholm pisze, że z a a n g a ż o w a ł s ł u ż ą c e g o - p o m o c n i k a , niejakiego Hassana. Widzimy zatem, że fundusze badacza p o z w a l a ł y na tego rodzaju t r w a ł y wydatek, o k t ó r y m polski etnograf-stypendysta w podobnej sytuacji nie może nawet m a r z y ć . Hassan, wygadany i w ł a d a j ą c y angielszczyzną w y c h o d ź c a z Adenu, z miejsca nie­ co z m a j o r y z o w a ł swego c h l e b o d a w c ę , s t a j ą c się t ł u m a c z e m , p o w i e r n i k i e m oraz i n - �ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA 293 terpretatorem n i e z r o z u m i a ł y c h obyczajów i zjawisk. W rezultacie s t a ł się subtelnym f i l t r e m , przez k t ó r y docierały do Szweda realia miasteczka. W y r a ź n i e j wyszło to na j a w pod koniec pobytu Gerholma, kiedy Hassan p o d z i ę k o w a ł za służbę i gdy przyszło p r o w a d z i ć w y w i a d y bez pomocy totumfackiego interpretatora. Szczęściem nasz antropolog poczynił w ciągu miesięcy duże p o s t ę p y w potocznej arabszczyźnie, aczkolwiek — j a k przyznaje — nie b y ł w stanie w y ł a w i a ć wszystkich n i u a n s ó w z r o z m ó w na bazarze, czyli nie mógł •— wedle zaleceń jednego z badaczy amery­ k a ń s k i c h — „słuchać trzecim uchem". Gerholm jest ś w i a d o m faktu, że jego obraz Manakha to wizja n i e p e ł n a . Nie mógł p r z e p r o w a d z a ć w y w i a d ó w z kobietami. Nie uczestniczył w kobiecych posiadach żucia gatu, analogicznych do s p o t k a ń m ę s k i c h . Nie ustosunkowuje się do tego problemu, j a k ż e istotnego dla eksploracji k u l t u r m u z u ł m a ń s k i c h . T u wszelako w y ­ padnie z a u w a ż y ć , że indywidualne prace terenowe w takich ś r o d o w i s k a c h , p r o w a ­ dzone w y ł ą c z n i e przez mężczyzn, powoli zaczynają się m i j a ć z celem. Dostarczają one — rzecz jasna — coraz to nowych szczegółów z życia tych społeczności, ale nie dają obrazu pełnego, p o z w a l a j ą c e g o na p o w a ż n e p r ó b y interpretacji gromadzo­ nych f a k t ó w . Nigdy nie u d a ł o się wejść Szwedowi do meczetu. Co prawda jako przedstawiciel k r ę g u cywilizacji c h r z e ś c i j a ń s k i e j , lecz zarazem człowiek n i e w i e r z ą c y , autor studio­ w a ł zasady islamu i nawet niejednokrotnie p o b i e r a ł n a u k i religijne z ust miejsco­ w y c h uczonych w p i ś m i e m u z u ł m a n ó w . Część społeczności Manakha oczekiwała lada dzień jego „ n a w r ó c e n i a " . Gerholm nie chciał jednak d e c y d o w a ć się na tego rodzaju m i s t y f i k a c j ę , z a d o w a l a j ą c się mianem „ p ó ł m u z u ł m a n i n a " . Jego status b y ł zresztą dla mieszczan przez całe miesiące z a g a d k ą . P o d a w a ł się za uczonego, k t ó r y pragnie n a p i s a ć k s i ą ż k ę o obyczajach miasteczka. Lecz ten uczony nie m i a ł — wzorem miejscowych nauczycieli — grona uczniów. Z faktu, iż u ż y w a ł samochodu zagranicznego p r z e d s i ę b i o r s t w a , m o ż n a było przypuszczać, że jest ekspertem. Ale p r a w d z i w i eksperci rzadko b a w i l i dłużej w miasteczku, a ponadto Szwed niczego nie d o r a d z a ł . Nie b y ł jednak osobistością t u z i n k o w ą , bo kiedy zaraz na p o c z ą t k u z a a r e s z t o w a ł a go miejscowa policja, najprawdopodobniej w celu wymuszenia ła­ p ó w k i , w y s t a r c z y ł jeden w y c i ą g n i ę t y przez cudzoziemca dokument, by komendant s t a ł się jego przyjacielem... Szwed podaje t y p o w y r o z k ł a d dnia. Rano praca w domu, studia w y b r a n y c h z a g a d n i e ń obyczajowo-religijnych, a przed p o ł u d n i e m w ę d r ó w k a po bazarze i przy­ siadanie się w kawiarenkach ulicznych na p o g a w ę d k i . Chwytanie atmosfery wza­ jemnych zależności, k o n t a k t ó w i k o n s z a c h t ó w towarzyskich, zdawkowych manifes­ tacji uległości k l i e n t ó w w z g l ę d e m p a t r o n ó w . Antropolog nie uczestniczył w ż a d n y c h pracach manualnych nie m a j ą c do nich k w a l i f i k a c j i . Z n a j d o w a ł się zresztą nolens volens w tej kategorii ludności, k t ó r e j status m a j ą t k o w y i społeczny w r ę c z zabra­ n i a ł parania się p r a c ą fizyczną. Gerholm z a u w a ż a , iż liczba takich ludzi była w miasteczku z a s k a k u j ą c o wielka. Po obiedzie s p ę d z o n y m w restauracji z Hassanem i j a k i m ś zaproszonym informatorem szedł na k o l e j n ą sesję żucia gatu do k t ó r e g o ś z z a p r z y j a ź n i o n y c h d o m ó w . Uzyskiwanie codziennie zaproszeń na posiady p o p o ł u d n i o ­ w e ze strony w p ł y w o w y c h ludzi l u b też w ł a ś c i w e dobieranie sobie p a r t n e r ó w do żucia n a r k o t y k u w g o ś c i n n y m mafradżu to zdaniem Gerholma probierz statusu w Manakha i ś w i a d e c t w o sztuki życia w oczach J e m e ń c z y k a . Wieczory u p ł y w a ł y Szwedowi na mozolnym p o r z ą d k o w a n i u i uzupełnianiu notatek, spisywaniu całodziennych obserwacji, wypoczynku, s ł u c h a n i u europejskiej m u z y k i z t a ś m , czytaniu. Ś w i a d o m swoich o g r a n i c z e ń cywilizacyjnych Gerholm przyznaje, że do k o ń c a trudno m u było w e j ś ć w ton lokalny, polegający na p o b ł a ż l i w y m t r a k t o w a n i u jed­ nych przedstawicieli miasteczkowego społeczeństwa, a przyjaznym i u p r z e j m y m i n nycK, k t ó r z y stoją w y ż e j w tradycyjnej h i e r a r c h i i . Z n a t u r y rzeczy u s t ę p l i w y , clawał się niekiedy ś w i a d o m i e nieść fali w y d a r z e ń codziennych. Z p e w n o ś c i ą m u s i a ł się �294 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA różnić swoim zachowaniem od otaczających go J e m e ń c z y k ó w , k t ó r z y od dziecka przyzwyczajeni b y l i do stałej dążności, by z d o m i n o w a ć drugiego człowieka i a ż e b y dominację tę manifestować. Nie n o t o w a ł niczego w trakcie r o z m ó w i w s p ó l n y c h s p o t k a ń z i n f o r m a t o r a m i . Drobiazgowe n o t a t k i r o b i ł w domu, opisując osobno k a ż d e wydarzenie, zjawisko. Rozmowy — w m i a r ę możności — s t a r a ł się z a p a m i ę t y w a ć i p r z e l e w a ć na papier w ich autentycznym przebiegu, a nie w streszczeniu. Z a j m o w a ł o m u to m n ó s t w o czasu. W ś r ó d uczniów miejscowej szkoły p r z e p r o w a d z i ł test prosząc, by napisali wypracowanie na temat Manakha i jego m i e s z k a ń c ó w . Najlepsi autorzy w y r ó ż n i e n i zostali w r ę c z e n i e m i m wiecznych piór. Nieoczekiwanie ta szkolna uroczystość na­ b r a ł a pompatycznego charakteru z u d z i a ł e m gubernatora. Teraz l u d n o ś ć przyjęła do w i a d o m o ś c i , że obcy istotnie interesuje się obyczajami m i e ś c i n y . Zapraszano w i ę c Gerholma na wszystkie ważniejsze uroczystości rodzinne oraz na s ą d y rozjemcze m i ę d z y z w a ś n i o n y m i rodami. Nie u d a ł a się natomiast zdecydowanie p r ó b a policze­ nia poszczególnych rodzin i r o d ó w d r o g ą w r ę c z a n i a i m odpowiednich formularzy do w y p e ł n i e n i a . Spaliła też na panewce p r ó b a ustalenia, ile n i e g d y ś płacono t u po­ datku. Obie akcje w z b u d z i ł y podejrzliwość i opór. Sfera podatkowa b y ł a — j a k się okazało — szczególnie niebezpieczna do indagacji, p o n i e w a ż t u od dawna dopusz­ czano się licznych n a d u ż y ć . Czy m i a ł e m prawo opisać w książce to, co w i d z i a ł e m , i co m i opowiadano ufając mojej dyskrecji — pyta autor r o z w a ż a j ą c s k r u p u ł y , k t ó r y c h brak tak w i e l u badaczom. Dochodzi do wniosku, że zjawiska, jakie p r z e d s t a w i ł przede wszystkim z m y ś l ą o e u r o - a m e r y k a ń s k i m czytelniku, są m i e s z k a ń c o m Jemenu P ó ł n o c n e g o do­ skonale znane. C h ę t n i e o p o w i a d a j ą oni o r ó ż n y c h nieuczciwych poczynaniach a d ­ ministracji oraz ludzi ze sfer z a m o ż n y c h i w p ł y w o w y c h . Obyczaje p o d k r e ś l a j ą c e d o m i n a c j ę jednych grup ludzi nad i n n y m i s ą w t y m społeczeństwie p r a k t y k ą j a w ­ n ą i u z n a n ą . T y m niemniej Gerholm sądzi, że jego p r a c ę n a p r a w d ę ocenić m ó g ł b y dopiero k t ó r y k o l w i e k z m i e s z k a ń c ó w Manakha, o ile naturalnie d o t a r ł a b y do jego r ą k i jego ś w i a d o m o ś c i . J e m e ń c z y k z Harazu m ó g ł b y dopiero stwierdzić, czy r e ­ fleksja szwedzkiego antropologa wnosi cokolwiek do ś w i a t a zjawisk i pojęć, k t ó r e on, mieszkaniec A r a b i i P o ł u d n i o w e j , zna od dzieciństwa. P o n i e w a ż jednak taka ocena jest m a ł o prawdopodobna, przeto szwedzki antropolog żyje m i ę d z y d u m ą z dokonanego dzieła a o b a w ą , że jest ono i n t e r e s u j ą c e t y l k o dla ludzi naszego k r ę ­ gu cywilizacji. Dla mieszczan z Manakha b y ć może b y ł a b y ta relacja powierzchow­ na i banalna... Praca Gerholma została opublikowana t e c h n i k ą tak zwanej m a ł e j poligrafii, lecz na z n a k o m i t y m papierze, p o z w a l a j ą c y m nie t y l k o na ilustracje kreskowe, ale i na fotografie. W tej samej serii w y s z ł o szereg innych prac doktorskich, napisa­ nych i obronionych w sztokholmskim Departamencie Antropologii S p o ł e c z n e j . T r a k ­ t u j ą one o zjawiskach k u l t u r o w y c h w s p ó ł c z e s n e j A f r y k i , A n t y l ó w , Nepalu, szwedz­ kiej L a p o n i i czy wreszcie życiu r o b o t n i k ó w tureckich, osiedlonych wraz z rodzinami w Sztokholmie. Seria tych s t u d i ó w jest u nas raczej nie znana, chociaż zasługuje na pilniejszą u w a g ę polskiego czytelnika. Rzecz charakterystyczna, iż Szwedzi de­ c y d u j ą się od dawna w y d a w a ć swoje prace doktorskie z zakresu antropologii spo­ łecznej po angielsku, by od razu w k r a c z a ć na możliwie szerokie f o r u m naukowe w skali ś w i a t o w e j . Nasze współczesne p i ś m i e n n i c t w o etnograficzne nie jest zbyt obfite z a r ó w n o pod w z g l ę d e m oryginalnych, polskich prac, j a k i pozycji t ł u m a c z o n y c h . Może b y ­ łoby w przyszłości pożyteczne r o z w a ż e n i e przełożenia i wydania u nas k s i ą ż k i T o masa Gerholma, napisanej p i ę k n y m stylem i z d u ż ą k u l t u r ą n a u k o w ą . Leszek Dzięgiel � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6f85314d455025b566898cce6daec7ef.pdf 7a70cde5f8c614bf9ec4419051923292 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1235 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1140 Title A name given to the resource Struktura epok świata w mitologii nahuatlańskiej. Nowa interpretacja wersji z "Histoyre du Mechique", "Leyenda de los Soles" i "Historia de los mexicanos por sus pinturas" / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.2, s.107-134 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tomicki, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I X : 1985 z. 2 P L I S S N 0071-1861 RYSZARD TOMICKI STRUKTURA EPOK ŚWIATA W MITOLOGII NAHUATLAŃSKIEJ. NOWA INTERPRETACJA WERSJI Z HISTOYRE DU MECHIQUE, LEYENDA DE LOS SOLES I HISTORIA DE LOS MEXICANOS POR SUS PINTURAS * Mitologia przedhiszpańskiego Meksyku jest dziedziną ciągle stosun­ kowo słabo poznaną , o czym świadczy wymownie wielość problemów (cząsto podstawowych) będących już od dziesiątków lat przedmiotem ba­ dań i co jakiś czas od nowa poddawanych pod dyskusję przez kolejnych badaczy. W znacznej mierze sytuacja ta wynika z ograniczeń, jakie na­ rzuca ilość oraz jakość materiałów źródłowych. Z drugiej jednak strony wydaje się, że wiele źródeł, którymi obecnie dysponujemy (w t y m rów­ nież tych najbardziej znanych), nie zostało jeszcze w pełni wykorzysta­ nych i że chwila, kiedy trzeba będzie stwierdzić, iż możliwości rozwią­ zania takiego czy innego problemu zostały wyczerpane, jest nadal bar­ dzo odległa. Koncepcja tzw. epok świata należy do takich, powracających co pe­ wien czas problemów. Ma on przy t y m dwa wymiary. Wizja następują­ cych po sobie epok, osobnych światów i kolejnych odmian ludzi niszczo­ nych każdorazowo przez kataklizmy, uważana jest za swego rodzaju wzorzec mitologicznej myśli mezoamerykańskiej . Fakt, iż tego typu wiz­ ja przeszłości występowała w środkowym Meksyku, a ponadto wśród wielu grup etnicznych z obszaru kultury Majów , stwarza podstawy do 1 2 3 * Niektóre spostrzeżenia i tezy rozwinięte w tym artykule przedstawiłem w 1979 r. podczas sesji „Trzeci Ś w i a t w polskich badaniach etnograficznych", od­ bytej w Poznaniu, w referacie pt. Uwagi o meksykańskich koncepcjach kosmogonicznych okresu konkwisty. Legenda o Słońcach. Materiały z sesji, aczkolwiek skie­ rowane do publikacji, jak dotąd (tj. do maja 1984 r.) nie zostały wydane. Analogicznie ocenił ostatnio sytuację w tej dziedzinie M. G r a u l i c h , Myths oj Paradise Lost in Pre-Hispanic Central Mexico, „Current Anthropology", vol. 24: 1983, nr 5, s. 575-576. Por. np. R. D. B r u c e S., C. R o b l e s U., E . R a m o s C h a o , Los Lacandones. 2. Cosmovísión maya, México 1971, s. 143. * Przegląd wersji obejmujący również materiały zgromadzone współcześnie po­ daje J . Eric S. T h o m p s o n , Maya History and Religion, Norman (Oklahoma) 1972, s. 330-348. 1 8 �108 RYSZARD TOMICKI pytań o ich (ewentualnie wspólną) genezę oraz do rozważania wersji pochodzących z różnych terenów czy też zapisanych w różnych okresach historycznych jako wariantów jednego zjawiska kulturowego. Ale istnieje także drugi wymiar problemu wynikający z kolei z faktu, że mimo podobieństwa zasadniczej idei, koncepcje te nie są identyczne. Dość znaczne różnice istnieją zarówno pomiędzy wersjami należącymi do odmiennych tradycji kulturowych, jak też pomiędzy wersjami jed­ nej i tej samej tradycji. Co więcej, przykład wielokrotnie dyskutowanej przez badaczy koncepcji azteckiej dowodzi, że wyjaśnienie przyczyn i sen­ su zróżnicowania wersji w ramach jednej tradycji sprawia wiele kłopo­ tów i kwestia ta musi być traktowana jako otwarty problem badawczy. Jeżeli zatem wizję podzielonej na epoki przeszłości uznać można za ele­ ment kultury mezoamerykańskiej, to jednocześnie należy sądzić, iż wa­ runkiem powodzenia jakichkolwiek analiz porównawczych, mających na celu ustalenie jego genezy i historii w skali całej Mezoameryki , jest wszechstronne poznanie wszystkich wersji i wariantów należących do poszczególnych tradycji kulturowych. 4 Meksykańską koncepcję epok świata cechuje stosunkowo duża stan­ daryzacja wersji oraz liczne nawiązania do kalendarza tonalpohualli . Standaryzacja dotyczy przede wszystkim zestawu epok oraz ich charakte­ rystyki. U podstaw niemal wszystkich znanych obecnie wersji ze środ­ kowego Meksyku leży zbiór pięciu epok, zwanych najczęściej Słońcami (1. poj. tonatiuh), o następujących nazwach własnych i cechach (w opisie pomijam pewne szczegóły, o których mowa będzie dalej, oraz takie ele­ menty, które nie mają większego znaczenia dla poruszanych przeze mnie zagadnień): s 6 4 Wizja przeszłości podzielonej na epoki znana była również Indianom Pueblo z południowego zachodu U S A . Z uwagi na istnienie śladów k o n t a k t ó w kulturowych między tym obszarem a środkowym Meksykiem dopuszcza się możliwość, że kon­ cepcja Indian Pueblo jest rezultatem dawnych oddziaływań. Por. F . H a w 1 e у E l l i s , Differential Pueblo Specialization in Fetiches and Shrines,, „Anales del I n ­ stituto Nacional de Antropología e Historia", t. I : 1969 (1967-1968), s. 177; J . Ch. К e 11 e y, Mesoamerica and the Southwestern United States, [w:] Handbook of Middle American Indians, vol. 4, Austin 1966, s. 95-110. 5 260-dniowy kalendarz tonalpohualli stanowił kombinację 20 znaków i 13 liczb (od 1 do 13); biegł równolegle z kalendarzem solarnym 365-dniowym i dostarczał nazw dni oraz nazw lat. Bliżej o tonalpohualli pisze G. С. V a i 11 a n t, Aztekowie z Meksyku. Powstanie, rozwój i upadek narodu azteckiego, tłum. J . Maliszewska-Kowalska, Warszawa 1965, s. 240 n. * Wersję pod wieloma względami odmienną prezentuje Códice Vaticano A 3738, powstały ок. 1563 r. i opatrzony komentarzami w języku w ł o s k i m , najprawdopo­ dobniej przez ojca Pedro Ríos. U w a ż a się, że jest to kopia kodeksu przedhiszpańskiego. Por. Códice Vaticano-Ríos 3748, con notas de José Corona Núñez, [w:] Lord K i n g s b o r o u g h , Antigüedades de México, vol. 3, México 1964, s. 19-27. �109 S T R U K T U R A E P O K ŚWIATA W M I T O L O G I I NÁ H U A Słońce 4-ocełotl (zwane też Ocelotonatiuh — Słońcem Jaguara, Yohualtonatiuh — Słońcem Nocnym, Tlachitonatiuh — Słońce Ziemi) łączo­ ne było z ziemią i bogiem Tezcatlipoca; w epoce tej żyli giganci, któ­ rzy zostali pożarci przez jaguary w dniu 4-ocelotl (daty będące naz­ wami dalszych epok także oznaczają dzień, w którym nastąpił katak­ lizm kończący daną epokę). Słońce 4-ehecatl (lub Ehecatonatiuh — Słońce Wiatru) łączone było z wiat­ rem (powietrzem) i bogiem Quetzalcoatlem-Ehecatlem; żyjący wtedy ludzie zniszczeni zostali przez huragan i zmienili się w małpy. Słońce 4-quiahuitl (zwane 'też Quiauhtonatiuh — Słońcem Ognistego Desz­ czu oraz Tletonatiuh — Słońcem Ognia) łączone było z ogniem i bo­ giem Tlalokiem; ludzie tej epoki zginęli w płomieniach ognia spada­ jącego z nieba i częściowo zmienili się w ptaki. Słońce 4-atl (lub Atonatiuh — Słońce Wody) łączone było z wodą i bogi­ nią Chalchiuhtlicue; zakończyło się niszczącym ziemię potopem, ludzie zaś zmienili się w ryby. Słońce 4-ollin (lub Ollintonatiuh — Słońce Ruchu albo Słońce Trzęsienia Ziemi) uważane było za epokę trwającą, której patronował bóg Tonatiuh; miało zakończyć się trzęsieniem ziemi i powszechnym głodem. Dwa podstawowe pytania łączące się z meksykańską koncepcją epok świata i stale pozostające bez zadowalającej odpowiedzi są nader proste i brzmią następująco: ile epok ona obejmowała i jaka była ich kolej­ ność? . Biorą się one stąd, że przedstawiony zbiór epok wykorzystywany jest w różnych źródłach w rozmaity sposób. Większość relacji, m.in. Hi­ storia de los mexicanos por sus pinturas, Histoyre du Mechique, Leyenda de los Soles i Anales de Cuauhtitlan, zawiera pełny zestaw epok, a epoką ostatnią (trwającą) jest w nich zawsze Słońce 4-ollin. Kolejność epok minionych wykazuje jednak dość znaczne zróżnicowanie. Inne relacje, np. kilka wersji znajdujących się w dziełach F. de Alva Ixtlilxóchitla, obejmują natomiast wyłącznie cztery epoki, z których jedna uważana jest za nie zakończoną, i pomijają całkowicie Słońce 4-ollin. I w t y m w y ­ padku sekwencja epok, czyli kolejność, w jakiej następują one po sobie, jest zmienna. Sytuację poniekąd ratuje identyczna liczba i sekwencja epok w wers­ jach z Historia de los mexicanos oraz z Leyenda de los Soles (jest ona taka sama jak w podanym wyżej wyliczeniu). Pochodzenie obu tych źródeł, a także niektóre szczegóły relacji o Słońcach mające analogie w symbolach widniejących na tzw. Piedra del Sol (zabytku pochodzą­ cym z Tenochtitlan i znanym szerzej jako „kamienny kalendarz aztecki"), stały się podstawą do uznania wersji — o których mowa — za swego ro7 7 R . M o r e n o de l o s A r c o s , Cultura Náhuatl", vol. 7: 1967, s. 198. Los cinco soles cosmogónicos, „Estudios de �110 RYSZARD TOMICKI 8 dzaju oficjalną i kanoniczną wersję z Tenochtitlan . Od lat większość piszących o mitologii nahuatlańskiej traktuje ją przy t y m jako wersję wzorcową (prawidłową) . Istotnym mankamentem tego stanowiska jest brak wyjaśnienia dwóch kwestii: a) z czego wynika odmienność innych sekwencji?; czy można uznać je za błędne — z winy autorów źródeł lub informatorów — a więc z punktu widzenia wiedzy o mitologii nahuatlań­ skiej nieistotne, czy wręcz przeciwnie — są one świadectwem zróżnico­ wania tradycji mitologicznych w środkowym Meksyku na przełomie X V i X V I w.; b) dlaczego występują różnice w ogólnej liczbie epok?; w t y m przypadku można wątpić, by chodziło po prostu o pomyłkę, a zatem ko­ nieczne jest odszukanie przyczyny w historii i kulturze ludów Nahua. 9 Dodać trzeba, że oprócz jednakowej liczby i sekwencji epok (oraz ogólnego czasu ich trwania, o czym będzie jeszcze mowa), istnieje dodat­ kowy czynnik decydujący o szczególnym miejscu, jakie wersje z Historia de los mexicanos i Leyenda de los Soles zajmują wśród wszystkich i n ­ nych relacji. Otóż występująca w nich sekwencja zapewnia harmonijne połączenie czterech epok minionych z epoką aktualną, Słońcem 4-ollin. Rzecz polega na usytuowaniu Słońca 4-atl na I lub I V pozycji w sekwen­ cji. Jeśli występuje ona jako czwarta epoka, kończący je kataklizm — potop — koresponduje z aktem rekonstrukcji świata po potopie, który zawsze rozpoczyna Słońce 4-ollin. Jeśli Słońce 4-atl sytuowane jest na pozycji I (a tak czynią wszystkie wersje „niekanoniczne"), wówczas logi­ ka wydarzeń mitycznych ulega zakłóceniu, rekonstrukcja bowiem świata zniszczonego przez wody następuje po kataklizmie zupełnie innym (zwy­ kle huragan lub ognisty deszcz). Z uwagi na to, że początek Słońca 4-ollin opisywany jest stale t y m samym zespołem mitów, niezależnie od kolejności poprzedzających go epok, sama sekwencja zdaje się stano­ wić silny argument przemawiający za „prawidłowością" tzw. wersji kanonicznej z Tenochtitlan. Czyżby zatem rzeczywiście należało uznać pozostałe wersje pięcioepokowe za „fałszywe" czy „błędne"? Moim zda­ niem opinia taka byłaby zdecydowanie przedwczesna, gdyż najpierw trze­ ba by wykluczyć możliwość funkcjonowania sekwencji nieciągłych (mó­ wiąc o nieciągłości mam na myśli wspomnianą wyżej logikę wydarzeń 8 Pogląd taki wyraził już E . S e l e r , Die Ausgrabungen am Orte des Haupttempels in Mexico, [w:] t e n ż e , Gesammelte Abhandlungen zur Amerikanischen Sprach- und Alterthumskunde, Bd. I I , Berlin 1904, s. 833. Por. też H . B . N i c h o l ­ s o n , Religion in Pre-Hispaníc Central Mexico, [w:] Handbook of Middle American Indians, vol. 10, Part I, Austin 1971, s. 398-399. Por. H . B e y e r , El llamado Calendario Azteca, México 1921; E . S e l e r , My­ thus und Religion der alten Mexikaner, [w:] t e n ż e , Gesammelte Abhandlungen zur Amerikanischen Sprach- und Alterthumskunde, Bd. I V , Berlin 1923, s. 2-167; M. L e ó n - P o r t i l l a , Filosofía náhuatl estudiada en sus fuentes, México 1974, rozdz. I I ; A. C a s o , Naród Słońca, tłum. M. Sten, Kraków 1974, s. 19-25; J . S o u s t e l l e , L'Univers des Azteąues, Paris 1979, s. 94-96. 9 �S T R U K T U R A E P O K ŚWIATA W M I T O L O G I I N A H U A 111 mitycznych). Tymczasem możliwość taką potwierdzają trzy ważne źródła: Histoyre du Mechique, Anales de Cuauhtitlan oraz relacja fray Toribio de Benavente Motolinii. * W Histoyre du Mechique opis epok rozbity jest na dwie części. Część pierwsza obejmuje cztery Słońca i nazywa je łącznie pierwszą kreacją: „Co się tyczy stworzenia świata [to mówią, że] był on raz zniszczony, a ludzie stworzeni byli ze skał, i że w pierwszej kreacji bogowie stwo­ rzyli cztery słońca pod czterema postaciami, jak to jest pokazane w ich księgach" . Sekwencja epok jest następująca: I . Słońce Wody (tu zwane Chalchiuhtonayo) zakończone potopem; I I . Słońce Ognistego Deszczu (tu zwane Chalchiuhtonatiuh); I I I . Słońce Ziemi (tu zwane Yohualtonatiuh); IV. Słońce Wiatru (Ehecatonatiuh) zakończone huraganem. Piąte, aktualne Słońce, nie obdarzone zresztą odrębną nazwą, nie po­ wstaje z ruiny spowodowanej huraganem, lecz wyłania się z potopu. Trak­ towane jest ono jako osobna, druga kreacja: „Po zniszczeniu świata, jak to zostało opowiedziane, opowiadają o stworzeniu drugiego w taki oto sposób. Jak tylko wody przeszły ponad ziemią [...] została ona na nowo uporządkowana i wypełniona wszystkim, co było potrzebne do użytku człowieka, którego bogowie stworzyli potem" . Jak wiadomo, Histoyre du Mechique jest zbiorem notat sporządzonych po francusku przez André Théveta, najprawdopodobniej z zaginionego dzieła fray Andresa de Olmos. Tekst zawiera drobne, ale wyraźne ślady ingerencji francuskiego kosmografa . Do przypomnienia tych faktów skłania nie tyle sama nieciągłość pomiędzy czwartą i piątą epoką, ile niezwykły, gdzie indziej nie spotykany podział dziejów świata na dwie kreacje. Wprawdzie w interesujących nas partiach tekstu akurat nie stwierdzono żadnych śladów ingerencji Théveta, możliwość taką należy choćby wspomnieć. Istnieje też inna ewentualność, bardziej chyba praw­ dopodobna, że zagadkowy podział znajdował się już w hiszpańskim orygi10 n 12 1 0 Relację tę, zachowaną w odpisie francuskim, a powstałą ok. 1543 г., opubli­ k o w a ł w oryginale E . de J o n g h e, Histoyre du Mechique. Manuscrit francais inedit du XVI siěcle traduit par A. Thévet, „Journal de la Société des Américanistes", vol. 2: 1905, s. 1-41. W 1961 r. ukazało się tłumaczenie hiszpańskie tekstu w „Memorias de la Academia Mexicana de la Historia", t. X X , núm. 2, s. 183-210. K o ­ lejną wersję hiszpańską, opartą na tłumaczeniu R. Rosales Munguía, opublikował w 1965 r. Á. Ma. Garibay K . w tomie Teogonia e historia de los mexicanos. Tres opúsculos del siglo XVI. Korzystam z ostatniego wydania tej książki (México 1973); przytoczony w tekście cytat znajduje się na s. 103. Wszystkie cytaty z tego i innych źródeł podaję w tłumaczeniu w ł a s n y m . Teogonia..., s. 105. Por. G . B a u d o t , Utopía e historia en México. Los primeros cronistas de la civilización mexicana (1520-1569), Madrid 1983, s. 204-210. 11 1 2 �112 RYSZARD TOMICKI nale, lecz stanowił projekcję chrześcijańskiej wizji dziejów (przed i po potopie). Tego rodzaju skojarzenia i ekstrapolacje bez wątpienia miały miejsce, jednakże w przypadku Histoyre du Mechique cezura usytuo­ wana została nie po pierwszej epoce, zakończonej potopem, ale po czwar­ tej zakończonej huraganem. Mało prawdopodobne jest również, by cho­ dzić tu mogło o skojarzenie potopu biblijnego z wodnym chaosem, z któ­ rego powstaje piąta epoka, ponieważ t y m razem na przeszkodzie stała chronologia, co Hiszpanie uświadomili sobie bardzo szybko . W końcu, przeciw rozważanej t u możliwości przemawia jeszcze jedno. Otóż kroni­ karz pisze, że każda z czterech minionych epok trwała 23 lata: „Każde z tych słońc trwało tylko dwadzieścia trzy lata i natychmiast ginęło" . Ze zrozumieniem tej kolejnej zagadkowej w kontekście innych źródeł informacji miał zapewne kłopoty sam autor relacji, uznał bowiem za sto­ sowne dodać: „Przez cztery słońca, o których opowiedzieliśmy, rozumie­ l i oni cztery epoki, choć nie potrafią tego dobrze wyrazić, lecz my w y ­ jaśnimy to potem szerzej" . Niestety, zapowiadane wyjaśnienie nie za­ chowało się. Wszystko wskazuje więc na to, że podział na pierwszą i drugą kreację stanowi odzwierciedlenie indiańskiego sposobu mówienia i myślenia o epo­ kach świata. Cytowałem już fragment, z którego wynika, że autor relacji widział symbole (obrazy? ) epok w kodeksach („jak to jest pokazane w ich księgach"). Mówi też o bliżej nie sprecyzowanych trudnościach z utożsamieniem pojęć tonatiuh (słońce) i edad (epoka). Zaświadcza wresz­ cie, iż prowadził na ten temat rozmowy: „I zapytywani o to, jak poja­ wiały się i powstawały inne słońca i ludzie, skoro słońce ginęło razem 13 14 15 16 1 3 Np. fray Toribio de Benavente Motolinia obliczał w 1542 г., że czwarta epoka zakończyła się przed 848 laty, F r . T. M o t o l i n i a , Memoriales e Historia de los Indios de la Nueva España, estudio preliminar por F . de Lejarza, Madrid 1970, s. 185. Por. też obliczenia anonimowego autora Historia de los mexicanos por sus pinturas (Teogonia..., s. 39 n.) oraz u w a g ę zawartą w przyp. 52 na temat zasadności takich obliczeń. Przykładem kojarzenia kataklizmu kończącego pierwszą epokę z po­ topem biblijnym jest opis fray Juana de Torquemada, dotyczący tolteckiej wizji dziejów: „Mówią o nich, że wiedzieli o stworzeniu świata i o tym, jak ludzie znisz­ czeni zostali przez potop ... powiadają też, iż wiedzieli, że świat znowu się skończy spalony przez ogień", J . d e T o r q u e m a d a , Monarquía Indiana, t. I, México 1975, s. 55. Warto przypomnieć, że Eduard Seler zanim uznał sekwencję epok z Leyenda de los Soles i Historia de los mexicanos por sus pinturas za w e r s j ę kanoniczną pochodzącą z Tenochtitlan, dopuszczał możliwość, iż przesunięcie Słońca 4-atl z po­ zycji I na I V nastąpiło pod w p ł y w e m nauk chrześcijańskich, por. S e l e r , Die Ausgrabungen..., s. 833. Teogonia.., s. 104. Jw., s. 108. Mam tu na myśli malowidła tego typu, jakie znajdują się w Códice Vaticano А 3738, często reprodukowane w różnych wydawnictwach ze względu na ich unikal­ ność. 14 1 5 16 �113 S T R U K T U R A E P O K ŚWIATA W M I T O L O G I I NAHUA 11 z ludźmi, odpowiedzieli, że bogowie robili te słońca i ludzi" . Jeśli za­ tem autor przechodzi do porządku nad nieciągłością pomiędzy czwartą i piątą epoką, oznacza to, iż fakt ten był dopuszczany przez jego infor­ matorów. O tym samym świadczy zapis w Anales de Cuauhtitlan , kronice, która wyszła spod pióra Indianina, gdzie sekwencja epok ma następującą postać: I . Słońce Wody (Atonatiuh) zakończone potopem; I I . Słońce Ziemi (tu zwane Ocelotonatiuh); I I I . Słońce Ognistego Deszczu (Quiauhtonatiuh); IV. Słońce Wiatru (Ecatonatiuh); V. Słońce Ruchu (Ollintonatiuh). T y m razem nieciągłość jest poniekąd ukryta, gdyż w Anales de Cua­ uhtitlan nie został opisany sposób powstania piątej epoki. Podobnie zresz­ tą rzecz ma się z wersją zrelacjonowaną przez Motolinię, gdzie Słońca noszą nazwy: 4-atl, 4-ocelotl, 4-quiahuitl, 4-ehecatl oraz 4-acatl zamiast 4-ollin . Obie te wersje mają identyczne sekwencje (na co rzadko zwra­ ca się uwagę), a w stosunku do wersji z Histoyre du Mechique różnią się przestawieniem drugiej i trzeciej epoki. W świetle tych faktów należałoby zastanowić się, czy podział na dwie kreacje nie jest sygnałem, iż w pięcioepokowych i nieciągłych sekwen­ cjach mamy do czynienia z dwoma odrębnymi zjawiskami, w jakimś sensie niezależnymi od siebie, choć równocześnie z jakiegoś powodu roz­ mieszczanymi na osi czasowej jako następujące po sobie. T y m i dwoma zjawiskami byłyby oczywiście: a) wizja czterech Słońc, dość schema­ tyczna, pozbawiona najczęściej obszerniejszych narracji mitologicznych , zawsze rozpoczynająca się Słońcem 4-atl i będąca skończoną, zamkniętą całością, oraz b) wizja aktualnie trwającego świata, epoki rozpoczynają­ cej się w taki sposób jakby następowała po pierwszej epoce 4-atl albo wręcz zaczynała się ab ovo (o czym za chwilę), w której wydarzenia kos18 19 20 " Teogonia..., s. 104. Códice Chimalpopoca. Anales de Cuauhtitlan y Leyenda de los Soles, trad, de Primo Feliciano Velázquez, México 1945, s. 5. Anales de Cuauhtitlan to kronika spisana w 2 pol. X V I w. w języku náhuatl na podstawie szeregu lokalnych relacji i kodeksów. W cytowanym wydaniu, prócz tłumaczenia na hiszpański, znajduje się faksymile tekstu oryginalnego. Tekst spaleografowany wraz z tłumaczeniem na nie­ miecki opublikował W. L e h m a n n , Die Geschichte der Konigreiche von Colhuacan und Mexico, Stuttgart und Berlin 1938, s. 49-321 (opis epok, s. 61-63). Reedycja dzieła W. Lehmanna, przygotowana przez Gerdta Kutschera, ukazała się w Stut­ tgarcie w 1974 r. M o t o l i n i a , op. cit., s. 184 - 185. Wyjątek stanowią wersje podane przez A l v ę Ixtlilxóchitla (por przyp. 37 i 50) oraz przez komentatora Códice Vaticano A 3738. W obu wypadkach istnieją pewne podstawy do podejrzeń o kontaminację meksykańskiej koncepcji epok ś w i a ­ ta z biblijną wizją dziejów. Problem wymaga jednak osobnego przestudiowania. 18 1 9 2 0 8 — Etnografia Polska 29/2 �114 RYSZARD TOMICKI miczne łączą się i przeplatają z mitohistorią grup etnicznych zamieszku­ jących w środkowym Meksyku w X V - X V I w. Wysunięta sugestia implikuje cały szereg pytań zarówno natury genetyczno-historycznej, jak i strukturalno-funkcjonalnej, w t y m ostatnim wypadku m.in. takie, co miałaby reprezentować sobą zamknięta sekwen­ cja czterech Słońc? Są to kwestie o znaczeniu podstawowym, lecz — aby je rozważać — najpierw trzeba skonfrontować pięcioepokowe sekwencje nieciągłe z tzw. wersją kanoniczną z Tenochtitlan. Zanim to jednak uczy­ nię, zatrzymam się jeszcze przez chwilę przy niejasnej relacji, jaka ist­ niej w Histoyre du Mechique pomiędzy pierwszą i drugą kreacją. Jak już mówiłem, piąta epoka (czyli „druga kreacja") wyłania się z wodnego chaosu, przy czym sytuacja ta prezentowana jest w dwóch wariantach. Wariant pierwszy to kosmiczny potop, kataklizm, który w rzeczywistości zakończył epokę pierwszą. Do potopu odwołuje się wprost jeden z dwóch mitów o rekonstrukcji świata: „Jak tylko wody przeszły ponad ziemią..." i t d . Również w wyjaśnieniach podanych przez autora po opisaniu czterech minionych Słońc, a przed opisem drugiej kreacji, czytamy: „Mówią też, iż przodkowie powiedzieli im, że świat b y ł zniszczony przez wody i w ten sposób zatopieni zostali wszyscy ludzie z powodu grzechów, jakie popeł­ nili przeciwko bogom, a ponadto [że] zstąpili oni do piekła, gdzie dusze zostały spalone. I że z tego powodu ci, którzy później byli stworzeni, powinni palić ciała i strzec popiołów, oczekiwali bowiem, że Mictlantecutli, bóg piekła, pozwoli im wyjść i tak zmartwychwstaną ponownie" . ! 1 Mimo pewnej niejasności tego fragmentu, wynikającej z zastosowania interpretatio Christiana, zdaje się on nawiązywać do mitu o stworzeniu ludzi z kości lub popiołów wydobytych z Mictlan przez Quetzalcoatla. Z postacią Quetzalcoatla wiązano również wprowadzenie zwyczaju kre­ macji zwłok. Oba wydarzenia sytuowane były zawsze w piątej epoce. Tu najwyraźniej czyni się to samo, chociaż przeciwstawienie: przed potopem nie palono zwłok / po potopie palono zwłoki, rodzić może wątpliwości, jak właściwie rozumieć określenie „przed potopem". Kwestię tę rozstrzyga znajdujący się w Histoyre du Mechique mit o stworzeniu ludzi, wprowa­ dzając inne przeciwstawienie: „podczas ucieczki Ehecatlowi wypadła [i połamała się kość —• RT], wskutek czego człowiek powstał mały; bo oni mówią, że ludzie pierwszego świata mieli posturę gigantów" . „Pierw­ szy świat" to cztery minione epoki i choć o gigantach mowa była jako o mieszkańcach trzeciej epoki (Yohualtonatiuh), t y m niemniej powyższe uogólnienie może być uzasadnione, skoro podczas pierwszej kreacji „lu2 2 23 21 Teogonia..., s. 104. Zamienne w y s t ę p o w a n i e kości i popiołów potwierdza Histoyre du Mechique, patrz: Teogonia..., s. 106. Por. też informację w Anales de Cuauhtitlan (Códice Chimalpopoca..., s. 5) oraz notę W. Lehmanna do tego tekstu, L e h m a n n , op. cit., s. 60. " Teogonia..., s. 106. 2 2 2 �115 S T R U K T U R A E P O K ŚWIATA W M I T O L O G I I NAHUA 24 dzie b y l i stworzeni ze s k a ł " ; t y m samym mielibyśmy do czynienia z kolejnym przeciwstawieniem — ludzie ze skał / ludzie z kości (ewen­ tualnie z popiołów). A zatem, jeśli uwzględnić informację o krótkotrwałości minionych Słońc, obraz epok świata wyłaniający się z Histoyre du Mechique można przedstawić następująco: pierwsza kreacja I 1 и —— I I I —— IV 1 i druga kreacja ! i v 1 Linią ciągłą zaznaczony został ciąg chronologiczny, linia przerywana oznacza natomiast dającą się zauważyć ciągłość fabularną. Jest to wszakże schemat obrazujący konsekwencje tylko jednego z wariantów sytuacji, jaka istnieje w chwili powstawania piątej epoki. Wariant drugi stanowi nie tyle kosmiczny potop, co preegzystujące kos­ miczne wody. Rzecz polega na tym, że autor Histoyre du Mechique przy­ tacza dwie wersje mitu o rekonstrukcji świata — ten, o k t ó r y m wspom­ niałem wcześniej (rozpoczynający się słowami: „Jak tylko wody przeszły ponad ziemią..."), oraz inny, pochodzący z odmiennego źródła: „Niektórzy inni powiadają, że ziemia została stworzona w taki sposób. bogowie, Quetzalcoatl i Tezcatlipuca, opuścili z nieba boginię Tlaltecutli [...]. I została opuszczona, już była woda, nie wiedzą przez kogo stworzona, po bogini ta chodziła. Co widząc, bogowie rzekli jeden do drugiego: Należy ziemię" . Dwaj zanim której zrobić I5 Powstaje pytanie: o jakim stworzeniu ziemi mit opowiada? Pytanie w istocie retoryczne, gdyż użyte w opisie sformułowania są aż nadto wymowne. Problem nie ogranicza się przy t y m do warstwy językowej. W artykule poświęconym analizie trzech znanych wersji tego mitu (trze­ cia znajduje się w Historia de los mexicanos por sus pinturas) wskaza­ łem, iż struktura semantyczna omawianej obecnie wersji z Histoyre du Mechique oraz tekstu z Historia de los mexicanos są identyczne . W isto­ cie oba mity opisują stworzenie od podstaw horyzontalnej i wertykalnej struktury świata, w t y m przede wszystkim stworzenie z ciała Tlaltecutli ziemi, tak jakby uprzednio w ogóle ona nie istniała. Tylko pierwsza wer­ sja z Histoyre du Mechique — przynajmniej w takiej postaci, w jakiej ją znamy — wydaje się mówić faktycznie o rekonstrukcji częściowo t y l ­ ko zniszczonej struktury świata (potop, czyli upadek nieba na ziemię, likwiduje strukturę horyzontalną — niebo/ziemia, góra/dół •—• co po­ woduje konieczność jej odtworzenia poprzez dźwignięcie nieba w górę, 26 2 4 Jw., s. 103. Jw., s. 108. R. T o m i c k i , Sobre la semántica vol. 8: 1982 (1984), s. 171-182. 2 5 2 6 de tres mitos aztecas, „Ethnologia Polona", �116 RYSZARD TOMICKI nie wymaga jednak ponownego tworzenia ziemi). Wprawdzie można za­ łożyć, że w mitologii nahuatlańskiej rekonstrukcja pojmowana była jako wierna kopia aktu stworzenia, ale w takim przypadku problem nieciągło­ ści w sekwencjach pięcioepokowych byłby jeszcze bardziej skompliko­ wany (bo jak rozumieć sytuację, w której już po pierwszej epoce świat ulega całkowitej zagładzie, potem jednak trwają jeszcze trzy kolejne epoki, aby w końcu — na początku piątej epoki — bogowie zabrali się do usuwania skutków potopu ?). Istnieje oczywiście znacznie bardziej logiczna hipoteza wyjaśniająca wszystkie niemal zawiłości, o których była mowa. Skoro bowiem w opi­ sie genezy piątej epoki pojawiają się mity kreacyjne sensu stricto, wsku­ tek czego obraz dziejów świata składa się z dwóch równoległych ciągów wydarzeń: pierwsza kreacja II III IV druga kreacja to wolno sądzić, że: 1) rozmieszczenie pierwszej i drugiej kreacji na osi czasowej i nadanie i m charakteru ciągu linearnego było zabiegiem „me­ chanicznym", 2) uwidocznione na poprzednim schemacie powiązania fa­ bularne między końcem Słońca Wody i początkiem aktualnie istniejące­ go świata są efektem zacierania się sprzeczności powstałych w wyniku „mechanicznego" połączenia. Całkowitą likwidację sprzeczności, a t y m samym nieciągłości w sekwencji epok, uzyskać można było w dwojaki sposób: albo dostosowując mity opisujące powstanie ostatniej epoki do rodzaju kataklizmu, który zakończył epokę bezpośrednio ją poprzedza­ jącą, albo też dokonując zmiany w sekwencji epok. Przykładów pierw­ szego rozwiązania nie ma w żadnym źródle, ale rozwiązanie drugie jest tym właśnie, które występuje w tzw. kanonicznej wersji z Tenochtitlan. * Jeśli nawet przeprowadzone rozumowanie jest poprawne, a wnioski wyciągnięte z przedstawionych dotychczas faktów są słuszne, nie oznacza to bynajmniej, że stanowią one podstawę wystarczającą do uznania wer­ sji kanonicznej za rezultat łączenia w jedną spójną całość dwóch pierwot­ nie odrębnych wizji przeszłości. Byłoby nią natomiast stwierdzenie, iż w wersji kanonicznej istnieją inne (poza przesunięciem Słońca Wody z pozycji pierwszej na czwartą) ślady manipulowania sekwencją epok. Szansę taką stwarza wersja z Leyenda de los Soles zawierająca więcej odniesień kalendarzowych i danych liczbowych niż którakolwiek z po­ zostałych w e r s j i . 27 2 7 Źródło to, znane też jako manuskrypt z 1558 г., obecny tytuł otrzymało od pierwszego wydawcy, por. F . d e l P a s o y T r o n c o s o, Leyenda de los Soles continuada con otras leyendas y noticias. Relación anónima escrita en lengua �S T R U K T U R A E P O K ŚWIATA W M I T O L O G I I N A H U A 117 W Leyenda de los Soles mamy do czynienia z: a) datami dziennymi oznaczającymi dzień, w k t ó r y m nastąpił kataklizm i będącymi nazwami epok — 4-ocelotl, 4-ehecatl, 4-quiahuitl, 4-atl i 4-ollin; b) liczbami 676, 364, 312 i 676 oznaczającymi czas trwania minionych epok; c) datami rocznymi 1-acatl, 1-tecpatl, 1-tecpatl i 1-calli przypisanymi mieszkańcom kolejnych epok jako „ich rok" [inxiuh); d) datami dziennymi 7-malinalli, 12-eoatl, 7-tecpatl i 4-xochitl występującymi jako nazwy pożywienia je­ dzonego przez mieszkańców kolejnych Słońc ; e) pojedynczymi danymi liczbowymi odnoszącymi się do jakiś wydarzeń w danej epoce. — Nie będę zajmował się tutaj danymi z grup (a) i (d), analizę zaś pozostałych rozpocznę od danych wymienionych w punkcie ostatnim. 28 W opisie pierwszej epoki, zakończonej w dniu 4-ocełotl pożarciem jej mieszkańców przez jaguary, znajduje się zdanie mające w oryginale na­ stępującą postać: auh inic tequanqualloque matlacxihuitl грап ye xihuitl '. Jakkolwiek jest ono stosunkowo proste pod względem gramatycz­ nym, to jednak nie wynika z niego jednoznacznie, jak należy odczytać zawartą w nim informację. Można je bowiem rozumieć dwojako: „i czas, kiedy byli pożerani trwał 13 lat" albo „i kiedy zostali pożarci, było to w 13 roku" . Dylemat powinien rozstrzygnąć kontekst i on też wskazu29 30 mexicana el año 1558, Florencia 1903. Tłumaczenie Paso y Troncoso w y d a ł ponow­ nie Agustín Yáñez w tomie Mitos indígenas, México 1942. Faksymile wraz z no­ wym tłumaczeniem hiszpańskim opublikował P. Feliciano Velazquez w Códice Chimalpopoca..., s. 119-128. Paleografie tekstu nahuatlańskiego oraz przekład niemiecki w y d a ł L e h m a n n , op. cit., s. 322-388. Badacz ten był też autorem łacińskiego prze­ kładu Leyenda de los Soles, który ukazał się na łamach „Journal de la Société des Américanistes", t. I I I : 1906, No 2 w Paryżu. Leyenda de los Soles od dawna uzna­ wana była za podstawowe źródło do badań nad koncepcją epok świata, ale — 0 ile mi wiadomo — stanowiła raczej przedmiot komentarzy niż analizy, por. L e h ­ m a n n , op. cit.; L e ó n - P o r t i l l a , op. cit., s. 101 п.; M o r e n o d e l o s A r c o s , op. cit., Wielość występujących w niej liczb i oznaczeń kalendarzowych skłoniła L . Knautha do następującej refleksji: „Taki nacisk na kategorie matematyczne 1 znaki kalendarzowe w micie o początku potwierdza możliwość, że wyraża się tu symbolicznie harmonię istnienia, a jednocześnie, że system kalendarzowo-numeryczny odzwierciedla określone doktryny filozoficzno-religijne. Dlatego sądzimy, iż dla lepszego zrozumienia kulturowych podstaw przedhiszpańskiej Mezoameryki koniecz­ ne jest dostrzeżenie wzajemnych relacji między strukturą kalendarzowo-numeryczną i religijno-ideologicznymi przesłankami jej istnienia", L . К n a u t h, Un mundo de números mesoamericanos, „Historia Mexicana", vol. X X I V : 1975, núm. 3, s. 356-357. Używanie nazw kalendarzowych w odniesieniu do bogów, zwierząt, roślin, mi­ nerałów i ludzi było jedną z norm tzw. nahuallatolli, języka stosowanego przez czarowników, m a g ó w i lekarzy. Tego rodzaju ezoteryczne terminy pojawiają się często w tekstach mitologicznych. Por. A. L ó p e z A u s t i n , Términos de nahual­ latolli, „Historia Mexicana", vol. X V I I : 1967, num. 1, s. 1-35. L e h m a n n , op. cit., s. 324. W. Lehmann (ibidem) przyjął interpretację pierwszą: „Und das sie von den Raubtieren (Jaguaren) gefressen wurden, das (dauerte) 13 Jahre". Analogicznie ro­ zumiał to zdanie P. Feliciano Velazquez: „fueron devorados como una fiera en trece ! S M , 0 �118 RYSZARD TOMICKI je, że chodzi raczej o 13 rok, gdyż w przeciwnym wypadku sens zdania byłby sprzeczny z informacją o następowaniu zagłady w ciągu jednego dnia. Niemniej jednak pozostaje sprawą niejasną, o jakim 13-tym roku jest t u mowa. Żadnej podobnej informacji nie ma w „bliźniaczej" wersji z Historia de los mexicanos. Czytamy tam: „Wracając do gigantów stworzonych w czasie, gdy słońcem był Tezcatlipuca, powiadają, że jak przestał być słońcem oni zginęli, wyniszczyły ich i zjadły ty­ grysy, tak że żaden nie pozostał. A te tygrysy powstały w ten sposób, że kiedy minęło trzynaście razy pięćdziesiąt dwa lata słońcem był Quetzalcoatl i przestał być nim Tezcatlipuca, ponieważ [Quetzalcoatl] uderzył go wielkim kijem i strącił do wody. I tam [Tezcatlipuca] stał się tygrysem i wyszedł zabijać gigantów" . 81 Tekst nie pozostawia najmniejszych wątpliwości, że zagłada miała miej­ sce wówczas, gdy minęło 676 lat. Jedyną możliwością uzgodnienia obu wersji byłoby założenie, iż 13 rok z Leyenda de los Soles oznacza ostatni rok trwania epoki — zgodnie z zasadą: 676 = 13 X 52 lata = 13 X (4 X 13 lat). Wydaje się to jednak mało prawdopodobne. Wzmianka o 13-tym roku nie jest jedyną niejasną informacją w opi­ sie epok z Leyenda de los Soles. Podobną znajdujemy w opisie czwartej epoki zakończonej w dniu 4-atl potopem. Stwierdza się tam: auh inic manca atl ompohualxihuitl on matlactli omome . T y m razem jest pew­ ne, że czasownik manca mówi o pewnym stanie trwającym w czasie, a zatem, że zdanie należy przetłumaczyć: „i woda trwała (rozciągała się) przez 52 lata", ale z kolei nie wiadomo, czy okres ten został wliczony do czasu trwania epoki, czy też stanowi swego rozdzaju interwał pomiędzy czwartą i piątą epoką. I tej kwestii nie wyjaśnia odwołanie się do Hi­ storia de los mexicanos: 32 „W ostatnim roku, w którym słońcem była Chalchiuhtlicue [...] spadła taka woda i w takiej obfitości, że runęły niebiosa, a wody zabrały wszystkich m a cehuales jacy byli [...]. Kiedy czterej bogowie ujrzeli upadek nieba na ziemię, co stało się w pierwszym roku z czterech [lat] po tym jak przestało istnieć słoń88 años", Códice Chimalpopoca..., s. 119. M. León-Portilla, który podał w ł a s n e tłumacze­ nie opowieści o epokach świata, wybrał natomiast interpretację drugą: „y el tiempo en que fueron comidos fue el a ñ o 13", L e ó n - P o r t i l l a , op. cit.,, s. 102. Historia de los mexicanos por sus pinturas to anonimowa relacja, przypisy­ wana fray Andresowi de Olmos, datowana na lata 30-40-te X V I w. Wydana po raz pierwszy w Nueva colección de documentos para la historia de México, ed. por J . García Icazbalceta, vol. 3, México 1891, s. 209-240. Opublikowana również w to­ mie Teogonia..., s. 23-79. Korzystam z tego ostatniego wydania; cytowany w tekście fragment pochodzi ze s. 30. L e h m a n n , op. cit., s. 326. Zhispanizowana forma nahuatlańskiego macehualtin — „lud, poddani". Mowa tu właściwie o czterech nazwach (i znakach): tochtli, acatl, tecpatl i calli, które w połączeniu z liczbami od 1 do 13 tworzyły system oznaczeń lat według zasady: 1-tochtli, 2-acatl, 3-tecpatl, 4-calli, 5-tochtli itd. Po 52 latach rok 1-tochtli powtarzał się i rozpoczynał nowy cykl zwany xiuhtlalpilli. 81 3 2 8 8 8 4 �S T R U K T U R A E P O K ŚWIATA W M I T O L O G I I N A H U A 119 ce i padał wielki deszcz — który to rok był tochtli — nakazali wszyscy czterej uczy­ nić cztery drogi przez środek ziemi, aby w e j ś ć po nich i podnieść niebo" Różnica w stosunku do Leyenda de los Soles jest wyraźna. Tutaj ostat­ ni rok epoki 4-atl sąsiaduje bezpośrednio z pierwszym rokiem epoki 4-ollin, noszącym znak 1-tochtli, co wyklucza możliwość trwania wód przez 52 lata. Potop i rekonstrukcja świata następują w dwóch kolejnych la­ tach. Wniosek stąd, że albo informacje z Leyenda de los Soles są bez­ sensowne, albo zastosowany w niej sposób rozmieszczania epok w czasie jest całkowicie odmienny od tego, który występuje w Historia de los mexicanos. W Historia de los mexicanos rachuba czasu trwania poszcze­ gólnych epok ma charakter ciągły i rozpoczyna się z chwilą powstania pierwszego Słońca. Jej autor pisze explicite: „Ponieważ od tego pierw­ szego słońca zaczyna się ich rachuba i znaki liczenia idą nieprzerwanie od tego słońca naprzód [...] powiem o sposobie i porządku liczenia, jaki ma­ j ą " . A więc, skoro piąta epoka rozpoczęła się w roku 1-tochtli, suma zaś czasu trwania minionych epok (w tym wypadku: 676 + 676 + 364 + 312) stanowi wielokrotność liczby 52, to zgodnie z zasadami kalendarza tonal­ pohualli początek pierwszej epoki miał miejsce również w roku 1-tochtli. Co więcej, każda nowa epoka rozpoczynała się w roku o t y m właśnie znaku. Tego rodzaju ciągłą i linearną (choć opartą o 52-letnie cykle) rachubę poświadcza także F. de Alva Ixtlilxóchitl z tą tylko różnicą, że on jako datę inicjującą podaje rok 1-tecpatl . Czym różni się rachuba użyta w wersji z Leyenda de los Soles! Wska­ zówkę, która podsunęła mi sposób rozwiązania tego problemu, znalazłem w pewnej uwadze fray Toribio de Benavente zwanego Motolinia. Oto podając jedną z wersji koncepcji epok świata napisał on: 3a 31 5 * Teogonia..., s. 32. Jw., s. 29. F . de A l v a I x t l i l x ó c h i t l , Obras históricas, t. I , México 1975-1977, s. 263-265. Należy zauważyć, iż wg Historia de los mexicanos w roku 1-tochtli miał miejsce zarówno kataklizm kończący poprzednią epokę, jak też akt rekonstrukcji zapoczątkowujący epokę następną. Mówi o tym wyraźnie przytoczony fragment opisu końca epoki czwartej i początku piątej, gdzie wprawdzie deszcz zaczyna padać w ostatnim roku Słońca 4-atl (tzn. w 13-calli), ale upadek nieba na ziemię następuje w 1-tochtli, Teogonia..., s. 32. Analogicznie rzecz ma się z rokiem 1-tecpatl w relacji Alvy Ixtlilxóchitla. Skądinąd zaś wiadomo, że lata 1-tochtli i 1-tecpatl uważane były za feralne odpowiednio przez Meksykanów i Tolteków, por. A. L ó ­ pez A u s t i n , Hombre-dios. Religión y política en el mundo náhuatl, México 1973, s. 101. Być może między faktami tymi istnieje związek, tym bardziej że wg Leyenda de los Soles aktem ugruntowującym porządek kosmiczny w piątej epoce było rozniecenie ognia przez Tezcatlipokę w roku 2-acatl, a więc w tym samym, w którym Meksykanie obchodzili ceremonię „nowego ognia", kończąc stary i zaczy­ nając nowy cykl 52 lat. O roli ognia w kosmologii patrz: G r a u l i c h, op. cit., s. 579. M 8 7 �120 RYSZARD TOMICKI „To piąte słońce stworzone było w ce tochtli [tj. 1-tochtli — R T ] , który jest [...] początkiem cyklu lat, a ponieważ jest początkiem nowego słońca i nowej epoki nazywa się pierwszym cyklem, i odtąd zaczyna się nowa rachuba i nowy kalendarz i liczenie lat, tak jak my czynimy od narodzenia naszego odkupiciela Chrystu­ sa" M. Uwaga jest o tyle ciekawa, że jeśli odniesiemy ją do ciągłej i linear­ nej rachuby lat, o której przed chwilą mówiłem, wówczas traci ona sens. Cykl 52 lat, rozpoczynający się znakiem 1-tochtli, musiałby powtarzać się stale i samo przez się byłoby zrozumiałe, że nowa epoka tworzona jest — tak jak i pozostałe — w roku 1-tochtli. Nie istniałaby podstawa do mówienia o „nowej rachubie" i „nowym kalendarzu", gdyż oznaczało­ by to, iż poprzednio — w minionej epoce — rachuba zaczynała się od i n ­ nego znaku . Wniosek ten (a zdaje się potwierdzać go inny jeszcze frag­ ment relacji Motolinii, o czym nieco niżej), kieruje uwagę k u znakom lat przypisanym w Leyenda de los Soles mieszkańcom kolejnych epok. Zestaw tych znaków, ich sekwencja — z pewnym zastrzeżeniem, do którego jeszcze powrócę — oraz fakt, że zawsze towarzyszy i m liczebnik „jeden" (ce), pozwalają widzieć w nich daty inicjujące rachubę lat w po­ szczególnych epokach, tak jak zaświadcza to Motolinia dla daty 1-tochtli w piątej epoce. Ponieważ w Leyenda de los Soles podany jest także czas trwania epok, istnieje możliwość przeliczenia tych okresów na 52-letnie cykle xiuhtlalpilli. W efekcie otrzymujemy następujący obraz: 39 Schemat 1 p Czas trwania (w latach) 0 Rok inicjujący rachubę 4-ocelotl 676 1-acatl 4-ehecatI 364 1-teepatl 4-quiahuitl 312 1-tecpatl 4-atl 676 1-calli 4-ollin 8 ? 1-tochtli Czas trwania (w cyklach xiuhtlalpilli) 1-acatl — 13-tochtli (13 X 52 lata) [nieciągłość: brak 1-acatl — 13-acatl (13 lat)] 1-tecpatl — 13-acatl (7 X 52 lata) [ciągłość zachowana] 1-tecpatl — 13-acatl (6 X 52 lata) [nieciągłość: brak 1-tecpatl — 13-tecpatl (13 lat)] 1-calli — 13-tecpatl (13 X 52 lata) [nieciągłość: brak 1-calli — 13-calll (13 lat)] 1-tochtli — 13-calli * M o t o l i n i a , op. cit., s. 185. Dobrym przykładem jest tu informacja z Historia de los mexicanos, zgodnie z którą Meksykanie wyruszając z Aztlan w 130 lat po potopie, tj. w roku 1-tecpatl (2 X 52 + 26 lat od 1-tochtli), rozpoczęli n o w ą rachubę lat: „ponieważ ich rachunek zaczyna się od tego pierwszego roku, kiedy wyruszyli, dlatego też odtąd będziemy liczyć lata biorąc za ich początek ten rok", Teogonia..., s. 39. Jasne jest, że lata, jakie minęły od potopu do opuszczenia Aztlan, liczone były od roku 1-tochtli. Por. także przyp. 45. 8 9 �121 S T R U K T U R A E P O K ŚWIATA W M I T O L O G I I NAHUA Już pierwszy rzut oka na rezultat przeprowadzonej operacji wskazuje, że mamy do czynienia z systemem oryginalnym i odmiennym od wystę­ pującego w Historia de los mexicanos. Co najważniejsze, umożliwia on wyjaśnienie dwóch zagadkowych zdań dotyczących zagłady pierwszej i czwartej epoki, chociaż wnioski wynikające z tabeli są dość zaskakują­ ce. Przede wszystkim okazuje się, że skoro potop trwał przez 52 lata i za­ kończył się w roku 1-tochtli, musiał on obejmować 13 lat „przerwy" pomiędzy czwartą i piątą epoką oraz 39 lat z ostatniego 52-letniego cyk­ l u wliczonego w czas trwania Słońca 4-atl. Innymi słowy, potop musiał nastąpić w końcu roku 13-calli, to znaczy w 13-tym roku tego cyklu 52 lat (xiuhtlalpilli), k t ó r y przypisany został mieszkańcom Słońca 4-atl. W t y m kontekście staje się oczywiste, że w przypadku pierwszej epoki, gdzie mowa była o pożarciu jej mieszkańców przez jaguary w 13-tym roku, chodzić musi o ten właśnie rok w 52-letnim cyklu rozpoczynającym się od znaku 1-acatl. W obu epokach sytuacja jest zatem identyczna. Przed­ stawia ją poniższy schemat (nr 2), dla uproszczenia zawierający tylko dane dotyczące czwartej epoki. Schemat 2 Początek Słońca 4-atl (rok inicjujący rachubę) 13 lat X 1 < = 52) ... X 2 (= 104) 13 lat 13 lat 13 lat 1-calli — 13-calli/l-tochtIi — 13-tochtli/l-acatl — 13-acatl/l-tecpatl — 13-tecpatl X 12 (= 624) X 13 l-calli — 13-calli/l-tochtli — 13-tochtli/l-acatl — 13-acatl/l-tecpatl — 13-tecpatl/l-talli — 13-calli (= 676) ( czas trwania kataklizmu Koniec Słońca 4-atl (rok kończący rachubę) Schemat ten komplikuje bardzo wizję epok świata, ale nie jest cał­ kowitym zaskoczeniem. O tym, że epoki nie muszą kończyć się w ostat­ nim roku 52-letniego cyklu, pisał Motolinia. W znanej m u wersji czwar­ ta epoka zakończyła się w roku 11-tochtli, „w 47 roku ostatniego cyklu lat owej e p o k i " , natomiast piąta epoka rozpoczynała się, jak zwykle, 40 " M o t o l i n i a , op. cit., s. 185. Motolinia musiał jednak popełnić jakiś błąd, gdyby bowiem rok 11-tochtli był 47-mym rokiem cyklu 52-letniego, cykl ten m u s i a ł ­ by zaczynać się w roku 4-tecpatl, co jest niezgodne z regułami tworzenia cykli xiuhtlalpilli. Żaden rok z liczebnikiem 11 nie może być 47-mym w cyklu 52 lat rozpoczynającym się prawidłowo, tzn. rokiem z liczebnikiem 1. �122 RYSZARD TOMICKI w roku 1-tochtli. W przeciwieństwie jednak do jego zapisu, Leyenda de los Soles prezentuje system spójny i logiczny, podporządkowany struk­ turze kalendarza tonalpohualli, chociaż nie pozbawiony zakłóceń. Są one na tyle istotne i znaczące, iż przed wyciąganiem dalszych wniosków o całości systemu konieczna jest dokładna ich analiza. Problem polega na dwukrotnym występowaniu znaku 1-tecpatl, co jest niezgodne z regułami następstwa znaków w tonalpohualli, a także z logiką następowania po sobie epok, którą ilustruje ostatni schemat. Wskutek przypisania znaku 1-tecpatl dwóm kolejnym Słońcom, rachuba ich lat jest ciągła; formalnie rzecz biorąc oba te Słońca stanowią jedną epokę. Czy jest przypadkiem, że i m właśnie (w przeciwieństwie do i n ­ nych epok liczących po 676 lat) przypisuje się również krótszy czas trwa­ nia, w sumie dający wszakże liczbę 676 (364 + 312)? Odwołajmy się znowu do Historia de los mexicanos, gdzie operuje się tymi samymi liczbami, podanymi jednak w odmiennym porządku, i po­ równajmy obie wersje: LdS HdM I. II. III. IV. V. 4-ocelotl 676 (1-acatl) 4-ehecatl 364 (1-tecpatl) 4-quiahuitl 312 (1-tecpatl) 4-atl 676 (1-calli) 4-ollin ? (1-tochtli) 676 676 364 312 ? Liczby 364 i 312 w obu przypadkach przypisane są epokom sąsiadują­ cym ze sobą, ale różnice pomiędzy t y m i dwoma seriami liczb nasuwają przede wszystkim podejrzenie, że seria liczb nie jest związana w sposób stały z sekwencją epok. I tak jest niewątpliwie w Historia de los mexica­ nos, gdzie ze względu na ciągłość epok w czasie towarzyszyć i m może dowolna kombinacja liczb będących wielokrotnościami liczby 52. Ale tam wszystkie Słońca zaczynają się znakiem 1-tochtli. W wersji z Leyenda de los Soles seria liczb również może nie być związana na stałe z określoną sekwencją epok, jednak tutaj w grę wchodzi dodatkowo powiązanie liczb z różnymi znakami lat. Wynikają z tego dwie możliwości: 1. Jeśli seria liczb jest skorelowana ze znakami lat, wówczas jakakol­ wiek zmiana w kolejności liczb pociągnęłaby za sobą zniszczenie porząd­ k u opartego na tonalpohualli (trzeba pamiętać, że data 1-tochtli jest ele­ mentem stałym w t y m sensie, iż wyznacza początek piątej epoki i tylko jej); co więcej, straciłyby sens wzmianki o pożeraniu ludzi przez ja­ guary w 13-tym roku i o trwaniu potopu przez 52 lata; 2. Jeśli seria liczb nie jest skorelowana ze znakami lat, wówczas moż­ liwe byłoby dowolne przesuwanie samych liczb bez zakłócania porządku opartego o tonalpohualli, chociaż — należy to podkreślić — w takim przy­ padku większość kombinacji liczbowych nie spełniałaby zaobserwowanego �S T R U K T U R A E P O K ŚWIATA W M I T O L O G I I NA HU A 123 „warunku", zgodnie z k t ó r y m epoki o znaku 1-tecpatl trwają w sumie 676 lat. Sądzę, że możliwość pierwszą wyklucza automatycznie jej sprzecz­ ność z danymi zawartymi w tekście Leyenda de los Soles. Możliwość dru­ ga skłania natomiast do postawienia dodatkowego pytania: co reprezen­ tują sobą przypisane epokom liczby? W Historia de los mexicanos sprawa jest prosta, gdyż oznaczają one faktycznie czas trwania Słońc. Tak twierdzi autor i nic nie przeczy jego słowom. Inaczej jest w Leyenda de los Soles. Czytamy tam na samym wstępie, że od początku pierwszej epoki do dnia 22 maja 1558 r. minęło 2513 l a t . Przyjmowało się to zawsze za dobrą monetę i wykonując pros­ t y rachunek obliczało się czas trwania piątej epoki [2513 — (676 + 364 + + 312 + 676) = 485] oraz rok jej rozpoczęcia (1558 — 485 = 1073 n.e.), ewentualnie rok rozpoczęcia pierwszej epoki (2513 — 1558 = 955 p.n.e). Tymczasem dokładna analiza opisu Sołońc i dokonana na jej podstawie rekonstrukcja wykazują, że pierwsza i czwarta epoka t r w a ł y tylko po 639 lat (12 X 52 + 13), co — jeśli nie liczyć przerw od kataklizmu do po­ czątku następnej epoki — da znacznie mniejszą sumę lat. Jeżeli natomiast zdecydujemy się liczyć łącznie z „przerwami", otrzymamy liczbę większą niż suma czasów trwania epok podana przez autora. 11 A przy t y m od dawna wiadomo, że rozważane tu liczby mają cha­ rakter „magiczny", t j . nie odzwierciedlają jakichś rzeczywistych okresów historycznych, lecz są rezultatem manipulacji podstawowymi liczbami kalendarza tonalpohualli — 4, 13, 52. Skoro zaś tak jest, to uporczywe powracanie w Leyenda de los Soles oraz w Historia de los mexicanos liczby 676 (nawet wtedy, gdy chodzi o sumę czasu trwania dwóch epok o znaku 1-tecpatl) uznać należy za fakt znaczący. T y m bardziej iż, jak widzieliśmy w Leyenda de los Sóles, liczba ta nie oznacza faktycznego czasu trwania epok. Potrafię wysunąć tylko jedną, choć dwuczęściową hipotezę wyjaśnia­ jącą nagromadzone wątpliwości. Otóż sądzę, że: a) liczba 676 (czyli 13 X X 52) stanowi swego rodzaju wzorcową długość epoki , b) podwojenie 42 4 1 L e h m a n n , op. cit, s. 322-323. W ostatnich latach G . Brotherston w y s u n ą ł hipotezę, iż wzorcowa długość epoki wynosiła 5200 lat, a punktem zerowym ostatniej epoki (Słońca 4-ollin) był 3113 r. p.n.e., noszący n a z w ę 13-acatl (w roku o tym znaku przekazy mitologiczne sytuują stworzenie słońca istniejącego w piątej epoce). Hipoteza ta, oparta na ana­ lizie obliczeń zawartych w meksykańskich kodeksach i mająca przynajmniej częś­ ciowe potwierdzenie w Códice Vaticano A 3738, wymaga niewątpliwie bliższej uwa­ gi, ale — jak sądzę — nie zmienia ona w niczym interpretacji analizowanych przeze mnie relacji. Co najwyżej dowodzi, że meksykańska koncepcja epok świata jest zjawiskiem o wiele bardziej złożonym i wielopostaciowym, niż to się do niedawna w y d a w a ł o . Por. G . B r o t h e r s t o n , Astronomical norms in Mesoamerican ritual and time-reckoning, [w:] Archaeoastronomy in the New World. American Primitive Astronomy. Proceedings of an International Conference held at Oxford University, September 1981, ed. by A. F . Aveni, Cambridge 1982, s. 109-142. Za zwrócenie mi uwagi na tę publikację dziękuję Mariuszowi Ziółkowskiemu. Do innych prac autora nie zdołałem dotrzeć. 4 2 �124 RYSZARD TOMICKI znaku 1-tecpatl i rozbicie liczby 676 stanowi rezultat wtłoczenia pięciu epok w s t r u k t u r ę czwórdzielną. Inaczej mówiąc, postuluję istnienie na­ stępującej koncepcji epok jako wyjściowej dla wersji z Leyenda de los Soles: I . 676 1-acatl I I . 676 1-tecpatl I I I . 676 l-calli IV. 676 1-tochtli Nie ma chyba potrzeby przypominać omówionych wcześniej faktów, by dostrzec, że kalendarzowy porządek regulujący następstwo epok w Leyenda de los Soles dopiero w strukturze czwórdzielnej funkcjonuje prawidłowo. Ilustruje to schemat 3 (uwaga: zmiany w korelacji epok ze znakami lat wyjaśnione są dalej). Schemat 3 q U í a h ui tl 4 - ocelo* v �S T R U K T U R A E P O K ŚWIATA W M I T O L O G I I N A H U A 125 W związku z wysuniętą hipotezą warto podkreślić dwie kwestie. Po pierwsze, proponowany tu jednakowy czas trwania wszystkich epok posiada analogie w innych źródłach. Cytowany wcześniej autor oryginału Histoyre du Mechique utrzymywał, iż każde Słońce trwało 23 lata. Aczkolwiek brak dodatkowych danych uniemożliwia rekonstrukcję tego systemu, wydaje się, że jeśli tylko kronikarz nie popełnił jakiegoś błędu, mógł on być bliski systemowi z Leyenda de los Soles, tzn. za­ wierać „przerwy" pomiędzy kolejnymi epokami . Innego przykładu do­ starcza Alva Ixtlilxóchitl, k t ó r y znał wersję mówiącą o epokach liczą­ cych po 1716 lat (33 X 52) . W porównaniu z t y m i wariantami liczba 676 ma wszelkie cechy liczby idealnej, zarówno ze względu na fakt, iż sama składa się z 13 cykli 52-letnich, jak też z uwagi na to, że cztery epoki po 676 lat tworzą makrocykl 52 X 52 lata. Po drugie, przedstawiona wyżej struktura czwórdzielna jest całością zamkniętą na kształt koła, tak że nie ma w zasadzie możliwości wpro­ wadzenia do niej dodatkowej epoki bez naruszenia właściwego jej po­ rządku (co obrazuje schemat 3), ale jednocześnie jest ona otwarta w sen­ sie chronologicznym, gdyż teoretycznie rzecz biorąc czas trwania każ­ dej epoki może wynosić dowolną liczbę lat z tym tylko warunkiem, iż liczba ta będzie wielokrotnością 52 (mechanizm multiplikacji cyklu 52 lat pokazany został na schemacie 2). Dodać też muszę, że niejasny pozostaje dla mnie mitologiczny sens „przerw" rozdzielających kolejne Słońca, tak wyraźnie wyodrębnianych przez wzorcową długość epoki, ale również przez każdą inną wielokrot­ ność liczby 52. Jasna jest ich funkcja w strukturze. Okresy te zapewnia­ ją ciągłość między epokami, czyniąc z nich prawdziwe perpetuum mo­ bile. Ale jeśli przypomnimy sobie obliczenia autora Leyenda de los Soles, które nie odnoszą się ani do faktycznego czasu trwania Słońc (od po­ czątku do kataklizmu), ani do okresów faktycznego trwania Słońc + czas trwania kataklizmów, lecz bazują stale na „idealnych" wielokrotnościach cyklu 52 lat, to wynika z nich, że owe 13-letnie „przerwy" znajdują się poza rachubą. Pozostawiam tę kwestię otwartą, ograniczając się tylko do 43 44 4 3 Formalnie rzecz biorąc cztery epoki po 23 lata + cztery „przerwy" między nimi po 3 lata, tworzą cykl 104 lat (2 X 52), któremu wedle opinii szeregu kronika­ rzy przypisywano również duże znaczenie. Niemniej jednak liczbę 23, pojmowaną jako wydzielony okres, spotkałem tylko raz w relacji Alvy Ixtlilxóchitla (op. cit., t. I, s. 267), gdzie mowa jest o ślubie czystości seksualnej wśród wędrujących Tolteków, obowiązującym od chwili opuszczenia praojczyzny Huey Tlapalan. Wprawdzie u Alvy Ixtlilxóchitla tylko dwie pierwsze epoki mają jednakowy czas trwania, ale długość trzeciej została najwyraźniej skrócona po to, aby meksy­ kańską koncepcję epok świata skorelować z chronologią chrześcijańską. Epoka czwar­ ta traktowana zaś jest jako trwająca. 4 4 �126 RYSZARD TOMICKI wskazania, iż wedle takiego samego modelu działali Toltekowie, kiedy po 104-letniej wędrówce (2 X cykl 1-tecpatl — 13-acatl) odczekiwali przez 13 lat w Tollantzinco, aby w roku 1-calli założyć miasto Tollan . 45 * Wróćmy do sekwencji epok w Leyenda de los Soles. Poprzednio roz­ ważałem możliwość, że jest ona skorelowana zarówno z liczbami, jak i znakami lat. Przyjęcie hipotezy o jednakowym czasie trwania epok upraszcza korelację, gdyż teraz może ona zaistnieć wyłącznie pomiędzy sekwencją epok i serią znaków lat. T y m niemniej odpowiedź na pytanie, czy w Leyenda de los Soles istnieje zgodność między nimi, nie jest łat­ wa. Wymaga przede wszystkim znalezienia płaszczyzny odniesienia, wspól­ nej dla obu porównywanych ciągów. Według mnie, funkcję tę spełniać może standardowe powiązanie znaków lat ze stronami świata: acatl — 4 5 A l v a I x t l i l x ó c h i t l , op. cit., t. I, s. 268-269. Opis tego wydarzenia jest dość zagadkowy. Wynika z niego, że motywem w ę d r ó w k i T o l t e k ó w było m. in. pragnienie ucieczki od znaku 1-tecpatl. Wielki"astrolog imieniem Huemątzin, który inicjuje w y p r a w ę , oświadcza mianowicie swoim rodakom, że jedynym sposobem uniknięcia kataklizmów doświadczanych przez ich przodków w latach noszących n a z w ę 1-tecpatl (o znaku tym m ó w i się jako o „gwieździe, która tak ich prześlado­ wała") jest udanie się ku rozległej i żyznej ziemi, gdzie żyli giganci, zniszczeni jakiś czas temu przez kataklizm. Huemątzin twierdził, że „planecie, która panuje w tamtej ziemi, pozostało jeszcze wiele lat do spełnienia swych gróźb i w tym czasie [Toltekowie] mogą przeżyć szczęśliwy złoty wiek". Dodał on również, że sko­ ro „owa planeta nie panowała nad ich ludem, lecz nad gigantami, to może nie uczyni wielkiej krzywdy ich [Tolteków] potomkom", A l v a I x t l i l x ó c h i t l , op. cit., t. I, s. 266. Z opisu można by wnioskować, że kronikarz (jak pamiętamy, rozmieszczający epoki w czasie wedle systemu linearnego) znał czwórdzielną strukturę przedstawio­ ną na schemacie 3, ale rozmieszczał ją w przestrzeni. Istnieją bowiem obszary i ludy przyporządkowane określonemu znakowi. Toltekowie, związani ze znakiem 1-tec­ patl, chcąc uniknąć cyklicznie powtarzających się nieszczęść, muszą zmienić tery­ torium i dokonać „skoku" w czasie analogicznego do tego, jaki dokonuje się po­ między dwiema kolejnymi epokami rozmieszczonymi w czasie wedle systemu sko­ kowego. Odczekawszy zatem 13 lat w Tollantzinco, rozpoczynają nowe życie od znaku 1-calli. Znaleźli się jakby w równoległej strefie czasowej, gdyż panujący tu czas minął już kiedyś swój moment krytyczny, przynosząc zagładę gigantom, a teraz zapowiada dłuższy okres pomyślny i szczęśliwy. Zarówno perspektywy otwie­ rające się przed Toltekami w nowym miejscu pobytu, jak i opisy długich i pomyśl­ nych okresów życia pomiędzy kolejnymi kataklizmami w ojczystym kraju zdają się świadczyć, że momenty krytyczne występują w cyklach dłuższych niż 52 lata. Intrygująco brzmi domniemanie, iż kataklizmy powodowane. przez znak 1-calli do­ tyczyły tylko gigantów, nie muszą jednak dotknąć uciekinierów spod innego znaku. Niestety, cała konstrukcja załamuje się w chwili, gdy kronikarz pisze o zagła­ dzie, jakiej ulegli Toltekowie w którymś z kolejnych lat 1-tecpatl. Jednakże problem przemieszczeń w przestrzeni rozumianych jako zmiana swego rodzaju stref czasowych wymaga dalszych studiów, gdyż o m ó w i o n y przypadek nie jest jedyny. Podobny, choć nie mający już tak wyraźnych odniesień do epok ś w i a ­ ta, opisany został w Histoyre du Mechique. Tam z kolei Meksykanie, którzy po �127 S T R U K T U R A E P O K ŚWIATA W M I T O L O G I I NAHUA 4e wschód, tecpatl — północ, calli — zachód, tochtli — południe . W efek­ cie otrzymujemy takie oto zestawienie: I . 4-ocelotl 1-acatl wschód I I . 4-ehecatl 1-tecpatl północ I I I . 4-quiahuitl 1-calli zachód IV. 4-atl 1-tochtli południe. U każdego, kto orientuje się w mitologii ludów Nahua, zestawienie to musi wzbudzić poważne wątpliwości. Dlaczego Tezcatlipoca, będący słońcem w pierwszej epoce, miałby być kojarzony ze wschodem? Dlacze­ go epoka 4-ehecatl, należąca do Quetzalcoatla, miałaby zostać skojarzo­ na z północą? Pytania można mnożyć i z całą pewnością to właśnie spra­ wiło, że chociaż sekwencję kanoniczną uważano powszechnie za właściwą, nikt ze znanych m i badaczy nie zaakceptował takiej korelacji epok ze znakami lat, jaka występuje w Leyenda de los Soles (ani w jej wersji oryginalnej, ani w postaci zrekonstruowanej wyżej). Nie kwestionowano jednak samej idei, że epoki odpowiadają określonym stronom świata. 1 tak np. E. Seler proponował skorelowanie sekwencji z Leyenda de los Soles i z Historia de los mexicanos z serią: północ, wschód, południe, za­ chód '. Z kolei J. Soustelle postulował serię: północ, zachód, południe, w s c h ó d . Nie są to jak widać propozycje zgodne. Dysponujemy jednak jeszcze jednym źródłem, które umożliwia we­ ryfikację problematycznej korelacji z Leyenda de los Soles. Jest nim wspomniany na wstępie zabytek, tzw. Piedra del Sol, gdzie wyrzeźbione są symbole pięciu Słońc odpowiadające nazwom 4-ocelotl, 4-ehecatl, 4-quiahuitl, 4-atl i 4-ollin. Symbol ostatniej epoki umieszczony jest cen» tralnie, obejmując jakby pozostałe. Cała kompozycja mieści się w okręgu z 20 znaków dni kalendarza tonalpohualli, rozmieszczonych w porządku 47 48 208 latach w ę d r ó w e k dotarli do miasta Meksyk-Tenochtitlan, odczekiwali 28 lat „i wtedy weszli i zaczęli rachować [czas] od przybycia aż do dziś". Przy czym nie­ co wcześniej dowiadujemy się dodatkowo: „weszli do Meksyku w roku orne calli [tj. 2-calli], który był 28 rokiem ich cyklu", Teogonia..., s. 101. Teraz już łatwo ustalić, że lata w ę d r ó w k i liczone b y ł y w cyklach rozpoczynających się znakiem 1-tochtli, a gdy minęły 4 X lata nastąpił „skok" w czasie podobny do tego, jakie­ go dokonali Toltekowie. Różnica polegała tylko na tym, że Meksykanie czekali 2 X 13 lat, gdyż Tenochtitlan z jakiegoś powodu miał powstać w roku 1-tecpatl. Dlaczego Histoyre du Mechique m ó w i o 28 latach i o roku 2-calli wyjaśnia Historia de los mexicanos: „W drugim roku zamieszkiwania Meksyku zaczęli Meksykanie kłaść fundamenty pod wielką i wyniosłą świątynię Huitzilopochtli [...]", Teogonia..., s. 57. Fundacja świątyni głównego boga uznana tu została za synonim fundacji miasta, ale mimo wszystko rokiem inicjującym nową rachubę czasu był 1-tecpatl. W związku z powyższymi uwagami por. L ó p e z A u s t i n , Hombre-dios..., s. 102-105. Por. B. de S a h a g ú n , Historia general de las cosas de Nueva España, anotaciones y apéndices Á. Ma. Garibay К., México 1979, s. 437-438. S e l e r , Mythus und Religion..., s. 39-40. S o u s t e l l e , op. cit., s. 96. 5 4 6 4 7 4 8 2 �128 RYSZARD TOMICKI lewoskrętnym. Na okręgu znajdują się cztery „groty" duże i cztery „gro­ t y " małe. Pierwsze wyznaczają osie okręgu i wskazują prawdopodobnie strony świata. Drugie, usytuowane diagonalnie, opierają się podstawami o cztery znaki będące zarówno znakami dni, jak też znakami lat. I do tych właśnie znaków przybliżają się jednym ze swych boków symbole epok (por. rye. 1). Rye. 1. Centralna część Piedra del Sol (na rysunku uwzględniono tylko najistotniej­ sze elementy) Wg Ryszarda Tomickiego Kołowe rozmieszczenie znaków i symboli powoduje, iż nie wiadomo, od którego rozpoczynać się powinna lektura sekwencji epok. Z reguły odczytywano je zatem zgodnie z sekwencją kanoniczną. W ostatnich la­ tach analiza symboli przedstawionych na Piedra del Sol doprowadziła jednak A. Wiercińskiego do wniosku, że sekwencję inicjować winien symbol epoki przylegający do znaku acatl, czyli Słońce 4 - a t l . Ponieważ 49 4 e ' A. W i e r c i ń s k i , Dark and Light Side of the Aztec Stone Calendar and their Symbolical Significance, [w:] Polish Contributions in New World Archaeology, ed. by J . K . Kozłowski, Wrocław 1977, s. 105-109. �S T R U K T U R A E P O K ŚWIATA W M I T O L O G I I N A H U A 129 lewoskrętny kierunek odczytywania wyznacza krąg 20 znaków tonalpo­ hualli, sekwencja z Piedra del Sol ma następującą postać: I . 4-atl acatl wschód I I . 4-ocelotl tecpatl północ I I I . 4-ehecatl calli zachód IV. 4-qúiahuitl tochtli południe. Zwróćmy uwagę, że powiązanie znaków lat z epokami jest t u takie samo, jakie proponował J. Soustelle, natomiast porządek samych znaków zgodny jest z serią znaków z Leyenda de los Soles. T y m razem spójność mitologicznych treści łączonych z poszczególnymi epokami oraz z od­ powiadającymi i m znakami lat i stronami świata nie ulega wątpliwości. A więc, istnieją wszelkie podstawy by uznać, że jest to sekwencja Słońc najściślej odpowiadająca temu porządkowi znaków lat, który autor Le­ yenda de los Soles przypisał mieszkańcom kolejnych epok. Naturalnie, mówiąc to, mam na myśli zrekonstruowaną przeze mnie (dlatego też h i ­ potetyczną) wersję koncepcji epok świata (przedstawioną na schem. 3). Nie jest to wszakże twór całkowicie abstrakcyjny. Niezależnie od tego, w jakiej kolejności zdecydujemy się odczytywać sekwencję z Piedra del Sol, tenochtitlański zabytek zaświadcza w sposób niepodważalny zwią­ zek czterech minionych epok (i tylko ich) z czterema znakami lat. Jeśli zaś chodzi o samą sekwencję, ona również jest poświadczona źródłowo. Alva Ixtlilxóchitl, który zdaje się w ogóle nie znać sekwencji pięcioepokowych, parokrotnie powtarza identyczną sekwencję: Atonatiuh, Tlachitonatiuh, Ehecatonatiuh i Tletonatiuh, przypisując jej proweniencję toltecką . 50 * Swego czasu W. Lehmann, rozważając znaczenie liczby 2028 w dzie­ jach ludów środkowego Meksyku, doszedł do wniosku, iż w momencie, gdy liczbę tę uznano za sumę czasów trwania epok poprzedzających Słońce 4-ollin (tj. świat aktualnie żyjących ludów), z przyczyn magiczno-religijnych musiała zostać podzielona przez 4, co w efekcie dało dwie 5 0 A l v a I x t l i l x ó c h i t l , op. cit., t. I, s. 529-530; t. I I , s. 7-9. Być może analogiczną sekwencję znał Muñoz Camargo, bo chociaż wymienia on tylko trzy Słońca: Słońce Wody, Słońce Wiatru i trwające Słońce Ognia, to jednocześnie m ó w i o czterech indiańskich „elementach" kojarzonych z epokami, tj. o wietrze, ogniu, ziemi i wodzie, D. M u ñ o z C a m a r g o , Historia de Tlaxcala (Crónica del siglo XVI), anotada por A. Chavero, México 1978, s. 153. Różnice tradycji mitologicznych występujące pomiędzy Tenochtitlanem z jednej strony, a Tetzcoco i Tlaxcallan z dru­ giej, czekają jeszcze na bliższe zbadanie. Ich ślady spotyka się przy różnych okaz­ jach, m. in. w Historia de los mexicanos, gdzie po wyliczeniu siedmiu grup, które w y s z ł y razem z mitycznej praojczyzny Aztlan, autor dodał: „Meksykanie mówią, że w y s z ł y tylko te ludy i żadne w i ę c e j , chociaż Tezcokanie, Tlaxcaltecy i Huexotzinkowie utrzymują i szczycą się tym, że przybyli razem z Meksykanami i że są z ich ziemi", Teoponia..., s. 41. 9 — Etnografia Polska 29/2 �130 RYSZARD TOMICKI epoki po 676 lat i dwie dalsze liczące 364 oraz 312 lat. Prócz czwórki liczyła się t u również symbolika liczb 13 i 52. Innymi słowy, sądził on, iż dwóm epokom przypisano krótszy czas trwania, ponieważ inaczej nie dało się przyporządkować liczby 2028 (jego zdaniem, wynikającej z chro­ nologii typu historycznego) czwórdzielnej strukturze przeszłości narzu­ canej przez tradycję mitologiczno-religijno-kalendarzową . W świetle przeprowadzonych przeze mnie analiz proces ten przed­ stawia się nieco inaczej. Ponieważ w grę wchodziła istniejąca już struk­ tura czwórdzielna, tworząca makrocykl 52 X 52 lata, t j . 4 X (13 X 52), a z jakiś powodów ostatni cykl 13 X 52 (odpowiadający czwartej, nie zakończonej epoce) nie mógł zostać uznany po prostu za s k o ń c z o n y , w momencie dołączania piątej epoki (kiedy to nastąpiło i czym było spowodowane, to odrębne zagadnienie) zdecydowano przesunąć ostatni cykl na nią właśnie, a trzy pozostałe rozdzielić pomiędzy cztery wcześ­ niejsze epoki. Mówiąc inaczej, można było uznać czwartą epokę za za­ kończoną, lecz nie można było uczynić tego samego z przypisanym jej cyklem 13 X 52. Że tak być musiało, dowodzi analogiczna operacja przeprowadzona na datach rocznych. Do dyspozycji były tylko cztery daty: 1-acatl, 1-tecpatl, 1-calli i 1-tochtli. Powiększenie liczby epok sprawiło, że osta­ tni w sekwencji znak 1-tochtli (podobnie jak ostatni cykl 13 X 52) prze­ niesiony został na epokę dodaną do pierwotnych czterech. Natomiast problem trzech pozostających znaków i czterech epok rozwiązano tak, jak to pokazuje Leyenda de los Soles — jeden ze znaków podwojono, był zaś nim ten sam znak, który odpowiadał rozbitemu na dwie części cyk­ lowi 13 X 52. Tego rodzaju operację można było przeprowadzić w dowolnym miej­ scu struktury i zapewne dlatego w Historia de los mexicanos liczby 364 i 312 odnoszą się do innych epok niż w Leyenda de los Soles. Zdaje się też nie ulegać wątpliwości, iż makrocykl 52 X 52 (4 X 13 X 52) musiał mieć ogromne znaczenie, skoro nie zdecydowano się po prostu na jego 51 52 5 1 W. L e h m a n n , Nachwort, [w:] E . S e l e r , Gesammelte Abhandlungen zur Amerikanischen Sprach- und Alterthumskunde, Bd. I V , Berlin 1923, s. 357. Trudno rozumieć inaczej operacje na liczbach dokonywane w Leyenda de ios Soles oraz w Historia de los mexicanos. Należy jednak zauważyć, iż przynajmniej część chronologii sporządzanych po konkwiście sięgała ok. 800 lat wstecz, co ozna­ cza, że wzorcowe 676 lat trwania Słońca 4-ollin powinno było minąć na długo przed przybyciem Hiszpanów. Zasadność tych chronologii wydaje się w ą t p l i w a (nawet gdyby odpowiadały one rzeczywistości historycznej w europejskim sensie słowa), gdyż mito-historyczne relacje indiańskie m ó w i ą z reguły o znacznie krótszym okresie. Tak jest np. w Histoyre du Mechique i w Historia de los mexicanos, [w:] Teogo­ nia..., s. 39 п., 101; por. też Códice АиЫп. Manuscrito azteca de la Biblioteca Real de Berlin, México 1980; D. C h i m a l p a h i n Q u a u h t l e h u a n i t z i n , Relaciones originales de Choleo Amaquemecan, trad, de S. Ptendón, México—Buenos Aires 1965. 5 8 �S T R U K T U R A E P O K ŚWIATA W M I T O L O G I I N A H U A 131 przedłużenie, to znaczy na uznanie, że już kiedyś (w poprzedniej epoce) cykl ten się skończył. Restrukturyzacji czy raczej destrukturyzacji porządku liczbowo-kalendarzowego towarzyszyła zmiana sekwencji epok. Słońce 4-atl, będące pierwotnie na pozycji I , znalazło się na pozycji I V , co z kolei spowodo­ wało powstanie „fałszywej" korelacji pomiędzy epokami i znakami lat. Widać to doskonale w zestawieniu epok, znaków lat i stron świata, spo­ rządzonym na podstawie Piedra del Sol, gdzie wystarczy przesunąć Słoń­ ce 4-atl na pozycję I V , aby otrzymać wersję epok świata zapisaną w Le­ yenda de los Soles. Przeprowadzona analiza nie wyczerpuje jednak zagadnienia, pozo­ stają bowiem przynajmniej trzy poważne problemy: 1) dlaczego zmianom w sekwencji epok nie towarzyszyła analogiczna zmiana w porządku zna­ ków lat?; 2) jaki sens ma koncepcja wyobrażona na Piedra de Sol?; 3) jak w świetle wersji z Leyenda de los Soles interpretować wersję z Hi­ storia de los mexicanos? Ad. 1. Teoretycznie rzecz biorąc istniała możliwość jednoczesnej zmia­ ny sekwencji epok oraz porządku znaków lat. Skoro zachodziła koniecz­ ność (ze względu na nieciągłość fabularną między I V i V Słońcem) prze­ sunięcia Słońca 4-atl na pozycję I V , można było wraz z nim przesunąć znak 1-acatl i stworzyć wersję spójną, która z kolei mogła być poddana takim samym zabiegom restrukturyzacyjnym, jakie obserwujemy w Le­ yenda de los Soles. Jedyna różnica, jaka wówczas musiałaby wystąpić, to ustalenie początku piątej epoki na rok 1-acatl. Jeśli tak się nie stało, to albo porządek 1-acatl, 1-tecpatl, 1-calli, 1-tochtli nie mógł zostać za­ stąpiony innym (np. odpowiadającym sekwencji kanonicznej porząd­ kiem: 1-tecpatl, 1-calli, 1-tochtli, 1-acatl), albo też dołączona do pierwot­ nej czwórdzielnej struktury piąta epoka już wcześniej była łączona z ja­ kiś powodów ze znakiem 1-tochtli (przypomnijmy, że wszystkie znane m i ­ ty sytuują jej początek w t y m właśnie roku). A d 2. Ale jak pogodzić z t y m , co powiedziano wyżej, wyobrażenie epok na Piedra del Sol? Piedra del Sol wskazuje przede wszystkim na to, że z czterema znakami rocznymi korelowano tylko cztery epoki minione. Fakt ten wydawał się zresztą tak oczywisty w kontekście meksykańskiej tradycji mitologiczno-religijno-kalendarzowej, że wszyscy badacze, którzy przyporządkowywali kolejne Słońca stronom świata, explicite lub impli­ cite sytuowali Słońce 4-ollin w centrum. Również inny zabytek niewąt­ pliwie tenochtitlański, zwany Piedra de los Soles, jakkolwiek zawiera wyłącznie symbole czterech minionych epok, przez samo ich usytuowanie na bokach czworościennej bryły sugeruje, że gdyby towarzyszył i m sym­ bol Słońca 4-ollin, musiałby on zostać umieszczony niejako centralnie, na ścianie równoległej do podstawy . Jak zatem oba te zabytki mają się 53 6 ł Por. uwagi S e l e r a , Die Ausgrabungen..., s. 834. �132 RYSZARD TOMICKI do mozolnej próby umieszczenie piątej epoki w ramach czwórdzielnej struktury, próby tak wyraźnie poświadczonej przez Leyenda de los So­ les? Może oba zabytki, a przede wszystkim Piedra del Sol, są świadec­ twem ostatecznego kanonizowania się koncepcji epok świata w środo­ wisku kapłańskim Tenochtitlanu? Cechą tego procesu byłoby dążenie do przedstawienia Słońca 4-ollin już nie jako kolejnej (jednej z kilku) epoki, lecz jako swego rodzaju syntezy czterech Słońc minionych. Sugestie taką, wysuwaną też przez innych badaczy , uzasadnia również wielowarstwo­ wa symbolika znaku i pojęcia ollin oraz chociażby powiązanie go na Piedra del Sol jednocześnie ze słońcem i ziemią . Tego rodzaju prze­ wartościowanie z pewnością stanowiłoby logiczny element tendencji w i ­ docznych w całej sztuce tenochtitlańskiej w okresie wzrostu potęgi tego miasta-państwa . Ad 3. Niemniej jednak źródła poświadczają przede wszystkim różno­ rodność wersji epok świata istniejących w początkach X V I w. Liczba epok i odmienne sekwencje (w t y m zwłaszcza sytuowanie Słońca 4-atl na pozycji I lub I V ) to najłatwiej uchwytne kryteria klasyfikacji znanych nam wersji. Ale okazuje się, że istnieją też różnice trudniej dostrzegalne, choć bardzo istotne, jak odmienne sposoby rozmieszczania epok w czasie. I tak wersja zawarta w Historia de los mexicanos ma podwójne filiacje. Ze względu na sekwencję epok oraz czas ich trwania nawiązuje wyraźnie do wersji z Leyenda de los Soles. Różni się od niej jednak zdecydowanie systemem rozmieszczania epok w czasie, pod t y m względem będąc od­ mianą „tolteckiej wersji" Alvy Ixtlilxóchitla . Jaka relacja istnieje po­ między systemem skokowym (z „przerwami" pomiędzy kolejnymi epo­ kami) a systemem linearnym charakterystycznym dla Historia de los me­ xicanos i zapisów Alvy Ixtlilxóchitla? Czy system linearny stanowi tylko odmienną próbę rozwiązania problemu piątej epoki? Pewne jest, że jego zastosowanie likwiduje korelacje pomiędzy epokami i znakami lat, przy­ najmniej w tej postaci, jaką obserwujemy w Leyenda de los Soles. Upra­ szcza to znacznie wszelkie manipulacje kolejnością epok. Ale z drugiej strony Piedra del Sol zdaje się wskazywać, że korelacje takie były jed54 5 5 56 57 5S ы M. in. S o u s t e 11 e, op. cit., s. 96; L e ó n - P o r t i 11 a, op. cit., passim. L e ó n - P o r t i 11 a, op. cit., Apéndice I I hasło „olin". C . N a v a r r e t e , D. H e y d e n , La cara central de la Piedra del Sol. Una hipótesis, „Estudios de Cultura Náhuatl", vol. 11: 1974, s. 355-376. R. F . T o w s e n d, State and Cosmos in the Art of Tenochtitlan, Dumbarton Oaks (Washington, D.C.) 1979. Różnicy tej nie dostrzegła Mercedes de la Garza, autorka najnowszej analizy porównawczej Historia de los mexicanos por sus pinturas i Leyenda de los Soles, por. M. d e l a G a r z a , Análisis comparativo de la Historia de los Mexicanos por sus Pinturas y la Leyenda de los Soles, „Estudios de Cultura Náhuatl", vol. 16: 1983, s. 123-134. 5 6 5 8 5 7 6 8 �S T R U K T U R A E P O K ŚWIATA W M I T O L O G I I N A H U A 133 nak dokonywane. Z kolei w wersji Alvy Ixtlilxóchitla system linearny służy do opisania tylko czterech epok, gdyż piąta tutaj w ogóle nie ist­ nieje. Może zatem linearne rozmieszczenie epok w czasie jest wyrazem europeizacji koncepcji epok świata, dokonywanej nieświadomie przez Hiszpanów (przypomnijmy kłopoty autora Histoyre du Mechique ze zro­ zumieniem swych informatorów) i podświadomie (?) przez zakulturyzowanych Indian? Z pewnością nie są to wszystkie pytania, na które należy szukać od­ powiedzi, aby koncepcja epok świata występująca wśród ludów Nahua w początkach X V I w. stała się jasna. Ryszard Tomicki T H E S T R U C T U R E OF T H E WORLD EPOCHS IN T H E NAHUA MYTHOLOGY. T H E NEW INTERPRETATION O F T H E V E R S I O N F R O M HISTOYRE DU MECHIQUE, LEYENDA DE LOS SOLES A N D HISTORIA DE LOS MEXICANOS POR SUS PINTURAS Summary The author makes an attempt to explain why particular X V I t h century sources very in their versions presenting the concept of world epochs (the "Suns") among the Nahua. The main part of the paper contains an analysis of the version from the Leyenda de los Soles as well as a reconstruction of its hypothetical initial structure. The author's thesis is, that the later must have comprised only four epochs, each of them lasting 676 years and correlated with the sign of the year (in the following order: 1-acatl, 1-tecpatl, 1-calli, 1-tochtli). The version from the Leyenda de los Soles presents thus a transformation of this initial structure; the fifth epoch has been added, the originally first epoch (Sun 4-atl) has been moved to the position I V , the "calendar order" of the four Suns has been destructuralized by the reduplication of the sign 1-tecpatl and the splitting of the standard length of one of the epochs into two (676-> 364 + 312). One of the most interesting results of the analysis is the conclusion, that the number 676 is merely an ideal value (since the cataclysms really take place not in the last but in the 13th year of a cycle xiuhtlalpilli attributed to each epoch, see scheme 2) and that in Leyenda de los Soles the epochs follow in time according to a "step system" implying the 13-years intervals between them (see scheme 3). It is in this aspect, that the version from Leyenda de los Soles differs from the one contained in Historia de los mexicanos por sus pinturas, where the chronology is continous and all the epochs begin in the year 1-tochtli. The reconstructed four-epoch structure has exactly the same sequence as Alva Ixtlílxóchitl's "Toltec sequence". The "version" carved in the Piedra del Sol can also be considered as its reflection, since in this only four epochs are correlated with the signs of the years. These, and the other, more partucular statements, including the analysis of the five-epoch sequences situating the Sun 4-atl on the position I (especially the rare version from Histoyre du Mechique) lead to the conclusion, that the variety �134 RYSZARD TOMICKI oí sequences of the Suns observed in early colonial Central Mexico, resulted form the tendency to transform the earlier (Toltec?) view of the history of the world into a new, five-epoch one, intrinsically consistent, and perhaps better responding to the religious and ideological demands of the Aztec Empire. The greatest problem was, as it seems, in the achieving of this internal consistence, as the preserved versions display the different ways of search for it. At the end of the paper some new questions and problems are put, as the result of the analysis and interpretation suggested by the author. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5def574ad1ece5f7845b0f59856002b1.pdf 162824f003fc36d68dff4b743e95269f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1236 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1141 Title A name given to the resource Wyznaniowa dezintegracja indiańskich społeczności chłopskich w peruwiańskich Andach i jej kulturowe skutki / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.2, s.135-162 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I X : 1985 z.2 P L I S S N 0071-1861 A L E K S A N D E R P O S E R N - ZIELIŃSKI WYZNANIOWA DEZINTEGRACJA INDIAŃSKICH SPOŁECZNOŚCI CHŁOPSKICH W PERUWIAŃSKICH ANDACH I JEJ KULTUROWE S K U T K I Z europejskiej perspektywy Ameryka Łacińska nadal traktowana jest jako kontynent katolicki, co wiąże się oczywiście z ciążeniem tradycyjnej wizji tej części świata jako obszaru opanowanego przez iberyjskie wzory kulturowe oraz z nieznajomością współczesnej sytuacji religijnej, przy­ bierającej coraz wyraźniej cechy wyznaniowego pluralizmu. Obok do­ minującego nadal katolicyzmu w rejonach zamieszkanych przez ludność tubylczą spotykamy jeszcze religie autochtoniczne, indiańskie, wywodzą­ ce się z okresu przedkolonialnego. Tam uformowały się również rozmaite kulty o charakterze synkretycznym łączące elementy wierzeń rodzimych z treściami chrześcijańskimi*. W wielu krajach Ameryki Łacińskiej coraz więcej wyznawców zy­ skują sobie różne odłamy protestantyzmu, który dotarł już do izolowa­ nych społeczności w dżungli nadamazońskiej czy do indiańskich wiosek położonych wysoko w Andach. Konfrontacja nowych, protestanckich idei religijnych z wierzeniami indiańskimi doprowadziła w niektórych przy­ padkach do ukształtowania się synkretycznych religii tubylczych odmien­ nego typu od synkretyzmu katolickiego . Do tego zróżnicowanego obrazu dodać jeszcze należy liczne kulty afrochrześcijańskie popularne w środo­ wisku murzyńskich potomków plantacyjnych niewolników na Antylach czy na wybrzeżu Brazylii. Wreszcie wspomnieć można o religiach nie­ chrześcijańskich, takich jak mozaizm, buddyzm czy hinduizm, które do­ tarły do Ameryki Łacińskiej wraz z żydowskimi, chińskimi czy indyj2 1 A. Posern-Zieliński, Ruchy społeczne i religijne Indian hiszpańskiej Ameryki Południowej. XVI-XX w., Wrocław 1974. J . H. В o d 1 e y, A transformative movement among the Campa о/ eastern Peru, „Anthropos", vol. 67: 1972, s. 220-228; E . J . С o r d e n, A. S i f f r e d i , De la algarroba al algodón. Movimiento mesianico de los Guaycurú, Buenos Aires, s.d.; A . P o s e r n - Z i e l i ń s k i , Tendencias conservadoras y revolucionarias indíge­ nas. Los movimientos social-religiosos en las comunidades indígenas marainales del siglo XX en Sudamerica, „Estudios Latinoamericanos", vol. 2: 1974, s. 123-134. 2 �136 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI skimi imigrantami nadal przywiązanymi w swej nowej ojczyźnie do tra­ dycji przodków. Protestantyzm rozgościł się na dobre w Ameryce Łacińskiej dopiero od drugiej poł. X I X w. Mimo to do lat 50-tyeh naszego stulecia nie b y ł traktowany jako poważne zagrożenie hegemonii katolicyzmu. Pierwsze gminy protestanckie powstały w niektórych miastach portowych i gru­ powały przede wszystkim ludność napływową niehiszpańskiego pocho­ dzenia. Zbory anglikańskie pojawiają się już w 1819 r. w Rio de Janeiro i w 1829 r. w Buenos Aires. Pod koniec X I X w. wraz z wielką falą na­ pływu imigrantów do Ameryki Łacińskiej z krajów Europy, głównie Nie­ miec, założone zostały skupiska luterańskie, które jednak nie prowadziły akcji prozelitycznej poza własnym środowiskiem etnicznym . W niektórych krajach protestanckie wyznania odegrały sporą rolę w dziele integracji narodowej i w walce o zniesienie niewolnictwa. Od­ nosi się to szczególnie do Jamajki, na której zainstalowały się dość wcześnie sekty i wyznania protestanckie wyrosłe z tzw. drugiej reforma­ cji X V I I i X V I I I w. (kwakrzy, metodyści, baptyści, bracia morawscy) . Obok baptystów znaczną aktywność w końcu X I X w. wykazali także me­ todyści, głównie północnoamerykańscy. Na terenie Peru rozpoczęli oni działalność prozelityczną już od schyłku lat 80-tych X I X w. Najpierw umocnili swą pozycję w Limie i Callao w środowisku mieszczańsko-burżuazyjnym, krytycznie nastawionym do Kościoła katolickiego, by na­ stępnie rozszerzyć swą działalność na śródgórskie obszary andyjskie pod­ legające uprzemysłowieniu (dolina Mantaro, Cerro de Pasco, La Oroya) . W miarę wzrostu znaczenia i krzepnięcia denominacji protestanckich w ich sytuacji prawnej zaszły istotne zmiany. Od pocz. X X w. zaczęły one uniezależniać się od swych dotychczasowych central zagranicznych, nabierając coraz większej autonomii, a duchowni północnoamerykańscy zastępowani byli miejscową kadrą pastorów. Zmieniać się także zaczęła wewnętrzna struktura latynoamerykańskiego protestantyzmu. Obok ba­ ptystów i metodystów coraz aktywniejszą rolę odgrywać poczęli misjo­ narze różnego rodzaju sekt protestanckich, takich jak: Świadkowie Jeho­ wy, Mormoni, Adwentyści Dnia Siódmego, Zielonoświątkowcy czy Spi­ r i t y ści . Do krajów o najwyższym procencie ludności protestanckiej należą dziś Brazylia, Meksyk, Chile oraz Antyle, ale i w innych pozycja nie3 4 5 6 8 Encyclopedia of Latin America, New York 1974, s. 500-504. Т. Ł e p k o w s k i , Katolicyzm i protestantyzm a procesy narodowotwórcze na Antylach, „Etnografia Polska", t. 16: 1972, z. 2, s. 60-61. R. d e l C a r m e n J o f r é , La misión metodista y la educación en Perú. 1889-1930, „America Indigena", vol. 41: 1981, z. 3, s. 510-511. E . W i 11 e m s, Religioser Pluralismus und Klassenstruktur in Brasilien und Chile, [w:] Religioser Pluralismus und Geselschaftsstruktur, „Internazionales Jahrbuch für Religionssoziologie", vol. 1: 1965, s. 196-198. 4 8 8 �W Y Z N A N I O W A D E Z I N T E G R A C J A I N D I A Ń S K I C H S P O Ł E C Z N O Ś C I C H Ł O P S K I C H 137 katolickich wyznań stale rośnie, czego przykładem może być Peru, w k t ó ­ r y m już w 1930 r. zarejestrowanych było 15 związków religijnych. W la­ tach 1938-1961 liczba wiernych skupionych w protestanckich denomina­ cjach wzrosła w Ameryce Łacińskiej od ok. 600 tys. do blisko 8 min., co stanowiło już 3,8% ogólnej liczby ludności kontynentu . Od tych lat wzrost wpływów niekatolickich związków religijnych stał się jeszcze większy, co przypisać należy również wyznaniowej polityce wielu repub­ lik latynoamerykańskich widzących w tych nowych kongregacjach agen­ dy prowadzące pożyteczną działalność edukacyjną (walka z analfabetyz­ mem, zakładanie szkół, kształcenie zawodowe) i humanitarną (opieka zdrowotna, prowadzenie szpitali i klinik, walka z przejawami patologii społecznej, pomoc charytatywna). Wzrost znaczenia protestantyzmu sprawił, iż pod jego oddziaływanie dostawać się poczęły coraz liczniejsze grupy ludności tubylczej. Strategia prozelityczna wyznań protestanckich przewidywała intensywną działal­ ność misyjną w tych rejonach i środowiskach, w których pozycja Kościo­ ła katolickiego była najsłabsza. Objęła więc ona rozproszone w nadamazońskiej dżungli grupy indiańskie o dużym stopniu izolacji od świata zewnętrznego i nie poddane dotąd chrystianizacji. Ponadto zbiorowiska indiańskich wychodźców z wiejskich regionów uformowane na peryfe­ riach większych miast i tworzące tam przysłowiowe dzielnice n ę d z y . Wreszcie społeczności andyjskich Indian — Keczua i Ajmara nominalnie katolickie, choć w rzeczywistości mocno przywiązane do własnej ludowej wizji świata i tubylczych rytuałów. Jest faktem niezaprzeczalnym, iż na obszarach'peruwiańskich sierra nie mamy dziś do czynienia z „czystą" k u l t u r ą indiańską. Od momentu pierwszego kontaktu z hiszpańskimi zdobywcami i katolickimi misjona­ rzami podlegała ona znacznym zmianom typu akulturacyjnego. Mimo tych procesów poważne miejsce w tej kulturze zajmuje nadal andyjskie dziedzictwo kulturowe. Treści tego dziedzictwa widoczne są wyraźnie w filozofii życia indiańskich chłopów, w ich wierzeniach, gospodarce wiej­ skiej i formach społecznej organizacji na szczeblu lokalnym. Rzec można, iż andyjska kultura ludowa ma charakter dualistyczny, gdyż składa się ze współegzystujących ze sobą dwóch sfer kulturowej rzeczywistości: ze sfery tradycji, w sensie genetycznym — indiańskiej, oraz ze sfery fak­ tycznej indiańskiej tradycji, złożonej ze wzorów zapożyczonych i treści synkretycznych. Należy także mieć na uwadze i ten fakt, że andyjska kultura ludowa począwszy od X V I w. jest rzeczywistością współtworzoną 7 8 7 F . H o u t a r t, E . P i n , Kościół го godzinie Ameryki Łacińskiej, Warszawa 1972, s. 126-127; P. D a m b o r e n a, El protestantismo en America Latina, Friburgo 1963, s. 18. Zob. A. R o d r i g u e z , G . R i o f r i o, E . W e l s h , De invasores a invadidos, L i m a 1976, s. 115-137. 8 �138 ALEKSANDER FOSERN-ZIELIÑSKI poty przez dwie przeciwstawne tendencje, które póki się równoważą, kultura ta zachowuje swój tubylczy charakter. Z jednej strony jest to trwanie tradycyjnych wzorów, z drugiej natomiast ich eliminacja i zmia­ ny pod wpływem procesu akulturacji (metysacji kulturowej) . W t y m kontekście wielowarstwowego charakteru kultury andyjskiej i dialektyki tradycji i innowacji należy rozpatrywać współczesną sytua­ cję religijną peruwiańskich wspólnot andyjskich. Wielu badaczy wie­ rzeń, mitów i obrzędów ludowych Keczua dostrzegło, iż w indiańskiej kulturze duchowej (symbolicznej) koegzystują treści i formy chrześci­ jańskie z elementami tubylczymi pochodzenia przedkolonialnego. Jeśli jednak stwierdzenie to przyjmowano jako rzecz całkowicie oczywistą, to co do natury tej koegzystencji formułowano różnorodne opinie. Poglądy te podzielić można z grubsza na cztery kategorie. Do pierw­ szej zaliczyć należy te, które głoszą, że katolicyzm andyjskich chłopów jest całkowicie powierzchowny i stanowi jedynie rytualną otoczkę skry­ wającą silne kulty tubylcze, których nie zdołały wyplenić najsilniejsze kontrole i naciski administracji kolonialnej i lata walki z idolatrią. Drugi rodzaj interpretacji traktuje obie warstwy religijne w sposób równoważ­ ny i nie minimalizując znaczenia żadnej z nich. W myśl tych poglądów wieśniacy andyjscy są jakby wyznawcami dwóch religii jednocześnie — z jednej strony katolicyzmu w jego ludowej wersji, z drugiej własnej religii tubylczej. Każda z nich ma swoich kapłanów, święte miejsca, r y ­ tuały i odrębne mity, i choć od czasu do czasu nakładają się one na sie­ bie, to jednak częściej bezkonfliktowo współistnieją obok siebie wypeł­ niając odrębne funkcje i zaspokajając różne potrzeby. Według trzeciej kategorii wierzenia i rytuały Indian Keczua są prze­ de wszytkim chrześcijańskie, choć tkwią w nich oczywiście przeżytki dawnych epok sprawiające wrażenie siły „pogańskich" zwyczajów, któ­ re są w rzeczywistości tylko rezultatem ciśnienia tradycji regionalnej. Ta interpretacja ignoruje wyraźnie fakt, że obrzędy i wierzenia najbar­ dziej istotne dla życia lokalnej wspólnoty wiejskiej są głównie pocho­ dzenia miejscowego i niewiele mają wspólnego z treściami katolickimi . Najadekwatniejsza do rzeczywistości andyjskiej wydaje się być ta i n ­ terpretacja, w myśl której w keczuańskiej wspólnocie spotykamy się z prawdziwym amalgamatem religijnym, który postrzegany jest przez chłopa jako nierozerwalna całość . Podział na sferę katolicką i sferę t u ­ bylczą dla nich niemal nie istnieje, świat bowiem ich przeżyć religijnych i wizja kosmosu składa się z jednolitej faktury, w której mają swoje 9 10 11 9 A. P o s e r n - Z i e l i ń s k i , Kultura ludowa Peru. Jej treść, formy i inter­ pretacje, „Etnografia Polska", t. 27: 1983, z. 1, s. 155-165. T. M. G a r r, Christianosmo у religion quechua en la prelatura Ayaviri, Cusco 1972, s. 176. L . M i l l o n e s , Introducción al proceso de acculturacion religiosa indígena, Lima 1967, p. 5. 1 0 1 1 �W Y Z N A N I O W A D E Z I N T E G R A C J A INDIAŃSKICH SPOŁECZNOŚCI CHŁOPSKICH 139 miejsca i krzyże, i nabożeństwa w kościołach, i święci, a także fiestas oraz święte skały, źródła, ofiary dla duchów i bóstw gór. Dlatego też wierze­ nia wieśniaków z peruwiańskich wspólnot traktować należy jako całko­ wicie oryginalną jakość — andyjską religię ludową , w której współ­ istnieją treści „pogańskie", katolickie oraz synkretyczne, wykrystalizo­ wane w trakcie k i l k u stuleci konfrontacji dwóch systemów ideologicznych. W świetle powyższych uwag na temat charakteru kultury ludowej andyjskich wieśniaków i ich religii pojawienie się protestanckich grup wyznaniowych stworzyło całkowicie nową, pod względem jakościowym, sytuację. Powstaje wyraźnie pluralistyczny układ religijny, którego spe­ cyfika i konsekwencje dostrzegalne są przez pryzmat analizy funkcjono­ wania nowych sekt w tradycyjnych społecznościach wiejskich. Jeśli zwa­ żyć, że w społecznościach tych religia ludowa mocno powiązana była z życiem gospodarczym, a ponadto waloryzowała istniejące układy spo­ łeczne decydujące o zwartości wspólnoty, to powstaje problem, w jaki sposób protestanckie wyznania adaptują się do zastanego w Andach wie­ lowarstwowego systemu kulturowego i w jakiejś mierze współistnieją z dotychczasową tradycją życia religijnego. Odpowiedź na postawione tu pytanie wymaga przeprowadzenia szcze­ gółowych studiów etnoreligioznawczych w szeregu społecznościach lo­ kalnych regionu andyjskiego, a objętych prozelityczną działalnością róż­ nych wyznań protestanckich. Ponieważ jednak studiów takich — jak do­ tąd prawie nie ma, warto przeanalizować dane i obserwacje zebrane w to­ ku prac terenowych w jednej peruwiańskiej dolinie. Choć daleko i m do kompletności, to jednak pozwalają one dostrzec pewne ogólne tendencje ułatwiające — jak mniemam — wytyczenie programu dalszych badań nad ekspansją protestantyzmu i jej kulturowymi skutkami. Badania, o których tu mowa, prowadzone były w 1978 r. w ramach Polskiej Wyprawy Naukowej w Andy . Penetracją etnograficzną objęta została wówczas niewielka dolina potoku Cayash, będącego prowobrzeżnym dopływem niewielkiej górskiej rzeczki — Checras, niosącej swe wody do wpadającej do Pacyfiku rzeki Huaura. Od nazw obu tych rzek urobiona została także nazwa polskiego interdyscyplinarnego projektu badawczego — „Huaura-Checras". Wysokogórski region doliny Cayash położny między 2 a 5 tys. m n.p.m. przylega do zachodniej grani 12 13 1 2 Najczęściej stosowanymi synonimami proponowanego tu określenia — „an­ dyjska religia ludowa" są religion campesina, religion quechua, religion andina i re­ ligion indígena. Szerzej na temat zadań i efektów Polskiej Wyprawy Naukowej w Andy — zob. A. P o s e r n - Z i e l i ń s k i , Kultura ludowa Peru w świetle polskich badań i zbiorów etnograficznych, [w:] Kultura ludowa Peru. Katalog wystawy, Poznań 1980, s. 7-41; t e n ż e , Indiańska społeczność andyjska i główne nurty jej przemian, [w:] Trzeci świat w polskich badaniach etnograficznych. Warszawa (w druku); t e nż e, Polish ethnographic fieldswork in the Peruvian Andes, „Ethnologia Polona", vol. 7: 1981. 1 3 �140 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI Kordyliery Huayhuash. Pod względem administracyjnym dolina Cayash usytuowana jest w północno-wschodniej części departamentu Lima, w od­ ległości ok. 200 k m od stolicy kraju oraz ok. 110 k m od największego regionalnego ośrodka na wybrzeżu — miasto Huacho. Odległości te na­ leży oczywiście pojmować na andyjski sposób, przeliczając je przez współczynnik trudności komunikacyjnych związany z fatalnym stanem dróg i różnicami wysokości. Na terenie Cayashu znajdują się cztery indiańskie wspólnoty, czyli comunidades campesinas o nazwach Curay, Taucur, Acain i Huacho sin Pescado. Wszystkie one wchodzą w skład prowincji Cajatambo, a bezpo­ średnią kontrolę nad nimi sprawują władze dystryktu Pachangara usa­ dowione w miejscowości Churin odległej od Cayashu o ok. 15 k m . Tylko jedna z wymienionych wsi — Huacho sin Pescado — posiada połączenie drogowe z tą miejscowością umożliwiające przejazd samochodem, ale t y l ­ ko w porze suchej. Do pozostałych wiosek można dotrzeć wyłącznie w ą s ­ k i m i górskimi szlakami dostępnymi dla koni, osłów, mułów i pieszych wędrowców. Liczebność tych wspólnot nie odbiega znacznie od norm tej części Andów i waha się w granicach 300-400 osób, z których większość jest dwujęzyczna, wyjąwszy małe dzieci w wieku przedszkolnym i nie­ które stare kobiety. Obserwacje etnograficzne dotyczące funkcjonowania sekty protestan­ ckiej objęła przede wszystkim wieś Huacho sin Pescado, w której znaj­ dowała się zorganizowana w gminę grupa wyznawców nowej religii. Objęły one wywiady, obserwacje życia codziennego, nagrania muzyki sakralnej, dokumentację filmową niektórych ceremonii oraz uczestnictwo w protestanckich nabożeństwach . Aby odpowiedzieć sobie na pytanie — dlaczego wzory protestanckiego życia religijnego znalazły zwolenników w andyjskich społecznościach — należy przez moment zastanowić się nad pozycją Kościoła katolickiego i księdza. Słabość Kościoła w górskich regionach Peru, a także i innych krajów Ameryki Andyjskiej, ma swe przyczyny historyczne, w które bliżej nie będziemy tu wchodzić. Na to podłoże nasunęły się i współczes­ ne problemy — takie jak mała liczba księży katolickich pracujących wśród wiejskich parafii, gdzie warunki życia są szczególnie ciężkie, a sa­ tysfakcja z pracy duszpasterskiej zwykle bardzo niewielka, rzadko bo­ wiem udaje się osobie duchownej przełamać indiańską nieufność. u 1 4 Całością prac etnograficznych kierował autor artykułu. Wraz z nim w bada­ niach nad indiańskimi pentekostalistami udział wzięła R. Krzanowska, która swe uwagi na temat sytuacji religijnego pluralizmu w dolinie Cayash przedstawiła w artykule pt. Trzecia świątynia, „Kontynenty", nr 10: 1980, s. 24-26. Także w opra­ cowanym przez zespół T V Polskiej (reż. R. Dobrzyński, zdj. A. Szczepański), w fil­ mie pt. „Dni i noce nad chmurami", P O L T E L , Warszawa 1979, znalazły się spore sekwencje ukazujące ceremonie religijne protestanckich wspólnot we wsi Huacho sin Pescado. �WYZNANIOWA D E Z I N T E G R A C J A INDIAŃSKICH SPOŁECZNOŚCI CHŁOPSKICH 141 Według danych z 1960 r. przeciętna powierzchnia peruwiańskiej pa­ rafii wynosiła 720 k m i zamieszkiwało ją blisko 13 tys. wiernych . Po dwudziestu pięciu latach proporcje te wyglądają jeszcze gorzej, bowiem parafie nie zmniejszyły swego obszaru, a ludności tylko przybyło. Jeśli teraz uzmysłowimy sobie, jaki krajobraz kryje się pod t y m i danymi sta­ tystycznymi, ile na t y m obszarze jest wsi i osad pozbawionych dróg do­ jazdowych i położonych na wysokościach utrudniających człowiekowi z nizin dostęp, wówczas we właściwym wymiarze ujrzymy przeciętny teren pracy katolickiego duchownego na andyjskiej wsi. Taka właśnie sytuacja panuje w dolinie Cayashu, Checrasu i Huaura. Dla większości wsi tego regionu jedynym kapłanem katolickim jest du­ chowny zamieszkały w miasteczku Churin. Choć dysponował on samo­ chodem terenowym wdrapującym się nawet do górniczych osad zagłębia węglowego Oyón na wysokość ponad 5 tys. m n.p.m., to jednak każda taka wyprawa wymagała niemal całego dnia duszpasterskiej działalności poza główną siedzibą. Tymczasem do wielu wsi nie ma w ogóle dróg i aby do nich dotrzeć, należało wynająć konia lub muła. Do tego dodać trzeba specyficzny układ stosunków między księdzem a Tubylcami polegający na tym, iż budynek kościelny znajdujący się z reguły w każdym „pueblo" jest własnością wspólnoty, która dysponuje nim według własnego uznania. Dlatego też każda wizyta księdza odbywa się po uprzednich wzajemnych uzgodnieniach terminów, a także i kosztów związanych z uciążliwą pere­ grynacją. W praktyce sprowadza się to zazwyczaj do dwóch, trzech, w niektórych przypadkach jednej tylko wizyty duszpasterskiej w ciągu roku, przeważnie w terminie fiestas i na wyraźne zaproszenie naczelni­ ków wspólnoty lub też organizatorów święta. 2 15 W takim układzie stosunków nie ma mowy o tym, aby proboszcz stać się mógł uznanym autorytetem wioskowym uczestniczącym na co dzień i od święta w życiu lokalnej społeczności. Księdza traktuje się dość i n ­ strumentalnie, w wielu wypadkach można się bez niego obejść, ale cza­ sami lepiej go zaprosić, by zadośćuczynić tradycji. Obserwacje dokonane w dolinie Cayash w pełni korespondują pod t y m względem z analizami socjologów religii księdza F. Houtarta i ojca E. Pina, których trudno by­ łoby posądzać o stronniczość czy uprzedzenia w odmalowywaniu trud­ ności Kościoła katolickiego w Ameryce Łacińskiej . Incydentalna obecność księdza w osadzie sprawia, iż dzieci nie uczę­ szczają na naukę religii, noworodki nie są chrzczone w kościele, do ślu­ bów przy ołtarzu przywiązuje się niewielką wagę, a zmarłych odprowa­ dza na cmentarz tylko rodzina i sąsiedzi. Gdy wreszcie ksiądz pojawia się we wsi, wówczas stara się nadrobić zaległości udzielając zbiorowo sakra­ mentów i święcąc groby. Tak to wspólnota musi obywać się bez księdza, 16 1 5 Houtart, 5 8 Jw., s. 152. Pin, op. cit., s. 214-215. �142 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI starając się jednak choćby w minimalnym stopniu wypełnić niektóre tradycje katolickie. Organizuje się więc wspólne modły w świątyni, a osoby nieco wprowadzone w katolicką liturgię i cieszące się autoryte­ tem przewodniczą takim ceremoniom w kościele, na cmentarzu czy w do­ mu. Siłą rzeczy taka „samoobsługa" religijna prowadzić musi do znacz­ nych uproszczeń i odstępstw od przyjętych w tradycji katolickiej wzorów i sprzyja mocnemu przenikaniu się rytualnych form katolickich z wie­ rzeniami tubylczymi. Trudności w pracy duszpasterskiej mają również swoje subiektywne źródła. Myślę t u przede wszystkim o słabej lub zgoła powierzchownej znajomości kultury indiańskiej, obyczajów, a także i świata wyobrażeń religijnych wśród księży i misjonarzy. Prawie 50% wszystkich duchow­ nych pracujących na prowincji stanowią przybysze spoza Ameryki Łaciń­ skiej, dla których świat indiańskich wieśniaków jest obcy i trudny do zrozumienia. Pod t y m względem sytuacja nie odbiegała od przeciętnej i w rejonie badań polskiej ekspedycji. Proboszcz z Churin był naturalizowanym w Peru Czechem, a pomagające mu zakonnice pochodziły z kanadyjskiej prowincji Quebec i dopiero uczyły się hiszpańskiego. Łatwo było dostrzec, iż mimo k i l k u lat pracy w t y m regionie nie zaskarbił sobie ten duchow­ ny większej sympatii indiańskich chłopów, którzy stale widzieli w nim gringo (obcego). Trudno się więc dziwić, iż i orientacja proboszcza w spra­ wach keczuańskiej kultury oraz nowej sytuacji religijnej powstałej na skutek sukcesów protestantów była bardzo uboga i nacechowana stereo­ typowymi uprzedzeniami do innowierców, w myśl których wieśniacy to ludzie uparcie trzymający się zabobonów i na domiar złego opuszczający kościół, by w trakcie tajnych ceremonii oddawać się adoracji sił nie­ czystych. Nielepsza sytuacja jest wśród kleru miejscowego, który rekrutuje się ze środowisk miejskich lub też z osad położonych na wybrzeżu, a więc ze stron, gdzie panują inne tradycje i obyczaje. Ludzie ci nie rozpoznając w pełni świata, w k t ó r y m się obracają, traktowani są również jako „obcy", często popełniają ewidentne gafy i niezręczności obyczajowe, co nie przysparza i m popularności. Jak głosi raport na temat religijności Boliwijczyków, za dobrego księdza uważa się tam tylko takiego, k t ó r y zna dobrze miejscowe obyczaje, pozwala je kultywować i nie próbuje ich wyszydzać czy wręcz likwidować '. Przeświadczenie, iż aby pracować na polu misyjnym w indiańskim środowisku i zostać przez nie zaakceptowanym należy przede wszystkim zrozumieć i poddać się sile tradycji miejscowej, toruje sobie stopniowo drogę wśród światlejszych kręgów peruwiańskiego i boliwijskiego ducho17 " Jw., s. 153. �W Y Z N A N I O W A D E Z I N T E G R A C J A INDIAŃSKICH SPOŁECZNOŚCI CHŁOPSKICH 143 wieństwa, czego wyrazem może być powołanie specjalnych instytucji i komisji zajmujących się problematyką etnoreligioznawczą . Te tubylcze obyczaje religijne odgrywają t y m większą rolę, i m mniej­ sze jest oddziaływanie księdza, a poza t y m są one bardzo istotne dla egzystencji jednostki, rodziny i całej wspólnoty. Andyjskie obrzędy moż­ na z grubsza podzielić na cztery kategorie. Do pierwszej należą te, które posiadają charakter obrzędów przejścia. W drugiej mieszczą się akty sakralne, których celem jest asekuracja przed nieszczęściami oraz za­ pewnienie sobie powodzenia. Trzecią kategorię tworzą patronalne święta wioskowe będące rytualnym spełnieniem wymogów tradycyjnego porząd­ k u i zachowania równowagi między światem ludzi a istot nadprzyrodzo­ nych. Do ostatniej grupy wchodzą zabiegi magiczne, przede wszystkim związane z magią leczniczą. Wszystkie te działania odwołują się w różno­ raki sposób do świata nadprzyrodzonego, który w pośredni lub bezpo­ średni sposób określa życie doczesne. Świat ten zaludniony jest pospo­ łu —- przez główne postacie katolickiego panteonu, świętych patronów i opiekunów, potężnych władców gór czuwających nad stadami i upra­ wami, a także domostwami Indian oraz różnego rodzaju demonami i du­ chami przeważnie o złośliwych cechach . Cały ten kompleks wierzeń i rytuałów złożonych ze sfery tradycji katolickiej oraz kultów, obrzędów i mitów andyjskich dość harmonijnie funkcjonujący w dotychczasowych układach społeczno-gospodarczych i n ­ diańskich wspólnot zachwiany został przez sekciarskie ruchy protestan­ ckie zyskujące sobie w górskich regionach Peru coraz większą popular­ ność. Wykorzystują one słabości instytucjonalne Kościoła katolickiego, nawiązują do haseł antyklerykalnych latynoamerykańskiej lewicy pod­ kreślających powiązania duchowieństwa z aparatem ucisku i wyzysku, trafiają wreszcie w niektóre duchowe potrzeby części andyjskiego chłop­ stwa zagubionego między tradycyjnymi wartościami wspólnotowymi a nowymi wzorami życia napływającymi z ośrodków miejskich i przemy­ słowych. Na obszarze dorzecza górnej Huaura w dolinach Cayash, Checras i i n ­ nych potoków od k i l k u lat działają grupy religijne zielonoświątkowców, które przez swe odmienne wzory zachowań i purytańskie normy moralne rozbijają dotychczasową zwartość comunidades, tworząc dość izolowaną wspólnotę religijną w obrębie wspólnoty lokalnej. 18 19 1 8 Znaczne zasługi w tej mierze przypisać należy powstałemu w r. 1968 w Cusco Instituto Pastoral Andino, którego g ł ó w n y m zadaniem jest prowadzenie i popiera­ nie badań etnoreligioznawczych, by na ich podstawie wypracować optymalną stra­ tegię ewangelizacji wiejskich rejonów południa Peru i Boliwii. Zob. poszczególne numery pisma „Allpanchis Phuturinqa". Szerzej na temat roli i charakteru życia obrzędowego w dolinie Cayash piszę w książce Kraina Inkarrii. Szkice etnologiczne o Peru, szczególnie w rozdz. V I pt. Samorządna wspólnota pracy i świętowania, Wrocław 1985. 1 0 �144 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI Ruch pentekostalistów narodził się w początkach naszego stulecia w Stanach Zjednoczonych na fali religijnej odnowy różnych protestanc­ kich kongregacji i fundamentalistycznych prób powrotu do ewangelicz­ nych źródeł chrystianizmu. Począwszy od 1906 r. przekroczył granice USA i zyskał popularność w Europie, przede wszystkim w krajach skan­ dynawskich. Jeśli chodzi o Amerykę Łacińską, to dotarł on już w 1920 r. do Chile, gdzie w latach 60-tych objął już ok. 0,5 min. ludzi, t j . 9% lud­ ności tego kraju. O sile tego wyznania świadczyć także może i to, że na każdych 10 protestantów, aż 8 to zielonoświątkowcy . Również na po­ czątku tego wieku religia ta dotarła do Brazylii, ciesząc się szybko i tam dużym powodzeniem dającym w efekcie blisko 0,5 min. aktywnych człon­ ków. Po I I wojnie światowej pentekostalizm umocnił także swą pozycję i w innych krajach Ameryki Łacińskiej — na Antylach, a także i w Peru. 20 Wśród wszystkich odłamów protestantyzmu zielonoświątkowcy mają najbardziej niesformalizowany, t j . otwarty układ organizacyjny dzieląc się na wiele niezależnych lub tylko luźno ze sobą powiązanych ugrupo­ w a ń . Wśród nich do najbardziej misyjnie aktywnych zaliczyć można „Assamblies of God", którego odłam pod nazwą „Asambleas de Dios del P e r ú " zakorzenił się również w Andach, w t y m także w Kordylierze Huauhuash. Na południu Peru spotkać można także gminy związane z „Iglesia Evangélica Peruana" — formalnie fundamentalistycznym ugru­ powaniem międzywyznaniowym, silnie jednak przepojonym elementami doktryny pentekostalistycznej . W potocznej świadomości niewielkie znaczenie przywiązuje się do oficjalnych nazw kongregacji zielonoświąt­ kowych określając je w jednolity sposób jako zgromadzenia „evangelistas". 21 22 Cechami wspólnymi dla wszystkich sekt zielonoświątkowców są •— podkreślanie podstawowego znaczenia osobistej partycypacji w życiu i doświadczeniu religijnym oraz dążenie do przebudowy osobowości drogą moralnych zakazów i nakazów oraz aktów rytualnych. Ważną rolę w do­ ktrynie spełnia przekonanie o potrzebie doskonalenia wewnętrznego i osiąganie świętości. Droga k u temu wiedzie przez odrzucenie prymatu wartości materialnych i pogłębienie życia duchowego. Człowiek „nawró­ cony" porzuca dotychczasowy tryb życia, odchodzi od dawnych przyja­ ciół i towarzyszy zabaw, przestaje pić, palić, żuć liście coca, grać w karty i inne gry hazardowe, stroni od uroczystości wioskowych, zaczyna dbać więcej o higienę osobistą i wygląd zewnętrzny, przestrzega, by dzielić 2 0 E . A. N i d a, The Indigenius churches in Latin America, „Practical Anthro­ pology", vol. 8: 1961, nr 3, s. 97-110; C A . L a l i v e d ' E p i n a y , Haven of the masses, London 1970. N. B l o c h - H o e l l , The Pentecostal movement. Its origin, development and distinctive charakter, Copenhagen 1964, s. 18-64. M. M. M a r z a l , Estudios sobre religion campesina, L i m a 1977, s. 17. 2 1 2 2 �W Y Z N A N I O W A D E Z I N T E G R A C J A INDIAÑSKICH SPOŁECZNOŚCI CHŁOPSKICH 145 swój czas na modły, religijne lektury i pracę, odwraca się także od trady­ cyjnych zwyczajów religijnych (katolickich). Ogromne znaczenie przywiązuje się do Biblii, której przypowieści interpretuje się dosłownie, w niej szukając wskazówek i instrukcji w sprawach życia doczesnego. Posiadanie Pisma św. i czytanie go w wol­ nych chwilach należy do głównych obowiązków wiernych. Obok rygo­ ryzmu biblijnego cechą charakterystyczną pentekostalizmu jest także silny trynitaryzm, w myśl którego dowartościowuje się Ducha Św. jako trzecią osobę Boską, zarzucając innym chrześcijanom spychanie tej postaci Trójcy św. w cień. Z t y m wiąże się znaczenie ekstazy religijnej — jako pożądanego stanu, w k t ó r y m możliwe jest nawiązanie bezpośredniego kontaktu z „sacrum". To doświadczenie religijne określa się mianem „chrztu Duchem Św.", nawiązując w ten sposób do opowieści o zesłaniu Ducha św. na apostołów zgromadzonych w dniu Zielonych Świątek. Obo­ wiązkiem każdego pentekostalisty są starania, by iść drogą apostołów i przez obcowanie z Duchem św. otrzymać moc świętości niezbędną do prawdziwego zbawienia. W pentekostalizmie znajdujemy także elementy osłabionej millenarystycznej eschatologii związanej z wiarą w bliski po­ wrót Chrystusa na ziemię, czyli paruzję. Negacja wartości obowiązujących w otaczającym ich świecie — uwa­ żanym za zły, jest formą duchowego, ale i faktycznego przygotowania się na ten podniosły moment przebudowy porządku ziemskiego. Stąd też nie­ którzy interpretatorzy pentekostalizmu latynoamerykańskiego widzą w nim ruch protestu społecznego potępiającego niesprawiedliwą rzeczywis­ tość przeżartą materializmem i sankcjonowaną przez panującą religię — czyli katolicyzm. Ten aspekt nowej religii mógłby tłumaczyć sukcesy zielonoświątkowców wśród ludności najbiedniejszej, która w doktrynie tej znalazła adekwatną odpowiedź na swe frustracje i niezadowolenie . Pierwsi pentekostalistyczni głosiciele Słowa Bożego pojawili się nad potokiem Cayash z początkiem lat 60-tych, przybywając z Limy. Obcho­ dzili wszystkie okoliczne wsie i osady, w każdej zatrzymywali się kilka dni, starając się w t y m czasie zaprzyjaźnić z niektórymi z mieszkańców i uchwycić pierwszy kontakt. Druga faza działalności misyjnej polegała na kolejnych wizytach", których celem stało się przekształcenie jeszcze do niczego nie zobowiązujących kontaktów w formę ogniska przyszłej no­ wej kongregacji. Proces ten trwał dość długo — bo jeśli chodzi o wieś Huacho sin Pescado, to ok. 10 lat. W t y m czasie nieliczni konwertyci ugruntowywali swe religijne przekonania również drogą bezpośrednich kontaktów z większymi ośrodkami zielonoświątkowego ruchu, oraz sami starali się rozszerzyć nową ideę w swym najbliższym otoczeniu, tak aby 23 M R . C e s a r F e r n a n d e z , Kościół řcoíoiicfci w Ameryce mer. Przegląd Religioznawczy", 1967, nr 4-5, s. 118. 10 — Etnografia Polska 29/2 Łacińskiej, „Euhe- �146 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI przyspieszyć moment powołania niezależnej gminy, do czego potrzeba minimum 15 członków . Około 1970 r. w Huacho sin Pescado zaczęła się formować grupa zie­ lonoświątkowców, określająca swe wyznanie jako ,,Templo Belén" wcho­ dzące w skład „Asambleas de Dios del Perú". Rok po roku powoli zwięk­ szała ona swój stan posiadania osiągając w 1978 r. liczbę 37 ochrzczonych członków, w t y m przewagę kobiet (21) oraz sporą grupę sympatyków i młodocianych adeptów — czyli tzw. oyentes przygotowujących się do­ piero do konwersji i chrztu. W stosunku do ogólnej liczby ludności wios­ k i grupa ta oscylowała więc wokół 10 do 15%, co sytuowało ją na mar­ ginesie życia wspólnoty i umożliwiało pobłażliwą tolerancję. Jednakże biorąc pod uwagę aktywność prozelityczną członków i wras­ tanie w wiek dojrzały dzieci evangelistas proporcje zielonoświątkowców i katolików będą ulegać zmianie na niekorzyść tych ostatnich. Dowodem tego może być sytuacja wyznaniowa we wsiach położonych po drugiej stronie Checrasu i Huaura — takich jak Rapaz, Andajes, Paran, Picoy, Tongos, Tulpay, Parquin i Lacsaura — w których gminy pentekostalistyczne działają już od dłuższego czasu z powodzeniem rozwijając akcję nawracania zarówno na własnym, jak i na cudzym terenie. Z t y m i ośrodkami evangelistas z Huacho sin Pescado utrzymują re­ gularne kontakty wspierając się nawzajem, wespół uczestnicząc w reli­ gijnych zgromadzeniach i uroczystościach oraz wspólnie podejmując m i ­ syjne eskapady. Jest rzeczą interesującą, iż w najbliższym sąsiedztwie Huacho sin Pescado, t j . we wsiach Curay, Taucur i Ącain ruch evange­ listas nie zyskał szerszej aprobaty i nie zdołał zgromadzić wystarczającej liczby wiernych do założenia samodzielnej kongregacji. Być może zade­ cydowały t u czynniki psychologiczne, a mianowicie nietajone nigdy uprzedzenia do inicjatyw realizowanych przez mieszkańców Huacho sin Pescado, lub czynniki natury kulturowej — większa izolacja od świata ze­ wnętrznego (brak dróg) i bardziej tradycyjna orientacja w sferze świato­ poglądowej. Niezależnie od odpowiedzi na tę kwestię faktem pozostaje, iż zielonoświątkowcy z Huacho sin Pescado stanowią wyspę innowierców w ramach własnej wspólnoty, a także enklawę protestantyzmu w całym Cayashu. Lokalna gmina religijna posiada charakter kongregacjonalny — co oznacza, że nie ma w niej stałej hierarchii duchownej, a każdy członek, który spełnia podstawowe warunki (postawa moralna, wiedza religijna), może zostać wybrany okresowym przywódcą, by po pewnym czasie ustą­ pić miejsca innemu pentekostaliście. Członkowie każdej gminy dzielą się na trzy kategorie. Pierwszą grupę tworzą bautizados, a więc ci, którzy 24 i 2 4 Tożsame zasady powoływania zboru obowiązują także u pentekostalistów w Polsce, np. w Zjednoczonym Kościele Ewangelicznym. Zob.: A . T o k a r c z y k , Protestantyzm, Warszawa 1980, s. 266. �W Y Z N A N I O W A D E Z I N T E G R A C J A INDIAŃSKICH SPOŁECZNOŚCI CHŁOPSKICH 147 stali się pełnoprawnymi członkami kongregacji po przejściu obrzędu chrztu z wody. W ramach tej kategorii wydzielić można jeszcze subgrupę tzw. legítimos, t j . ludzi, którzy zdobyli wyższy stopień religijnego wta­ jemniczenia przez chrzest Duchem św. i którzy powiększyli swą for­ malną wiedzę religijną (biegłość w znajomości i interpretacji Biblii) pod kierunkiem pastorów-teologów poza własną gminą. Ci legítimos posiadają uprawnienia do prowadzenia samodzielnej akcji misyjnej, oni także naj­ częściej wybierani są na kierownicze stanowiska w lokalnej kongregacji. Wreszcie trzecią kategorię tworzą wspomniani już oyentes w innych re­ gionach Peru nazywani także simpatizantes lub adherentes . Uczestni­ czą oni w życiu religijnym wspólnoty przygotowując się duchowo i inte­ lektualnie do chrztu z wody, który dopiero da i m pełne prawa i obowiąz­ k i członka zgromadzenia. Ogólne zebranie członków zgromadzenia (asamblea general) wybiera zarząd (junta directiva), na którego czele staje dirigente. Ten okresowy przywódca religijny jest organizatorem wszystkich działań wspólnoty zielonoświątkowej, nie ma natomiast prawa udzielania sakramentów chrztu i małżeństwa. Na te okazje zaprosić należy wyższego rangą du­ chownego. Pomocnikami dirigente są sekretarz i skarbnik posiadający ozdobne pieczęcie —• do tego symbolu urzędu bowiem przywiązuje się w całym Peru ogromną wagę. Ich zastępcami są dwaj tzw. diacones, któ­ r y m asystują z kolei dwie dziewczyny, zwane diaconisas, zobowiązane do utrzymania porządku w domu modlitwy i przygotowania świątyni do nabożeństwa. Gmina zielonoświątkowców w Huacho sin Pescado, podobnie jak i ca­ ła wspólnota chłopska, w skład której wchodzi, jest organizmem samo­ rządnym i autonomicznym, co oznacza, iż w niewielkim stopniu jest uza­ leżniona od „wyższych" szczebli „Asambleas de Dios". Poszczególne autonomiczne gminy w celach samopomocy, współpracy i koordynacji działań duszpasterskich łączą się w federację zwane presbiterios. Na cze­ le takiej federacji, której siedziba znajduje się w portowym mieście Huacho, stoi presbiterio regional. Posiada on szerokie uprawnienia sa­ kralne i z tej racji bardzo często odwiedza kościoły wchodzące w skład federacji, jest także łącznikiem między lokalną wspólnotą wiernych a na­ czelną radą „Asambleas de Dios", czyli tzw. sinodo z siedzibą w Limie. J e d n ą z przyczyn powodzenia tego wyznania wśród peruwiańskich wieśniaków jest bez wątpienia ten kongregacjonalny i demokratyczny ustrój zgromadzeń — kontrastujący z hierarchicznym układem istnieją­ cym w Kościele katolickim. Wprawdzie wzory lokalnej samorządności andyjskiej są również bardzo silnie widoczne w ludowym katolicyzmie np. przy organizacji fiesta, opieki nad świątynią, cmentarzem i innymi miejscami kultu, to jednak kapłan jest zawsze człowiekiem z zewnątrz, 25 2 5 Marzal, op. cit., s. 18. �148 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI a kontakty z nim posiadają charakter sporadyczny, okolicznościowy. Po­ tencjalna możliwość osiągnięcia godności sakralnych w gminie, wypeł­ nianie ich na oczach współwyznawców, praca misyjna — to wszystko czynniki, poza psychologicznymi aspektami doświadczeń religijnych, przyciągające niektóre typy osobowości. Kapłanami, kaznodziejami, m i ­ sjonarzami, organizatorami gmin są u zielonoświątkowców na andyjskiej wsi sami Indianie. Uczestnicy tego ruchu religijnego mają przeświadcze­ nie, iż są reformatorami przeprowadzającymi wielkie dzieło odnowy ży­ cia własnymi siłami, z własnej inspiracji, kierując się przykładami swych najbliższych. W tym sensie trafnie zjawisko to określił B. R. Wilson — angielski socjolog religii — nazywając tzw. rural pentecostalism w Ame­ ryce Łacińskiej typowym indigenious movement rozprzestrzeniającym się własnymi siłami i bez większych nakładów finansowych . 26 Każdy nowo pozyskany członek tej religijnej wspólnoty obarczony jest moralnym obowiązkiem werbowania neofitów. Przeważnie zaczyna się od najbliższej rodziny, a potem agituje sąsiadów i dalszych krewnych. Zawieranie mieszanych małżeństw protestancko-katolickich nie jest ak­ ceptowane przez zielonoświątkowców, chyba że jeden z partnerów skłon­ ny jest zmienić wyznanie. Inaczej rzecz się ma w przypadku tych mał­ żeństw, które zostały zawarte jeszcze przed konwersją jednego ze współ­ małżonków. Uznaje się je nadal za ważne, ale nalega usilnie na to, by partnera przeciągnąć na stronę pentekostalistów. Bardziej światli i biegli w interpretacji Biblii wyruszają na pieszą pielgrzymkę po górach, odwiedzając sioła sąsiednich dolin, by w nowym środowisku głosić ewangelię. Wyprawy takie trwają zwykle kilka dni, w przeciwieństwie do dłuższych podróży misyjnych, a nawet kilkumie­ sięcznych wypraw organizowanych przez presbíteros celem zakładania nowych gmin, pilotowania ich startu i szkolenia nowych adeptów. Czasa­ m i misjonarze ci nie ujawniają początkowo publicznie swych rzeczywis­ tych celów i wynajmują się do różnego rodzaju prac lub oferują usługi (naprawiając np. zegarki lub radia), by tą drogą rozpoznać od środka no­ we otoczenie i zyskać zaufanie osób najbardziej ich zdaniem podatnych na hasła zielonoświątkowców. Do propagandy religijnej wykorzystuje się i inne okazje — jak choćby przypadkowe kontakty handlowe czy towa­ rzyskie zawierane na targu lub w trakcie wędrówki do pobliskiej wsi albo miasteczka. Agitatorzy nowej wiary posługują się zarówno sugestywnym, słowem, jak i bardziej nowoczesnymi środkami —• takimi jak ulotki, ilustrowane broszury przybliżające Indianom przypowieści biblijne i wyjaśniające w sposób nader ogólny i prosty pryncypia protestanckiej myśli religijw B . R. W i l s o n , Magic and the Millenium. A sociological study of reli­ gious movements of protest among tribal and third-world peoples, London 1973, s. 115-117. �WYZNANIOWA D E Z I N T E G R A C J A INDIAŃSKICH SPOŁECZNOŚCI CHŁOPSKICH 149 nej. Materiały te wydawane są przez takie organizacje religijne, jak „Cruzada a cada hogar" czy „Sociedades Biblicas en el P e r ú " z Limy. Wykorzystuje się także broszurki rozpowszechnione przez metodystów z Chosica i protestanckie organizacje wenezuelskie. Przed rozdaniem ich wśród współziomków każdą ulotkę zaopatruje się w widoczną pieczęć samego dirigente lub tesorero. Są wśród nich obrazkowe historyjki o ży­ ciu Chrystusa z bardzo prostym tekstem dostosowanym do osób nie bę­ dących biegłymi w języku hiszpańskim. Inne zachęcają do poznania Biblii lub też zawierają krótkie nauki religijno-moralne przeplatane cytatami z ewangelii. Znaleźć w nich można sugestywną interpretację grzechu •— jako czynu niezgodnego z zaleceniami Pisma Św., stwierdzenia w rodzaju Za felicidad es un estado mental, y no se adquíre por la abundancia de bienes materiales que se posean —• czy też zalecenia, jak można osiągnąć szczęście i uzyskać libertad espiritual. Obok tego rodzaju broszurek w ę ­ drowni kaznodzieje posługują się także kolorowymi ilustrowanymi plan­ szami przedstawiającymi sceny z życia Chrystusa. Wystarczy tylko je rozwinąć przed zgromadzonym przygodnie audytorium na ulicy czy pla­ cu i sugestywnie objaśniać poszczególne obrazy, przechodząc stopniowo od zwykłych komentarzy do nauk religijnych i wskazówek moralnych. Najlepszym materiałem na konwertytów są jednostki wyalienowane ze społeczności lokalnej, często chore oraz potrzebujące duchowego wsparcia, załamane niepowodzeniami, osoby, które popadły w nałóg al­ koholizmu i same nie mogą się z niego wyzwolić, wreszcie ludzie k r y ­ tycznie nastawieni do Kościoła katolickiego i kleru. Ten ostatni element jest bardzo często wykorzystywany w propagandzie zielonoświątkowców. Wskazuje się na rozbieżności między słowami a czynami księży katolic­ kich, przypomina opresyjny charakter Kościoła w dobie konkwisty i i n ­ kwizycji — powołując się nawet na ekspozycję w Muzeum Inkwizycji w Limie, potępia „profesjonalny" charakter kapłaństwa sprawiający ko­ nieczność wnoszenia opłat za posługi religijne, wyśmiewa się i dyskre­ dytuje kult świętych — jako nowy rodzaj bałwochwalstwa, a także pod­ kreśla „niekonsekwencje" moralno-rytualne katolicyzmu, takie np. jak odprawianie egzekwi żałobnych na rzecz zmarłych, którzy za życia byli ludźmi grzesznymi i z gruntu złymi. Dla wielu ludzi wybawieniem z egzystencjalnych problemów jest przyjęcie nowej wiary, dającej i m nadzieję na lepszą przyszłość i pozwa­ lającą odnaleźć siebie w społeczności wyznawców nowego kultu. Z tego punktu widzenia rację mają ci badacze latynoamerykańskiego protestan­ tyzmu indiańskiego, którzy dostrzegają w n i m kompensacyjne funkcje . Badania prowadzone wśród pentekostalistów na Puerto Rico, gdzie blisko 10% mieszkańców przynależy do tego wyznania, wykazały, iż większość 21 2 7 B. S a 1 e r, Religious conversion and self-aggranisement: case, „Practical Anthropology", vol. 12: 1965, s. 107-114, nr 3. A Guatemalan �ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI neofitów podkreślała fatalny stan psychicznego kryzysu i moralnej nę­ dzy, w jakim żyła przed poznaniem „prawdy", przeciwstawiając tę prze­ szłość szczęśliwej teraźniejszości dającej szansę zbawienia , Marzeniem każdej nowo powstałej gminy pentekostalistycznej jest po­ siadanie na terenie pueblo własnej świątyni (templo), która stałaby się materialnym symbolem siły nowej religii. Społeczność zielonoświątkowa w Huacho sin Pescado nie dorobiła się dotąd własnego budynku kościel­ nego, ale za to przygotowania do jej wzniesienia są już w toku. Trwa zbiórka funduszy na ten cel, jest już także parcela w obrębie centrum wsi ofiarowana przez jednego z członków. Z braku świątyni z prawdzi­ wego zdarzenia wierni zbierają się w kaplicy urządzonej w dość obszernej parterowej sali mieszkalnego domu pentekostalisty, usytuowanym jed­ nak w dość prestiżowym miejscu, przy jednej z pierzei centralnego plaza, przy której znajduje się stary kościół katolicki z górującą nad wsią dzwonnicą oraz budynek szkolny. Informuje o t y m biały plakat umieszczonjr na ścianie chaty, na k t ó r y m ktoś niezbyt starannym pismem na­ kreślił nazwę zgromadzenia — ,,Templo Belén". Religijne przeznaczenie tego pomieszczenia podkreślają barwne pla­ katy zawieszone na glinianych ścianach nawołujące do czytania Biblii i reklamujące działalność ,,Sociedad Biblica Peruana". Obok widnieją wypisane na kartce papieru krótkie sekwencje ze Starego i Nowego Te­ stamentu. Są również tabele pokazujące kolejność pełnienia dyżurów przy sprzątaniu kaplicy oraz grafik, na którym odnotowuje się dziesięcinę wnoszoną na rzecz gminy przez wiernych od każdej zarobionej sumy. W ten sposób każdy ma wgląd w sytuację majątkową wspólnoty oraz może kontrolować wysokość diezmos wnoszonych przez współwyznaw­ ców. Pozbawione okien wnętrze, co jest w budownictwie tego regionu nor­ mą, wypełniają proste, przykryte baranimi skórami ławy. Tylko przy węższej szczytowej ścianie stoi drewniany pulpit, który na czas nabożeń­ stwa przykrywa się białą tkaniną, na której ktoś koślawo wyhaftował wazon z czerwonymi kwiatami, a powyżej niego pełną nazwę zgroma­ dzenia. Na pulpicie stawia się dwie świece oraz Biblię i śpiewnik. Z tego miejsca dirigente kieruje przebiegiem ceremonii, wygłasza kazania i na­ uki, czyta fragmenty ewangelii, intonuje hymny i modli się w podniosłym skupieniu wyciągając w geście błogosławieństwa obie ręce w stronę wier­ nych. W tym ubóstwie wnętrza kaplicy uderza brak krzyża, do symboliki którego nie przywiązuje się tak dużej wagi, jak u katolików, choć figu28 2 8 V . G a r r i s o n , Sectarianism and psychological adjustmanet. A controlled comparison of Perto-Rican pentecostals and catholics, [w:] I. I. Z a i e t s k y , M. P. L e o n e [eds.], Religious movements in contemporary America, Princeton 1974, s. 324; S. C o o k , The prophets. A revivalistic folk religion movement in P.uerto Rico, ,.Caribbean Studies", vol. 4: 1965, nr 4, s. 20-35. �W Y Z N A N I O W A D E Z I N T E G R A C J A INDIAŃSKICH SPOŁECZNOŚCI CHŁOPSKICH 151 ruje on na pieczątkach pentekostalistów. Nie widać także żadnych świę­ tych obrazów, naczyń czy innych sprzętów liturgicznych. Prostota w y ­ posażenia świątyni, ceremonii i duży stopień spontaniczności w trakcie modłów odpowiadać ma pierwotnym tradycjom chrześcijańskim nie obrosłym jeszcze hieratyczną liturgią. Kontrastuje to bardzo z wyposaże­ niem wiejskich kościółków katolickich, które choć biedne i zaniedbane, mają zwykle ściany pokryte kolorowymi freskami, a na ołtarzach naśla­ dujących barokowy styl limeńskich świątyń wznoszą się liczne figury świętych przybrane w bogate brokatowe i koronkowe stroje. W tyle pentekostalistycznego domu modlitwy zgromadzono ławki dla oyentes, a po­ nad nimi zawieszono na ścianie bolsa (woreczek) na drągu do zbierania datków oraz małe bębenki służące do wybijania r y t m u w trakcie zbioro­ wych śpiewów. Wielką wagę przywiązuje się do stałego i ciągłego uczestnictwa w na­ bożeństwach, których częstotliwość jest tak duża, iż wypełnia większość wolnego czasu zielonoświątkowców. W Huacho sin Pescado spotkania takie organizowano cztery razy w tygodniu, nie licząc specjalnych zebrań dla dzieci. Najważniejsze jednak jest nabożeństwo odbywające się w nie­ dzielę wieczorem, na które przybywa cała pentekostalistyczna społecz­ ność. Jeden z informatorów podkreślał w swej wypowiedzi, iż takie czę­ ste obcowanie ze „Słowem Bożym" po dniach ciężkiej pracy na chacras (poletkach) sprawia mu największe zadowolenie dostarczając duchowego odpoczynku. Częstotliwość zgromadzeń religijnych oraz aktywny w nich udział sporej grupy wiernych to jedna z głównych różnic między K o ­ ściołem katolickim a pentekostalistycznym, w tym pierwszym bowiem partycypacja indiańskich chłopów, pomijając okres fiesta, sprowadzona jest do roli statystów. W tym także dostrzec można jedną z przyczyn powodzenia misji protestanckich w tradycyjnych społecznościach andyj­ skich, przedkładających zawsze samorządność ponad wszelkie formy ste­ rowania z zewnątrz. Przebieg nabożeństwa niewiele przypomina ceremonie w katolickim kościele. Dirigente i jego pomocnicy nie wkładają żadnych obrzędowych szat i kierują modlitwami w ponchos, płaszczach i marynarkach. Kobiety przybywają na te spotkanie z małymi dziećmi rozkładają na glinianym klepisku świątyni swe mantas (narzutki) i usadawiają się pod ścianą, tak samo jak czynią to zazwyczaj na targu, na przemian modląc się, śpie­ wając i karmiąc piersią niemowlęta. W przeciwieństwie do sztywnej l i ­ turgii katolickiej, w kulcie pentekostalistycznym Jominuje dużo sponta­ niczności i improwizacji. Wynika to z zasady tego ruchu, który na „miej­ sce arystokratycznego dystansu między modlącym się kapłanem a wier­ nymi wprowadził zasadę, że każdy może być kaznodzieją, kto wstaje, by przemawiać, posłuszny głosowi Boga" . 29 Cesar Fernandez, op. cit., s. 119. �152 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI Mszę odprawia dirigente w asyście swych pomocników. On rozpoczy­ na modlitwy, wygłasza przypowieści — wreszcie wzywa do pulpitu po­ jedyncze osoby lub grupy dziewcząt, które ze śpiewnikami w rękach intonują pieśni, śpiewane przy akompaniamencie gitar i bębenków. Ich repertuar jest typowo protestancki, stąd także ich melodyka niewiele ma wspólnego z andyjską tradycją muzyczną, choć t u i ówdzie przebijają się nuty i r y t m y indiańskiego huayno. W trakcie nabożeństw w Huacho sin Pescado na twarzach wiernych spostrzec można było, iż głęboko przeży­ wają oni całą ceremonię. W najbardziej podniosłych momentach (np. oración) główny celebrans — i zgromadzeni wierni zamykali oczy, pła­ kali i głośno modląc się wprowadzali się w stan wyjątkowego skupienia, będąc jakby duchem w innym świecie. Ważnym aktem rytualnym, choć nie otwierającym wrót do zbawienia, jest chrzest wodą — mający postać — podobnie jak u babtystów — oczy­ szczającej kąpieli będącej symboliczną formą nowych narodzin i przyję­ cia do wspólnoty wiernych. Ceremonie takie odbywają się przeważnie raz do roku i organizuje się je niewielkimi zbiornikami nawadniają­ cymi, gromadzącymi wody spływające z górskich źródełek i kanałów. Ka­ płan oraz osoba poddająca się temu obrzędowi przejścia ubrani w białe szaty, symbolizujące stan bezgrzeszności, wchodzą po pas do basenu na oczach licznie zgromadzonych wiernych i katolickich członków comuni­ dad. Tam po wypowiedzeniu odpowiedniej formuły celebrans ujmuje wpół neofitę i odchylając go do tyłu zanurza całkowicie w wodzie. Po wyłonieniu się na powierzchnię wierny wznosi ku górze ręce dając wyraz swej radości, iż włączony został do zielonoświątkowej wspólnoty. Przy­ byli na taką uroczystość kapłani z innych ośrodków dbają zwykle o to, by ten podniosły moment uwiecznić na zdjęciu, które wraz z dyplomem chrztu mogło stać się ozdobą domu i świadectwem obrania nowej drogi życiowej. Obrzędy chrztu wymagają przybycia presbítero, dlatego też łączy się je, podobnie jak i śluby, z głównym świętem pentekostalistycznym zwa­ nym fiesta de la cosecha y confraternidad (święto zbiorów i braterstwa). Jest to jakby substytut katolickiego święta patronalnego, w k t ó r y m evan­ gelistas nie biorą czynnego udziału. Organizuje się je na przełomie lata i jesieni — tak dobierając daty, aby nie kolidowały one z podobnymi świętami w innych okolicznych miejscowościach. W Huacho sin Pascado odbywa się ono między 25 a 30 sierpnia. Z tej okazji zaprasza się na nie wyznawców (delegatów) z innych okolicznych skupisk zielonoświątkow­ ców. W 1978 r. przybyli oni do tej wioski aż z 18 pueblos, nie licząc wyższych kapłanów ,,Asamblea de Dios" z Huacho z wybrzeża pacyficz­ nego. Zaprasza się także katolickich współmieszkańców wioski nie bro­ niąc i m biernego uczestnictwa, gdyż evangelistas mają zawsze nadzieję, iż nowe rytuały spodobają się i zainteresują ich ułatwiając w przyszłości akcję misyjną. �W Y Z N A N I O W A D E Z I N T E G R A C J A INDIAŃSKICH SPOŁECZNOŚCI CHŁOPSKICH 153 Jedynymi trunkami dozwolonymi na tej fiesta są lemoniady oraz chicha, która w t y m wypadku jest symbolem udanych zbiorów. Całe zresztą święto ma charakter dożynkowy i jest formą rytualnego podzię­ kowania Bogu za pomyślny rok gospodarczy oraz aktem umocnienia wię­ zów między wyznawcami i między poszczególnymi gminami — dającym uczestnikom poczucie identyczności wyznaniowej. Widzieć w t y m można także nawiązanie do północnoamerykańskiego Thanksgiving Day (Dnia Dziękczynienia), w którego tradycji wyrośli twórcy ruchu pentekostalistycznego. Główne uroczystości odbywają się na placu, na k t ó r y m uprzednio wkopano w ziemię dwa młode drzewka eukaliptusowe — ewidentne sym­ bole płodności i ożywczych sił kosmicznych. Przystraja się je koloro­ w y m i wstążkami oraz płodami z indiańskich pól, a dary w postaci żyw­ ności przyniesione przez uczestników przeznacza się na wspólny stół biesiadny. Święto trwa kilka dni, po czym życie wraca do normy, choć część evangelistas udaje się do innych wsi, by w charakterze gości uczes­ tniczyć w podobnych fiestas, organizowanych przez sąsiednie kongregacje zielonoświątkowców. Kontakty takie spajają jeszcze mocniej evangelistas^ ze sobą i czynią ich odpornymi na przeciwności losu. Początkowe obserwacje wzajemnego współżycia katolików i evangelis­ tas w Huacho sin Pescado nie przyniosły podstaw, by sądzić, że u k ł a ­ dają się one niezbyt szczęśliwie. Jedni i drudzy zgodnie twierdzili, że cała społeczność wiejska —• bez względu na wyznanie — żyje zgodnie i bezkonfliktowo. Deklaratywność tych opinii formułowanych tylko na użytek gringos nie ulegała jednak wątpliwości. Świadczyła jedynie, że w oczach obcych zarówno zielonoświątkowcy, jak i pozostali mieszkańcy wsi starali się ukazać swą społeczność jako wspólnotę zgodną i harmonij­ ną. Dopiero w miarę nawiązywania bliższych kontaktów z obydwoma ugrupowaniami ukazał się prawdziwy obraz tej wyznaniowej koegzysten­ cji niewolny od napięć, uprzedzeń i problemów trudnych do rozwiązania. Napięcia te nie przybierały jednak tak gwałtownego charakteru, jak np. w brazylijskim mieście Carmo de Rio Claro, w k t ó r y m w 1963 r. tłum rozfanatyzowanych parafian napadł na pentekostalistów w trakcie wmu­ rowywania kamienia węgielnego pod ich nową świątynię . 30 Grupa indiańskich evangelistas była jeszcze mała, zdawała sobie spra­ wę ze swej słabej pozycji i starała się do minimum likwidować ogniska konfliktów. Z drugiej strony mała społeczność lokalna, w której wszyscy bardzo dobrze się znają, są ze sobą spokrewnieni i połączeni więzami gospodarczych interesów — to również czynniki sprzyjające pewnej to­ lerancji. Główne źródła potencjalnych konfliktów tkwiły w odmiennym sposobie bycia zielonoświątkowców, nie przystającym do wymogów an8 0 S. M a r k i e w i c z , s. 305-396. Katolicyzm w Ameryce Łacińskiej, Warszawa 1969, �151 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI dyjskiej tradycji pracy, świętowania, wypoczynku i wspólnotowej party­ cypacji. Ich normy moralne — typowo purytańskie — zakazywały bez­ względnie picia alkoholu, palenia papierosów, żucia liści coca, grania w gry hazardowe, cudzołożenia czy spędzania czasu wolnego na niefraso­ bliwych pogwarkach w gronie przyjaciół. Ideałem człowieka jest dla nich osoba wypełniająca swój dzień pracą, a czas wolny lekturą Biblii, medytacjami religijnymi, udziałem w nabożeństwach czy propagowaniem słowa bożego. Sprawia to, iż coraz bardziej separują się od swych kato­ lickich współmieszkańców, gdyż nie wypada im wspólnie tańczyć i śpie­ wać regionalnych pieśni czy na pełnych prawach uczestniczyć w różnego rodzaju świętach i uroczystościach wioskowych lub sąsiedzko-rodzinnych związanych np. z budową domu, wzajemną pomocą przy różnego rodzaju pracach itp., których integralną częścią jest zawsze żucie liści coca, picie rumu i innych alkoholi. Pijaństwo mające w wioskach andyjskich znaczny rozmiar, co tłuma­ czyć można sytuacją społeczno-ekonomiczną Indian, jak i tradycyjnymi wzorami obrzędowej konsumpcji chicha, znalazło w zielonoświątkowcach zdecydowanego wroga. Z drugiej strony wszystkie wymienione już cechy przyciągające do evangelistas neofitów osłabione są ich rygoryzmem w kwestii alkoholu, papierosów, coca, a także antytradycjonalistycznym podejściem do rodzimego dziedzictwa kulturowego. Wierząc w radykalną zmianę jednostki i budowę nowego społeczeństwa ludzi Ducha św. na ziemi, evangelistas zwracają się również przeciwko andyjskiej tradycji obrzędowej, ludowym wierzeniom oraz obyczajom, traktując je jako po­ gańskie przeżytki niegodne kultywowania i pozbawione sensu. Przykładem tej odmiennej „wyzwolonej" z tradycji postawy może być następujący incydent, który warto tu przytoczyć. W ramach Polskiej Wyprawy Naukowej w Andy prowadzone także były wykopaliskowe pra­ ce archeologiczne w ruinach przedkolonialnego osiedla Andamarca po­ łożonego na skraju Huacho sin Pescado . Przed podjęciem eksploracji wielu mieszkańców zadeklarowało chęć współpracy, by zarobić parę gro­ szy. Jednakże w kilka dni po rozpoczęciu badań zainteresowanie nagle wygasło z nieznanego wówczas bliżej powodu. Okazało się, ze obawa przed wydobywaniem i dotykaniem kości gentiles — jak nazywano w Cayashu prekolumbijskich mieszkańców ruin — jest silniejsza aniżeli per­ spektywa dodatkowego zarobku. Wierzono bowiem, że człowiek, który weźmie do ręki starożytne kości, może niebawem umrzeć w strasznych cierpieniach. Wydawało się w tej sytuacji, że nie znajdziemy już nikogo, kto nie obawiałby się zemsty gentiles za naruszanie ich wiecznego spo31 3 ! Zob. A. K r z a n o w s k i , Archaeological investigations in the upper Huaura basin. Central Peru, „Acta Archaeologica Carpathica", vol. 17: 1977, vol. 18: 1978, oraz Cayash prehispanico. Parte I. Resultados de investigaciones arqueoló­ gicas realizados por la Expedición Científica Polaca a los Andes. Proyecto Huaura-Checras, Peru 197&, Cracovia (w druku). �WYZNANIOWA D E Z I N T E G R A C J A INDIAŃSKICH SPOŁECZNOŚCI CHŁOPSKICH 155 koju. Wówczas z kłopotliwej sytuacji wyratowali archeologów pentekostaliści, którzy uważali chorobę huari (wywołaną kontaktem z kośćmi wyjętymi z grobu) za nic nie znaczący przesąd. Choć jednak' głośno od­ żegnywali się od „pogańskich" zabobonów swych współziomków, to jed­ nak nie byli w stu procentach pewni własnego bezpieczeństwa. Na wszel­ k i więc wypadek starali się nie dotykać kości gołymi rękoma, wyjmując je z ziemi lub przekładając z miejsca na miejsce za pomocą patyka, ka­ mienia, łopaty czy skrawka gazety . Do końca pobytu polskiej ekspedy­ cji w Cayashu nikt spoza grona ich wyznawców nie przezwyciężył w so­ bie obawy przed huari i w rezultacie pentekostaliści zmonopolizowali cał­ kowicie „obsługę" ekipy badawczej, zyskując w ten sposób dodatkowe dochody. 32 W najostrzejszym świetle różnice między katolikami a zielonoświąt­ kowcami uwidoczniły się w związku z organizacją komunalnej fiesta celebrowanej ku czci patrona pueblo i będącej główną uroczystością je­ dnoczącą zazwyczaj wszystkich mieszkańców raz do roku. Z jednej stro­ ny uczestnictwo evangelistas w obrzędach ku czci świętego katolickiego było niezgodne z pryncypiami religijno-moralnymi, z drugiej zaś silna presja społeczna wynikająca z tradycji osłabiała ducha oporu i skłaniała niektórych neofitów do podporządkowania się wymogom życia wspólno­ towego. Chodziło tu szczególnie o te osoby, które z racji przyjętej we wsi kolejności winny podjąć rytualne cargo organizatorów fiesta. Jeśli takie sytuacje miały miejsca, wówczas osoby pełniące funkcje alfefereses (go­ spodarzy fiesta) czy ich pomocników przestrzegały jedynie tego, by za­ chować abstynencję. Jest to więc sytuacja typowego rozdarcia między zasadami nowej wia­ r y a wiernością tradycji, której konsekwencją była albo anatema współ­ ziomków, albo też potępienie współwyznawców. Częściowe rozwiązanie tej sprzeczności, ale tylko na gruncie formalnym, przyniosły decyzje władz administracyjnych, do których trafiały liczne skargi i zażalenia w sprawie przymuszania innowierców do aktywnego uczestnictwa w fies­ tas. I tak począwszy od 1978 r. stwierdzają one autorytatywnie, że udział w wioskowym święcie oparty być może tylko na zasadzie pełnej dobro­ wolności, a odmowa wzięcia udziału nie może być podstawą sankcji względem niekatolików. W rezultacie tej decyzji załamała się tzw. lista de padrones, według której w każdej comunidad wyznaczano co roku inne osoby do pełnienia różnych wioskowych cargos, w t y m także orga­ nizowania fiesta, co spowodowało z kolei niesprawiedliwe rozłożenie po­ ważnych finansowych obciążeń na cele komunalne wśród mieszkańców pueblo, na wyraźną niekorzyść katolików . 33 Evangelistas 8 2 zdają sobie sprawę ze swej niezręcznej sytuacji i dlatego Szerzej na ten temat zob. R. K r z a n o w s k a , Z. R y n , kowa choroba Indian, „Estudios Latinoamericanos" (w druku). K r z a n o w s k a . Trzecia świątynia, op. cit., s. 24-25. 3 8 „Wari" — zagad­ �156 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI też starają się ze wszystkich sił należycie wypełnić wszelkie pozostałe obligacje względem wspólnoty, nawet uczestnicząc w pracach społecz­ nych na rzecz utrzymania w należytym stanie miejscowego kościółka ka­ tolickiego, aby udokumentować w ten sposób swą lojalność względem comunidad. Jednakże obracają się głównie w kręgu swych współwyznaw­ ców, sami się izolują i są izolowani, tworząc w obrębie wspólnoty chłop­ skiej typu lokalnego — autonomiczną wspólnotę religijną. Marginalną sytuację evangelistas rekompensuje i m ich aktywne uczes­ tnictwo we własnym rozbudowanym życiu religijnym oraz ożywione kon­ takty ze współwyznawcami z innych wiosek. To poczucie wspólnoty ponadlokalnej zdaje się być silniejsze ponad tradycyjne poczucie solidaryz­ mu wioskowego. Sądzę poza tym, iż nie jest dziełem przypadku, to że nikt z członków samorządowych władz gminy Huacho sin Pescado nie był również wyznania zielonoświątkowego. Niechęć do aktywności w ży­ ciu społecznym wsi typowa dla evangelistas zbiegła się t u zapewne z ich niskim autorytetem i brakiem zaufania wśród pozostałych comuneros, a także z trudnościami wypełniania tych funkcji wymagających bardzo często zwyczajowego picia alkoholu. Obserwacje zachowań zielonoświątkowców w tradycyjnej społeczności andyjskiej zbieżne są po części z rezultatami badań przeprowadzonych na Haiti we wsiach do niedawna zamieszkanych wyłącznie przez w y ­ znawców synkretycznego kultu afro-chrześcijańskiego — vodu. Gdy po­ jawili się tam pentekostaliści, rozpoczęli oni swą działalność od gwałtow­ nego zrywania z tradycją, czego symbolicznym wyrazem było uroczyste niszczenie obiektów sakralnych związanych z vodu. Podobnie jak an­ dyjscy neofici — odmawiali oni udziału w wioskowych uroczystoś­ ciach, niewielką wagę przywiązywali do edukacji dzieci, wyjąwszy dobre opanowanie umiejętności czytania niezbędnej do swobodnego posługiwa­ nia się Biblią, wyłączali się z aktywności społecznej, a nawet stronili od sportu, uważając go za stratę czasu i energii. Sytuując się jednak na uboczu głównego nurtu wydarzeń lokalnych, przez swą pracowitość, oszczędność, racjonalne gospodarowanie, wyzbycie się nałogów i nieponoszenie poważnych wydatków na cele publiczne, szybko stabilizowali swą pozycję ekonomiczną stopniowo wyróżniając się pod t y m względem z oto­ czenia . 34 W Huacho sin Pescado proces ten nie jest jeszcze tak wyraźnie w i ­ doczny w sferze ekonomicznej, to jednak evangelistas wyraźnie odzna­ czają się schludnością wyglądu, osobistą higieną, trzeźwością i otwartoś­ cią na kontakty z ludźmi spoza wspólnoty. Te obserwacje pokrywają się również z uwagami V . Solca poczynionymi w jednej z ajmarskich wio- 8 4 Ł. P. Zaretsky, Gerlach, Pentecostalism: L e o n e , op. cit., s. 694-696. revolution or counter-revolution, [w:] �W Y Z N A N I O W A D E Z I N T E G R A C J A INDIAŃSKICH SPOŁECZNOŚCI CHŁOPSKICH 157 sek w Boliwii zamieszkanej także przez kilka rodzin należących do sekty o nazwie „Amigos" . Zbliżając się do końca naszych rozważań dokonajmy krótkiej rekapitulacji niektórych wniosków, zwracając uwagę na klasyfikację bada­ nego zjawiska, na jego źródła, skutki społeczno-kulturowe i obszary w y ­ magające szczególnej obserwacji w toku dalszych studiów. Na obecnym etapie rozwoju pentekostalizmu w Andach stwierdzić można, iż ma on pewne cechy ruchu religijnego, który jest prozelityczny, egalitarny, auto­ nomiczny i przede wszystkim ludowy. W t y m sensie różni się od ekspan­ sji protestantyzmu wśród indiańskich grup obszarów selva — wśród k t ó ­ rych nowe idee religijne przynoszą misjonarze spoza Ameryki Łaciń­ skiej. Pod wzglądem psychologicznym uznać można ten ruch za kompen­ sacyjny — likwiduje on bowiem u swych wyznawców depresje, stresy, deprywacje i frustracje — dając i m w zamian poczucie sensu życia wraz z możliwością pełnej partycypacji w .obrzędach i rytuałach . Z innego punktu widzenia uznać można pentekostalizm andyjski za przykład ruchu rewitalizacyjnego, odrzuca on bowiem aktualną rzeczy­ wistość jako świat zła, w zamian proponując budowę nowego „królestwa Bożego", które będzie bardziej satysfakcjonujące dla człowieka . Bu­ dowa tej rzeczywistości w planie ziemskim dokonuje się już obecnie w dwojaki sposób — przez indywidualną konwersję i zerwanie z dotych­ czasowym trybem życia i przez stopniowe zmiany w społeczeństwie na skutek wzrostu pentekostalistycznych enklaw proponujących nową for­ mułę współżycia społecznego. W andyjskiej odmianie pentekostalizmu odnajdujemy również pewne cechy specyficzne — a mianowicie nie ma on wyraźnie charakteru thaumaturgicznego , magia bowiem lecznicza i obrzędy uzdrowicielskie, tak często uwypuklane wśród zielonoświątkowców na innych terenach, np. na Puerto Rico czy wśród Indian Toba w Argentynie , nie zajmują t u ważnej pozycji. Podobnie rzecz się ma jeśli chodzi o rolę tańca w cere­ moniach i glossolalii. Oba te zjawiska nie zostały stwierdzone na bada­ nym terenie. Jeśli rozważać źródło sukcesu pentekostalistów, to na niektóre jego elementy zwracaliśmy już uwagę wyżej — jak na słabość Kościoła ka­ tolickiego i atrakcyjność nowej oferty ideologicznej. Teza wysuwana 35 36 31 38 39 8 5 V. Š o l c , Bei den Indiánem am Titicacasee, Leipzig 1967, s. 59. ** Bliżej na temat ruchu kompensacyjnego zob. D. F . A b e r 1 e, The Peyote religion among the Navaho, New York 1966, s. 317. Wg A. Wallace, ruch rewitalizacyjny to organized, conscious effort by mem­ bers of a society to construct a more satisfying culture". Zob. t e n ż e , Revitalization movements, „American Anthropologist", vol. 58: 1956, s. 265. Na temat istoty treści thaumaturgicznych zob. W i l s o n , op. cit., rozdz. 4-6. Zob. V. G a r r i s o n , op. cit., s. 298-329; E . M i l l e r , The Argentine Toba religious service, „Ethnology", vol. 10: 1971, nr 2, s. 149-159. 8 7 8 8 8 8 �158 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI często przez religioznawców, w myśl której akceptacja nowej wiary w y ­ nika głównie ze stanu dezorganizacji, w jakiej znajduje się system k u l ­ turowy, nie potwierdziła się w pełni w naszym przypadku. Wsie, w któ­ rych pentekostalizm znalazł zwolenników, należą do dość tradycyjnych i relatywnie izolowanych, choć oczywiście widać w nich także pewne symptomy zmian przekształcające te wspólnoty w lokalne społeczności chłopskie podzielone na grupy interesów, co wiązać należy z coraz więk­ szym oddziaływaniem ekonomiki rynkowej i upowszechnianiem się po­ staw indywidualistycznych, bardziej adekwatnych do kapitalistycznych stosunków . Jakkolwiek by na to zjawisko nie spojrzeć, stwierdzić można, iż zmia­ ny w społeczności wiejskiej mogą co najwyżej ułatwiać konwersję aniżeli być jej prawdziwą siłą sprawczą. Jest faktem, że jeśli chodzi o postawy indywidualne — to dużą rolę odgrywa tzw. deprywacja, szczególnie deprywacja statusu, którą wykorzystują i pobudzają misjonarze nowej wiary. Podkreślają oni bowiem przecież bardzo dobitnie, jak wielka jest rozbieżność między idealnymi wzorami świętego życia zalecanymi przez pentekostalistów a codzienną praktyką. Zjawisko to jednak bardziej kwa­ lifikuje się do kategorii czynników ułatwiających prozelityczną pracę, aniżeli do grupy elementów o charakterze sprawczym. Problem ten — ze względu na jego kontrowersyjność i teoretyczną doniosłość — wart byłby szczegółowego przeanalizowania w przyszłości. Przejdźmy teraz do skutków ekspansji protestantyzmu na terenie andyjskich wspólnot. Od razu nasuwa się zasadnicze pytanie, czy ruch pentekostalistyczny jest efektem głębokich zmian, sam powoduje takowe zmiany, czy też oba zasygnalizowane t u zjawiska występują łącznie. Pierwszą kwestię rozważaliśmy już wyżej, więc teraz zajmijmy się zie­ lonoświątkowym ruchem jako agent of change . Otóż nie ulega wątpliwości, iż ruch ten zmiany takie powoduje •— jedne w sposób programowo zamierzony, inne jako pośredni efekt kon­ wersji i powstania religijnego pluralizmu i alternatywnego systemu war­ tości. Wynikają te zmiany przede wszystkim z tego, że rodzi się wśród wyznawców nowej wiary silne poczucie nowej identyczności, a także opozycyjności względem otoczenia, akcentowane odrzucaniem zasad do­ tychczas obowiązujących. W rezultacie dawniejszy comunero przekształ­ ca się w nowego człowieka — w evangelista, który wprowadza zmiany w życiu rodzinnym, we własnym postępowaniu, a także w życiu całej wspólnoty powodując jej dezintegrację. Ten ostatni aspekt jest najbardziej widoczny. W ramach wspólnoty powstaje nowa religijna wspólnota rządząca się po części własnymi pra40 41 4 0 dición 41 A. P o s e r n - Z i e l i ń s k i , La comunidad campesina peruana y el cambio, „Ethnologia Polona", vol. 8: 1982 [1984], s. 187-201. G e r 1 а с h, op. cit., s. 672. entre la tra­ �W Y Z N A N I O W A D E Z I N T E G R A C J A INDIAŃSKICH SPOŁECZNOŚCI CHŁOPSKICH 159 wami, po części respektująca zasady dotychczasowe. Trzy czynniki ce­ mentowały dotychczas wspólnotę andyjską, a mianowicie: 1) wspólne władanie ziemią, 2) system samorządowy wspólnoty, 3) tradycja rozu­ miana szeroko jako wspólna ideologia grupy lokalnej waloryzująca jej zwartość i solidaryzm. Ideologia pentekostalistyczna zwraca się głównie przeciwko temu właśnie elementowi, pośrednio wpływając także osła­ biająco i na drugi czynnik (samorządowy) przez uchylenie się od rów­ noprawnej partycypacji w urzędach i obciążeniach. W tej sytuacji nie ruszona została tylko sprawa wspólnoty terytorialnej i wspólnego dyspo­ nowania ziemiami. Natomiast kwestia udziału w życiu samorządowym uległa rozszczepieniu na sferę partycypacji świeckiej •— możliwej do przyjęcia przez pentekostalistów, choć także z pewnymi zastrzeżeniami — oraz sferę partycypacji sakralnej — zdecydowanie odrzucanej przez pro­ testantów. Skurczyła się więc płaszczyzna wspólnie akceptowanych przez wszystkich comuneros wartości i wspólnych autorytetów. Również w układzie międzywspólnotowym sytuacja przybrała inny kształt aniżeli dotychczas. Tradycyjne kontakty międzywioskowe nie za­ grażały zwartości poszczególnych wspólnot, gdyż dotyczyły relacji ro­ dzinnych, handlowych, towarzysko-obrzędowych, usługowych czy oficjalno-prawnych. Pentekostaliści uzyskali tymczasem pozawspólnotową płaszczyznę identyfikacji, która sprawia, że bliżsi są i m współwyznawcy z innych gmin, aniżeli współziomkowie z tej samej wspólnoty, ale nie podzielający ich poglądów religijnych. Czynnikiem zmiany jest także silna tendencja antytradycjonalistyczna powodująca konflikty z miejscowymi wartościami andyjskiej kultury ludowej — ukształtowanej po części na tradycji katolicko-iberyjskiej. Z t y m antytradycjonalizmem wiąże się tendencja innowacyjna wprowa­ dzająca nową filozofię pracy i życia codziennego, bardziej dostosowaną do wzorów indywidualnego sukcesu (walka z plagami społecznymi, pro­ pagowanie gospodarności, oszczędności i zapobiegliwości). Pentekostaliś­ ci wyzwalają swych członków z ograniczeń tradycji po raz wtóry prze­ prowadzając propagandę przeciwko idolatrii, zabobonom, kultowi świę­ tych, kosztownym uroczystościom itp. W zamian nie oferują neofitom nadziei na rychłą poprawę sytuacji społeczno-ekonomicznej, ale poka­ zują drogę doskonalenia osobowości przez pracę, wyrzeczenia, modlitwę, przestrzeganie norm moralnych i doświadczenia religijne. Wszystkie zebrane wyżej uwagi mają w gruncie rzeczy charakter ro­ boczych hipotez, które należałoby sprawdzić i poddać kontroli w różnych typach społeczności andyjskich oraz w różnych rodzajach gmin zielono­ świątkowców (np. nowych i starych, mniejszościowych i większościo­ wych). Większą uwagę w przyszłych studiach należałoby także poświęcić kwestii współistnienia nowej ideologii religijnej ze starą andyjską tra­ dycją, co mogłoby rzucić światło na siłę antytradycjonalistycznych ten­ dencji lub też ukazać jej ograniczenia wobec presji kulturowego podłoża. �160 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI Słuszne byłoby także zwrócenie uwagi na relację łączące strukturę w y ­ znaniową wsi ze strukturą majątkową i hierarchią prestiżu. P y t a ń takich można by t u stawiać jeszcze wiele, ale nie w t y m rzecz, by sporządzać ich pełną listę. Sprawą najważniejszą byłoby bowiem ustalenie, w jakiej mierze nadal mogą funkcjonować pluralistyczne wspólnoty, czy zauwa­ żone tendencje rozwojowe mają wyłącznie charakter dezintegracyjny czy również adaptacyjny oraz czy ruch pentekostalistyczny dostosowany jest bardziej do programów modernizacji życia na andyjskiej wsi aniżeli l u ­ dowy, synkretyczny katolicyzm. Jakie będą przyszłe losy pentekostalizmu w Andach — trudno dziś osądzić. Z pewnością nadal będą się rozwijały ich kongregacje wciągając w obręb swych wpływów coraz więcej ludzi. Kościół katolicki na razie nie podjął większych kroków w obronie zagrożonych pozycji, zresztą nie­ wielkie ma w t y m względzie możliwości. Jeśli katolicyzm potrafił choćby powierzchownie współegzystować z lokalnymi kultami ludowymi, to pro­ testantyzm odcina się od tradycji „pogańskiej" jak i chrześcijańsko-iberyjskiej. Znając siłę andyjskiej tradycji można jedynie przypuszczać, iż mimo wielu sprzeczności między tradycyjnym etosem indiańskim a pro­ testanckimi wzorami życia — te ostatnie w miarę lat (podobnie jak nie­ gdyś katolicyzm) dostosują się do lokalnych warunków i wtopią się w miarę bezkonfliktowo w ukształtowane już podłoże. Proces ten trzeba jednak cały czas śledzić i interpretować. Aleksander Posern-Zieliński THE RELIGIOUS DISINTEGRATION OF T H E INDIAN PEASANT COMMUNITIES IN T H E PERUVIAN ANDES AND I T S C U L T U R A L E F F E C T S Summary In this paper some cultural effects of the religious differentiation of the Indian peasant communities in the Andes have been presented on the background of the expansion of Protestantism in Latin America. The subject of analysis are the resutls of the field research in Peru in 1978. Following problems have been taken into account: the forming of the Pentecostal commune within a syncretic-Catholic peasant community, the origin of Pentecostal groups in the Andes, the principles of their activity and religious life, the grounds of the success of the new religion and the values and moral principles introduced by the people of the alien creed. Some attention has been paid to the relations between nominal Catholics being the majority group and Penthecostalists — the marginal group undergoing the processes of isolation and alienation. These processes cut off the new religious community from the local tradition in spite of its members' dirive to fullfill all the obligations ensueing from the principles of the local self-government. The conclusion of the paper is, that the Pentecostalism in the Andes has some of the attributes'" of a religious movement of a proselitic, egalitarian, autonomous and folk character. I n the psychological aspect it makes a compensatory move- �W Y Z N A N I O W A D E Z I N T E G R A C J A INDIAŃSKICH SPOŁECZNOŚCI CHŁOPSKICH 161 ment and in the cultural perspective- a revitalisation one, that means it tries to create a new satisfying reality. On the other hand we don't find in it the thraumaturgic elements, so typical for Pentecostalism on other areas. But it makes a powerful "cultural change agent" being the efficient cause of important chan­ ges of values in the life patterns. Forming a new religious identity consciousness it leads to the disintegration of traditional Indian peasant communities in double sense! the social one (the forming of religious communities within local ones) and cultural too (owing to its antitraditionalistic orientation, strong innovational tendencies standing in conflict with the values of the folk culture in the Andes). Translated by Anna 11 — Etnografia Polska 29/2 Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/09303f5a7b4cb16ff88eeaa78ca49986.pdf 3cfa89388de1208dbe88379433cf7c0e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:363 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:324 Title A name given to the resource Zróżnicowanie klasowe i zawodowe wsi Siołkowice Stare i Nowe w XIX i XX w. / ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958, t.1, s.117-149 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dobrowolska, Danuta Myrcik-Markowska, Danuta Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text DANUTA DOBROWOLSKA i DANUTA MYRCIK-MARKOWSKA ZRÓŻNICOWANIE KLASOWE I ZAWODOWE WSI SIOŁKOWICE STARE I NOWE OD POŁOWY X I X W. DO 1955 R. I. WSTĘP. Z N A C Z E N I E Z A G A D N I E N I A . P O D S T A W O W E Z A D A N I A B A D A W C Z E Poznanie struktury społeczno-gospodarczej, w szczególności zróżnico­ wania klasowego i zawodowego wsi posiada doniosłe znaczenie dla wła­ ściwego ujęcia i zrozumienia procesów kulturowych przebiegających w życiu społeczności wiejskiej. Ułatwia bowiem zarówno zrozumienie głębokich zróżnicowań kulturowych związanych z poszczególnymi klasa­ mi, warstwami społecznymi i kategoriami zawodowymi na wsi, jak również uchwycenie roli zmian społeczno-gospodarczych w przeobraże­ niach kultury. Stąd też przy opracowywaniu monografii etnograficznej Siołkowic zagadnienie zróżnicowania klasowego i zawodowego wsi stało się przedmiotem specjalnych badań. Badaniami zostały objęte następujące problemy: 1) rozwój społecznogospodarczej struktury wsi w określonych ramach czasowych, 2) czynni­ ki gospodarcze, polityczno-ustrojowe, ideologiczne i inne, które ten roz­ wój kształtowały, 3) przeobrażenia w sytuacji społeczno-gospodarczej po­ szczególnych klas, warstw i kategorii zawodowych na wsi, 4) rozwój wza­ jemnych stosunków pomiędzy wyżej wymienionymi kategoriami społecz­ no-gospodarczymi (klasami, warstwami i kategoriami zawodowymi), 5) kształtowanie się związanych z nimi ideologii i ocen społecznych, 6) społeczna rola zróżnicowania klasowego i zawodowego wsi w rozwoju kultury. Dotychczasowe studia tylko w pewnej mierze oświetliły wyżej wymie­ nione zagadnienia. Studia te polegały na częściowym zapoznaniu się z l i ­ teraturą przedmiotu i z odnośnymi źródłami, przede wszystkim zaś na systematycznych badaniach terenowych. II. L I T E R A T U R A PRZEDMIOTU I ŹRÓDŁA Zagadnienie społeczno-gospodarczego rozwoju wsi śląskiej u schyłku ustroju feudalnego i w dobie kapitalizmu było przedmiotem licznych stu­ diów. Problemem tym interesowali się od dawna uczeni i publicyści nie- �D. 318 DOBROWOLSKA i D. MYRCIK-MARKOWSK A mieccy '. Już na przełomie X V I I I i X I X w. pojawiło się sporo artykułów i broszur, często o charakterze publicystycznym, poświęconych analizie struktury agrarnej Śląska. Zmierzały one do wyjaśnienia przyczyn coraz wyraźniej zarysowującego się wówczas kryzysu feudalnych stosunków na w s i . Ożywiona polemika na ten temat rozwinęła się znowu w latach czterdziestych X I X w. W okresie tym jeszcze wyraźniej zaznaczyło się bowiem ujemne oddziaływanie pozostałości feudalnych na rozwój życia gospodarczego. Dużą wartość posiadają pochodzące z tego okresu prace E. Pełza , A. Lengerkego , a zwłaszcza jednego z pierwszych członków Związku Komunistów, przyjaciela Marksa i Engelsa, W. Wolffa . Z drugiej połowy X I X w. pochodzą pierwsze próby syntetycznego ujęcia rozwoju wsi śląskiej w ubiegłym stuleciu pióra G. F. Knappa , G. Dessmanna , L . Jacobiego , T. Goltza i innych. Autorzy ci podkreśla­ ją przede wszystkim znaczenie przemian natury prawnej, przy równocze­ snym pomijaniu analizy sytuacji gospodarczej wsi. Gloryfikują oni rze­ komo postępową rolę państwa fryderycjańskiego jako opiekuna mas chłop­ skich. Z nowszych opracowań historyków burżuazyjnych na uwagę zasłu­ guje dzieło J. Ziekurscha Hundert Jahre schlesischer Agrargeschichte . Bardziej wszechstronne od innych, kładzie większy nacisk na omówienie problematyki gospodarczej, nie pomija też walki klasowej chłopstwa z feudałami. 2 s 4 5 6 7 8 9 10 1 Zob. omówienie literatury w pracy W. D ł u g o b o r s k i e g o Krytyka histo­ riografii i niektóre zagadnienia z dziejów wsi śląskie? w 1-ej polowie X I X w., [w:] Konferencja Śląska, t. 1. Wrocław 1954, s. 365—383. Zob. np: C. F . L . S c h a f f e r , Einige noch unbehauene Bruchstücke zum Robothwesen in Schlesien und besonders in Oberschlesien für die schlesischen Stände, Racibórz 1804. E . P e l z , Das Schutzgeld, Skizze aus der Gegenwart, Leipzig 1845; t e n ż e Die Verwaltung der Landgemeinden, Wrocław 1845; t e n ż e , Die Patrimonial-Gerichtsbarkeit, Leipzig 1843; i inne prace. A. L e n g e r k e , Beiträge zur Kenntnis der Landwirtschaft, Bd 1; Sachsen und Schlesien, Berlin 1846; t e n ż e , Die ländliche Arbeitsfrage, Berlin 1849. W. W o l f f , Wybór pism o Śląsku, w oprać, i przekł. W. Długoborskiego, Wrocław 1954. " G. F . K n a p p , Die Bauern-Befreiung und der Ursprung der Landarbeiter in den älteren Theilen Preussens, Leipzig 1887. G. D e s s m a n n, Geschichte d. schles. Agrarverfassung, Abhandlungen aus dem staatswissenschaftlichen Seminar in Strassburg, H. 19, Strassburg 1904. L . J a c o b i , Ländliche Zustande in Schlesien während des vorigen Jahr­ hunderts, Wrocław 1884. T. G o l t z , Geschichte der deutschen Landwirtscłiaft, t. 1 i 2, Berlin 1903, 1905. Goltz szereg prac poświęci! zagadnieniu robotników rodnych. J. Z i e k u r s c h , Hundert Jahre schlesischer Agrargeschichte, wyd. I, [w:] Darstellungen und Quellen zur schlesichen Gesichte, Bd 20, Wrocław 1915, I I wyd. Wrocław 1927. 2 :) 4 5 7 8 9 1 0 �ZRÓŻNICOWANIE KLASOWE SIOŁKOWIC STARYCH Dosyć bogata jest historyczna literatura niemiecka dotycząca rozwoju przemysłu śląskiego i położenia śląskiej klasy robotniczej. I on"a jednak jest niepełna i wybitnie tendencyjna. Gloryfikuje na ogół panowanie pruskie na Śląsku, a zaciemnia kwestię upośledzenia gospodarczego tej ziemi w ramach państwa niemieckiego. Stara się ponadto wykazać zasługi kapitalistów dla rozwoju gospodarczego kraju . Z niemieckich opracowań powojennych należałoby wymienić marksi­ stowskie prace J. Kuczyńskiego. Odnoszą się one wprawdzie do całego państwa niemieckiego, oświetlają jednak również rozwój stosunków go­ spodarczych na Śląsku . Dawniejsze prace polskie dotyczące społeczno-gospodarczej historii Śląska w ciągu ostatnich trzech stuleci są stosunkowo nieliczne. Na szczególną uwagę zasługuje studium J. Marchlewskiego Stosunki spo¬ łeczno-ekonomiczne w ziemiach polskich zaboru pruskiego , napisane w duchu marksistowskim. Burżuazyjna historiografia polska z okresu międzywojennego poruszała przede wszystkim sprawę ekonomiczno-politycznego ucisku ludu polskiego przez władze niemieckie, stojące na usłu­ gach kapitalistów i junkrów pruskich. Dorobek jej zresztą, o ile chodzi o problematykę społeczno-gospodarczą, jest n i e w i e l k i . Problematyka śląska stała się przedmiotem specjalnego zainteresowa­ nia historyków polskich w okresie powojennym. W pracach swych zmie­ rzają zarówno do rewizji z pozycji marksistowskich naszej dotychczaso­ wej wiedzy o Śląsku, jak też do jej pogłębienia przez rozszerzenie bazy źródłowej i zastosowanie właściwych metod badawczych, W studiach nad rozwojem społeczno-gospodarczym wsi śląskiej duże zasługi położył wro­ cławski oddział Instytutu Zachodniego . Spod pióra jego pracowników wyszło szereg artykułów dotyczących końcowego okresu feudalizmu i po­ czątków kapitalizmu w rolnictwie. Artykuły te były drukowane prze11 12 13 14 1S 11 Zob. omówienie literatury przez K. P o p i o ł k a w referacie Rozwój kapita­ listycznego przemysłu na Śląsku (1850—1914), [w.] Konferencja Śląska, t. 1, Wro­ cław 1954, s. 191—265. J . K u c z y ń s k i , Studien zur Geschichte des deutschen Imperialismus, Bd 1, Berlin 1948, Bd 2, Berlin 1950; t e n ż e , Położenie robotników w Niemczech, War­ szawa 1952. J . M a r c h l e w s k i , Pisma wybrane, t. 1, Warszawa 1952, s. 179—522. Zob. np.: P. P a m p u c h , 150 lat niewoli pruskiej, czyli męczeństwo polskiego ludu śląskiego pod rządami pruskimi; t e n ż e , Usamowolnienie i uwłaszczenie pol­ skich chłopów górnośląskich 1807 do 1865, [w:] Pisma, Stalinogród 1955. Ponadto problematykę śląską uwzględniły w pewne: mierze prace omawiające ogólnie dzieje wsd polskiej. W kwietniu 1953 r. funkcje wrocławskiego oddziału Instytutu Zachodniego przejęła odpowiednia komórka Instytutu Historii P A N . 12 13 1 4 15 �I). 120 DOBROWOLSKA i D. MYRCIK-MARKOWSKA 16 ważnie w „Przeglądzie Zachodnim" . Na specjalną uwagę zasługują prace prof. S. Wysłoucha: Wieś górnośląska od połoioy XVIII do połoioy XIX w. i Kapitalistyczna przebudowa rolnictwa śląskiego i jej skutki w latach 1850—1880 . Omawiają one m. in. sytuację wsi opolskiej. Ważnym źródłem dla oświetlenia interesujących nas zagadnień są dwa tomy materiałów z konferencji śląskiej, zorganizowanej przez Instytut Historii P A N w połowie 1953 r. we Wrocławiu . Na uwagę zasługują zarówno poszczególne referaty (dotyczące rozwoju kapitalizmu, walk na­ rodowowyzwoleńczych, sytuacji Śląska w Polsce Ludowej), jak też głosy w dyskusji. Problem przeobrażeń struktury społecznej wsi w dobie kapitalizmu poruszali m. in. W. Długoborski i S. Wysłouch, a zagadnienie położenia klasy robotniczej i ruchu robotniczego w t y m samym czasie — J. Jończyk, H . Altman, J. Durko, A. Galos i wielu innych. Problematyka robotnicza była również przedmiotem szeregu artykułów rozrzuconych w różnych czasopismach historycznych . 17 18 19 20 1 6 Cztery tomy „Przeglądu Zachodniego" zostały specjalnie poświęcone proble­ matyce śląskiej: R. 5:1943 nr 5—6; R. 6:1950 nr 7—8; R. 8:1952 nr 1—2 i R. 8: 1952 nr dodatkowy (wyd. w r. 1953). S. W y s ł o u c h , Wieś górnośląsko od polowy XVIII do połowy XIX w., „Przegląd Zachodni", R. 8: 1952 nr 1—2, s. 13—52. S. W y s ł o u c h, Kapitalistyczna przebudowa rolnictwa śląskiego i jej skutki w latach 1850—1880, „Przegląd Zachodni", R. 8: 1952 nr dodatkowy, s. 1—119; zob. też: T. Ł a d o g ó r s k i , Ludność Śląska i jej struktura społeczna w 2-giej poło­ wie XVIII w., „Przegląd Zachodni", R. 6:1950 nr 7—8, s. 31—48; J . P o p k i e w i c z , Z badań nad strukturą klasową Górnego Śląska, „Przegląd Zachodni", R. 8:1952 nr dodatkowy, s. 403—418; K . O r z e c h o w s k i , Postępowanie uwłaszczeniowe na Górnym Śląsku, „Przegląd Zachodni", R. 8: 1952 nr 1—2, s. 178—235; t e n ż e , Uwagi o przebiegu i rezultatach uwłaszczenia w pow. kozielskim na Górnym Ślą­ sku, „Przegląd Zachodni", R. 8:1952 nr dodatkowy, s. 120—202; T e n ż e , Rozdrab­ nianie gruntów chłopskich w XIX w. w dwu wsiach górnośląskich, „Sobótka", R. 9: 1954 z. 1—2, s. 450—504 i in. Konferencja Śląska Instytutu Historii P A N , t. I i I I , Wrocław 1954. W. D ł u g o b o r s k i , Rekrutacja górników w Zagłębiu Górnośląskim w okre­ sie przed zniesieniem poddaństwa, „Przegląd Zachodni", R. 6:1950 nr 7—8, s. 49— 88; t e n ż e , Początki kształtowania się klasy robotniczej na Górnym Śląsku, „Kwar­ talnik Historyczny", R. 61:1954 nr 1, s. 150—177; J . J o ń c z y k , Strajk górników w 1871 r. w Królewskiej Hucie na tle sytuacji klasy robotniczej na Górnym Śląsku (1869—1878), „Przegląd Zachodni", R. 8:1952 nr dodatkowy, s. 310—368; K . J o ń c a , Strajk na Górnym Śląsku w 1889 r., „Przegląd Zachodni", R. 8: 1952 nr dodatkowy, s. 369—402; H. Z i e l i ń s k i , Z dziejów walki proletariatu górnośląskiego w latach wzniesienia rewolucyjnego 1918—21, „Sobótka", R. 7:1952, s. 217—226; B. S z er e r , Rozwój ruchu robotniczego na Śląsku w latach 1905—1107, INS przy K C PZPR, Materiały i studia, t. I , Warszawa 1954, s. 190—213. Zagadnieniom ruchu robotni­ czego na Opolszczyźnie poświęcona jest broszurka opracowana przez S. P o p i ó ł k a i J . S l e z i o n ę , Dokumenty z dziejów walki komunistów na Opolszczyźnie, I I wyd., Opole 1955. 17 1 8 19 2 0 �ZRÓŻNICOWANIE KLASOWK SIOŁKOWIC STARYCH 12J W ostatnich latach ukazało się ponadto kilka prac o charakterze popu­ larnonaukowym, przedstawiających położenie ludności polskiej (a więc przede wszystkim chłopów i robotników) na Śląsku pod panowaniem nie­ mieckim . Zarys całej historii Śląska od czasów najdawniejszych do chwili obecnej daje, po raz pierwszy w ujęciu marksistowskim, niedawno wydana pod red. E. i K. Maleczyńskich praca zbiorowa pt. Dzieje Śląska . Szereg zagadnień z historii Śląska do X V I I I w. włącznie poruszają, opra­ cowane również zespołowo, Szkice z dziejów Śląska . Rozwojowi Śląska w Polsce Ludowej poświęcone jest ciekawe studium E. Osmańczyka . Na odrębną uwagę zasługuje wydawnictwo o charakterze źródłowym, dotyczące specjalnie Opolszczyzny. Są to Pamiętniki Opolan, opubliko­ wane w 1954 r. przez Wydawnictwo Literackie w Krakowie. Napisane przez polskich robotników i chłopów (obecnie często pracowników umy­ słowych), zawierają wiele ciekawego materiału, zwłaszcza z rozwoju r u ­ chu robotniczego na Śląsku. Scharakteryzowana powyżej literatura historyczna w niewielkiej t y l ­ ko mierze uwzględnia kwestię rozwoju struktury rolnej na Śląsku w okre­ sie, który nas specjalnie interesuje, tzn. w dobie imperializmu niemiec­ kiego i istnienia Polski Ludowej. Dostarcza ona również niewiele danych do dziejów prawobrzeżnej, rolniczej Opolszczyzny. Materiały źródłowe dotyczące społeczno-gospodarczego rozwoju wsi śląskiej są dosyć bogate. Są to przede wszystkim liczne wydawnictwa sta­ tystyczne pruskie, które w drugiej połowie X I X w. posiadają już znaczną wartość. Z innych źródeł na szczególną uwagę zasługują księgi hipoteczne i gruntowe, które pozwalają dokładnie wniknąć w rozwój struktury r o l ­ nej wsi. Źródła powyższe tylko w niewielkim stopniu zostały wyzyskane do tej pory w odniesieniu do Siołkowic. Przeglądnięto niektóre wydawnictwa statystyczne omawiające ogólnie stosunki społeczno-gospodarcze na Gór­ nym Śląsku, poza tym szereg opisów statystycznych i wykazów gmin, któ­ re zawierają między innymi informacje o Siołkowicach. Wyzyskano r ó w ­ nież niektóre materiały archiwalne z Wojewódzkiego Archiwum w Opo­ lu i pewne źródła pisane, będące w posiadaniu mieszkańców Siołkowic. 21 22 23 24 2 5 21 K . P i w a r s k i, Polacy śląscy w walce o społeczne i narodowe wyzwolenie 1848—1914, Warszawa 1955; K . P o p i o ł e k , Z niedoli i walk śląskiego proletariatu.. Warszawa 1955; J . B a ł ł a b a n, Swit nad Opolszczyzną, Warszawa 1953; O. S. P o ­ p i o ł e k , Bunty chłopskie r.a Górnym Śląsku do 1811 r., Warszawa 1954. Dzieje Śląska, pod red. E . i K . M a l e c z y ń s k i c h , Warszawa 1955. Szkice z dziejów Śląska, pod red. E . Maleczyńskiej, Warszawa 1953. E . I. O s m a ń c z y k, Śląsk w Polsce Ludowej, Warszawa 1953. Wyciągi z tych materiałów sporządzili pracownicy archiwum pod kierun­ kiem mer O. S. Popiołka. 22 23 2 4 2 5 �\22 I). DOBROWOLSKA i D. MYRCTK-MARKOWSKA III. BADANIA TERENOWE Główną podstawę źródłową niniejszego sprawozdania stanowią jed­ nak materiały uzyskane drogą badań terenowych w sierpniu 1955 r. Za­ sadniczą techniką pracy terenowej były wywiady z mieszkańcami Siołkowic, uzupełnione obserwacją sytuacji obecnej. Wśród dotychczasowych informatorów przeważali ludzie starsi, mężczyźni, przede wszystkim robotnicy i rzemieślnicy. W słabszym natomiast stopniu uwzględniłyśmy na razie środowisko chłopskie. Starałyśmy się też zebrać dane dotyczące historii poszczególnych rodzin. W pewnej mierze przebadałyśmy również kwestię narodową, ściśle związaną z interesującymi nas zagadnieniami. Dotychczasowe badania przyniosły tylko ogólną orientację w odnie­ sieniu do zróżnicowania klasowego i zawodowego wsi. Wymagają one jeszcze znacznego pogłębienia, uzupełnienia podstawy statystycznej ba­ danych zjawisk i gruntowniejszego zapoznania się z odnośnymi materia­ łami archiwalnymi. IV. W Y N I K I , B A D A N Analiza zebranych materiałów pozwoliła przede wszystkim ustalić prowizorycznie periodyzację badanych procesów. Obejmuje ona cztery okresy: 1850—1890, 1891—1918, 1918—1945, 1945—1955. Poniżej przed­ stawimy zróżnicowanie klasowe i zawodowe Siołkowic w każdym z tych okresów po kolei. Najpierw omówimy ogólne przemiany w strukturze społeczno-gospodarczej wsi i czynniki, które je kształtowały, następnie do­ kładniej scharakteryzujemy trzy podstawowe kategorie społeczno-gospo­ darcze we wsi: chłopów, rzemieślników i robotników. Z kolei przedsta­ wimy kształtowanie się wzajemnych stosunków pomiędzy tymi katego­ riami, zwłaszcza chłopstwem siołkowickim a robotnikami. Szczególny na­ cisk położymy na kształtowanie się przeciwieństw klasowych. 1850—1890 Omówienie przeobrażeń struktury klasowej i zawodowej Siołkowic na­ leży rozpocząć od przedstawienia procesu rozwarstwienia ludności wiej­ skiej. Niestety, dane, którymi na razie rozporządzamy, są bardzo niepełne. Nieliczne tylko publikacje statystyczne podają informacje o strukturze społeczno-gospodarczej poszczególnych wsi śląskich. Dopiero gruntowne przepracowanie wszelkich dostępnych materiałów statystycznych, ksiąg hipotecznych itp. pozwoli na wyczerpujące oświetlenie wspomnianego za­ gadnienia. O ile chodzi o rozwój stosunków własnościowych w Siołkowicach, na razie możemy przytoczyć tylko dane z 1844 i 1861. r. Dla porównania zestawimy je z danymi z 1783 r. Należy tutaj podkreślić, że stosunki te odmiennie kształtowały się w Siołkowicach Starych i Nowych. W pierw­ szych podstawowy zrąb ludności stanowili aż do czasów uwłaszczenia �ZRÓŻNICOWANIE KLASOWE SIOŁKOWIC STARYCH gburzy, mniejsze zaś ilościowo grupy tworzyli zagrodnicy i chałupnicy. Siołkowice Nowe natomiast, powstałe jako kolonia w czasach Fryderyka Wielkiego, obejmowały wyłącznie gospodarstwa zagrodnicze i chałupnicze. Siołkowice Stare Lata Gburzy 26 1783 1844 1861 " 27 2 Półgburzy Kwartniey — 45 — 36 27 - 24 Zagrod­ nicy Chałup­ nicy 32 12 32 23 22 16 Chałup­ nicy wygonowi Wszyscy mieszk. wsi — 809 1722 2063 110 28 30 Co do Siołkowic Nowych, posiadamy jedynie informacje z 1861 r. Było wówczas 19 kolonistów, 4 półkolonistów i 7 chałupników wygonowych — łącznie 255 mieszkańców . Analiza powyższych danych wskazuje na stopniowy wzrost ilości go­ spodarstw średnich i małych przy zmniejszaniu się liczby gospodarstw gburskich. Uwagę naszą zwraca również fakt zwiększania się ilości bez­ rolnych. Jeżeli bowiem przyjmie się, że przeciętnie na rodzinę chłopską przypadało 5 osób , w 1783 r. na 809 mieszkańców wsi było 309 bezrol­ nych (38,2%), a w 1861 r. na 2063 było ich 1018 (49,3%). Sprawa ta w y ­ magałaby jeszcze dokładniejszego zbadania. Brak nam danych statystycznych dotyczących przeobrażeń struktury rolnej Siołkowic w następnych dziesięcioleciach X I X w. Prawdopodobnie jednak zasadniczy kierunek rozwoju nie uległ zmianie. Wskazywałyby na to wiadomości, jakie posiadamy o sytuacji gospodarczej całego powiatu opolskiego. W przeciwieństwie do żyznych okręgów Dolnego Śląska proces koncentracji ziemi w rękach wielkich właścicieli i zamożniej­ szych chłopów wykazywał tutaj w drugiej połowie X I X w. słabe nasi­ lenie, przyrost ludności wywoływał zaś coraz większe rozdrabnianie się 3 1 3a 33 211 F . A. Z i m m e r m a n n , Beyträge zur Beschreibung von Schlesien, Bd I I I . Brzea 1784, s. 83. Reces w separacji wspólnej roli w Siołkowicach w Opolskim Kresie, 19 V I I I 1844. Reces ten nie obejmuje pewnej ilości zagrodników i chałupników mieszkają­ cych poza wspólnotą podlegającą rozdziałowi. Cyfra ta nie pochodzi z recesu, ale z pracy wyd. przez J . G. Knie, Alpha­ betisch-statistisch-topographische Uebersicht der Dörfer, Flecken, Städte und ande­ ren Orte der Königlich Preussischen Provinz Schlesien..., I I wyd., Wrocław 1845, s. 583. 2» p T r i e s t , Topographisches Handbuch von Oberschlesien, Wrocław 1864, s. 115. so T r i e s t , op. cit., s. 48. " T r i e s t , jw., s. 114. T r i e s t , jw., s. 48. Według O r z e c h o w s k i e g o , Rozdrobnienie gruntów chłopskich..., s. 459, taka była przeciętna liczebność rodziny chłopskiej na Śląsku w X I X w. 2 7 3 8 112 ,:! �n DOBROWOLSKA i D. M Y R C I K - M A R K O W S K A gruntów. Świadczy to o słabym rozwoju kapitalizmu w miejscowym rolnictwie . Pewne wątpliwości budzi jedynie kwestia bezrolnych. Ilość ich w całym powiecie opolskim była niewielka; w 1882 r. wynosiła tylko 20,40% ogółu ludności rolniczej , co również dowodzi słabego rozwoju procesów kapitalistycznych. Trudno jest w tej chwili rozstrzygnąć, czy rozwój Siołkowic z ich dużą ilością bezrolnych był nietypowy dla całe­ go powiatu, czy też raczej w latach osiemdziesiątych i tutaj zmniejszyła się liczba bezrolnych na skutek emigracji zarobkowych. Wyżej przedstawiona struktura rolna Siołkowic wpływała na koniecz­ ność szukania przez ich mieszkańców dodatkowych źródeł zarobków. W omawianym okresie jednak możliwości znalezienia pracy dodatkowej (dla bezrolnych praca ta była głównym źródłem utrzymania) były nie­ wielkie. Część ludności trudniła się rzemiosłem, skierowanym przede wszystkim na potrzeby wsi względnie najbliższej okolicy. W Siołko­ wicach Starych znajdowały się 3 wiatraki, 1 młyn wodny, 4 kuźnie; w Siołkowicach Nowych była kuźnia, blech (warsztat do bielenia płócien) i smodarnia. Długą tradycję miało we wsi miotlarstwo i koszykarstwo. Zajmowały się nim stale lub tylko sezonowo rodziny chałupnicze i bez­ rolne. Drobna wytwórczość miała swój odpowiednik w organizacji zbytu. Był to drobny handel domokrążny. Trudniło się nim wiele osób, przy tym niekiedy byli to sami wytwórcy. Mimo skromnych rozmiarów umożliwiał on jednak w pewnych wypadkach wzbogacenie się. 34 35 Ponadto ludność małorolna lub bezrolna Siołkowic utrzymywała się też z pracy najemnej we wspomnianych już większych warsztatach rze­ mieślniczych, w pobliskim, państwowym lesie (głównie mieszkańcy Sioł­ kowic Nowych), a przede wszystkim w rolnictwie. Praca najemna w rolnictwie wiązała się z gospodarstwami miejscowych gburów lub z dużymi majątkami rolnymi, przeważnie na Dolnym Śląsku, dokąd w y ­ jeżdżano na sezon. Dosyć rozpowszechnione również było tzw. mataczkarstwo (flis). Nieliczni tylko informatorzy wspominają o wyjazdach do okręgów przemysłowych na Górnym Śląsku albo w Niemczech zachod­ nich i północnych. Sezonowe migracje zarobkowe na zachód rozpoczęły się po 1870 r., masowy charakter przybrały jednak dopiero z końcem X I X w. Z innych zajęć należałoby wymienić myślistwo i rybołówstwo, a tak­ że zbieractwo jagód, grzybów i szyszek, rozpowszechnione zwłaszcza w Siołkowicach Nowych. Cechą charakterystyczną wymienionych wyżej zajęć w latach 1850— 1890 była ich sezonowość i sporadyczność, poza tym duża elastyczność 34 S. W y s ł o u c h , Kapitalistyczna ™ W y s l o u c h, .iw., s. 112. przebudowa..., s. 112, 113. �ZRÓŻNICOWANIE KLASOWE SIOŁKOWIC STARYCH 125 i zmienność. Trudniący się nimi chłopi względnie bezrolni łatwo prze­ rzucali się z jednego rodzaju pracy do drugiego, w zależności od chwi­ lowej koniunktury. Zajęcia ich miały na ogół charakter lokalny; dalsze migracje do pracy zdarzały się jedynie wyjątkowo. Ogólnoniemiecki r y ­ nek pracy w niewielkim tylko stopniu, zwłaszcza przed 1870 r., wchła­ niał nadmiar r ą k roboczych prawobrzeżnej Opolszczyzny. Przejdźmy teraz do omówienia warunków życia i pracy trzech zasad­ niczych kategorii społeczno-gospodarczych w Siołkowicach, tzn. chłopów, rzemieślników i robotników. C h ł o p i . W okresie badanym wśród chłopów wyraźnie wyodrębnia­ ją się trzy warstwy: gburzy, zagrodnicy i chałupnicy. W ustroju feu­ dalnym przedstawiciele tych warstw różnili się miedzy sobą zarówno ilo­ ścią posiadanej ziemi, jak też rodzajem i wysokością obciążeń p a ń ­ szczyźnianych. W drugiej połowie X I X w. o przynależności do każdej z nich decydował również w pewnej mierze stan posiadania. Według określenia informatorów za gburów uważano gospodarzy, którzy mieli powyżej 40 względnie 50 morgów (często powyżej 100). Stan posiadania zagrodników wynosił mniej więcej od 15 do 40 morgów, chałuuników poniżej 15 morgów. Z biegiem czasu zresztą na skutek rozdrobnienia gruntów, a także podnoszenia s .ę poziomu gospodarki rolnej zmieniały sie krvter'.a, według których oceniano wielkość majątku g^ura lub za­ grodnika. Ilość posiadanej ziemi nie była jedynym czynnikiem d°cvdującym o przynależności do danei warstwy. Drugim, niemniej istotnym, było pochodzenie. Gburem mógł być tylko syn gbura zamieszkujący cen­ trum wsi zwane „Gbury". Nie był natomiast uważany za gbura syn cha­ łupnika, który dorobił się większej ilości ziemi. W słabszym stopniu po­ chodzenie decydowało o przynależności do warstwy zagrodników i c h a ł u p ­ ników. Chałupnikiem mógł zostać zarówno syn gbura, jak zagrodnika. i- Wspomniany już poprzednio proces rozdrabniania gruntów chłop­ skich powodował przesuwanie się ludności chłopskiej z warstwy gburów do warstwy zagrodników, a następnie chałupników. Zagadnienie to wiąże się ściśle z problemem spadkobrania. Jak wiadomo, przepisy prawa spad­ kowego obowiązującego na Śląsku pozwalały na dowolne dzielenie grun­ tów (z wyjątkiem włości rentowych) . Zwyczajowe zasady spadkobra­ nia kształtowały się jednak różnorodnie. Jak podają najstarsi nasi infor­ matorzy, kilkadziesiąt lat temu, gdy możliwości zarobkowe były niewiel­ kie, rozpowszechnione było dzielenie gospodarstw pomiędzy dzieci. Rzad­ kie natomiast były wypadki zostawiania na całym gospodarstwie jedne­ go dziedzica, który spłacał pozostałych. 36 3 0 S. K u c z k o w s k i , Zwyczaje spadkowe na Górnym spadkowe włościan w Polsce, cz. I I , Warszawa 1929. Śląsku, fw:] Zwyczaje �D. DOBROWOLSKA i D. MYRCIK-MARKOWSKA Charakterystyczne jest, że rodzice dość często przekazywali w całości swe gospodarstwo dzieciom za swojego życia. Miało to miejsce zwłaszcza w zamożniejszych rodzinach chłopskich. W takim wypadku rodzice zo­ stawiali sobie jedynie kilka morgów gruntu, które mieli im obrabiać ich spadkobiercy. Ponadto zastrzegli sobie niekiedy określoną ilość produktów rolnych, drzewa opałowego itp. Materialne warunki ich życia miały być dobre, na skutek tego nawet stosunkowo młodzi ludzie decydo­ wali się pójść na wysyp. Wysypnicy, czyli wycuźnicy, mieszkali w od­ rębnej, specjalnie dobudowanej części domu względnie w osobnym domku. Na specjalne omówienie zasługuje zagadnienie warunków pracy i po­ ziomu życia gburów, zagrodników i chałupników. Zagadnienie to na­ szkicujemy tutaj bardzo ogólnie, ponieważ jest ono przedmiotem również innych sprawozdań (zwłaszcza sprawozdania poświęconego rolnictwu w Siołkowicach). Gospodarstwa samowystarczalne posiadali jedynie gburzy i część zagrodników. Czasem tylko właścicielami ich byli również chałupnicy, którzy wzbogacili się na wytwórczości rzemieślniczej lub handlu. We­ dług relacji informatorów w ostatnich dziesięcioleciach X I X w. gospo­ darstwa te wynosiły przynajmniej 30 morgów . Gburzy na ogół nie trud­ nili się żadnymi zarobkowymi zajęciami ubocznymi, na co im zresztą nie pozwalał braik czasu. Zdarzały się jednak wypadki, że zamożniejsi spośród nich lokowali swe kapitały w miejscowych karczmach i młynach. Do pomocy brali sobie wówczas siły najemne. Niektóre gospodarstwa gburskie zatrudniały zresztą stale parobka i służącą, a oprócz tego robot­ ników sezonowych, zazwyczaj spośród miejscowych chałupników lub bez­ rolnych. W przeciwieństwie do gburów większa część zagrodników i z reguły chałupnicy mieli jakieś zajęcia dodatkowe. Czasem była to stała praca rzemieślnicza albo najemna, zwykle jednak zajęcia te mia­ ły charakter dorywczy, sezonowy. 37 Gburzy stanowili w zasadzie najlepiej sytuowaną materialnie war­ stwę chłopską, co odbijało się naturalnie na ich stopie życiowej i k u l ­ turze materialnej. Sytuacja materialna większości rodzin zagrodniczych i prawie wszystkich chałupniczych była ciężka, stąd też niejednokrot­ nie do pracy zarobkowej zmuszone były też kobiety. Niekiedy jednak zagrodnicy względnie chałupnicy na swych zajęciach dodatkowych do­ rabiali się pewnego kapitału, który umożliwiał im dokupienie gruntu lub założenie większego warsztatu rzemieślniczego. 3 7 Według doskonałego znawcy stosunków górnośląskich, T. Schucka, granica samowystarczalności gospodarstw pow. opolskiego, położonych po prawym brzegu Odry, już w latach pięćdziesiątych X I X w. wynosiła 25—30 morgów (Oberschlesien, Statistik des Begierunas-Bezirks Oppelrt, Iserlohn 1860, s. 177). �ZRÓŻNICOWANIE KLASOWE SIOLKOWIC STARYCH 3 8 R z e m i e ś l n i c y . Rzemieślnicy siołkowiccy pochodzili na ogół z rodzin małorolnych lub bezrolnych i sami pozostawali nadal w ramach tych warstw społecznych. Jeżeli wykonywane przez nich rzemiosło mia­ ło charakter sezonowy, trudnili się ponadto dorywczo innymi zajęciami, jak pracą najemną w lesie lub na roli, zbieractwem płodów ileśnych itp. Odrębną kategorię stanowili rzemieślnicy pochodzący z lepiej sytuowa­ nych rodzin chłopskich. B y l i to przeważnie synowie lub zięciowie boga­ tych gburów, którzy nie odziedziczyli ziemi, a otrzymane spłaty lub posagi lokowali w warsztatach rzemieślniczych. Ich sytuacja materialna była więc od początku lepsza od sytuacji rzemieślników wymienionych poprzednio, rzadko tez byli zmuszeni do szukania dodatkowych źródeł zarobku. W obrębie Siołkowic możemy wyróżnić dwie zasadnicze kategorie rzemieślników: jedni pracowali na zamówienie poszczególnych miesz­ kańców wsi (względnie osad okolicznych), drudzy produkowali dla nie­ znanego odbiorcy na szerszy rynek. Do pierwszej kategorii należeli na przykład szewcy, krawcy, cieśle, młynarze, kowale. Ci ostatni zajmo­ wali się zarówno robotami reperacyjnymi, jak też wyrabianiem narzędzi rolniczych na zamówienia gospodarzy siołkowickich. Do drugiej kategorii należałoby zaliczyć przede wszystkim koszykarzy. W połowie X I X w. ogólna ich liczba nie przekraczała 20 osób, stopniowo jednak zwiększała się coraz bardziej. O ile dla Siołkowic Starych charakterystyczne było koszykarstwo, w Siołkowicach Nowych dużą rolę odgrywało miotlarstwo. Trudniono się nim sezonowo obok szeregu innych zajęć dorywczych. Na szerszy zbyt obliczona była również produkcja smolarni w Siołkowicach Nowych i jednej z kuźni w Siołkowicach Starych. W kuźni tej wyrabia no narzędzia rolnicze, takie jak sierpy, kosy, pługi. Według opowiadań mieszkańców wsi miała być ona zwdązana z kuźnicą, w której przetapiano miejscową rudę darniową. Zarówno kuźnia, jak smolarnia stanowiły własność synów gburskich, a zatrudniały po kilka osób. r Omawiając organizację rzemiosła należy podkreślić, że rzemieślnicy siołkowiccy pracowali przeważnie sami, czasem przy pomocy rodziny, a w nielicznych wypadkach zatrudniali uczniów i czeladników lub inne siły najemne. Pomoc rodziny odgrywała specjalnie dużą rolę w koszykarstwie i miotlarstwie. Każdy z członków rodziny miał wówczas swoje ściśle określone funkcje, miejscem zaś pracy była przeważnie kuchnia lub szopa. Jak już wspomniano powyżej, sami wytwórcy niekiedy trudni- 3 8 Dokładne omówienie sytuacji gospodarczej i społecznej rzemieślników znaj­ duje się w Sprawozdaniu ze stanu badań nad rzemiosłem w Siołkowicach Starych, pow. Opole, napisanym przez I. N i z i n s k ą , „Etnografia Polska", t. 1: 1957, s. 162. �)2«S D DOBROWOLSKA i D. MYRCIK-MARKOWSKA li się handlem i rozwozili swe towary po wsiach okolicznych lub bardziej odległych częściach Śląska. Poza t y m jednak handlem domokrążnym zaj­ mowała się specjalna kategoria ludzi rekrutująca się z rodzin małoi bezrolnych, często spośród krewnych drobnych wytwórców. Poziom zamożności rzemieślników był różny, w zależności od kapi­ tału, z k t ó r y m rozpoczynali pracę, wykorzystywania przez nich sił najem­ nych oraz od koniunktury gospodarczej. Przeważnie jednak, jak już wspo­ mniano, rzemiosło nie dawało dochodów wystarczających do utrzymania rodziny, łączono je wiec z innymi typami zajęć. Styl życia rzemieślników był podobny do stylu życia chłopów, t j . tej warstwy, z której się przeważnie rekrutowali. Rodzaj zajęcia znaj­ dował jednak tu pewne odbicie, na przykład w organizacji pracy w ro­ dzinie oraz w użytkowaniu mieszkania i zabudowań gospodarczych. Pe­ wien wpływ na styl życia rodzin rzemieślniczych wywierał również fakt, że mężczyźni, którzy trudnili się handlem domokrążnym, dużo podróżo­ wali, a przez to przyjmowali wzory obce w silniejszym stopniu niż miej­ scowa ludność rolnicza. R o b o t n i c y . Kształtowanie się siołkowickiej klasy robotniczej wią­ że się ściśle z procesem rozwarstwienia tutejszego chłopstwa. Rekruto­ wała się ona zarówno spośród chałupników, jak też licznej w omawianym okresie ludności bezrolnej. Robotnicy siołkowiccy nie tworzyli jednak je­ szcze grupy zwartej, wyodrębniającej się wyraźnie spośród innych kate­ gorii zawodowych. Przyczyniało się do tego zarówno ich silne powiąza­ nie z miejscowym chłopstwem, jak też duża zmienność zawodowa, po­ legająca na łatwym przerzucaniu się z jednego zajęcia do drugiego, z pracy najemnej do handlu i rzemiosła. Dopiero z końcem X I X w., gdy wzmogły się sezonowe migracje zarobkowe do Niemiec północnych i zachodnich siołkowicka klasa robotnicza zaczęła się wyraźniej wyod­ rębniać. W omawianym okresie najbardziej rozpowszechniona była praca na­ jemna u miejscowych gburów i zagrodników. Praca ta miała charakter stały (służba), sezonowy lub dniówkowy, była zaś opłacana gotówką lub produktami rolnymi. Dużą rolę odgrywały również sezonowe wyjazdy do majątków rolnych, przeważnie na Dolny Śląsk. Inne natomiast ro­ dzaje pracy najemnej (u miejscowych rzemieślników, w lesie, w dalszych zakładach pracy) posiadały dla życia wsi mniejsze znaczenie, zatrud­ niały bowiem stosunkowo nieznaczną ilość ludzi. Ponieważ zarobki męż­ czyzn nie wystarczały na utrzymanie rodziny, do pracy szły również ko­ biety i dzieci. Ponadto, jak już wspomniano, większość robotników zaj­ mowała się dorywczo innymi pracami zarobkowymi. Położenie materialne robotników, zwłaszcza bezrolnych, było bardzo ciężkie. Wielu z nich nie posiadało własnych domów i wynajmowało mieszkania w dużych �ZRÓŻNICOWANIE 1 KLASOW '] SIOŁKOWIC STARYCH 129 domach chłopskich (zwykle w części przeznaczonej dla wysypników). Byli wówczas zobowiązani do pomocy w gospodarstwie, rzadziej nato­ miast do płacenia pewnego czynszu. Ponieważ wysokość świadczeń w robociźnie nie była zazwyczaj dokładnie określona, gburzy dysponowali do­ wolnie pracą komorników. Zależni gospodarczo od zamożniejszych chło­ pów robotnicy ulegali im również pod względem kulturalnym i ideo­ logicznym. Wzajemne stosunki pomiędzy kategoriami ludności poszczególnymi wsi Na osobne omówienie zasługują stosunki pomiędzy poszczególnymi klasami, warstwami społecznymi względnie kategoriami zawodowymi w obrębie wsi badanej. W drugiej połowie X I X w. w Siołkowicach w y ­ raźnie zaznacza się następująca hierarchia społeczna, oparta na stosun­ kach własnościowych w rolnictwie i na tradycji: 1) gburzy, 2) zagrodni­ cy, 3) chałupnicy, 4) bezrolni. Hierarchia ta, odziedziczona po okresie przeduwłaszczeniowym, stopniowo ulegała pewnym zmianom związanym z rozwojem kapitalizmu w rolnictwie i ze wzrostem znaczenia niektórych zawodów pozarolniczych. Zmiany te były jednak w przeciągu omawianego okresu stosunkowo nieznaczne. Pomiędzy wymienionymi warstwami istniało szereg powiązań, przede wszystkim o charakterze gospodarczym. Polegały one na dzierżawieniu gruntów, wymianie usług (np. odrobek albo usługi rzemieślnicze w za­ mian za robociznę konną), niekiedy na transakcjach handlowych. Zazna­ czały się one specjalnie wyraźnie w stosunkach między zamożniejszymi chłopami a chałupnikami i bezrolnymi, tworzącymi zawiązek miejscowej klasy robotniczej. Jak już wspomniano, gburzy zatrudniali biedotę wiej­ ską w swych gospodarstwach, dawali jej niekiedy w dzierżawę małe parcele, wynajmowali mieszkania. Z wszystkich tych usług potrafili wy­ ciągnąć dla siebie znaczne korzyści. Pomimo licznych powiązań gospodarczych, kulturowych, a często też rodzinnych, istniał duży dystans pomiędzy poszczególnymi warstwami społecznymi na wsi. Wyrażał się on między innymi w układzie teryto­ rialnym wsi. Gburzy zamieszkiwali centrum wsi, a z czasem też przy­ siółek Bedaszkę, zagrodnicy zaś, chałupnicy i bezrolni — peryferie (Bło­ nie, Kopiec, Klapacz). Również Siołkowice Nowe zamieszkiwali prawie wyłącznie chałupnicy i ludność bezrolna. Wspomniany dystans przejawiał się także w życiu towarzyskim wsi. Tak na przykład gburzy korzystali z odrębnej karczmy, do której nie mieli wstępu przedstawiciele innych warstw. Ci zaś z kolei gromadzili się v/ swych kółkach w innych Ikarczrnach siołkowickich. Podobnie na uroczystości rodzinne, jak chrzciny, wesela, zapraszano przeważnie ludzi Etnografia Polska I 9 �130 n. DOBROWOLSKA i D. MYRCIK-MARKOWSKA z własnej warstwy. Różnice społeczne przejawiały się także w życiu gminnym (zarząd gminy był z reguły w ręku gburów) i parafialnym. W kościele na przykład przedstawiciele poszczególnych warstw mieli swe stałe, wyznaczone miejsca: koło samego ołtarza siedzieli wycuźnicy, dalej gburzy, zagrodnicy, chałupnicy, a na końcu, dopiero komornicy [ służba. Taka hierarchia społeczna była wyrazem panującego we wsi syste­ mu wartości, według którego o stanowisku społecznym człowieka decy­ dował przede wszystkim stan posiadania, a zwłaszcza wielkość gospodar­ stwa rolnego. Stanowisko społeczne chłopa było więc wyższe od stano­ wiska robotnika, bez względu nawet na wysokość dochodów. W drugiej połowie X I X w. powyższy układ wartości przyjmowany był nie tylko przez chłopów, ale też przez ludność bezrolną, która bezapelacyjnie uzna­ wała autorytet gburów. 1891—1918 Brak nam na razie szczegółowych danych statystycznych o przeobra­ żeniach struktury rolnej Siołkowic w omawianym okresie. Według rela­ cji informatorów przeobrażenia te szły w zasadzie w t y m samym kierun­ ku co poprzednio, mianowicie w kierunku zwiększania się ilości gospo­ darstw średnich i małych przy równoczesnym zanikaniu większych. Na pewne osłabienie tego procesu wpłynęła zapewne emigracja sze­ regu rodzin chłopskich do Ameryki lub do innych części p a ń s t w a pru­ skiego. Emigracja do Ameryki rozpoczęła się jeszcze w okresie poprzed­ nim, a objęła około 40 miejscowych rodzin, przeważnie małorolnych. Poza tym kilkanaście rodzin średniorolnych przeniosło się do Wielkopolski (z końcem X I X w.) i w okolice Gliwic (z początkiem X X w.). W obydwu ostatnich wypadkach przyczyną emigracji była możność nabycia na ko­ rzystnych warunkach większej ilości urodzajnej ziemi (w jednym ka­ wałku), pochodzącej z parcelacji majątków rolnych. Sprzedaż dawnych gospodarstw przez emigrantów musiała wpłynąć na zmiany w stosun­ kach własnościowych w rolnictwie Siołkowic, brak nam jest jednak 0 t y m bliższych danych. Również otwarcie się nowych możliwości zarobkowych w prze­ myśle niemieckim wpłynęło w pewnej mierze na osłabienie procesu rozdrabiania gruntów chłopskich i częstsze pozostawianie na gospodarstwie jednego dziedzica. Gwałtowny rozwój przemysłu niemieckiego po 1870 r. stworzył bowiem zapotrzebowanie na siły robocze. W Siołkowicach 1 w wsiach okolicznych pojawili się wówczas liczni agenci werbujący ro­ botników do pracy w różnorodnych przedsiębiorstwach przemysłowych. Rozpoczęły się najpierw sporadyczne, a z końcem X I X w. już masowe sezonowe migracje mieszkańców Siołkowic na Zachód. Znajdowali oni �ZRÓŻNICOWANIE KLASOWE SIOŁKOWIC STARYCH 13.1 najczęściej zatrudnienie przy robotach ziemnych i budowlanych, takich jak zakładanie kanalizacji, wodociągów, ewentualnie budownictwo miesz­ kaniowe (Berlin, Hamburg, Lipsk, Drezno i okolice, oraz Westfalia). Wielu robotników pracowało również przy budowie dróg bitych lub zakładaniu torów kolejowych (np. linia Berlin—Hamburg, Berlin—Drezno). Ponad­ to otworzyły się możliwości zarobkowe dla kobiet i dziewcząt. Wyjeżdża­ ły one na sezon letni do Berlina i innych miast niemieckich, gdzie pra­ cowały u ogrodników. Niektóre z nich angażowały się także do pewnych robót ziemnych, np. przekopywania rowów. Migracje do pracy w mająt­ kach rolnych utrzymały się nadal, ale stopniowo zmieniły swój charakter. Podczas gdy dawniej uczestnikami ich byli przeważnie mężczyźni, teraz wyjeżdżała najczęściej młodzież albo kobiety. Obraz powyższy wymaga pewnych wyjaśnień. Nasuwa się bowiem pytanie, dlaczego robotnicy siołkowiccy emigrowali przede wszystkim na teren Niemiec północnych i zachodnich, a nie do pobliskiego górnośląs­ kiego okręgu przemysłowego, a także co determinowało ich rodzaj pracy. Jeśli chodzi o kierunek migracji, Siołkowice nie stanowią wyjątku. W okresie badanym migracje ludności śląskiej na zachód miały charak­ ter masowy. Jak wiadomo, Śląsk był w ramach państwa junkiersko-kapitalistycznego ziemią specjalnie upośledzoną gospodarczo. W następstwie tego warunki pracy robotników w górnośląskim okręgu przemysłowym były wyjątkowo ciężkie, a płace niskie. Ponadto z końcem X I X w. po­ jawiła się tutaj konkurencja taniego robotnika z Galicji i Królestwa. Nic więc dziwnego, że Ślązacy odpływali na zachód, gdzie zresztą byli bardziej wyzyskiwani i gorzej płatni niż robotnicy miejscowi. Podejmo­ wali się robót ciężkich, sezonowych, jak np. właśnie roboty ziemnobudowlane. Przejawem umacniania się stosunków kapitalistycznych w Siołkowicach było nie tylko wciągnięcie tutejszych robotników w ogólnoniemiecki rynek pracy, ale także przeobrażenia w organizacji miejscowego rzemiosła. Wyraźnie zaznaczyły się one w zakresie koszykarstwa, a pole­ gały na stopniowej koncentracji zbytu, która stwarzała przesłanki do koncentracji produkcji. Także w innych gałęziach produkcji nastąpiły w t y m okresie dosyć istotne zmiany. Pod koniec X I X w. upadły dawne drobne zakłady pracy, cakie jak blech, smolarnia oraz kuźnia, produkująca narzędzia rolnicze na szerszy rynek, z początkiem zaś X X w. została założona duża cegiel­ nia i tartak o nowoczesnym wyposażeniu technicznym. Powstanie obydwu tych przedsiębiorstw, zatrudniających łącznie kilkadziesiąt osób, było związane z szybkim rozwojem budownictwa w Siołkowicach i okolicy, wynikłym z napływu gotówki do wsi. Właścicielami tych przedsiębiorstw byli przedstawiciele miejscowej burżuazji wiejskiej. Ponadto z począt- �332 U. DOBROWOLSKA i D. MYRC1K-MARKOWSKA kiem X X w. zostały założone w Siołkowicach i w pobliskim Dobrzeniu niewielkie fabryczki pończoch. Lata I wojny światowej były ciężkie dla większości mieszkańców Siołkowic. Ponieważ wielu mężczyzn było w wojsku, ciężar pracy zawo­ dowej spadł na kobiety. Trudniły się one przeważnie handlem domo­ krążnym (tekstyl, galanteria, kosze) i koszykarstwem. Okres ten był jednak pomyślny dla rozwoju miejscowego rzemiosła, którego produkcja była skierowana na potrzeby wojskowe. W latach 1891—1918 zaszły dość duże zmiany w warunkach życia i pracy poszczególnych kategorii społeczno-gospodarczych na wsi. C h ł o p i . W omawianym okresie utrzymały się w zasadzie wspo­ mniane poprzednio trzy warstwy chłopskie. Proces rozdrabniania gruntów chłopskich uległ jednak prawdopodobnie pewnemu osłabieniu. Infor­ matorzy nasi wspominają, że na przełomie X I X i X X w. na skutek ma­ sowego odpływu ludności do pracy w przemyśle częstsze niż poprzednio były wypadki przejmowania całego gospodarstwa przez jednego dziedzi­ ca, który spłacał pozostałych. Na ogół zresztą dbano o to, by każde z dzieci otrzymało jakieś zabezpieczenie bytu pod postacią ziemi, pienię­ dzy lub też określonego fachu. Warunki życia i pracy poszczególnych warstw chłopskich uległy pew­ nym zmianom w zestawieniu z okresem poprzednim. Chłopi wielkoi średniorolni przeszli na gospodarkę intensywną, stopniowo wprowa­ dzali ulepszone narzędzia rolnicze, coraz powszechniej używali nawozów sztucznych. Rozbudowa l i n i i kolejowych przyczyniła się do rozwoju go­ spodarki towarowej. Inna była sytuacja chłopów małorolnych, którzy nie mogli sobie pozwolić na większe inwestycje w gospodarstwie. Trud­ nili się oni nadal różnymi zajęciami dodatkowymi. Charakterystyczne jest jednak, że w ostatnich latach przed I wojną światową coraz częściej dodatkowa początkowo praca chałupnika, zwłaszcza najemna praca w przemyśle, przybierała charakter zajęcia głównego. Rozwój gospodarczy przyczynił się do podniesienia dotychczasowego poziomu życia gburów. Niemniej jednak, gdy w okresie poprzednim sta­ nowili oni warstwę ludności wiejskiej o najwyższej stopie życiowej, obec­ nie pod t y m względem przewyższali ich niekiedy, pomijając nielicznych przedsiębiorców, bezrolni lub małorolni robotnicy, zatrudnieni sezono­ wo w przemyśle niemieckim. Gburzy 'bowiem znaczną część dochodów poświęcali na „spłacenie rodziny" i na inwestycje gospodarcze, robotnicy zaś zarobki swe zużywali przede wszystkim na cele konsumpcyjne (bu­ dowa nowych domów, urządzenie mieszkań, ubranie, pożywienie). Należy przy t y m podkreślić, że wymagania rodzin gburskich były niejednokrot­ nie mniejsze niż robotniczych, co wiązało się z brakiem szerokich kon­ taktów i możliwości porównania. �ZRÓŻNICOWANIE KLASOWE SIOLKOWIC STARYCH Pod względem politycznym decydującą rolę w życiu chłopów siołkowickich odgrywały w omawianym okresie dwie partie: Centrum i par­ tia polska. Obydwie miały charakter katolicki, a skupiały przede wszyst­ kim zamożniejszych chłopów. R z e m i e ś l n i c y . Jak w okresie poprzednim, rzemieślnicy siołkowiccy rekrutowali się przede wszystkim z miejscowych rodzin małoi bezrolnych, niekiedy tylko z rodzin zamożniejszych chłopów. W organizacji rzemiosła, zwłaszcza koszykarstwa, którym trudniło się na przełomie X I X i X X w. około 50 osób, zaszły dość duże zmiany, związane z rozwojem stosunków kapitalistycznych na Śląsku. Podczas gdy dawniej każdy z drobnych wytwórców zaopatrywał się sam w su­ rowiec i zazwyczaj sam sprzedawał swoje wyroby, obecnie dostawą su­ rowca i organizacją zbytu zaczęło się zajmować k i l k u przedsiębiorców, którzy sprzedawali koszykarzom wiklinę i kupowali od nich gotowe w y ­ roby, a następnie rozwozili je po całej Rzeszy. Jako ludzie majętni dyspo­ nowali odpowiednimi środkami transportowymi, a w różnych miejsco­ wościach Rzeszy posiadali swoje składy. W ten sposób przedstawiciele kapitału handlowego, pochodzący zresztą przeważnie z sąsiedniego ośrod­ ka koszykarskiego w Chróścicach, uzależnili od siebie dotychczas samo­ dzielnych wytwórców. Nowa organizacja zbytu, która nie objęła zresztą wszystkich drobnych wytwórców, stworzyła przesłanki do powstania nowej organizacji produkcji. W Siołkowicach zostały mianowicie zało­ żone trzy większe warsztaty koszykarskie, zatrudniające przez cały rok po 5—6 sił najemnych, a poza t y m pracujących w domu chałupników. Były to więc początki systemu nakładczego. Właściciele wspomnianych warsztatów pozostawali w stałym kontakcie z przedsiębiorcami-handlarzami, którym sprzedawali całą swoją produkcję. W podobnym kierunku szedł rozwój miotlarstwa w Siołkowicach Nowych; i tutaj zaznaczyła się bowiem tendencja do koncentracji zbytu. W czasie I wojny światowej w sposób sztuczny przyspieszony został proces koncentracji siołkowickiego koszykarstwa. Produkcję skierowano wyłącznie na potrzeby armii (plecenie koszyków na granaty), a wszyst­ kich koszykarzy zmuszono drogą zarządzeń administracyjnych do pracy w trzech wspomnianych warsztatach. Ilość pracowników w każdym z nich wzrosła do dwudziestu k i l k u osób. Stosunkowo mniejszym przeobrażeniom uległy rzemiosła mające cha­ rakter usługowy na rzecz wsi. W związku z rozbudową wsi wzrosła ilość cieśli i stolarzy, pojawili się również krawcy miarowi i krawczynie szy­ jące suknie według wzorów miejskich. Konkurencja wyrobów fabrycz­ nych sprawiła, że kowale przeszli prawie wyłącznie na prace typu reperacyjnego. Jak już wspomniano, powstały w Siołkowicach tartak i cegiel­ nia, zakłady te jednak miały charakter przedsiębiorstw kapitalistycznych. �134 D. DOBROWOLSKA i D. MYRCTK-MARKOWSKA Podobnie jak w okresie poprzednim sytuacja materialna ogółu rze­ mieślników, zwłaszcza koszykarzy, była ciężka. Swą pracę wytwórczą łączyli więc z innymi zajęciami zarobkowymi, coraz częściej z sezonową pracą w przemyśle niemieckim. Jedynie nieliczni koszykarze dorabiali się niekiedy majątku i stawali się samodzielnymi przedsiębiorcami. W związku ze zmianą w a r u n k ó w pracy styl życia większości koszy­ karzy zbliżał się coraz bardziej do stylu życia robotników. Natomiast rzemieślnicy pracujący na usługi wsi byli na ogół silniej związani ze środowiskiem chłopskim. R o b o t n i c y . W omawianym okresie siołkowicka klasa robotnicza wzrastała liczebnie i stopniowo wyodrębniała się spośród innych miesz­ kańców wsi. Rekrutowała się nadal przede wszystkim z ludności małoi bezrolnej, coraz częściej jednak w jej szeregi wchodzili również sy­ nowie zamożniejszych chłopów. Ze względu na stan posiadania można wyróżnić w jej obrębie: wła­ ścicieli karłowatych gospodarstw, robotników bezrolnych, ale posiada­ jących własne domy, oraz komorników. Podział ten krzyżuje się z podzia­ łem według rodzaju zajęcia i wysokości dochodów z pracy najemnej. Najgorzej płatni byli robotnicy rolni, którzy pracowali u miejscowych gospodarzy względnie wyjeżdżali na sezon do wielkich majątków. Lepsza była sytuacja robotników przemysłowych zatrudnionych w miejscowych lub okolicznych zakładach pracy (zakłady koszykarskie, tartaki, cegiel­ nie, cementownie itp.). Największe dochody mieli jednak wspomniani już robotnicy ziemni i budowlani, zwłaszcza ci, którzy uzyskali wyższe kwalifikacje zawodowe. Pomimo dość wysokiego poziomu życia mogli so­ bie pozwolić na systematyczne składanie oszczędności, zużytkowywanych przeważnie na budowę domu względnie na zakupienie gruntu. Dążeniem bowiem wielu robotników w t y m czasie było posiadanie własnego go­ spodarstwa. Można to wytłumaczyć zarówno chęcią zabezpieczenia sobie bytu na wypadek utraty pracy (przeważnie zresztą sezonowej), jak też oddziaływaniem panującego wówczas systemu wartości, według którego stanowisko społeczne chłopa było wyższe od stanowiska robotnika. Robotnicy pracujący przy robotach ziemnych i budowlanych, a także w majątkach rolnych, wyjeżdżali z Siołkowic zazwyczaj wczesną wio­ sną, wracali zaś późną jesienią, gdy rozpoczynające się mrozy nie po­ zwalały pracować na otwartej przestrzeni. Przez większą część roku ro­ botnicze peryferie wsi były więc jakby wyludnione, a dopiero miesiące zimowe gromadziły wszystkich ich mieszkańców. Niektórzy z robotników, zwłaszcza żonaci, przyjeżdżali w odwiedziny częściej, nieraz nawet raz na miesiąc lub raz na dwa tygodnie, zależnie od odległości miejsca pracy. Czasem robotnicy brali ze sobą rodziny. W takim wypadku rodzina osie­ dlała się w t y m mieście, w którym była siedziba przedsiębiorstwa robot- �ZRÓŻNICOWANIE KLASOWE SIOŁKOWIC STARYCH 135 nika. Kobiety trudniły się zazwyczaj pracami dorywczymi, takimi jak handel domokrążny lub posługi. Niekiedy zarówno mąż, jak i żona praco­ wali najemnie, zwykle w tym samym przedsiębiorstwie. Dzieci zostawia­ l i wówczas u rodziny w Siołkowicach. Na uwagę zasługuje problem asymilacji siołkowiczan w obcym śro­ dowisku, na przykład Berlina lub innych miast niemieckich. Problem ten wiąże się ściśle z kwestią narodową, której trudno na tym miejscu po­ święcić więcej uwagi. Już w początkach X X w. w wielu ośrodkach nie­ mieckich istniały większe skupiska ludności śląskiej. Ludność ta nie zawsze posiadała wyraźną świadomość narodową polską, niemniej jednak miała poczucie odrębności w stosunku do innych mieszkańców Niemiec. Przed I wojną światową ludność śląska współżyła najczęściej z grupami polskimi z Królestwa lub Galicji. Jak wspominają starsi spośród naszych informatorów, życie towarzyskie w ośrodkach skupiających większą ilość Polaków (w Berlinie, Westfalii) było silnie rozwinięte. Posiadali oni własne gospody, urządzali wspólne zabawy, śpiewali polskie pieśni, a we­ sela i inne uroczystości rodzinne obchodzili tak samo jak we wsiach, z których pochodzili. To wszystko wpływało korzystnie na ich samopo­ czucie w obcych, niemieckich miastach, a zarazem przyczyniało się do zachowania odrębności narodowej i utrzymania dawnego, wiejskiego stylu życia. Wspomniane emigracje oddziaływały niewątpliwie na zapoznanie si? z ruchem robotniczym większych ośrodków przemysłowych, a przez to na rozwój świadomości klasowej robotników siołkowickich. Zagadnienia te są słabo uwzględnione w naszych dotychczasowych materiałach. Na­ leżałoby zwłaszcza przebadać związek ruchu robotniczego z kwestią na­ rodową. W każdym razie fakt szybkiego rozwoju ruchu robotniczego po I wojnie światowej świadczyłby o tym, że ruch ten miał już stare tra­ dycje. Wzajemne stosunki pomiędzy poszczególnymi kategoriami ludności wsi W latach 1890—1918 we współżyciu mieszkańców Siołkowic zaszły dosyć istotne zmiany. Z wolna zaczyna się zacierać dawny, powstały je­ szcze w ustroju feudalnym podział na gburów, zagrodników, chałupni­ ków i komorników. Coraz wyraźniej natomiast zaznaczają się różnice po­ między środowiskiem chłopskim (zwłaszcza chłopów wielko- i średniorol­ nych) a robotniczym. Poniżej przedstawimy w wielkim skrócie przebieg tego procesu. Powstanie nowych możliwości zarobkowych na przełomie X I X i X X w. Wywarło znaczny wpływ na stopniowe uniezależnianie się miej­ scowej ludności mało- i bezrolnej od zamożniejszych chłopów. Coraz �.13« D. DOBROWOLSKA i V. MYRCIK-MARKOWSKA rzadziej pracowała u nich najemnie, niechętnie też wynajmowała miesz­ kania za odrobek. Rozwój budownictwa mieszkaniowego przed I wojną światową wpłynął wydatnie na zmniejszenie się liczby komorników. Liczne migracje za pracą, zetknięcie się z innymi środowiskami, pod­ niesienie poziomu życia siołkowickich robotników, a także ich uniezależ­ nienie gospodarcze od miejscowego zamożnego chłopstwa przyczyniły się do powstania nowego, odmiennego od panującego dotychczas systemu wartości. Polegał on na uznawaniu wyższości pracy robotnika nad pra­ cą chłopa i na wysokiej ocenie robotniczego stylu życia. W ostatnich la­ tach przed wybuchem wojny oceny powyższe były w środowisku robot­ niczym dosyć rozpowszechnione. Ta emancypacja kształtującej się na przełomie X I X i X X w. siołkowickiej klasy robotniczej zaznaczała się wyraźnie także na wielu innych odcinkach. Przede wszystkim więc znajdowała swoje odbicie w prze­ obrażeniach kulturowych. W drugiej połowie X I X w. kultura ludności bezrolnej, pracującej najemnie, była w zasadzie chłopska. Nawet migra­ cje za pracą do dużych ośrodków przemysłowych z wolna dopiero tę jej chłopskość przełamywały. Stopniowo jednak, zwłaszcza w ostatnich la­ tach przed I wojną światową, kształtuje się w siołkowickim środowisku robotniczym nowy obyczaj, zmienia się ubiór i sposób urządzania wnętrz Obok stylu życia chłopskiego coraz wyraźniej zaznacza się styl robotni­ czy, ulegający zresztą silnym wpływom tego pierwszego. Obejmuje on również znaczną część rzemieślników, zwłaszcza pracujących na odle­ gły rynek koszykarzy. Klasa robotnicza emancypuje się także w zakresie życia politycznego. Świadoma rozbieżności swoich interesów z interesami bogatego chłopstwa skupia się koło Partii Socjaldemokratycznej. Należy jednak podkreślić, że wyżej przedstawione zmiany dokony­ wały się powoli, a dominującą rolę w życiu społecznym i kulturalnym wsi odgrywali nadal chłopi. 1918—1945 Lata 1918—1945 stanowią okres rozwoju imperializmu niemieckiego, którego najbardziej specyficznym przejawem jest faszyzm. Z punktu widzenia gospodarczego można w okresie t y m wyróżnić cztery zasadni­ cze fazy. Bardzo wyraźnie zaznaczają się one w życiu mieszkańców Siołkowic. Pierwszą z nich stanowią lata bezpośrednio powojenne: 1919—-1923. Gospodarka niemiecka znajdowała się wówczas w stanie anarchii i de­ zorganizacji. Duże rozmiary przybrało bezrobocie, występujące zwłaszcza na terenie Śląska. Wobec zastoju w przemyśle małorolni i bezrolni miesz­ kańcy Siołkowic utracili swe dotychczasowe zarobki. W wielu wypadkach �ZRÓŻNICOWANIE KLASOWE SIOŁKOWIC STARYCH 137 powrócili więc do dawnych prymitywnych form gospodarczych, jak zbie­ ractwo, drobna wytwórczość rzemieślnicza lub handel domokrążny (ga­ lanteria, tekstylia, kosze). Informatorzy nasi wspominają również o krót­ kotrwałych wyjazdach do pracy w przemyśle na teren państwa polskiego. W pewnych okresach płace robotników były tam wyższe niż na Śląsku niemieckim. Od 1924 r. rozpoczęło się stopniowe ożywienie gospodarcze. Mieszkań­ cy Siołkowic, podobnie jak przed wojną, emigrowali do sezonowych ro­ bót ziemnych i budowlanych na terenie całej Rzeszy względnie (kobiety) do pracy w ogrodach podmiejskich. Częste były również wypadki prze­ noszenia się całych rodzin do większych miast niemieckich, zwłaszcza do Berlina. Coraz bardziej wzrastała ilość robotników, coraz częściej też wiązali się oni na stałe z określonymi przedsiębiorstwami niemieckimi. Wzrosła również liczba robotników zatrudnionych na miejscu. Ogólne ożywienie gospodarcze wywołało dalsze przeobrażenia w orga­ nizacji miejscowego koszykarstwa. Szły one w tym samym kierunku co w okresie poprzednim, mianowicie w kierunku koncentracji produkcji. Podobny proces można było zaobserwować i w innej dziedzinie. Właści­ ciel siołkowickiego tartaku i cegielni wszedł w porozumienie z miejsco­ w y m i mistrzami murarskimi i ciesielskimi i stworzył rodzaj przedsiębior­ stwa budowlanego. Rzemieślnicy dawniej samodzielni zaczęli teraz pra­ cować pod kierunkiem kapitalisty. Budowali przede wszystkim domy mieszkalne na zamówienie miejscowej ludności, zwłaszcza dobrze zara­ biających robotników. W 1929 r. nastąpiło jednak nowe załamanie gospodarcze. Tym razem było ono związane z kryzysem ogólnoświatowym, który zakończył się dopiero w 1933 r. Okres kryzysu odbił się bardzo dotkliwie na miesz­ kańcach Siołkowic. Większość robotników utraciła pracę i powróciła na wieś. Podstawą ich utrzymania były zasiłki wypłacane bezrobotnym ewentualnie gospodarstwa rolne, a ponadto różnego rodzaju zajęcia do­ rywcze. Trudniono się więc zbieractwem, koszykarstwem, kłusownic­ twem lub pracą najemną u bogatszych gospodarzy. Niekiedy wyjeżdżano na roboty sezonowe do wielkich majątków rolnych na Dolnym Śląsku lub na Pomorzu. Początek ponownego ożywienia gospodarczego przypada na 1934 r. Miało ono charakter sztuczny, było bowiem związane z przygotowania­ mi wojennymi. Przekształcenie gospodarki Niemiec na gospodarkę wo­ jenną dokonało się przede wszystkim przez intensywny rozwój prze­ mysłu ciężkiego. Duży nacisk położono również na ulepszenie komuni­ kacji lotniczej, a także na rozbudowę sieci dróg bitych oraz autostrad. Robotnicy siołkowiccy pracowali w t y m czasie przy budowie lotnisk, baz amunicyjnych lub innych obiektów wojskowych. Znajdowali rów- �138 TX D O B R O W O L S K A i D. MYRCIK-MARKOWSKA nież zatrudnienie przy zakładaniu nowych kanałów, budowie autostrad względnie przy budownictwie mieszkaniowym. Kobiety nadal pracowa­ ły u ogrodników podmiejskich, natomiast wyjazdy do majątków rolnych należały już do rzadkości. Ilość robotników na terenie Siołkowic znowu wzrosła. Przyczyną tego była zarówno atrakcyjność pracy robotniczej ze względu na jej wysokie zarobki, jak też wprowadzenie few. zagród dzie­ dzicznych (o t y m niżej). Władze faszystowskie czyniły próbę ustabilizowania struktury zawo­ dowej przez związanie robotników w sposób trwały z określonym miej­ scem pracy oraz określonym zawodem. Pierwszy tego rodzaju przepis, dotyczący robotników rolnych, wydano w 1934 r. Następne przepisy z 1934 i 1936 r. odnosiły się do robotników przemysłu metalowego. Nie pozwalały one na zmianę miejsca pracy bez zezwolenia odnośnego urzę­ du pracy. W 1937 r. podobnym ograniczeniom poddano niektóre grupy wykwalifikowanych robotników budowlanych. Celem tych wszystkich rozporządzeń było rozmieszczenie i wyzyskanie sił roboczych pod kątem widzenia przygotowań wojennych . Wprowadzenie tych przepisów w ży­ cie wywarło również wpływ na strukturę zawodową Siołkowic. Zahamo­ wały one dawną płynność zawodów i miejsc pracy. Zasadnicze przeobrażenia nastąpiły w czasach hitlerowskich w zakre­ sie gospodarki rolnej. Ustawą z dn. 291X 1933 r. wprowadzono zasadę niepodzielności samowystarczalnych gospodarstw chłopskich, które mogły być tylko w całości przekazywane spadkobiercom. Wielkość tych tzw. zagród dziedzicznych ustalono na 7,5 ha do 125 ha. Wspomniania ustawa miała zarówno cele gospodarcze (utworzenie silnego rolniczego stanu średniego), jak też polityczne. Bogaci chłopi mieli stać się główną ostoją faszyzmu na w s i . Wprowadzenie jej w życie wywołało' ostry protest ludności polskiej na Śląsku. Protest ten nie przyniósł jednak żadnego rezultatu . Równocześnie z ustanowieniem zagród dziedzicznych stwo­ rzenie tzw. stanu żywicielskiego miało zapewnić ścisłą kontrolę nad wszelkimi dziedzinami rolnictwa w celu podniesienia jego wydajności. W czasie wojny, gdy znaczną ilość mężczyzn powołano do wojska, do pracy poszły kobiety. Wiele młodych kobiet z Siołkowic znalazło wówczas zatrudnienie w administracji w Opolu i w okolicznych zakładach przemy­ słowych. Do Siołkowic natomiast przybyła pewna ilość dziewcząt z Polski i Ukrainy, przydzielonych tutaj do pomocy w rolnictwie. W okresie wojny nastąpiło ożywienie niektórych rzemiosł, między innymi koszykarstwa. 39 4 0 41 3,1 J . K u c z y ń s k i . Położenie robotników w Niemczech, Warszawa 1.952, s. 417—422. A. Ż a b k o - P . o t o p o w i e z, Rolnictwo w Ul Rzesza. Polityka gospodarcza ,111 Rzeszy, L w ó w 1938, s. 93 n. " S. W a s v i e w s k i , Na Śląsku Opolskim, Katowice 1937, s. 267—268. 1 0 �ZRÓŻNICOWANIE KLASOWE SIOŁKOWIC STARYCH 139 C h ł o p i . W sytuacji chłopstwa w latach międzywojennych trzeba wyróżnić dwa okresy: 1) przed 1933 r., kiedy struktura własnościowa rol­ nictwa oraz produkcja rolnicza kształtowały się samorzutnie jako kon­ tynuacja stanu przedwojennego, oraz 2) po 1933 r. okres ścisłej kontroli rolnictwa ze strony czynników administracyjnych. W okresie pierwszym dozwolone było, tak jak przed wojną, dzielenie gospodarstw. W praktyce jednak zaznaczała się tendencja do przekazywania całego gospodarstwa jednemu dziedzicowi. Pozostali spadkobiercy otrzymywali spłaty i zosta­ wali rzemieślnikami lub robotnikami. Miało to miejsce zwłaszcza w latach koniunktury gospodarczej, w okresie kryzysu bowiem, gdy trudno było uzyskać gotówkę potrzebną na spłaty, częstsze były wypadki dzielenia gospodarstw. W okresie drugim, po wprowadzeniu zasady „zagród dzie­ dzicznych", struktura własnościowa w rolnictwie zaczyna wykazywać sta­ bilizację. Odnosi się to jednak wyłącznie do gospodarstw większych. W latach międzywojennych utrzymuje się jeszcze tradycyjna nazwa gbur na określenie gospodarza posiadającego kilkadziesiąt morgów gruntu i pochodzącego z rodziny gburskiej. Natomiast stopniowo zacierają się różnice pomiędzy dawnymi zagrodnikami i chałupnikami i nazwy te w y ­ chodzą coraz bardziej z użycia. Coraz większa ilość małorolnego chłop­ stwa trudni się pracą najemną; wchodzi więc w szeregi klasy robotniczej. Robotnikami zostają również niekiedy synowie gburów. Zagadnienie położenia społeczno-gospodarczego chłopstwa w okresie międzywojennym wymaga jeszcze gruntownego przebadania. R z e m i e ś l n i c y . Omawiając sytuację rzemieślników w t y m czasie zajmiemy się przede wszystkim koszykarzami. Stanowili oni bowiem grupę specjalnie liczną w Siołkowicach, a na warunkach ich życia i pracy najdobitniej odbił się rozwój ustroju kapitalistycznego. W latach międzywojennych formy organizacyjne koszykarstwa uległy dalszym zmianom, będącym kontynuacją przeobrażeń z okresu poprzed­ niego. Wzrastające zapotrzebowanie na wyroby koszykarskie na terenie Rzeszy wpłynęło na wzrost ilości handlarzy, zajmujących się dostawą su­ rowca i organizacją zbytu. Ponieważ dotychczasowa drobna wytwórczość nie była jednak w stanie pokryć ich zapotrzebowania, a skup od drob­ nych producentów stawał się uciążliwy, handlarze ci, jak już wspomniano, dali impuls do tworzenia większych warsztatów koszykarskich, chociaż me oni je zakładali. Warsztaty te rozwijały się stopniowo. Trzy największe z nich, po­ wstałe przed I wojną światową, zatrudniały w latach trzydziestych łącz­ nie około 90 robotników. Nadto wielu mieszkańców Siołkowic pracowało w dużych zakładach koszykarskich w Chróścicach. W miarę: rozwoju war­ sztaty koszykarskie zasięgiem swoim obejmowały coraz większą ilość dotychczas samodzielnych wytwórców, którzy zamieniali się w chałupni- �D. DOBROWOLSKA i D. MYRCIK-MARKOWSKA ków. Należy jednak podkreślić, że obok wspomnianych przedsiębiorstw o charakterze kapitalistycznym utrzymała się nadal pewna ilość drobnych rzemieślników, którzy sami trudnili się sprzedażą swoich wyrobów. W rezultacie w okresie międzywojennym koszykarze siołkowiccy roz­ padają się na trzy grupy: 1) właściciele większych zakładów, 2) robotnicy pracujący w tych zakładach i 3) drobni wytwórcy. Jedynie tych ostatnich możemy właściwie uważać za rzemieślników. Wspomniane kategorie koszykarzy różniły się między sobą sytuacją gospodarczą, społeczną i stylem życia. Właściciele warsztatów utrzymuwali stosunki rodzinne i towarzyskie z miejscowymi handlarzami, właś­ cicielami cegielni, tartaków itp. Dochody swoje lokowali głównie w obiek­ tach budowlanych: stawiali duże, nowoczesne domy. Kupowali również ziemię, której zresztą nie uprawiali, lecz oddawali ją w dzierżawę. Koszykarze-robotnicy natomiast utrzymywali kontakty z innymi robotnikami, od których swoim stylem życia nie odbiegali. Dochody swe zużytkowywali zwykle na cele konsumpcyjne, niekiedy również na budowę domów. Drobni wytwórcy, często byli to małorolni chłopi, najsilniej byli związani z uboższym chłopstwem, a w pewnej mierze również z robotnikami. Tendecja do przekształcania się rzemieślników w robotników zazna­ czyła się także w obrębie innych rodzajów rzemiosła. Wspomniano już O' powstaniu w Siołkowicach przedsiębiorstwa budowlanego, zatrudniają­ cego cieśli i murarzy. Wielu innych przedstawicieli tych zawodów zna­ lazło zatrudnienie w przedsiębiorstwach budowlanych na zachodzie Rzeszy. Nadal utrzymywali się rzemieślnicy typu usługowego. W t y m zakresie zmiany były stosunkowo nieznaczne. Wzrosła ilość krawców i krawczyń szyjących według wzorów miejskich, pojawili się stolarze wyrabiający nowoczesne komplety mebli. Natomiast nie zmieniła się prawie liczba bednarzy, kołodziejów, kowali. Związki ich z miejscowym chłopstwem były nadal silne. R o b o t n i c y . W okresie międzywojennym, jak już wspomniano, a zwłaszcza w czasach hitlerowskich, szeregi siołkowickiej klasy robotni­ czej znacznie się zwiększyły. Część jej (zwykle małorolni chłopi) była za­ trudniona na miejscu, większość jednak emigrowała na sezon do robót ziemnych i budowlanych do różnych, nieraz odległych miast niemieckich. Na peryferiach wsi, nie opodal Klapacza, powstało całe osiedle robotnicze, którego centralną ulicę stanowiła tzw. Berlinerstrasse (obecnie ul. War­ szawska), zamieszkała przez robotników zatrudnionych w Berlinie. Podobnie jak w okresie poprzednim sytuacja materialna poszczegól­ nych kategorii robotniczych układała się różnorodnie. Nadal najgorzej sytuowani byli, nieliczni już zresztą, robotnicy rolni, lepiej robotnicy zatrudnieni w okolicznych zakładach przemysłowych, najlepiej zaś ro- �ZRÓŻNICOWANIE KLASOWE SIOŁKOW1C STARYCH [41 botnicy ziemni i budowlani. Wśród tych ostatnich zaznaczało się jednak także wyraźnie zróżnicowanie w zależności od kwalifikacji lub (w cza­ sach hitlerowskich) od przynależności partyjnej. Specjalnie uprzywilejo­ wani byli członkowie NSDAP, którzy dostawali doskonale płatne zajęcia przy budowie obiektów wojskowych. W t y m samym zaś czasie b. człon­ kowie KPD z trudem jedynie mogli znaleźć jakąkolwiek pracę. Różnice w zarobkach oddziaływały na różnice w stylu życia. Robotnicy wysoko wykwalifikowani jako dobrze sytuowani pracowali przez całe życie w jednym zawodzie, a niekiedy nawet w jednym przedsiębiorstwie. Nie szukali też żadnych zajęć dodatkowych, a także ich żony nie praco­ wały zarobkowo. Gospodarstw na ogół n i epotsiadali; nie chcieli się zresztą zajmować pracą na roli. Inna była sytuacja robotników niewykwalifiko­ wanych, gorzej uposażonych. Często zmieniali oni swoje warsztaty pracy, zajmowali się czasem także handlem lub chałupnictwem. Niektórzy z nich posiadali małe gospodarstwa rolne, które były dla nich zabezpieczeniem na wypadek przejściowego bezrobocia. Główny ciężar pracy przy gospo­ darstwie spadał wówczas na barki kobiety. W rodzinach tego typu ko­ biety z reguły pracowały zarobkowo, przeważnie zajmowały się handlem domokrążnym, sprzedażą koszy, galanterii, tekstylii. Oprócz tych dwóch przeciwstawnych typów rodzin robotniczych istniało naturalnie szereg og­ niw pośrednich. Dążeniem każdego robotnika było posiadanie własnego domu. Więk­ szość z tą właśnie myślą robiła oszczędności. Niektórzy z dobrze zarabia­ jących robotników kupowali także ziemię, przeważnie jednak traktowali to jako lokatę kapitału. Sposób życia robotników ziemnych i budowlanych był podobny jak w okresie poprzednim. Wyjeżdżali oni również na wiosnę, a wracali późną jesienią. Częstsze jednak były wypadki (zwłaszcza w latach trzydziestych) wyjazdów całych rodzin. Czasem rodzina taka posiadała dwa mieszkania: jedno w Siołkowicach, drugie w Berlinie, Hamburgu itp. Niektóre rodziny prowadziły tryb życia w pewnym sensie koczowniczy, to znaczy przeno­ siły się z miejsca na miejsce, tam gdzie w danym okresie pracował męż­ czyzna. Kwestię mieszkaniową rozwiązywano różnorodnie. W pewnych wypadkach wynajmowano mieszkanie umeblowane, w innych meble k u ­ powano we własnym zakresie, najczęściej na raty. Niekiedy robotnicy specjalnie dobrze sytuowani budowali nawet w swoich miejscach pracy własne domki. Ci natomiast, którzy wyjeżdżali na roboty bez rodzin, mieszkali w pokojach sublokatorskich czy też, zwłaszcza w latach trzy­ dziestych, w specjalnie na ten cel zbudowanych barakach. Jest charakterystyczne, że w okresie międzywojennym robotnicy siołkowicey o wiele łatwiej niż poprzednio zżywali się z środowiskiem nie- �M2 D. DOBROWOLSKA i D . MYRCIK-MARKOWSKA mieckim w miejscowościach, w których byli zatrudnieni. Ulegali więc wpływom tego środowiska zarówno, gdy chodzi o urządzenie domu lub strój, jak i formy towarzyskie i uroczystości rodzinne. Proces asymilacji ułatwiała im lepsza niż w poprzednim pokoleniu znajomość języka nie­ mieckiego. Niektórzy tylko siołkowiczanie, o wyraźnym poczuciu pol­ skości, starali się utrzymywać kontakty z lokalnymi grupami polskimi. Na okres międzywojenny przypada też silny rozwój ruchu robotni­ czego w Siołkowicach. Bezpośrednio po I wojnie światowej wielu zwo­ lenników miała Socjaldemokracja, stopniowo jednak na pierwszy plan wśród partii robotniczych wysunęła się KPD. Już w latach dwudziestych niektórzy robotnicy siołkowiccy byli jej członkami w powiązaniu ze swymi miejscami pracy. Kilkakrotnie również próbowano założyć lokalną orga­ nizację komunistyczną w Siołkowicach, na skutek jednak corocznych dłu­ gotrwałych wyjazdów robotników do pracy nie mogła się ona utrzymać. Dopiero powrót większości robotników do Siołkowic w okresie kryzysu umożliwił w 1931 r. zorganizowanie tego rodzaju komórki. Sprzyjały temu również panujące na wsi nastroje niezadowolenia i k r y t y k i pod adresem rządu. KPD, która liczyła początkowo około 100 członków (a o wiele większą ilość sympatyków), rozwinęła od razu ożywioną działalność propagando­ wą. Utrzymywała stale kontakt z organizacjami z Opola i wsi sąsiednich, a niektórzy jej członkowie brali nawet udział w próbach nawiązania sto­ sunków z Komunistyczną Partią Polski. W latach większego nasilenia r u ­ chu narodowo-socjalistycznego komuniści siołkowiccy byli coraz bardziej prześladowani. Starano się przeszkodzić organizowaniu przez nich zebrań, często robiono u nich rewizje, nie mogli dostać pracy w okolicznych za­ kładach. W pamięci miejscowych działaczy komunistycznych wyrył się specjalnie dzień 3 marca 1933 r., gdy w okresie szalejącego terroru faszy­ stowskiego przyłapani zostali przez patrol SA na przylepianiu afiszów propagandowych. Jeden z komunistów (Wojciech Kampa) został wów­ czas ciężko ranny, dwóch innych (Franciszka Siemicka i Macioszka) za­ aresztowano. Zostali oni przewiezieni do tzw. Braunes Haus w Opolu i tam skatowani. Po zdelegalizowaniu KPD komuniści siołkowiccy schodzili się od czasu do czasu na zebraniach organizowanych w mieszkaniach prywatnych. Wkrótce zresztą masowe wyjazdy do pracy uniemożliwiły żywszą dzia­ łalność na miejscu. Wielu robotników jednak nie zrezygnowało z dzia­ łalności w miejscowościach, gdzie byli zatrudnieni. W następstwie tego kilku siołkowiczan zostało wysłanych do obozu koncentracyjnego, a jeden został skazany na karę śmierci przez ścięcie. Część robotników siołkowickich poszła jednak na lep propagandy fa­ szystowskiej i zapisała się do NSDAP. Zadecydował o t y m zarówno coraz �ZRÓŻNICOWANIE KLASOWE SIOŁKOWIC STARYCH 143 silniejszy terror, jak też względy natury materialnej (możność otrzyma­ nia dobrze płatnych zajęć, pożyczek itp.). Wzajemne stosunki pomiędzy poszczególnymi kategoriami ludności wsi W okresie międzywojennym nadal zacierał się dawny podział na war­ stwy społeczne, oparty na stosunkach własnościowych w rolnictwie, co­ raz wyraźniej natomiast wyodrębniało się środowisko robotnicze od chłop­ skiego. Powiązania gospodarcze pomiędzy robotnikami a zamożniejszymi chłopami stopniowo ulegały dalszemu osłabieniu. Odnosi się to zwłaszcza do okresów koniunktury gospodarczej, gdy wobec dużej łatwości otrzy­ mania stosunkowo dobrze płatnego zajęcia w przemyśle praca u miejsco­ wych gburów stała się mało atrakcyjna. W okresach jednak kryzysów gospodarczych ten rodzaj pracy był ważnym źródłem zarobku dla ro­ botników. Ich zależność gospodarcza od chłopów znacznie więc wzra­ stała. Pod względem mieszkaniowym natomiast robotnicy prawie całkiem uniezależniają się od chłopów. Większość z nich buduje sobie własne domy, a pozostali chętniej mieszkają jako lokatorzy w dużych domach robotniczych (budowanych zresztą specjalnie z myślą o podnajmie) niż chłopskich. Za korzystniejsze bowiem dla siebie uważają płacenie czyn­ szu niż odrobek, którego na ogół wymagają chłopi. Dawny dystans towarzyski między robotnikami a chłopami w zasa­ dzie nadal się utrzymuje, zmienia jednak swój charakter. Dystans ten wynika nie tyle z przekonania o niższości społecznej robotników, ile ra­ czej z braku płaszczyzny kontaktów. Jak już wspomniano, dzielnica ro­ botnicza Siołkowic znacznie się rozbudowała, wielu więc jej mieszkańców w życiu codziennym prawie całkiem nie stykało się z chłopami. Nie można jednak tego zjawiska generalizować, zwiększyła się bowiem również liczba robotników pochodzących z rodzin gburskich i zagrodniczych i ci nie tylko utrzymywali kontakt towarzyski ze swym dawnym środowiskiem, ale budowali także domy w centrum wsi ,,Na gburach". Ponadto częściej niż poprzednio zdarzają się małżeństwa córek gburskich z robotnikami. Wiąże się to z przeobrażeniami w sposobach wartościowania. Powstały w okresie poprzednim układ wartości, polegający na wysokiej ocenie ro­ botniczego stylu życia, nie tylko dominuje obecnie w kołach robotniczych, ale zyskuje zwolenników także w środowisku chłopskim. Coraz częściej zdarzają się wypadki niechęci do pracy na roli u synów gburskich lub zagrodniczych i przechodzenia ich do kategorii robotniczej, nawet wów­ czas gdy mieli możność pozostania na gospodarstwie. Pod względem kulturowym klasa robotnicza w dalszym ciągu emancypuje się spod wpływów chłopskich. Poziom życia zamożniejszych ro- �144 D. DOBROWOLSKA i D. MYRCIK-MARKOWSKA botników jest na ogół wyższy od poziomu życia gburów, większą ilość pieniędzy mogą wydać na cele konsumpcyjne, a ponadto mają większe wymagania. W zakresie kultury materialnej, a w znacznej mierze też duchowej i życia społecznego zamożniejsi robotnicy ulegają w wysokim stopniu wpływom miejskim. Natomiast gorzej sytuowani materialnie ro­ botnicy w swym sposobie życia bardziej zbliżają się do chłopów. Charakterystyczny jest układ stronnictw politycznych w okresie mię­ dzywojennym (przed dyktaturą faszystowską). Najsilniejszą partią jest wprawdzie Centrum, ale następne miejsce zajmują obie partie robotnicze łącznie (SD i KPD), co świadczy zarówno o wzroście znaczenia robotni­ ków we wsi, jak też o ich uniezależnianiu się ideologicznym od chłopów. Jak już wspomniano powyżej, w okresie międzywojennym wyraźnie wystąpił proces rozwarstwiania się dawniej samodzielnych rzemieślników, zwłaszcza koszykarzy. Jedni stawali się właścicielami większych war­ sztatów, inni znajdowali w tych warsztatach zatrudnienie. Pierwsi utrzy­ mywali kontakty z innymi przedstawicielami burżuazji wiejskiej, drudzy wchodzili w szeregi klasy robotniczej. Równocześnie wzrosła ilość inteli­ gencji pracującej pochodzenia siołkowickiego. Rekrutowała się ona prze­ ważnie z zamożniejszych rodzin chłopskich. Część jej pozostawała na wsi, część zaś odpływała do pobliskich miast. 1945—1955 Rok 1945 jest datą przełomową dla społeczno-gospodarczego rozwoju Siołkowic. Oznacza on bowiem wyrwanie ich z kapitalistycznego systemu gospodarczego Niemiec i włączenie do systemu gospodarczego Polski L u ­ dowej. Okres bezpośrednio powojenny zastał wieś wyludnioną w około czter­ dziestu procentach. Znaczna część mężczyzn powołanych do armii nie­ mieckiej znalazła się w momencie zakończenia działań wojennych na te­ renie Rzeszy. Część ludności wycofała się na ziemie rdzennie niemieckie przed wkroczeniem armii radzieckiej. Ponadto nowo powstałe władze polskie udzieliły zezwolenia na repatriację ludności niemieckiej zamiesz­ kującej wieś. Zniszczenia wojenne były w okolicy dość znaczne: zerwane mosty, zerwane przewody elektryczne oraz poniszczone i ogołocone z maszyn miejscowe przedsiębiorstwa, takie jak tartak, cegielnia i wielkie zakłady koszykarskie. W przedsiębiorstwach tych zaprzestano produkcji, podobnie załamała się chwilowo drobna wytwórczość koszykarska. Wprawdzie mniejsze warsztaty rzemieślnicze na ogół nie poniosły szwanku, ale zer­ wanie łączności z dotychczasowymi dostawcami surowca i rynkami zbytu uniemożliwiło natychmiastowe podjęcie pracy. �ZRÓŻNICOWANIE KLASOWE SIOŁKOWIC STARYCH 145 Z dawnych warunków społeczno-gospodarezych ocalały następujące: nie została zniszczona wieś jako zespół zabudowań mieszkalnych i gospo­ darczych; zachowały się również maszyny i narzędzia rolnicze; z inwen­ tarza żywego ubyła jedynie znaczna liczba koni. Mimo wyludnienia wieś dysponowała jednak pewnym zasobem sił ro­ boczych, gdyż pewna część ludności, zatrudniona zazwyczaj w głębi Nie­ miec, znajdowała się w momencie wyzwolenia w Siołkowicach, odcięta od swoich dawnych zakładów pracy. Znalazła ona wkrótce zatrudnienie przy odbudowie szeregu obiektów przemysłowych i usługowych na terenie Opolszczyzny i Śląska Dolnego. W latach 1946—1947 stopniowo zaczęli wracać do swej wsi siołkowiczanie rozproszeni po terytorium Niemiec. W t y m czasie zostały odbudowane okoliczne zakłady pracy, mianowi­ cie: tartak w Popielowie, fabryka trykotarska w Dobrzeniu i cegielnia w Siołkowicach. Również większość koszykarzy powróciła do swego rze­ miosła; w początkowym okresie jednak każdy z nich pracował na własny rachunek i samodzielnie organizował zbyt. Ogólnie można powiedzieć, że do 1950 r. wśród zajęć pozarolniczych siołkowiczan przeważały te, które były związane z odbudową Śląska Opol­ skiego i Dolnego. S t r u k t u r ę zawodową wsi cechowała wówczas jednak duża płynność. Stabilizacja nastąpiła dopiero po 1950 r. Większość robot­ ników pracuje obecnie w śląskich przedsiębiorstwach budowlanych i prze­ mysłu maszynowego, ponadto we wspomnianym wyżej tartaku, cegielni i fabryce trykotaży. Dużą rolę odgrywa również praca w państwowych i spółdzielczych zakładach koszykarskich w Siołkowicach i Chróścicach. Oprócz stałych zajęć pozarolniczych pewne znaczenie posiadają zajęcia sezonowe. Należy do nich praca w spółdzielni „Las", która co roku orga­ nizuje wyjazdy na teren Karkonoszy oraz w okolice Sanoka i Przemyśla dla dokonania zbioru jagód i grzybów. Duże znaczenie pracy najemnej w życiu wsi pozostaje w ścisłym związku z przeobrażeniami struktury własnościowej w rolnictwie, które są w zasadzie kontynuacją przemian dotychczasowych. Według danych Gromadzkiej Rady Narodowej w Siołkowicach z 1955 r. struktura rolna wsi była w t y m czasie następująca: powyżej 15 10—15 5—10 3— 5 poniżej 3 ha ha ha ha ha Siolkowice Stare 5 gosp. 34 gosp. 62 gosp. 95 gosp. 217 gosp. Siolkowice Nowe 1 gosp. — 8 gosp. 28 gosp. 47 gosp. 4 2 Jak widać z powyższego zestawienia, przeważają na terenie Siołkowic gospodarstwa średnio- i małorolne, a ponadto znaczna jest ilość go4 2 Zestawienie statystyczne sporządził mgr E . Jaworski. Etnografia Polska I 10 �146 D. DOBROWOLSKA i D. MYRCIK-MARKOWSKA spodarstw małych, karłowatych (do 3 ha), które nie stanowią oczywiście podstawy egzystencji swych właścicieli. Faktycznie w ogromnej przewa­ dze są to drobne działki robotników. Według szacunkowych danych Gro­ madzkiej Rady Narodowej w Siołkowicach ludność utrzymująca się z do­ chodów pozarolniczych lub uzupełniająca nimi swój budżet stanowi 65% ogółu mieszkańców wsi. Mimo to do tej pory chłopi stanowią ważny ele­ ment struktury społeczno-gospodarczej wsi. C h ł o p i . Ludność miejscowa wyróżnia obecnie wyraźnie i jedynie „gburów", określając zazwyczaj t y m terminem właścicieli gospodarstw od 10 ha wzwyż. Natomiast nazwy: zagrodnik i chałupnik wyszły już prawie całkiem z użycia. Większe gospodarstwa na ogół utrzymują się od szeregu pokoleń w r ę ­ kach tych samych rodzin. Znamiennym jednak zjawiskiem w powojen­ nym dziesięcioleciu jest tendencja do dzielenia gospodarstw między dzieci dla uniknięcia nadmiernych ciężarów podatkowych i dostaw obowiązko­ wych. Zjawisku temu skutecznie przeciwdziała masowa ucieczka mło­ dzieży do przemysłu; nawet w dużych gospodarstwach chłopskich pozo­ stali jedynie ludzie starsi i małe dzieci. Palącym problemem większych gospodarstw staje się kwestia sił roboczych, których brak daje się dotkli­ wie odczuwać. Na skutek tego płace robotników rolnych są stosunkowo wysokie. Wiele gospodarstw posługuje się głównie pracą dzieci, kobiet i starców. Wszystkie te trudności powodują, że rolnictwo nie jest obecnie zawo­ dem atrakcyjnym dla młodzieży. Nawet synowie bogatych gburów pra­ cują w przemyśle. R z e m i e ś l n i c y . Już w okresie międzywojennym część rzemieśl­ ników, jak murarze czy cieśle, przeszła do kategorii robotników, znajdu­ jąc stałe zatrudnienie w przedsiębiorstwach budowlanych na terenie Rze­ szy lub w miejscowej „Siedlungsgesellschaft". Również wielu koszykarzy, mianowicie stali pracownicy wielkich zakładów koszykarskich, należało w t y m czasie do kategorii robotników. Okres powojenny pogłębia ten pro­ ces odnośnie do takich zawodów, jak koszykarze, murarze, cieśle. W rozwoju jednak koszykarstwa w latach 1947—1953 daje się zauwa­ żyć chwilowy nawrót do produkcji typu rzemieślniczego. Powstało wów­ czas szereg drobnych warsztatów, których właściciele, rekrutujący się przeważnie spośród małorolnych chłopów i ludności bezrolnej, sami zdo­ bywali surowiec i organizowali zbyt swoich wytworów. Pracowali na ogół przy pomocy swych rodzin lub niekiedy nielicznych sił najemnych. W 1953 r. rozpoczęła się akcja zrzeszania miejscowych koszykarzy w za­ kładach państwowych (Zakłady Przemysłu Wikliniarsko-Trzciniarskiego w Brzegu, a od 1955 r. w Oleśnicy). Podczas gdy w 1953 r. we wspom­ nianych zakładach pracowało tylko 12 koszykarzy z Siołkowic, obecnie �ZRÓŻNICOWANIE KLASOWE SIOŁKOWIC STARYCH 147 (1955 r.) jest tam zatrudnionych 82 siołkowiczan, w t y m 15 kobiet. Nie jest to jednak całkowita liczba koszykarzy siołkowickich, bowiem około 30 osób pracuje w Chróścicach w Rzemieślniczej Spółdzielni Pracy, nadto istnieje jeszcze wielu koszykarzy samodzielnych. W najbliż­ szym czasie projektuje się założenie w Siołkowicach stałego, zwartego zakładu o taśmowym systemie produkcji i zwiększonej liczbie pracowni­ ków. Na uwagę zasługuje fakt, że w koszykarstwie pracuje coraz więcej młodych dziewcząt. Ich masowy napływ związany jest z wprowadzeniem nowej produkcji, mianowicie wyrobów rogożynowych (damskie torebki, foteliki dla dzieci itp.). Przeprowadza się stałe kursy dokształcające dla młodszych koszykarzy, a egzaminy czeladnicze dla bardziej zaawansowa­ nych. Nowe warunki gospodarczo-społeczne i ustrojowe Polski Ludowej spowodowały zupełny zanik prywatnych właścicieli dużych przedsię­ biorstw koszykarskich i wielkich handlarzy. Stopa życiowa koszykarzy uległa znacznemu wyrównaniu; różnice wywołane są jedynie takimi fak­ tami, jak większa ilość pracujących zawodowo członków rodziny lub wyż­ szy stopień kwalifikacji zawodowych pracownika. Koszykarze siołkowiccy swoim stylem życia zbliżają się do robotni­ ków. Często zresztą w obrębie jednej rodziny spotyka się zarówno ro­ botników, jak rzemieślników. Większość koszykarzy posiada swoje domy, przy czym w domach nowo zbudowanych mają zazwyczaj osobne pomiesz­ czenie przeznaczone na pracownię. Oszczędności swe zużywają przeważnie na budowę domu (o ile go jeszcze nie mają), wyposażenie jego wnętrza oraz zakup odzieży. Obok rzemiosła koszykarskiego na uwagę zasługuje jeszcze miótlarstwo, występujące głównie w Siołkowicach Nowych. Prace miotlarskie są wykonywane sezonowo na zamówienie Spółdzielni „Las", która dostar­ cza surowca i odbiera gotową produkcję, opłacaną akordowo. Rzemiosła typu usługowego, takie jak kowalstwo, szewstwo, krawiectwo, zacho­ wały swój charakter tradycyjny. R o b o t n i c y . Jak już wspomniano, w życiu gospodarczym Siołkowic ostatniego dziesięciolecia dużą rolę odgrywa praca najemna w prze­ myśle. Ilość robotników w stosunku do ogółu mieszkańców wsi wzrosła w porównaniu do lat trzydziestych mniej więcej o 20%. Zjawisko to wiąże się z jednej strony z faktem ucieczki młodzieży z rolnictwa do przemysłu, a z drugiej strony z przekształceniem się wielu dotychczaso­ wych rzemieślników w typowych robotników. Sytuacja społeczno-gospodarcza robotników jest różnorodna. Należy wyodrębnić wśród nich następujące kategorie: robotników posiadających drobne działki ziemi przeznaczone głównie pod uprawę ziemniaków, ro- �148 D. DOBROWOLSKA i U. MYRCIK-MARKOWSKA botników krzyżujących swój zawód z zawodem rzemieślniczym (np. wyrób mioteł), wreszcie robotników typowych, nie posiadających ziemi i nie trudniących się żadnym rzemiosłem. Jeśli chodzi o zróżnicowanie robotników według wykonywanych zawo­ dów, to przeważają pracownicy budowlani. Delegowani przez Wrocław­ ską Dyrekcję w różne zakątki Śląska przyjeżdżają tylko na niedzielę, a przez cały tydzień mieszkają w hotelach robotniczych, utrzymując się z diet. Praca ich ma charakter akordowy; zarobki miesięczne są stosun­ kowo wysokie. W przedsiębiorstwach budowlanych pracują również robot­ nicy posiadający własne konie (przeważnie synowie gburscy). Są oni za­ trudnieni przy wywozie ziemi, transporcie materiałów budowlanych. Za­ robki ich sięgają niekiedy znacznej wysokości, są dwukrotnie wyższe niż innych robotników budowlanych. Dobrze płatna jest również praca ślusarzy i tokarzy, zatrudnionych przeważnie w fabryce samochodów ciężarowych w Jelczu. Natomiast o wiele niższe są płace robotników pracujących w miejscowych zakładach przemysłowych (tartak, cegielnia, fabryka trykotaży) i płace początkują­ cych koszykarzy zatrudnionych w państwowych zakładach koszykarskich. Koszykarze bowiem wykwalifikowani zarabiają stosunkowo dobrze. Mimo przedstawionych powyżej różnic w wyposażeniu robotników różnych zawodów i różnych przedsiębiorstw poziom życia rodzin robot­ niczych jest dosyć wyrównany, a to na skutek tego, że gorzej płatni ro­ botnicy uzupełniają swój budżet dzięki zajęciom dorywczym. Przyczynia się do tego również fakt, że w każdej prawie rodzinie pracuje po kilka osób, które składają część swoich zarobków do wspólnej kasy na pokry­ cie kosztów gospodarstwa domowego. Robotnicy na ogół mają własne domy, a wśród mieszkających „na komornem" można obserwować wyraźne dążenie do zdobycia pieniędzy na budowę własnego domu. Dużą wagę przywiązują również do urządzenia wnętrza domu oraz stroju i pożywienia. Wzajemne stosunki pomiędzy poszczególnymi kategoriami ludności wsi W stosunkach pomiędzy poszczególnymi kategoriami społeczno-gospo­ darczymi ludności wiejskiej zaszły w ostatnim dziesięcioleciu następujące zmiany. W dalszym ciągu występuje zjawisko uniezależniania się gospo­ darczego robotników od zamożniejszych chłopów. Nie spotyka się juz obecnie na terenie wsi przypadków dawniej częstych stałego powiązania określonych rodzin mało- lub bezrolnych z bogatymi rodzinami gburskimi. Tego rodzaju powiązania zachodzą natomiast niekiedy pomiędzy ro­ dzinami gburskimi a biednymi, bezrolnymi starcami. Zjawisko to zyskało na nasileniu na skutek braku sił roboczych w rolnictwie. Coraz większą rolę odgrywa obecnie najem za pieniądze, a coraz mniejszą odrobek. �ZRÓŻNICOWANIE KLASOWE SIOLKOWIC STARYCH 149 I tak na przykład gotówką opłaca się zarówno sezonowe lub dniówkowe siły najemne pracujące u zamożniejszych gospodarzy, jak też pracę sprzężajną bogatego gospodarza na małej działce robotnika lub rze­ mieślnika. Okres powojenny przyniósł znaczne wyrównanie dochodów wszyst­ kich kategorii ludności wsi. Likwidacja prywatnych wielkich warsztatów koszykarskich, cegielni, tartaku oraz obniżenie się dochodów wielkich gospodarstw gburskich przybliżyły sytuację ekonomiczną wspomnianych kategorii do sytuacji ekonomicznej robotników i rzemieślników. Jaskrawo odbija od tego dość wyrównanego obrazu położenie ludzi starszych, bezrolnych, którzy ze względu na swój wiek nie mogą być zatrudnieni w przemyśle i utrzymują się z posług u bogatszych gospodarzy. Na tle wyrównującej się sytuacji ekonomicznej daje się obserwować przełamanie izolacji towarzyskiej poszczególnych grup ludności. Najjaskrawiej uwidacznia się to w przypadku warstwy gburskiej, która miała zawsze silną tendencję do izolacji. Dziś ma ona cały szereg powią­ zań rodzinnych z robotnikami. Synowie gburów przeszli niejednokrotnie do kategorii robotników; córki wychodzą za mąż za robotników lub rze­ mieślników. Okres powojenny ostatecznie załamał wysoką ocenę bogatego chłopa, stawiając na jej miejsce uznanie dla dobrze płatnych robotni­ ków lub rzemieślników. Wśród wszystkich kategorii ludności wsi zjawia się tendencja do kształcenia dzieci, przy czym najbardziej popularnym zawodem jest zawód lekarza, inżyniera i księdza. Do chwili obecnej utrzymują się natomiast różnice w pewnych ce­ chach kultury chłopów i robotników siołkowickich. Różnice te występują na przykład wyraźnie w wyglądzie mieszkań. Domy gburskie są na ogół stare, natomiast domy robotników czy rzemieślników powstały najczęściej w okresie międzywojennym i w związku z tym są bardziej nowocześnie urządzone. W rodzinach robotniczych i rzemieślniczych obserwuje się również znacznie większą dbałość o estetykę mieszkania. W zakresie stroju różnice dają się zauważyć jedynie w ubiorach star­ ców i kobiet średniej generacji. Mianowicie żony gburów noszą jeszcze dziś stroje ludowe, zwłaszcza odświętne, podczas gdy żony robotników już od dawna ubierają się po miejsku. Inaczej wygląda również styl życia rodzinnego poszczególnych kate­ gorii ludności. Wystarczy wspomnieć, że zupełnie odmiennie kształtują się stosunki rodzinne u robotników pracujących dalej od wsi, inaczej u robotników lub rzemieślników zatrudnionych na miejscu, a jeszcze ina­ czej w tych rodzinach chłopskich, których dzieci pracują na gospodar­ stwie ojca i pod jego kierownictwem. Niemniej na gruncie postępują­ cej niwelacji w sytuacji ekonomicznej również w życiu społecznym wsi i zakresie kultury materialnej i duchowej zaznaczają się pewne ten­ dencje niwelacyjne. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/06a5531e4187bd554e5214ef28ab9ac5.pdf c0b719beea124b78740d72b6f9877436 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:551 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:504 Title A name given to the resource Indeksy / ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8, s.409-427 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I N D E K S Y Wykonała Liczby podane kursywą Aurelia wskazują, lub w że Abbasydzi, 'Abd dynastia Allah ibn ar-Rahmän al-Aflah ibn Aibd a r - R a h m ä n Rostem ibn 295, 300 Rostem Midrär 301 ar-Rahman Abong Noga — zob. as-Sa'idi Abu'l-Abbäs Zakaria zob. A b u hyä i b n A b i B a k r Abu'l-'Abbäs djini Ahmad aš-Sammahi Anderson ach-Chammakhi Anochina Zakariyä' Y a - al-Wardjläni ibn Sa'id ad-Dar- 305, 306, 306, 309 Hamid W. al-Ma'äfiri 295 al-Andalusi ibn Abi al-Wahhäb P. 296, Bakr 302, 303, 374 an-Nafüsi 297, 298 dynastia Ł. A. N. 333 Andrzej Alvares Mansa К. d'Almada G . 238 Antonio de Apteker H . 365, 365 Arwä 327, 328 329 Noli Artanowskij al-Gharnätl 373, 373 D. Ani 307, 311 E . 345, 346, 346, 352, 352 Anuczin Anton a c h - C h a m m a k h i 297—299, Abu'l-Kattäb Kaidäd 306 297 Abu'l-'Abbäs przypisie 304, 305, 308, 308 ibn Y a k h l a f Almorawidzi, Ahmad ibn Yahyä' ibn A b d Aleksiejew 300 349 'Abbäs w 303 'Ali Abou'1 Abu Makhlad abWardjläni a l - W a h h ä b 295 się 307, 308 A b u Zakariyä' Abd 298, 307, 310 Abd Abou znajduje ryciną OSOBOWY al-Hawwäri 311 'Abd al-Hamid Abd pod Abu Yazid 294, 295 Khattäb wzmianka podpisie INDEKS Podgórska S. 328 374, 374 301 305 Abu Mansür Abu Mahommed hammed A b u Müsä Elisa Awierkijewa 301, 302 'Abd Allah ibn Bach a l - L a w ä t i 309 a l - W i s y ä n i 305 A b u N ü h i b n Y a k h l a f al-Mazäti Obaida Abd al-Hamid al-Maal-Dje- n ä w u n i 309 Abu A . 13 306, 307, 307, 308, 308, 310, 310 Balas E . 375, 377, 377, 379 Banü Midrär, Baran dynastia ibn 'Abd a s - S a ­ Baranowski B . 260 Baranowski I . T . 175 Barbier de Maynard Bardes L . 227 al-Wisyäni 305, 309, 309, 310, 310 al-Yädjrani 308 berberska L . 375 302, 303, 303, 305, ' r - R a b i ' Sulaimän lám 'Albu Sälih 372, 372 a l - B a k r i ' 297, 298, 301, 301, 302, 3 0 5 , düni 308 Abu J . P. Mo­ Barghoorn E. S . 345 C . 300 295 �INDEKSY 410 de B a r t h H . 302, 307 B a r t o k В. 226 Bati G. Mansa Baumann Ber К. 330 Chainkhong L. 267, 267, 272 E . A. 327, 327 R. Bielski 216, 216, 217, 217, 219 Marcin J . 19, 43, 44 Bilanów W. Blanchard Bloch M. Boas 345, 367, 367, 385 267, 267, 269, 272 265, 265 Blumcke P. 407 Clisby H . 345 К. Collins G. 346, 346 N. A. 272 R. 300 G . 349 Courteilles Pavet de zob. Pavet Courteilles P. 282 Crasto de J . 329 345 I . 379 Bobrowska A. Bobrowski C . 356 Czeboksarow N. Bobrowski H. 175 Czekanowski J . 374, 374, 380 Bogdanów A. P. Bogoraz-Tan Bojko W. Czernyszewski 333 G. Damrosz 49 Böhme Brepohl Brigges Broda 226, 227, 234, 235 W. L. 71 C. 387, 388 A. S . 172 Brodowski J . i261 Bruk Debec B . 342 F . M. AH ibn G. J . 343 Delafosse M . 300 ad-Dargini Diego zob. M. J . 274, 275, 315 Długosz 326, 326, 327, 327, 3 2 8 — 329, 330 J a n 175, 216 350 Dobrowolska D. Bujak F . 172, 172, 202 Dobrowolska M. S . M . 364 Burian Burszta H . 212, 212 V . 377, 377 J . 344 Bystroń J . S . 28, 34, 84, 85, 150, 216, 218, 218, 251, 251 ad-Dardjini 389 Gomes —330, Brunhes-Delamarre С. 306 Dekowski Budda B u r c h a r d [ówna] ad-Dardjíní F . 374 Defrémery ad-Dimashqi S . I . 334 Bukasowa zob. 297, 298, 298, 303, 303, 310, 310 J . 302 Bozikowa G . 334 N. J . 343 ad-Dardji ad-Dardjini H . 302 Boubou 332, 334, 374 N. 332 B o v i l l E . W. 292, 300, 302, 306, 308, 310 Boulnois de , Coutin Czarnecka 175 L a u v e 267 J . M . 224 Crawfurd F . 364 H. de Chomiński Costa K. L. 244 P. 272 Cornevin 343 S . 356 Birket-Smith Abu'l-Abbäs I . 266, 267, 273 Comte M . 383 Bieńkowski 351 zob. C h l e b o w s k i В. Chombart 356, 357 Bieniarzówna Biernacka Chiva Clement 329 Bielecki Gohain J . 357, 361 ach-Chammäkhi • Z. 144 Biały P. 327 ach-Chammäkhi Bettencourt Besegichi de Chałasiński 334 М. Bernot de P. 301 Cenival 291, 300 327, 327 345 73 H. A. V . K . 338 Casanova R . 234 Beitl da Mosto Carter Bartyś J . 258, 258 B a s t i d e R . 269, 279 Bateson Ca Cameron Dobrowolski К. 343, 344 147, 148, 150 11—74, 14, 29, 36, 44, 67, 75, 80, 85, 107, 143, 144, 144, 157, 163, 172, 173, 343, 372 Dobrzyński I. 225 Dołgich В. О. Dowiat Т. 357 334 �INDEKSY Drabinskij J . 365, 365, 366 A. Duarte Pacheco Dubiel L. Duby H. Pereira Gawrak 327, 327 28 Duval E . 272 W. Dyoniziak A. W. Gloger 344 Gładysz Dyoniziak-Olszewska B . 107—162 M. 351, 353 Dżasingpha, Mądrości bogini (Hima­ Gomes Eanes Gomes Diogo zob. Diogo Goswami O. 236 Engels A. 236, 237 F . 74 O. 234 Erich L . 234, 234 Erk ibn Fatymidzi, 305, Grandin 283 Granowskij T . N. 333 Griaule 372, 372 Grimm Ishäq 304 Hajówna dynastia berberska 296, 304. 292, 300, 303 К. 388, 389 Brandäo J . A. 327, 327 313, 315. 315, 324 Field H. Firth R . 73 A . 380 J . 72 Fojtík Ford 39, 44 S. К. 375, 378, 378 J . A. Foster 373, 373 W. Fraisse Z. Frankowska Friedman Frolec Fryś 365, 365 P . 270 M. 272 E . 313, 313, 315, 324 Frankowski V. G . 267 378, 378, 379 Gajek J . 342 80 G a r d a n ó w W. К. 374 Garyga В. A. G . 274, 315 Haupt L . 243 Heine 346, 353 Henryk, ks. portugalski, Żeglarz Henslowa Herodot M. 207, 207, 212, 213 F. M. Hibben Hkun-lung 338—341 370, 374 351 W. 315 L. Horálek S. J . 333—341, 345 Hofman Houdas Henryk 294 Herskovits Horák tzw. 327, 327, 328, 329 Herskowits Holý 313 378, 378 J . 379 К. 376, 376 O. 300 H u m l u m 346 H u t t o n 346 E . 344 Gałęski В. R. 346 Haudricourt M . 227 Ferdinand Flizak L . 344 P. E . 407 Hatt L . 270 Fischer Hansen Harasymczuk Federowski Flis J . 235 B . 342 D. 274 al-Fazari Ferreira M. 327, 327 Gomes C . 349 P. 270 307, 307 Faucher Febvre M. Zurara 365, 366, 367 L . A. Falhun de Gourrou Gunda Fajnberg 218, 218, 226 Ł. B . 103 Gołębski 351 Elschekova 252, 343 Gołębiowski Dżaga Dżijotir M a i l a EUchek E . 362 313, 315 Z. P. 351 Gogoi Dzięgiel L . 387, 396 37:2, 372 260 Gliszewska 331—334, 363—369 40 R. R . Gerson G . 326 W. 28, 28 349, 353 Gelgardt Dynowski laje) S. Geldern 126 Dürkheim 252 Gądzikiewicz Gąsina 265, 265 Dupreel 411 253 Ibn Batuta Ibn Hammäd Ibn Hawqal 308 306, 306 307, 307 (Ibn Haukal) 301, 301, 307, �412 INDEKSY Ibn Khaldoun (Ibn Khaldün) 301, 302, 307 299, 300, 300, 302, 302 219, 225, 226, 226, 227, 228, 238, 244, К. 252 264 G . " 98 Isbary Ismä'il ibn Istvanowic 'Ali an-Nafzäwi J . W. А . 175 Jabłonowski W. J . 82 W. K o s abo w a P. 226 Kozłów W. J a n de C r a s t o 329 Kramařík Kramers J . 343 J . 375, 377, 377, 379 J . H . 301 D. 379 Krandžalow Z. 361 Jeffreys Kraszennikow 346 Jefimowa A . W . 363 Kroeber Jelínková Z. 379 Krupianskaja Jest Jewsiewicki B. 251—263, 253, 254, 256, 257, 259, 261, 262 W. Juilliard zob. L. 342, 343, 380 A . 356 Kutrzeba-Pojnarowa ka] [też: Kutrzebian- A . 43, 264—281, 342 Kwaśniewicz Kšir Kubi- J . 408 R. 226 R . 358 Nędza W. 144, 344 J . 377, 377 M . 354 Keesing K e m al La F . M . 73 Pasza Ronciére Labuda 72 K e n y a t t a 392 Laforgue Landau KhunHlai Kinga Kinżałow Kirdan R. W. Klatecki M . 211 Klimaszewska Klineberg Klonowski J . 343 O. 269 T . 225, 225, 226, 226 K . 253 Z. 226 P. 306 O. 354 L a n g e n h o v e v a n F . 390, 394 Laskarz Laufer I . 220, 244 Klichowska Kodály 365, 365 B . 374 C . 328 Z. 172 Lange 351 księżna 175 de G . 251, 251, 252, 252, 255, 255 Kerényi G . 226 Kluk S. S. Kupich J . 35 Kaydy 172 Kuleszów N. N. 346, 346 Kamiński-Durocher B . 361 Karpiński W. Kucharska M . 354 Kantor J . 379 373, 373 W. A . 374 Kunz Kalecki L. Nędza niec E . 274 Kacarowa W. J . 371, 371 I. A. Krzysztofik 364 Juzwienko M . 332 L . 364 Krywielew Kubiniec J o l l i v e t M . 274 Jones A. Kruštna-Cerný C . 269, 282—290 207—214 I , 334 Krajewska 344, 381, 381, 382, 383 A. A . 356 Jasiewicz Jaskulski 211 F . 27 Kowalski S . 226, 226 Z. 76, 78, 81, 82 Koperowa Kowalska-Lewicka W . 342 Jachowicz K . 346 Konopka Kotula 172, 175 M . 356 Jacobeit Kolumb Konopkowie 373, 373 Jabłonowski Jachna 304, 305 J . 342 Iwanowa 199 O. 82, 217, 217, 218, 218, 219, Kolberg a l - W a r r ä q 306 Idzik A . 266 Kokosiński Ibn as-Saghir Ibn K o j decka Lenin Andrzej bp 216 B . 346, 346, 350, 350, 352, 353 W. I . 175, 176 A . 267, 268 , 268, 269 , 270, Leroi-Gourhan 276, Le&sel Leuiliot 277, 279 F . 225 P. 270 Lévi-Strauss 271—273, С. 265—267, 267, 270—273, 335 �INDEKSY L e w i c k i Т. 291—311, 297, 298, 300, 302— 306, 308, 309—311 413 Melicherčik A . 375 M e n d o z a 352 Lewin M . G . 331—334, 372, 372 Mendras Ligęza J . 373 M e r r i l 346 H . 273, 273, 274, 274 L i n d e S . B . 217 Merton Linton Michałowski R . 335, 335, 340 J . J . 219, 219 Lipiński Lissa Mikš A . 356 Locke A. Lorek Mircea F . 203 J . 357 E . 397 Mjartan C. 378, 379 216 M . 233 Milewski 337 Loukotka J . 172 Miechowita Z. 224 Litwak R . 74 J . 342, 379 Młokosiewicz L u n d i b e r g 407 , L u t e r M a r c i n 234 J . 381, 382 ibn 'Arfa Mohammed i b n R o s t e m 305 Moldenhawer Łapińska K . 101 Moniuszko Łętocha M o n od Łoś T . 356 Т. Morley Mac G u c k i n de Mac Siane 301 N e i s h R . S . 345 Maciejewska Macůrek Godinho V. 327, 327 M a g e t M . 266, 267, 273, 275, 275 Mair L . 394—396 Major K. 277, 335—^341, 354, 356, 358, 362 Malinowski B . 73, 74, 395 Malinowski M . 356 Malinowski T . 381 Mangelsdorf Marczak J . B. Markov Marks Murchison C . 339 Musiatowicz J . 381 О. Nansen 375, 375, 378, 378 F . 367 H . 13 Naumann Z. 379 Kubiniec Mansa Norblin Nowak 98, 160 329, 330 392 J . P . 251 K . 362 Nowakowski 75—106, S . 37 L . 375 Nkrumah J . 379 D. О. 344 A . 71 P. Niumi 172, 372 260, 283, 343 R . К. 349 Niederle K . 381 Markowska С. 300 Nędza 345, 346 Marchlewski К. Nejedlý L . 41 Malicki 397 Moszyński Nahodil R . 327, 327 Makulski G. Motyliński Munch V . 379 Magalhäes 326, 327 Mulkiewicz Macůrek J . 379, 379 211 345 Mukerj J . 394 К. S. 225 Moréchand W. 263 S. 379 Nyerere J . 360 O'Brien K . 74 С. С. 360 Marquart J . 292, 300, 302, 303, 308 Ochmański W. 253 Marzanna 216, 217, 220 Ohiy Marszewski T. 344—353, 345, 353, 399 M a s ł a w a G . S . 371 Masqueray E . 304, 305 a l - M a s ' u d i 300 Matuszewska Mauny Mauss Mead 302, 302, 303 Mohammed R. R. 360 346 O l s z e w s k a - D y o n i z i a k В. Omajadzi, B ; 343 292, 300, 302, 326, 327 M . 267 M. Oliver 73, 399—405 Omar, Opler dynastia k a l i f 389 M. K . 401 Optołowicz Orel J . 378 J . 380 294 107—142 �414 INDEKSY 'Oqba ibn N a f i ' a l - F i h r i O s s o w s k i S . 126 O w i d z k i J . 261 310 Razcwietnikow Redfield Reeves 345 Reimann Pacheco Pereira (zob. Duarte Pacheco F . 235 R . 24, 44, 380, 381 Reinfuss P e r e i r a ) 327, 327 Pająk J . 260 P a j e s t k a R . 354 Pański 172 - P a r r a i n C . 290 Reparas P a t h i a n bóstwo w B i r m i e 348 P a t h i e b e bóstwo w B i r m i e 348 P a v e t d e C o u r t e i l l e s 300 P a w i ń s k i A . 175, 175 P a w l i k S . 260 P e e s c h R . 405—408 P e r e i r a G . 327, 327 Roeld B . 378 Roger J . 217 Rieginskij P. J . J . 333 M . 313 Ringelmann R i v i e r e M . G . H . 226, 226, 275, 275, 282 zob. Rostemidzi, dynastia Rynkowski Duarte J . 356 S a k j a r u m , bóstwo n e p a l s k i e 350 S a m b a g e n i 330 S a n g u i n e t t i В. R . 306 S a u e r 345 S c h a c h t J . E . 297, 297, 298, 298 370, 370, 371, 371, 378, Schefer C h . 327 Scheufler V . 379 Scheybal J . V. Schmaler J . E . zob. S m o l e r j Schmeller Sébiillot P. Sée 378, 378 J . A. J. E. 326, 326 264, 265 H . 265, 265 Shron S i n g h 349 C . G . 338 Seligman E . 231 Senczyszyn Seweryn Т. 28, 251, 251, 252, 252, 256 Sierakowski Silveira 218, 218 W. L . 328 Simon Mpadi 392 S i n c e r u s 253 Skalníková Przeździecka M . 145, 153, 344 Smogorzewski Przyszychowski Smolerj Ptolemeusz K. Skrzypek Siane Smith 263 zob. bóstwo 273, 273 (Indie) 349 Mac J . S . 73 H. Guckin nazwiska) Sobieski J . 215—250 Sobieski M. Sokolewicz Siane Z . 297 J . E . (Schmaler Sobolewska de . 338, 345 brzmienie S . 312 P. О. 376, 376, 378, 378, 379 J . 356 de Slotkin 329 Rabuga-Ranaga, Rambaud 295, Růžičky F . K . 378 P o t i e c h i n I . I. 394 P o t o c c y 155, 158 P o t o c z e k N. 200 Pražák V . 375, 376, 376 P r o p p W. 342 Radwański berberska 29Ö—302, 304, 309 P i e t r a s z e k E . 143—162, 144, 146, 147, 172, 344, 369—374 P i o t r o w i c z 353 P i t t - R i v e r s G . 72, 73 P l a t e r S . 244 P l u t a R. 354 Podolák J . 375 Podwińska Z . 251 P o l a c z e k S . 145, 154—158 Potoczek F . 226 P o p M . 342 P o p i e l a W . 172—206 PoTUbanová Z. 237 Ł. d e G . A . 274 R . 328 Ricard Pereira Pacheco Duarte Pacheco Pereira P e r t o l d O. 375 Pęcakowski J . 145 P e t e r a J . 381 P i e r o n H . 270 Potapow 378 A. 226 R. 335 228, 229 M . 228 Z . 352 — zniemczone 243, 243 �INDEKSY S o r o k i n P. 142 S t a d n i c k i h r . 174, 196 S t a n i u k o w i c z T . W . 371 S t a r k a w s k i J . 220 Stasińską-Maccariello T . S. 381, 381, 383 S t a s z c z a k Z. 381, 385 S t e i n i t z W. 342, 343 Stępczak J . 220, 220, 222 S t o c h e l S . 145, 154, 156—158 S t o j a k A . 156, 191, 163—171 Stojałowski, k s . 199 S t o k l u n d B . 407 S t o l a r i k I . 239 415 F . 251 Tepa Terentiewa Ł. Thomas W. Ł. S. P. Toscano S . 364 Treter M. 251, 251 Trofimowa T . A . 374 Wasylikowa Štika J . 379 Švecová S . 377, 377 Waterman S. 354 Turowski К. J . 216 S. 354 Tymowski M . 358 U d z i e l a S . 217 U l i M a n s a 329 U n r u h К. 244 Václavik А. Valentim Fernandes Van 238, 238 Gennep Varagnac A . 265 J . 377, 377 Vařeka Vasconcelos de 328 Vonderheyden Votrubec M . 307 C . 377, 377 Vulcanescu R. 378, 379 Vycpálek V . 379 Walewski W. 244 Wawiłow G . M . 334 К. 21il R. A . 340 N. I. 345, 364 Ważyk A. Wcisla M . 356 69 Weatherwax 346 W e i n h o l d R . 342, 343 389 Wędzki A. D. W. 313 Węgrzynowicz Tacina J . 232, 232 Wielogórscy al-Wisyäni 308 350 Wierzbicki Winkler A . 327 292, 300, 302 381 Tabor da M o t a 326, 326, 327, 327 A . 264, 265, 265 Westermann Teixeira 342—344, 371 T o w l e M . A . 207, 207, 208, 210, 213 Stefanek L . 377, 377 Tamsanga 342, 371, 371, 373„ T o m f o h r d e 407 Wasilewicz Tamli N. T o d o r o v C . 379 Tołstow Turski al-Tabari Tierientiewa 373, 374 Stránská D. 375 S t r z e l e c k i 172 Styś W. 205 S u d l i t z A . 98 Sulejman-Damana 330 S u l i m i e r s k i B . 356 S u l i m i e r s k i F . 244 Sušil F . 242 Sygański J . 175 S z a r e w s k a j a В. I . 372, 372 S z a r i n o j N. E . 364 S z c z e r b i e W . 360 S z m i e l e w a M . N. 373, 373 S z r o m b a Z. 375 S z t e r n b e r g L . J . 332 Szydłowska-Ceglowa 379 S z y n k i e w i c z S . 405 S z y r E . 359 S z y r m u n s k i W . M . 342 Šach F . 377, 377 Štastný J . 378, 378 A . 211 zob. I . 73 Tierientiewa Tryburski Środoń N. R . 73, 291, 300 Thurnwald Stonor C . R . 316, 346, 347, 347, 351, 352, 352 Śmiech R . 356 L. N. Ł. 343 H . i J . 312 Z. T . 120 H . A . 315, 3J5, 324 W i n n i c k i 199 �INDEKSY 416 "Wiesler С. 364 al-Wisyani ibn Zambrzycka zob. 'Abd Abu'r-Rabi' as-Salam W. 200 Wolf J . 376, 376 M. Wolski al-Wisyaní Wossidlo R . 405 A . 357 Wójcicki К. W. Wright D . 351 Xydrás N . 272 Zibrt W. 142 Z n a n i e c k i F . 73 Zołotariewskaja •Zubryckij 217, 218, 218, 244 J . A. Zwolakiewicz 303 INDEKS NAZW (Indie) G . 231 góry, c z y l i A d r a r mau­ Amdo, m. Ameryka k r . ( P n . A f r y k a ) 300 Adrar, kr. (Mauretania) n-Ifoghas, kr. (Fed. Mali) 304, (Południowa) — Środkowa 314, Э18, 345 n. hist, Andaine, 388—390 57, 72, 291—311, 326—330, 3 3 6 — 339, 356, 358—362, 370, 390, 394, 397 A f r y k a n i e 358 pow. Anglia 57, 66, 71, 72, 391 Ahaggar, (Algieria) A n g l o s a s i 374 293 Angola l u d (Indie) 351 wyspa Ani, bałt. 408 Ankole, Aka, 349, 351 Arabia 367 Arabowie 343, 373, 373 Algor ah, Alius, m. s z c z e p 366 m . (Indie) 350 m. ( S z w e c j a ) Alwernia, Alzacja, (Francja) 273, 273 pow. 408 Chrzanów k r . (Francja) 275 151 Arbela, 329 afr. 391 315, 315, 326 307, 310, 346, 353 Arakan, 57, 295, 296, 308, 356, 388 Algonking, pl. (USA) Albania góry (Indie) łańcuch Argentyna 348 górski 366, 367, 385 Arquin, wyspa zob. 349 (Mauretania) 329 Isil A s s a m , p r o w . <Indie) 353 (Indie) 366 Arktyka Asii 34 360 (Indie) kr. Algieria Saha­ 73, 349, 360, 366, 391 am. ( G a m b i a ) Ajdżal, m . (Indie) 347 Alaska, Wadowice góry 208, 345, 366, 378 Anglicy Albie'z-le-Vieux Zach. Andy, (emirat) 295 szczep krainy w k r . ( F r a n c j a ) 283 Andrychów, Aghlabidowie Ahrenskoop, 57, 71, 195, rze 291 318, 320 kr. 350 203, 207, 208, 334, 366, 378, 378, 401 329 Anbija, Afganistan (Indie) 209, 335—341, 345, 345, 3 6 3 — — Łacińska 307 Ahomowie, ETNICZNYCH 368 , 373, 390, 397 m . ( F r a n c j a ) 287 Afryka I Ałtaj c z y c y 397 349 Adjam, Afganie 144, 158 M. GEOGRAFICZNYCH retański 329 Adrar 365, 365, 366 H . 380 A m a z o n k a , r z . 37, 207 (Bafur), Acloy, 363, 365, 3 6 6 — J . I . 374, 374 Żywirska A b i s y n i a 72 Abofur A. Żukowskij P. M . 345, 364 (al-Jaqubi) szczep L. 368, 374, 374 Zurawlew Abeng, K . 383 C . 375 Żechowska al-Ya'qubi Zambrzycka-Ku- 343, 383 M . 71 Zimmerman 312—330, 390 Woźniak (też A.) Zawistowicz-Adamska K . 345 К. A. nachowicz Zender Witos Wolfe Sulaiman 346—348, 351—353, �INDEKSY A s z a n t i , ;pl. ( G w i n e a ) Atabaskowie, pl. 339, 391 indiańskie Ateny, m. (Grecja) Biali 366 Austria 32 dep. ( F r a n c j a ) Awras 282, 290 (Aoudaghost, Tag- (Aures), góry w Algierii 296 Dunajec, Biecz, pow. 370, 373, 390, 397, 399 Azja Mniejsza Azory, wyspy zob. Bagdad, 395 327, 328 321, Birma (Burma) m. Bałkan (Półwysep Bałtyk 405—408 Bamako Banu (¡Pakistán) 314, 318, Bałkański) 37, 40 kraje Biskra, m. (Algieria) m. (Gwinea Basra, m. (Szwecja) 407 Boliwia m. ( H i s z p a n i a ) wyspa Botnicka, Zatoka Brenne, Berbería 366 pow. Wschowa Bronowice, 342, 344, 375 pow. Kraków 82, 159 m. pow. 42 Brzeszcze, pow. Bełt d. franc.) 301 220, 222, 244, k r . ( F r a n c j a ) 275 m. ( C S S R ) Brzezinka Oświęcim 145 dopływ (zob. też I f r i g i y a ) 309 p l . 291, 291, 292, 293—296 Dunajca Brzeźna, p o w . N o w y Budapeszt 173, 181, Budy Budziszyn, Cieśnina B e r l i n , m. 367 (Niemcy) Śląski Bug, ' 342, 343 Beskid Zachodni 1 7 - - 1 9 , 23, 25, 26, 43, 44 m. (Pakistan) 321, 323, 325 k r . (protektorat 350, 352 B h u t a n i , l u d 350, 351 27 - Etnografía P o l s k a , t. V I I I — m. I n d i e ) 347, ( N R D ) 243 r z . 218 391 Bukowina zob. B e s k i d Śląski 35, 172—206 Głogowskie, p o w . G ł o g ó w 65 Buganda 23, 39 , 41, 62 Sącz m . ¡(Wegry) 202 388 Bhutan, 238, 375 269, 336, 339, 340, 378 30.0, 301, 304, 306, 307, 307, 310, 311, Beskidy r z . 352 m. (ÖSSR) 190, 199 Berberowie, Bhiria, 390, 406, 407 246 308 Beskid (Dania) 406 B r a h i a , k r . ( B r a z y l i a ) 339 Brno, 32 k r . ( N i g e r i a ) 292, 300, 302, 303, Beringa, 33 345, 366, 366 Bornholm, Brzesko, zob. W i e l k i 244, 246 Łowicz p l . 391 Bretania, 324, 325 Bełt Bonyoro, 32 Beludżystan, k r . ( P a k i s t a n ) 312, 318, 322, Benin, 326 292, 293 B r a z z a v i l l e , m. ( K o n g o — 306 oaza 300 Bayonna, 296 293 port.) m. pow. Brazylijczycy toerberskie Barsebackshamm, Baskowie Tunezji) państwo pow. Brazylia Hiläl, p l . 296 pl. m., Bratysława, p l . 394—396 Barqadjana, 43 w 346, 347—349, 351—353, Bissau, Brahmaputra, 373 m. (Senegal) 301 Bantu, pow. (oazy 401, 404 Bolimów, 322, 325 — 'bałtyckie m. al-Djaríd Bolesławiec, m . w P u s z c z y Niepołomickiej 43 Bahawalpur, 43 B o c h n i a , m. p o w . 42, 46 n i . 245 m . ( I r a k ) 292 Bagno, Targ Birmańczycy 401 Góra 43 Babia Nowy 24 Kraków Biläd Bizancjum, Babimost, pow. Gorlice Bielsko-Biała, 57, 326, 333, 334, 344—353, 356, Azja 66, 261 Biały Bielany dzis. 299, 304, 306, 306, 307 daoust) 227, 331, 344, 369 Białostockie 114, 191, 194 Awdaghast (powiat) 218 Białoruś 334, 385 Aveyron, Meo, p l . 397—399 Bialsk A t l a n t y k 346 Australia 417 Tatrzańska, pow. Zakopane 36, 47 Bułgaria Cabo Verde Calvados, Cap 226, 342, 343 (Capo d i V e r d e ) dep. B o j ador (Francja) 329 327, 328 290, 290 �418 I N D E K S Y C a p de M o n t e 327 C a u s s e s , m. ( F r a n c j a ) 290 C a v e r n a s de C o x c a t h a n , 343 Cetan, okolica (Tybet) Ceuta, m. i(Afr. Dardżiling, m. (Meksyk) m. ( F r a n c j a ) 266 p l . 395 Djabal Nafusa m. ( F r a n c j a ) 283 Chełmek, p o w . Chrzanów 145, 148, 151, 154 ' k r . (Jugosławia) 260 145, 146, 148, 149, m. pow. 151, 160 Cieszyn, 42, 145, 150, 152 (Těšínsko), Ciężkowice, pow. Cordoue zob. k r . ( C S S R ) 379 Chrzanów wyspa Czad, 313 j e z . 291, 299, 310 Czagaj, prow. Czechy, lud kr. (hist. 242, (Indie) 348 W y ż y n a 377 Czipcza, (Birma) szczep Czisak, szczep Ozittagong, Czongthu, m. indiański 349 (Indie) 348 s z c z e p (Indie) Dąbrowa Górnicza, Dąbrowa Tarnowska, zob. Dżabal Nafusa (Dżudżu, K u k u , Gogo) zob. G a o pow. Limanowa okręg Dopgiri, m. Dourados, m. Dudnaj, m. 36 ( F r a n c j a ) 283 (Indie) pogórze Dragor, 349 ( B r a z y l i a ) 378 (Skandynawia) (Indie) 407 349 zob. L u s z a i 332, 367 m. pow. m. Słowianie Nafusa Dżaintia, góry 146 p o w . 36 Nafusa, (Libia) (Indie) szczyt Dżeriba, połabscy (Djabal góry Dżampui, Epir, D a f l a , l u d (Indie) 349 332, 334 D a m a s z e k , m . ( S y r i a ) 292 66, 405, 406—408 379 Djebel 296, 309—311 349, 352 (Indie) 347 m. 296 m. (Indie) 349 313, 313, 378, 378 366, 366 zob. kr. Eskimosi Malmö m. (Kongo) (Grecja) 274, 274 37, 333, 365—367, 385, 386 Estonia ( E S R R ) 344, 406 Etiopia 294, 310 Etruskowie 313 Eure, (Francja) dep. Europa 391 287, 290, 290 49, 77, 207, 215, 227, 266, 275, 283, 342, 363, 386, 390, 392, 395, 406—408 Europejczycy 363, 391, 393, 394, 396 336, 339, 339, 341, 390, 391 Wschód w Doibra, Elisabethville, D a d u , okręg ( P a k i s t a n ) 318 Dahomej prow, Djudju Ellenbogen 364 (Indie) Półwysep ( L i b i a ) 310 m. ( T u n e z j a ) 296 Ekwador 347, 348 C z u k c z e 333 Czukocki, Nefusa Djerba, Egipt Częstocice, m. ( R a d o m s k i e ) 228 góry Djebel Dżowai, 243, 375 Czesko-Morawska, m. (Dżerid), 304,- 305, 307, 308, 311 Nefusa), 220, 238, 244, 245, 248, 342, 343, 375 m. Carama), el-Djérid Drzewianie, 347 (Czechosłowacja) Czerrapundżi, zob. e l - D j a r i d , wyżyna 304, 305 Dżabal 348, 351 (Indie) Djado) D u n a j e c , r z . 190 ( P a k i s t a n ) 318 C z a k m a , l u d (Indie) Czamphai, 157 Kordoba Cypr, Dania Djarma (też D j a d u , Nafusa Donfront, m . p o w . 40, 232, 239 Cieszyńskie Daleki Dżabal Tunezji 71, 346, 352, 353, 389, 397—399 — (powiat) Czin, D i n i s 327 al-Djaríd, Chrzanów, 406, 408 Dinka, Moche, Chorwacja, (Szwecja) p l . s a h a r y j s k i e 388 Dias 273 C h a l i m , pow. W s c h o w a 244 Chiny Kuki-Czin wyspa Dauada, 347, 350, 353 349 Dijon, p l . s a h a r . 388 Czesi zob. (Indie) (Indie) H i s z p . ) 327 Chaarriba, 366 m. (Francja) góry Chile Darlang Darss, 350 Cevennes, Chapelle okręg Dariczikgiri, Fakial, Falster, lud (Nepal) wyspa Falsterbo, m. 351 (Dania) (Szwecja) 407 407, 408 �INDEKSY m. F a n a i , l u d (Indie) zob. L u s z a i F a r a h , k r . ( A f g a n i s t a n ) 389 F e d e r a c j a M a l i zob. M a l i Fenicjanie 292, 313 Fezzan, kr. (Libia) Afryka Senegalu (Fed. Mali) 305, 314, 320, 321, 325 ' G h o t k i , m. ( P a k i s t a n ) Ghorian, m. pow. Gotlandia, 149 392, pow. Göhren, m. 393 217 Sącz Wschowa Canaria, 194 (Szwecja) (NRD) ryjskie) 406 220, 246 408 wyspa (Wyspy Kana­ 329 Gratz, m. Grecja 315, 404 Grecy b. F r a n c u s k a A f r y k a Z a c h o d n i a F r a n c u z i 366, 387, 388, 391 F u k i e n , p r o w . (Indie) 353 F u l a h , p l . 391 389 Nowy wyspa Górsko, Gran Równikowa (Iran) та. p o w . Głogówek, Gostwica, 57, 66, 71, 72, 167, 198, 201, 204, 264—290, 392, 402 b. F r a n c u s k a 392 w 305 293, 294, 295, 299, 309, 310 F i l a d e l f i a , m . ( U S A ) 337 F i l i p i n y 346, 352 Filipowice, pow. B r z e s k o F i n l a n d i a 406 Francja 203, 419 (NRF) 234 292, 313 Grenlandia, Gruzja wyspa (GSRR) Gryżliny, pow. 37, 367 342, 344, 369 O l s z t y n 229 Gujana 338 Fustät, m. ( P n . A f r y k a ) 292 F u t a Dżallon, k r . (Senegal) 330 Gujana Holenderska Gwinea 328, 328, 329, 378, 390, 393 Gabon Gwinea Portugalska 327, 390 Gadames (Ghadaraes, zob. Gambia Gogo Gadanis), m. ( L i ­ Galicja Ganda Haiti Wschodnia), kr. 205, 261 Djudju, Kawkaw) 293, 302, 302, 303, 307, 308 Garama, m., n. hist. Garamantowie, lud góry (Indie) Garo, ludy 349, 351 m. wyspa Hajdarabad, (Libia) 310 294, 310 347, 349, 352 al-Hamma p l . s a h a r y j s k i e 388 Haussa (Haoussa) Hautes-iPyrénées, 349, 351 Helski, pow. Gdańsk Hiddensee, Ghana, rep. (dawn. Złote Wybrzeże) 390, 393,' 395 311, 57, 292, 293, 298—308, 328 , 360 hist, bi 202 (dziś Saleh) Ghardaya, Ghazni, Ghiyäruh (Tunezja) zob. K u m - (Algieria) (Afganistan) 297 389 Ghiyäro, Ghayäru, dziś 291, 391 (Francja) 406 wyspa 389 (NRD) Himalaje, góry Himalaje, Niskie, Hiszpania 313, 315, 324 Hiszpanie 346, 353, 380 Hmar, lud 379 Gadiaro), Hrčava (Indie) góry 353 zob. L u s z a i 388 71, 391 Hórnaćko, Ghiyäru, 407, 408 350, 351, 352 k r . (Algieria) Holandia 290 l u d 295 k r . (Afganistan) Hoggar, (Ghiyära, Ghayäro, — 3Ó6 okręg m. ruiny lud dep. Półwysep Gdynia, — m. m. Haratin, Herat, k r . hist. 268, 268, 269, 278, (el-Hamma) Hawwära, (Indie) 314, 318 (Pakistan) Kuki-Czin 283, 283 m. p o w . 42, 79, 151 378, ( C h R L ) 352 m. zob. Gdańsk, Ghana, 391 305, 308 (Libia) Garo, Gauhati, Zatoka Haleine, m. (Francja) Kuku, m. s t o l i c a Songhajów 303, 326, 326, 336, 339 Halám k r . 396 (Gogo, (kolonia) 327, 329 Hainan, Gao (Małopolska 172, 336 Gadames 328—330 zob. (kolonia) 345, 364 Gwinejska 293, 308, 310 bia) Gadanis Gao Gwatemala kr. w (Hracava), Słowacji ( C S S R ) 378, m. ( C S S R ) 239, 239 �420 INDEKSY 313, 313 Huculi Hven Kandiaro, Barseback, m. zob. Barseback- hamm Ibadyci, odłam muzułmańskiej Kharidjitów 298—300, 294, 304—308, Iberyjski, ' Półwysep Ifni, m. Zachod­ 378, 378, 386 386 57, 71, 344, 346, 352, 356, 404 Ocean IndO'chiny Isil też Istebna, Djabal Nafusä) 309 m . ( A f g a n i s t a n ) 380 pow. Cieszyn Kaukaz 239 , 239 333 Jankowice, Japonia pow. Oświęcim 218 kr. (Indie) Katanga, kr. pow. m. 145—151, Jaworzynka, pow. Jeleń, Chrzanów pow. Jeleśnia, pow. Jordania 315 Cieszyn Żywiec 153—157 232 kr. Szan) (Indie) 351, 371, 372 indiański 364, 366 390—393, 395 m., okręg (Pakistan) 322, 318, 324 Khampa. okręg Khampti, w szczep Kharidjici. Tybecie (Indie) sekta góry szczep 218, 218, 219 (Indie) (ZSRR) zob. Luszai 263 Kikuyu, pl. (Kenia) Kiranti, s z c z e p , (Nepal) region 393 353 (ČSSR) 377 314, 317 (Pakistan) rn. 294 347, 348, 352 Kieleckie m. 350 349 muzułmańska (Indie) Khiangte, Kohat, 26 360 (Rep. N i g e r ) 293, 310, 311 szczep Klatovsko, 152 321, 352 m. ( M a u r e t a n i a ) 294 Kolásib, J u n a n , k r . (też M a o 353 292, (Kongo-Leopoldville) oazy Kijowskie 71 Jaworzno, m. ( T u n e z j a ) 342, 373 Khasia, Jakuci 244 14, 379, 379 Kaszmir, 314, Qal'a, 314, 318, 319 18, 20 (Karthago) Khairpur. 315, 315, 389 366 (Asil, Islam Kartagina Kenia (Persja) Kawar 14, 53 Keczua, 208 Irokezi oaz Sulechów Pogórze Kazachstan, I r a k 315 Iran 293, 299, 310 mieszk. (Pakistan) pow. Karpaty Kayes, 71, 352 Inkowie m. Czad) 291, 291 Niger) Karaczi, Kawar, 346 397 Indonezja (Rep. 293 350, 351 73, 363—369, — Powhatan Indyjski, kr. (Kanouri), (Rep. 321 360 Kanuri Karpackie, Afryka (Pakistan) Kanem, Kargowa, 295, 306, 310 (Nepal) Indianie m. Sueski — Zachodnie (Berbería) m. Indie 297, 309 Ifrigiya Ilam, 297, 311 313, 315 (Hiszpańska nia) 295, sekty Kanał (Indie) Kolbuszowa, m. Kolbuszowa Górna, 347 pow. 229, 231 pow. Kolbuszowa 229, 231 Kabul, m. (Afganistan) Kaczar, rejon Kaczimi, 300, m. 347, indiański (Tunezja) 364 półwysep 364 Kalimpong, m. (Indie) 350 m. p o v . 216 pow. W a d o w i c e 64 Kameng, m. Kamerun 390 Kanada 349 Kongo, 345, 364 (Cordoua), Rep. Belgijskie Korsyka, wyspa Kościan, Koufa, 328, 329 oaza 292 393 (Francja) 273 (Pn. A f r y k a ) 300 Saleh Kumbi Krakowskie 159, (Hiszpania) m. p o w . 219 (ruiny m. Ghana) zob. Saleh (ziemia krakowska) 22, 47, 218, 219, 232, 246 — Zagłębie Wyspy m. 390—392 b. K o n g o 218, 367 Kanaryjskie, Kordoba Koumbi Kalwaria, (Indie) 348, 353 292, 293, 295, 308 Kalifornia Kalisz, (Indie) szczep Kairouan, Kolumbia 389 145—149, 146—148, 159, 160—162 155, 158. �INDEKSY Kraków, m. pow. 19, 20, 24, 27, 28, 34, 421 Lhassa, 42, 47, 67, 67, 75, 76, 76, 79, 84, Libia 88, 91, Libiąż, 96, 97, 99, 100, 102, 108, 109, 111, 119, 120, 122, 141, 146, 149, 154, 154, ,211, 258, 353 151, — B i e l a n y 28 — Nowa Huta 99, 100 69, 97, (Indie) skie, Kongresowe też Kongresówka) Pol­ 17, 49, 79, 81 płaskowyż m. Limanowa, pow. Krzeszowice, Nowy pow. Sącz 260 Chrzanów 151 Kuba m. (zob. mańskich — Darlang — Halam G a o ) 330 ludów tybeto-bir- 348 Kumibi Saleh hist. Kaukau) (Koumbi m. G h a n a zob. Gao Saleh), ruiny 301, 306 Cherra, Lubelskie pow. Kwetta m. (Pakistan) 314, 317 Lahore, m. (Pakistan) 314 Staszów 218 okolica ludy Lakhipur, m. Lalland, Lubowla, Lanckorona, Langarote, Laos (Indie) 347, 348, 353 (Dania) Lawäta 306 Lemtouna, m. góry Luszai, ludy Leopoldville, m. lud Leszno, m. pow. Lgota, pow. pow. 62 347 (Indie) 347, 348 347, 348, 351, 353 347, 348, 351 347, 348, 351, 353 — Poi 347, 348, 350 347 312, 306 342 ( K o n g o ) 391 350, 351 219, 220, 220, 221 Wschowa Chrzanów 221, 246 161 szczepowa Łódź, należąca do zob. L u s z a i rz., dopływ Warty 220 r z . 405 pow. Łęczyckie, l u d ( P n . A f r y k a ) 295, (Indie) grupa Opatów 218 260 Łemkowszczyzna, 329 (Pakistan) 347 — L u s z e i 347 region 260 r e g i o n 260 344, 373, 373, 406 Łotwa (ZSRR) Lepcza, (Indie) — Fanai Łemkowie W a d o w i c e 64 okręg m. Limanowa — Hmar Łaba, 407 pl. berberskie Leningrad, pow. Luszai, Łagów, 318, 324 (Luwata), 218, m. (Indie) 347 Lutynia, 379, 386 m., 348 region — R o j t e 347 352, 353, 39,8 314, 327 (Indie) — R a l t e 347 345 348, 351 pow. Larkhana, Lgiń, (Indie) m. (Pn. A f r y k a ) Lapończycy m. m. ( U S S R ) 260 Luszai (Indie) wyspa 27 219, 246, 380, 381 Luszei, Laitlyngkot, Bochnia ( C S S R ) 237 (Lubelszczyzna), — Punte Kurozwęki, Lakher, m. m. ( P o r t u g a l i a ) Lower — Khiangte (Kawkaw, 40 pow. — C z o n g t h u 347 347 348 348 — iKuki Kuku Kuku, grupa 287 282 261, 344, 372 Lungleh, Kuki-Czin, pow. Kokava, Lungdai, 356 Kukia, m. Lubomierz, 79, 151, 148, 149, 156, (Francja) (Francja) Murowana, 218, Krynica, Chrzanów Limagne, Lizbona, (Królestwo 350 Lieuvain, Litwa 349 Krościenko, pow. N o w y T a r g 190 Królestwo pow. Liptowska 64 m. (Tybet) 163—170 Lipnica e — Pieszo w Krisznai, 42, 53, 64—66, m. 294 m. pow. 384 Łużyce, ¡kr. — Górne (NRD) 243, 243 220, 243 Łużyczanie (Serbowie Łużyccy, też W e n d o w i e ) 243, 243, 244—247 Macedonia Magasa 12, 15, 99, 192, 192, 210 100, 115, 123, 123, 124, 125, 176, 176 Mallia 18, 18, 27, 35, 36, 53, 69, 73, 78, 116, 116, 119, 180, 185, 186, 190 133, 134, 135, 173, �I N D E K S Y 422 Malthi (też Malthi-Dorion) 11, 12, 18, 18, 35, 52, 61, 68, 78, 99, 100, 108, 109, 110, 111, 192, 196, 200 200, 201, 204, 204 Melos M e k k a , ta. Meo, 216, Miastki, 178, 230 Mierzeja 100, 101, 124, 192, 195, 200, 203 Mezopotamia Maghmadas, m. Majowie Malajski, Mali, Półwysep kr. 328, 297, lud (Zach. Malmö, m. Sudan) (Szwecja) wyspa 298, 300, 291, 301 lud 151 m. (CSSR) 165, k r . ( C S S R ) 242, 242, 245, 248, Moskwa, m. Murzyni Manu, (Indie) (Indie) lud (Nowa pow. okolica Limanowa 36 337—340 329, 330, (Indie) 349 Myślachowice, p o w . Chrzanów 354, 73, 386 331, 337, 342, 379 391 Dolna, Mylliem, 348, 349 (Maoryjczycy), (ZSSR) M o z a b i c i , p l . s a h a r y j s k i e 388 l u d (zob. też Malinkę) 330 345, 154, 156, 161 Myślenice, m. p o w . 40 294, 301, 327, 328, 329 ( S e i n e - M a r i t i m e ) , dep. ( F r a n ­ 296, 297, 297 Mzab, oaza (Libia) Naga, góry ( P a k i s t a n ) 346 290; 290 Centralny, kr. (Francja) 290, 290 Nafüsa Maszkienice, ,pow. Mata szczep ibeng, szczep Mauretania Maurienne, B r z e s k o 172 {Indie) (Indie) 349 349 301, 328 m. Maurowie 388 Mawsmai, m. Mazäta Kraków 203 Mandingo, Matczi, 351 Ostrawa, Mszana Masyw (Indie) Morawska 347 cja) 349 348 pow. ,m. Maroko (Indie) k r . ( Z S R R ) 344 Mozambik 263 Maritime 75, 79, 82, 85, ( D a n i a ) 408 Morawica, Mampuru, Zelandia) 277 379 44, 46, 48, 49, 63, 70, 144, 148, 172, m. m. (Indie) Morawy, 407 33 Małopolska 17, 20, 23, 25, 38—40, 42—44, Maorowie (Francja) wyspa Monpa, 71 Mali) Bałtyku) 90, 102, 160 Mołdawia, 330, 390, 393 Malinkę, Malta, (Fed. 219 (wybrzeże pow. Kraków Modummai, 329 pow. k r . ( U S A ) 338 m. M o k , . m. (Gambia) m. p l . b e r b e r s k i e 294 Modlnica, Moen, (Indie) 348 364, 365 m. Miknäsa, 89, 310, 310 m. ( L i b i a ) 294, 296, 301, 303, 354 Mainoma, Maka, 327, 328 151 220, 246 406 Mabecq, (Portugalia) Wschowa Świeża Mississippi, 15 wyspa Maghreb 135, 170, 191, 192, Meo Chrzanów (powiat) 51 Międzyrzecz, 11, 1,2, 14, 18, 24, 35, 99, 99, 404 Biali pow. 12, 28, 91, 150, 152, 171, 171, Messenia Madera, zob. pow. Miechów 12 172, wyspy 347 pl. Mętków, 217, 218, 219, 220 S a u d y j s k a ) 318 k r . ( N R D ) 405 345, 366 Melthum 81 12, 18, 32, 35, 54, 56, 101, 108, Menidi (Arabia Meklemburgia, 110, 149, 155, 191, 214, 215, 215, 216, Messara k r . 218, 219, 246, 263 k r . 228, 228, 232 Melanezja, S p e l i o 86, 158, 158 Mavrokolybo Mazury, Meksyk 12, 99, 125, 142, 143 Maraton Mavro 115, 150, ISO, 191, Mazowsze, (Nefüsa), (Libia) 295, 300, Nafta, kr. Nafzäwa (Tunezja) (Nefzaoua), 297 oazy (Libia) 304 — p l . 306 (Francja) 273 Narew, r z . 218 Nartiang, (Indie) lud 304—^06 348 (Mezáta), l u d (Pn. A f r y k a ) 295 Nasa, 294 m. góry (Indie) 349 (Nasamons) (Afryka Pn.) �INDEKSY Nassejgaon, Nauru, 350, 353 Ochockie, Morze 331, 333 404 Ochotnica, pow. Nowy m. ( P a k i s t a n ) 312, 318, 321, Ochotnica Dolna, pow. m. pl. (Indie) (Melanezja) Nawabszah, Odra, 323—325 Nawoja, Nepal pow. Nowy Sącz Olsztyn, l u d 350 Niani, m. Niasa 329 390, 392, 393, 395 Orne, pow. Niemcy, lud 233, 245, 247 Niemcy, kr. 202, 220, 235, Brzesko 146 Niger, Demokratyczna P u s z c z a 43 307 pow. Chrzanów pow. 161 Bochnia 27, Oświęcim, m. pow. oaza 145 (Algieria) 293, 290, 304, 305, 305, 309, .311 Oland, wyspa (Szwecja) m. (Dania) 406 406 328, 338, 360, 390, 391, 393, 395, Pacyfik Niloci, szczep 395, 396 Nilo-Chamici, Nokte, szczep szczep Normandia, 271, Paite, 349 Palau, m. (Indie) 348 kr. (Francja) 268—270, 287, 290, 290 Nouville, m. (Francja) Lhota, Novis, m. (Francja) N o w a Góra, pow. Nowa Gwinea, Nowa Huta 273, 273 Chrzanów wyspa zob. 183, Kraków pow. m. 35, 173—175, 181, Nowy York, m. m. (USA) k r . (Egipt) Nuerowie, pl. Nukkarydzi, 40 p o w . 219 pl. Sudan) berberskie 321, 322 320 318, 320 kr. zob. (Pakistan) 321 Iran 207, 207, 208, 209, 210, 345, 366, 366 Peszawar, m. Pikardia, kr. Pireneje, góry 314, 316 (Pakistan) (Francja) 271 290 Półwysep zob. Iberyjski Półwysep 378 (Rep. 351 m. ( P a k i s t a n ) 379 Pirenejski, 337 (Nepal) (Pakistan) Pendżab, Peru 73, 386 pow. Tomyśl, Nubia, m. 337, Pasztu Persja 190, 193, 199, 200, 204 Nowy Targ, Nowy 145, 151 378 lud 164, 268, 269, 275, 276, 283, 287, Patanie 385 Nowa Zelandia, wyspy N o w y Sącz, 378, 379 404 (Brazylia) kr. 350 314, 348 (Melanezja) Gangaro, Paryż 267-^271 m. ' ( C S S R ) (Indie) 348, 351 312—325, Partbatija, Paru m. (Indie) pl. Parana, 268 , 283, 283, 277, 278, (Pajung), lud Pakistan (Indie) 349 Nongithymmai, 210, 346, 385 Paijung 395, 396 (Indie) Nongdżngi, m . 395 (Tunezja) 296 Nun, 268 , 269, 283 , 290, Szlachecki, Oresund, 403 Nova Ostrów 304, r z . 291, 293, 294, 299, 300, 300, Nigeria 217 Głogówek dep. ( F r a n c j a ) Ouargla, 302—304, 44 46 342 Niepołomicka, Limanowa k r . 35, 43 Ostrężnica, 226, 226, 234, Republika 47 290 235, 243, 405—408 Niemiecka 42 p o w . 229 pow. Orawa, Niedzieliska, pow. m. Oracze, (Gambia) Targ Nowy. T a r g r z . 246 Olszówka, 347, 350—353 Nepale, 423 Piesków zob. Pleszew, m. Pnar Kraków pow. (Szynteng), 220 szczep (Indie) 349, Sącz 173, 351 przylądek Zachodnia) Nuszki, m. (Hiszpańska 239 (Pakistan) 314, 318 Afryka Podegrodzie, 177, 202 pow. Podhale, 23, kr. Nowy 35, 36, 44, 47, 154, 218, 246 Oborniki, Oceania m . p o w . 219 397, 404 Podlasie, Podtatrze, kr. 218, 219, 246, 381 region 39, 40 �INDEKSY 424 Poi, lud (Indie) zob. Rumunia Luszai Rusini 73 Polinezja Polinezyjczycy 346, 386 Polska 212—263, 269, 271, 283, 5—206, 313, 315, 326, 342, 343, 354—362, 379 Pomorze, k r . 70, 406 342, 343, 378, 378 218 R y g a , m. (Łotwa) 371 Rzeszowskie, region 231, 232 Rzeszów, m. p o w . 65 R z y m , m., państwo staroż. 292, 293 P o r o n i n , p o w . N o w y T a r g 35 362, 329, 330, 330, 346 Portugalczycy Portugalia 72, 315, 324, 328, 391 Potakówka, pow. Potrzebowo, pow. W s c h o w a Poznań, m. Jasło pow. 383—385 211, S a b a u d i a , k r . ( F r a n c j a ) 273 S a d r a t a , l u d b e r b e r s k i ( T u n e z j a ) 304 Sahara, pustynia 291, 291, 292, 293, 220, 246 294, 297, 300, 301, 309, 328, 329, 356, 216, 219, 220, 225 386—388 Sakiung, Poznańskie, 219, 219, 226, 238, region 244 zob. Praga, (CSSR) m. Przemsza, rz. pow. Pucka, Zatoka Punte, lud Qanträr, Quioqnum 146, 155 (Tunezja) Radomyśl, Sedrata, zob. G a o Targ Seine, 28, 33—35, Raliang, Ralte, region rn. lud m. zob. Righ, de (na Oro, Afryka Risle, rz. Rodezja kr., (Francja) (Hiszpańska 329 m. (Dania) Rojte, l u d (Indie) Rosja 334 Rosyjska Federacyjna Republika Rożnów, pow. Rourgue, m. Ruanda Nowy (Francja) (RFSRR) Sącz 190 290 Rudawa, pow. wyspa kr. 390—392 Chrzanów (NRD) 151 406—408 (Maroko) kr. (Rumunia) 37, 40 216 pow. 145, 146, 146, Chrzanów kr. (Indie) 350, 351 312, 312, 317—320, 323, 324, 325 szczep (Indie) 349 S i s t a n , k r . ( I r a n ) 389 369 Sintra, kr. (Afr. Skandynawia Pn.-Zach.) Skania, kr. m. ( S z w e c j a ) Skawa, m. Skomielna 34 (Szwecja) (Szwecja) pow. 328 405, 406 Skanör, Skare, 392, 396 Ruanda-Urundi, Singfo, Socjalistyczna Radziecka m. 293, 294, 301, 303, 304, 305 kr. (Pakistan) 322, 406 312, 314, 317 (Sidjilmäsa), 157, 161 Sind, zob. L u s z a i Łużyczanie 147, 147, 148, 149, 152, 153, 154, 156, Sikkim, 287 392 Roeskilde, Rugia, zatoka Zachodnia) Siersza, 309 Dżallon zob. (Pakistan) Sieradzkie Saharze) Futa l u d 329 Siedmiogród, ( F r a n c j a ) 266 m. oaza m. 292, r z . 272, 272 Rennes, zob. Łużyccy Sidżilmasa 314 304 290, 290 Geley Sibi, Luszai (Pakistan) (Tunezja) (Francja) r z . 291, 293, 299, 300, 300, 329 Senegal, Sererowie, 220, 246 349 (Indie) Rawalpindi, m. dep. Serbowie 228, 232 Wschowa (Indie) Zielonego 328, 328 — k r . 327, 328, 329 Sera pow. 20, 26 (Archipelag Sądeczyzna 200 r z . 44 Radomskie, 292, 293, 307 Puszcza wyspa Przylądka) 305 Nowy (Senegal) r z . 17, 18, 43 Sandomierska, Luszai 350 ( R F S R R ) 406 kr. Santiago, 45 Raba, Rio San, zob. (Kukia) kr. Sanhadja, 406 (Indie) pow. 36, 375 Chrzanów m. Sambia, 151, 152 Psary, Rabka, Indianie (Indie) 322, 324 321, Powhatan Ren, m. S a k k a r , m . ( P a k i s t a n ) 312, 314, 317—319, 406—408 407, 408 407 Myślenice 28 Biała, pow. Myślenice 33, �425 INDEKSY S z y l u k o w i e , p l . (Rep. S u d a n ) 395 S z y n t e n g , szczep zob. P n a r S k o t n i k i , pow. K r a k ó w 27 Sławków, pow. Słonim, m. Słowacja, Olkusz (BSRR) 150 331 kr. (CSSR) 202, 226, 226, 235, 236, 236, 238, 245, 248, 342, 379 Słowenia, kr. (Jugosławia) Słowianie 233, 238, 243—245, 248, 260, m. Sokna (dziś 381—383 (Bułgaria) Środa, 342 W a d d a n ) , m., oaza (Libia) S o m a l i 356 Sudanie 293, 302, 302, 330 lud Soninke, 291, 2 9 i , 300 Sorko, lud 291, 2 9 i , 302 (ruiny Zach. Tadmekki), Sudanie k r . 20, 35 Stany Zjednoczone (USA) 57, n. h i s t . m. 304, 307 Ameryki Północnej 267, 335—337, m. (Indie) Sucha, m. R e p . 395 pow. — Wschodni 365—369, 40 291—311, 329 (Dania) kr. (ZSRR) 407, 408 331—334, 373, 397, 398 352 Symgalezi, pl. (Cejlon) 313 Wielka pow. m. Szangpung, m. pow. Szikarpur, Szilomg, m., k r . ( M a u r e t a n i a ) 306 (Tahert), m. ( A l g i e r i a ) 293, 295, T a i , l u d (Indie) 351 Takrur, m., państwo S u d a n ) 293 (Zach. m. ( T u n e z j a ) Tanganika 305 359—361, 390—392, 395 Tanger, m . 294 Tangsa, szczep (Indie) 349 m. pow. 231 T a t a r z y 175 Tatry, góry Tatta, m. Tschad 17—20, 44, 63 312, 314, 323, 325 (Pakistan) zob. C z a d j e z . Teby, m. ( G r e c j a ) 313 Teda, l u d 294, 388 152, Tekarir Nowy pow. Targ m. 35 219 (Indie) 349 (Indie) 349 (NRF) Szlezwik-Holsztyn, 312, 314, 324 407 k r . 406 406—408 Tibesti k r . (Rep. N i g e r ) Tider, wyspa Tikopia, wyspa Timbuktu, Timris, Tirap, 318 m. ( A l g i e r i a ) 295 m. 293, 310, 388 i(Mauretania) 328, 329 ( P o l i n e z j a ) 73 m. ( Z a c h . przylądek Sudan) 328, 329 (Mauretania) (Indie) 349 Togo 390 Kraków Toucouleurs m. ( P a k ' s t a n ) T i v o w i e , p l . (Nigeria) 403, 404 374 pow. 153, 155, 158 zob. Thar Parkar, Tiaret, Opatów 228 m. ( P a k i s t a n ) m. Szlezwik, Syrta 389 Szamotuły, Szewna, Tädemekket), T e n c z y n e k , pow. Chrzanów 145—147, 151, zob. Szaflary, (Tädemekka, T e h u a c a n , m . ( M e k s y k ) 345 315 Syryjczycy Szyce, 218 T a g d a o u s t , n. h i s t . ( A u d a g h a s t ) 306 Tarnów, 358 cieśnina Syberia, Sącz 174 349 i Środkowy — Zachodni Szwecja region 19 366 293, 299, 303, 307, 307, 308, 308, Tamäwat, Sudan, Szwedzi Kraków Rzeka 299, 300, 300, 301, 302—304, 309, 310 Sącz, pow. N o w y Subansiri, m. Taherta 386, 400 Syrta 32, 313, 314, 346 pow. Wawrzyńca, Tadmekka Tagant, Spisz, Syjam Morze Górne, 309 l u d 302 es-Souk Syria Świątniki Świętokrzyskie, chodnim Sund, 18 (iSonghay), państwo hist, w Z a ­ Sonhgajowie, Stary , Wyżyna m. pow. 219 Świętego Songhai 70, 217 Śródziemne, 310 w — Opolski Śrem, m. pow. 219 269 pow. m. 17, 27, 28, 217, 231, 232 17, 27, 43, 146, 152, 159, 217 Sląsko-Małopolska, Słowiańszczyzna Sofia, 151, 217, 219, 238, 244—246, 243 — Cieszyński — Górny 390 283, 406 Słupca, Śląsk 42, 79, 94 Toro, p l . 391 329 �INDEKSY 426 Toucouleurs, Tripura, l u d (zob. też okręg Trelleborg, (Indie) wyspa Trypolis, m. 407 Warmia, 336, 340 (Libia) Trypolitania, kr. 294, 295, 308—310 (Libia) 295, 296, 299, 148, 149, 151, 154, 156 pow. N o w y m. (Tybet) Sącz 185 Tubu Tunis, m. w zob. ni. Wielka B r y t a n i a 387 Wielka Syrta, Wielki z a t o k a 294 Bełt, cieśnina Jeziora, 222, 245, 247 W i e l k o p o l s k a , k r . 172, 215, 216, 217, 219, 219, l u d 294 220, 223—226, Wietnam Tunis, W i e t n a m c z y c y 353 295, 297—299, 302, Wietowie 304—306, 308 T u r k a n a , p l . 395 Tuwa, ( Z S R R ) 369 ( Z S R R ) . 378 Wikingowie 406 p o w . P l e s z e w 220 m. (Tunezja) 293, 304, 307, 308 Wirginia, Wisła, stan Wisła-Głębca, Wisłok, pow. Kraków 27 (ZSRR) 263, 344, 369 Ukraina Zakarpacka zöb. Zakarpacka rejon Unia Afryki C e n t r a l n e j 392 Afryki Wschodniej zob. Uzbekistan, Uznam, Vienne, Virgin, (Italia) Wolsztyn, Wołosi kr. (ZSRR) (NRD) ,m. ( F r a n c j a ) m. ( U S A ) region 57 m. p o w . 219, 221, 245 379, 379 Morawska, pow. Wrocławskie, Września, 392 Ruanda -Urundi wyspa Vyškovsko, ( N R D ) 406 Włochy Wrocław, (Indie) 349 Unia Urundi m. m. ( N R D ) 408 kr. (ČSSR) 378 378 m. ( G a m b i a ) 329 Umumlong, C i e s z y n 45 Wittów, Wołoszczyzna Ukraina Uli, pow. r z . 17 Wismar, 391—393, 395 Ukraina ( U S A ) 386 rz. 17, 18, 22, 134, 151 Tybetańczycy 353 Uganda 220 , 222, 244, Wilkowyja, T y b e t , k r . 350, 352, 353 Tyniec, Wschowa W i n i a r y , p o w . Głogówek 217 (Tozeur), 305, pow. 246 Tuwińcy 378 Tuzer 352, 353 346 Wijewo, 333 okręg 232, 235, 352, 353, 398 — Północny Turkmenia 226, 244—249 T u n e z j i 292, 296 kr. (Tunezja) duńska 406 k r . 366 T u r a , <m., o k o l i c a (Indie) 349 Turkmeni 151, 354 Łużyczanie 202, 226, 226, 342, 343 Węgrzy T a r n ó w 231 pow. pow. Wendowie Wielkopolanie 291, 386, 388 (Toubou), Tuchów, A m a z o n k i 37 348, 349 k r . 228, 232 Wielkie 350 T s z o n a , m. ( T y b e t ) 350 Tuaregowie znad Wiedeń, m. ( A u s t r i a ) 379 T r z e b i n i a , p o w . Chrzanów Tsakaloga, lud szczep (Indie) Warszawa, 300, 309, 310 Trzetrzewina, Wajkowie, War, im. ( S z w e c j a ) Trinidad, Täkrur) 291 347—349 369 407 m. Wybrzeże Kości Ystad, 273, 273 Zab, ( C S S R ) 377 244 m. p o w . 220 Wschowa, Yoruba, 272, 272 m.- 217 region pow. 219—223, 244, 246 Słoniowej 361, 390 p l . 391 m. (Szwecja) 407 k r . ( A l g e r i a ) 308 Zaborówek, pow. 220, 220, Wschowa 222—224, 246 Waddan (Sokna), oaza (Libia) W a d o w i c e , m. p o w . 40 Wahbici, lud toerberski 296 310 Zagłębie Dąbrowskie 91, 159 Zagłębie Krakowskie zob. Zagłębie Krakowskie �INDEKSY Zagórzanie 39, 159 Zakarpacka Ukraina Zalipie, pow. Zanała, pl. Zaryte, Zator, Zawiła Zawoja, Złote Tarnowska 36 306, 307 Oświęcim 218 pow. pl. m. (Libia) Sucha 43 berberskie pl. berberskie Zgorzelec, Zielona Dąbrowa berberskie (Zouila), Zenaga, Zenata, Zjednoczona 379, 379 w o j . k r a k . 45 pow. Zielonego 309—311 307 Przylądka, Górna, zob. Arabska 328 378 Ghana pow. Nowy Targ 43 Zuchów, p o w . R a d o m 228 Związek Socjalistycznych Republik R a ­ (ZSRR) 12, 56, 166, 343, 344, 378 pow. Limanowa Żydzi 188 219, 222 Wyspy Zubrzyca Żmiąca, 202 388 ,m. p o w . Republika Wybrzeże dzieckich m. p o w . 244, 246 Góra, 427 Żywiec, m . p o w . 40, 233 Żywieckie, region 232 120, 120, 172, �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/de720d7921f07577766b9e0438c36fab.pdf 6ebb7402fe991af9d8d76d9e7dbbffac Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:554 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:505 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9, s.5-18 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I N S T Y T U T H I S T O R I I K U L T U R Y M A T E R I A L N E J POLSKIEJ A K A D E M I I N A U K ETNOGRAFIA POLSKA ix WROCŁAW — WARSZAWA — ZAKŁAD NARODOWY WYDAWNICTWO IMIENIA P O L S K I E J 1965 KRAKOW OSSOLIŃSKICH AKADEMII N A U K �K O M I T E T Kazimierz R E D A K C Y J N Y Dobrowolski, Witold Józef G a j e k , M i e c z y s ł a w Jadwiga Klimaszewska, Krzysztof Makulski kowska Anna (redaktor), redaktora). Anna Kutrzeba-Pojnarowa, (sekretarz redakcji), Danuta (sekretarz Waligórski, Dynowski G ł a d y s z (zastępca redakcji), Adolf Zadrożyńska Kazimiera Nasz, (sekretarz Mar­ Andrzej redakcji). Zawistowicz-Adamska Okładkę projektował ZBIGNIEW Redaktor Redaktor KLIMCZYK Zyta Kwiecińska techniczny Marian Łukaniec Printed in Poland Zakład Narodowy im. Ossolińskich Wydawnictwo. W r o c ł a w 1965. W y d a n i e I . Nakład 500 + 150 egz. Objętość a r k . w y d . 55,35, a r k . d r u k . 42,12 + 1 w k l e j k a , a r k . f o r m . A - l 56,19. P a p i e r i l u s t r . k l . V , 80 g, 70 X 100 (16), z f a b r y k i w e Włocławku. O d d a n o do składania 15 X I I 1964. P o d p i s a n o do d r u k u 20 V I I 1965. D r u k ukończono w s i e r p n i u 1965. Z a k ł a d y G r a f i c z n e R S W „ P r a s a " W r o c ł a w , u l . P . S k a r g i 3/5. Z a m . n r 3156/64 . 0 - 1 2 . C e n a zł 120.— �SPIS Od TREŚCI Redakcji 2 Część I 1 , ARTYKUŁY Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a etnograficznych: Streszczenie Józef B u r s z t a nych w w j . francuskim — Etnografia związku Streszczenie w — c z a s i przestrzeń z w — w . Z w na Ziemiach refleksji metodologicz­ Zachodnich 41 I badań MATERIAŁY nad zwyczajami dorocznymi w spo­ — badań . . Brogi . . jako element etnograficznych w zagrody 101 chłopskiej 1955 r o k u ) . . . . 103 — 120 Współczesne badania O l s z o w y , Z a m b r z y c k a - K u n a c h o w i c z literaturze . j . niemieckim N i z i ń s к a, B a r b a r a domowej, "25 62 Danuta M a r k o w s k a czości . 60 j . niemieckim (na podstawie Streszczenie Irena prac . 40 badaniami K w a ś n i e w s k i Polsce polskich ludowej wiejskiej Streszczenie Krzysztof metodyki kultury j . niemieckim K w a ś n i e w i c z łeczności zagadnień badaniach a współczesność. N i e c o STUDIA Krystyna Z w rzemiosła n a d rodziną wiejską Zofia — S z r o m b a Zagadnienia i przemysłu Karpat w Polsce - R y s ó w a, wiejskiej Polskich w 122 Anna wytwór­ etnograficznej powojennej 154 Część I I ARTYKUŁY Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a Antropologicznych Witold D y n o w s k : Piotra Tadeusz Wielkiego L e w i c k i — VII i Etnologicznych w — w — 250-lecie Międzynarodowy Moskwie Muzeum Kongres 3—10 V I I I Antropologii i Nauk 1964 . . Etnografii 185 im. Leningradzie Źródła arabskie 199 do dziejów Afryki na południe od Sahary 221 Streszczenie Sławoj w j . francuskim S z y n k i e w i c z zycja społeczna Streszczenie w — Rozpad 290 rodziny macierzystej na Sumatrze a po­ kobiety 294 j . angielskim 321 �SPIS 6 Bohdan K o h u t n i c k i — dów północnych Streszczenie Podobieństwo obszarów w Ameryki M а к u 1s к i historii ogólnej Przemysław w konfrontacji u lu­ hipotez) . I — tej Z w etnograficznych Sahary na tle pustyni 347 problematyki łuku . . .' . . . południowego Sindu (Pakistan Zachodni) 422 j . angielskim Relacje 433 Wkład Aleksandra 386 418 Garncarstwo — 322 MATERIAŁY badań j . niemieckim — P a r a d o w s k a grafii. k u l t u niedźwiedzia (próba 345 Historia penetracji W o l s k i Streszczenie Maria — B u r c h a r d Streszczenie Krzysztof elementów i Azji j . angielskim STUDIA Krzysztof TREŚCI polskich podróżników Jabłonowskiego o Bliskim do historii Wschodzie etno­ . . . 435 « K R O N I K A Międzynarodowa patach Konferencja Mieczysław — Jubileusz Muzeum Wystawa jubileuszowa Władysław Ш nauki Muzem Jeż-Jarecki w Warszawie Kultury kultury ludowej w Kar­ i — Sztuki Władysław Ludowej w Jeż-Jarecki — 461 Etnograficzne pomocniczych pracowników Dobrowolska demograficzna 457 Warszawie . Seminarium Teresa — badaniom 440' Etnograficznego Międzyośrodkowe Konferencja poświęcona Gładysz w . Olsztynie — Adam Etnografia . . 463 Wyderko 466 pozapolska Z S R R Etnografia w Gruzińskiej SSR — Guram Gasitaszwili, Zbigniew Jasiewicz . 467 C z e c h o s ł o w a c j a Etnografia w CSRS — Walerian Sobisiak 472 W ę g r y Kongres Węgierskich Etnografów w Budapeszcie ( 1 6 — 2 0 X 1 9 6 3 r.) — Irena Nizińska 477 N R D Etnobotanika w Lipsku w publikacjach — Jadwiga Instytutu J . Lipsa na Uniwersytecie K. Marksa Kucharska 482 F r a n c j a Etnograficzna cji — monografia wystawa Populaires w muzealna „Pastenze Paryżu — pasterstwa Francji" Maria w Frankowska d Musée hodowli des owiec Arts et we Fran­ Traditions 486 �SPIS TREŚCI '7 E g i p t Ośrodek Badań Folklorystycznych w Kairze — Czerniak Barbara . . . 497 Ne к r o 1 o g i Dr Tadeusz Delimat (28 VIII 1920 — 9 I 1964) — Ksawery Anna Piwocki, Kutrzeba-Pojnarowa Maksym Iwan 501 Faddiejewicz Izosiiimowioz Rylski 505 Potiechin • 506 R E C E N Z J E Teoria Marcel Griaule, Méthode de i metodologia l'ethinQgraphie, Paris Krzysztof 1957 — Kwaś­ niewski Claude 507 Lévi-Strauss, Annu Structures élémentaiires on the chester ritual 1962 — Abramowicz, Warszawa social nad relations, P a r i s 1949 — pod i Materiały linie red. M. Lubelskie, Teresa — és Hagyomány gariae et Centralis Irena Man­ polskiej kultury artystycznej. Łódź — 521 ciągłe 1963 ( Z e s z y t y Gładysza Naukowe Anna — z . 1. E t n o g r a f i a , Uniwersytetu J a ­ Kutrzeba-Pojnarowa Lublin . 1962, M u z e u m w . 529 (Kultura ас Uniwersytetu i Orientalis Tradycja), Europae. L. Kossutha w Studia Roczniki Debreozyinie, Etimológica Instytutu Hun- Etnogra­ t. 1—4; I960—1962 — 533 sakhartwełos niew Jasiewicz, L i d , R. ethnographiisathwis, Maiko Narcdna Tworczisť Museum, t . 1 6 : 1 9 6 3 nr 12—13. Tbilisi Zbig­ 1963 — ta Etnohrafija, Jan 3 — 545 Szromba-Rysowa Wielkopolski 543 Danuta 1963 — Tylkowa 553 Bujak 557 Etnografia Anna t. Kwaliaszwili Zofia 50 : 1 9 6 3 — Ludowa Polski i p o d . r e d . Józefa Europy Burszty, t. 2, P o z n a ń 1964 — Kutrzeba-Pojnarowa Biblioteka Słupska, 560 t. 2 : 1 9 5 8 ; t. 5:1960; t. 11:1963 Magdalena — Roztwo- rowska M. 564 Znamierowska-Prufferowa, sąsiednich, Toruń ruti-Polonia M. Pokropek, Z. Staszczak, skiej 1957, S t u d i a Jadwiga — Rybackie narzędzia Societatis Puszczy Zielonej, Warszawa Budownictwo Prace kolnę w Scientiarum Polsce i krajach Torunensis, To- Kucharska 567 Materiały do historii b u d o w n i c t w a i X X wieku, rian 527 Lub­ Nizińska Masalebi Kultura Gluckman, Karwicka Müveltség ficznego M. Olędzki z . 1. K r a k ó w poá red. 514 genezą Jacek 1962 — giellońskiego) Český párente Sokolewicz Zofia Studia Etnograficzne Studia la 510 and Wydawnictwa Prace de Kutrzeba-Pojnarowa Essays A. bes chłopskie i Materiały 1962 — w ludowego z terenu Wanda Paprocka województwie Etnograficzne, . lubelskim t. 24, W r o c ł a w Kurpiow­ . • w X I X 1963.— • Ma­ Pokropek Franziska lischen Beck, 570 572 Vom Quellen Volksleben von auf 1594—1814, der Danziger Nehrung „Wissenschaftliche nach Beitrage archivazur Ge- �SPIS 8 schichte und Walerian Wolfgang ginn Landeskunde TREŚCI Ost-Mitteleuropas, nr 61, M a r b u r g 1962 — Sobisiak 572 Jacobeit, Schafhaltung und Schafer in Zentraleurapa d e s 20. J a h i r h u n d e r t s , A l k a d e m i e - V e r l a g , B e r l i n 1961 — bis z u m B e Anna Kutrze- Ъа-Pojnarowa Karl 576 Baumgarten, Zimmermannwerk demie-Verlag, Berlin, Zofia stru, „Český Fél, na Slovensku. Slovenskej L i d " , R. Hofer, Wanda — atlas lare Romíne, Akademie Paris Placide K. t. ¡serie Krzysztof studii. 12, Práce Národo­ Bratislava 1963 — Anna Paris kultury, t . 1. A c a d e m i a Populare Romine, 1963 — Bronisława . Diope, red. Nicolae Filíala Cluj, Du- Studii de . en Basse — . .Sudan w Anastazja Albiez — le Vieux L'Institut d'Eth- Kojdecka u n village 600 francais Kojdecka 600 pozaeuropejskich w., X V — X I X materiałów Akra, Oczerki Jan 1960 — Wybór po istorii i istoriá Tyszkiewicz z 601 Pierwszego grudzień Międzynarodo­ 1962, p o d r e d . S . S t r e l c y n a , Dzięgiel Matka, 607 Warszawa L'Unité culturelle Krzysztof 1963 — de l'Afrique Makulski Noire, Paris . . 1959 — kwa Andrew Kraj Złotego Tronu, Warszawa Krzysz­ 1963 — 616 Narody Nigerii — etniczeskij chairaktieristika, A k a d e m i a Andrzej 1963 — Drogi Nauk sostaw SSSR, i kratkaja etnogra- Institut Afrdki, Mos­ Woźniak 620 Sharp, Ancient Voyagers lewski, synów in the Pacific, L o n d o n słońca, Wrocław 1957, o r a z A . L . Barbara 1963 — God­ Matuszewska- -Kohutnicka B. Rinczen, ardyn Olędzki Indeksy 610 615 Aszanti — Makulski Isrnagiłowa, ficzeskaja 592 Bretagne, Makulski Zajączkowski, 585 Popu­ Kopczyńska-Jaworska de danse ludów Leszek Czarna Republieii pod de la montagne, 1962 — Afrykanistów, 1963 — Anta . Budapest 594 Anastazja Afrykanistyki, Krzysztof art, 590 Hunedoara) (Colin) 1953 — wego Kongresu tof nouá, Blaiicard, Nouville Zaipadnyj Davidson, Gładyszowa peasant (Regiunea Moskwa—Leningrad Warszawa Cheikh Hungarian kata­ Zdrożyńska Paris René Olderogge, stabilního Maria 1, s . 3 3 — 4 3 — E c o n o m i i e et sociologie Maurienne, Bernot, skicách Kwaśniewski Jiiului Republieii 1963 — Problemy indikačních Csilléry, Etnografia R.N. Sborník Vied, Guilcher, L a tradition populaire nologde), A. zu t. 2 6 - — 586 romin, t. 2 , B u c u r e ^ t i Raimbaud, Lucien v 51 : 1 9 6 4 , z . 1956 — Academia Jean-Michel stodoly Klára din Valea Etnografie, Basil Volkskunde, Paprocka linguistic Populara náre, D. Wissenschaften deutsche 582 Mnohoboké Tomás 1958 en der Aka- 580 a bývanie Ústavu Baláš, Arta für Scheune. Staszczak Emanuel Micul Akademie d e s Instituís Die Kwaśniewski stavitel'stvo pisného Edit Mecklenburg. 1961, D e u t s c h e Veróffentlichungen Krzysztof L'udové Berlin im 622 Mongoł goeł ardyn cziingijn gar chee urłał, ugałz, bez bez miejsca miejsca i i roiku roku wydania; wydainia Mongoł — Jacek 624 630 �СОДЕРЖАНИЕ От редакции 21 Часть I СТАТЬИ Анна К у т ш е б а-П о й н а р о в а — По графических народной работ: ф а к т о р ы методики и пространства Б у р ш ' 2 5 т а — Этнография и 40 современность. на немецком НАУЧНЫЕ К в а с ь н е в и ч деревенской Краткое семьи в немецком МАТЕРИАЛЫ над ежегодными обычаями языке на 101 крестьянской исследований в немецком — Современные усадьбы в Польше 1 9 5 5 г.) 103 языке 120 исследования по вопросу сель­ 122 Барбара З а м б ж и ц к изводство, ремесло и 60 Польше Н и з и н ь с к а , Анна И . 62 содержание М а р к о в с к а пат РАБОТЫ К в а с ь н е в с к и — Навесы Краткое языке — Исследования на (итоги э т н о г р а ф и ч е с к и х в а, на т е р р и т о р и и З а п а д н ы х среды содержание Кшиштоф ской методоло­ 41 содержание Крыстына Ирена Несколько Польши Краткое Данута этно­ исследовании на французском языке гических указаний в связи с исследованиями Земель польских в культуры Краткое содержание Юзеф вопросам времени и послевоенной О л ь ш о в ы , а-К у н а х о в и ч промышленность этнографической Зофия Ш р о м б а-Р ы с о- — Сельское на территории домашнее про­ Польских Кар­ литературе 154 Часть I I СТАТЬИ Анна К у т ш е б а-П о й н а р о в а — К грессе VIII Витольд Антропологических вопросу о V I I Международном Этнологических Наук в Москве Кон­ 3—10 1964 U5 Д ы н о в с к и — 250-летие им. П е т р а В е л и к о г о Тадеуш и Л е в и ц к и Сахары Краткое Музея Антропологии и Этнографии в Ленинграде — Арабские источники 19Э к истории Африки . содержание н а юг от 221 на ф р а н ц у з с к о м я з ы к е '. 290 �SPIS 10 Славой Ш и н к е в и ч — Распад TREŚCI матриархальной семьи на Суматре и со­ циальное положение женщины Краткое Богдан дов содержание на 291 английском К о х у т н и ц к и — Сходство северных территорий языке элементов Америки и 321 культа Азии медведя (опыт у наро­ сопоставления гипотез) 322 Краткре содержание на английском НАУЧНЫЕ Кшиштоф М а к у л ь с к и Сахары к Ншемыслав общему И 345 МАТЕРИАЛЫ — Сопоставление этнографических — К Краткое содержание Кшиштоф В о л ь с к и РАБОТЫ и з у ч е н и ю этой Б у р х а р д языке на исследований пустыни вопросам 347 лука 388 немецком языке 418 — Гончарное дело в южном Синде (Западный Па­ кистан) 422 Краткое Мария содержание П а р а д о в с к а этнографии. Отчет на английском — Вклад языке польских Александра 433 путешественников Яблоновского в историю о Б л и ж н е м Востоке . 435 ХРОНИКА " Международная культуры Конференция посвященная К а р п а т а х — Мечислав в Юбилей Этнографического Музея Юбилейная народной 440 — Владыслав в Варшаве выставка М у з е я Народной Культуры и Еж-Ярецки Искусства в . Этнографихеский 457 Варша­ Еж-Ярецки ве — В л а д ы с л а в III исследованиям Гладыш 461 Семинар младших научных Тереса работников — Добровольска 463 Демографическая конференция в Этнография О л ь ш т ы н е — Адам зарубежных Выдерко . . . 466 стран С С С Р Этнография в Грузинской ССР — Турам Гаситашвили, Збигнев Ясевич 467 Ч е X о с л о в а к ия Этнография в Чехословацкой C P — Валериан Собмсяк 472 В е н г р и я Конгресс Венгерских Этнографов в Будапеште (16—20 X 1 9 6 3 г.) — Ирена Низипьска 477 Г е р м а н с к а я Этноботаника кса в в изданиях Д е м о к р а т и ч е с к а я Р е с п у б л и к а Института Ю . Липса при Университете Л е й п ц и г е — Ядвига Кухарска К. М а р ­ 482 �SPIS \l TREŚCI Франция Этнографическая водства в и музейная монография в о Франции овцеводства Mussée des Arts et касающаяся — Выставка Traditions пастбищного Populaires в ското­ Франции" „Пастыри Мария Париже — Франковска 486 Е г и п е т Центр фольклористических Исследований в Каире Черняк — Барбара . 497 Н е к р о л о г и Др Тадеуш Делимат (28 VIII 1920-9 1 9 6 4 ) — Ксаверы I Пивоцки, Анна Кутшеба-Пойнарова Иван 501 Фаддеевич Максим Рыльский Изосимович 505 Потехин 506 РЕЦЕНЗИИ Теория Marcel Griaule. графии), Claude Méthode легодология l'etnographie 1957 — К ш и ш т о ф Париж Lévi-Strauss, ви-Страусс, de и L e s structures Основные (Марсель Гриоль, Метод этно­ Ккасьневски élémentaires структуры родства), 507 de la párente (Клод Ле- 1 9 4 9 — Анна, Кут­ Париж шеба-Пойнарова Essays on ственных A. 510 the ritual a n d social Studia n a d genezą Исследования (Очерки polskiej над генезисом туры). Л о д з ь — В а р ш а в а 1 9 6 2 — Яцек Etnograficzne z. kultury д ы ш а — Анна i Соколевич обще­ . artystycznej . (А. куль­ 521 издательства 1 (Этнографические Lubelskie, и материалы éo Hagyornány в. Труды в. I) под Краков 1963 редакцией М . (На­ Гла­ 527 z. 1. Etnografia I, этнография) (Люблинские Музей в Люблине научные Тереса — Карвицка Müveltség riaé at 529 C e n t r a l i s ас (культура Orientalis и традиция). Studia Europal, Ежегодники Etnológica Masalebi т. Lid Narcjna 12—13, TwoTczisť 533 ethnographiisathwis (Материалы Тбилиси (Чешский — Данута 1 9 6 3 — Збигнев M a t o c o Квалиашвили 5 0 : 1 9 6 3 — Зофця Народ), Ежегодник ta E t n o b r a f i j a Ясевич, по Э т н о г р а ф и и Г р у ­ 545 Шролба-Рысова 548 ( Н а р о д н о е Т в о р ч е с т в о — Е т н о г р а ф и я ) 1963 Тылькова Museum (Музей), Kultura ludowa 553 т. 1 6 : 1 9 6 3 № 3— Этнография Wielkopolski редакцией Ю з е ф а Буршты, нарова 1—4: 1960—1962 Низиньска sakhartwełos зии), Český Hunga- Этнографического И н с т и т у т а п р и у н и в е р с и т е т е Л . К о с с у т а в Д е б р е ц е н е , т. — Ирена 514 Абра­ Кутшеба-Пойнарова Materiały труды и Олендзки учные Выпуски Ягеллонского Университета) Studia обрядных польской художественной Периодические Prace об 1 9 6 2 — Зофия, отношениях), Манчестер Abramowicz, мович, relations Ян Буяк Польши (Народная т. 557 и Европы культура Великой 2, П о з н а н ь 1 9 6 4 — Анна Польши) под Кутшеба-Пой­ 560 �SPIS 12. Biblioteka Słupska (Слупская TREŚCI Библиотека), т. 2:1958; т. 5:1960: т. 11:1963 j krajach — Магдалена Розтеороеска М. sąsiednich ги в (M. Pokropek, skiej го и в Puszczy Staszczak, Zielonej Вроцлав Стащак, X I X и на Гданском von „Wissenschaftliche лин Karl по Jacobeit, des Baumgarten, Deutsche des . ludowego z terenu к . . истории народно­ Пу­ der lubelskim строительство i Materiały Danziger в w X I X Люблинском Etnograficzne, und Nehrung Бек, nach т. 2 4 , archivali- Крестьянская источникам zur Geschichte от 1594-по жизнь 1814 год), und Landeskunde Ost-Mittel- Собмсяк Schafer in 572 Zentraleuropa bis zum ( В о л ь ф г а н г Якобейт, Овцеводство и о в ч а - до начала X X в.), Akademie Verlag, Бер­ Кутшеба-Помнарова Zimmermannwerk Плотничество für 570 1962 — В а л е р и а н Европе der deutsche im 576 Mecklenburg. в Мекленбургии. Wissemschaften zu Die Scheune (Карл Гумно), Akademie Berlin, Volíkskunde, Б е р л и н Verlag, Veroffentlichungein 1 9 6 1 , т. Кшиштоф 26 — Квасьневски L'udové 580 stavitel'stvo a bývanie обыденная жизнь Ústavu на Slovenskej na Slovensku Словакии), Akademie (Народное Sbornik Vied, т. строительство и štúdii. P r á c e Národopisného 12, Б р а т и с л а в а 1963—Зофия Стащак Emanuel 582 Baláš, Mnohoboké stodoly v indjkačnich skicách stabilního (Эмануель Б а л а ш , Многогранные гумносогласно с чертежами „Český Edit L i d " ,Е ж е г о д н и к Fél, T o m á s Hofer, Klára Томас Х о ф е р , ство), Micul Клара Будапешт atlas атлас, девятая серия), в de Jean-Michel т. Guilcher, (Жан-Мишель нии), К. Csilléry, H u n g a r i a n Тшиллери, Париж peasant Венгерское крестьянское т. I, искус­ 586 ( М а л ы й румынский языковедческий Academia Republicii Populare Romine, 590 Regiunea — область Republicii Hunedoara Хунедоара) Populare под 1963 — Б р о н и с л а в а L a populaire tradition Гильше, Народная de традиция Задрожиньска (Народное Filíala Nicolae Cluj, Studií Копчинска-Яаорска danse танца искусство редакцией Romine, 2, Б у х а р е с т 1 9 6 3 — Анна 585 Фель, a r t (Едит Папроцка Jiului. Жуилюи Academia Etnografie, катастра), Квасьневски din Valea долине .katastru 5 1 : 1 9 6 4 , в. I , с т р . 3 3 — 4 3 — М а р и я Г л а д ы ш о в а linguistic romin, serie n o u a Populara Dunáre, К. — Ванда 1956 — Кшиштоф Arta 567 Kurpiow­ Курпёвской Зелёной województwie (Франциска Schafhaltung Akademie Instituís Cocietatis Кухарска 572 архивальным Beitrage 1961 — А н н а Prace auf 20, J a h r h u n d e r t s Баумгартен, орудия-остро- Покропек 61, М а р б у р г в Центральной ри веке), 1594—1814 мысе w Крестьянское X X V o m Volksleben Quellen № Polsce 1957, S t u d i a — Ядвига территории chłopskie 1963 — М а р м а н europas", на w Рыбацкие Торунь Покропек, Материалы собранные (3. в Beck, Beginn (M. koine 1962 — В а н д а П а п р о ^ к а i X X wieku Wolfgang странах), Toruń-Polonia Budownictwo воеводстве schen narzędzia Materiały do historii b u d o w n i c t w a строительства Franziska соседних Torunensis, щи), В а р ш а в а Z. Rybackie Зналеровска-Прюсрсрерова, Польше Scientiarum M. 564 Znamierowska-Priifferowa, en 592 Basse-Bretagne в Нижней Брета594 �SPIS Placide en Rambaud, Économie Maurienne (Пласид просы нагория стазия Койдецка Lucien Bernot, et sociologie Альбье ле Вье Blancard, Problemy териалы и Albiez — le Vieux социологические Париж (Colin) во­ Ана- 1962 — village Западный деревня}, Первого (Люсьен L'Institut Вер­ d'Ethno600 внеевропейских Судан в по С. в. Очерки 1 9 6 0 — Ян изучению Международного редакцией народов X V — X I X культуры, Москва — Ленинград 1962, под francais Койдецка A f r y k a n i s t y k i (Вопросы декабрь un — французская 1 9 5 3 — Анастазия Ольдерогтежь, и истории в Муриен), Nouville Этнография Д. de l a mjntagne. 600 René Париж 13 Рамбо, Экономические но, Р е н э Б л а н к а р , Н у в и л ь logie, TREŚCI Африки), Конгресса по истории Тышкевич . Избранные Африканистов, Стрельцына, Варшава . Акра, Лешек 1963 — Дзенгель Basil 607 Davidson, Czarna Matka 1 9 6 3 — Кшиштоф ва Cheik Anta пе, Diope, Давидсон, Черная Мать), Варша­ Макулъски L'Unité Культурное (Базиль 810 culturelle единство de Г черной Afrique Африки), Noire Париж (Чеик Анта ДиоКшиштоф 1959 — Макулъски A. 615 Zajączkowski, Aszanti ти — К р а й З о л о т о г о Р. Н. — Kraj Трона), Варшава графическая характеристика, ки, М о с к в а Sharp, 1963 — Ancient мореплаватели Drogi synów Rinczen, по słońca 1963 — Б а р б а р а B. Złotego tronu художественное без in the Макулъски краткая . ardyn gar ремесло), urłał СССР, Институт Афри­ (Эндрю Шерп, Древние Пути 1957, и сынов A. L. Godlewski, солнца), Вроцлав без 622 (Б. места (Народный и з д а н и я — Яцек 61S этно­ 620 Pacific Океане), Лондон (А. Л. Годлевски, chee ugałz места и года Индексы Академия Наук и Возъияк Voyagers Тихом состав Ашан- Матушевска-Кохутницка Mongoł goeł czingijn Анджей (А.Заиончковски, 1963 — Кшиштоф Исмагилова, Н а р о д ы Нигерии, этнический Andrew 601 ма­ Ринчен, и года Монгольское народное издания — Mongoł декоративный ardyn орнамент Монголии), Олендзки 624 . . . 630 �CONTENTS Editorial Note 21 Part I A R T I C L E S Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a studies: time Summary Józef and in in — — Ethnography ethnographical 25 and modern times. Some Western methodological Territories . . . . 41 60 K w a ś n i e w i c z in — on AND Annual M A T E R I A L S customs in a rural community . . German — ethnographical in Haystacks studies, as an element on the Polish farm 1955) 103 German M a r k o w s k a — 120 Contemporary research on the peasant family in Poland Irena 122 N i z i ń s k a , Barbara O l s z o w y , Z a m b r z у с к а^К u п а с h о w i с z ture 62 101 K w a ś n i e w s k i Summary Danuta Polish culture in G e r m a n Summary (based in human 40 REPORTS Krzysztof on concerning research on Poland's Summary Krystyna Method research French B u r s z t a reflections space on rural home Zofia — S z r o m b a - R y s o w a, Post-war industries, erafts, and ethnographical industry in the Anna litera­ Polish Carpat hians 154 Part II A R T I C L E S Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a Congress August, Witold of — and Comments Ethnological on the V I I "International Sciences in Moscow, 3—10 1964 185 Anthropology L e w i c k i — and — 250th Anniversary Ethnography Arab of the Peter the Great Museum in Leningrad sources cn the 199 history of Africa south the S a h a r a Summary Sławoj Anthropological D y no ws k i Tadeusz of of in 221 French S z y n k i e w i c z Sumatra Summary and in — The disintegration of the matriarchal family t h e s o c i a l p o s i t i o n of w o m e n English 290 on 294 • 321 �SPIS Bohdan of K o n u t n i c k i — the northern different parts Similarity of A m e r i c a in bear cult Asia elements (an attempt in the peoples to c o n f r o n t two 322 English 345 REPORTS M a k u l s k i against of and Jf hypotheses) Summary Krzysztof TREŚCI — A the background Przemysław Summary Krzysztof in M A T E R I A L S h i s t o r y of e t h n o g r a p h i c a l of B u r c h a r d AND — the general research in the S a h a r a penetration of that desert . . . T h e bow 333 German W o l s k i 418 — Pottery making in southern Sindu (Western Pakistan) , 4 2 2 Summary Maria 347 in English P a r a d o w s k a ethnographic. 433 — Contribution Tleiksander of P o l i s h Jabloocwski's explorers accounts of to t h e h i s t o r y the Near East of . . 435 CHRONICLE International sław Jubilee Conference on the folk culture of of Ethnographical Museum in Warsaw Władysław — Jeż- • Exhibitation Władysław Ш Mieczy­ — 440 the Jarecki Jubilee the • Carpathians Cładysz Jeż- of the ethnographical Culture and attended by 457 Art Museum in Warsaw — Jarecki Joint Ethnographical Demographic Folk 461 Seminar Teresa institutions — Conference of various Dobrowolska Adam in Olsztyn — the assistant staff 463 Wyderko Ethnography 466 abroad U S S R Ethnography in Jasiewicz . the Georgian S S R Curam — Gasitashvili, Zbigniew • , 467 C z e c h o s l o v a k i a Ethnography in Czechoslovakia Walerian — Sobisiak 472 H u n g a r y Congress Irena of Hungarian Ethnographers in Budapest (16—20 October, 1963) — Nizińska 477 G e r m a n Ethnobotany University D e m o c r a t i c i n the publications in Leipzig — of the J . L i p s Jadwiga R e p u b l i c Institute at the K a r l Marx Kucharska 482 F r a n c e Monographic ethnographic France „Shepherds — Traditions Populaires exhibition of France" in Paris — on shepherds exhibition Maria at Frankowska and the sheep Musée rearing des Arts in et 486 �SPIS 16 TREŚCI E g y p t Folklore Research Centre Barbara in Cairo — Czerniak 497 O b i t u a r y Dr Tadeusz Delimat (28 VIII 1920 — 9 I Ksawery 1964) — Piwocki, Anna Kutrzeba-Pojnarowa Maksym Iwan 501 Faddiejewicz Izosimowicz Rylski 505 Potiechin 506 REVIEWS Theory Marcel Griaule, Méthode de and method l'ethnographie, Paris 1957 Krzysztof — Kwaśniewski Claude Anna de l a párente, P a r i s 1949 — Kutrzeba-Pojnarowa Essays on the ritual Zofia 1962 — A. 507 Lévi-Strauss, L e s s t r u c t u r e s élémentaires • and social Sokolewicz . Abramowicz, Studia nad of t h e O r i g i n of P o l i s h relations, . . ed. by M. Gluckman, . genezą 510 Manchester 514 polskiej Artistic Culture), kultury Łódź — artystycznej Warszawa (A Study 1962 — Jacek Olędzki , 5 2 1 Journals Prace Etnograficzne (Zeszyty Anna Kutrzeba-Pojnarowa Studia i Uniwersytetu Lubelskie Lublin 1962, L u b l i n grafia, és H a g y o m á n y et Publications) Centralis ас (Studies on Museum (Culture Orientalis Teresa — Europae. Jasiewicz, Tworczisť Museum, Maiko 1963 Gladysz — No. 1, Etno­ Karwicka Yearbook 529 Etimológica of the Hunga- Ethnographical V o l . 1—4: 1960—1962 — ta Kultura ludowa Vol. 12—13, Etnohrafija, 545 548 Danuta 1963 — Jan 3 — Tylkowa Magdalena of (The Folk 557 Poland Culture and of t h e W i e l k o p o l s k a Region), Kutrzeba-Pojnarowa . . Roztworowska Rybackie (Fishermen's countries). Toruń 1957, S t u d i a Polonia Jadwiga Kucharska — Pokropek, Materiały pulley narzędzia k o i n e w equipment Societatis in Poland Scientiarum Polsce and Region (Source of i krajach neighbouring Torunensi, Toruń — 567 do historii budownictwa ludowego z terenu Puszczy Zielonej the Kurpie 560 564 — sąsiednich Paprocka Europe ( S ł u p s k L i b r a r y ) , V o l . 2 : 1958; V o l . 5: 1960; V o l . 1 1 : 1963 — Znamiercwska-Priifferowa skiej 553 Bujak ethnography Wielkopolski Słupska Zbi­ 1963 — Szromba-Rysowa e d . b y J ó z e f B u r s z t a , V o l . 2, P o z n a ń 1964 — Anna Biblioteka Tiflis Kwaliaszwili Zofia V o l . 16: 1963, N o . The in Region), Studia in Debrecen, ethnographiisathwis, L i d , V o l . 50: 1963 — Narodna M. Cracow M. 533 sakhartwełos gniew M. by Nizińska Masalebi Český 1, ed. the L u b l i n and Tradition), I n s t i t u t e of t h e L . K o s s u t h U n i v e r s i t y Irena No. Jagiellońskiego), 527 Materiały Müveltség riae (Ethnographical Naukowe Kurpiow­ m a t e r i a l for the history of peasant the Puszcza Zielona), Warsaw 1962 — building Wanda 570 �SPIS Z. Staszczak, Budownictwo i X X wieku 20th (Peasant centuries), Prace Marian chłopskie building TREŚCI w 17 województwie in the Lublin i Materiały lubelskim Voivodship Etnograficzne, w X I X i n the 19th a n d V o l . 24, W r o c ł a w 1963 — Prokopek Franziska Beck, schen und 572 Vom Volksleben Quellen von auf der Danziger Nehrung 1594—1814, „Wissenschaftliche Landeskunde Ost-Mitteleuropas", No. nach Beitráge 61, M a r b u r g archivali- zur Geschichte Walerian 1962 — Sobisiak Wolfgan 572 Jacobeit, Schafhaltung des 20. J a h r h u n d e r t s , und Schafer in Zentraleuropa Akademie-Verlag, Berlin bis z u m Beginn Anna 1961 — Kutrzeba- -Pojnarowa Karl 576 Baumgarten, mie-Verlag, Zimmermannwerk Berlin 1961, D e u t s c h e Veróffentlichungen Krzysztof L'udové stavitel'stvo Emanuel Ústavu Fél, Slovenskej Hofer, Republieii Jean-Michel L a Paris Olderogge, kultury, Problemy Paris skicách 33—43 stabilního Maria — Hungarian 1963 — katastru, Gładyszowa peasant art, . . Republici Populare Filíala ed. by Nicolae Cluj, Studia de Kopczyńska-Jaworska populaire de danse Etnografie, . en Dunáre, . . de l a montagne. Anastazja 1962 — Nouville Anastazja Sudan 1963 — Matka le V i e u x 594 en 600 village francais (L'Institut w. Jan 1960 — materiałów studies, Leszek 600 non-Europan peoples Ocherki po istorii i istorii Tyszkiewicz Pierwszego Selection of Africanists), Davidson, Albiez Kojdecka un X V — X D X (African Strelcyn, Warsaw 592 Kojdecka of w Wybór Congress . Basse-Bretagne, * et sociologie Leningrad Afrykanistów Czarna of 601 Międzynarodowego readings Accra, December from the 1962, e d . b y Dzięgiel (The Black 607 Mother), Warsaw Krzysz­ 1963 — Makulski Anta 610 Diop, L'Unité curturelle de l'Afrique Noire, Paris 1959 — Makulski Throne), ficheskaya 615 Aszanti — Ismagilova, Moscow 585 Budapest 590 Hunedoara), Romaine, ethnography — International Golden ž - Národo­ 12, B r a t i s l a v a nouá, V o l . I, A c a d e m i e (Regiunea 1963 — Zapadnyi Zajączkowski, N. 1, p p . Blancard, Afrykaniistyki. Krzysztof R. indikačních Bronisława (Colin) René Moscow Kongresu A. Vol. štúdii. P r á c e Zdrożyńska The tof Vied, Csilléry, tradition Economie Bernot, d'Ethnologie) Cheikh Sbornik Kwaśniewski Jiului Populare Anna 1963 — Maurienne, S. — 586 1963 — Guilcher, Rambaud, Lucien v K. Krzysztof 2, B u c h a r e s t Paris stodoly Klára din Valea Academia Basil zu Berlin, V o l . 26 Paprocka 1956 — Populara First Akademie linguistic romín, serie Romine, V. Volkskunde, 532 Wanda atlas Piacide der Wissenschaíten deutsche na Slovensku. L i d " , V o l . 51 : 1964, N o Tomás 1958 — Vol. für Akade­ 580 a bývanie Baláš, Mnohoboké „Český Arta Akademie Instituís -Die S c h e u n e , Staszczak Zofia Micul des Mecklenburg Kwaśniewski pisného Edit im Warsaw Narody Kraj Andrzej E t n o g r a f i a Г -olska, t. I X Krzysztof 1963 — Nigerii kharacteristika, 1963 — Złotego T r o n u — — Country of t h e Makulski etnicheskyi Akademia Woźniak (Ashanti Nauk sostav SSR, 616 i kratkaya African etnograInstitute, 820 �SPIS 18 Andrew Sharp, Ancient Voyagers lewski, Drogi Barbara B. Rinchen, ardyn Olędzki synów słońca TREŚCI i n t h e P a c i f i c , L o n d o n 1957, a n d A . L . (Paths God­ of t h e S u n C h i l d r e n ) , W r o c l a w 1963 — publisher Mongol Matuszewska-Kohutnicka Moingol goeł ardynagar czingijn chee urlał, ugałz, publisher and and date date not givee; not given — Jacek �JAN STANISŁAW BYSTROÑ 18 listopada 1964 r. zmarł profesor J a n Stanisław Bystroń. W latach 1919—1926 k i e r o w n i k K a t e d r y E t n o g r a f i i i E t n o l o g i i na U n i w e r s y t e c i e w Poznaniu, od 1926 do 1934 r . k i e r o w n i k K a ­ t e d r y Socjologii i E t n o g r a f i i na U n i w e r s y t e c i e Jagiellońskim w K r a k o w i e , w latach 1934—1939 i 1945—1948 k i e r o w n i k K a t e ­ d r y Socjologii na U n i w e r s y t e c i e W a r s z a w s k i m . W zmarłym n a u ­ ka i k u l t u r a polska straciły jednego z najgodniejszych przedsta­ w i c i e l i , wielkiego uczonego, h i s t o r y k a i teoretyka zagadnień życia społecznego i k u l t u r y , a zarazem niestrudzonego popularyzatora t y c h zagadnień. Artykuł omawiający życie i pracę Zmarłego za-mieszczony zostanie w następnym tomie „Etnografii P o l s k i e j " . JULIUSZ ZBOROWSKI D n i a 15 czerwca 1959 r o k u zmarł w Zakopanem w w i e k u lat 77 d y r e k t o r M u z e u m Tatrzańskiego i m . dr T. Chałubińskiego prof, dr J u l i u s z Z b o r o w s k i . Etnografia polska straciła w zmarłym jednego z najlepszych znawców k u l t u r y Podhala, badacza g w a r y l u d o w e j , autora szeregu prac n a u k o w y c h poświęconych Podhalu i sąsiednim r e g i o n o m górskim, o d 1923 r. związanego w charakte­ rze kustosza a następnie d y r e k t o r a z M u z e u m Tatrzańskim. W na­ stępnym X I tomie „Etnografii P o l s k i e j " zostanie omówiona w spe­ c j a l n y m a r t y k u l e działalność naukowa i popularyzatorska zmarłe­ go, którego nazwisko związało się t r w a l e z regionem T a t r i Pod­ hala. �OD REDAKCJI Na lata 1964 i 1965 przypadły w naszej dyscyplinie dwa ważne jubi­ leusze: dwudziestolecie powojennej etnografii oraz dziesięciolecie pracy Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN. Dwudziestolecie Polski Ludowej stało się dla wielu dyscyplin okazją do generalnego obrachun­ ku czy podejmowania prób uogólnienia dorobku. Patrząc dziś z perspektywy na dwudziestolecie etnografii powojen­ nej nietrudno jest ustalić przebyte etapy. W etnografii, podobnie jak w innych dziedzinach życia naukowego, trzeba było rozpocząć działal­ ność od podstaw. Organizowanie się w zmienionych warunkach życia powojennego i przełamywanie piętrzących się trudności znalazło swe oświetlenie w wielu publikacjach poświęconych zarówno odbudowie katedr i muzeów etnograficznych, jak i we wznowieniu działalności towarzystw naukowych. W zabiegach tych szczególne miejsce zajęła troska o programy nauczania i ich realizację oraz o zapewnienie moc­ niejszych podstaw dla prowadzenia prac badawczych i możliwości ich publikowania. Osobny, silnie zarysowany etap i jednocześnie podstawa układu działającego dzisiaj, ukształtowały się w etnografii jednocześnie z powołaniem do życia Instytutu Historii Kultury Materialnej, w które­ go skład obok działów archeologicznych i historii wszedł również dział etnografii. Można podjąć dyskusję, w jaki sposób scalenie organizacyjne przyczyniło się do zacieśnienia współpracy poznawczej w obrębie po­ krewnych sobie dyscyplin naukowych. Można również postawić pyta­ nie, czy etnografia w całej pełni wykorzystała nowe, w pierwszej fazie bardzo korzystnie układające się warunki dla działalności naukowobadawczej. Kwestiom tym również poświęcono sporo miejsca w perio­ dykach naukowych, związanych przede wszystkim z działalnością Insty­ tutu Historii Kultury Materialnej. Co więcej, także i efekty dziesię­ cioletniej działalności etnografii w ramach Instytutu są w miarę znane, gdyż zostały one w tej czy innej postaci utrwalone (publikacje, udział w sympozjach, kongresach krajowych i międzynarodowych itp.) i ślady oddziaływania z tych pozycji zostały wcale mocno zaznaczone w całym ruchu etnograficznym w Polsce. Toteż z okazji jubileuszy na pewno �22 OD REDAKCJI można byłoby podjąć próby uogólnienia dorobku. Obrachunek z etapa­ mi minionymi na pewno postawiłby cały szereg kwestii w świetle ostrzejszym. W pokaźnej liczbie przypadków sprawy te dotyczyłyby jed­ nak przeszłości i właściwie już teraz nie miałyby większego sensu praktycznego. Z okazji jubileuszy wypada jednak zwrócić uwagę na te procesy, które zaszły w naszej dyscyplinie i które z narastającą siłą rzutują na układ stosunków w przyszłości. Należy więc przede wszyst­ kim wskazać na przewartościowanie tradycyjnego spojrzenia na przed­ miot i zakres zainteresowań etnograficznych. Współczesne zaintereso­ wania etnograficzne coraz bardziej odchodzą od wielkich zagadnień etnogenetycznych czy też prób wykreślenia regionów kulturowych, od­ twarzanych w oparciu o relikty kultury ludowej. W naukach etnologicznych jest to zjawisko powszechne i na pewno wiąże się w dużym stopniu z poszukiwaniem środków powiązania etnografii z praktyką życia współczesnego. W kręgu etnografii polskiej stoimy mocno na gruncie najściślejszych powiązań etnografii z historią. Mówiąc inaczej uważamy etnografię za naukę historyczną. W tym rozumieniu jej wła­ ściwym przedmiotem jest ściśle określony wycinek procesu kulturo­ wego, który uformował się zwłaszcza na przełomie XIX i XX w. i kształtuje się nadal aż po współczesność. Jest to okres, w którym pro­ ces zmian da się jeszcze prześledzić czy zrekonstruować na podstawie empirycznych badań terenowych. Dzisiejsza etnografia uważa za swój główny obowiązek studia nad v:spółczesnością, przy czym rzeczywistość aktualna traktowana jest jako ogniwo szerszego procesu historycznego, etap, który jesteśmy w stanie obserwować w czasie jego „stawania się". Taki sposób widzenia implikuje zarówno spojrzenie wstecz w kie­ runku sił i czynników, które stan współczesny ukształtowały, jak i pełną analizę współczesności ze wskazaniem zarysowujących się już w niej tendencji rozwojowych na przyszłość. W badaniach nad współczesnością etnografia spotyka się z innymi n a u k a m i społecznymi, zwłaszcza z socjologią, historią gospodarczą cza­ sów najnowszych, ekonomią, demografią, historią techniki itp. Nie znaczy to tylko, aby nauka nasza korzystała z doświadczeń poznaw­ czych tych dyscyplin i im z kolei służyła własnymi ustaleniami, ale oznacza także, iż coraz częściej w studiach nad współczesnością podej­ mowana jest problematyka na pograniczu różnych dyscyplin. Każde pogranicze rodzi szereg nowych problemów, przede wszystkim natury metodologicznej i warsztatowej. Podczas gdy w dwudziestoleciu powo­ jennym powstało już sporo prac empirycznych opartych na systema­ tycznych badaniach terenowych, to dopiero ostatnio na szerszą skalę rodzą się potrzeby uogólnień metodologicznych czy ustaleń warszta- �OD REDAKCJI 23 towych, wynikłych zarówno z poszerzenia zakresu przedmiotu na­ szej dyscypliny, jak i ze współpracy z innymi pokrewnymi dyscy­ plinami. Innym wreszcie momentem, na który wskazać należy w rozwoju po­ wojennej etnografii, a zwłaszcza lat ostatnich, jest wzrost zaintereso­ wań krajami pozaeuropejskimi — w szczególności społecznościami przechodzącymi ewolucją od tzw. ludów pierwotnych w kierunku no­ woczesnych systemów państwowych. Podjęcie tej problematyki rodzi zarówno konieczność przyswojenia sobie dotychczasowego dorobku in­ nych krajów w tym zakresie, jak i znalezienia punktów stycznych z teorią i metodologią stosowaną we współczesnych badaniach tereno­ wych polskich. Współczesna etnografia polska jest więc z jednej strony dyscypliną historyczną, odtwarzającą określone wycinki chronologiczne procesu kulturowego, z drugiej zaś strony wnosi ona swój wkład do teorii kul­ tury. Oba te aspekty działalności naszej dyscypliny budzić muszą i bu­ dzą wiele refleksji teoretycznych i metodologicznych. Stan zaawanso­ wania szczegółowych studiów terenowych nad różnymi dziedzinami kultury domaga się już wypracowania zrębów wspólnego nurtu teore­ tycznego i jasnego zdania sobie sprawy ze stosowanych metod badaw­ czych i ich przydatności. Rezultaty działalności etnograficznej prowadzonej w ramach Insty­ tutu Historii Kultury Materialnej PAN znajdowały początkowo wyraz przede wszystkim w publikacjach „Kwartalnika Historii Kultury Ma­ terialnej", a następnie w specjalnym roczniku, „Etnografia Polska", oraz w wydawnictwach Biblioteki Etnografii Polskiej. Rzut oka wstecz na kolejne numery „Etnografii Polskiej" ukazuje przejrzyście proces krystalizowania się przedmiotu współczesnych studiów etnograficznych nad kulturą chłopską i mas pracujących w Polsce. Ujawnia też zwolna, lecz systematycznie narastające zainteresowania etnografią powszechną. Czytelnik znaleźć tu może wyniki badań terenowych nad różnymi dzie­ dzinami kultury i z różnych regionów kraju, a w publikacjach Biblio­ teki Etnografii Polskiej monografie wybranych wsi czy regionów. W dziedzinie etnografii powszechnej czyni się od kilku lat próby wy­ równania deficytu poprzez publikowanie wyników badań polskich etno­ grafów, poprzez odpowiedni dobór recenzji oraz inspirowanie przekła­ dów z literatury zagranicznej. Wydaje się, iż na podstawie dotychczasowej działalności będzie moż­ na już w najbliższej przyszłości szersze studia teoretyczne i me­ todologiczne. Tym zagadnieniom zawsze będziemy udzielali naczelnego miejsca zarówno w następnych tomach „Etnografii Polskiej", jak i w innych wydawnictwach etnograficznych. �