13 50 700 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a682fca0d4ce1a38a317744017862234.pdf bae2502a1cd5b3b39378296fdb64caff Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5263 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4885 Title A name given to the resource Spis treści i pierwsze strony/ ETNOGRAFIA POLSKA 2008 t.52 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2008 t.52, s.2-4 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT ARCHEOLOGII I ETNOLOGII POLSKIEJ A K A D E M I I N A U K ETNOGRAFIA POLSKA LII Zeszyt 1-2 Warszawa 2008 �REDAKTOR: JAROSŁAW DERLICKI Członkowie Rady Redakcyjnej: Anna Woźniak (sekretarz Redakcji), Dagnosław Demski, Joachim Otto Habeck (Niemcy), Agnieszka Halemba (Niemcy), Iwona Kabzińska, Roman Ignatiew (Rosja), Wojciech Lipiński, Janusz Mucha, Wiaczesław Stepanow (Mołdawia) Zespół recenzentów: Mirosława Drozd-Piasecka, Mikołaj Olszewski, Wanda Paprocka, Ryszard Tomicki, Magdalena Zowczak Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, A l . Solidarności 105 E-mail: e_polska@iaepan.edu.pl Koncepcja okładki: Jarosław Derlicki Zdjęcie na okładce przedstawia trzy pokolenia rodziny w jednej z ukraińskich wiosek Fot. Łukasz Giersz, Marianówka, Ukraina 1996-1997 Korekta: Redakcja i Autorzy Etnografia Polska © Copyright 2008. A l l Rights Reserved No part of this journal may be reproduced, in any forms or by any means, without permission in writing from the publisher Etnografia Polska is regularly indexed in the International Bibliography of the Social Sciences; in IBZ - CD-ROM; IBR - International Bibliography of Book Reviews of Scholarly Literature; IBR - CD-ROM Printed in Poland PL ISSN 0071-1861 Skład i druk: Zakład Wydawniczy Letter Quality 01-216 Warszawa, ul. Brylowska 35/38, tel. (22) 631 45 18 Drukarnia: MATRIX, Nowa Iwiczna Objętość 15 ark. wyd. Nakład 350 + 10 egz. Papier offset 90 g �SPIS TREŚCI ARTYKUŁY Zbigniew J a s i e w i c z - Między konfrontacją a pojednaniem. Kultura ukraińska i Ukraińcy w polskiej literaturze o treściach etnologicznych i antropologicznych z X I X i początków X X wieku Between the confrontation and reconciliation. Ukrainians and their culture in Polish ethnological and anthropological literature in 19 and the beginning of 20 century Iwona K a b z i ń s k a - Spotkanie z innym w dialogu międzykulturowym Meeting the Other in the intercultural dialogue Jerzy K r z y s z p i e ń - Jak nie pisać o stroju cieszyńskim: Refleksje na temat monografii How not to write on the Cieszyn folk costume: Reflections on a monograph Anna M a l e w s k a - S z a l y g i n - „Ludowe" wyobrażenia o władzy "Folk" notions of authority Dagnosław D e m s k i - Obrazy „innych" w karykaturach - temat dla etnografa? The images of "others" in caricature - theme for ethnographer ? Justyna L a s k o w s k a - O t w i n o w s k a - Homo faber czy homo ludens? Czyli nowe postawy wobec pracy Homo faber or homo ludens? New attitudes towards work Kamila B a r a n i e c k a - Communitas a intencje pątników - typy uczestnictwa w pielgrzymce. Wielki odpust kalwaryjski Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Kalwarii Pacławskiej Communitas and pilgrim 's intentions - types of participation in the pilgrimage. The great fair of the Assumption day in Kalwaria Paclawska th th 5 19 21 39 43 71 73 91 93 116 117 136 137 153 NEKROLOG Ewa Fryś-Pietraszkowa. 23 lipca 1934, Andrychów - 14 luty 2008, Kraków - Olga GoldbergMulkiewicz, Zofia Szromba-Rysowa 155 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE Andrzej K l o n d e r - Drogi równoległe. Refleksja historyka na marginesie pierwszego polskiego antropologicznego zarysu świata rzeczy Dagnosław D e m s k i - Słowackie mitologizacje - tradycja i uniwersalne problemy w lokalnych formach Maria Kamińska, Polszczyzna mówiona mieszkańców Łodzi i okolic w ujęciu socjolingwisttyczcznym, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2005, ss. 283 - Aleksandra Rzepkowska Krzysztof Gładkowski, Kanzel/ambona. Protestancka wspólnota lokalna na Górnym Śląsku, Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie, Olsztyn 2008, ss. 386 - Iwona Kabzińska 159 166 169 172 �WARUNKI PRENUMERATY - „RUCH" S.A. Prenumerata krajowa: Przez „RUCH" S.A. - wpłaty na prenumeratę przyjmują jednostki kolportażowe „RUCH" S.A. właściwe dla miejsca zamieszkania. Termin przyjmowania wpłat na prenumeratę krajową do 5 każdego miesiąca poprzedzającego okres roz¬ poczęcia prenumeraty. Prenumerata opłacana w złotówkach ze zleceniem wysyłki za granicę: Informacji o warunkach prenumeraty i sposobie zamawiania udziela „RUCH" S.A. Oddział krajowej dystrybucji Prasy, 01-248 Warszawa, ul. Jana Kazimierza 31/33 telefony 5328-731, 5328-816, 5328-819 infolinia 0-800-1200-29 wpłaty w PLN na konto w banku P K O S.A. I V O/Warszawa No. 68 1240 1053 1111 0000 0443 0494 lub w kasie Oddziału. Dokonując wpłaty na prenumeratę w Banku czy też w urzędzie pocztowym należy podać: nazwę naszej firmy, nazwę banku, numer konta, czytelny pełny adres odbiorcy za granicą, okres prenumeraty, rodzaj wysyłki (p-tą lot. czy zwykłą) oraz zamawiany tytuł. Warunkiem rozpoczęcia wysyłki prenumeraty jest dokonanie wpłaty na nasze konto. Prenumerata opłacana w dewizach przez odbiorcę z zagranicy: przelewem na nasze konto w banku w USD P E K A O S.A. IV O/W-wa 54 1240 1053 1787 0000 0443 0508 w E U R P E K A O S.A. IV O/W-wa 46 1240 1053 1978 0000 0443 0511 po dokonaniu przelewu prosimy o przesłanie kserokopii polecenia przelewu z podaniem adresu i tytułu pod nr faxu +48 22 532-87-32 Opłaty za prenumeratę można dokonać również czekiem wystawionym na firmę „RUCH SA OKDP" i przesłanym razem z zamówieniem, listem poleco­ nym, na nasz adres j.w. Informujemy, że klienci płacący z zagranicy mogą też dokonać wpłaty na pre¬ numeratę kartami kredytowymi VISA i MASTERCARD w internecie http:// www.ruch.noria.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4d018c389c028eb3fb86da416689a71f.pdf 00a7031c15ea744605745a430625efd1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5264 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource Ukraina - w literaturze polskiej Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4886 Title A name given to the resource Między konfrontacją a pojednaniem / ETNOGRAFIA POLSKA 2008 t.52 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2008 t.52, s.5-18 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R T Y K U „Etnografia Polska", t. LII: 2008, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 ZBIGNIEW JASIEWICZ Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej U A M , Poznań MIĘDZY KONFRONTACJĄ A POJEDNANIEM. KULTURA UKRAIŃSKA I UKRAIŃCY W POLSKIEJ LITERATURZE O TREŚCIACH ETNOLOGICZNYCH I ANTROPOLOGICZNYCH Z X I X I POCZĄTKÓW X X WIEKU Celem artykułu jest przedstawienie sposobu opisu i stosunku do kultury ukra­ ińskiej w piśmiennictwie i okresie wskazanym w tytule . Opisy te i oceny były szczególnego rodzaju kontaktem kulturowym; zostały stworzone przez przedsta­ wicieli kultury polskiej mających styczność z kulturą rusińską/ukraińską a ich przedmiotem była ta że kultura, pozostająca w związkach z kulturą polską. Uza­ sadnieniem dla podjęcia tego tematu jest doniosłość kontaktów polsko-ukraińskich dla losów i kultury obydwu narodów, nie tylko w przeszłości ale i obecnie, a także znaczenie prac dotyczących kultury ukraińskiej dla rozwoju etnologii polskiej. Jed¬ nym z prekursorów polskich badań etnologicznych był przecież Ignacy LubiczCzerwiński (1769-1834), autor artykułów: Swactwa, wesela i urodziny u ludu rus­ kiego na Rusi Czerwonej (1805a) i Urodziny i zabawy u ludu na Rusi Czerwonej (1805b) z „Nowego Pamiętnika Warszawskiego" oraz książki Okolica zadniestrska między Stryjem a Łomnicą... (1811), docenionej przez Iwana Franka (Pietraszek 1995, s. 41), a uznanej, jeszcze w okresie międzywojennym, za pierwszą polską monografię etnograficzną (Fischer b.r., s. 1; tenże 1928, s. 163). Materiałami przede wszystkim z Ukrainy posłużył się Zorian Dołęga-Chodakowski w artykule-manifeście O Słowiańszczyźnie przed chrześcijaństwem (1818). Innym uzasadnieniem powrotu do dawnej literatury i przedstawianej w niej rzeczywistości kulturowej jest, niezwykle złożony i dramatyczny, jej charakter zachęcający do odtwarzania sposobów myślenia i wartościowania ówczesnych badaczy. Wystąpiły nowe potrze¬ by i możliwości interpretacji materiałów zebranych i utrwalonych w przeszłości. Na określenie postawy polskich badaczy i obserwatorów kultury ukraińskiej i Ukraińców użyto terminów „konfrontacja" i „pojednanie". Przyjęcie postawy 1 1 Tekst ten jest poszerzoną wersją referatu wygłoszonego na konferencji „Komunikacja i dialog kultur" zorganizowanej przez Komitet Nauk Etnologicznych PAN i Instytut Archeologii i Etnologii PAN, przy współpracy Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej U A M w Będlewie, 13-15 czerw­ ca 2008 roku. Artykuł przygotowany w ramach grantu Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego nr 1 H01 H 033 29 „Początki polskiej etnologii i antropologii kulturowej". �6 ZBIGNIEW JASIEWICZ zarówno konfrontacji jak i pojednania ma poważny wpływ na sposób postrzegania rzeczywistości i jej przedstawianie. Istotą konfrontacji jest takie zestawianie i prze­ ciwstawienie odrębności kulturowych i taki sposób argumentacji, który zmierza do ukazania własnej kultury i jej przedstawicieli jako bardziej wartościowych i uprawnionych do dominacji; istotą postawy dążącej do pojednania jest zrozu­ mienie, empatia, gotowość do dialogu uznającego podmiotowość drugiego, napra¬ wienia krzywd, współżycia i współdziałania. Wymienione postawy związane są z osobowością reprezentujących je osób, ukształtowaną, m.in. poprzez kontakt z otaczającą je rzeczywistością. Określenia „konfrontacja" i „pojednanie" oraz podobne ze sfery postaw i działań właściwych jednostkom, można przenieść na relacje między kulturami: „konfrontacja kultur", „dialog międzykulturowy", „pojednanie kultur". Można je wówczas stosować tylko w sposób metaforyczny. Kontakt kultur polskiej i ruskiej, najpierw o charakterze granicznym, z jednorod¬ nych i w miarę zamkniętych terytoriów, zmienił się w wewnętrzny wraz z ekspan¬ sją Rzeczpospolitej i przemieszczeniem się ludności polskiej na wschód oraz wędrówką, zresztą o innym charakterze, grup ludności rusińsko-wołoskiej terena¬ mi górskimi na zachód. Włączenie Rusinów do instytucji politycznych, społecz¬ nych i gospodarczych państwa polskiego, tworzonych przez dominujący w nich element polski, spowodowało, że kontakt przekształcił się w wewnętrzny, a grupy w nim uczestniczące uległy hierarchizacji. Przyjęta została struktura stanowa Rzeczpospolitej w ramach której większość Rusinów znalazła się w warstwie pod¬ danych chłopów i stała się przedmiotem eksploatacji. Jedynie na południowo¬ -wschodnich obrzeżach Rzeczpospolitej pozostały, oczywiście poza polonizowa¬ ną ruską szlachtą, grupy wolnych Kozaków, tak ważnych dla historii tego terenu i dla kształtowania się ukraińskiej ideologii narodowej. Wielopłaszczyznowe zdo¬ minowanie ludności rusińskiej nadało kontaktowi charakter konfrontacji. Jej na¬ stępstwem było pojawienie się negatywnych napięć i antagonizmów oraz utrud¬ nione komunikowanie się społeczeństw i kultur. 2 Tak elementy konfrontacji jak i zrozumienia oraz pojednania występowały zwykle, pomijając sytuacje ekstremalne, w przemieszaniu. Nie obejmowały także najczęściej całości kulturowych i społecznych ale często jedynie ich segmenty. 2 Obok nazwy „Ukraińcy" autor posługuje się, za literaturą, kilkoma innymi, które nadawano obecnym Ukraińcom, a mianowicie „Rusini" oraz „Małorosjanie/Małorusini". Pierwsze dwie z nich, przede wszystkim Ukraińcy, w mniejszym zakresie także Rusini, w trakcie procesów narodotwórczych w X I X wieku przekształciły się z etnonimów o charakterze etnoregionalnym w etnonarodowe. Kolejne, Małorosjanie/Małorusini, pochodzące od znanej od średniowiecza nazwy Mała Ruś, Mała Rosja, upowszechnione zostały w X V I I wieku od czasu ugody perejasławskiej Bohdana Chmielnickiego i oznaczały wówczas ziemie zamieszkałe przez Kozaków, przyłączone do Rosji. Utrwaliły się pod koniec X V I I wieku na skutek powstania guberni małoruskiej i poprzez zakazy stosowania w X I X wieku nazw Ukraina i Ukraińcy. Występowały jako nazwy mieszkańców regio¬ nów administracyjnych: guberni kijowskiej, czernichowskiej, połtawskiej i charkowskiej, z pew¬ nym zabarwieniem etnicznym. Po upadku caratu używane były rzadko i to poza terenem Ukrainy. W artykule, w zależności od kontekstu czasu i miejsca, autor stosuje te terminy rozdzielnie lub łącznie. Jednym z celów tego artykułu jest przedstawienie i zinterpretowanie sposobów posługiwa¬ nia się terminami określającymi Ukraińców w literaturze polskiej X I X i początków X X wieku. �MIĘDZY KONFRONTACJĄ A POJEDNANIEM 7 Poza sferą konfrontacji pozostawały na ogół język i obrzędowość, różny też w niej był udział szlachty i chłopstwa, w tym szlachty ukraińskiej i chłopów polskich. Świadomość związków między dwoma kulturami i obserwacja możliwości życia w obydwu z nich lub przechodzenia z jednej do drugiej: polonizacji i rutenizacji, wywołała pewną ambiwalencję w postawach polskich dokumentalistów i badaczy kultury Rusinów/Ukraińców w X I X wieku. Zdają sobie sprawę z odrębności tej kultury od kultury polskiej, nie tworzą jednakże na jej podstawie, świadomi wza¬ jemnych zapożyczeń, modeli dwóch przeciwstawnych kultur Wschodu i Zachodu, pozostawiając tego rodzaju rolę kulturze rosyjskiej (por. Kutrzeba 1916). Autorów analizowanych tekstów próbuję traktować jako informatorów w ba¬ daniach terenowych. Zdaję sobie sprawę, podobnie jak postępuje się w badaniach terenowych, z posiadania przez nich różnych doświadczeń i przekonań oraz celów. Nie zawsze można określić, znowu jak w badaniach terenowych, w jakim zakresie i stopniu te cele i poglądy podzielane są przez innych. Istotną różnicą między posługiwaniem się literaturą, do tego pochodzącą z dość odległej prze¬ szłości, a materiałami z własnych prac terenowych jest to, że badacz pozbawiony jest możliwości obserwacji i porównania wypowiedzi ze swoim odbiorem rzeczy¬ wistości, a także to, że ograniczony jest w zadawaniu dodatkowych pytań. Wymieniłem już Lubicz-Czerwińskiego, gromadzącego informacje i je inter¬ pretującego z pozycji z jednej strony obserwatora wewnętrznego, mieszkańca wsi i regionu, które opisuje, a z drugiej zewnętrznego, Polaka, człowieka wykształco¬ nego, adwokata a zarazem właściciela wsi z pańszczyźnianymi chłopami mówią¬ cymi innym językiem i wyznającymi inną odmianę chrześcijaństwa. Był bada¬ czem szanującym chłopa i doceniającym jego znaczenie jako informatora - „[...] został się jeszcze w prostym człowieku żywy historyk, który naucza, kto to był jego ojciec i dziad? Czego oni doświadczyli? lub jakich to zwyczajów dzieciom swoim trzymać się nakazali" (Lubicz-Czerwiński 1811, s. IV). Zajmował się umysłowością, moralnością a szerzej życiem społecznym ludności wiejskiej, w tym także opisywanymi przez siebie zwyczajami i obrzędami. Adam Fischer stawia mu zarzut pomijania pieśni i podań, chwali natomiast zapisanie „wielu ludowych zabobonów, dzisiaj już nieraz zaginionych lub zniekształconych" (Fischer b.r., s. 1; tenże 1928, s. 163). Był autorem o szerokich horyzontach, choć archaicznej stylistyce. W dziele Rys dziejów kultury i oświecenia narodu polskiego (1816), dostrzeżonym przez Joachima Lelewela (Pietraszek 1995, s. 43), jako pierwszy chyba użył w tytule pracy wydanej w języku polskim i zdefiniował termin „kultu¬ ra". Nie była to jednak „kultura" w znaczeniu przyjętym za Johannem Gittfriedem Herderem jako „kultury" - właściwość ludów, lecz rozumiana za Cyceronem jako „cultura animi" - uprawa, doskonalenie ducha. Lubicz-Czerwiński porównał ponadto sytuację społeczno-gospodarczą i etniczną na Rusi do tej w Ameryce Połu¬ dniowej i Środkowej: „ [ . ] bojaźń utraty Peru i Meksyku ukraińskiego nie do¬ zwoliła kozakom do podobieństwa nawet wolności szlacheckiej zbliżyć się" (1816, cz. I I , s. 39). W ten sposób, znowu jako pierwszy, przedstawił sytuacje na zie¬ miach dawnej Rzeczpospolitej w kategoriach kolonialnych. Wskazuje na greckie źródła kultury Rusinów lecz nie epatuje jej egzotyką choć odkrywa zawarte w niej �8 ZBIGNIEW JASIEWICZ elementy reliktowe pogaństwa - „[...] odzywa się jeszcze, osobliwie za Dniestrem, pewny jakiś respekt do ognia" (1814, s. 54). Negatywnie ocenia Kościół Unicki i poziom „duchowieństwa ruskiego" sprzyjający zabobonom i dostrzega występu¬ jącą wśród ludu „nieubłaganą w nim do obrzędu rzymskiego nienawiść" (1816, cz. I I , s. 59). Potępia „dziedziców ukraińskich", którzy „uprzedzenia swe i dumę z chciwością połączając, w środek wojennego niegdyś ludu kozaków wszelką swą przemoc w nadużyciach śmieli byli przenosić, a za to ten lud nie tylko majątku pańskiego ale i samego kraju stał się ruiną" (1816, cz. I I , s. 88). Rusinów traktuje przede wszystkim jako „lud prosty", warstwę chłopską społeczeństwa stanowego, choć świadom jest również ich odrębności etnicznej podkreślonej choćby przez powiązanie ich pochodzenia ze starożytnymi Roksolanami (1816, cz. I , s. 11). Jako cel napisania Okolicy zadnieprskiej. wskazuje „opis stanu chłopa, czyli rol¬ nika ruskiego [ . ] " i nieco dalej stwierdza, zgodnie z ideologią oświeceniową „ [ . ] poznać dobrze chłopa i razem poznać, w czym on swojej i jakim sposobem potrzebuje poprawy, jedynym celem tego dziełka staje się" (1811, s. II). Odrębność już nie Rusinów i „ludu prostego", jak u Lubicz-Czerwińskiego, lecz Ukraińców i ludu - narodu silnie podkreślił Franciszek Ksawery Giżycki, dobrze zaznajomiony z realiami Ukrainy, w dziełku Rys Ukrainy zachodniej, wy¬ danym w Krzemieńcu w roku 1810. Książka ta stanowi krytyczne i w znacznej mierze uzupełnione tłumaczenie, o czym autor informuje we wstępie, zaznaczając własne wstawki, pracy P. [zapewne „pana" - Z.J.] Augusta Friedricha Ephraima Hammarda Podróż w Polsce . Autor jest świadom małej popularności terminu „Ukraina" - „ [ . ] nie przyjętego od krajopisów a upowszechnionego zwyczajem" (1810, s. 3) i obejmującego, jako Ukraina zachodnia, zdaniem autora, powiaty między Dnieprem a Dniestrem, stanowiące niegdyś województwo bracławskie i południową część kijowskiego. Tworzy on stereotyp Ukraińców wskazując na ich pozytywne cechy: „Odwaga jest cechą narodów, chlubi się z niej Ukrainiec" czy „Mają Ukrainki w udziale piękność rodu znakomitą" (tamże, s. 10, 13). Tłu¬ maczy wady im przypisywane: „Wyrzucane Ukraińcowi od niektórych pisarzy przywary: pijaństwa, próżniactwa, chciwości, nie wywodzą się z ich charakteru narodowego ale wiążą się z ustawą ich pierwiastkową i są poniekąd wspólne towarzystwom niosącym oręż" (tamże, s. 13). Nie powtarza, za tekstem Hammarda, chcąc zmniejszyć antagonizm polsko-ukraiński, informacji o rzezi humańskiej - „zdawało mi się rzeczą niepotrzebną wznawiać upominki bolesne" (tamże, s. 2). Wskazuje związki kultury ukraińskiej ze wschodem: „architektura sławacko - grec¬ ka [„słowiańsko-grecka" - Z.J.] [ . ] użyczyła składów u orientalnej" (tamże, s. 45). „Im bliżej wschodu tym są wyraźniejsze ślady azjatyckiego plonu" (tamże, s. 8). „Strój męski nosi cechę powinowactwa z azjatyckim" (tamże, s. 13). 3 Podróżnikiem, w odróżnieniu od dwóch poprzednio omówionych autorów, a w ten sposób obserwatorem z zewnątrz, był Józef Sękowski, pochodzący z Wileńszczyzny. Późniejszy wybitny współtwórca orientalistyki rosyjskiej, piszący 3 Podstawą książki jest tu praca A.F.E. Hammarda Reise durch Oberschlesien zur Russisch Kayserlichen Armee nach der Ukraine und zum Feldmarschall Rumanzew Zadunajski, t. 1, Gotha 1787. �MIĘDZY KONFRONTACJĄ A POJEDNANIEM 9 pod pseudonimem Barona Brambeusa, który przeszedł na pozycje antypolskie, pozostawił interesujący Dziennik podróży z Wilna przez Odessę do Sztambułu, opu­ blikowany w „Dzienniku Wileńskim" w roku 1819. Opis jest rzeczowy, pozba­ wiony moralizatorstwa. Autora interesuje stan kultury. Porównuje Wołyń i Podole z Litwą i stwierdza, że „znaczna różnica, jaka we względzie cywilizacji między Litwą a Wołyniem zachodzi", przejawiająca się w „widocznej ciemnocie na Wo­ łyniu i Podolu", ma swą przyczynę w zbyt małej liczbie szkół (1819, s. 584). Dostrzega uciemiężenie chłopów i niską pozycję duchowieństwa „ruskiej cerkwi". Przedstawia, dość szczegółowo, budownictwo i rolnictwo mieszkańców Wołynia i Podola. Zwraca uwagę na znaczenie warunków naturalnych, klimatu i gleby, które sprawiają, że chłopi tamtejsi nieco lepiej się mają od litewskich a „żyzność ziemi wyręcza tu szczęśliwie niewiadomość mieszkańców, których narzędzia rolnicze są w ogólności, na całym Wołyniu i Podolu tak nikczemne, że wcale nale¬ żytego uprawiania ziemi wyciągać od nich nie można" (1819, s. 588). Rok wcześniej, w 1818 roku, ukazał się, w czasopiśmie „Ćwiczenia Nauko­ we", artykuł Dołęgi-Chodakowskiego (Adama Czarnockiego) O Słowiańszczyźnie przed chrześcijaństwem, tak ważny dla rozwoju myślenia i pisarstwa romantycz¬ nego oraz wzrostu zainteresowań słowianoznawczych. Ideologiczne przesłanie zawarte w tej pracy przesłania dorobek naukowy tego badacza, wykraczający zresztą poza folklor i obejmujący inne dziedziny współczesnej mu kultury, m.in. zjawiska gospodarcze, a także pradzieje. Do napisania Słowiańszczyzny posłużył się głównie materiałami z Ukrainy. Prowadził tam badania od roku 1814 na Wo­ łyniu, Podolu i w Kijowszczyźnie, a od roku 1818 w Galicji. Jego bogaty zbiór pieśni, długo pozostający w archiwach, opublikowany został w Kijowie dopiero w I I połowie X X wieku (patrz: Dolenga-Hodakovs'kij 1974). Traktowany jest jako pionier etnografii ukraińskiej a wyniki jego prac są wysoko cenione w nauce ukraińskiej (Boltarovic 1976, s. 24 i n.). Zasługą Dołęgi-Chodakowskiego było zgromadzenie na ziemiach ukraińskich materiału folklorystycznego, który stanie się w przyszłości, wraz z językiem, który był jego tworzywem, ważnym elementem ukraińskiej kultury narodowej. Głównym przedmiotem jego zainteresowania były jednak „rzeczy słowiańskie", rękopis części pieśni zapisanych na Ukrainie zatytułował Śpiewy słowiańskie pod strzechą wiejską zebrane (za: Boltarovic 1976, s. 29). Współtworzy, m.in. pod wpływem Johanna Gottfrieda Herdera i Jamesa Macphersona, ideę wspólnoty kulturowej ludów słowiańskich i oskarża szlachtę i duchowieństwo o destrukcję starożytnej kultury słowiańskiej. Idea ta stała się podstawą słowianofilstwa, z jednej strony dowartościowującego lud jako warstwę społeczną i ludy słowiańskie, budującego płaszczyznę porozumienia i broniącego je przed germanizacją i turkizacją, a z dru¬ giej, wykorzystywanego dla zachowania konserwatywnych struktur na wsi i jako narzędzie polityki imperialnej przez Rosję, najpotężniejsze państwo słowiańskie. Dołęga-Chodakowski był nie tylko zbieraczem folkloru, godny jest miana dokumentalisty materiałów terenowych. Zasłużył się dla rozwoju metodyki ba¬ dań, tak etnograficznych jak i archeologicznych. Sporządzał plany swoich nauko¬ wych podróży, zebrane materiały zaopatrywał w dokładne metryki, jako pierwszy �10 ZBIGNIEW JASIEWICZ chyba, prowadząc badania wspólnie ze swoją przyszłą żoną Konstancją Fleming, zwracał uwagę na pożytki płynące z uczestnictwa kobiet w pracach terenowych. Konstancję uznał za swoją najbardziej aktywną pomocnicę w zbieraniu materia¬ łów i stwierdził, że „szybciej daje sobie radę z wiejskimi kobietami w roztrząsa¬ niu podań i pieśni obrzędowych - przed nią ustępuje nieśmiałość wiejska, która tak, według mojego doświadczenia, bywa utrudniająca dla badacza mężczyzny" (za: Malaś-Aksamitova 1967, s. 132). Cenne są materiały ukraińskie, dostarczane przez korespondentów DołęgiChodakowskiego, przechowywane w Oddziale Rękopisów Rosyjskiej Biblioteki Narodowej w Sankt Petersburgu. A oto fragment listu Z. [sic!] Koropaczyńskiego z Kijowa z 28 stycznia 1815 roku: „Co się tyczy śpiewów miejscowych, te którem zebrał bardziej mnie dotykają tonem niżeli treścią [...]. Skład ich niezgrabny. Opie¬ wają się w nich dawne rozboje szczególnych kozaków, ich przypadki i koniec, nieszczęścia w miłości, źle dobrane lub poniewolne małżeństwa, smutne z nich wypadki. W jednej opiewa się niezgrabnym wierszem okrucieństwo i zabicie młodej wieśniaczki nie odpowiadającej chęciom Starosty Kaniowskiego, ku której on miał uczuć chuć miłosną. W innej składnym rymem przemoc Polaków nad Małorosjanami, których pod siebie podbili byli. Chociaż wszystkie te śpiewy są wiejskie, nie od wieśniaków jednak są mi dyktowane. Niewola i wielkie ugniecenie robią ich teraz niemymi, przynajmniej co do pienia. Dawniej przejeżdżając tymi stronami można było dniem i nocą słyszeć huki i śpiewy, dziś chyba jęk uciśnionego albo groźny krzyk uciskającego. Te piękne przedtem w Umańszczyźnie wioski, wystawiają się oku bardzo spustoszałe. Chaty odarte i na pół zawalone bez ogrodzenia, z pieńkami naokoło pozostałymi z pięknych niegdyś sadów. Po wsiach, zajmując postojem kwatery najwięcej u wieśniaków, nasłuchałem się smut¬ nych narzekań na ich dzisiejszy los" . Poza sceptycyzmem wobec artystycznych wartości tekstów pieśni ludowych w liście wyraźne jest zrozumienie ukraińskich chłopów i współczucie wobec ich sytuacji. 4 Obok Dołęgi-Chodakowskiego, który zebrał kilka tysięcy pieśni ukraińskich, gromadził je również, pod wpływem tego pierwszego Krystyn Lach-Szyrma który opublikował w roku 1818 w „Dzienniku Wileńskim" Dumki ze śpiewów ludu wiejs­ kiego Czerwonej Rusi. Kilka lat później we Lwowie, w „Pątniku Narodowym", ukazał się, ważny dla metodologii i metodyki badań folklorystycznych, anonimo¬ wy artykuł przypisywany Ludwikowi Piątkiewiczowi O pieśniach ludu polskiego i ruskiego (1827). Dla naszych rozważań jest to artykuł interesujący nie tylko dlatego, że wyróżnia dwa „szczepy", które „co do języka na dwie główne rozradzają się gałęzie" (1827, s. 100, 97) ale zestawia ze sobą pieśni ludu polskiego i ruskiego „w których się ruch twórczy objawia" (tamże, s. 91). W roku 1833 Pieśni polskie i ruskie ludu galicyjskiego wydaje Wacław z Oleska (Wacław Zaleski). Inspirowany ideami Johanna Gottfrieda Herdera oraz dziełami Zoriana Dołęgi-Chodakowskiego, Adama Mickiewicza i Kazimierza Brodzińskiego „pieśni gminne" uznaje za ważne źródło i podstawę narodowości. Podkreśla jedno4 Rossijskaja nacjonalnaja bibliotieka, Sankt Pietierburg, fond 588, opis 4, jed. chran. 74, listok 2. �MIĘDZY KONFRONTACJĄ A POJEDNANIEM 11 cześnie słowiański charakter „poezji gminnej". Małą Rosję oddziela od Galicji, pieśni ruskie traktuje jako „pieśni ludu naszego", „ludu galicyjskiego". Świadom jest jednak odrębności „narodowych" Rusinów, w tym także językowych. Odno¬ towuje trudności wydawcy pieśni: „jak pisać te pieśni ruskie, brane z ust ludu, który nie ma własnej gramatyki i w którego języku ledwie jeden elementarz, i to nie w zupełnie jednym dialekcie jest drukowany" (Zaleski 1833, s. XII). Ubolewa, że wzorem Vuka Stefanovića Karadżića i jego prac nad gramatyką i słownikiem języka serbskiego nie może „przysłużyć się w ten sposób ludowi ruskiemu" (tamże, s. XLIX). Stwierdza bogactwo, w odróżnieniu od folkloru polskiego, ruskich pieśni obrzędowych i historycznych. Próbuje dociec przyczyn tej sytuacji: „Tu wieśniak nędzniejszy jeszcze i cięższym gnębiony uciskiem, był jednak więcej samemu sobie zostawiony. Drobna szlachta nie była na Rusi tak po wsiach rozsypana jak w Polszcze [ . ] . W posiadłościach wielkich panów wieśniak długim nękany pociągiem, nie był przecież ustawicznie niepokojony w swoich uroczystościach, obrzędach [ . ] . Niemało się zapewne przyczyniła do utrzymania obrzędów i ta okoliczność, że służba Boża i uroczystość w narodowym odbywają się języku" (tamże, s. XL). Przewidując zarzuty, które się zresztą pojawiły i o których wspomina Fischer (b.r., s. 1), tłumaczy, dlaczego razem pomieścił w swym zbiorze pieśni polskie i ruskie. Wyjaśnia: „Pomieszałem je, gdyż i w Galicji lud polski i ruski pomieszany mieszka. Ostro je rozdzielić nie zdawało mi się rzeczą potrzebną" (Zaleski 1833, s. XLII). Dostrzegając trwałość cech narodowych oraz odrębność i wartości kultury Rusinów, Zaleski nie widzi jednak możliwości samodzielnego ich rozwoju. Pragnie włączenia Rusinów do kultury polskiej: „do kogoż się mają Rusini przyłączyć? Lub czyli mamy życzyć, żeby Rusini swoją własną mieli literaturę [...]?" (tamże, s. XLIII). Ten konfrontacyjno-asymilacyjny aspekt poglądów autora krytykowany jest przez folklorystów ukraińskich. Jednocześnie Zaleski jest przedmiotem ich żywego zainteresowania jako badacz zasłużony w gromadzeniu materiałów i po¬ dejmujący ważne dla folklorystyki problemy (Borodin 2005; 2007). Pozycją wyjątkową w sposobie opisu i oceny Ukraińców i kultury ukraińskiej jest dwutomowa praca Antoniego Marcinkowskiego Lud ukraiński, opublikowana pod nazwiskiem Antoniego Nowosielskiego w Wilnie w roku 1857. Napisana zo¬ stała na podstawie materiałów głównie z Kijowszczyzny. Autor konsekwentnie stosuje nazwę Ukraina i Ukraińcy, pomijając stosowaną przez administrację car¬ ską nazwę Małorusini czy Małorosjanie i podkreśla swój związek ze „znanym mi najlepiej ludem ukraińskim, w pośród którego urodziłem się i wzrosłem" (1857a, s. 9). Pisząc o sobie „My sami Ukraińcy [ . ] " (1857b, s. 7) daje wyraz postawie, którą można nazwać „krajowością", tak silną przede wszystkim na Litwie, która polegała na identyfikacji z krajem i jego mieszkańcami. W pełni uznaje podmioto¬ wość i autonomiczność Ukraińców i kultury ukraińskiej określając Ukraińców mianem nie tylko „ludu" - chłopskiej warstwy społecznej ale i „narodu" - grupy etnicznej z własną elitą - „szlachtą ukraińską", centrum w Kijowie i włas¬ nymi wybitnymi pisarzami. Marcinkowski był zresztą tym, który jako pierwszy w polskim piśmiennictwie pozytywnie ocenił twórczość Tarasa Szewczenki (por. �12 ZBIGNIEW JASIEWICZ Boltarovic 1976, s. 65). Wskazując na rolę Zaporoża i Kozaków - „zaporożskiego rycerstwa" dla losów Ukrainy, stwierdza: „Zaporoże było zlewkiem ludności, ale ta różnorodna masa organizowała się za wodzą dwóch idei: ruskiej narodowości i ruskiej prawosławnej wiary" (Nowosielski 1857b, s. 181, 182), tylko w tym miejscu przypominając związki Ukraińców z Rusinami. Praca obejmuje szeroki zakres zagadnień. Obok wierzeń omówionych w tomie pierwszym, zaopatrzonym w podtytuł Misteriozofia słowiańska, w tomie drugim przedstawione zostały lite­ ratura ludowa, obrzędy, medycyna ludowa, ubiory, tańce i gry. Praca miała dać „dokładne wyobrażenie ducha, fantazji, jednym słowem całego moralnego cha¬ rakteru ludu, jaki się wyrobił na naszej ziemi z ogólnej, tradycyjnej nici ludz¬ kości" (1857a, s. IX). Może zatem zostać uznaną za pierwszą, choć ograniczoną swoim zakresem do Kijowszczyzny, etnograficzną monografię Ukraińców. Marcinkowski znał współczesną sobie i dawniejszą literaturę. Powołuje się na badaczy francuskich, niemieckich, rosyjskich, angielskich i oczywiście pol¬ skich. Doceniał i podkreślał rolę etnografii. Na stronach tytułowych obydwu tomów umieścił motto „Etnografia, po spełnieniu swej materialnej misji, wkrótce poczuje potrzebę wzniesienia się do misji moralnej..." z pracy Jaquesa Mattera De l'influence des Moeurs sur les Lois et des Lois sur les Moeurs (wydanej w Paryżu w roku 1832). Marcinkowski uznał jej doniosłą rolę w odtwarzaniu prze¬ szłości - „Nauka etnografii stanęła w X I X wieku jako jedna z najważniejszych pomocniczych umiejętności do dziejów powszechnych człowieka" (Nowosielski 1857a, s. 86). Określił ponadto kierunki jej prac: „etnografia doszła do tego, że ród ludzki podzieliła na wielkie grupy familijne, na szczepy jednego drzewa; pokazała potem nić, jaką się wiążą pomiędzy sobą mowy ludów; wytknęła na mapach świata drogi, którymi wędrowały ludy ze wschodniej ojczyzny swojej. Ludzkość poczuwszy się nareszcie w jedności swojej dochodzi do tego..., że wszystko w niej jest tradycją, że podobieństwa w ustawach, mitach, obrzędach, symbolach nie są, jak mniemano w przeszłym stuleciu, rzeczą tylko czystego przy¬ padku" (Nowosielski 1857a, s. 8-9). Jednocześnie Marcinkowski uznał Biblię za źródło mówiące wprost o historii ludzkości: o pierwotnym stanie człowieka, potopie i upadku ludzkości - „Historię stworzenia i prawa Bożego podaje nam Biblia" (Nowosielski 1857a, s. 4). Wielkie znaczenie przywiązywał do metody porównawczej, stosował ją jednak bez umiaru. Wierzenia i inne elementy kultury ukraińskiej porównywał z kulturami ludów starożytnych: Hebrajczyków, Egipcjan, Chińczyków, Greków, Rzymian, a przede wszystkim Hindusów. Był bowiem zwolennikiem koncepcji wspólnoty indoeuropejskiej i głównie zgodnie z nią interpretował podobieństwa kulturowe: „Spodzie¬ wam się, że nikt nie posądzi lud ukraiński o kompilacje z Wed, Puranów itd." (tamże, s. 7). Marcinkowski doszukiwał się bajek ukraińskich u Herodota i Lukiana, analizował ich podobieństwo z bajkami indyjskimi oraz innych ludów słowiań¬ skich. Wykraczał także poza wspólnotę indoeuropejską i obrzędy ukraińskie ze¬ stawiał z obrzędami z różnych części świata, także ludów współczesnych. Słowa ukraińskie objaśniał przy pomocy słów z innych języków, najczęściej z sanskrytu. Zdawał sobie jednak sprawę ze zwodniczości porównywania: „Wiem, że podo- �MIĘDZY KONFRONTACJĄ A POJEDNANIEM 13 bieństwa słów nie zawsze czegokolwiek dowodzą; że etymologia może czasem doprowadzić do najdziwniejszych wniosków" (tamże, s. 81). Tak szerokie zastosowanie metody porównawczej Marcinkowski przejął z ów­ czesnych trendów w nauce. Oprócz celów poznawczych chciał on w ten sposób osiągnąć inny ważny cel. Było nim wprowadzenie opisywanego ludu do dziejów powszechnych ludzkości, tworzonych przez społeczeństwa i cywilizacje staro­ żytne, sformułowanie komunikatu o bliskości jego kultury z kulturami ludów mu współczesnych, jego nobilitacja i budowanie ideologii wspólnotowej. W drugiej połowie X I X wieku przybywało polskich prac etnologicznych po­ święconych Rusinom i kulturze rusińskiej lub je uwzględniających. Odnotuję jedynie prace Wincentego Pola, w tym Rzut oka na północne stoki Karpat (1851); Izydora Kopernickiego, przede wszystkim O góralach ruskich w Galicji (1889), głównie ukraińskie/rusińskie tomy Oskara Kolberga: Pokucie (1882-1889); Chełm­ skie (1890) i Chełmskie. Suplement (2004); Przemyskie (1891); Wołyń (1907) i Wołyń. Suplement (2002) oraz tomy zasadnicze wydane po I I wojnie światowej: Sanockie-Krośnieńskie (1972-1974); Ruś Karpacka (1970-1971) i Ruś Czerwona (1976-1979) a także Góry i Pogórze (1968), zawierające również materiały doty­ czące kultury Łemków. Wraz z poszerzaniem i pogłębianiem zainteresowań ziemiami ukraińskimi zwrócono uwagę na mające tam miejsce procesy wymiany kulturowej i grupy, które tym procesom podlegały, potwierdzając intensywność kontaktów. Należeli do nich m. in. tzw. Mazurzy, traktowani najczęściej jako chłopi wyznający obrzą¬ dek rzymsko-katolicki i mówiący po „rusku" (por. Dajczak 1906, s. 14). Do podjęcia badań nad Mazurami zachęcał, już w połowie X I X wieku, Antoni Józef Rolle (1857). On też pierwszy postawił pytanie o znaczenie tej nazwy. Czy jest ona śladem osadnictwa mazurskiego, czy wskazuje na etniczność polską, czy też jest sposobem na odróżnienie katolickich od greko-katolickich lub prawosławnych mieszkańców wsi? Czy obejmowała wyłącznie chłopów czy też również ubogą szlachtę? Pavel Cubinskij, kierownik ekspedycji etnograficzno-statystycznej Cesarskiego Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego do Kraju zachodnio-ruskiego (1869-1870), traktował Mazurów odrębnie od Polaków. Stwierdził, na podstawie danych z gubernialnego komitetu statystycznego, zebranych w roku 1865, że było ich w guberni podolskiej 5103 i żyli w 987 zagrodach (Cubinskij 1872, s. 318). Scharakteryzował ich w sposób następujący: „Mazurzy ci, choć i nie utracili języka i religii katolickiej, to w języku ich zauważa się wpływ Małorusów. Odzież noszą oni małoruską i choć nie zapomnieli niektórych swoich pieśni, to śpiewają także i małoruskie. Oryginalną ich cechą jest m. in. to, że dzieci noszą oni nie na rękach a na plecach, w wielkim, grubo tkanym płótnie, nazywa¬ nym rjadnom" (Cubinskij 1872, s. 317). Termin „Mazurzy" obejmował zatem całą wiązkę znaczeń: określał przede wszystkim społeczny - chłopski i rzadko drobnoszlachecki charakter grupy, jej wyznanie rzymsko-katolickie oraz pochodzenie z ziem polskich, nie tylko z Mazowsza. Etnicznej autonomii grupie nadawało nie identyfikowanie jej ze szlachtą - Lachami. Takie znaczenie nazwy, informującej głównie o społecznej pozycji jej nosicieli, potwierdził ostatnio Edward Pietraszek �14 ZBIGNIEW JASIEWICZ (2007, s. 49 i n.). Trwałość etnonimu i mieszanej polsko-ukraińskiej kultury tej grupy potwierdza ich przetrwanie nawet po deportacji części z nich pod koniec lat 1930. z radzieckiej Ukrainy do Kazachstanu (Jasiewicz 1992, s. 18). O przej­ mowaniu kultury rusińskiej przez ludność polską wspomina również Fischer przy­ pominając szlachtę zaściankową z Dolejowa, znaną z pracy Aleksandra Saloniego Zaściankowa szlachta polska w Dolejowie (1914) i pisząc o niej jako niezmier­ nie interesującej, gdyż pozwalającej na obserwowanie w jej życiu „ruskich form obrzędowych" (Fischer, br., s. 1). Nie opracowane zostało zagadnienie jakże licznych, mieszanych małżeństw polsko-ukraińskich, tak ważnych przecież w porozumiewaniu się i wymianie kultu¬ rowej. Zawierane były, mimo izolacji w tym zakresie, głównie stanowej i wyznaniowej . Stosunkowo najdokładniej omówiono polsko-ukraińskie związki językowe. Już w roku 1870 w Krakowie wydany został Słowniczek prowincjonalizmów po­ dolskich, ułożony w Kamieńcu Podolskim, opracowany przez Aleksandra Kremera, wskazujący na wyrazy przyjęte do języka polskiego z języka ukraińskiego, w części przedrukowany w pracy Ćubinskiego (1872, s. 260-270). Coraz większego znaczenia w drugiej połowie X I X wieku nabierały kwestie etniczne, rejestrowane i interpretowane już nie tylko jako cechy obiektywne, takie jak język, wyznanie, folklor czy etnonim ale równie jako subiektywne wyznacz¬ niki tożsamości, takie jak poczucie wspólnoty oraz formułowane wspólne cele i potrzeby. Nadal występowały wówczas trzy główne etnonimy: Rusin, Małorusin i Ukrainiec; ich wzajemne relacje nie były jednak jasno określone. Nie był także jasno określony stosunek tych terminów do nazwy Rosjanie. Jean Julien d'Omalius d'Halloy w przetłumaczonym z francuskiego, najprawdopodobniej przez Pola, podręczniku etnologii O plemionach rodzaju ludzkiego, czyli krótkim rysie etnografii (1852), napisał: „Rosjan zwyczajnie dzielą na Wielko-Rosjan i Mało-Rosjan [...]. Mało-Rosjanie czyli Rusini zasiedlają gubernie: kijowską, charkowską, czernichowską, połtawską, podolską i wołyńską. W Galicji i północ¬ nych Węgrzech spostrzegamy całe wsie Rusinów [ . ] . Kozacy stanowią bardziej kastę wojskową niż naród" (1852, s. 34). W kolejnych publikacjach stopniowo przymiotnik „ukraiński" coraz częściej stosowany jest dla określenia narodu i ję¬ zyka. Ksawery Branicki stwierdził: „Co do języka ruskiego, czyli ukraińskiego, czyli, jak go jeszcze zowią małoruskiego [ . ] Od niepamiętnych czasów był on używany w rozmowie, a w bliższych nas latach Szewczenko i inni nadali mu po części znaczenie piśmiennicze. Nie wątpimy, że język ten, którym mówi z góry 12.000.000 ludności w państwie rosyjskim i austriackim, ma wielką przyszłość przed sobą" (1879, s. 29-30). Przewidywał ukształtowanie się spośród Słowian pięciu wielkich narodowości, w tym Rusinów ze stolicą w Kijowie (tamże, s. 31). Długo jednak utrzymywało się stosowanie dwóch odrębnych etnonimów: Rusini dla ludności w Galicji Wschodniej w ramach Austro-Węgier oraz Małorusini dla 5 5 Interesującym świadectwem poszukiwania małżonka w ramach własnego stanu, a jednocześnie grupy etnicznej i wyznaniowej, jest fotografia z roku 1874 zatytułowana „Furmani-lokaje szlachty galicyjskiej poszukującej na Podolu posażnych panien" (Sztandara 2006, s. 159) �MIĘDZY KONFRONTACJĄ A POJEDNANIEM 15 ludności za Zbruczem, w granicach Rosji (por. Czyński 1909, s. 52, 73). Fischer używał terminu Rusini. Publikując pracę Rusini. Zarys etnografii Rusi (1928) etnonimowi temu nadał walor nadrzędności. W ramach „ruskich grup etnicznych" wydzielił m.in. „Rusinów właściwych" i „Ukraińców", i tych ostatnich zlokalizo¬ wał na terenach „od Słuczy i wschodniej granicy wyżyny podolskiej po Don" (1928, s. 9). W liście do Dymitra K. Zielenina z 1.03.1941 roku, wyjaśniając stoso¬ wanie przez siebie nazwy Rusini, tłumaczył: „Rusini równa się Ukraińcy w oficjal¬ nej terminologii polskiej" (Jasiewicz, Rieszetow 2003, s. 45). Tylko sporadycznie stosował nazwę Małorusini, np. planując opublikowanie, w serii Etnografia sło­ wiańska, tak zatytułowanego tomu. Ponieważ w serii tej miały znaleźć się również tomy poświęcone Białorusinom i Rosjanom wynika z tego, że etnonim Małorusini miał objąć wszystkie grupy objęte później nazwą „Ukraińcy". Termin Rusini nie był jednoznaczny i stosowano go z różnych przyczyn i dla różnych celów. Mógł oznaczać poddanie się istniejącemu zwyczajowi języko¬ wemu i przekonanie o różnorodności i odrębności kulturowej Galicji; nie musiał stanowić próby dyskryminacji. Stosował ten etnonim m. in. Bernard Kalicki, zwo¬ lennik dialogu Polaków z Rusinami i federacji ludów słowiańskich. Sprzeciwiając się podziałowi Rusinów na tych zamieszkujących Galicję i tereny przyłączone do Rosji, pisał: „Na ogromnej przestrzeni [...], na południe, od Morze Czarnego, na północ aż po Wilno, zamieszkuje naród, który się nazywa ruskim" (1871, s. 2). Na lata 1840. przypada rozwój literatury i historii ruskiej oraz oświaty. Zdaniem Kalickiego, tępienie aspiracji narodowych Rusinów stworzyło „odrębne ruskie martyrologium, które w każdym razie bywa jedną z niezaprzeczonych cech odręb¬ ności narodowej" (1871, s. 3). Należało więc porzucić wszelkie dążenia do spo¬ lonizowania Rusinów jako nierealne i nieetyczne „żadne tradycje granic histo¬ rycznych nie uprawniają jeszcze do odmawiania jakiemukolwiek narodowi jego istnienia, jego praw najświętszych" (tamże, s. 13). Przekonywał, że „trudno o coś niewłaściwszego, niesłuszniejszego i zgubnego nad negowanie Rusi, nad twier¬ dzenie, że narodowość ruska jest tylko fikcją, nie mającą żadnej podstawy" (tamże, s. 1). Nazwę Rusini stosował także Jan Herburt-Heybowicz, publikujący pod pseudonimem I . Snitko, w niedocenionej w nauce polskiej pracy Zarys pojęć o narodzie (Snitko 1901). Zbudował w niej, na przykładzie Galicji, model sytuacji etnicznej, w której „w danym kraju lub w prowincji napotykamy dwie narodo¬ wości w kształcie warstw społecznych, mieszczących się jedna nad drugą" (tamże, s. 470). Wskazywał, że sytuacja taka powoduje zbliżenie, niekoniecznie „przenarodowienie" - wynarodowienie, a tworzenie się nowych kategorii narodowych. Wymaga jednakże, co autor postulował, dobrowolnej rezygnacji grupy dominu¬ jącej z nabytych przywilejów i wszelkich form przemocy, konsekwentnego wpro¬ wadzenia zasady dwujęzyczności i pełnego włączenia grupy dotąd podporząd¬ kowanej do życia publicznego oraz nie zważania na oskarżenia popełniania zdra¬ dy narodowej (1901, s. 476). Zachowanie i stosowanie etnonimu Rusini miało oparcie w przywiązaniu do niego części spośród nich, samookreślających się na 6 6 I . Snitko to pseudonim utworzony z inicjału imienia - Izabela i nazwiska matki. �16 ZBIGNIEW JASIEWICZ podstawie tej nazwy, przekonanych o swojej odrębności, posiadających własne aspiracje polityczne i narodowe oraz tworzących własne instytucje w poszcze¬ gólnych krajach przez nich zamieszkałych, a także o zasięgu międzynarodowym. Często jednak tym terminem posługiwano się w celu konfrontacji, dla utrwale¬ nia hegemonii, z nadzieją na utrzymanie statusu Rusinów jako „masy etnicznej", która nie podejmie wysiłku przekształcenia się w naród i może z czasem zostanie wchłonięta przez grupę status narodu już posiadającą. Przeciwstawienia się aspi¬ racjom narodowym Rusinów i repolonizacji zruszczonych chłopów polskich do¬ magał się m.in. W. [sic!] Dajczak (1906). Zdawał sobie sprawę z krzywd wyrzą¬ dzonych Rusinom przez polską szlachtę, która miała chłopów za „żywy inwentarz" i inteligencję - urzędników polskich, którzy „traktowali tych chłopów jak psów" (1906, s. 4, 22). Obwiniał szlachtę o egoizm stanowy, który oddzielał j ą od chłopów, utrudniał polonizację i powodował, że „szlachcic do chłopa nie będzie mówił inaczej jak tylko po rusku, chociażby święcie był przekonany, że ten chłop jest Polakiem" (tamże, s. 11). Jednocześnie stwierdzał, że „pojęcie Ukrainy - ojczyzny nie istniało u ludu nigdy i nie istnieje" a za „ukraińców" uważał zwo¬ lenników stronnictwa „Młodych Rusinów", wspieranego przez część młodzieży polskiej (tamże, s. 21, 20). Także przedstawiciele Narodowej Demokracji na tere¬ nie Galicji konsekwentnie używali na początku X X wieku i później nazwy Rusini, „ruski". Barbara Stoczewska wiąże ten fakt z odmawianiem przez nich Rusinom prawa do bytu narodowego i obawami przed aspiracjami ludności rusińskiej do statusu narodu (2000, s. 240). Terminy „Ukraina", „Ukrainiec" oznaczające pierwotnie określony teren i jego mieszkańców, stały się znakiem kształtującego się narodu i jego nazwą. Wyparły nazwę Małorusi i Małorusinów i po przekroczeniu kordonu rosyjsko-austriackiego ograniczyły stosowanie nazwy Rusi i Rusinów. O terminie „Ukraińcy" jako etnonimie przynależnym wszystkim akceptującym go Rusinom oraz o ich prawach narodowych pisał Leon Wasilewski (1911). Godne uwagi jest ponadto stanowisko Jana Niecisława Baudouin de Courtenay, zawarte w rozprawie Kilka ogólników 0 obiektywnej i subiektywnej odrębności Ukrainy pod względem językowym, plemiennym, narodowym i państwowym (1925), opublikowanej w wydawnictwie Towarzystwa Naukowego im. Tarasa Szewczenki we Lwowie. Znakomity języko¬ znawca stwierdził, w sposób przyjęty również dzisiaj, że podstaw do wyodrębnie¬ nia grup o charakterze etnicznym i narodowym dostarczają cechy obiektywne 1 subiektywne. Do tych pierwszych zaliczył język i inne elementy kultury, do drugich poczucie jedności narodowej, uświadomienie narodowe. Uważał, że „ogół cech obiektywnych wytwarza pojęcie plemienia [dzisiaj powiedzielibyśmy, grupy etnicznej - Z.J.], ogół zaś cech subiektywnych - pojęcie narodu" (1925, s. 2). Po¬ twierdził odrębność języka ukraińskiego i krytycznie odniósł się do wcześniej¬ szych twierdzeń niektórych polskich pisarzy i uczonych, w tym Wincentego Pola i Franciszka Duchińskiego, że język ukraiński to „język chłopsko-ruski" lub „język polski, tylko z końcówkami ruskimi" (Baudouin de Courtenay 1925, s. 2). Odnalazł, wśród ludzi posługujących się tym językiem, uświadomienie narodowe, co pozwoliło mu uznać „osobny naród ukraiński, ze wszelkimi z tego uznania �MIĘDZY KONFRONTACJĄ A POJEDNANIEM 17 wynikającymi konsekwencjami" (tamże, s. 6). Ówczesne zamienne stosowanie przymiotników takich jak „małoruski", „rusiński" czy „ruski" było, zdaniem autora, związane z niedawnym upowszechnieniem się określenia „ukraiński". Baudouin de Courtenay był przekonany, że „nawet najbardziej uświadomiony patriota ukraiń¬ ski nie powinien się obrażać z powodu ich używania, o ile oczywiście, dana nazwa ludu lub narodu nie kojarzy się w umyśle używającego jej z odcieniem lekceważe¬ nia lub pogardy" (tamże, s. 3). W ramach państw powstałych po upadku Austrii, Prus i Rosji, takich jak Polska i Czechosłowacja, dostrzegał praktykę uznawania za głównych gospodarzy kraju przedstawicieli jednej tylko narodowości panują¬ cej. Była to jednak, jego zdaniem, błędna i zgubna polityka; domagał się równo¬ uprawnienia wszystkich mieszkańców kraju (tamże, s. 15). Polskie teksty z X I X i początków X X wieku, stanowiące podstawę tego opraco¬ wania, są oczywiście tylko wyborem, dalekim od pełnej ich reprezentacji. Pozwalają jednak stwierdzić różnorodność postaw: obok postawy wyrażającej zrozumienie, współczucie, empatię, chęć dialogu i pojednania, obecna była postawa konfrontacji. Ta ostatnia przejawiała się w dystansie społecznym i dążeniu do utrzymywaniu pozycji uprzywilejowanej, odróżniającej pana od chłopa; różnicach wyznanio¬ wych: katolik a grekokatolik i prawosławny; odmienności etnicznej: Polak-Rusin; ocenie potencjału kulturalnego-uznawania posiadania lub nieposiadania kultury wyższej; przypisywania sobie statusu narodu i odmawiania takiego że statusu Rusinom/Ukraińcom. Choć należy zgodzić się z twierdzeniem Daniela Beauvois, sformułowanym na podstawie analizy treści pamiętników arystokratów i bogatej szlachty polskiej z kresów wschodnich, że Polacy kresowi mało dbali o zbu¬ dowanie związków z kulturami, w których ich kultura była zanurzona, to nie sposób przyjąć jego arbitralnie sformułowanej tezy dotyczącej tej rzeczywistości - „Sąsiedztwu kultur nie towarzyszy żadne wzajemne przenikanie" (2000, s. 197, 204). Podstaw dla wymiany kulturowej i porozumiewania się stwarzały m.in. takie ideologie i kształtowane w ich ramach postawy jak oświeceniowy fizjokratyzm, dostrzegający w polepszeniu sytuacji chłopa ważny czynnik rozwoju gospodar¬ czego, romantyczna fascynacja ludowością, w tym kozaczyzną, słowianofilstwo, poczucie związków z krajem i jego zróżnicowaną etnicznie ludnością, wreszcie uznanie praw społecznych i narodowych Ukraińców. Polskie piśmiennictwo o tre¬ ściach etnologicznych i antropologicznych dotyczące Ukrainy, tworzone na pod¬ stawie różnych założeń ideologicznych i naukowych, jest interesujące i ważne nie tylko dla badaczy polskich zajmujących się rozwojem kultury i nauki polskiej ale również dla uczonych ukraińskich rekonstruujących proces kształtowania się i rozwoju kultury i narodu ukraińskiego. �18 ZBIGNIEW JASIEWICZ LITERATURA B a u d o u i n de C o u r t e n a y J a n N . 1925, Kilka ogólników o obiektywnej i subiektywnej odrębności „Ukrainy" pod względem językowym, plemiennym, narodowym i państwowym, Sumptibus Societatis Scientiarum Sevcenkianea Ucrainensium, Leopolis. B e a u v o i s D a n i e l 2000, Oni i inni: pamiętnikarze polscy na kresach wschodnich w X X wieku, Przegląd Wschodni, t. 7, z. 1 (25), s. 185-204. B o l t a r o v i c Z o r i a n a E. 1976, Ukraina w doslidzenndh pol's'kih etnografiv XIX st., Naukova Dumka, Kii'v. B o r o d i n K s e n i a 2005, Vnesok Vaclava z Oles'ka u rozvitok slov'ans'kogo narodoznavstva, Problemi Slov'dnoznavstva, vip. 55, s. 116-125. - 2007, Koncepcijni zasadi peredmovi do zbirnika „Pieśni polskie i ruskie ludu galicyjskiego" Vaclava z Oles'ka, VisnikL'vivskogo Universietu, ser Filologicnd, vip. 41, s. 88-94. B r a n i c k i K s a w e r y 1879, Narodowości słowiańskie, Drukarnia Polska A . Reiff, Paryż. C z y ń s k i E d w a r d [Merczyng Henryk] 1909, Etnograficzno-statystyczny zarys liczebności i roz¬ siedlenia ludności polskiej, Drukarnia Piotra Laskauera, Warszawa. C u b i n s k i j P a v e l P. 1872, Polaki ugo-zapadnago kraa, [w:] Trudy etnograficesko-statisticeskoj ekspedicii v zapadno-russkij kraj. Materialy i izsl'dowanid sobr. P.P. Cubinskim, t. V I I , Imperatorskaa Tipografia, Sankt Peterburg, s. 215-330. D a j c z a k W. [sic!] 1906, Lud polski na ziemiach czerwonoruskich, Wydawnictwo Tygodnika „Ojczyzna", Lwów. Dolenga-Hodakovs'kij Z o r i a n 1974, Ukrains'ki narodni pisni v zapisah Zoriana Dolengi-Hodakovs'kogo, Naukova Dumka, Kii'v. D o ł ę g a - C h o d a k o w s k i Z o r i a n 1818, O Słowiańszczyźnie przed chrześcijaństwem, Cwiczenia Naukowe, t. 2, nr 5, s. 3-27. F i s c h e r A d a m b. r., Etnografia województw południowowschodnich, maszynopis w Archi¬ wum Naukowym PTL, sygn. nr 125. - 1928, Rusini. Zarys etnografii Rusi, Książnica Atlas, Lwów. G i ż y c k i F r a n c i s z e k K s a w e r y (X.G.) 1810, Rys Ukrainy Zachodniej, b.w., Krzemieniec. J a s i e w i c z Z b i g n i e w 1992, Polacy z Ukrainy w Kazachstanie. Etniczność a historia, Lud, t. 75, s. 11-54. J a s i e w i c z Z b i g n i e w , A l e k s a n d e r M . R i e s z e t o w 2003, Korespondencja między Adamem Fischerem a Dymitrem Konstantynowiczem Zieleninem. Z materiałów Archiwum Naukowego PTL we Wrocławiu i Archiwum Rosyjskiej Akademii Nauk w Sankt Petersburgu, Etnografia Polska, t. 47, z. 1-2, s. 31-47. K a l i c k i B e r n a r d 1871, Kwestia ruska, Księgarnia Gubrynowicza i Schmitta, Lwów. K o p e r n i c k i I z y d o r 1889, O góralach ruskich w Galicji, Drukarnia Uniwersytetu Jagielloń¬ skiego, Kraków. K o r o p a c z y ń s k i Z. [sic!] 1815, List do Z. Dołęgi-Chodakowskiego z 28 stycznia, Rosyjska Biblioteka Narodowa w Sankt Petersburgu, Oddział Rękopisów, fond 588, opis 4, jed, chran. 74, listok 2. K u t r z e b a S t a n i s ł a w 1916, Przeciwieństwa i źródła polskiej i rosyjskiej kultury, Księgarnia Polska B. Połonieckiego, Lwów. L a c h - S z y r m a K r y s t y n 1818, Dumki ze śpiewów ludu wiejskiego Czerwonej Rusi, Dziennik Wileński, rocz. 6, styczeń-czerwiec, s. 489-496. L u b i c z - C z e r w i ń s k i I g n a c y 1805a, Swactwa, wesela i urodziny u ludu ruskiego na Rusi Czerwonej przez obywatela tamtejszego kraju opisane, Nowy Pamiętnik Warszawski, t. X V I I I , s. 365-372. - 1805b, Urodziny i zabawy u ludu na Rusi Czerwonej, Nowy Pamiętnik Warszawski, t. XIX, s. 242-245. - 1811, Okolica Zadniestrska między Stryjem a Łomnicą..., tudzież jaki jest lud prosty dla religii i pana swego, Drukiem Józefa Schnaydera, Lwów. �19 MIĘDZY KONFRONTACJĄ A POJEDNANIEM - 1814, Uwagi rozumu i ludzkości nad fałszem i ciemnotą, zabobonów, gusłów [ . . . ] , Dru­ karnia Jana Gołębiowskiego, Przemyśl. - 1816, Rys dziejów kultury i oświecenia narodu polskiego, cz. I i I I , Drukarnia Jana Gołębiowskiego, Przemyśl. M a l a s - A k s a m i t o v a L. A. [sic!] 1967, Dolenga-Hodakovskij (Adam Ćarnockij) i ego nasledie, Lud, t. 51, s. 125-163. N o w o s i e l s k i A n t o n i [Marcinkowski Antoni] 1857a, Lud ukraiński, t. I , Nakład i druk T. Glucksberga, Wilno. - 1857b, Lud ukraiński, jego pieśni, bajki, podania, klechdy, zabobony, obrzędy, zwyczaje, przysłowia, zagadki, zamawiania, sekrety lekarskie, ubiory, tańce, gry itd., t. I I , Nakład i druk T. Glucksberga, Wilno. D ' O m a l i u s d ' H a l l o y J e a n J u l i e n 1852, O plemionach rodzaju ludzkiego czyli krótki rys etnografii, Nakładem i drukiem Józefa Zawadzkiego, Wilno. b.a. [Piątkiewicz Ludwik] 1827, O pieśniach ludu polskiego i ruskiego, [w:] Pątnik Narodowy czyli zbiór drukiem dotąd nieogłoszonychpism [...], wydany przez L. Piątkiewicza, t. 1, Nakładem Kuhna i Milikowskiego, Lwów, s. 90-128. P i e t r a s z e k E d w a r d 1995, „Lud prosty w całym sposobie życia swego". O pionierskiej mono­ grafii wsi I . L. Czerwińskiego, Lud, t. 78, s. 41-53. - 2007, Mazury i Lachy na Ukrainie i w południowo-zachodniej Małopolsce, [w:] Dziedzic¬ two kulturowe pograniczy. Drobna szlachta, red. I . Kotowicz Borowy, Wydawnictwo SGGW, Warszawa, s. 49-61. P o l W i n c e n t y 1851, Rzut oka na północne stoki Karpat, Drukarnia „Czasu", Kraków. R o l l e A n t o n i J. 1857, Podole. Wycieczka w naddniestrzańską okolicę, Gazeta Codzienna, Warszawa, nr 14 (artykuł dostępny w zbiorach kolbergowskich Instytutu O. Kolberga w Poznaniu). S ę k o w s k i J ó z e f 1819, Dziennik podróży z Wilna przez Odessę do Sztambułu, Dziennik Wileński, rocz. 7, grudzień, s. 565-591. S n i t k o I . [Jan Herburt Heybowicz] 1901, Zarys pojęć o narodzie, Księgarnia Gubrynowicza i Schmidta, Lwów. S t o c z e w s k a B a r b a r a 2000, Źródła i główne idee nacjonalizmu polskiego, Przegląd Wschod­ ni, t. 7, z. 1 (25), s. 231-256. S z t a n d a r a M a g d a l e n a 2006, Fotografia etnograficzna i „fotograficzność" etnografii IIpołowy XIX i I połowy XX wieku. Studium z historii myśli etnograficznej, Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, Opole. W a s i l e w s k i L e o n 1911, Ukraina i sprawa ukraińska, Sp. Nakł. „Książka", Kraków. Z a l e s k i W a c ł a w (Wacław z Oleska) 1833, Pieśni polskie i ruskie ludu galicyjskiego, F. Piller, Lwów. ZBIGNIEW JASIEWICZ BETWEEN THE CONFRONTATION A N D RECONCILIATION. UKRAINIANS A N D THEIR CULTURE I N POLISH ETHNOLOGICAL AND ANTHROPOLOGICAL LITERATURE IN 1 9 A N D THE BEGINNING OF 2 0 CENTURY. t h t h Summary This article presents and discusses descriptions and assessments of Ukrainians, known before also as Ruthenians, Malorosiyans (Little Russians) or Malorusiyans (Little Ruthenians), and their culture, included in Polish ethnological and anthropological literature in 19 and the begin­ ning of 20 century. Analyzing the articles and books of that period the author focuses not only on th th �20 ZBIGNIEW JASIEWICZ ethnographic details but also tries to re-sketch what and how their authors were thinking and evaluating Ukrainian people and culture. He presents the whole scope of attitudes towards Ukra­ inians from confrontation to these aimed at understanding, cultural dialog and reconciliation. The author is especially interested in Polish-Ukrainian cultural exchange and Polish researchers' attitudes to the process of Ukrainian national building. He analyzes works and writings of people such as Ignacy Lubicz-Czerwiński, Zorian Dołęga-Chodakowski, Franciszek Ksawery Giżycki, Józef Sękowski, Wacław Zaleski, Antoni Marcinkowski, Bernard Kalicki, Ksawery Branicki, Jan Herburt-Heybowicz, Jan Baudouin de Courtenay and Adam Fischer. This article was written in the course of author's research on Polish works focusing on Ukrainian culture and their contribution to Polish and Ukrainian ethnology and, in general sense, the contribution to the culture of both nations and their mutual relations. J.D. Adres Autora: Prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej U A M ul. Św. Marcin 78, 61-809 Poznań e-mail: jasezb@poczta.onet.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/baf51714df5e23949e525a34301fc743.pdf 96786dbe6a76bfdec11225b3b253c856 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:937 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:860 Title A name given to the resource Badanie dystansu etnicznego: Cyganie - Polacy / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2, s.11-33 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I I z. 2 L E C H MRÓZ WPROWADZENIE * Już 150 lat t r w a j ą w polskiej nauce próby badań nad Cyganami, m i ­ mo to ciągle jeszcze nie udaje się w y j ś ć poza p o c z ą t k o w e etapy pozna­ nia tej społeczności. Notatki i spostrzeżenia różnego rodzaju u k a z y w a ł y się już sporo w c z e ś n i e j — w y n i k a to z faktu, że od o k o ł o 500 lat Cyganie są s t a ł y m i g o ś ć m i w Polsce, tak przy tym odmiennymi sposobem życia i kulturą, że jest oczywiste, iż z w r ó c o n o na nich u w a g ę . Okres z a i n t e r e s o w a ń naukowych, zainicjowany publikacjami histo­ r y k ó w T. Czackiego, I . D a n i ł o w i c z a , T. Narbutta \ m i e w a ł swoje lepsze i gorsze lata, nigdy jednak nie z a o w o c o w a ł p o d j ę c i e m bardziej systema­ tycznych i na szerszą s k a l ę prowadzonych badań. Pewne o ż y w i e n i e daje się z a u w a ż y ć w drugiej p o ł o w i e X I X w. — w y r a ż a się ono kilkunastoma — drobnymi na o g ó ł — a r t y k u ł a m i zamieszczanymi w r ó ż n y c h czaso­ pismach. Na C y g a n ó w zwracają także u w a g ę w swoich pracach K . W. Wójcicki i W. P o l . Nasilenie z a i n t e r e s o w a ń nimi n a s t ę p u j e na prze­ ł o m i e w i e k ó w , inicjatorem jest I . Kopernicki, r o z p o c z y n a j ą c y od b a d a ń antropologicznych, a n a s t ę p n i e p r o w a d z ą c y systematyczne prace nad j ę ­ zykiem C y g a n ó w Podkarpacia. Badania lingwistyczne Kopernićkiego k o n t y n u u j ą J . Rozwadowski i E . K l i c h « w latach 20-tych i 30-tych 2 * Zeszyt niniejszy, poświęcony w całości problematyce cyganologicznej, zawdzię­ czamy inicjatywie mgr. Lecha Mroza, od w elu lat prowadzącego badania nad tą bliską, a jednocześnie wciąż jeszcze mało znaną grupą etniczną, oraz dużym sta­ raniom, jakie włożył wespół z mgr. Adamem Bartoszem w przygotowanie i dobór materiału. — Redakcja. Т. С z а ск i, O Cyganach, [w:] Pomniki historii i literatury polskiej, Kraków 1835; I . D a n i ł o w i c z , O Cyganach wiadomość historyczna, Wilno 1824; T. N a r ­ ta u 11, Rys historyczny ludu cygańskiego, Wilno 1830. K . W. W ó j c i c k i , Stare gawędy i obrazy, Warszawa 1840; W. P o l , Rzut oka na północne stoki Karpat, Kraków 1851; t e n ż e , Północny wschód Europy, K r a k ó w 1870, t. 2. Informacje o pracach I . Kopernićkiego, J . Rozwadowskiego i E . Klicha za­ warte są we wstępie A. Bartosza do badań nad Cyganami spiskimi. ; 1 2 3 �12 L E C H MROZ X X w. Na p r z e ł o m i e X I X i X X w. u k a z u j ą się także a r t y k u ł y na temat C y g a n ó w w periodykach ludoznawczych, „Wisła" i „ L u d " . L a t a bezpośrednio poprzedzające I I w o j n ę ś w i a t o w ą , jak i powo­ jenne, są okresem zastoju w zainteresowaniach Cyganami w Polsce. Po­ za ciekawostkowymi informacjami prasowymi nie publikuje się prawie nic. W y j ą t k i e m są dwa a r t y k u ł y Pobożniaka «, b ę d ą c e p o d j ę c i e m badań lingwistycznych. Dopiero lata 50-te p r z y n o s z ą wzbogacenie wiedzy o C y ­ ganach, przy czym aż do p o ł o w y lat 60-tych tylko dwaj autorzy, T . Po­ bożniak i J . Ficowski, działają na polu z a i n t e r e s o w a ń cyganologicznych, ich też n a l e ż y u z n a ć za odnowicieli z a i n t e r e s o w a ń i p r e k u r s o r ó w w s p ó ł ­ czesnych b a d a ń naukowych. Pobożniak konsekwentnie kontynuuje bada­ nia lingwistyczne, efektami są a r t y k u ł y zamieszczane w czasopiśmie „Onomastica" i n a j p o w a ż n i e j s z e dzieło tego autora Gramatyka dialektu Lowarówe, s t a n o w i ą c a w a ż n e dopełnienie prac Kopernickiego i R o z w a ­ dowskiego. S z c z e g ó l n a i n i e ł a t w a do zaklasyfikowania rola w badaniach nad Cyganami przypada J . Ficowskiemu; jego n a j w a ż n i e j s z e prace, Cy­ ganie polscy i Cyganie na polskich drogach i (rozwinięcie i znaczne u z u ­ pełnienie pierwszej z wymienionych publikacji), s t a n o w i ą fundamentalne dzieła polskiej literatury cyganologicznej i trudno w y o b r a z i ć sobie bada­ cza, który zajmując się dzisiaj Cyganami edukacji swojej i pracy nie roz­ począłby od ich przestudiowania. Zwłaszcza druga z wymienionych sta­ nowi najpełniejsze, jak do tej pory, kompendium wiedzy o Cyganach i nie sądzę, by w n a j b l i ż s z y m czasie ukazało się jakieś inne dzieło tej miary co Cyganie na polskich drogach. Mimo iż od opublikowania go u p ł y n ę ł o kilkanaście lat i Cyganami zajmuje się coraz szerszy k r ą g badaczy — o czym zresztą ś w i a d c z y ten tom — najpełniejsze opracowanie historii, etnografii, folkloru C y g a n ó w polskich stanowi w ł a ś n i e praca Ficowskie­ go. Jemu też z a w d z i ę c z a m y tłumaczenie i u d o s t ę p n i e n i e do szerszego od­ bioru u t w o r ó w c y g a ń s k i e j poetki Papuszy. Ficowski jest r ó w n i e ż auto­ rem szeregu a r t y k u ł ó w popularnych w polskich periodykach s p o ł e c z n o kulturalnych i naukowych, r o z w a ż a ń zamieszczonych w specjalistycznym organie „Journal of the G y p s y Lore Society" w y d a w a n y m w Wielkiej Brytanii. T y m w i ę k s z a jest w a r t o ś ć prac Ficowskiego, że oparte są one nie tylko na wnikliwych badaniach historycznych — archiwalnych i l i 4 4 K . W. Z i e l i ń s k i , Pochodzenie i niektóre zwyczaje Cyganów polskich we­ dle ich własnej tradycji, „Wisła", t. I X : 1895; t e n ż e , Baśnie Cyganów polskich, „Wisła", t. X : 1896; S. Z d z i e r sк i, Cyganie w Galicji, „Lud", R. V I : 1900. T. P o b o ż n i a k , Spółgłoski płynne w dialektach cygańskich, „Sprawozdania PATJ", t. X L I X nr 7: 1948; t e n ż e , Liquid sounds in the Gypsy language, „Rocz­ nik Orientalistyczny", t. X V : 1949. T . P o b o ż n i a k , Imiona Cyganów polskich, „Onomastica", R. I I z. 2: 1956, R. I I I z. 1: 1957; t e n ż e , Grammar of the Lovari dialect, „Prace Komisji Orientalistycznej PAN", Warszawa 1964. J . F i c o w s k i , Cyganie polscy. Szkice historyczno-obyczajowe, Warszawa 1953; t e n ż e , Cyganie na polskich drogach, Kraków 1956. 5 e 7 �13 WPROWADZENIE terackich, ale przede wszystkim na obserwacji uczestniczącej — meto­ dzie dającej tak i n t e r e s u j ą c e wyniki w badaniach w ś r ó d wielu s p o ł e c z ­ ności, a tak trudnej zarazem do realizacji w ś r ó d C y g a n ó w . Poprzez dzia­ łalność n a u k o w ą i popularyzatorską nazwisko Ficowskiego na stałe zro­ sło się z Cyganami i słusznie u w a ż a n y jest on za n a j w i ę k s z e g o w s p ó ł ­ cześnie z n a w c ę C y g a n ó w i ich kultury w Polsce. Częstotliwość, z jaką cytowany jest Ficowski przez autorów obcych, zdanie p o w y ż s z e potwier­ dza. M y ś l ę , ż e nie będzie b ł ę d e m , jeśli powiem, że d w ó m ludziom przede wszystkim zawdzięcza s w ó j dotychczasowy rozwój polska cyganologia — inicjatorowi z a i n t e r e s o w a ń Cyganami T. Czackiemu i Ficowskiemu, roz­ p o c z y n a j ą c e m u rozdział b a d a ń w s p ó ł c z e s n y c h . Mniej w i ę c e j w p o ł o w i e lat 60-tych powiększa się grono osób intere­ s u j ą c y c h się Cyganami i ich' kulturą. Etnografowie i socjolodzy z u n i ­ wersyteckich o ś r o d k ó w Warszawy i K r a k o w a p o d e j m u j ą badania owocu­ jące pracami magisterskimi i a r t y k u ł a m i zamieszczanymi w periodykach naukowych. Ostatnio dołączają do nich naukowcy z innych ośrodków. W efekcie ilość literatury cyganologicznej polskiej na przestrzeni ostat­ nich około 10 lat znacznie się p o w i ę k s z y ł a . P o w s t a ł o szereg i n t e r e s u j ą ­ cych publikacji opartych na badaniach archiwalnych i pracach tereno­ wych;, na s z c z e g ó l n ą u w a g ę z a s ł u g u j e wnikliwe i rzetelne opracowanie na temat przestępczości C y g a n ó w autorstwa A. P a w ł o w s k i e g o « . R o z w ó j z a i n t e r e s o w a ń Cyganami obserwowany na przestrzeni ostatnich kilku lat powoduje, że chyba już m o ż n a dokonać przeglądu obecnych osiągnięć celem ewentualnego ukierunkowania dalszych prac — mimo bowiem wzrostu ilości b a d a ń brak jakiejś w s p ó l n e j m y ś l i i jednorodnej koncepcji. Działalność p o d p o r z ą d k o w a n a jest indywidualnym zainteresowaniom i m o ż l i w o ś c i o m , ale nadal istnieje sporo luk w próbach poznania Cyga­ n ó w i ich kultury; najbardziej podstawowa to jednak niedostatek ma­ teriałów terenowych, widoczny j u ż i dawniej, a dziś s z c z e g ó l n i e dotkli­ wie z a u w a ż a l n y (przy tak znacznym r ó w n o c z e ś n i e w z r o ś c i e wiedzy o i n ­ nych społecznościach). Po części wynika to z w c i ą ż jeszcze niezbyt d u ż e j liczby badaczy — na co zresztą wskazuje fakt powtarzania się n i e k t ó ­ r y c h nazwisk w t y m tomie. W dziale recenzji c h c i a ł b y m zwrócić u w a g ę na s t u d e n t ó w I I roku etnografii z U W , u c z e s t n i k ó w grupy laboratoryjnoć w i c z e n i o w e j badającej problem dystansu etnicznego Cyganie — Pola­ cy: J . K . Fiszera, R. H r y ń , L . Melchior, M. Pawlik, R. Stefanowa, B. S z y m b o r s k ą i K . Zajko. Na z a w a r t o ś ć tomu składają się 3 działy. Pierwszy (artykuły, Część I i II) jest p r e z e n t a c j ą aktualnie prowadzonych b a d a ń i ich w y n i k ó w . Wydaje s i ę t e ż s ł u s z n e danie także — c h o ć b y najogólniejszej — informa­ cji o badaniach nad Cyganami w krajach Europy Wschodniej, przemawia za tym zresztą p o d o b i e ń s t w o u k ł a d ó w politycznych, a zatem i w a r u n k ó w 8 A. P a w ł o w s k i , Cyganie. Studia nad przestępczością, Zielona Góra 1973. �г ! 14 L E C H MROZ ' i ; j j i I I a d m i n i s t r a c y j n o - w e w n ę t r z n y c h i ekonomicznych, co powoduje, że obserwacje poczynione w jednym kraju m o g ą b y ć u ż y t e c z n e dla działań (za¬ r ó w n o badawczych, jak i polityki społecznej) w innym. O opracowanie tej części tomu, Informacje o badaniach w innych krajach, poproszono osoby najbardziej kompetentne, tj. działających tam c y g a n o l o g ó w , jak: E . Davidova, W. Sanarowa, J . Vekerdiego. Z r ó ż n y c h w z g l ę d ó w informacje na temat b a d a ń w Bułgarii oraz J u g o s ł a w i i z o s t a ł y przygotowane przez c y g a n o l o g ó w miejscowych. W dziale Informacji istnieje p o w a ż n a luka w postaci braku t e k s t ó w m ó w i ą c y c h o pracach cyganologicznych w N R D i Rumunii. Wiele jest przyczyn tego stanu rzeczy. W obu k r a ­ jach są Cyganie, a w Rumunii w dodatku bardzo liczni. Jednak — jak się wydaje — w ż a d n y m z tych krajów nie prowadzi się badań nad C y ­ ganami, brak jest zatem i publikacji. J e d y n ą pracą, jaka ukazała się w N R D (pomijając reprint dzieła Potta Die Zigeuner in Europa und Asien z r. 1845), jest książka historyka H . Mode, Zigeuner; dlatego — mimo iż wydano ją kilka lat temu — jest ona prezentowana w t y m to­ mie. Wydaje się, ż e w Rumunii po wojnie nie ukazała się żadna publi­ kacja na temat C y g a n ó w , nie udało s i ę także u z y s k a ć informacji o stanie badań, stąd luka, której niestety nie m o ż n a było w ł a s n y m i siłami z a p e ł ­ nić. W y d a w a ł o się t e ż słuszne, by odnieść dokonania cyganologiczne w krajach Europy Wschodniej do szerszego kontekstu, t y m bardziej że działalność n a u k o w c ó w , zwłaszcza z m a j ą c e j najsilniejsze tradycje Wiel­ kiej Brytanii i p o d e j m u j ą c e j ostatnio intensywne badania Szwecji, od­ d z i a ł y w a także na prace podejmowane w Polsce. L a t a ostatnie p r z y n i o s ł y szereg i n t e r e s u j ą c y c h pozycji wydawniczych p o ś w i ę c o n y c h Cyganom, wydaje się, że u ż y t e c z n e jest zapoznanie z nie­ którymi, tym bardziej że na ogół są one trudno osiągalne. Na koniec jeszcze kilka s ł ó w w y j a ś n i a j ą c y c h , w j a k i sposób stało się m o ż l i w e wydanie specjalnego numeru „Etnografii Polskiej" p o ś w i ę c o n e ­ go Cyganom. Przed mniej w i ę c e j półtora rokiem w czasie prywatnego spotkania z Adamem Bartoszem p o w s t a ł p o m y s ł zrealizowania zbioro­ wej pracy u k a z u j ą c e j stan badań nad Cyganami w Polsce. Dzięki po­ mocy Redakcji „Etnografii Polskiej" stało się to m o ż l i w e . Tak w i ę c A. Bartosz i ja rozpoczęliśmy od n a w i ą z y w a n i a k o n t a k t ó w , a potem opracowywania n a d s y ł a n y c h materiałów. Ustalone zostało, ż e m a t e r i a ł y dotyczące badań na Spiszu przygotuje i zredaguje A . Bartosz, który także zaopatrzy je w s t ę p e m ; pozostałymi materiałami, jak i ostateczną k o m p o z y c j ą i zredagowaniem tomu z a j ą ł e m się ja. Dzięki pomocy za­ p r z y j a ź n i o n y c h o s ó b i Redakcji przygotowany został ten pierwszy w h i ­ storii polskiej etnografii i cyganologii tom. C h c i a ł b y m w i ę c w y r a z i ć w d z i ę c z n o ś ć wszystkim, k t ó r z y w pracy nad nim mają s w ó j udział, a u ­ torom oraz tym, k t ó r z y bezinteresownie pomagali w pracy redakcyjnej. �Część I „Etnografia Polska", t. X X I I z. 2 L E C H MRÓZ BADANIA DYSTANSU ETNICZNEGO: CYGANIE — POLACY Przedstawiony tutaj tekst jest informacją o badaniach nad stosunka­ mi interetnicznymi: Cyganie — Polacy. B y t n o ś ć C y g a n ó w w Polsce, w y ­ nikające stąd kontakty m i ę d z y kulturą c y g a ń s k ą i k u l t u r ą p r e z e n t o w a n ą przez ludność m i e j s c o w ą mają długą tradycję i p o w o d u j ą istnienie sze­ regu postaw wobec drugiej grupy i w y o b r a ż e ń o niej. Zasadnicza od­ m i e n n o ś ć w z o r ó w kulturowych ludności polskiej i ludności c y g a ń s k i e j prowadziła t a k ż e do sytuacji konfliktowych i wytworzenia szeregu ste­ reotypowych, często negatywnych sądów. Wzajemna przy tym nieznajo­ m o ś ć życia i kultury prowadziła do sytuacji takiej, że obie społeczności żyjąc obok siebie i w c h o d z ą c często w różnego rodzaju kontakty — h a n ­ dlowe, zawodowe, nawet towarzyskie i rodzinne — p o z o s t a w a ł y faktycz­ nie z u p e ł n i e odrębne, tworząc dwie żyjące w ś c i s ł y m dość odizolowaniu grupy etniczne. Odmienny sposób życia, w y n i k a j ą c e stąd różnice w or­ ganizacji s p o ł e c z n e j , systemie ekonomicznym, zasadach moralnych i oby­ czajowości, w kategoriach w a r t o ś c i i prestiżu, w folklorze, w z e w n ę ­ trznych oznakach przynależności do grupy p r o w a d z i ł y do wytworzenia sądów, opinii i w y o b r a ż e ń , k t ó r e z a c z ę ł y z czasem f u n k c j o n o w a ć jako pewnego rodzaju n i e z a l e ż n e prawdy nie podlegające weryfikacji na dro­ dze doświadczenia, ale k s z t a ł t u j ą c e postawy w stosunku do drugiej spo­ łeczności. R u c h l i w o ś ć przestrzenna — charakterystyczna i stała cecha znacznej części ludności c y g a ń s k i e j — w y c h o d z ą c a często poza obszary zamieszkiwane przez jakąś jedną, określoną g r u p ę etniczną (narodowo-, ściową) i p o w o d u j ą c a stykanie się z r ó ż n y m i kulturami, z a w a ż y ł a na stosunku C y g a n ó w do n i e c y g a ń s k i c h społeczności. D o p r o w a d z i ł a do w y ­ tworzenia pewnej uniwersalnej postawy rezerwy — n i e z a l e ż n e j od tego, o jaką n i e c y g a ń s k ą g r u p ę chodzi — w y r a ż a j ą c e j się p o d s t a w o w ą opozy­ cją: my (Roma) — oni (gadźa). Termin pierwszy nie wymaga w y j a ś n i e ń bliższych. Roma to 1. mn. od nazwy w ł a s n e j Rom — Cygan; drugi ter­ min jest o k r e ś l e n i e m c y g a ń s k i m o b e j m u j ą c y m wszystkie n i e c y g a ń s k i e społeczności. Rozróżnienie m i ę d z y swoimi i tymi, k t ó r z y do swoich nie są zaliczani, istniejące w społeczności polskiej, także jest opozycją my — oni, jednak pojęcie „oni" nie ma tak uniwersalnego i o k r e ś l o n e g o �1 I j j i I I I I 16 L E C H MROZ jednoznacznie charakteru. Czynnikiem d e c y d u j ą c y m o różnicy jest od­ mienność, sposobu życia mającego charakter przestrzennie ustabilizowa­ nej (w zasadzie) egzystencji. Kontakty z nie swoimi dotyczą najczęściej społeczności podobnych (sposobem egzystencji, podstawami ekonomicznymi), a różniących się tylko pewnymi cechami — j ę z y k i e m , ubiorem, re¬ ligią itd. Na ich tle kontakty z Cyganami — r ó ż n i ą c y m i s i ę prócz w y ­ mienionych także cechami podstawowymi — p o w o d u j ą , że z punktu w i ­ dzenia Polaka czynione jest w y r a ź n e rozróżnienie w traktowaniu nie swoich na tych, k t ó r z y są mniej obcy (czy relatywnie bliżsi), i na tych, k t ó r z y są z u p e ł n i e obcy. B r a k przy t y m kontaktu zasadniczej w i ę k s z o ś c i m i e s z k a ń c ó w Polski z innymi grupami etnicznymi o z b l i ż o n y m charakterze lub chociażby sposobie życia co Cyganie s p o w o d o w a ł , że C y ganię nabrali w oczach P o l a k ó w pewnych cech wzorcowych. Stąd w ewentualnych kontaktach z innymi społecznościami p r o w a d z ą c y m i podobny sposób życia automatycznie niemal podciągają i c h pod o k r e ś l e n i e „Cygan". P o n i e w a ż zasadnicza o d m i e n n o ś ć s p o s o b ó w życia trwała nie­ przerwanie przez wiele dziesiątków lat, a nawet stuleci, wytworzone spo­ soby widzenia drugiej społeczności ( C y g a n ó w przez P o l a k ó w i P o l a k ó w przez C y g a n ó w ) n a b r a ł y charakteru s t a ł y c h prawd — p e w n i k ó w nie pod­ l e g a j ą c y c h falsyfikacji — lub w niewielkim tylko stopniu — mimo u p ł y ­ wu czasu. W a ż n e jest to zwłaszcza z uwagi na k s z t a ł t o w a n i e opinii do­ rastających c z ł o n k ó w obu społeczności, którzy otrzymali od razu gotowe wzory percepcji drugiej społeczności i stosunku do niej, poprzedzające ewentualny bezpośredni kontakt, a nawet — dokładniej — przygotowu­ jące do niego. Opisana w y ż e j różnica zaciera s w ó j charakter w przypad­ ku, gdy kontakt C y g a n ó w z inną, n i e c y g a ń s k ą społecznością dokonuje się w w i e l o n a r o d o w o ś c i o w y m czy wieloetnicznym k o n t e k ś c i e — zatem gdzie nie ma on charakteru prostego stosunku m i ę d z y zwartą, jednorodną grupą etniczną m i e j s c o w ą , niecygańską, a jednorodną społecznością cygańską, ale przybiera postać r o z c z ł o n k o w a n y c h relacji p o m i ę d z y wieloma r ó ż n y m i społecznościami (grupami etnicznymi), w ś r ó d k t ó r y c h są i C y ­ ganie jako jedna ze s k ł a d o w y c h . T a k mniej w i ę c e j przedstawia s i ę sto­ sunek, Cyganie — nie-Cyganie na P ł w . B a ł k a ń s k i m (w Jugosławii) i w A z j i Przedniej (w Turcji). Dla tych badań, które w s t ę p n i e tutaj prezentuję, istotną relacją jest: Cyganie — Polacy, Polacy — Cyganie. Sytuacja, jaka obecnie istnieje w ś w i e c i e , p o s t ę p u j ą c a mimo trudności w przekraczaniu granic p o m i ę d z y r ó ż n y m i krajami unifikacja w z o r ó w kulturowych i idąca za tym niwelacja różnic kulturowych i etnicznych, naciski asymilacyjne wywierane na C y g a n ó w ( w y n i k a j ą c e tak z n i e c h ę c i do ich sposobu życia i konieczności rozwiązania pewnych konfliktowych sytuacji, jak i prób poprawy egzystencji sporej części C y g a n ó w ) postaw i ł y ich w nowej pozycji wobec społeczności n i e c y g a ń s k i c h . Przeszkodą w tych asymilacyjnych czy c h o ć b y adaptacyjnych poczynaniach s ą postaw y obu stron warunkowane i s t n i e j ą c y m i od w i e k ó w uprzedzeniami, nie- ! i ; ¡ I j i i j I 1 i i 1 I �BADANIA DYSTANSU ETNICZNEGO 17 tí i . Jadący w ó z cygański. Fot. M. Pokropek ufnością i stereotypowymi s ą d a m i o sobie nawzajem. Zjawisko to, które m o ż n a by określić jako dystans etniczny, stanowi przedmiot moich ba­ d a ń i poniższej wypowiedzi. Pytaniem w y j ś c i o w y m jest: jak kształtują się stosunki m i ę d z y Polakami a Cyganami w y r a ż a j ą c e się nie p e w n ą , z e w n ę t r z n i e w i d o c z n ą k o e g z y s t e n c j ą , lecz w y n i k a j ą c e ze ś w i a d o m o ś c i i wzajemnych sądów. To najprostsze, opisowe w y j a ś n i e n i e powinno pro­ w a d z i ć do dalszych implikacji: dlaczego tak jest i jakie mechanizmy w a r u n k u j ą ten stan rzeczy? P r z y tym nie idzie o w y j a ś n i e n i a czysto historyczne, będące tylko p r a w d ą c z ą s t k o w ą , ale o w y n i k a j ą c e z pew­ n y c h zasadniczych strukturalnych różnic kulturowych. Skromna tradycja b a d a ń s t o s u n k ó w etnicznych w nauce polskiej — w y n i k a j ą c a z r ó ż n y c h przyczyn, nie zawsze ł a t w y c h do uchwycenia — powoduje, ż e badający omawiane tutaj zagadnienia zmuszeni byli w znacznym stopniu w y p r a c o w a ć dopiero m e t o d ę pracy i sposób inter­ pretacji. S p e c y f i c z n o ś ć kultury c y g a ń s k i e j stwarzała dodatkowe trud­ ności metodologiczne, nieufność wzajemna zaś narastająca przez d ł u g i okres historii i ostrożność C y g a n ó w w kontaktach z Polakami s t a n o w i ł y dodatkowe w a ż k i e trudności, jakie należało p r z e z w y c i ę ż y ć , by badania w ogóle m i a ł y szanse dania odpowiedzi na c h o ć b y najprostsze pytania. T a sama zresztą nieufność czy ostrożność widoczna i u P o l a k ó w stwa­ rzała analogiczne, choć nie tak p o w a ż n e problemy. W pracach, które s t a n o w i ą przedmiot tej informacji, t r w a j ą c y c h po­ nad rok (1976-77), uczestniczy wiele osób. Zasadnicza część b a d a ń zo2 Etnografia Polska t. X X I I �18 L E C H MROZ stanie ukończona prawdopodobnie za dalsze około p ó ł roku, wtedy to powinno stać s i ę widoczne opisowe w y j a ś n i e n i e zjawiska; p e ł n i e j s z e w y ­ jaśnienie i analiza w y m a g a j ą czasu i uwarunkowane są m o ż l i w o ś c i ą dal­ szych badań. Badania poprzedzone b y ł y k i l k u m i e s i ę c z n y m i przygotowaniami autora tej relacji do podjęcia tematu przez szerszy zespół, a w y n i k a ł y z wie­ loletnich z a i n t e r e s o w a ń Cyganami. Prace podzielone z o s t a ł y n a kilka e t a p ó w : 1 — przygotowanie z e s p o ł u badaczy do tematu, 2 — przygoto­ wanie i sprawdzenie kwestionariusza (cz. I ) , 3 — przeprowadzenie b a d a ń w ś r ó d P o l a k ó w na temat C y g a n ó w i stosunku do nich, 4 — przygoto­ wanie i sprawdzenie kwestionariusza (cz. I I ) , 5 — przeprowadzenie badań w ś r ó d C y g a n ó w na temat P o l a k ó w i stosunku do nich, 6 — analiza m a ­ teriałów i w y c i ą g n i ę c i e w n i o s k ó w . Praca rozpoczęta została od s p o ł e c z ­ ności polskiej, g d y ż należało najpierw poznać s ą d y grupy w i ę k s z o ś c i o w e j . Technicznie b y ł o to prostsze i uzasadnione metodologicznie — badający oswoili s i ę z p r o b l e m a t y k ą i trudnościami z w i ą z a n y m i z p o d j ę t y m tema­ tem p r o w a d z ą c wpierw badania w ś r ó d ludności polskiej, od k t ó r e j nie d z i e l i ł y ich bariery, takie jak od społeczności c y g a ń s k i e j . Etapem w s t ę p n y m b y ł o przygotowanie kwestionariusza (próbnego) do b a d a ń i sprawdzenie go w terenie. W a ż n y m zagadnieniem b y ł w y b ó r te­ renu do badań. P r z y j ę t e zostało, że stereotyp C y g a n ó w i s t n i e j ą c y w ś w i a ­ domości P o l a k ó w nie jest jednorodny i że na jego jakość w p ł y w a wiele c z y n n i k ó w , jak w y k s z t a ł c e n i e , z a w ó d , miejsce zamieszkania i ś r o d o w i s k o s p o ł e c z n e oraz w ł a s n e doświadczenia — ich rodzaj i c z ę s t o t l i w o ś ć . Jasne było, że n a l e ż y dokonać wyboru określonego, niezbyt r o z l e g ł e g o terenu, nie z a ś p o d e j m o w a ć badania od razu w r ó ż n y c h ś r o d o w i s k a c h i punk­ tach Polski. To m o ż e b y ć dopiero dalszym ewentualnym etapem prac, u m o ż l i w i a j ą c y m zorientowanie się, czy, i w j a k i m stopniu, wnioski w y ­ nikające z badań przeprowadzonych na niewielkim obszarze mają cha­ rakter szerszy. N a l e ż a ł o przy tym w y b r a ć taki teren, przez k t ó r y Cyga­ nie stosunkowo często w ę d r o w a l i w przeszłości, a n a s t ę p n i e zaczęli się osiedlać. D a w a ł o to m o ż l i w o ś ć pełniejszego zaobserwowania wzajemnego stosunku obu badanych społeczności. Obszar badań zlokalizowany został (ogólnie) na Podlasiu, co w a r u n k o w a ł y wymienione czynniki, a zwłaszcza historyczna rola Podlasia w kontaktach p o l s k o - c y g a ń s k i c h . (Cyganie czę­ sto w ę d r o w a l i przez Podlasie z centralnej Polski na L i t w ę i odwrotnie, a także od dawna przebywali tutaj i zatrzymywali się znajdując odpo­ wiednie w a r u n k i egzystencji — m o ż l i w o ś ć wykonywania u s ł u g kowal­ skich dla miejscowej ludności: w ł o ś c i a n i drobnej szlachty, handlu k o ń ­ mi, pokazywania tresowanych n i e d ź w i e d z i przygotowywanych w niezbyt o d l e g ł e j akademii n i e d ź w i e d z i e j — Szkole S m o r g o ń s k i e j , i innych sposo­ b ó w zarobkowania). Ponadto Podlasie stanowi, od szeregu już lat, ob­ szar s z c z e g ó l n y c h z a i n t e r e s o w a ń badawczych K a t e d r y Etnografii UW. Podlasie posiada dla badań dystansu etnicznego i s t o s u n k ó w Polacy — �BADANIA DYSTANSU ETNICZNEGO 19 Cyganie jeszcze jeden niebagatelny walor. Zamieszkiwane jest przez lud­ ność zróżnicowaną społecznie i historycznie (znaczna ilość p o t o m k ó w drobnej szlachty, z a c h o w u j ą c e j często ś w i a d o m o ś ć swego pochodzenia, oraz włościan), zróżnicowaną j ę z y k o w o i etnicznie (przez Podlasie prze­ biega granica stref e t n i c z n o - j ę z y k o w y c h m i ę d z y ludnością polską a b i a ł o ­ ruską), religijnie (rzymskokatolicy, prawosławni). P o z w a l a ł o to na próbę uchwycenia badanego problemu w w i ę k s z e j rozmaitości odcieni i p e ł ­ niejszej różnorodnośoi postaw, środowisk i n a tle wzajemnych stosun­ k ó w m i ę d z y p o s z c z e g ó l n y m i s k ł a d o w y m i ludności Podlasia. Zwłaszcza m o ż l i w o ś c i dania odpowiedzi na pytanie, czy takie czynniki, jak język, religia, p r z y n a l e ż n o ś ć etniczna, m a j ą znaczenie dla jakości stereotypu i stosunku do C y g a n ó w , zachęcała do wyboru Podlasia jako terenu ba­ dań. Badania w e d ł u g próbnej wersji kwestionariusza r o z p o c z ę ł y s i ę w lip­ cu 1976 n a ś r o d k o w y m Podlasiu. Wykorzystany został do tego celu M i ę d z y u c z e l n i a n y Obóz Etnograficzny (МОЕ 76), jaki rokrocznie od wie­ lu lat organizowany jest przez K a t e d r ę Etnografii U W dla s t u d e n t ó w I r. etnografii. Rozmowy prowadzone b y ł y w szeregu wiosek w promie­ niu do 20 k m od m i e j s c o w o ś c i będącej bazą МОЕ 76. Grupa pracująca z kwestionariuszem p r ó b n y m liczyła 25 osób, uzyskano 133 wywiady z 20 w s i i miasteczek — różnej wartości, ale w sporej części intere­ sujących. W w y n i k u b a d a ń m o ż n a b y ł o dokonać w s t ę p n e g o wyboru obszaru zasadniczych prac. Uzyskane informacje p o z w o l i ł y na ustale­ nie tras p r z e m i e s z c z e ń s i ę C y g a n ó w w rejonie ś r o d k o w e g o Podlasia, miejscowości, gdzie zatrzymywali się na dłuższe postoje, zimowali oraz takich, w k t ó r y c h Cyganie nie zjawiali się w ogóle, a kontakt z nimi ograniczał się do s p o t k a ń na okolicznych targach lub w miasteczkach. Od października 1976 — od rozpoczęcia roku akademickiego — utwo­ rzona została w Katedrze Etnografii U W 17-osobowa grupa składająca się ze s t u d e n t ó w I I г., która przez półtora roku ma za zadanie prowa­ dzenie b a d a ń dystansu etnicznego i s t o s u n k ó w m i ę d z y Polakami a Cyga­ nami. P o n i e w a ż grupa działa w ramach normalnego planu s t u d i ó w (jako tzw. grupa l a b o r a t o r y j n o - ć w i c z e n i o w a ; studenci mieli m o ż l i w o ś ć w y ­ boru tego lub innego tematu), przydzielony został budżet badawczy, k t ó ­ r y u m o ż l i w i ł wyjazdy terenowe. Po zapoznaniu się grupy z w y b r a n ą literaturą c y g a n o l o g i c z n ą , literaturą dotyczącą ogólnie s t o s u n k ó w etnicz­ nych i p r o b l e m ó w mniejszości oraz z materiałami z М О Е 76, p r z y s t ą p i o ­ no do dalszej pracy nad kwestionariuszem, w ten sposób p o w s t a ł a ko­ lejna robocza jego wersja, różniąca się od poprzedniej c z ę ś c i o w o kom­ pozycją, s f o r m u ł o w a n i e m p y t a ń i nieco w i ę k s z y m u s z c z e g ó ł o w i e n i e m (co w p ł y n ę ł o n a r o z b u d o w ę kwestionariusza). W grudniu 1976 r. odbył się pierwszy w y j a z d grupy do miasteczka położonego kilkanaście k m na p o ł u d n i o w y zachód od miejsca, gdzie była baza МОЕ 76. Badaniami o b j ę ­ to obszar o promieniu ok. 40 k m , aż po rejony graniczne Podlasia. �! 20 L E C H MRÓZ Celem b y ł o zebranie m a t e r i a ł ó w p o z w a l a j ą c y c h określić stosunek Pola­ k ó w do C y g a n ó w , funkcjonujące stereotypy, a przy t y m uzyskanie b l i ż ­ szych informacji o skupiskach c y g a ń s k i c h w rejonie Podlasia, by m ó c dokonać wyboru m i e j s c o w o ś c i do dalszych badań. Prace prowadzone by­ ł y z a r ó w n o w miasteczkach i wioskach, gdzie bywali lub s ą Cyganie, jak i takich, gdzie i s t n i e j ą c y obraz Cygana — z braku b e z p o ś r e d n i c h osobi­ stych k o n t a k t ó w — jest odbiciem opinii, jakie k u r s u j ą po okolicy i mają charakter w y ł ą c z n i e stereotypu. Badania t r w a ł y t y d z i e ń , uzyskano 102 wywiady pochodzące z 20 wsi i miasteczek, przy c z y m w n i e k t ó r y c h ograniczono się do 2, 3 rozmów, jeśli b y ł a to osada niewielka lub taka, w pobliżu k t ó r e j istniał w i ę k s z y i dokładniej badany ośrodek, lub wresz­ cie, gdy z jakichś innych w z g l ę d ó w nie zachodziła potrzeba prowadzenia w i ę k s z e j ilości w y w i a d ó w . W trakcie badań w jednej z miejscowości, gdzie osiedleni są Cyganie, realizowano także część I - B kwestionariusza, uzupełniającą zasadniczy kwestionariusz (I-A). Część I - B u w z g l ę d n i a n a jest w m i e j s c o w o ś c i a c h , gdzie aktualnie m i e s z k a j ą Cyganie i istnieje konieczność p e ł n i e j s z e j orientacji, w jakim stopniu b e z p o ś r e d n i e s ą ­ siedztwo w p ł y w a na w i e d z ę o Cyganach i stosunek do nich. Także w trakcie tego w y j a z d u przeprowadzono kilka o g ó l n y c h l u ź n y c h r o z m ó w (bez kwestionariusza) z dwiema rodzinami — c y g a ń s k ą i m i e s z a n ą cyg a ń s k o - p o l s k ą — poprzedzających planowane dokładniejsze ich przeba­ danie. Wyniki prac w postaci zebranego m a t e r i a ł u — w y w i a d ó w i ob­ serwacji — p o z w o l i ł y s f o r m u ł o w a ć w s t ę p n e tezy określające problem dystansu etnicznego: Polacy — Cyganie. Dalszym efektem b y ł o wpro­ wadzenie korekt do (kwestionariusza i wypracowanie jego aktualnej w e r ­ sji (I-AB). Okres przed kolejnymi wyjazdami przeznaczony b y ł na w s t ę p ­ ne opracowanie m a t e r i a ł ó w oraz dopracowanie w e r s j i próbnej kwestio­ nariusza do b a d a ń w ś r ó d C y g a n ó w (cz. I I ) , przygotowanej uprzednio przeze mnie. Na podstawie zebranych dotychczas m a t e r i a ł ó w dokonany został w y b ó r miejsca do dalszych badań, k t ó r e s p e ł n i a ł o b y n a s t ę p u j ą c e warunki: 1) s t a n o w i ł o w a ż n y punkt w migracjach C y g a n ó w w latach przedwojennych i dawniej oraz po wojnie — dopóki w ę d r o w a l i ; 2) wie­ lokrotnie w r ó ż n y m czasie b y ł o miejscem d ł u ż s z e g o pobytu C y g a n ó w i czasowego osiedlania; 3) obecnie jest tam skupisko C y g a n ó w osiedlo­ nych samoistnie lub przez w ł a d z e p a ń s t w o w e , ale s t a n o w i ą c y c h nadal g r u p ę zwartą; 4) sposób życia z a m i e s z k u j ą c y c h tutaj C y g a n ó w i ich ukierunkowanie zawodowe powoduje, iż mimo osiedlenia kobiety i m ę ż ­ c z y ź n i p r o w a d z ą ruchliwe życie, o d w i e d z a j ą c w celach zarobkowych sąsiednie i dalej leżące wsie i miasteczka; 5) miejsce to jest na tyle w a ż n e w regionie, że odwiedza je często ludność z a m i e s z k u j ą c a w dalej p o ł o ż o n y c h osadach, a t y m samym daje szanse kontaktu lub c h o ć b y tylko obserwacji ludziom z m i e j s c o w o ś c i nie odwiedzanych przez C y g a ­ n ó w dawniej i obecnie. W y b ó r padł na m i e j s c o w o ś ć liczącą ok. 3 tys. m i e s z k a ń c ó w , a wraz z osiedlami satelitarnymi i p r z y s i ó ł k a m i ok. 5 tys. �BADANIA DYSTANSU ETNICZNEGO 21 M i e j s c o w o ś ć tę w dalszej części komunikatu b ę d ę określał jako M i a ­ steczko lub w skrócie M ; z wielu w z g l ę d ó w wydaje się w ł a ś c i w e n i e ujawnianie jej nazwy. Z racji formy tej wypowiedzi nie b ę d ę bliżej c h a r a k t e r y z o w a ł M ani m i e s z k a j ą c y c h tam C y g a n ó w , uczynione to zosta­ nie w momencie p e ł n i e j s z e j relacji z badań i o m ó w i e n i a w y n i k ó w prac. Żyjąca w M grupa C y g a n ó w liczy kilka rodzin, ale posiada dość roz­ b u d o w a n ą s i e ć k r e w n y c h w innych miastach Polski; część z tych k r e w ­ nych mieszka w pobliżu, w d w ó c h m i e j s c o w o ś c i a c h oddalonych od M o ok. 30 i 60 k m . Zawodowe ukierunkowanie C y g a n ó w z M — bielenie k o t ł ó w , handel k o ń m i , handel starociami, poszukiwanymi przez zbieraczy z wielkomiejskich o ś r o d k ó w , i wróżba — p o w o d o w a ł y częste kontakto­ wanie się z m i e s z k a ń c a m i M i okolicznych miejscowości. W marcu 1977 r. zrealizowany został kolejny w y j a z d grupy, tym r a ­ zem już do M . Pierwsze dni przeznaczono na badania w ś r ó d P o l a k ó w (kwestionariusz I - A B ) ; efektem b y ł o uzyskanie 120 w y w i a d ó w (ok. 100 z nich pochodzi z M , pozostałe z innych, n a ogół blisko l e ż ą c y c h m i e j ­ scowości, do k t ó r y c h z r ó ż n y c h w z g l ę d ó w uzasadnione b y ł o w y s ł a n i e kogoś z grupy badaczy). Mieszkania C y g a n ó w znajdują się na pery­ feriach M; by u z y s k a ć w m i a r ę przekrojowy materiał i poznać stosunek do C y g a n ó w ludzi z r ó ż n y c h kategorii s p o ł e c z n y c h , M zostało podzielo­ ne na 3 strefy badawcze. I strefa o b e j m o w a ł a część M przylegającą do obozowiska c y g a ń s k i e g o (pas szerokości 1 do 1,5 km); m i e s z k a ń c y tej strefy z a j m u j ą s i ę u p r a w ą ziemi lub pracują w z a k ł a d a c h p r z e m y s ł o ­ w y c h (najczęściej jako pracownicy fizyczni), z a m i e s z k u j ą zazwyczaj osobne, parterowe domki z ogródkami, m a j ą c e czasami charakter w i e j ­ skich zagród. Strefa I I przebiegała przez rejony d o m ó w murowanych (typu b l o k ó w ) , s k l e p ó w (pas szerokości ok. 1 km); z a m i e s z k u j ą tutaj n a ogół robotnicy, nauczyciele, personel a d m i n i s t r a c y j n o - u r z ę d n i c z y M i a ­ steczka, sprzedawcy itp., t w o r z ą c y średnią p r e s t i ż o w ą kategorię miejsco­ wej społeczności. Strefa I I I o b e j m o w a ł a centrum M — rynek w r a z z ulicami p r z y l e g ł y m i ; tutaj grupują się na ogół u r z ę d y administracji miejscowej i w ł a d z politycznych, szpital, ośrodek zdrowia, spora c z ę ś ć s k l e p ó w , biblioteka, księgarnie, hotel, szkoła średnia i miejsca k u l t u religijnego, strefa szeroka jest na ok. 1 k m i oddalona od m i e s z k a ń C y g a n ó w o średnio 3 k m . M i e s z k a ń c y tej strefy ż y j ą po części w blo­ kach, a w w i ę k s z o ś c i w murowanych, p i ę t r o w y c h kamienicach p o c h o d z ą ­ cych p r z e w a ż n i e jeszcze sprzed wojny i raczej wygodnych. Zaliczyć ich m o ż n a do g ó r n e j kategorii miejscowej społeczności — s ą to pracownicy miejscowych w ł a d z , lekarze, miejscowa inteligencja r ó ż n y c h profesji — nauczyciele, artysta plastyk, a także r z e m i e ś l n i c y — w ł a ś c i c i e l e n i e k t ó ­ rych s k l e p ó w i w a r s z t a t ó w usytuowanych w rynku i okolicznych u l i ­ cach — szewcy, piekarze, w ł a ś c i c i e l e s k l e p ó w g a l a n t e r y j n o - p a m i ą t k a r skich. T y m s a m y m z r ó ż n i c o w a n i e społeczne nakłada s i ę w zasadzie n a u k ł a d przestrzenny (określony dla b a d a ń strefami I do I I I ) i jest jedno- �г 22 L E C H MHóz cześnie odbiciem m o ż l i w o ś c i uzyskania wiedzy o Cyganach opartej na do­ ś w i a d c z e n i u — n a j m n i e j s z e szanse mają m i e s z k a ń c y strefy I I I (centrum), n a j w i ę k s z e strefy I (peryferie). (Wprawdzie w ł a ś n i e w strefie I I I znajdują się w a ż n e i atrakcyjne punkty, lecz jest to jednocześnie miejsce w i ę k s z e j uwagi aparatu p o r z ą d k o w e g o , co w p ł y w a h a m u j ą c o na c i ą ż e n i e C y g a n ó w ku centrum.) Podział M na trzy strefy p o z w a l a ł na próbę odpowiedzi na w a ż n e pytania: czy stosunek do C y g a n ó w wynika z b e z p o ś r e d n i e g o d o ś ­ wiadczenia oraz czy jest on modyfikowany w zależności od sytuacji, statusu społecznego, wiedzy itd. K i l k a w y w i a d ó w przeprowadzono także w wiosce sąsiadującej przez las z Cyganami — osiedle c y g a ń s k i e , jak w s p o m n i a ł e m , l e ż y na peryferiach M , dalej rozciąga się około kilometro­ w y pas lasu i za nim pola znajdującej się opodal wioski. W y d a w a ł o się uzasadnione zorientowanie się, czy stosunek m i e s z k a ń c ó w tej wsi do nie­ daleko od nich ż y j ą c y c h C y g a n ó w różni s i ę w jakiś sposób od s ą d ó w m i e s z k a ń c ó w innych wiosek lub M. Po przeprowadzeniu w y w i a d ó w z lud­ nością n i e c y g a ń s k ą M (w zasadzie byli to sami Polacy, chociaż w M za­ mieszkuje także pewien — niewielki — procent osób i d e n t y f i k u j ą c y c h się z białoruską grupą narodowościową) jeden dzień przeznaczono na badania w szkole, do której chodzą dzieci c y g a ń s k i e — jest ona usy­ tuowana na granicy strefy I i I I . Przeprowadzono tam kilkadziesiąt roz­ m ó w w e d ł u g przygotowanego specjalnego zestawu p y t a ń ; rozmawiano z dziećmi c y g a ń s k i m i , a także z dziećmi polskimi — w k a ż d e j klasie, gdzie" b y ł o dziecko c y g a ń s k i e , prowadzono rozmowy z dziesięciorgiem dzieci polskich. Ponadto o d b y ł y się rozmowy w e d ł u g podobnego zesta­ wu p y t a ń z wychowawczyniami klas, do k t ó r y c h u c z ę s z c z a ł y dzieci cy­ gańskie, i nauczycielem języka polskiego. N i e z a l e ż n i e , w klasach V I i V I I I — gdzie nie b y ł o dzieci c y g a ń s k i c h (najstarsze z nich chodziło do klasy V ) — zrealizowane zostały wypracowania pisemne. W czasie, gdy w i ę k s z o ś ć grupy badaczy pracowała w szkole, kilka osób udało s i ę na luźne, w s t ę p n e rozmowy do c y g a ń s k i e g o osiedla. Miało to na celu unik­ nięcie sytuacji, w której rodzice d o w i a d u j ą się o zainteresowaniach ba­ daczy od dzieci, b y ć m o ż e w zniekształconej formie. W trakcie r o z m ó w z dziećmi i nauczycielami starano się s t w o r z y ć s y t u a c j ę u n i e m o ż l i w i a ­ jącą uzgadnianie opinii i przekazywanie informacji o treści r o z m ó w tym, z k t ó r y m i jeszcze nie rozmawiano. N a s t ę p n e g o dnia cała grupa od rana prowadziła rozmowy w e d ł u g kwestionariusza I I w obozowisku c y g a ń ­ skim. P o n i e w a ż kwestionariusz ten zawiera wiele p y t a ń , na jakie — jak m o ż n a się b y ł o s p o d z i e w a ć — nie uzyska się od razu odpowiedzi, jako że d o t y c z y ł y spraw n i e c h ę t n i e ujawnianych przed nie-Cyganami, podzie­ lono go na trzy z e s p o ł y p y t a ń różniących się stopniem drażliwości i in­ tymności. W trakcie wyjazdu realizowano tylko pytania z zespołu pierw­ szego (1-60) części I I kwestionariusza, m a j ą c e dość o b o j ę t n e zabarwienie. Pozostałe, bardziej intymne, realizowano programowo dopiero podczas �¡ BADANIA DYSTANSU ETNICZNEGO 23 f. i L F [ [ ~ I ; : I I późniejszego wyjazdu, z tym, ż e o d p o w i e d ź n a n i e k t ó r e pytania poza 60 uzyskiwano także już w trakcie tego wyjazdu, ale w l u ź n y c h rozmowach. Cyganie rozlokowani zostali w p o s z c z e g ó l n y c h pomieszczeniach, na z e w n ą t r z m i e s z k a ń i w lesie opodal obozowiska, by zapobiec uzgadnianiu wypowiedzi i w y e l i m i n o w a ć w z a j e m n ą kontrolę badanych. Uzyskano w ten sposób 19 w y w i a d ó w . Kolejne dwa dni przeznaczone b y ł y n a naw i ą z a n i e b l i ż s z y c h k o n t a k t ó w z grupą c y g a ń s k ą — w której planowano dalsze prace — dla zatarcia wrażenia, jakie m o g ł o się w y t w o r z y ć w z w i ą zku z badaniami z dnia poprzedniego, oraz uzyskanie dalszych informacji. W ciągu tych dni pracowano bez kwestionariusza (badający nauczyli się go n a p a m i ę ć ) i nie notując. Dlatego do obozowiska udawano się w r ó ż n y m czasie, kilkuosobowymi grupami, a po powrocie spisywano uzyskane informacje i obserwacje — t y m samym zmniejszona została m o ż l i w o ś ć z a f a ł s z o w a n i a treści wypowiedzi. W m i e s i ą c później (w kwietniu) zrealizowano n a s t ę p n y wyjazd ba­ dawczy. Praca o d b y w a ł a się w e d ł u g kwestionariusza I - A B oraz zmody­ fikowanego po poprzednim w y j e ź d z i e i nadal jeszcze dopracowywane­ go kwestionariusza I I . Część grupy n a c a ł y okres b a d a ń została skiero­ wana do prac w obozowisku c y g a ń s k i m w M , część zaś pracowała w d w ó c h m i e j s c o w o ś c i a c h , gdzie zamieszkiwali k r e w n i m i e s z k a ń c ó w cy­ gańskiego obozowiska w M . Miejscowości te to: miasteczko podobnej w i e l k o ś c i co M — mieszka tam nieliczna grupa C y g a n ó w (dalej określał je b ę d ę symbolem M A ) i duża w i e ś , gdzie ż y j e kilka rodzin c y g a ń s k i c h (dalej MB). Badacze p r a c u j ą c y w M Á i M B rozpoczęli tak jak i w M od r o z m ó w z Polakami w e d ł u g kwestionariusza I - A B , przeprowadzając jednak znacznie mniej w y w i a d ó w n i ż w M — potrzebny b y ł bowiem tylko m a t e r i a ł w e r y f i k u j ą c y , a nie podstawowy (bazowy). N a s t ę p n i e — mając u ł a t w i o n y kontakt dzięki Cyganom z M — przeprowadzili roz­ mowy w e d ł u g kwestionariusza I I (pyt. 1-60). Uzyskano w ten sposób 24 w y w i a d y część I - A B i 12 część I I oraz kilka różnych, l u ź n y c h infor­ macji i obserwacji z M A i M B . W maju 1977 r. 3-osobowy zespół z grupy badaczy w y j e c h a ł na dalszą pracę, tym razem uczestnictwo w ż y c i u C y g a n ó w b y ł o j u ż p e ł n i e j s z e — badacze mieszkali z nimi, jedli, przeby­ w a j ą c przez c a ł y czas w obozowisku w M. Mieli t y m samym m o ż l i w o ś ć dokonania dalszych obserwacji i r o z m ó w . Aktualnie całość m a t e r i a ł ó w jest opracowywana dla ustalenia dalszego toku badań. W nowym roku akademickim (1977/78) badania zostaną p o d j ę t e z ukierunkowaniem na k o n t y n u a c j ę r o z m ó w w y ł ą c z n i e z Cyganami — w e d ł u g kwestionariusza I I — w M , M A i M B . Ponadto najprawdopodobniej wybrany zostanie jeszcze jeden punkt badawczy — miasto leżące na pograniczu Podlasia i sąsiedniego regionu, zamieszkiwane przez dość liczną (kilkudziesięcio­ o s o b o w ą ) zbiorowość C y g a n ó w z innej niż badana w M , M A i M B grupy rodowo-plemiennej. Planowane jest p o w t ó r z e n i e c a ł e g o cyklu prac prze- " �г I 24 i ! I prowadzonych w M w trakcie wyjazdu marcowego. Uzyskany zostanie — mam nadzieję — materiał p o z w a l a j ą c y rozszerzyć zakres wnioskowania i u c h w y c i ć pewne p r a w i d ł o w o ś c i w stosunkach m i ę d z y e t n i c z n y c h . Na przełomie czerwca i lipca 1977 o d b y ł s i ę kolejny obóz s t u d e n t ó w etnografii — М О Е 77. Kilkuosobowa grupa prowadziła badania ( u z u p e ł ­ niające p e n e t r a c j ę М О Е 76) w e d ł u g kwestionariusza I - A w 15 miejsco­ wościach, u z y s k u j ą c 45 w y w i a d ó w . T y m samym w trakcie całości do­ tychczasowych b a d a ń prowadzone b y ł y prace w 62 wsiach i miastecz­ kach; uzyskano 423 wywiady w e d ł u g kwestionariusza I - A lub I - A B , 31 w y w i a d ó w w e d ł u g kwestionariusza I I , kilkanaście obserwacji (ze s k u ­ pisk cygańskich) i w y w i a d ó w o g ó l n y c h (np. prowadzonych w z a k ł a d a c h p r z e m y s ł o w y c h zatrudniających w r ó ż n y m okresie C y g a n ó w z M) oraz ok. 100 w y w i a d ó w — r o z m ó w i w y p r a c o w a ń — ze s z k o ł y w M . Do tego I .! ! L E C H MROZ komunikatu d o ł ą c z o n y jest jedynie kwestionariusz I - A B ; kwestionariusz I I oraz zestaw p y t a ń do r o z m ó w z dziećmi m o g ą jeszcze u l e g a ć znacz­ niejszym nawet zmianom i dlatego i c h publikowanie wydaje s i ę przed­ wczesne. N a l e ż y jeszcze dodać w y j a ś n i e n i a do kwestionariusza. Kwestionariusz do b a d a ń dystansu etnicznego składa s i ę z d w ó c h części: I - A B s ł u ż y do badań w ś r ó d P o l a k ó w , część I I do badań w ś r ó d C y g a n ó w . W e d ł u g części I - A prowadzone s ą badania w m i e j s c o w o ś c i a c h , w k t ó r y c h a k t u ­ alnie nie mieszkają Cyganie. Jeżeli w miejscu b a d a ń jest osiedle c y g a ń ­ skie lub mieszka c h o ć b y kilka rodzin, w ó w c z a s kwestionariusz I - B s ł u ż y do u z u p e ł n i e n i a danych z I - A . Z dotychczasowych w y w i a d ó w mniej w i ę c e j p o ł o w ę przeprowadzono w e d ł u g I - A i p o ł o w ę w e d ł u g I - A B . P o ­ n i e w a ż temat m o ż e s p o w o d o w a ć pewne zahamowania r o z m ó w c ó w , posta­ nowiono, ż e badania prowadzone będą anonimowo — notowana jest j e ­ dynie p ł e ć i wiek informatora oraz m i e j s c o w o ś ć i w o j e w ó d z t w o , bez bliższego adresu. Sądzę, ż e jest bardziej etyczne zachowanie anonimo­ w o ś c i informatora — nawet j u ż przy zbieraniu m a t e r i a ł ó w , zwłaszcza ż e wypowiedzi mają wielokroć prywatny charakter, a często u j a w n i a j ą dość intymne szczegóły. Podobnie p o s t ę p u j e się w trakcie b a d a ń prowadzo­ nych w ś r ó d C y g a n ó w , przy czym j e d y n ą d o d a t k o w ą informacją noto­ w a n ą jest p r z y n a l e ż n o ś ć rodowa r o z m ó w c y , m o ż e s i ę bowiem z czasem okazać, ż e stosunek do n i e - C y g a n ó w (w t y m przypadku P o l a k ó w ) z a l e ż y od przynależności rodowo-plemiennej. B a d a j ą c y mają zresztą jeszcze jeden cel na uwadze — próbę uchwycenia s t o s u n k ó w m i ę d z y p o s z c z e g ó l ­ nymi grupami C y g a n ó w , a do tego informacja m ó w i ą c a o przynależności jest konieczna. Kwestionariusz I - A dzieli się w e w n ę t r z n i e na kilka z e s p o ł ó w zagadnieniowych. Pytania 1-14 dotyczą bezpośrednio informatora; wydaje s i ę , że zawarte w nichinformacji mogą czego p y t,dane a ń zresztą (14-64) dotychczasowe dotyczy m am t eireićoa ł znaczenie ykontaktach nie p o t wdla i e rzdopinii zCyganami i ł y . Noa sCyganach t ę pw n y n izespół k a j— ą- �BADANIA DYSTANSU ETNICZNEGO 25 cych z ich b y t n o ś c i lub p r z e j a z d ó w przez m i e j s c o w o ś ć , rodzajów tych k o n t a k t ó w i obserwacji na temat przejeżdżających grup cygańskich; ten zespół odpowiedzi m o ż e w y j a ś n i ć po części stosunek r o z m ó w c y do C y ­ g a n ó w . Kolejne pytania (65-74) dotyczą wiedzy bliższej o Cyganach. Odpowiedzi na nie są najczęściej negatywne, badani — nawet jeśli wcho­ dzili w bezpośrednie i dłuższe kontakty z Cyganami — rzadko coś wie­ dzą na temat c y g a ń s k i c h z w y c z a j ó w i zasad, jakimi się kieruje ta grupa etniczna. Pytania te są uzasadnione — moim zdaniem — g d y ż bliższa wiedza n a temat C y g a n ó w m o ż e m i e ć w p ł y w na ich obraz i s t n i e j ą c y w ś w i a d o m o ś c i informatora, a tym samym i n a jego stosunek do C y ­ g a n ó w . Pytanie 75-83 dotyczą obecności i funkcjonowania C y g a n ó w w miejscowej kulturze i ustalenia kontekstu, w j a k i m w y s t ę p u j ą — to także ś w i a d c z y o jakości dystansu etnicznego i stosunku do C y g a n ó w sankcjonowanego i uzasadnionego w pewnym sensie historycznie (po­ przez zarejestrowanie w tradycji kulturalnej danego regionu). Kolejne pytania (84-124) s t a n o w i ą w zasadzie najistotniejszą część kwestionariu­ sza, choć rzecz jasna m o g ą m i e ć znaczenie tylko łącznie z poprzednimi s t a n o w i ą c y m i i c h p o d s t a w ę . T a część dotyczy b e z p o ś r e d n i o stosunku badanego do C y g a n ó w , w y r a ż a j ą c e g o się w ocenie, sądach na temat m o ż l i w o ś c i rozwiązania tzw. problemu c y g a ń s k i e g o i przyszłości C y g a ­ n ó w . P o n i e w a ż niejednokrotnie w przeszłości — zwłaszcza w okresie m i ę d z y w o j e n n y m , k t ó r y dobrze p a m i ę t a spora część i n f o r m a t o r ó w — do­ chodziło do widocznego u z e w n ę t r z n i a n i a postaw n i e c h ę c i także w od­ niesieniu do innych grup etnicznych, np. Ż y d ó w , w ł ą c z o n e z o s t a ł y do kwestionariusza pytania m a j ą c e w y j a ś n i ć stosunek do C y g a n ó w na tle innej, niekiedy nieakceptowanej, a różniącej się zasadniczo grupy (py­ tania 125-126). T e m u celowi także s ł u ż y ł o dość prowokacyjne pytanie 127 m a j ą c e u w i d o c z n i ć , jak silna jest n i e c h ę ć do C y g a n ó w . Jest jeszcze jedno zagadnienie, k t ó r e b y ć m o ż e uda się w y j a ś n i ć p r z y pomocy p y t a ń 128-129. Tutaj n a l e ż y p r z y t o c z y ć jedną z tez badań. Przypuszczam, że wiele kultur i społeczności — a b y ć m o ż e każda — odczuwa potrzebę posiadania w pobliżu siebie k o g o ś gorszego, kto n a d a w a ł b y się na w z ó r negatywny i kogo m o ż n a b y ł o b y obarczyć niekorzystnymi cechami. T a k i zespół ludzi czy grupa poprzez negatywne cechy staje się często w a ż n y m czynnikiem lepszego samopoczucia i integracji tych, k t ó r z y — w swoim mniemaniu — owych cech nie posiadają. Cyganie — jak wskazuje w s t ę p ­ na ocena zebranych m a t e r i a ł ó w — nadawali s i ę do roli gorszego. Od pewnego jednak czasu, d o k ł a d n i e j od początku lat 60-tych, coraz rzadziej m o g ą w tej roli w y s t ę p o w a ć z racji osiedlenia. W w y n i k u tego wiele grup lokalnych — np. społeczności wioskowych — zostało pozbawionych m o ż l i w o ś c i k o n t a k t ó w z Cyganami, a zatem i m o ż l i w o ś c i upewniania się w swoim punkcie widzenia. Zachodzi zatem pytanie, czy sam stereotyp wystarczy, by nadal mogli oni pełnić s w ą w a ż n ą f u n k c j ę k u l t u r o w ą (in­ tegrującą). Pewne dane — jeszcze nie w y s t a r c z a j ą c e do stwierdzenia — �26 LECH MROi zdają się jednak w s k a z y w a ć , że wprawdzie stereotyp trwa i stosunek do C y g a n ó w zmienia się niewiele, ale w braku m o ż l i w o ś c i obserwacji i kon­ taktu b e z p o ś r e d n i e g o nie m o ż e on pełnić takiej jak dawniej roli w k u l ­ turze. M o ż e to także zdarzać się wtedy, gdy pozycja i sytuacja ekono­ miczna C y g a n ó w jest w y r a ź n i e lepsza od ludności miejscowej, a zatem zachodzi zasadnicza rozbieżność lub nawet sprzeczność m i ę d z y stereoty­ powym s ą d e m a tym, jaki wynika z obserwacji. T y m samym tworzy s i ę pewnego rodzaju luka w kulturze, dysonans, k t ó r y wymaga rozwiązania. Można przypuszczać, że dochodzi wtedy do — nawet nie u ś w i a d a m i a n e g o sobie — poszukiwania kogoś (jakiejś społeczności), kto n a d a w a ł b y się na w y p e ł n i e n i e luki, kogo można b y ł o b y obarczyć cechami negatywnymi i kto z a s t ą p i ł b y C y g a n ó w w funkcji czynnika i n t e g r u j ą c e g o . Zarejestro­ wane przez badaczy w kilku przypadkach sytuacje zdają się potwierdzać tezę — jednakże dodać trzeba, że ilość odpowiedzi pozytywnych jest na razie niezbyt duża i b y ć m o ż e trzeba b ę d z i e tę t e z ę odrzucić. Na razie jednak n a l e ż y w z i ą ć pod u w a g ę m o ż l i w o ś c i takiej podmiany w roli „złego" i p r ó b o w a ć ustalić, kto i kiedy oraz w w y n i k u jakich sytuacji czy c z y n n i k ó w w s z e d ł na miejsce C y g a n ó w . Nie jest m o ż l i w e przedstawienie tutaj p e ł n i e j s z e g o o m ó w i e n i a mate­ riałów i w y n i k ó w badań. Wymaga to z a r ó w n o znacznie w i ę c e j miejsca, jak — przede wszystkim — w y j a ś n i e n i a i s t n i e j ą c y c h w ą t p l i w o ś c i drogą dalszych b a d a ń i skrupulatnego przeanalizowania tego, co już zostało ze­ brane. B y zrozumieć mechanizm funkcjonowania dystansu etnicznego, konieczne jest także pełniejsze wprowadzenie historyczno-etnograficzne do tematu, co r ó w n i e ż odłożyć n a l e ż y do czasu bardziej s z c z e g ó ł o w e j prezentacji w y n i k ó w badań. Niemniej sądzę, ż e warto — c h o ć b y w bar­ dzo s k r ó t o w e j formie — p r z e d s t a w i ć n i e k t ó r e w s t ę p n e uwagi. 1. Cyganie w ę d r o w a l i po Podlasiu do czasu przeprowadzenia akcji o s i e d l e ń c z e j , w c h o d z ą c z ludnością m i e j s c o w ą w różnorodne kontakty — handlowe (mężczyźni wykonywali prace kowalskie, handlowali k o ń m i itd., kobiety w r ó ż y ł y ) i stosunkowo rzadko towarzyskie (głównie zimą, w okresie czasowego zawieszania w ę d r ó w e k ) . N a j c z ę s t s z y m miejscem kontaktowania się b y ł y targi. Nie wszystkie m i e j s c o w o ś c i jednako często b y ł y odwiedzane przez C y g a n ó w ; w trakcie b a d a ń udało s i ę ustalić szlaki p r z e m i e s z c z e ń C y g a n ó w na ś r o d k o w y m Podlasiu. Okolice n a j c z ę ­ ściej odwiedzane przez nich w trakcie w ę d r o w a n i a i te, gdzie zimowali, s t a ł y s i ę miejscami t r w a ł e g o osiedlania (nawet jeśli nadal co pewien czas — 2, 3 lata — zmieniali miejsce zamieszkania). T y m samym w m i e j s c o w o ś c i a c h tych zmieniła się jakość k o n t a k t ó w z stosunkowo l u ź n y c h na bezpośrednie sąsiedztwo. 2. N i e z a l e ż n i e od tego nie z a u w a ż a się w y r a ź n i e j s z e j zmiany w fak­ tycznej wiedzy na temat C y g a n ó w , ich życia i o b y c z a j ó w . Informacje uzyskiwane od badanych są powielanymi sądami, ale najczęściej wiedza na ten temat jest znikoma. Rejestrowane jest to także w ó w c z a s , gdy �BADANIA DYSTANSU ETNICZNEGO 27 Polacy mieli m o ż l i w o ś ć dokonania obserwacji na p r z y k ł a d podczas z i ­ mowisk C y g a n ó w lub b e z p o ś r e d n i e g o sąsiedztwa. Ś w i a d c z y to, że obie grupy _ Cyganie i Polacy — s t a n o w i ą z a m k n i ę t e hermetyczne s p o ł e ­ czności, nie i n t e r e s u j ą c e się s w o j ą kulturą, a ich opinia o drugiej grupie oparta jest n a stereotypowych stwierdzeniach. 3. Cyganie w y r ó ż n i a n i s ą w oparciu o sposób życia i cechy antropolo­ giczne, a w mniejszym stopniu ubiór. Na podstawie tej identyfikacji przypisywany jest zespół cech c h a r a k t e r y z u j ą c y c h ich bliżej. Cyganie u w a ż a n i s ą za złodziei, próżniaków, Żyjących z niezbyt o k r e ś l o n y c h i uczciwych profesji, brudasów, choć podkreślane są także cechy pozy­ tywne, jak w i ę ź społeczna, odwaga itp. Informatorzy — nawet jeśli ich d o ś w i a d c z e n i a z k o n t a k t ó w z Cyganami s ą pozytywne — stereotyp ten ' p o w i e l a j ą , choć zaznaczają, że ci, którzy na przykład zimowali u nich, byli z u p e ł n i e inni. Ten ambiwalentny stosunek jest dość powszechny, przy czym zdecydowana w i ę k s z o ś ć informatorów generalizuje p o d k r e ś l a ­ jąc przede wszystkim stereotyp negatywny. 4. Czynniki takie jak płeć, w y k s z t a ł c e n i e , p r z y n a l e ż n o ś ć wyznanio­ wa, miejsce zamieszkania (wieś lub miasto), status społeczny, uczest­ nictwo w konsumpcji informacji kolportowanych przez masowe środki przekazu nie w p ł y w a j ą w j a k i m ś znaczniejszym stopniu na stosunek do C y g n ó w i z m i a n ę stereotypu, co świadczy, że k s z t a ł t u j e się on na p ł a s z ­ c z y ź n i e rodziny i p r z e p ł y w u informacji — u t r z y m u j ą c e j stereotyp — m i ę d z y pokoleniami. Potwierdzeniem jest powszechna n i e c h ę ć do wcho­ dzenia w bliższe stosunki z Cyganami i do z w i ą z k ó w rodzinnych, nawet jeśli informatorzy dostrzegają pewne pozytywne pechy u C y g a n ó w i w i ­ dzą zmiany, jakie d o k o n a ł y s i ę w tej społeczności w w y n i k u osiedlenia, chodzenia m ł o d z i e ż y do szkół, zdobywania w y k s z t a ł c e n i a , zawodu i po­ dejmowania stałej pracy. 5. Z a podstawowy czynnik zmiany stosunku do C y g a n ó w u w a ż a n e jest zasymilowanie się ich, podjęcie stałej pracy podobnego charakteru co miejscowi, podobnego stylu życia, n i e w y r ó ż n i a n i e s i ę ubiorem ani innymi cechami. T a k w i ę c sposób życia, podstawy ekonomiczne, stosunek do pracy i osiadłość są czynnikami podstawowymi w w y r ó ż n i a n i u C y g a ­ n ó w , k s z t a ł t o w a n i u stereotypu — co z drugiej strony ś w i a d c z y o m a ł e j tolerancji — z a ś w y r ó ż n i k i antropologiczne schodzą de facto na plan dalszy. J e ś l i b y w i ę c doszło do zniwelowania tych różnic drogą przejęcia przez C y g a n ó w k u l t u r y prezentowanej przez społeczność n i e c y g a ń s k ą , b y ć m o ż e dystans do nich z o s t a ł b y zniwelowany, n a b r a ł b y innego cha­ rakteru lub przestał istnieć. Przedstawione tutaj wnioski są o c z y w i ś c i e tylko najbardziej ogólne, dopiero p e ł n e opracowanie materiału po zakończeniu badań pozwoli w m i a r ę dokładnie p r z e d s t a w i ć dystans etniczny Cyganie — Polacy. �28 L E C H MROZ K W E S T I O N A R I U S Z DO B A D A Ń D Y S T A N S U E T N I C Z N E G O C z ę ś ć I-A Miejscowość, w o j e w ó d z t w o pleć i wiek informatora. (ew. gmina), 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Jak długo mieszka pan(i) w tej miejscowości? Czy jest pan(i) tutaj urodzony? Jeżeli przybył pan(i) z innej miejscowości, to kiedy i skąd? Czy w y c h o w y w a ł się pan(i) we wsi, miasteczku czy może mieście? Ile lat chodził pan(i) do szkoły — ilość klas i rodzaj szkoły? Czy jest pan(i) żonaty (zamężna)? Czy ma pan(i) dzieci, ile i w jakim wieku? Jaki zawód pan(i) wykonuje, gdzie pracuje? Jaki zawód wykonuje współmałżonek? Jaka jest pana(i) przynależność wyznaniowa, do jakiego kościoła pan(i) chodzi? Czy należy pan(i) do jakiegoś stowarzyszenia społecznego czy politycznego (partii)? 11. Czy posiada pan(i) odbiornik telewizyjny bądź radiowy? 12. Czy czyta pan(i) gazety — jakie, jak często? 13. Czy chodzi pan(i) do kina (teatru) — jak często? 14. Czy należy pan(i) do biblioteki, czy czyta pan(i) książki — jak często? Jeżeli w danej miejscowości znajduje się osiedle cygańskie, to w tym miejscu należy przeprowadzić rozmowę według kwestionariusza część I-B, a dopiero potem kontynuować część I-A. 15. Czy przejeżdżają przez wieś Cyganie, kiedy byli ostatni raz — rok lub jakieś inne ważne wydarzenie? 16. Czy dawniej często przejeżdżali — jak często w roku? 17. Jak wędrowali, czy przejeżdżali przez w i e ś wozami? (A może nadal zdarza się, że przejeżdżają przez wieś lub w pobliżu?). 18. Ile w o z ó w i ile osób przejeżdżało? (Podać jakiej wielkości tabory były w i ­ dywane). 19. Jak wyglądały wozy, którymi Cyganie wędrowali — czy mógłby je pan(i) opisać? 20. Skąd Cyganie mieli te wozy — kupowali gdzieś (gdzie czy może w y k o n y w a ł je ktoś na zamówienie Cyganów; może inf. zna nazwisko w y t w ó r c y i miejsce jego zamieszkania? 21. Czy wozy poszczególnych grup Cyganów różniły się między sobą — czym? 22. Czy nie próbowali osiedlić się we wsi na dłużej — kiedy, w jakim czasie i przez jaki okres mieszkali? 23. Skąd przyjeżdżali,' z jakiego kierunku czy miejscowości, i dokąd potem odjeżdżali(ją)? 24. Czy są jakieś miejscowości w okolicy, gdzie szczególnie chętnie przyjeżdżali Cyganie — gdzie i w jakim celu? 25. Czy jest gdzieś tutaj w okolicy jakieś miejsce, gdzie odbywały się zjazdy czy spotkania cygańskie; w jakim celu Cyganie tam się zbierali, gdzie to było, co robili w tym czasie? Kiedy ostatnio odbył się taki zjazd, ilu Cyganów uczestniczyło? 26. Jeżeli przejeżdżali przez wieś Cyganie to na jak długo zatrzymywali się?. 27. Gdzie zwykle zatrzymują się w okolicy latem — podać n a z w ę terenową i usytuowanie? 28. Czy przyjeżdżali również na zimowiska, gdzie wtedy mieszkali — czy wynajmowali izby od miejscowych gospodarzy (lub jakieś inne pomieszczenia)? Podać n a z w ę miejsca, gdzie mieszkali i nazwisko gospodarza. .1 : i j i f \ : > > ¿ i I 1 �BADANIA DYSTANSU ETNICZNEGO 29 29. Czy stale zamieszkiwali zimą tych samych gospodarzy czy różnych (dlaczego)? 30. Czy do wsi/miasteczka przyjeżdżała stale ta sama grupa Cyganów czy różne? 31. Jak długo trwał pobyt zimowy — kiedy przyjeżdżali, kiedy odjeżdżali? 32. Jeżeli zjawili się w okresie zimy, to czym wtedy zajmowali się, co robią? 33. Jak wyglądał rozkład dnia rodziny cygańskiej zimą? 34. Jeżeli byli zimą, czy posyłali dzieci do szkoły? 35. J a k pan(i) sądzi, jeżeli Cyganie nie przyjeżdżali zimą, co się wtedy z nimi dzieje — wędrują czy gdzieś wyjeżdżają i gdzie spędzają zimy? 36. Czy pan(i) pamięta, żeby kiedyś zimowali Cyganie w namiotach lub ziemian­ kach — kiedy, gdzie? 37. Jak mieszkali Cyganie zatrzymujący się latem na postojach — w wozach czy rozbijali namioty, jak namiot wyglądał (proszę opisać)? A może jeszcze ina­ czej — jak? 38. Czym trudnią się po przyjeździe do wsi latem — handlują (czym) czy wyko­ nują jakieś prace — jakie, dla kogo? 39. Czy pan(i) korzystał z ich usług? Czy ich działalność była użyteczna dla wsi/miasteczka? 40. Z czego w ogóle Cyganie żyją, skąd mają pieniądze czy środki na utrzymanie? 41. Czy w czasie pobytu we wsi/miesteczku najmowali się Cyganie do jakiejś pracy (u gospodarzy, w spółdzielniach czy zakładach państwowych) — jakiej? Czy może jest w okolicy jakiś zakład zatrudniający Cyganów — gdzie, w j a ­ kim charakterze? 42. Czy dobrzy byli z nich pracownicy, czy potrafili lepiej pracować niż m é ­ l g a m e (Polacy); 43. Czy po przybyciu do wsi Cyganki zajmowały się wróżeniem, w jaki sposób wróżyły? 44. Czy ich wróżby spełniają się i czy ludzie chętnie dają sobie wróżyć? 45. Czy pan(i) dawał(a) sobie wróżyć? 46. Czy pan (i) wierzy w cygańskie wróżby i co o nich sądzi? 47. Czy Cyganie leczyli ludzi, kiedy byli we wsi — z jakimi dolegliwościami (chorobami) przychodzili ludzie do Cyganów, jak wyglądało leczenie i jakie dawało rezultaty? Czy pan(i) zna osobiście taki przypadek leczenia przez C y g a n ó w — może miał miejsce w rodzinie, kiedy? 48. Czy może jeszcze teraz ludzie chodzą do Cyganów leczyć się (gdzie)? 49. Jaki jest stosunek Cyganów do mieszkańców wsi? (gdy przyjadą)? 50. Jaki jest stosunek C y g a n ó w do właściciela gruntu, na którym rozbijają obóz lub do właściciela mieszkania, u którego mieszkali zimą? 51. J a k przyjmowani byli Cyganie po przybyciu do wsi — jak odnosili się do nich mieszkańcy wsi/miasteczka? 52. Czy w czasie postojów letnich Cyganów utrzymywano z nimi jakieś kon­ takty towarzyskie — jakiego rodzaju? 53. Czy w czasie zimowania Cyganów we wsi/miasteczku utrzymywano z nimi jakieś kontakty towarzyskie — jakiego rodzaju? 54. Czy w czasie postojów letnich lub zimowania Cyganów dzieci ze wsi/mia­ steczka, bawiły się z dziećmi cygańskimi — jeżeli nie, dlaczego? 55. Jeżeli we wsi/miasteczku była zabawa lub wesele, czy zapraszano na nie Cyganów i czy Cyganie przychodzili? W jakim charakterze ich zapraszano — jako m u z y k a n t ó w czy po prostu uczestników zabawy? 56. Czy takie spotkania (zabawy, wesela) przebiegały zgodnie czy nie zawsze i z czyjej winy? 57. Jeżeli Cyganie zjawili się nie proszeni, jak wtedy postępowano? �30 L E C H MROZ 58. Czy podoba się panu (i) muzyka cygańska i ich taniec? 59. Czy Cyganie ładnie się ubierają, czy podoba się panu(i) ich sposób ubierania się czy nie? Jak ubierali się dawniej, jak teraz? 60. Czy sposób życia, jaki prowadzą Cyganie, podoba się panu (i) — dlaczego? Jeżeli nie — również dlaczego? 61. Co pan(i) wie na temat przestępczości Cyganów, o jakich słyszał(a) pan(i) przypadkach, żeby Cyganie dokonali jakiegoś wykroczenia — kiedy i gdzie? Czy miał miejsce taki przypadek gdzieś tutaj w okolicy lub może w samej wsi/miasteczku — kiedy, jaki? 62. Czy może sam(a) pan(i) padł(a) ofiarą Cyganów — kiedy i co zrobili? 63. Czy pan(i) pamięta albo słyszał(a) o wypadkach jakichś zbiorowych akcji ludzi ze wsi/miasteczka przeciwko Cyganom — np. napad na obóz cygański? Kiedy to było, jaka była przyczyna konfliktu? 64. Czy jest gdzieś tutaj w okolicy jakaś miejscowość — wioska/miasto — gdzie osiedlili się Cyganie — gdzie, od kiedy tam są, ilu ich jest? 65. Czy pan(i) wie skąd pochodzą Cyganie — z jakiego kraju czy narodu? 66. Od czego pochodzi ich nazwa „Cygan" — co oznacza to słowo? (Czy zna pan (i) słowo „Rom" — co ono znaczy?). 67. Jak pan(i) sądzi, czy Cyganie różnią się między sobą, czy stanowią jeden naród? 68. Co pan(i) wie na temat religijności Cyganów — w co wierzą? 69. Co pan(i) wie na temat cygańskich zwyczajów — jak wyglądają cygańskie chrzciny i zwyczaje związane z narodzinami? Jak wygląda u Cyganów za­ wieranie m a ł ż e ń s t w i wesele — kto udziela im ślubu? 70. W jakim wieku zakładają Cyganie rodziny, jaka jest przyczyna, że właśnie w tym wieku? (Jeżeli wie, że młodo się żenią, to: czym można w y t ł u m a c z y ć sobie ten fakt i jak inf. ocenia ten cygański zwyczaj?). 71. Czy cygańskie rodziny są trwałe — co pan(i) sądzi na temat wierności m a ł ­ żeńskiej w cygańskich rodzinach? Czy Cyganie kochają swoje dzieci i czy ' ich dzieci mają lepiej niż dzieci w rodzinach polskich? 72. Co pan(i) sądzi o moralności (obyczajności) cygańskiej? (Może inf. zna jakieś przykłady odmienności). 73. Jak wyglądają u Cyganów zwyczaje związane ze śmiercią kogoś bliskiego i pogrzeb oraz żałoba? Gdzie Cyganie chowają swoich zmarłych? Czy może na którymś z okolicznych cmentarzy chowali zmarłych — gdzie, kiedy? Czy teraz też tam chowają? 74. Jeżeli inf. wie coś na temat cygańskich zwyczajów: skąd pan(i) zna cygańskie zwyczaje/obyczaje? 75. Czy sądzi pan(i), że Cyganie potrafią czarować lub czynić ludziom źle, przy pomocy czarów? Czy może pan(i) podać jakiś przykład lub przypadek — gdzie i kiedy miał on miejsce, co to było? 76. Czy słyszał(a) pan(i) o wypadkach stosowania przez Cyganów czarów by po­ móc ludziom — czy może pan(i) podać taki przypadek? Gdzie i kiedy miał miejsce? 77. Czy Cyganie jedzą (jedli) padłe zwierzęta — czy słyszał(a) pan(i) coś na ten temat? 78. Czy słyszał(a) pan(i) o porywaniu dzieci przez C y g a n ó w — gdzie i kiedy taki wypadek miał miejsce? Co potem Cyganie robią z tymi dziećmi? 79. Czy zna pan(i) jakieś słowa lub zwroty (zdania) po cygańsku — jak brzmią (proszę powiedzieć), co znaczą, w jakich sytuacjach są używane? Gdzie, kiedy i od kogo nauczył(a) się ich pan(i)? 80. Czy może zna pan(i) jakąś piosenkę o Cyganach, jaką — czy może pan(i) po- �31 BADANIA DYSTANSU ETNICZNEGO 81: 82. 83. 84. 85. 86. 87. 88. 89. 90. 91. 92. 93. dać słowa lub treść tej/tych piosenki(ek)? Czy pan(i) zna jakieś opowiadania, zagadki, bajki czy przysłowia o Cyganach i o ich życiu — czy może pan(i) je podać? Czy pan(i) się zgadza z tymi piosenkami i opowiadaniami, czy uważa pan(i), że one m ó w i ą p r a w d ę o Cyganach? Czy jeżeli dzieci są niegrzeczne straszy się je mówiąc, że je Cygan zabierze lub porwie (jak brzmi formuła)? Czy w taki sam sposób straszy się innymi — np. Żydem, Niemcem (lub jesz­ cze innymi) ludźmi (narodowościami) — jakimi, jak brzmi formuła? Ile miał(a) pan(i) lat, kiedy po raz pierwszy zobaczył(a) pan(i) Cyganów? Gdzie to było i w jakich okolicznościach? Czy może miał pan(i) z nimi bliższy kontakt — jakiego rodzaju, jak długo­ trwały, kiedy? (Był z nimi w szkole, wojsku, pracował, zimowali u inf.). Jak się układały pańskie kontakty z nimi w tym czasie — czy były dobre, czy przyjaźnił(a) się pan(i) z nimi, czy dochodziło do konfliktów i jakich? Ma pan(i) tutaj zestaw różnych cech, którymi z nich określiłby pan(i) Cyga­ n ó w ; które najlepiej ich charakteryzują czy pasują do nich? * Czy może jeszcze jakieś inne cechy, nie wymienione tutaj, określają (charak­ teryzują) Cyganów — jakie, proszę podać? Co najbardziej razi pana(ią) u Cyganów i co najbardziej przeszkadza w utrzy­ mywaniu dobrych stosunków z nimi? Które z wymienionych tutaj cech najlepiej pasują do P o l a k ó w i najlepiej ich charakteryzują? * Czy może jeszcze jakieś inne cechy, nie wymienione tutaj, określają (cha­ rakteryzują) P o l a k ó w — jakie? Ma pan(i) tutaj zestaw różnych narodowości, proszę podać, jakie z wymie­ nionych na tych kartkach narodowości bardziej pan(i) poważa, a jakie mniej? (Ułożyć w e d ł u g hierarchii) ** * Zestaw cech — określeń do charakteryzowania Cyganów i Polaków (pytania: 88 i 91 części I - A ) spokojni (zgodni) napastliwi (kłótliwi) weseli smutni sar й=« . czyści brudni urodziwi (piękni) szpetni (brzydcy) nachalni (bezczelni) dumni (godni) uczciwi (szczerzy) fałszywi (podstępni) sprytni , naiwni ufni (otwarci) podejrzliwi (skryci) Określenia tworzą 10 par opozycyjnych — w przybliżeniu — cech. Każde z 20 określeń znajduje się na osobnej kartce i badanemu prezentowane są po ich uprzed­ nim wymieszaniu, by nie prowokować w y b o r ó w albo-albo. Badany proszony jest o dokonanie wyboru 5 najbardziej, jego zdaniem, charakterystycznych cech dla danej narodowości. Za poprawną uważana jest także odpowiedź taka, w której wskazane zostanie mniej lub więcej określeń. Przy niektórych określeniach znaj­ duje się w nawiasie drugie, uzupełniające. Jest to wynikiem wcześniej zaobserwo- S X e s l a í a ^ z K i a Ж Ż^^^T^S pogłowi SSSSS^S^S г* " określe « Zestaw narodowości do pyt. 93: Amerykanin, Chińczyk, Cygan, Czech, F r a n ­ cuz, Murzyn, Niemiec, Rosjanin, Węgier, Zyd. Każda z 10 narodowości znajduje się na oddzielnej kartce, badanemu prezentowane są po ich uprzednim wymieszaniu. �32 L E C H MRÓZ 94. Czy zgodziłby się pan(i), żeby niektórzy z nich osiedlili się w tej sa'meQ miejscowości (w pobliżu) — którzy? 95. Co do których (kogo z nich) nie chciałby pan(i) by osiedlili się czy zamiesz­ kali w pobliżu (lub w tym samym domu) i by mieli u t r z y m y w a ć kontakty towarzyskie czy rodzinne z panem(ią)? 96. Kogo z nich nie chciałby pan (i) by przyżenili się do pana(i) rodziny? 97. Czy miał pan(i) kiedyś kontakt z którymi z wymienionych — kiedy i w j a ­ kich okolicznościach? 98. Czy pan(i) zna przypadek, by — kiedy jeszcze Cyganie wędrowali — żenili się Cyganie z Polakami (Polkami) i osiedlali się na stałe? Może inf. zna osobiście taki przypadek — gdzie i kiedy miało to miejsce? 99. Jeżeli miał miejsce taki przypadek, to: jak taki fakt oceniany jest przez inf. i wieś/miasteczko; czy utrzymywano(by) kontakty towarzyskie z takim oże­ nionym i osiedlonym Cyganem (Cyganką) — jeżeli nie, to dlaczego? 100. Czy pan(i) słyszał(a), żeby jakiś chłopak lub dziewczyna ze wsi/miasteczka przyżenił(a) się do rodziny cygańskiej i potem poszedł(a) z nimi w w ę d r ó w k ę , dołączając do taboru? Kiedy i gdzie tak się zdarzyło? 101. Jak pan(i) ocenia zawieranie małżeństw mieszanych polsko-cygańskich, czy są one na ogół dobre czy nie? 102. Czy i teraz zdarzają się wypadki takich m a ł ż e ń s t w mieszanych? Jak pan(i) by oceniał fakt, gdyby któraś z dziewczyn ze wsi/miasteczka chciała w y j ś ć za Cygana? 103. Co by pan(i) sądził, gdyby któryś chłopak ze wsi/miasteczka ożenił się z C y ­ ganką? 104. Gdyby taki fakt — mieszanego m a ł ż e ń s t w a — miał miejsce w pana(i) rodzi­ nie, jaka byłaby opinia pana(i) w tym przypadku? 105. Czy zgodziłby się pan(i), by pana(i) córka wyszła zamąż za Cygana — jeżeli nie, dlaczego? 106. Czy zgodziłby się pan(i), by pana(i) syn ożenił się z Cyganką — jeżeli nie, dlaczego? 107. Co by pan(i) zrobił(a), gdyby jednak doszło do tego? 108. Czy dawniej inaczej osądzano małżeństwa mieszane niż dzisiaj, czy się coś w stosunku do małżeństw mieszanych zmieniło? Może jednak powinni się żenić Polacy z Polkami a Cyganie z Cygankami (jeżeli inf. tak sądzi) — dlaczego? 109. Czy gdyby ktoś odezwał się do pana(i) „ty Cyganie" uważałby pan(i) to za obrazę czy wyzwisko; jeżeli tak — dlaczego? 110. W jakich przypadkach, na kogo z P o l a k ó w m ó w i się „Cygan"? 111. Czy pan(i) uważa, że Cyganie to także Polacy czy nie — podać uzasadnienie? Czy Cygan może być dobrym Polakiem — jakim powinien być, by m ó c po­ wiedzieć na Cygana, że jest dobrym Polakiem? 112. Jakie są przyczyny, że dochodzi do konfliktów między Cyganami i Polaka­ mi — kto jest temu winien? Czy tak samo było dawniej, kiedy jeszcze C y ­ ganie wędrowali, czy coś się zmieniło? 113. Jak pan(i) sądzi, dlaczego Cyganie tak długo wędrują(owali), dlaczego nie osiedlali się? 114. Wydaje się, że od pewnego czasu Cyganie rzadziej pokazują się, jakby mniej ich widać — jak pan(i) sądzi, co się z nimi stało? 115. Czy uważa pan(i), że Cyganie zmienili się w ciągu ostatnich lat — jeżeli tak, to jak się to przejawia? 116. Czy uważa pan (i), że zmienił się stosunek Polaków do Cyganów w ciągu ostatnich lat — jak się zmienił? �BADANIA DYSTANSU ETNICZNEGO 33 117. J a k pan(i) ocenia akcje p a ń s t w o w e i milicji w stosunku do Cyganów, czy były one w ł a ś c i w e czy krzywdzące Cyganów, czy były potrzebne? 118. Jak pan (i) uważa, co należałoby zrobić, by nie było kłopotów z Cyganami? 119. A może należałoby Cyganom udzielić pomocy, by łatwiej mogli żyć i jakiego rodzaju powinna być ta pomoc? 120. Czy pan(i) sądzi, że Cyganie są specjalnie uzdolnieni do jakichś prac — do jakich? Czy w związku z tym mogliby być użyteczni dla społeczeństwa i jak należałoby ich zatrudnić? 121. Jak pan(i) sądzi, co stanie się w przyszłości z Cyganami, czy pozostaną nadal tacy, jak są czy też zmieni się ich sposób życia i co się zmieni? 122. Jak pan (i) sądzi, czy Cyganie powinni dążyć do możliwie szybkiego rozpły­ nięcia się wśród ludności polskiej (stania się „tacy jak inni"), czy też po­ winni zachować swoją odrębność (uzasadnić)? 123. Czy zdaniem pana(i) byłoby lepiej, gdyby dano Cyganom możliwość miesz­ kania razem w w i ę k s z y c h grupach, a może nawet specjalnych osiedlach czy raczej pojedynczymi rodzinami w otoczeniu Polaków — dlaczego? 124. Czy uważa pan(i), że należy Cyganom dać szanse osiedlenia się, czy zgodziłby się pan (i) by osiedlono ich tutaj? 125. Czy przed wojną mieszkali gdzieś tutaj Żydzi, co się z nimi stało, że teraz ich tutaj nie ma? Czy często spotykał się pan(i) z nimi (rodzice, dziadkowie) — z jakich powodów, po co? 126. J a k pan(i) sądzi, czy przyjemniejsze były kontakty z Żydami czy z Cygana­ mi — dlaczego? Których z nich w y ż e j pan(i) stawia — dlaczego? 127. Jak pan(i) wie, w czasie wojny dużo ludzi ucierpiało przez Niemców. Byli wśród nich także Cyganie — sporo z nich Niemcy rozstrzelali lub wysłali do obozów, przez to ilość Cyganów w Polsce znacznie zmniejszyła się. J a k pan(i) ocenia losy Cyganów w czasie wojny? 128. Czy w którejś z sąsiednich wiosek/miasteczek mieszkają ludzie, którzy nie cieszą się szacunkiem i źle są widziani — co to za ludzie, jakiej narodo­ wości i wiary, gdzie mieszkają i od kiedy tam są? 129. Czy zawsze — także dawniej — nie poważano ich, czy dopiero od pewnego czasu, od niedawna — od kiedy i z jakiego powodu? C z ę ś ć I-B 1. Tutaj niedaleko jest zespół baraków mieszkalnych (wozów, domy, w których mieszkają jacyś inni ludzie) — czy zna pan(i) to miejsce? Co za ludzie tam mieszkają? 2. Czy był pan(i) już tam kiedyś? Czy zachodzi pan(i) tam częściej? Czy przy­ pomina pan(i) sobie, kiedy przechodził pan(i) tamtędy po raz ostatni? 3. Czy wie pan(i) mniej więcej ilu ich tam jest? 4. Czy miał(a) pan(i) z nimi do czynienia z racji zawodu (wykonywanej pracy) czy z jakiegoś innego — jakiego, kiedy? 5. Dlaczego w taki sposób oni mieszkają? 6. Skąd biorą środki do życia? 7. Czy spotkał pan(i) może kiedyś mieszkańców tych domów/baraków w ę d r u ­ jących wozami (mieszkalnymi)? 8. Od kiedy znajdują się oni tutaj, od kiedy się tutaj osiedlili? 9. Czy już dawniej także próbowali się tutaj osiedlać (ci sami, inni)? 10. Czy nakazano im przez władze, by osiedlili się tutaj, czy sami wybrali to miejsce? Dlaczego — może pan(i) wie, czym kierowali się w wyborze? 11. Czy może dawniej osiedlali się gdzieś tutaj na zimę (ci sami, inni)? Kiedy to było, jak często osiedlali się tutaj na zimę? 3 — Etnografia Polska t. X X I I �34 L E C H MRÓZ 12. Czy pan(i) sądzi, że osiedle to (obóz), w stanie, w jakim się znajduje, po­ winno dalej istnieć — dlaczego? 13. Jeżeli uważa, że trzeba coś zmienić: jakie środki należałoby przedsięwziąć, co należałoby zrobić? 14. Czy dzieci z tych domów/baraków uczęszczają do szkoły — jakiej? Jeżeli nie, to jaki jest tego powód? 15. Czy pańskie dzieci chodzą może lub chodziły razem z dziećmi z tego obo­ zu/baraków do tej samej szkoły? Czy może pan (i) coś o tym powiedzieć? 16. Czy pana(i) dzieci bawią się razem z dziećmi z tych baraków/domów? 17. Czy należałoby może urządzić dla dzieci z tych baraków/domów osobną szko­ łę — dlaczego? 18. Czy zauważa pan(i) jakąś zmianę u mieszkańców tych baraków/domów, w stosunku do czasów dawniejszych — jaką? 19. Jak pan(i) sądzi, co zmieni się jeszcze w przyszłości w życiu m i e s z k a ń c ó w tych baraków/domów/wozów? Czy pozostaną tutaj — tak jak mieszkają, czy może uważa pan(i), że zmieni się ich sposób życia — jak? 20. Co się m ó w i o tym obozie (mieszkańcach domów, baraków), czy słyszał pan(i), co ludzie m ó w i ą o nich? Jeżeli badany bezpośrednio sąsiaduje z Cyganami: 21. Co pan(i) wie o swoich sąsiadach Cyganach — czy utrzymuje pan(i) z nimi stosunki sąsiedzkie i jakiego rodzaju? Jeżeli nie — dlaczego? 22. Czy pana(i) dzieci i dzieci cygańskie odwiedzają się nawzajem i bawią razem? Jeżeli nie, to jaka jest tego przyczyna? 23. Jak układają się pana(i) stosunki z najbliższymi sąsiadami Cyganami? Jeżeli źle, to jaka jest tego przyczyna? 24. Czy pan(i) ma jakieś inne kontakty z Cyganami — poza swoimi sąsiadami — jakiego rodzaju? 25. Czy pan(i) wolałby by zamiast tych Cyganów mieszkali tutaj Polacy czy nie — dlaczego? (lub narodowość prezentowana przez inf.). Lech Mróz A STUDY OF ETHNICAL DISTANCE: GYPSIES — POLES Summary The paper presents a research, still continued, on ethnical distance between Poles and Gypsies, pursued by the author with a group of students. A question­ naire prepared by the author and modified during field work has been employed. It consists of two parts, I A and B , applied to Polish respondents, and part I I , for Gypsies. Only part I of the questionnaire is discussed here; part I I is still under elaboration and it will be published later. The investigations are conducted in north-eastern Poland, in the province of Podlasie, selected for its importance in Gypsy wanderings in the past and because quite a number of Gypsies have settled there. Besides, the ethnical, religious and cultural diversity of the local population allows to analyse the distance towards Gypsies in a fairly broad context. The research, carried on for more than a year now, has covered 62 villa­ ges and small towns; in its second phase it was focused on the town M, with a large Gypsy community living there, as well as on MA and MB, 40 and 60 km �BADANIA DYSTANSU ETNICZNEGO 35 off M, where relatives of Gypsies from M are living. Poles as well as Gypsies have been investigated. There have been obtained 423 interviews by means of questionnaire I A B , 31 by questionnaire I I , several background interviews and observations and about 100 interviews in M's grammar school, from Polish and Gypsy children and from teachers, tested with a special set of questions. The field work is expected to be completed during 1978 and a detailed elaboration and analysis of results will follow. The present discussion sets forth the assumptions underlying the questionnaire and some tentative conclusions concerning the attitudes of Poles towards Gypsies. A fuller account of the research results and an analysis of the phaenomenon of ethnical distance between Poles and Gypsies will be offered after the full cycle of research has been completed. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7186d8d054d8cc771fd65fc6ba1e0b11.pdf fa5138c6364de0dd54b5d17f52295c0f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:944 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:867 Title A name given to the resource Wstęp / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2, s.127-130 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bartosz, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Część II „Etnografia Polska", t. X X I I z. 2 ADAM BARTOSZ WSTĘP * Zainteresowanie Cyganami Karpackimi w Polsce datuje się od dru­ giej p o ł o w y wieku X I X . Z w r ó c o n o na nich u w a g ę przy okazji zapo­ c z ą t k o w a n y c h w ó w c z a s b a d a ń nad całością kultury ludowej Karpat. P r z y bardziej s z c z e g ó ł o w y c h badaniach tej kultury wyeksponowanie egzotycznej, obcej tutaj etnicznie grupy s t a w a ł o s i ę oczywiste. T y m w i ę k s z e w i ę c zdziwienie budzi fakt, iż do c z a s ó w niedawnych brak b y ł o jakichkolwiek o p r a c o w a ń lub bodaj szerszych wzmianek etnograficz­ nych czy historycznych na ich temat Luźne wzmianki dotyczące C y ­ g a n ó w Karpackich, r e j e s t r u j ą c e n a ogół jedynie istnienie ich osad w j a ­ k i e j ś wsi, bez b l i ż s z y c h informacji, rozsiane są, aczkolwiek niezbyt gęsto, w opracowaniach monograficznych tych t e r e n ó w oraz w zapiskach roz­ maitych podróżników. Z notatek tych niekiedy udaje się w y ł o w i ć drob­ ne informacje na temat liczebności C y g a n ó w , ich ubioru, m i e s z k a ń , za­ j ę ć itp. Natomiast stosunkowo obszernie przedstawia się dorobek j ę z y k o z n a w ­ czy, a n a jego marginesie folklorystyczny. Zasługa to trzech polskich j ę z y k o z n a w c ó w , k t ó r y c h w y n i k i b a d a ń opublikowane z o s t a ł y g ł ó w n i e w okresie m i ę d z y w o j e n n y m . Jako pierwszego n a l e ż y w y m i e n i ć Izydora Kopernickiego, antropologa 0 szerokich zainteresowaniach etnograficznych i lingwistycznych. Po­ czątek jego zainteresowania Cyganami, g ł ó w n i e ich kraniologią, datuje się od c z a s ó w pracy n a uniwersytecie w Bukareszcie w latach 1865-71. W n a s t ę p n y c h latach zbierał informacje o Cyganach osiadłych na P o k u 2 * Opracowania oparte na wynikach badań prowadzonych przez Katedrę Etno­ grafii Słowian U J publikujemy za zgodą kierownika Katedry, prof, dr Jadwigi Klimaszewskiej oraz bezpośredniego kierownika badań dr Zbigniewa Białego. Redakcja. Wyjątkiem jest P. B a t a i l l a r d a , Les Zlotars dits aussi Dzvonkars, Tsiganes fondeurs en bronze et en laiton, Paris 1878, oparta na materiale zebranym przez I . Kopernickiego praca, dotycząca osiadłych na Pokuciu tzw. Złotarów 1 Dzwonkarów; autor przedstawia ich mieszkania, strój, zajęcia, ustrój rodzinny. Niewielkie zbiory w y r a z ó w cygańskich z Podkarpacia zanotowane zostały już wcześniej. Zob- X . S e r w a t o w s k i , O Cyganach w Galicji, „Przegląd Poz­ nański", 1851; r ó w n i e ż opracowanie F . M i k ł o s i c h a , Über die Mundarten und die Wanderungen der Zigeuner Europa's, Wiedeń 1872-1880, zawiera dwa zbiory słów C y g a n ó w Karpackich. 1 ! �128 ADAM BARTOSZ ciu i n a Podhalu. Wyniki tych badań b y ł y publikowane za jego życia tylko w niewielkiej c z ę ś c i , natomiast obszerny m a t e r i a ł opublikowano w wiele lat po śmierci Kopernickiego. S ą to m a t e r i a ł y j ę z y k o w e , zawie­ rające jednak sporo informacji folklorystycznych dzięki temu, że autor n o t o w a ł w całości teksty pieśni i bajek c y g a ń s k i c h . K o l e j n y m wielkim opracowaniem j ę z y k o w y m jest książka Jana Roz­ wadowskiego zawierająca s ł o w n i k j ę z y k a C y g a n ó w Karpackich w opar­ ciu o m a t e r i a ł z obszaru od Nowego Sącza po Cieszyn oraz z okolic Brzeska. Praca zawiera s ł o w n i k c y g a ń s k o - n i e m i e c k i z zastosowaniem transkrypcji fonetycznej oraz p r z y k ł a d y u ż y c i a prezentowanych s ł ó w w zdaniu i próbki t e k s t ó w c y g a ń s k i c h . R ó w n i e ż trzeci z j ę z y k o z n a w c ó w - c y g a n o l o g ó w , E d w a r d K l i c h , znajo­ m o ś ć j ę z y k a c y g a ń s k i e g o oparł g ł ó w n i e na badaniach j ę z y k a C y g a n ó w Karpackich, a rezultaty badań z a w a r ł w jednej ze swych cyganologicznych rozpraw dotyczącej języka C y g a n ó w z Rabki e. Do lat pięćdziesiątych b y ł to c a ł y ( n i e m a ł y zresztą) w k ł a d pol­ skiej cyganologii w poznanie C y g a n ó w Karpackich. N a s t ę p n y m etapem w poznaniu ich kultury b y ł y badania Jerzego Ficowskiego opublikowane w kolejnych d w ó c h wydaniach jego książki. Cyganom Karpackim autor p o ś w i ę c a j e d n a k ż e w swych pracach stosunkowo najmniej miejsca, z w y ­ j ą t k i e m dość obszernego s ł o w n i k a u z u p e ł n i a j ą c e g o książkę, z a w i e r a j ą c e ­ go p r z y k ł a d y czterech d i a l e k t ó w c y g a ń s k i c h z obszaru P o l s k i . 3 4 5 7 s l Reprezentowane w niniejszym tomie „Etnografii Polskiej" a r t y k u ł y d o t y c z ą c e C y g a n ó w Karpackich p r z e d s t a w i a j ą wybrane zagadnienia z problematyki, która b y ł a przedmiotem b a d a ń prowadzonych w latach 1968-76 przez s t u d e n t ó w , a później a b s o l w e n t ó w Uniwersytetu Jagiel­ lońskiego w Krakowie. Do b a d a ń z a p o c z ą t k o w a n y c h przez K a t e d r ę Etnografii S ł o w i a n w ł ą c z y ł y s i ę pojedyncze osoby z innych k i e r u n k ó w stu­ diów, m i ę d z y innymi muzykologii i socjologii. Badania te są kontynuo­ wane, a do zespołu zajmującego s i ę Cyganami p r z y s t ę p u j ą kolejne zain­ teresowane osoby . 8 » B a t a i l l a r d , op. cit, także dwa krótkie artykuły w: „Journal of the G y ­ psy Lore Society", ogłoszone w t. 11:1889 i t. IV:1891. I . K o p e r n i c k i , Textes Tsiganes coxites et poesies, K r a k ó w 1926 (t. I) i 1930 (t. I I ) oraz słownik języka cygańskiego w: „Journal of the Gypsy Lore So­ ciety", t. XVI:1937. J . R o z w a d o w s k i , Worterbuch des Zigeunerdialekts von Zakopane, K r a ­ kow 1936. E . K l i c h , Fonetyka cygańszczyzny rabczyńskiej, „Symbolae grammaticae in honorem Ioannis Rozwadowski", K r a k ó w 1927. * J . F i c o w s k i , Cyganie polscy, Warszawa 1953; t e n ż e , Cyganie na polskich drogach, K r a k ó w 1965. Bliżej o badaniach prowadzonych przez Katedrę Etnografii Słowian U J oraz o wynikach badań zob. A. B a r t o s z , Badania nad kulturą ludności cygańskiej na Podtatrzu, „Etnografia Polska", t. X X , z. 1:1976; t e n ż e , Problematyka cygańska w badaniach etnograficznych na polskim Spiszu, „Wierchy", t. 44:1976, s. 216-221. 4 s 6 8 i �WSTĘP 129 Poza jednym a r t y k u ł e m (Niektóre elementy tradycyjnej gospodarki Cyganów) opracowanym w oparciu o materiał zebrany na w i ę k s z y m ob­ szarze, pozostałe prace dotyczą C y g a n ó w z a m i e s z k a ł y c h na polskiej c z ę ­ ści Spiszą. P r z y tym g ł ó w n y zrąb materiału pozyskany został w dwu s ą s i a d u j ą c y c h ze sobą wsiach, w k t ó r y c h znajdują się skupiska c y g a ń ­ skie. Z tego osiedle w Czarnej Górze liczy około 25 rodzin (ok. 140 osób), a w Jurgowie mieszkają 4 rodziny c y g a ń s k i e (ok. 30 osób). Osiedle C y g a n ó w czarnogórskich jest jednym z n a j w i ę k s z y c h n a Podtatrzu (i w ogóle w Karpatach Polskich); inne w i ę k s z e osady c y g a ń s k i e z n a j ­ dują się w Szaflarach (ok. 200 osób), Czarnym Dunajcu (90), Jabłonce (70), Ostrowsku (50), Maszkowicach (50). 9 • Etnografia Polska t. X X I I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cbd829855ef3888f035102c5cc348f1b.pdf 4eb4913c68fd7e0b990a1aec4b89193a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:946 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:869 Title A name given to the resource Pożywienie Cyganów na polskim Spiszu / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2, s.145-154 Creator An entity primarily responsible for making the resource Długosz, Elżbieta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I I z. 2 ELŻBIETA DŁUGOSZ POŻYWIENIE CYGANÓW NA P O L S K I M SPISZU Cyganie koczujący, jak i Cyganie osiadli, nigdy nie egzystowali s a ­ modzielnie, lecz uzależnieni byli od społeczeństw, w ś r ó d k t ó r y c h przysz to im żyć. U C y g a n ó w spiskich o w ą zależność zauważa się r ó w n i e ż w spo­ sobie zdobywania p o ż y w i e n i a , sami bowiem nie wytwarzali go. Problem p o ż y w i e n i a i zachodzące w t y m zakresie zmiany s t a n o w i ł y przedmiot badań, k t ó r y c h rezultaty przedstawiam w niniejszym opracowaniu. P r e ­ zentowany materiał pochodzi z badań prowadzonych w ś r ó d C y g a n ó w za­ m i e s z k a ł y c h w Czarnej Górze i Jurgowie na Spiszu . 1 W s p ó ł ż y c i e C y g a n ó w Karpackich z m i e j s c o w ą ludnością w i e j s k ą opie­ rało się g ł ó w n i e na tym, że ś w i a d c z y l i oni na jej rzecz rozmaite u s ł u g i (prace kowalskie, muzykowanie, najem do prac rolnych i inne), a jako wynagrodzenie otrzymywali produkty ż y w n o ś c i o w e , rzadziej z a ś p i e n i ą ­ dze. Powszechnie r ó w n i e ż zdobywano ż y w n o ś ć poprzez codzienne żebra­ nie. Stan taki u t r z y m y w a ł się do lat pięćdziesiątych, wtedy bowiem za­ istniały m o ż l i w o ś c i zatrudnienia poza w s i ą i Cyganie zaczęli stopniowo, zarzucać swoje tradycyjne zajęcia. Od tego czasu zanika r ó w n i e ż żebrac­ two. W konsekwencji tych zmian zależność C y g a n ó w od społeczności chłopskiej poczęła się znacznie zmniejszać. Z a r ó w n o w okresie, gdy istniały ścisłe związki ekonomiczne ze wsią, jak i po ich rozluźnieniu, Cyganie nastawieni byli na pozyskiwanie prze­ de wszystkim p r o d u k t ó w ż y w n o ś c i o w y c h . Do lat p i ę ć d z i e s i ą t y c h byli przy tym zdani g ł ó w n i e na produkty wytworzone w gospodarstwie w i e j ­ skim — ofiarowane żebrzącej Cygance za darmo lub jako zapłata za pracę c z ł o n k ó w jej rodziny (często przy okazji obchodu żebrzącej ko­ biety po chałupach), czy też kupowane za pieniądze zarobione przez C y ­ g a n ó w przy n i e k t ó r y c h pracach. Podstawowym, n a j ł a t w i e j d o s t ę p n y m produktem b y ł y zawsze ziem­ niaki. W skład codziennego p o ż y w i e n i a w c h o d z i ł y również: mleko, t ł u ­ szcze z w i e r z ę c e (najczęściej słonina), kapusta, mąka, kasza, rzadziej fa1 A. B a r t o s z , Problematyka cygańska w badaniach etnograficznych skim Spiszu, „Wierchy", t. 44:1975, s. 216-221. 10 — Etnografia Polska t. X X I I na Pol­ �146 ELŻBIETA DŁUGOSZ sola. Najbardziej jednak p o ż ą d a n y m a r t y k u ł e m b y ł o m i ę s o , w tym prze­ de wszystkim k o n i n a . Zdarzało się, ż e Cyganie s p o ż y w a l i r ó w n i e ż p a d l i n ę . W sklepach wiejskich i karczmach zaopatrywali się g ł ó w n i e w alkohol, a także w sól, cukier, r y ż itp. Biorąc pod u w a g ę sposoby, jakimi Cyganie zdobywali ż y w n o ś ć , a więc codzienne chodzenie Cyganek po prośbie, najmowanie się do pracy w sy­ tuacji, gdy głód z m u s z a ł do tego, n a l e ż y s t w i e r d z i ć , ż e Cyganie przeja­ wiali daleko idącą bierność i brak troski o zapewnienie sobie ż y w n o ś c i poza c h w i l ą bieżącą. Bardziej aktywnie zabiegali o p o ż y w i e n i e jedynie przy okazji ś w i ą t i uroczystości rodzinnych. Natomiast gdy w dniu pow­ szednim mieli m o ż l i w o ś ć zdobycia tak p o ż ą d a n e g o przez nich mięsa, nie odkładali go na zapas, tylko konsumowali od razu w całości, po czym zdani b y l i znowu na bardzo skromne, zapracowane lub wyproszone je­ dzenie. 2 3 W z w i ą z k u z tym Cyganie rzadko m a g a z y n u j ą i k o n s e r w u j ą produk­ ty ż y w n o ś c i o w e . N i e m o ż l i w ą do spożycia od razu część p r o d u k t ó w m i ę ­ snych konserwowano na ogół prostymi sposobami (wędzono pod dachem w dymnej izbie lub trzymano na mrozie przy domu), z a ś w i ę k s z ą ilość z i e m n i a k ó w przechowywano w dole ziemnym pod podłogą lub w kącie izby. P r z e t w ó r s t w o ż y w n o ś c i b y ł o r ó w n i e ż s ł a b o r o z b u d o w a n ą sferą go­ spodarki domowej. Najczęściej bowiem to, co Cyganka do domu przy­ niosła, przyrządzała do spożycia od razu. W sytuacji, gdy Cyganie ( p o c z ą w s z y od lat pięćdziesiątych) dyspo­ n u j ą w coraz w i ę k s z y m stopniu g o t ó w k ą , gospodarstwa c h ł o p s k i e prze­ stają b y ć g ł ó w n y m ź r ó d ł e m pozyskiwania ż y w n o ś c i . Odtąd zakupy robi się coraz częściej w sklepach — wiejskich i miejskich. N a s t ę p u j e w ó w ­ czas stopniowa zmiana w składzie nabywanych a r t y k u ł ó w , choć w duże; mierze dawny asortyment pozostaje zachowany. Ziemniaki są nadal pod­ stawowym a r t y k u ł e m ż y w n o ś c i o w y m , ale p o j a w i ł s i ę obok nich chleb 2 Górale spiscy nie jedzą mięsa końskiego. Jedzenie koniny powszechne u tam tejszych Cyganów wzbudza zgorszenie zarówno wśród ludności wiejskiej, jal i u innych Cyganów. Zdarza się więc, że goszcząc swoich krewnych lub powino watych spoza Spiszą Cyganie spiscy ukrywają przed nimi, że podają koninę. Por. J . B l o c h , Les tsiganes, Paris 1960, s. 55; J . P. C l e b e r t , Les tsiga nes, Paris 1961, s. 235; E . H o r v á t h o v á , Cigání na Slovensku, Bratislava 196 s. 21, 126, 130, 157, 237; A. P a w ł o w s k i , Cyganie. Studia nad przestąpczoścu Zielona Góra 1973, s. 140-142. Należy tu wyjaśnić, że spożywanie mięsa padłyc zwierząt nie jest jakąś „cygańską specyfiką", co sugerują wypowiedzi niektóryc autorów, a spowodowane było ubóstwem i niskim stopniem świadomości. Wsza i u uboższych chłopów jadano mięso niekiedy tylko wtedy, gdy w gospodarstw zdechło zwierzę. Zob. też W. J o s t o w a, Z życia biedoty góralskiej, „Wierchy t. 22:1953, s. 120. Mięso zdechłych zwierząt gotowano przed spożyciem dość dłi go, a rosół wylewano; H o r v á t h o v á , op. cit., s. 237. Wśród niektórych gn Cyganów rozpowszechnione jest twierdzenie, które wyraża się w słowach: „zwi rzę, które zabił Bóg, ma lepszy smak od tego, które zabił człowiek", t a m ż s. 246 (przypis); I . D a n i ł o w i c z , O Cyganach, Wilno 1824, s. 32. 3 fiu II �POŻYWIENIE CYGANÓW NA P O L S K I M S P I S Z U 147 9. Cyganka z Szaflar. Fot. A. Bartosz którego Cyganie dawniej prawie nie jedli. Mięso jest wciąż najbardziej lubianym i poszukiwanym rodzajem p o ż y w i e n i a , a kupuje się je obecnie częściej dzięki posiadanej g o t ó w c e . Nabiał zaś (oprócz mleka) oraz j a ­ rzyny i owoce z a j m u j ą w dalszym ciągu bardzo nikłą p o z y c j ę w jadło­ spisie C y g a n ó w . Nie spotyka s i ę już w y p a d k ó w s p o ż y w a n i a padliny. Ale gdy tylko Cyganie mają okazję, zaopatrują się nadal w mięso końskie. W tym ce­ lu np. co parę m i e s i ę c y grupka Cyganek wybiera się specjalnie do K r a ­ kowa, gdzie k o n i n ę m o ż n a k u p i ć w jednej z hal targowych. Obok w i ę c wskazanej w y ż e j bierności w zdobywaniu p o ż y w i e n i a , z w ł a s z c z a w prze- �148 ELŻBIETA DŁUGOSZ szłości, Cyganie w y k a z u j ą duże p r z y w i ą z a n i e do swoich tradycyjny с u p o d o b a ń w tym zakresie, pomimo że np. z a m i ł o w a n i e do koniny naraz ich n a ś m i e s z n o ś ć w opinii chłopów. Zróżnicowanie w zamożności rodzin c y g a ń s k i c h b y ł o do lat pięćdzie­ s i ą t y c h bardzo niewielkie, a w i ę c i sposób o d ż y w i a n i a przedstawiał si podobnie. W sytuacji obecnej przy zatrudnieniu C y g a n ó w w przedsi-: biorstwach p a ń s t w o w y c h na różnie p ł a t n y c h stanowiskach nastąpiło zró¿ nicowanie w zamożności rodzin, widoczne na pierwszy rzut oka w w y g l ą dzie i urządzeniu mieszkań. Zróżnicowanie m a j ą t k o w e w mniejszy;' stopniu dotyczy natomiast sfery samego o d ż y w i a n i a się, zwłaszcza je;;; chodzi o ilość pożywienia. Zaznacza się to raczej w jego jakości i r<> dzaju. If 1 Ilość .posiłków, a przede wszystkim ich skład, zależały dawniej od te­ go, co w danym dniu dostała kobieta na wsi. Rano w domu cygański n nie b y ł o nic do jedzenia. Wszystko bowiem zjadano poprzedniego dnL; a jeśli coś zostało, to oddawano gospodarzom dla zwierząt lub wyrzucaru (o czym będzie mowa dalej). Kobieta w y c h o d z i ł a w i ę c na czczo z domu a domownicy czekali bez jedzenia do jej powrotu. Mąż, jeśli szedł dt pracy, to r ó w n i e ż na czczo. Przed p o ł u d n i e m Cyganka wracała i przygo­ t o w y w a ł a jedzenie, które nieraz s t a n o w i ł o jedyny posiłek w ciągu dnia Na ogół jednak przyrządzała dwa posiłki — jeden przed p o ł u d n i e m drugi po południu. Z r e g u ł y na pierwszy posiłek b y ł y ziemniaki, które s p o ż y w a n o najczęściej omaszczone słoniną lub zalane k w a ś n y m mlekiem g o t o w a n ą kapustą lub w o d ą z k w a ś n e j kapusty. Ziemniaki spożywane i w innych postaciach — z gotowanych pieczono na tłuszczu placki, su­ rowe zaś drobno pokrajane smażono, a także po ugotowaniu gniecioni mieszano z czarnymi jagodami lub ś l i w k a m i . Podobnie i potrawy mączne przyrządzano w różny sposób. S y p i ą c m ą k ę na wrzącą w o d ę otrzymy­ wano bryję, którą polewano mlekiem lub t ł u s z c z e m albo też formowano z niej kluski i podawano omaszczone. Ze z w y k ł e g o ciasta, z m ą k i i zim­ nej wody, Cyganki robiły kluski, pierogi, najczęściej nadziewano serem wymieszanym z tłuszczem, a także p i e k ł y placki wprost na p ł y c i e pieca Potrawy m ą c z n e oraz gotowana kasza s t a n o w i ł y danie powszednie, czę­ sto podawane, jakkolwiek nie tak często jak potrawy z z i e m n i a k ó w ; i!. IT" ¡lí it Na drugi posiłek gotowano r ó w n i e ż którąś z m ą c z n y c h lub ziemnia­ czanych potraw. A gdy udało się zdobyć k a w a ł e k m i ę s a (często b y ł y to zwyczajne odpadki), gotowano rosół s p o ż y w a n y z ziemniakami; mięso Cyganie jedli samo, bez dodatków. P o s i ł e k popijano mlekiem słodkim lub k w a ś n y m , czasem herbatą z kwiatu lipowego lub kminku. Niekiedy przyrządzano napój z w y p r a ż o n e g o na karmel cukru. Do dziś jednak najczęściej jedzenie popija s i ę czystą w o d ą . Na d w ó c h posiłkach na ogół k o ń c z y ł o się przyrządzanie Por. H o r v á t h o v á , op. cit., s. 239. pożywienia �POŻYWIENIE CYGANÓW NA P O L S K I M S P I S Z U 149 w ciągu dnia. Ponadto k a ż d y z d o m o w n i k ó w zazwyczaj brał sobie jesz­ cze coś do jedzenia, jeśli pozostało z poprzedniego posiłku. Dwa posiłki dziennie jada się w n i e k t ó r y c h domach do dziś, prze­ trwało r ó w n i e ż inne przyzwyczajenie — kobiety w y c h o d z ą po zakupy na czczo i dopiero po powrocie p r z y g o t o w u j ą posiłek domownikom. Jed­ nak w wielu domach obecnie przygotowuje się jedzenie trzy razy dzien­ nie, wymaga tego bowiem inny tryb życia — dzieci idą do szkoły, m ę ż ­ czyźni i niektóre m ł o d e kobiety do pracy. Na ranny posiłek składa się najczęściej kawa zbożowa, mleko lub herbata i chleb ze smalcem, m a ­ słem, słoniną czy kiełbasą. Posiłek podawany wczesnym p o p o ł u d n i e m jest dzisiaj najczęściej m i ę s n y i składa się z rosołu, do k t ó r e g o dodaje się ziemniaki, oraz z m i ę s a gotowanego lub (rzadziej) pieczonego. Wie­ czorem je s i ę pozostałości z obiadu lub podobnie jak na śniadanie — chleb ze smalcem, m a s ł e m lub w ę d l i n ą . Co pewien czas kobiety robią którąś z potraw m ą c z n y c h lub ziemniaczanych, przyrządzając je w spo­ sób wspomniany uprzednio. P r z y przyrządzaniu potraw w y r a ź n i e widać w y n i k a j ą c ą z g u s t ó w smakowych C y g a n ó w tendencję, by jedzenie b y ł o jak najbardziej tłuste. Zawsze poszukują najbardziej tłustego mięsa, a n i e m i ę s n e potrawy jak najobficiej maszczą. C a ł k i e m inaczej przedstawia się c z ę s t o t l i w o ś ć po­ siłków wtedy, gdy zaopatrzono się w dużą ilość mięsa. W zależności od posiadanej g o t ó w k i , w i e l k o ś c i zwierzęcia, a też od pory roku (mając na uwadze psucie się mięsa), całe z w i e r z ę kupuje jedna rodzina lub parę rodzin do spółki. P r z e w a ż n i e jest to baran, świnia, a przed kilku laty również często k o ń . S z c z e g ó l n i e dawniej, do lat pięćdziesiątych, jedno­ razowy zakup w i ę k s z e j ilości m i ę s a zmieniał c a ł k o w i c i e r y t m dnia. Nie­ jednokrotnie i dziś po zabiciu zwierzęcia od razu gotuje się m i ę s o , po czym zaraz p r z y s t ę p u j e się do konsumpcji. Sposoby przyrządzania m i ę s a nie są urozmaicone — s p o ż y w a się je przede wszystkim gotowane, n a j ­ częściej samo, bez dodatków. Z r e g u ł y towarzyszy temu alkohol. Z d a ­ rzało się, że po ugotowaniu m i ę s a wylewano rosół, jako p o t r a w ę gorszego gatunku przy chwilowym nadmiarze jedzenia. Do domu, w k t ó r y m od­ bywa się uczta, schodzą się uprzednio zaproszeni krewni i sąsiedzi bli­ sko z tą rodziną żyjący. Często tworzy się w takiej sytuacji w e s o ł y nastrój; biesiadnicy ś p i e w a j ą i tańczą. Je się do przesytu, a jeśli nie można zjeść wszystkiego w jeden dzień, to nazajutrz biesiada zaczyna się od nowa. Zwłaszcza dawniej, tj. do lat pięćdziesiątych rozrzutność w^ traktowaniu jedzenia w^ chwili dostatku szczególnie silnie kontrasto­ w a ł a ze skromnym p o ż y w i e n i e m n a s t ę p n y c h dni 5 Jak widać, w i ę k s z a ilość m i ę s a i alkohol w z w y k ł y m dniu wprowa­ dza o d ś w i ę t n y nastrój do domu. Właśnie obfitością jedzenia zaznaczają się u C y g a n ó w ś w i ę t a doroczne i uroczystości rodzinne, przy czym w z a 5 Tamże, s. 244. �p 150 ELŻBIETA DŁUGOSZ sadzie brakuje u nich potraw o b r z ę d o w y c h • Oznaką ś w i ę t o w a n i a jest m i ę s o oraz staranniej niż na codzień przyrządzone potrawy mączne, do k t ó r y c h dodaje się bardzo dużą ilość tłuszczu, i zawsze alkohol, przede wszystkim czysta w ó d k a . Zachowanie się C y g a n ó w podczas s p o ż y w a n i a p o s i ł k u nie jest podda­ ne ś c i s ł y m r e g u ł o m . W dymnych domach c y g a ń s k i c h , w k t ó r y c h na środku klepiska paliło się ognisko, domownicy grupowali się w o k ó ł jed­ nego naczynia siadając na ziemi. Wszyscy jedli razem, bez ustalonej kolejności i p r z y w i l e j ó w w sięganiu po jedzenie. P o c z ą w s z y od lat trzy­ dziestych, gdy kurne domy c y g a ń s k i e z a c z ę ł y zanikać, założono podłogi i p o w a ł y , p o j a w i ł y s i ę w ó w c z a s w izbach c y g a ń s k i c h skromne drewniane sprzęty, takie j a k łóżka, ławki, a z czasem szafki i stoły. Nadal jednak, podobnie jak w k u r n y m domu, Cyganie grupowali się w o k ó ł jednego na­ czynia ustawionego na ławce, a niekiedy i na podłodze, siadając, gdzie kto mógł podłodze, na ł a w c e albo na łóżku. G d y b y ł o w i ę c e j osób, je­ dzenie rozdzielano do d w ó c h n a c z y ń albo też część d o m o w n i k ó w do­ s t a w a ł a jedzenie w drugiej kolejności z tego samego naczynia. W n i e k t ó ­ rych, p r z e w a ż n i e uboższych domach do dziś z a c h o w a ł się ten sposób je­ dzenia. S t ó ł nie przyjął się tam iako miejsce przy k t ó r y m zasiada się do uosiłku a zdarza sie że w o s ó l e go w izbie nie m a Jednak iuż w w i ę k s z o ś c i d o m ó w a zwłaszcza u r z ą d z o n y c h n o w o c z e ś n i e jada się te­ raz orzv stole kazdv z osobneeo naczvnia Jedvnie m i ę s o ń o d a i e sie na iednvm w s o ó l n v m talerzu Nie uzvwa sie s z t u ć c ó w przv iedzen u m i ę s a kazdv odkrawa sobie odpowiedni k a w a ł e k i ziada trzvmaiac eo w re¬ kach Do Obtarcia rąk bierze s i ę ręcznik n a 7 W gospodarstwie c y g a ń s k i m sprzęt do przyrządzania potraw jest bar­ dzo skromny. Tylko n i e k t ó r e gospodynie posiadają maszynki do mięsa, stolnice, w a ł k i do ciasta itp. W wielu domach brakuje w i ę k s z e j ilości talerzy, odpowiedniego noża czy też nawet kieliszka. P o ż y c z a się je w razie potrzeby od sąsiadów. Posiłki gotuje się i s p o ż y w a z a r ó w n o w domu, jak i w jego najbliż­ szym otoczeniu. Na letnie bezdeszczowe dni wiele rodzin stawia sobie bowiem na p o d w ó r z u proste piecyki. N i e k t ó r z y gotują wprost na ogni­ sku, umieszczając garnki nad p ł o m i e n i e m w taki sposób, w jaki stawia- 6 Wieczerza wigilijna wraz z życzeniami i ł a m a n i e m opłatka upowszechnia się u C y g a n ó w spiskich od połowy okresu międzywojennego. W Wigilię je się na ogół mięso. W niedzielę wielkanocną u Cyganów tradycyjnie podaje się jajecznicę na kiełbasie. Również smażenie pączków na Wielkanoc i Boże Narodzenie praktykuje się odkąd Cyganie sięgają pamięcią. Ostatnio rozpowszechnia się zwyczaj piecze­ nia na święta słodkich ciast. Na pierwszym miejscu pozostaje jednak mięso, bez którego nie odbędzie się żadne święto. Identyczne niemal wyposażenie izb i sposób spożywania posiłków w y s t ę p o w a ł y w ubogich domach chłopskich w okresie m i ę d z y w o j e n n y m ; K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , Społeczność wiejska, Łódź 1948, s. 135. 7 f) .ii Ai, m �POŻYWIENIE CYGANÓW NA P O L S K I M S P I S Z U 151 no je w k u r n y m domu, a w i ę c na kamieniach, na p r ę t a c h ż e l a z n y c h wbi­ tych w z i e m i ę albo na p ł y c i e ż e l a z n e j , opartej na kamieniach e. Poziom higieny z w i ą z a n e j z p o ż y w i e n i e m jest jeszcze w wielu do­ mach bardzo niski. J a k już w s p o m n i a ł e m , uderza brak sprzętu i miejsca przeznaczonego do przyrządzania posiłków. Naczynia, a i samo jedzenie, bardzo często kładzie się byle gdzie, nierzadko na podłodze. A jedno­ cześnie panuje bardzo rygorystycznie przestrzegany zwyczaj nakazujący, by naczyń, w k t ó r y c h się gotuje i s p o ż y w a posiłki, nie u ż y w a ć do ż a d ­ nych innych c e l ó w . Nie wolno w i ę c u m y ć rąk w naczyniu, w k t ó r y m trzyma się ż y w n o ś ć lub w o d ę do picia, nie m ó w i ą c już o praniu (Cyga­ nie w y s t r z e g a j ą się bardzo zetknięcia ż y w n o ś c i z odzieżą, którą się nosi zwłaszcza bezpośrednio przy ciele). N i e w ł a ś c i w i e u ż y t e naczynie u w a ż a ­ ją za nie nadające się do dalszego stosowania w kuchni. Problem pow­ staje przede wszystkim w sytuacji, gdy w domu c y g a ń s k i m gospodarują n i e - C y g a ń k i , m ł o d e ż o n y C y g a n ó w . Bardzo często naczynie takie w y r z u ­ ca się, albo przeznacza do c z y n n o ś c i nie z w i ą z a n y c h z p o ż y w i e n i e m , a niekiedy sprawa k o ń c z y się tylko na d o k ł a d n i e j s z y m jego umyciu . 9 10 Rozgraniczenie w przeznaczeniu n a c z y ń nie ma znaczenia dla faktycz­ nej czystości s p o ż y w a n y c h potraw. Zwyczaj ten nasuwa raczej m y ś l o magicznie pojmowanej „czystości" jedzenia. B y ć m o ż e , że z t y m w i ą ż e s i ę przestrzegany już tylko przez starsze kobiety o b o w i ą z e k n a ­ krywania g ł o w y g o t u j ą c e j Cyganki. P r z e w i ą z a n i e g ł o w y chustką, u nie­ k t ó r y c h m ł o d y c h dziewcząt przynajmniej upięcie w ł o s ó w , ma zabezpie­ czyć przed wpadaniem ich do jedzenia. Reakcja Cygana bowiem, gdy znajdzie w naczyniu w ł o s , m u c h ę czy c o ś podobnego, jest bardzo g w a ł ­ towna — wyrzuca on całą zawartość naczynia. Cyganie t ł u m a c z ą to w s t r ę t e m do s k a ż o n e g o w ten sposób jedzenia. W e d ł u g zasady głoszonej powszechnie przez C y g a n ó w , nie s p o ż y w a j ą oni jedzenia p o z o s t a ł e g o z poprzedniego dnia. W stosunku do n i e k t ó ­ rych cenniejszych p r o d u k t ó w , jak np. mięso, odstępuje się od tej za­ sady. Na ogół jednak potrawy przyrządzonej raz nie zostawia się i nie odgrzewa na drugi dzień. Resztki wyrzuca się lub oddaje gospodarzom dla ś w i ń . R ó w n o c z e ś n i e w ś r ó d C y g a n ó w funkcjonują nadal z dawna zakorze­ nione zakazy s p o ż y w a n i a pewnych potraw. Czują olbrzymi, graniczący z l ę k i e m w s t r ę t do żab. Ten specyficzny do nich stosunek u j a w n i ł się szczególnie w konfrontacji z faktem, że do I I wojny ś w i a t o w e j Spiszacy 8 Ilustracje takich samych lub bardzo podobnych palenisk cygańskich służą­ cych do gotowania podaje H o r v á t h o v á , op. cit. » Por. J . F i c o w s k i , Cyganie na polskich drogach, K r a k ó w 1965, s. 155-156. ™ W latach sześćdziesiątych praktykowano jeszcze, dziś już zarzucony zwy­ czaj odseparowania kobiety przez pewien czas po urodzeniu dziecka. Uznawano bowiem, ż e do „wywodu" jest ona nieczystą. Dlatego też nie wolno jej było m. in. dotknąć naczyń i jedzenia innych osób, prócz noworodka. Położnica, nie gotowała, a jedzenie dla niej podawano w osobnym naczyniu. �152 ! Ij • ELŻBIETA DŁUGOSZ bardzo chętnie ż a b y j a d a l i " . Można d o m y ś l a ć się jedynie, że stosunek ten ma z w i ą z e k z nie znanym już dziś p o d ł o ż e m wierzeniowym. U nie- PM - li Si j j| I li I I i j |i I j 12 ! I U ! j| : I I I I Í ¡¡ f \ k t ó r y c h C y g a n ó w wstręt do żab rozciąga się na inne stworzenia w jakiś sposób kojarzące się z nimi — jak np. ryby, raki, kaczki (kaczki ż y w i ą się żabami), toteż unikają ich jedzenia. Cyganie brzydzą s i ę r ó w n i e ż m i ę s e m psim i kocim. Silnie to podkreślają, nie omieszkając przy tym zaznaczyć, że mięso psie jedzą znani im Cyganie zamieszkali w innych miejscowościach . O b o w i ą z u j ą c e u C y g a n ó w nakazy i zakazy mają na celu zapewnienie im p o ż y w i e n i a , które m o g ą jeść bez w s t r ę t u , na co szczególnie zwracają u w a g ę . Wielu z tych zasad przestrzegają sumiennie, czasem niemal rygorystycznie, lecz w wielu przypadkach przejawiają brak konsekwencji. Zwyczaje te są n i e w ą t p l i w i e archaicznego pochodzenia i mają cha¬ rakter reliktowy, a ich treść jest dla C y g a n ó w trudna do interpretacji, W kuchni C y g a n ó w spiskich trudno doszukać się potraw oryginal­ nych, nie znanych miejscowym góralom. Przy tym u C y g a n ó w zacho­ w a ł y się niektóre z powszechnie dawniej znanych n a wsi potraw, jak np. placki z wody i mąki, zwane na góralszczyźnie moskolami, czy też bryja. Natomiast cechą, która w sposób najbardziej t r w a ł y zdaje się char a k t e r y z o w a ć tę grupę C y g a n ó w , jest swoisty styl konsumpcji. P o ż y wienie jest tą dziedziną życia, do której Cyganie p r z y w i ą z u j ą pierwszorzędną w a g ę . Mimo że dogodzenie s w y m gustom w tej dziedzinie stawiają przed innymi potrzebami ż y c i o w y m i , nie zabiegają jednak zbytnio o w ł a ś c i w e czy c h o ć b y regularne o d ż y w i a n i e się. Zdając się całkowicie na produkty wytworzone przez otoczenie, przejawiali do niedawna beztroskę, jeśli chodzi o zaopatrywanie się w ż y w n o ś ć , co w okresie, gdy byli uzależnieni od wsi, s t a w i a ł o ich często u progu głodowania. Nie czyniąc zapasów, dostatek ż y w n o ś c i cenią sobie bardzo. Charakterystycz¬ ne jest, że przy nadarzającej się obfitości jedzenia okazują wielkie zadowolenie z tego, akcentując te chwile beztroską biesiadą w szerszym gronie w s p ó l n i e u c z t u j ą c y c h k r e w n y c h i znajomych. 1 31 St 'i : j{ i i < 1, Elżbieta Długosz 1 T H E FOOD O F G Y P S I E S I N T H E P O L I S H P A R T OF SPISZ if ¡jl , Summary i , W i' Gypsies have not produced food, but obtained it from the surrounding peasant population, in exchange for services rendered (blacksmithing, music making, odd farm jobs) and by begging. f i 'i , J' ! 'j' Ł i'. ii tli i! г 1 1 Zob. M. K o p a c z , Konsumpcja żywnościowa w Jurgowie na Spiszu Polskim w drugiej połowie XIX i w XX wieku, K r a k ó w 1968 (praca magisterska wyk. w Katedrze Etnografii Słowian UJ), s. 40-41. Por. H o r v á t h o v á , op. cit., s. 236. 1 2 �POŻYWIENIE CYGANÓW NA P O L S K I M S P I S Z U 153 Since they have been given ready food, their own processing procedures ten­ ded to .be scant. Their list of alimentary products was also little differentiated. They used to eat, and still do so, mostly potatoes, flour dishes and meat which they appreciate the most; they usually ate it in form the worst offals. Until a ti­ me, Gypsies also used to eat carcass. 'There are no specifically Gypsy dishes, but they have preserved some star­ vation receipts once applied by local peasants. Gypsies have never hoarded foot. If they succeded to obtain a large amount of it, they feasted, sometimes for days together. At cooking, women observe the old principles warranting the „purity" of food. E.g., they never use the vessels set apart for cooking or eating for any other purposes. Since nineteen fifties, when Gypsies started to work in urban settings, mos­ tly in state-owned enterprises, their links with the countryside have been dimi­ nishing and their feeding habits have also changed. Their traditional model of consumption is on the wane, although many relics of the old style have still survived in their apparently modern households. 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0628355df933bf95d75a198867d1551c.pdf 0077d4673cc0103d044d00d40b6835d2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:945 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:868 Title A name given to the resource Niektóre elementy tradycyjnej gospodarki Cyganów / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2, s.131-144 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bartosz, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I I z. 2 ADAM BARTOSZ NIEKTÓRE E L E M E N T Y T R A D Y C Y J N E J CYGANÓW GOSPODARKI Pośród rozlicznych cech, c h a r a k t e r y z u j ą c y c h odrębność C y g a n ó w w stosunku do ludności, w której otoczeniu przyszło i m p r z e b y w a ć , sfe­ ra ich życia ekonomicznego wydaje się szczególnie interesująca, jako że determinuje ona inne aspekty c y g a ń s k i e j kultury. Implicite zależność ta została z a u w a ż o n a już w n a j w c z e ś n i e j s z y c h opracowaniach, a nawet w kronikach n o t u j ą c y c h pojawienie się C y g a n ó w w Europie. Charak­ terystyczny typ gospodarki, a zwłaszcza sposoby pozyskiwania dochodu, m i a ł y bezpośredni w p ł y w na takie dziedziny życia, jak: sposób o d ż y ­ wiania s i ę , ubierania, typ domostw i ś r o d k ó w transportu, a także na po­ dział prac w rodzinie, stosunek do n i e - C y g a n ó w , stosunek do dóbr, inne sfery ś w i a d o m o ś c i itd. N a l e ż y przy tym pamiętać, że typ gospodarki okazał się cechą stosunkowo trwałą u wielu grup C y g a n ó w n a świecie. Tam nawet, gdzie zanikł c y g a ń s k i język, pozostały charakterystyczne, tradycyjne zajęcia jako wyznacznik odrębności etnicznej W zakresie zdobywania ś r o d k ó w do życia C y g a n ó w p r z y b y ł y c h do Europy c h a r a k t e r y z o w a ł y trzy dopełniające się komponenty: 1. Koczowniczy tryb życia. 2. Wykonywanie pewnych, charakterystycznych zajęć, jak: kowal­ stwo, muzykanctwo, w r ó ż b i a r s t w o , żebractwo i inne. 3. Wykonywanie wspomnianych zajęć na rzecz ludności, z którą stykali s i ę w czasie w ę d r ó w e k , w zamian za produkty ż y w n o ś c i o w e i inne do życia n i e z b ę d n e a r t y k u ł y . D l a wskazania n i e k t ó r y c h m e c h a n i z m ó w z w i ą z a n y c h z funkcjonowa­ niem c y g a ń s k i e j gospodarki posłużę się p r z y k ł a d e m C y g a n ó w K a r p a c ­ kich z regionu Podtatrza. S ą to Cyganie z dawna osiadli, zatracili w i ę c 1 Zob. np. P. S t a n o, Korytárska výroba rumunsky hovoriacich Ciganov na Východnom Slovensku, „Slovenský národopis", t. 13:1965, z. 4, s. 549-562; V. M a ­ r i n o v, Nabljudenija wyrchu bita na cigani v Bylgarija, „Izwestija na etnografskija istitut i muzei", 5:1962, s. 227-275. Również w Azji Środkowej niektóre gru­ py Cyganów zachowały swój pierwotny język tylko w szczątkowej postaci. L �132 ADAM B A R T O S Z pierwszą z wymienionych cech c y g a ń s k i e g o życia. Nie miało to pierwot­ nie niemal żadnego w p ł y w u na kształt dwu p o z o s t a ł y c h k o m p o n e n t ó w . Związki z ludnością rolniczą, z którą stykali się w okresie koczownictwa, stały się tylko od tego czasu bardziej ścisłe i długotrwałe. Natomiast ich dotychczasowe profesje i podstawowe źródła utrzymania pozostały przez długi czas niezmienne 2. 1. ŹRÓDŁA U T R Z Y M A N I A CYGANÓW — P R Z Y K Ł A D S Y M B I O Z Y GOSPODARCZEJ GRUP ETNOGRAFICZNYCH P o d s t a w o w ą profesją C y g a n ó w z Podtatrza, podobnie zresztą jak i innych C y g a n ó w Karpackich, b y ł o do niedawna kowalstwo. Zawsze jednak wykonywali oni szereg innych zajęć dla uzupełnienia dochodu p ł y n ą c e g o z pracy w kuźni (muzykanctwo, w r ó ż b i a r s t w o , a z czasem rozmaite formy pracy najemnej w gospodarstwach chłopskich). D o c h ó d pozyskiwano też innymi, specyficznymi drogami, jak poprzez żebractwo, złodziejstwo, s p o ż y w a n i e m i ę s a p a d l ý c h zwierząt itp. •' / jj: 1, lit r ; ^ 'j, Jako kowale Cyganie osiedlali się we wsiach, gdzie penetracja kon­ kurencyjnego rzemiosła cechowego była stosunkowo słaba. Tam, gdzie zasięg działalności kwalifikowanych kowali wiejskich b y ł stosunkowo duży, Cyganie przejmowali tylko tę część prac, którą z racji wyposa­ żenia warsztatu i umiejętności byli w stanie realizować. Zajmowali się w ó w c z a s przede wszystkim drobnymi naprawami sprzętu rolniczego i wykonywaniem najprostszych p r z e d m i o t ó w . Od końca X I X wieku utalentowane jednostki .zaczęły zarobkować m u z y k u j ą c na zabawach i weselach. B y ł o to zajęcie wykonywane okazjo­ nalnie przez C y g a n ó w , k t ó r z y na co dzień pracowali, jak inni przy kowadle, a dopiero w czasach najnowszych stało się samoistną profes ją. Sezonowo Cyganie zajmowali się (zwłaszcza od p o c z ą t k ó w lat d w u dziestych) t ł u c z e n i e m kamienia drogowego, co wykonywano powszechnie do lat pięćdziesiątych. Sezonowo także wynajmowano ich do wszel­ kich prac przy gospodarstwach chłopskich. Najmowano zaś C y g a n ó w p r z e w a ż n i e do prac najcięższych, jak poruszanie r ę c z n y c h młocarni, w y kopki, kopanie m ł y n ó w e k , piwnic itp. Powszechnie też Cyganie zaopatrywali się w ż y w n o ś ć poprzez żebranie, m a j ą c e tutaj specyficzne u w a r u n k o w a n i a , a w połączeniu z ż e 3 2 Jako tradycyjne źródła utrzymania rozumiem te zajęcia i źródła dochodu, które wyrosły na gruncie tradycji cygańskiej i miejscowej i są związane z funk­ cjonowaniem społeczności wiejskiej jako względnie autonomicznym u k ł a d e m eko­ nomicznym. A. B a r t o s z , Ekonomiczne i kulturowe uwarunkowania cygańskiego żebrac­ twa „Lud", 61:1977. 3 �li T R A D Y C Y J N A G O S P O D A R K A CYGANÓW 133 8. Kowal z Czarnej Góry. Fot A. Bartosz bractwem lub niezależnie uprawiano w r ó ż b i a r s t w o (umiejętność znana nie wszystkim Cyganom). Zwraca u w a g ę fakt, że Cyganie z Podtatrza nigdy nie zajęli się obróbką w y s t ę p u j ą c e g o tu w wielkiej ilości drewna, podczas gdy zna­ ne są z innych t e r e n ó w p r z y k ł a d y takiego w ł a ś n i e przekwalifikowania się c y g a ń s k i c h k o w a l i . Choć więc stwierdza się p e w n ą elastyczność w przystosowaniu się C y g a n ó w do zastanych lub z m i e n i a j ą c y c h się w a ­ runków, to przystosowanie to idzie najczęściej w kierunku podejmowa­ nia najrozmaitszych, m o ż l i w y c h zajęć, nie w y m a g a j ą c y c h jednak posia­ dania specjalnych (a nawet żadnych) kwalifikacji. Podczas w i ę c , gdy 4 " M . B a r j a k t a r o v i c , Oaza apatinskich Cigana, „Rad vojvodjanskich muzeja", R. 12-13:1964,, s. 191-204. Omawiana przez autora grupa Cyganów trudniła się obróbką drewna, podczas gdy pierwotnie wszyscy byli kowalami. �134 ADAM BARTOSZ kowalstwo jako zajęcie zaniknęło niemal c a ł k o w i c i e na skutek d o s t ę p ­ ności tanich w y r o b ó w fabrycznych i konkurencji kowali kwalifikowa­ nych, a muzykanctwo w y o d r ę b n i ł o się w osobną profesję, te najprostsze zajęcia jako bardziej uniwersalne (proste prace fizyczne, żebractwo itp.) p r z e t r w a ł y w postaci niezmienionej do c z a s ó w ostatnich. Choć sposoby pozyskiwania dochodu praktykowane przez C y g a n ó w w y k a z u j ą n i e m a ł ą rozmaitość, to jednak do pewnego czasu nie wykracza­ ł y one z u p e ł n i e poza lokalny u k ł a d ekonomiczny, z jakim związani byli Cyganie poprzez fakt zamieszkania. Wprawdzie Cyganie Karpaccy, jak­ kolwiek osiadli, dość swobodnie migrowali sezonowo czy t e ż na s t a ł e przenosili s i ę do innych wsi, to jednak cała ich działalność gospodarcza z a m y k a ł a się w granicach konkretnej wsi czy też wsi sąsiednich. W n a j ­ lepszym wypadku wymiana ich u s ł u g o d b y w a ł a się poprzez jarmarki, co jednak nadal obracało s i ę w ekonomicznym k r ę g u najbliższego regionu. Podaż c y g a ń s k i c h u s ł u g i s i ł y roboczej oraz zapotrzebowanie na pro­ dukty n i e z b ę d n e i m do życia b y ł y w zupełności realizowane w ramach społeczności lokalnej. Kontakt z szerszymi k r ę g a m i gospodarczymi za­ p o c z ą t k o w a n y w okresie m i ę d z y w o j e n n y m (zbyt w y r o b ó w kowalskich w sklepach, t ł u c z e n i e kamienia, praca nakładcza) b y ł do k o ń c a lat czter­ dziestych minimalny. Znamienne jest, że cała działalność produkcyjna tradycyjnej rodziny c y g a ń s k i e j skierowana jest na zewnątrz; jest to w zupełności działalność u s ł u g o w a w stosunku do wsi. W sferze działań produkcyjnych bowiem tylko bardzo niewiele energii kieruje s i ę bezpośrednio na zaspokojenie w ł a s n y c h potrzeb, w obrębie w ł a s n e g o gospodarstwa domowego. Bo też tradycyjne domostwo c y g a ń s k i e jest bardzo skromne — dla potrzy­ mania jego funkcjonowania wymagany jest bardzo niewielki n a k ł a d sił i środków . 5 Stan taki w i ą z a ł się z niemal c a ł k o w i t y m brakiem w c y g a ń s k i e j gospodarce sektora gospodarki naturalnej, tak szeroko r o z w i n i ę t e g o w tradycyjnej gospodarce w i e j s k i e j 4 Rozpiętość tego sektora gospodar­ ki stanowi o stopniu uniezależnienia się od szerszych u k ł a d ó w gospo­ darczych, o stopniu s a m o w y s t a r c z a l n o ś c i gospodarstwa. Wobec zaś jego braku egzystencja C y g a n ó w uwarunkowana b y ł a stopniem dostosowania ich działalności do u k ł a d ó w z e w n ę t r z n y c h , ściślej — do systemu gospo­ darki chłopskiej w ł a ś c i w e g o dla i n t e r e s u j ą c e g o nas obszaru. Stąd bo- )ł <¡ Zob. A. B a r t o s z , Osada cygańska w Maszkowicach. Propozycja przenie­ sienia cygańskiej osady do skansenu w Nowym Sączu, „Arkusze Muzealne Ziemi Krakowskiej", kwiecień 1975, s. 45-50. O podziale działalności ekonomicznej gospodarstwa chłopskiego na sektory zob. Z. B i a ł y , Niektóre ekonomiczne i kulturowe mechanizmy w chłopskiej go­ spodarce drobnotowarowej u schyłku feudalizmu i w okresie kapitalizmu (w opar­ ciu o materiał pochodzący г Małopolski południowej), „Prace Etnograficzne", Z N U J , 3:1967, s. 66. 6 1 �f T R A D Y C Y J N A G O S P O D A R K A CYGANÓW 135 wiem gospodarstwo c y g a ń s k i e czerpało wszystkie dobra konsumpcyjne niezbędne do życia. Dobra te pozyskiwano w zamian za wyroby (kowal­ skie i inne), usługi (kowalskie, wróżbiarskie i inne) oraz r ó ż n y m i spo­ sobami (chodzenie po prośbie i inne). Zatem cechą n a j d ł u ż e j p r z e t r w a ł ą (z trzech wymienionych n a w s t ę p i e ) niezależną od trybu życia (ko­ czowniczy czy osiadły) b y ł o c a ł k o w i t e uzależnienie C y g a n ó w od zew­ n ę t r z n y c h u k ł a d ó w gospodarczych. Zależności gospodarcze nie b y ł y przy tym jednostronne. Cyganie pozostawali w swoistej symbiozie gospodarczej z rolnikami, a symbioza ta była podstawowym warunkiem ich egzystencji . Ś w i a d c z o n e n a rzecz c h ł o p ó w u s ł u g i produkcyjne s t a n o w i ł y wymierny w k ł a d w życie gospo­ darcze wsi. Wszak zaspokajali oni zapotrzebowanie wsi n a tak w a ż n e usługi rzemieślnicze, a także stanowili istotną r e z e r w ę s i ł y roboczej w okresach w z m o ż o n e g o zapotrzebowania na pracę n a wsi. Aczkolwiek stanowili na ogół s p o ł e c z n o ś ć nieliczną, to w kalkulacji ekonomicznej r o l n i k ó w systematycznie u w z g l ę d n i a n ą . We wsiach, w k t ó r y c h mieszkali Cyganie, istniał nawet swoisty targ s i ł y roboczej. W czasie, gdy w y s t ę ­ p o w a ł o zapotrzebowanie n a ich pracę, siadywali z rana przed domami (np. w Jurgowie na s k r z y ż o w a n i u dróg w centrum w ś i ) , a gospodarze przychodzili w y b i e r a ć potrzebną i m liczbę odpowiednich do danej robo­ ty C y g a n ó w . 7 8 O c z y w i ś c i e symbioza ta do pewnego tylko stopnia była zależnością obustronną, g d y ż Cyganie zawsze znajdowali s i ę w sytuacji przymu­ sowej. Gospodarka c y g a ń s k a była też w stopniu w i ę k s z y m niż chłopska narażona na wszelkie wahania w szerszym systemie ekonomicznym. Nie­ powodzenia gospodarcze, które d o t y k a ł y chłopów, automatycznie o d b i j a ł y się na zasobności c y g a ń s k i c h kuchni. Nie posiadali oni przecież praktycz­ nie ż a d n y c h z a p a s ó w ś r o d k ó w utrzymania. T a k mocne p o w i ą z a n i a go­ spodarki c y g a ń s k i e j z c h ł o p s k i m systemem ekonomicznym u n i e m o ż l i ­ w i a ł y Cyganom oderwanie s i ę od tego systemu i c z y n i ł y ich absolutnie od tego systemu z a l e ż n y m i . Gospodarcze u n i e z a l e ż n i e n i e się C y g a n ó w od miejscowych społeczności c h ł o p s k i c h nastąpiło w momencie, kiedy zaistniały w a r u n k i do podjęcia przez C y g a n ó w pracy w przedsiębior9 7 Por. E . H o r v á t h o v á , К otázke etnokultúrneho vývoja a etnickej klasifiCigánov, „Slovenský národopis", t. 22:1974, z. 1, zwłaszcza s. 5-6. Choć stosunek chłopów do Cyganów był sa ogół bardzo niechętny, zdawali oni sobie sprawę z korzyści, jakie daje im obecność we wsi rzemieślników cygań­ skich. Nawet gdy postulowali wysiedlenie Cyganów, zaznaczali, aby zostawić jed­ nego czy więcej kowali, bo będą dla wsi potrzebni. Wojewódzkie Archiwum, Nowy Targ, T. Gm В Т (ankieta dotycząca Cyganów). a Ekstremalnym przykładem owej symbiozy może być specyficzny sposób po­ zyskiwania dochodu przez Cyganów,, jakim jest złodziejstwo (u Cyganów osiadłych pełni marginesową rolę). Istnieć ono może jedynie przecież w powiązaniu z lud­ nością autochtoniczną. kácie 8 �136 ADAM BARTOSZ stwach p a ń s t w o w y c h i w ł ą c z e n i e się w system krajowych zależności eko­ nomicznych. W przypadku C y g a n ó w z Podtatrza w a r u n k i takie p o w s t a ł y w końcu lat czterdziestych i wtedy rozpoczął się proces, k t ó r y z czasem doprowadził w n i e k t ó r y c h osadach c y g a ń s k i c h do z u p e ł n e g o wyemancy­ powania się C y g a n ó w . Natomiast w tych osadach czy rodzinach, które prowadzą do dziś tradycyjny tryb życia, zależności te nadal istnieją, choć nie tak mocne i nie tak konieczne. 2. R O D Z I N A J A K O PODSTAWOWA J E D N O S T K A G O S P O D A R O W A N I A Z a p o d s t a w o w ą j e d n o s t k ę gospodarowania n a l e ż y u z n a ć krąg ludzi, k t ó r z y są ze sobą powiązani c a ł o k s z t a ł t e m działalności ekonomicznej, a w i ę c w s p ó l n i e pozyskują dochód, dokonują jego dystrybucji, przysto­ s o w u j ą zdobyte dobra do konsumpcji i obracają je na zaspokojenie swoich potrzeb. Trzeba przy tym u z u p e ł n i ć , ż e w pozyskiwaniu dochodu biorą zwykle udział nie wszyscy c z ł o n k o w i e takiego k r ę g u (tylko zdol­ ni do p r a c y ) . 10 U C y g a n ó w (a w k a ż d y m razie w grupie, która była przedmiotem badań), .podobnie jak w innych społecznościach s t a n o w i ą c y c h przedmiot b a d a ń etnograficznych, zasadniczą jednostką gospodrowania jest rodzina. Analogicznie też jak w innych społecznościach istnieją tu takie kręgi ludzkie, w obrębie k t ó r y c h spełniają się jedynie n i e k t ó r e działania go­ spodarcze (różne formy kooperacji, pomoc wzajemna). W i n t e r e s u j ą c y m nas przypadku są to g ł ó w n i e kręgi u k s z t a ł t o w a n e w e w n ą t r z społeczności c y g a ń s k i e j , a nadto kręgi c y g a ń s k o - c h ł o p s k i e . Pierwsze z nich mają dwojaki charakter. Są to mianowicie kręgi k r e w niaczo-sąsiedzkie, niekiedy w y o d r ę b n i o n e pod w z g l ę d e m przestrzennym oraz kręgi krewniacze, funkcjonujące n i e z a l e ż n i e od w s p ó l n o t y teryto­ rialnej. Drugie zaś są natury sąsiedzkiej lub k u m o w s k o - s ą s i e d z k i e j , przy czym s ą s i e d z t w o to może b y ć bliższe lub bardziej odległe. Od tak dawna, jak daleko wstecz daje się dokonać wiarygodnej r e ­ konstrukcji (pocz. X X w.), rodzina c y g a ń s k a na badanym terenie była dwu- lub trzypokoleniowa, monogamiezna, z r e g u ł y patrylokalna. S k ł a ­ dała się ona zasadniczo z m a ł ż o n k ó w , rodziców czy też rodzica jednego i I ,L j' \f i jji ' Í : la j Ш 1 0 Jest to własna próba definicji tego pojęcia. Wprawdzie u ż y w a się w literaturze pojęć podobnych lub o zbliżonej treści, lecz rozumianych, wydaje się intuicyjnie. I tak np. B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a u ż y w a terminu podstawowa jednostka produkcyjna na oznaczenie rodziny jako przedmiotu szczegółowych analiz (Wieś Gramada, problematyka i organizacja badań, „Etnografia Polska", t. 15: 1971, z. 1, s. 35). K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a pisząc w związku z rodziną małą jako elementem rodziny wielkiej powiada, iż rodziny te „są najmniejszą komórką życia społecznego, zarazem jednostką gospodarowania (w zasadzie samó­ wystarczalną) w społecznościach wiejskich" (Systemy krewniacze na Słowiańszczyźnie w ich historyczno-społecznym uwarunkowaniu, Warszawa 1970, s. 81). �137 T R A D Y C Y J N A G O S P O D A R K A CYGANÓW z nich (prawie zawsze m a ł ż o n k a wobec zasady patrylokalności) oraz nie­ żonatych i n i e z a m ę ż n y c h dzieci, a niekiedy ponadto z któregoś z r o d z e ń ­ stwa gospodarza, np. jego o w d o w i a ł e j , rozwiedzionej lub n i e z a m ę ż n e j siostry. Do lat trzydziestych rodzina c y g a ń s k a zawsze z a m i e s z k i w a ł a jedno­ izbowy dom, przy czym do tamtego czasu w tej jedynej izbie mieścił się jeszcze najczęściej warsztat kowalski. Środki potrzebne dla zaspokojenia potrzeb rodziny zdobywali prze­ w a ż n i e dorośli, a ponadto dzieci — w zakresie i stopniu odpowiednim do ich wieku i płci. Starzy zaś rodzice zrazu biorąc udział w pozyski­ waniu dochodu stosownie do swoich sił, gdy stawali się niezdolni do pracy przechodzili na utrzymanie pozostałych członków, nadal darzeni szacunkiem i obdzielani w miarę m o ż l i w o ś c i wszystkimi potrzebnymi im dobrami. G o t ó w k a , która w p ł y w a ł a do gospodarstwa rodziny c y g a ń s k i e j po­ chodziła g ł ó w n i e z prac wykonywanych przez ojca bądź to samodzielnie (kowalstwo poza m a c i e r z y s t ą wsią, muzykowanie), bądź też, co c z ę ś c i e j , w p o d p o r z ą d k o w a n y m mu w s p ó ł d z i a ł a n i u z innymi c z ł o n k a m i rodziny (kowalstwo w macierzystej wsi, tłuczenie kamieni, prace ziemne). Przy tym w pracach, w k t ó r y c h naczelna rola przypadała ojcu, niemal wy­ łączny lub d o m i n u j ą c y udział brali synowie, gdy tylko znaleźli się w odpowiednim Wieku; w wypadku braku tychże, funkcje w zasadzie przeznaczone dla s y n ó w (np. przy kowadle) spełniała żona, a niekiedy i córki. Matka i inne p e ł n o s p r a w n e kobiety w rodzinie w n o s i ł y do gospodar­ stwa przede wszystkim produkty ż y w n o ś c i o w e poprzez codzienne żebra­ nie i łączący s i ę z t y m o b n o ś n y handel wyrobami kowalskimi, a t a k ż e w y k o n u j ą c pewne prace p o r z ą d k o w e w chłopskich domach. Prace rolne w g ó r a l s k i c h gospodarstwach podejmowali (zwłaszcza po I wojnie) zarówno ojciec, jak i matka, a także dorastający synowie i córki, a zajęcia te rodzinie c y g a ń s k i e j p r z y n o s i ł y w dochodzie prawie w y ł ą c z n i e produkty rolne. D o c h ó d zdobywany dzięki pracom wykonywanym tylko przez ojca (jak już w s p o m n i a ł e m , w dużej mierze pieniężny) albo takim, w k t ó ­ rych przypadała mu pierwszoplanowa rola, w p ł y w a ł wprawdzie do gospodarstwa m a ł o systematycznie, lecz pod w z g l ę d e m w i e l k o ś c i nie­ w ą t p l i w i e d o m i n o w a ł . J e d n a k ż e b y ł on, jak wszelkie w o g ó l e dochody pozyskiwane przez rodzinę c y g a ń s k ą , w przeciągu krótkiego czasu w ca­ łości czy prawie w całości obracany na k o n s u m p c j ę ż y w n o ś c i o w ą , często w y r a ź n i e przekraczającą biologiczne zapotrzebowanie o s o b n i k ó w . 11 Z czasem w y c h o d z ą c e za m ą ż córki opuszczały rodzinny dom, żeniący 1 1 1973. Por. opisy uroczystych pacziwa u Lovarów, J . Y o o r s , Cyganie, Kraków 'j �138 I! j j j ji j i ! ; I ! l i ' f' : iii i t li' J ,l i\ 1 ] j fj' j| I 1, , i ii. Ill я Si ADAM BARTOSZ się, synowie zaś sprowadzali doń kobiety. W przyszłości nowo założone rodziny, zgodnie z o b o w i ą z u j ą c y m i normami, m i a ł y aię z u p e ł n i e usamodzielnic, tzn. zamieszkać we w ł a s n y m domu i o w ł a s n y c h siłach zdobyw a ć środki utrzymania. Lecz zrazu m ł o d e m a ł ż e ń s t w a m i e s z k a ł y z ro­ dziną m ę ż c z y z n y w jednym domu (w jednej izbie). P r z y tym m ł o d y m a ł ż o n e k do czasu urodzenia s i ę pierwszego dziecka z r e g u ł y nie p r a c o w a ł systematycznie, co reszta 'rodziny t o l e r o w a ł a , gdy tymczasem synowa już od chwili przybycia do domu t e ś c i ó w b y ł a zobowiązana do stałej a k t y w n o ś c i gospodarczej, jaką w y k a z y w a ł y matki rodzin. Ponie­ waż a k t y w n o ś ć ta nie zawsze p r z y n o s i ł a efekty w y s t a r c z a j ą c e do utrzy­ mania dwu dorosłych osób, reszta rodziny (rodzice) różnorako ś w i a d ­ czyli na rzecz nowo założonego m a ł ż e ń s t w a . Z r e g u ł y po urodzeniu się pierwszego dziecka m ł o d y m a ł ż o n e k o b o w i ą z a n y b y ł do bardziej systematycznego zatrudnienia, w celu zapewnienia utrzymania swej rodzinie. Decyzje natury gospodarczej podejmowali rodzice, przy czym matka skupiała w swych rękach zasadnicze decyzje dotyczące prowadzenia domu, wydatkowania dochodu na ż y w n o ś ć , z a o p a t r y w a ł a rodzinę w o¬ dzież; ojciec d e c y d o w a ł o g ł ó w n y m profilu działalności zarobkowej, or­ g a n i z o w a ł najem do robót poza kuźnią i poza m a c i e r z y s t ą w s i ą . Żonaci synowie byli w d u ż y m stopniu uzależnieni od decyzji ojca i jemu pod¬ porządkowani. Ojciec, będąc w ł a ś c i c i e l e m kuźni, g ł ó w n e g o źródła docho­ du, k i e r o w a ł pracą w niej, a w przypadku w i ę k s z e j ilości ż o n a t y c h syn ó w rozdzielał m i ę d z y nich robotę (najczęściej jednak oni sami zabiegali o n i ą u chłopów), aby k a ż d y m ó g ł zarobić na utrzymanie swojej rodziny. P e ł n i e j s z e usamodzielnienie się m a ł e j rodziny n a s t ę p o w a ł o z mo¬ mentem oddzielnego zamieszkania i uzyskania w ł a s n e g o warsztatu p r a ­ cy. Usamodzielnienie się m ł o d e g o kowala, założenie w ł a s n e j kuźni w i ą zało s i ę z pewnymi kosztami, w y m a g a ł o g o t ó w k i , o którą z r ó ż n y c h w z g l ę d ó w w rodzinie c y g a ń s k i e j b y ł o przecież trudno. A zbudowanie nowego domu, nawet jeśli to b y ł a p ó ł z i e m i a n k a , nie b y ł o dla C y g a n ó w sprawą prostą. M i ę d z y innymi z w y ż e j wymienionych p o w o d ó w rodzina rozpadała się dawniej na mniejsze jednostki późno, gdy dochowywano s i ę kilkuletnich i starszych d z i e c i . Od końca lat pięćdziesiątych m ł o d e m a ł ż e ń s t w a , m i ę d z y innymi na skutek przemian obyczajowych, w y k a z u j ą t e n d e n c j ę do zamieszkania osobno już zaraz po ślubie czy po kilku latach gospodarowania z rodzicami. Młodzi, którzy chcą zamieszkać oddzielnie, nie zawsze są zdolni u c z y n i ć to o w ł a s n y c h siłach. Z r e g u ł y w i ę c rodzice starają się swoimi 12 2 i Należy przy tym zauważyć, że rodziny zakładano bardzo wcześnie i że w związku z tym dość wcześnie dochowywano się dorosłych dzieci. Rodzina taka więc w początkowym okresie nie mogła być samodzielna gospodarczo, skoro jej członkowie nie byli jeszcze osobnikami w pełni dojrzałymi fizycznie. j j j ! �T R A D Y C Y J N A G O S P O D A R K A CYGANÓW 139 środkami o zdobycie dla nich mieszkania. Zależnie od z a m o ż n o ś c i ro­ dziców będzie to budowa nowego domu (wspólnego dla kilkorga dzieci) czy t e ż zagospodarowanie domu opuszczonego bądź w k o ń c u o d s t ą p i e ­ nie m ł o d y m m a ł ż o n k o m jednej izby, gdy rodzina posiada ich w i ę c e j . W n a j u b o ż s z y c h rodzinach, jak dawniej, zamieszkują w s p ó l n i e i w s p ó l n i e prowadzą gospodarstwo domowe rodzice z p o ż e n i o n y m i dziećmi i w n u ­ kami. 3. P O S T A W Y W O B E C P R A C Y I K A L K U L A C J A E K O N O M I C Z N A Wartości i postawy z w i ą z a n e z gospodarowaniem są u C y g a n ó w sil­ nie przeciwstawne tym, jakie w y s t ę p u j ą w miejscowych społecznościach chłopskich, a także w innych tego typu społecznościach. J e d n ą z n a ­ czelnych wartości w tych zbiorowościach, jak wiadomo, jest praca, a w tradycyjnych społecznościach c h ł o p s k i c h w a r t o ś ć ta stała s i ę niemal sferą a u t o n o m i c z n ą . T r a d y c y j n ą gospodarkę c y g a ń s k ą m o ż n a by scha­ r a k t e r y z o w a ć k r ó t k o i chyba dość trafnie, jako „życie z dnia na dzień". T a k i sposób gospodarowania b y ł jeszcze w kilka lat po I I wojnie pow­ szechny, a jego elementy p r z e t r w a ł y często do dnia dzisiejszego. Pod­ czas gdy w rodzinie c h ł o p s k i e j k a ż d y zdolny do pracy musi pracować, Cygan bez ż a d n y c h obaw przed n a j m n i e j s z ą nawet sankcją społeczną m o ż e spokojnie przespać dzień po dniu. Jedyny zarzut, jaki uczyni mu rodzina czy otoczenie, d o t y c z y ć będzie chwilowego braku jedzenia w do­ mu. 1 3 Do niedawna (a kilkanaście lat temu było to regułą) p r a c ę podejmo­ w a ł o się nierzadko dopiero wtedy, gdy do tego z m u s z a ł brak ś r o d k ó w do życia. Cygan m a j ą c y pewien minimalny zapas ż y w n o ś c i nie k w a p i ł się do nieuzasadnionego w jego odczuciu w y s i ł k u . Kiedy w i ę c p r z y s z e d ł do niego klient z drobną robotą, to c h o ć b y aktualnie nie m a ł co robić, nie rozpalał ogniska, o d s y ł a j ą c interesanta do innego kowala. T ł u m a c z y ł się przy tym m a ł o istotnymi powodami, nie zważając, że zraża sobie klienta . u Jeśli Cyganie podejmowali robotę, to najczęściej taką, która w sto­ sunkowo k r ó t k i m czasie d a w a ł a jak n a j w y ż s z y efekt. Potrafią pracować nieraz bardzo efektywnie, starając się w y s i ł e k uczynić jak n a j k r ó t s z y m . Tak jednak jest tylko przy pracach akordowych. Dlatego tak c h ę t n i e podejmowali dobrze p ł a t n e prace ziemne, prace przy t ł u c z e n i u kamieni 1 3 Zob. np. A. O l s z e w s k a - K r u k o w s k a , Elementy systemu wartości we wsi przemysłowej, „Wieś Współczesna", R. 10:1966, nr 12, s. 70-79; D. M a r k o w ­ s k a , Rodzina w środowisku wiejskim. Studium wsi podkrakowskiej, Wrocław 1964, s. 37, 64; K . Z a w i s t o w i с z - A d a m sк a, Społeczność wiejska, Warszawa 1958, s. 226.; J . D e k o w s k i , Uprawa roli i rośliny uprawne w opoczyńskiem, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 16:1959, s. 87-88. E . H o r v á t h o v á , Cigání na Slovensku, Bratislava 1964, s. 228. 1 4 �i w 140 UJ ADAM BARTOSZ ! itp. Natomiast I I \ T a m , gdzie nie dało się zastosować pracy akordowej, np. przy pracach polowych, najemca zmuszony b y ł dozorować pracę C y g a n ó w , g d y ż ci, niepilnowani, pracowali niesolidnie. Cyganie zawsze c e n i ą c y sobie s w o b o d ę w podejmowaniu decyzji l u bili takie prace, gdzie nie było o b o w i ą z k u codziennego i systematycznego w y s i ł k u . I tak odpowiadało im tłuczenie kamieni, bo nie b y ł o o b o w i ą z k u przychodzenia do pracy co dzień, płaca była liczona od wykonanej p r a ­ cy. Odpowiadała im praca, którą mogli podjąć, kiedy mieli na to ochotę, gdy mogli przyjść lub nie p r z y j ś ć do roboty. W społeczności c y g a ń s k i e j istnieje dość w y r a ź n y rozdział m i ę d z y o b o w i ą z k a m i m ę ż c z y z n i kobiet, na które przypada o wiele w i ę c e j obo­ w i ą z k ó w , tak dziś, jak i dawniej. Zwłaszcza gdy m ę ż c z y z n a nie jest za­ trudniony p r z y jakiejś systematycznej pracy, jego w k ł a d w utrzymanie rodziny jest w p o r ó w n a n i u z w y s i ł k i e m kobiety niewielki. Dlatego też w opinii C y g a n ó w bardzo liczy się pracowita kobieta, gdyż jest ona gwarancją dobrobytu rodziny. J e d n o c z e ś n i e dziewczyny m a ł o pracowite, nie lubiące prac domowych są obiektem ż a r t ó w i dezaprobaty ś r o d o w i ­ ska. Sondowanie opinii C y g a n ó w na temat ich stosunku do pracy w y k a zuje, że w s p ó ł c z e s n y model p o s t ę p o w a n i a różni się w dalszym ciągu od wzorca u ś w i a d a m i a n e g o i zalecanego. Nawet ci, którzy n i e c h ę t n i e pod e j m u j ą j a k ą k o l w i e k pracę, będą t w i e r d z i ć , ż e powinno się pracować, mają ambicję zarobienia dużo, kupienia nowych sprzętów, pobudowania się. J e d n o c z e ś n i e zaś w y n a j d u j ą ogrom przeszkód, jakie stają na drodze realizacji t y c h zamierzeń. S k r y w a j ą swoje niskie zarobki, bo zarabiać dużo jest d u m ą k a ż d e g o . Lecz nie dążenie do wysokiej pozycji m a ­ terialnej jest pozytywnie w a r t o ś c i o w a n e , ale sam fakt posiadania takiej pozycji. Uznaniem cieszą się dobrze zarabiający muzykanci, ale też nie mniejszym, robotnicy zatrudnieni przy pracach ziemnych na S ł o w a c j i czy w Czechach, którzy zarabiają r ó w n i e dużo. Wysoko oceniana jest praca w mieście, dająca szerokie m o ż l i w o ś c i k o n t a k t ó w , awansu społecznego, zmiany życia. Tego rodzaju oceny m o ż na z a u w a ż y ć zwłaszcza u m ł o d y c h . J e d n a k ż e bardzo słaba jest dążność do uzyskania takiej pozycji. Starzy natomiast nie zawsze potrafią zająć zdecydowane stanowisko pod tym w z g l ę d e m . Toteż pozycja stosunkowo niewiele zarabiającego nauczyciela, k t ó r y m jest jeden z C y g a n ó w , niekiedy trudna jest dla nich do oceny. Dzięki o g ó l n y m p r ą d o m zewn zcjologiczne", ęprzekonaniem. t rZ "zanPor. uywma żJpytani a.nr Zsię, y1/40:1971, w ejak oceniają r t , widać, Poglądy s. 211-222. ją załamanie bardzo Cyganów wysoko, na dawnych atrakcyjność nie wartości. jest zawodów, jednak W pewne, „Studia świadom czy Soo- 1 1 I j II I i j ' |J! !|! jjji j ¿U ¡¡P lit il * "* !, ¡j. Ь" ¡I lij... I , h" , l'J. ij\\> l'*" ;l *iji;! • nie byli nigdy w y d a j n y m i robotnikami 1 5 dniówkowymi. �T R A D Y C Y J N A G O S P O D A R K A CYGANÓW 141 ści z a r ó w n o starych, jak i m ł o d y c h tkwi dziś przekonanie o wysokiej wartości pracy, przekonanie nie odbiegające od tradycyjnego c h ł o p s k i e ­ go. Powiada, ponad 60-letni dziś Cygan: „U mnie śićka musom robić, [gdzie indziej] nie naucone Cyganki robić; skoda tego chleba dla nik, lo dziedowizna... On woli przepić, a zone posłać, rękę w y s t a w i ć . Nie fee im sie robić, c a ł y dzień lezy i śpi. Jeden to nie da rady [nic zrobić] — w e ź jeden pręć i ś m i g a j , a w e ź dwa — to ten jeden sie nie złamie p r ę dzyj?" . Dziś w i ę c nie spotyka s i ę tu ironicznych ocen pracy, jakie można b y ł o u s ł y s z e ć od w ę d r o w n y c h C y g a n ó w , choć r z e c z y w i s t o ś ć nie­ zupełnie jest adekwatna do g ł o s z o n y c h deklaracji. 1 6 Wynikiem przedstawionych postaw wobec pracy są określone zasady kalkulacji gospodarczej, u w z g l ę d n i a j ą c e chwilowe potrzeby C y g a n ó w . I tak, we wszystkich dokonywanych przez siebie transakcjach kupnasprzedaży w y r o b ó w i wszelkich u s ł u g Cyganie w s k a z u j ą rodzaj odpo­ w i a d a j ą c y c h i m aktualnie ś r o d k ó w płatniczych. Jeżeli w i ę c mają pod dostatkiem ż y w n o ś c i na czas najbliższy, będą na ogół żądać za u s ł u g ę (np. kowalską) gotówki. W sytuacji, kiedy g o t ó w k a nie jest potrzebna, żądają a r t y k u ł ó w ż y w n o ś c i o w y c h , p r z y t y m najbardziej przez nich w d a ­ nej chwili p o ż ą d a n y c h . 4. STOPIEŃ A K U M U L A C J I DÓBR Realia życia, jakie w i o d ą Cyganie w ę d r o w n i i jakie prowadzili i n ­ t e r e s u j ą c y nas Cyganie przed osiedleniem, nie sprzyjały gromadzeniu dóbr (poza kosztownościami, ale to b y ł o u d z i a ł e m tylko n i e k t ó r y c h grup C y g a n ó w ) . W parze z t y m p o z o s t a w a ł a niska ogólnie stopa ż y c i o w a . Na wytworzenie s i ę takiego stanu miał też w p ł y w c a ł y zespół innych u w a ­ r u n k o w a ń kulturowych. Wszak w s p ó ł c z e ś n i e i dawniej k o c z u j ą c y Cyga­ nie, nawet bardzo zamożni, u p r a w i a j ą c y dochodowe profesje, rzadko w y ­ kazywali troskę o zabezpieczenie swojej egzystencji na najbliższą przy­ szłość . 1 7 Po p r z e j ś c i u na osiadły tryb życia, ich sytuacja nie uległa prawie żadnej zmianie. Realia c y g a ń s k i e g o życia z m i e n i ł y s i ę o tyle tylko że zamiast przenosić się z miejsca na miejsce ze s w y m dobytkiem, w z a ­ sadzie przestawali na jednym miejscu, a ich stan posiadania pozostawał w ł a ś c i w i e ten sam. W miejsce wozu (niekiedy i tego nie mieli) uzyskali na ogół najprymitywniejsze siedliska, szałasy, ziemianki, szopy. W K a r - 1 6 Inf. W. G . Jurgów, Archiwum Katedry Etnografii Słowian U J . Y o o r s , op. cit., zwłaszcza s. 173-174. Opisywani przez autora Lovarzy gro­ madzili systematycznie złote monety, ale nie ich gromadzenie było celem Cyga­ nów. „Lowarzy nie byli zwolennikami gromadzenia «rzeczy», nie uważali też, że majątek jest źródłem w p ł y w ó w . Jedyne zadowolenie, jakie dawał im majątek, po­ legało na możliwości puszczenia go". 1 7 �142 ADAM BARTOSZ patach do k o ń c a I I wojny zamieszkiwali n a j n ę d z n i e j s z e jednoizbowe budy. Nie b y ł o w nich wręcz miejsca na jakieś zapasy; naturalnie nie to b y ł o p r z y c z y n ą decydującą o takiej sytuacji, lecz w ł a ś n i e akcento­ wana tu, c y g a ń s k a mentalność. J e d y n y m źródłem do pewnego stopnia systematycznych dochodów b y ł o kowalstwo. D a w a ł o ono dochód n a pokrycie potrzeb codziennych, a dochód ten b y ł powszechnie u z u p e ł n i a n y poprzez codzienne żebranie po góralskich domach. Inne źródła d a w a ł y zysk jednorazowy i , c h o ć nie­ raz wysoki, to nieczęsty. Jeżeli jednak Cygan zarobił w i ę k s z ą s u m ę pie­ niędzy, np. m u z y k u j ą c (a b y ł to istotnie zysk n i e m a ł y ) , to w k r ó t k i m czasie suma ta została wydatkowana na obfite jedzenie podlewane mocno wódką. To samo działo się, kiedy Cyganie otrzymywali w y p ł a t ę mie­ sięczną za robotę przy t ł u c z e n i u kamieni. Uczta trwała wtedy do w y ­ czerpania wszelkich z a s o b ó w ż y w n o ś c i o w y c h . Wobec takich postaw trudno m ó w i ć o zapasach. Jedyne zapasy jakie czyniono od dość dawna, to b y ł y ziemniaki, k t ó r e Cyganie dostawali za najmowanie się do w y k o p k ó w . Składano je w rogu izby i systematycznie s p o ż y w a n o , aż do wyczerpania się zasobu, co n a s t ę p o w a ł o na ogół dość szybko. Starano s i ę też gromadzić w i ę k s z e zapasy ż y w n o ś c i przed ś w i ę ­ tami, w z w i ą z k u z czym Cyganki z w i ę k s z a ł y i n t e n s y w n o ś ć żebrackich zabiegów. W chwilach, gdy w domu nie b y ł o g o t ó w k i , a zbliżały s i ę ś w i ę ­ ta czy organizowano jakąś rodzinną uroczystość, Cygan u d a w a ł się do zaprzyjaźnionego chłopa lub Ż y d a i zastawiał k o w a d ł o , narzędzia kowal­ skie, instrument muzyczny czy nawet lepsze ubranie, jeśli je posiadał, i d o s t a w a ł na /kredyt potrzebne m u a r t y k u ł y czy g o t ó w k ę . li i* II 1 "4 Tak w i ę c c y g a ń s k i e gospodarstwo nie miało zapasów, jego akumu­ lacja była zerowa, przez co stan posiadania takiego gospodarstwa utrzy­ m y w a ł się na stabilnym, bardzo niskim poziomie. J e d n o c z e ś n i e wobec braku zapasów, gospodarstwo takie b y ł o niezwykle uczulone na wszelkie wahania rynkowe, na co już wskazano. Dziś ta sytuacja u l e g ł a p o w a ż n e j zmianie, wobec m o ż l i w o ś c i stałego zatrudnienia i korzystania z tej możliwości, a także w z w i ą z k u z prze­ mianami ś w i a d o m o ś c i o w y m i . Do dziś jednak z a c h o w a ł y się w d u ż y m stopniu takie cechy dawnej mentalności, jak urządzanie wielkich przyjęć p o ł ą c z o n y c h z o g r o m n ą ilością mięsa i w ó d k i . W i d a ć natomiast t e n d e n c j ę do oszczędzania p i e n i ę d z y na o k r e ś l o n y cel, ostatnio na b u d o w ę domu, w y p o s a ż e n i e wnętrza, uposażenie dzieci itp. Z a u w a ż a się istnienie trudnego do precyzyjnego określenia progu za­ możności, którego osiągnięcie pociąga za sobą istotne zmiany w sferze ś w i a d o m o ś c i z w i ą z a n e j z gospodarowaniem. P r ó g ten osiąga się przy ta­ kich zarobkach c z ł o n k ó w rodziny, które u m o ż l i w i a j ą p e ł n e zaspokojenie potrzeb konsumpcji ż y w n o ś c i o w e j i p o z o s t a w i a j ą jeszcze n a d w y ż k ę na tyle dużą, że widzi się sens w jej odłożeniu i n a s t ę p n i e systematycznym p o m n a ż a n i u . S t ą d powstają sumy p o z w a l a j ą c e na widoczne inwestycje, �TRADYCYJNA GOSPODARKA 143 CYGANŮW a sam fakt gromadzenia g o t ó w k i mobilizuje rodzinę do o s z c z ę d n e g o i p l a ­ nowego n i ą gospodarowania. Rodziny wielodzietne, mniej zaradne od i n ­ nych, ubogie, a t a k ż e z a m i e s z k u j ą c e w osadach o d l e g ł y c h , bez łatwego dostępu do dochodowych źródeł zarobku, nie są w stanie jeszcze w pokoleniu progu tego osiągnąć. zwłaszcza tym, przemysłowych. ostatnich k i l k u którzy Stąd lat, tym Udaje s i ę to prędzej ludziom m ł o d y m , podejmują szczególnie pracę silna poza regionem, tendencja, w widoczna do migracji do wielkich o ś r o d k ó w zakładach w ciągu przemysłowych, g ł ó w n i e n a Ś l ą s k i do Nowej Huty. Adam Bartosz SOME E L E M E N T S OF T H E TRADITIONAL G Y P S Y ECONOMY Summary The paper presents some features of the economic life of Gypsies settled in the sub-Tatran region. Those features are classified into the four chapters illu­ strating selected problems of the Gypsy economics. Part I discusses the sources of support of Gypsies as an example of symbiosis between ethnographical groups. The Gypsies have never produced any kind of alimentary goods, but have drawn all the food they needed from their peasant environment. They used to obtain food in exchange for labour, products and services, as well as by begging, stealing and eating carcass. Until a time, there has been a large demand for Gypsy services and products and they have been thus an important group of sup­ pliers, although they have also been discriminated by peasants as a culturally alien group. Part I I presents the Gypsy family as the basic unit of economy, winning, distributing and consumming its common income. The Gypsy model of a family has always been monogamous, patrilocal, including two or three generations. T r a ­ ditionally, women have cared for the basic maintenance of the family by daily begging tours, while men hired themselves out as blacksmiths, for stone breaking, or for other manual labours. Part I I I discusses the attitudes of Gypsies towards work and the principles of their economic calculation. These are the cultural characteristics in terms of which the Gypsies differ the most from traditional peasant communities, in which labour has been a very important or even the supreme value. Changes in atti­ tudes that have taken place during the recent years are also indicated. Part I V presents the level of accumulation of material assets in a traditional Gypsy family, or rather the lack of any such accumulation at all. Gypsies used to care for the obtaining of only such amounts of goods, mainly food, as they could eat or waste in a short time, without hoarding any. A Gypsy household has thus never had any surplus food or cash; it is only for the last twenty years that a shift is observed towards saving money for home furnishings. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/03b10a2679314e72674c05de93842eba.pdf c43ce1c64acec4b7ab13d8c7e1318728 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:707 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:651 Title A name given to the resource Irlandia - dwa państwa, dwa narody / ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.2, s.197-206 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zadrożyńska-Barącz, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Cząść II „Etnografia Polska", t. X I V z. 2 ANNA ZADROŻYNSKA-BARĄCZ I R L A N D I A — D W A PAŃSTWA, DWA NARODY Jeżeli w poprzednich rozważaniach na temat Irlandii konsekwentnie pomijałam północną część wyspy, zwaną Ułsterem, płynęło to z koniecz­ ności wstępnego wyeliminowania zagadnień nie bezpośrednio związa­ nych z postawionym na początku problemem i uznanym przez nas za najistotniejszy. Podyktowane było to również i tym, że właśnie Saorstat Eire uważać można za końcowy efekt dążności narodu irlandzkiego do samostanowienia politycznego, końcowy efekt procesów narodowotwórczych tej grupy ludności, którą wiąże się z najstarszym osadnictwem Y P y i która stanowiła w porównaniu z innymi zamieszkałymi tam grupami osadniczymi grupę autochtoniczną o bogatych tradycjach wła­ snej kultury i języka. I dlatego, wydaje się, procesy przebiegające na terytorium Irlandii Południowej stanowią nurt zasadniczy i charaktery­ styczny w procesie tak kształtowania się narodu, jak przemian jego kultury. Nurtem bocznym, uzupełniającym i przyczynowo związanym z t y m nurtem zasadniczym, jest wyodrębnienie się z całości Ulsteru i jego stosunki z Republiką. Krótkie chociażby ich omówienie staje się więc koniecznym uzupełnieniem rozważanych do tej pory procesów ja­ ko efektu specyficznej sytuacji wytworzonej w trakcie historii całej wyspy. Bez ich uwzględnienia zarys problemu byłby niepełny. W t y m artykule chciałabym się zastanowić nad przyczynami poli­ tycznego wyodrębnienia się Ulsteru od reszty wyspy. Może w wypadku Irlandii mamy do czynienia z istnieniem dwu narodów? Faktycznie przecież istnieją dwa państwa. Chciałabym również, aby za pomocą przytoczonej argumentacji można było wyjaśnić ostatnie wydarzenia w Ulsterze . w s l 1 wie O wydarzeniach tych p i s a ł a prasa codzienna kilka ligijnej" lików, w spośród Ulster, znanych mi artykułów: i periodyki. P r z y t o c z ę t u K. M a ł c u ż y ń s k i , Tło „wojny „ T r y b u n a L u d u " z 11 I 1969, n r 10(7200); H . Z d a n , „ P o l i t y k a " z 3 V 1969, n r 18(035); M . Z., Relikty cie" z 23 I I 11969, n r 4(335). średniowiecza, Bunt zaled­ re­ kato­ „Prawo i Ży­ �198 ANNA ZADR02YŃSKA-BARĄCZ Nie sugeruję na razie żadnej odpowiedzi na postawione pytanie o ist­ nienie dwu narodów. Wiele wskazuje, że być może tak właśnie jest, mimo że obydwa państwa geograficznie stanowią jedność, że w obydwu zamieszkuje ludność (wprawdzie różny jest jej procent) o tradycji tej samej kultury i języka oraz świadomości odrębności w stosunku do Wielkiej Brytanii. Niemniej istnieją w tym układzie dwu państw róż­ nice dość istotne i im właśnie chcę poświęcić trochę uwagi. Na pewno wypowiedzenie się Ulsteru przeciwko zjednoczeniu z Re­ publiką Irlandii było wyrazem świadomości i poczucia wspólnoty części północnej, o ile nie poczucia odrębności w stosunku do Eire. Oczywiście grały tu rolę przede wszystkim względy polityczne, religijne. Jednak są one wynikiem działania czynników nieco innej natury i wskaźnikiem głębokich konfliktów wewnętrznych Irlandii uzasadnionych procesem historii i warunkami ekonomiczno-społecznymi. Zespół tych czynników tak silnie kształtował poprzez wieki poczucie świadomości z jednej stro­ ny wspólnoty, z drugiej — odrębności, że wypowiedzenie się w 1920 r. U M e r u za pozostaniem w ramach Zjednoczonego Królestwa było możli­ we do przewidzenia. Wyjaśniając to posunięcie Irlandii Północnej należy odwołać się do historii osadnictwa wyspy i polityki Wielkiej Brytanii w stosunku do tych terenów. Należy więc cofnąć się co najmniej do końca X V I wie­ ku, kiedy to po serii niepowodzeń Wielka Brytania zaczyna systematycz­ ną kolonizację prowincji Irlandii, zwanej Ulstrem. Leży ona najbliżej jej wybrzeży i chociażby tylko z tego względu najlepiej do zaplanowa­ nej kolonizacji się nadaje. Plan polega na konfiskacie majątków irlandz­ kich rodów walczących przeciwko Anglikom oraz rozdzieleniu ich czy wydzierżawieniu osadnikom uzależnionym od K r ó l e s t w a . Wtedy to właśnie do Ulsteru napływają koloniści angielscy i szkoccy. Błędem jednak jest mniemanie, że byli oni osadnikami dobrowolnymi. Przeciw­ nie, rekrutowali się z warstw określanych jako m ę t y społeczne i na pewno nie marzyli o służbie dla Królestwa. Zostali jednak przez K r ó ­ lestwo postawieni w sytuacji bez wyboru — albo Irlandia, albo więzie­ nie za dokonane przestępstwa czy włóczęgostwo. Faktem jest jednak bezspornym, że b y l i oni przeważnie protestantami, że zgodnie z projek­ tem kolonizacji otrzymali ziemię i stali się jej właścicielami, a w w y ­ padku dzierżawy płacili najniższe czynsze. W t y m też okresie kształ­ tuje się zasadniczy podział mieszkańców wyspy, z przez wieki prze­ t r w a ł y m utożsamieniem: Irlandczyk — to znaczy katolik, i obcy — to znaczy protestant. Na dalsze losy Irlandii (z ULsterem) niemały wpływ 2 2 Dokładnie Warszawa 1955. tę sprawę omawia T. A. Jackson, Walka Irlandii o wolność, �199 I R L A N D I A — DWA PAŃSTWA 3 wywarła wojna pomiędzy Stuartami i dynastią O r a ń s k ą . Następnie niezwykle krwawy najazd Cromwella i przywrócenie monarchii pozo­ stawiły niezatarte piętno w Irlandii w postaci długo obowiązującego kodeksu karnego, który jawnie wprowadzał dyskryminację katolików . Pogłębia to jeszcze bardziej istniejący już konflikt wewnętrzny pomię­ dzy celtyckimi i katolickimi Irlandczykami a „obcymi" protestantami ekzekwującymi prawo w imieniu Korony. Lecz przeniesienie tego kon­ fliktu na płaszczyznę religii ukrywa jedynie narastające konflikty eko­ nomiczne, społeczne i narodowe. Konflikty te nadal pogłębia polityka Wielkiej Brytanii, która wobec przemian swej rewolucji przemysłowej potrzebowała przede wszystkim rozszerzenia rynków zbytu i zapewnienia sobie zaplecza konsumpcyj­ nego . Takiej też polityce gospodarczej podlegała Irlandia. Nie została natomiast przewidziana nawet w najdalszych projektach jako teren do­ godny do rozwoju przemysłu. Nieliczne inwestycje przemysłowe mogły tu dotyczyć tylko terenów położonych najbliżej Królestwa, stosunkowo pewnych politycznie i lojalnych wobec Korony. W t y m wypadku jedy­ nym regionem spełniającym takie warunki mógł być Ulster, i dlatego tylko tu rozwinął się przemysł, i to nie na wielką skalę. Jednocześnie religia, będąc od dawna podstawowym wskaźnikiem przynależności narodowej, staje się dla katolickich Irlandczyków hasłem niezależności i wyzwolenia narodowego, dla protestantów — poszuki­ wania rozwiązania w ramach Królestwa z obawy przed dyskryminacją w wypadku zwycięstwa katolików. Jest to oczywiście schemat nieco uproszczony. Pojęcia „katolik" i „protestant" można zastąpić terminami oznaczającymi odrębne klasy społeczne, a wywodzące się z dwu różnych i skłóconych narodów i reprezentujące odmienne interesy gospodarcze: Irlandczycy-katolicy — drobni dzierżawcy ziemi, albo robotnicy czy bezrobotni i Anglicy bądź Szkoci-protestanci — właściciele lub bogaci dzierżawcy ziemi albo przemysłowcy. 4 5 Sześć hrabstw Ulsteru: Fermanagh, Tyron, Armagh, Down, A n t r i m i Derry, wyłączonych z Republiki Irlandii zamieszkuje około 1 370 900 osób (w pozostałej części Irlandii mieszka ok. 3 mil.). W tym ludność katolicka stanowi zaledwie 34% (podczas gdy w Eire — 95%). Najważ­ niejszymi miastami są Belfast (ok. 452 000 mieszkańców) i Londonderry (około 51 000 mieszkańców) . 8 8 J a c k s o n , op. cit. J a c k s o n , op. cit. N p . A . M ą c z a k, U źródeł 81-82, W a r s z a w a 1967. • C . B o u r n i q u e 1, Irlande, 4 5 nowoczesnej P a r i s 1955, gospodarki s. 190. europejskiej, Omega nr �200 ANNA ZADROŻYŃSKA-BARĄCZ W obydwu tych miastach skupia się prawie cały przemysł Ulsteru. I tak w Londonderry (dawne Derry) znajdują się huty żelaza i tartaki, doki budowy i naprawy okrętów, fabryki drożdży, opakowań, biszkop­ tów i konserw m i ę s n y c h . Belfast natomiast jest przede wszystkim ośrodkiem przemysłu włókienniczego. Pomimo nieźle rozwiniętego przemysłu (w porównaniu z resztą Irlandii) rolnictwo również i w U l sterze odgrywa olbrzymią rolę. Na przykład w roku 1956 wartość pło­ dów rolnych wyniosła 93 m i l . funtów. Przewyższało to znacznie dochód płynący z przemysłu okrętowego i tekstylnego wziętych łącznie .Obec­ nie rolnictwo przechodzi na'nowoczesny system upraw poprzez mecha­ nizację i rozwój gospodarki hodowlanej . Najbardziej znanym na świecie irlandzkim produktem przemysło­ wym jest wysokogatunkowe płótno wyrabiane w Ulsterze. Dawna pro­ dukcja była rękodzielnicza. Rozwój wielkich fabryk tekstylnych głównie w Belfaście wymagał coraz większej ilości surowca. Doprowadziło to do powstania fabrycznej produkcji płótna i położyło kres rękodzielnictwu. W latach 1950-1956 cech irlandzkich wytwórców płótna wydawał na reklamę swoich wyrobów rocznie milion funtów szterlingów i reklamę tę prowadził na całym świecie . Podstawowy surowiec dla tej gałęzi przemysłu — len — uprawia się w całej Irlandii od bardzo dawna. Natomiast wysokogatunkowe płót­ no zaczęto w Irlandii produkować pod koniec X V I I I wieku. Wtedy to Francuz Crommwelin opracował udoskonalony system produkcji płótna irlandzkiego. Unowocześnił przede wszystkim narzędzia poprzez sprowa­ dzenie najnowszego typu krosien. Wtedy to rozpoczęła się ekspansja i r ­ landzkich wyrobów płóciennych do wielu krajów Europy i poza konty­ nent. Prawie wszyscy mieszkańcy Ulsteru byli związani z produkcją płótna — uprawiano len, przędzono, tkano. Rozwój produkcji płótna w tej części kraju uzasadniały przede wszystkim niezwykle sprzyjające wa­ runki klimatyczne wymagane do poszczególnych części procesu tech­ nologicznego: bielenia, farbowania czy wykańczania . Znanym na świecie wyrobem produkowanym w Ulsterze jest rów­ nież porcelana z Beleek (hrabstwo Fermanagh). Wyrób tej porcelany, jej kształty i ornament wymagają pracy rąk człowieka i być może dla­ tego pozostanie ona zawsze wyrobem manufakturowym. Maszynowo od­ bywa się w Beleek jedynie mieszanie glinki z innymi surowcami. 7 8 9 10 11 'G. 8 9 , 0 1 1 Bi dwell, B i d w e 11, op. B i d w e l l , op. B i d w e l l , op. B i d w e l l , op. Szmaragdowa wyspa cit, s. 331. cit., s. 331, 33«, 340. cit., s. 354. cit., s. 354-355. elfów, Warszawa 1958, s. 308. �201 I R L A N D I A — DWA PAŃSTWA Ze względu na podobne warunki geograficzne, podobne możliwości produkcyjne, wspólną właściwie tradycję podstawowych zajęć i prac, Irlandia Południowa i Ulster nie powinny wykazywać zasadniczych różnic w kulturze ludowej. Natomiast odrębnie się kształtujące układy społeczne w całości społeczeństwa powinny wprowadzić zasadnicze od­ rębności w całości kultury. A układy społeczne wynikają, jak wspo­ mniałam, w t y m wypadku z różnic związanych z osadnictwem i odmien­ nym rozwojem ekonomicznym obydwu części, znajdującym wyraz w nie­ co innych proporcjach pomiędzy przemysłem i rolnictwem. Po osadzeniu kolonistów Ulster uzyskał od A n g l i i większe niż reszta Irlandii swobody. Swobody te przyznano oczywiście dzierżawcom, prze­ ważnie imigrantom, nie-Irlandczykom. Przywileje te, jak np. prawo u czestniczenia w życiu politycznym Królestwa, stopniowo dały w efek­ cie pewną stabilność. Biorąc również pod uwagę rozwijający się tu przemysł, można zaryzykować twierdzenie, że Ulster stał się prowincją 0 wyższej niż w pozostałej części wyspy, stopie życiowej. Tu również, w przeciwieństwie do reszty terenów, wykształciła się klasa średnia, może nie tak liczna, jak w Wielkiej Brytanii, lecz o dużym znaczeniu dla gospodarki kraju. Klasa ta, prężna i przedsiębiorcza, była wynikiem 1 warunkiem zarazem istnienia i rozwoju przemysłu. Rozwój przemysłu spowodował również powstanie klasy robotniczej i doprowadził do po­ wstania zorganizowanego ruchu robotniczego, związanego z angielskim ruchem tego typu. I oto mamy dwie podstawowe różnice pomiędzy oma­ wianymi częściami Irlandii. Na południu nie istnieje prawie żaden prze­ mysł, w każdym razie trudno pod to miano podciągnąć produkcję bro­ warów i gorzelni, cementowni czy spożywczych fabryk przetwórczych. Nie istnieje też klasa średnia burżuazji przemysłowej czy rolniczej . Rolę wiodącą w narodzie przejmuje t y m samym stosunkowo nieliczna inteligencja pochodząca z warstwy drobnych dzierżawców i rolników. Inteligencja ta nie posiada zaplecza innej liczebnie i ekonomicznie sil­ niejszej klasy społecznej do przeprowadzania projektowanych reform czy programu odrodzenia kulturalnego. Warstwa producentów rolnych i niezwykle liczna grupa bezrobotnych, nie posiadając organizacji zabez­ pieczającej jej prawa, a t y m bardziej własnego programu zmian, emi­ gruje poza Irlandię. Naród więc w chwili powstania samodzielnego p a ń ­ stwa posiada w zasadzie strukturę społeczną nietypową dla społeczeństw kapitalistycznych, jest ponadto niesamodzielny ekonomicznie, mało zróżnicowany społecznie, nie posiada własnej grupy ludzi, zainteresowa­ nych w inwestowaniu w rozwój rodzimej gospodarki. 12 n A. Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z , Podłoże dii, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 13: 1969, z. 2, s. 97. separatyzmu kulturowego w Irlan­ �202 ANNA ZADROŹYNSKA-BARĄCZ Ulster przeciwnie — posiada, jakkolwiek niezbyt rozwinięty, prze­ mysł. Posiada klasę średnią, dążącą z jednej strony do podtrzymania, a nawet rozwoju istniejącego przemysłu w oparciu o dofinansowanie ze strony Anglii. Niemniej są to inwestycje dokonywane we własnym kraju, podczas gdy w Irlandii Południowej cały kapitał uzyskiwany przez irlandzkich właścicieli ziemi czy właścicieli drobnych przedsię­ biorstw, jest inwestowany w przedsięwzięcia za granicą. W Ulster ze ponadto jako przeciwieństwo klasy średniej istnieje klasa robotnicza. Wydaje się, że podkreślenie na razie chociażby tylko tych różnic daje możność rozważania na temat istnienia dwu narodów irlandzkich. Wróćmy i teraz do definicji L e n i n a . Biorąc jej elementy za zasad­ nicze warunki istnienia narodu, postawmy wstępną tezę (niekoniecznie prawdziwą), że w Irlandii mamy do czynienia z jednym tylko narodem: 1. Musi tu istnieć etnicznie zintegrowana wspólnota ludzi kształ­ tująca się historycznie od ustroju wspólnoty pierwotnej. W tym w y ­ padku sprawa nie jest zupełnie prosta. Ulster i Irlandia Południowa po­ siadają oczywiście duży procent ludności pochodzenia niegdyś celtyc­ kiego. Procent ten jest o wiele większy w Eire niż w Ulster ze. Nie możina jednak chyba mówić o wspólnocie etnicznej obydwu tych części, gdyż przedstawione w poprzednich częściach tego artykułu fakty zaprzecza­ ją takiemu stwierdzeniu i , wręcz przeciwnie, podkreślają istniejące po­ czucie odrębności wywodzące się z niejednakowości osadnictwa w oby­ dwu rozpatrywanych częściach wyspy. Nie zaprzecza to jednak jeszcze istnieniu integracji etnicznej ludności i istnieniu jednego narodu. Czy jednak integracja taka zaszła — na to powinna odpowiedzieć analiza następnych elementów definicji. 2. Wspólnota ta powinna wykształcić się na gruncie związków eko­ nomicznych, politycznych, kulturowych i językowych, powinna też zna­ leźć odzwierciedlenie w świadomości członków grupy, którą chcemy nazwać narodem. Przede wszystkim więc po poprzednim przedstawieniu różnic ekonomiczno-społecznych w obydwu częściach Irlandii twierdzić można, że po­ między nimi nie została wytworzona właśnie wspólnota e k o n o m i c zn a. Było to wynikiem oczywiście polityki metropolii, niemniej dało w efekcie odrębny rozwój gospodarczy północy i południa pomimo niema­ łych między nimi zależności (np. fabryki tekstylne Ulsteru korzystają z bazy surowcowej Eire. Lecz surowce te przesyłane do fabryk Północy poprzez Anglię zwiększają koszty i dystans gospodarczy pomiędzy oby­ dwu częściami wyspy). Taki system gospodarczy oraz specyfika grup religijnych (związana z polityką Anglii wobec Irlandii na przestrzeni 13 1 3 Definicję tę c y t u j ę w w y m i e n i o n y m w „ E t n o g r a f i i [Polskiej", t. 13: 1969; z. 2, s. 97. poprzednio artykule, zamieszczonym �203 I R L A N D I A — DWA PAŃSTWA wieków i powiązana z osadnictwem angielsko-szkockim od wieku X V I ) uniemożliwiły również proces integracji p o l i t y c z n e j kraju. Pod­ kreślając przede wszystkim obawę przed dominacją którejkolwiek z grup religijnych doprowadzono do oderwania się Ulisteru od Eire. Argument z pozoru dotyczący wyłącznie spraw wyznania, jednak w rzeczywistości mający korzenie dużo głębiej w strukturze ekonomiczno-społeczno-narodowej. Jeżeli przypomnimy sobie sytuację i znaczenie Kościoła kato­ lickiego w Saorstat Eire , obawy protestantów Ulsteru przed represja­ mi, w wypadku gdyby doszło do połączenia, są chyba uzasadnione. Dla­ tego Ulster i protestanci wypowiedzieli się w 1920 r. przeciwko pano­ waniu katolickiej większości i zdecydowali się na pozostanie w silnym układzie zależności od Wielkiej Brytanii. Połączenie z Republiką ozna­ czałoby dla nich dominację i przejęcie przez katolików zasadniczych gałęzi produkcji przemysłowej, ingerencję w zarządzanie przemysłem Północy oraz zmianę panujących tam dotychczas stosunków społecznych, gdzie linia podziału pomiędzy klasami antagonistycznymi przebiega za­ sadniczo zgodnie z podziałem wyznaniowym i narodowym. Skrajną for­ mą działania w wypadku przejęcia władzy w całej Irlandii przez więk­ szość katolicką mogłaby być (a sądząc z dążeń kościoła irlandzkiego jest to bardzo prawdopodobne) dyskryminacja protestantów, analogiczna do tej, jaką obecnie stosuje się w Ulsterze w stosunku do katolików. Jed­ nak nie chodzi tu tylko o katolików. Jest to również ukrycie konfliktu klasowego. Bo na przykład prawo wyborcze w Ulsterze posiadają w y ­ łącznie właściciele mieszkań; zgodnie, z tym kryterium jeden człowiek może dysponować wieloma głosami, podczas gdy ogromna większość nie posiada prawa ani jednego głosu. Ponieważ właśnie katolicy w t y m rejonie kraju nie tylko należą do ludności najbiedniejszej, ale stanowią jej największy procent, nie posiadają z zasady prawa wyborczego do parlamentu ulisterskiego. Prawa tego również nie posiadają protestanccy bezrobotni i biedota. Dlatego też można twierdzić bez ryzyka, że roz­ ruchy w Ulsterze nie dotyczyły spraw religii, lecz zagadnień ekonomiczno-społecznych, które wystąpiły w tej ukrytej formie. Wszyscy pozbawieni prawa wyborczego domagali się od Królestwa traktowania ich jako pełnoprawnych mieszkańców brytyjskich kolonii, na równi z ludnością kolorową . 14 1S W wyniku krótkiej analizy tego zagadnienia można uznać, że na pewno Ulster i Eire nie stanowią ani wspólnoty politycznej, ani ekono­ micznej, że nie stanowiły jej nawet przed podziałem i mało jest praw1 4 kających 1 5 A. Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z , Irlandzka kultura treści, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 14: 1970, z. 1. M . Z . , Relikty średniowiecza. narodowa: zespól zani­ �204 ANNA ZADHOŻYŃSKA-BAHĄCZ dopodobne, by taką wspólnotą się stały, gdyż obecnie ponadto dzieli je już prawie 50 lat osobnej polityki. Zostały również zachwiane związki kulturowe. Problem rodzimej kultury Irlandii został dość dokładnie przedstawiony w poprzednich artykułach . Wiemy, na jakie trudności i problemy natrafiała polityka Eire w tej dziedzinie. Uznaliśmy tę kulturę za zespół treści wymierają­ cych, zastępowanych elementami obcymi. Ogólnie biorąc całość kultury Irlandii podlegała stałemu wielowiekowemu procesowi anglicyzacji. 0 ile jednak Eire stara się oficjalnie podkreślać swoją odrębność od po­ zostałych narodów anglojęzycznych, pomimo zaadoptowania języka an­ gielskiego na użytek codzienny i do literatury, o tyle w Ulterze, wydaje się, że taki problem w ogóle nie istnieje. Nie spotkałam w pracach do­ tyczących Irlandii, by w wypadku Ulsteru podkreślano tendencje do odrodzenia narodowego czy rzucano hasła w a l k i o własną k u l t u r ę . Pozostaje więc teraz rozważenie ostatniego elementu definicji — świa­ domości wspólnoty narodu i odrębności od innych. Według wielu auto­ rów Ulster nosi piętno anglicyzacji w dużo większym stopniu niż Eire, niewiele różni się od terenów Anglii. Biorąc, pod uwagę zagadnienia przedstawione na poprzednich stronach, sytuacja taka jest w pełni uza­ sadniona. Jeżeli ponadto dodamy, że Wypowiedzenie się Ulsteru prze­ ciwko wspólnocie politycznej z Republiką było przejawem właśnie świa­ domości narodowej i poczucia odrębności, głównie interesów ekonomicz­ nych, w stosunku do pozostałej części Irlandii możemy uznać, że posta­ wiona wstępnie teza o jedności narodu irlandzkiego została zanegowana we wszystkich punktach. Skłania to do sformułowania twierdzenia od­ wrotnego. W wypadku Irlandii, mając do czynienia z dwoma państwa­ mi, mamy również do czynienia z dwoma narodami o odmiennej struk­ turze gospodarczej i społecznej, gdzie katolicy — w jednym wypadku, a w drugim protestanci stanowią mniejszości nie tylko religijne, ale 1 narodowe. Sytuację tę potwierdzają jeszcze obserwacje poczynione wśród emigrantów irlandzkich z terenów Kanady czy Stanów Zjedno­ czonych , gdzie świadomość odrębności i konfliktów obydwu grup I r ­ landczyków •— katolików i protestantów — doprowadza np. z okazji uroczystości religijnych do zaburzeń, w które musi ingerować policja. Te informacje o Irlandii uważam za część ostatnią w omawianiu skomplikowanego problemu irlandzkiego. Ilustruje ona może najlepiej 16 17 1 8 19 1 6 A. Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z , „Etnografii Polskiej". artykuły 1 7 A . iK i m b a 11, G . A r e n s b e r g , P. B 1 a n s h a r d, The Irish and Catholic don 1954; B i d w e l l , op. cit. 1 8 op. Kimball, cit. 1 9 Arensberg, B 1 a n s h a r d, op. cit, s. op. 171. cit.; w (pap-rzednich dwóch zeszytach The Irish Countrymen, New York Power. An American Interpretation, B l an shard, op. cit; 1969; Lon­ Bourniquel, �205 I R L A N D I A — DWA P A Ń S T W A efekty, jakie może dać kilkuwiekowy proces kolonialnej ingerencji w sprawy gospodarcze, społeczne i religijne narodu. Ilustruje, że nawet na najmniejszym terytorium zasiedlonym przez w zasadzie jednolitą etnicznie grupę mogą w toku określonych wydarzeń powstać dwa na­ rody pozostające ze sobą w konflikcie. Narody o wspólnym dorobku kulturowym, rozbite przez politykę z zewnątrz. I tak w wyniku tej polityki każde z państw irlandzkich otrzymało niezwykle trudne do rozwiązania problemy. Ulster: 1) zdecydowany i ostry konflikt wewnętrzny dotyczący prze­ de wszystkim kwestii gospodarczo-społecznych; 2) niewyjaśnione, często sporne, niekorzystne stosunki z Wielką Brytanią obejmujące zagadnie­ nia inwestycji przemysłowych i podziału budżetu; 3) w zasadzie konflik­ towe stosunki z Republiką Irlandii, dotyczące zagadnień zaplecza surow­ cowego i politycznej przyszłości obydwu części tej niewielkiej wyspy. Republika Irlandii: 1) wysuwający się na czoło problem inwestycji przemysłowych na swoim terenie (werbowanie 'w t y m celu firm zagra­ nicznych — z Anglii i kontynentu); 2) stosunki z Wielką Brytanią obej­ mujące zagadnienia eksportu i ceł; 3) konfliktowe stosunki z Ulsterem i dążenie do przyłączenia tej prowincji. Porównując zasadnicze problemy obydwu części wyspy zauważamy, że zjednoczenie polityczne utworzyłoby wprawdzie jednostkę słabą eko­ nomicznie, niemniej przy doinwestowaniu z zewnątrz o pewnych możli­ wościach rozwoju przemysłu. Wyjaśniłoby może ponadto stosunki oby­ dwu państw z Wielką Brytanią. Wpłynęłoby może na ograniczenie wła^ dzy Kościoła w Republice. Zjednoczenie to jest jednak sprawą niezwykle odległą, jeżeli nie niewykonalną. Anna Zadrozyriska-Baracz IRELAND — TWO STATES, TWO NATIONS S u m m a r y T h i s is the last of the series of I r i s h discussions i n this j o u r n a l . I t deals w i t h p o l i t i c a l a n d socio-economic relations in U l s t e r a n d in the S a o r s t e t E i r e . T h e m a i n p r o b l e m , f o r m u l a t e d i n the title, is w h e t h e r i n the t w o I r i s h states l i v e t w o n a ­ tions, or one. D a t a e m p l o y e d i n the present a n a l y s i s say two. S u c h situation is a r e ­ sult of the h i s t o r i c a l l y evolved, p e c u l i a r social, economic a n d p o l i t i c a l relations i n both p a r t s of I r e l a n d . T h e t w o - n a t i o n s hypotheses s e e m s also to a c c o u n t for the recent eruption of v i o l e n c e i n U l s t e r . T h e p a p e r thus points to another w a r d s its neighbour possession. aspect of the c o l o n i a l p o l i c y of B r i t a i n to­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/db85b2bd1a05046f74758d32d28398f3.pdf 21f16f8ec6dd74ff6096a93b1a56374e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:708 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:652 Title A name given to the resource Nowa dziedzina deficytowa - etnografia Europy / ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.2, s.207-214 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zadrożyńska-Barącz, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text .Etnografia P o l s k a " , t. X I V z. 2 A N N A Z A D R O Z Y N S K A - B A J R Ą C Z NOWA DZIEDZINA DEFICYTOWA — ETNOGRAFIA EUROPY 1 K u l t u r ę ludową poszczególnych krajów europejskich przyzwycza­ iliśmy się rozważać najczęściej w powiązaniu tylko z ich historią, pro­ blemami gospodarki czy przemianami społecznymi. Rzadko umieszczamy je na szerszym tle. I tak na przykład w etnograficznych rozważaniach nad Polską w najlepszym wypadku nawiązujemy do Słowiańszczyzny (pojęcia, którego realność już niejednokrotnie kwestionowano) czy do terytoriów geograficznie sąsiednich. Nigdy prawie nie prowadzi się rozważań nadających problematyce szczegółowej charakteru egzemplifikacji procesów dziejących się na całym terytorium Europy i zrozumia­ łych tylko w ujęciu całościowym, tłumaczących jednocześnie prawidło­ wości jak i wyjątkowe wypadki w kulturze Europy. Przyczyny takiego traktowania zjawisk europejskiej kultury ludowej tkwią w genezie i historii etnografii. Przyczyny te uwarunkowane nie­ zwykle skomplikowanymi w Europie procesami politycznymi, gospo­ darczymi, społecznymi i kulturalnymi doprowadziły po pierwsze do różnic zainteresowań pomiędzy Europą zachodnią a środkową i wschod­ nią i preferowania innych badań. Następnie doprowadziły do wyodręb­ nienia się w ramach zainteresowań europejską kulturą ludową do tego, co G. de Rohan-Csermak nazywa „szkołami narodowymi". Kraje Europy zachodniej w związku z rozwijającym się kapitali2 1 N i e s ą d z ę , by t e n k o m u n i k a t m ó g ł w y c z e r p a ć c a ł o ś ć p r o b l e m a t y k i d o t y c z ą c e j etnografii E u r o p y . P o w i n i e n j e d y n i e j ą n a s z k i c o w a ć i z a s u g e r o w a ć k i e r u n k i r o z ­ w a ż a ń i s y t u a c j i w s p ó ł c z e s n y c h b a d a ń w tej d z i e d z i n i e . N a z w i s k a u c z o n y c h spo­ tykane w t e k ś c i e są n a z w i s k a m i n a j c z ę ś c i e j doskonale z n a n y m i w n a s z y m ś r o d o ­ w i s k u . Dlatego t e ż n i e s t a r a m s i ę p o d a w a ć a n i d o k ł a d n y c h b i b l i o g r a f i i p r a c w y ­ mienianych badaczy, ani c h a r a k t e r y z o w a ć ich postaw teoretycznych. T y m r ó w n i e ż tłumaczę małą ilość przypisów. 2 G . d e R o h a n - C s e r m a k , L e s écoles ethnographiques nationales et L'eth­ nologie européene, [ w . ] Vie Congres Internationale des Sciences Anthropologiques et Ethnologiques, P a r i s 30 j u i l l e t — 6 a o û t 19(60, M u s é e de l ' H o m m e , P a r i s 1963, s. 237-243. �208 ANNA ZADROŻYNSKA-BARĄCZ stycznym systemem produkcji zmuszone zostały do rozszerzania swych rynków zbytu drogą ekspansji kolonialnej. Ekspansja ta przybiera na sile szczególnie w wieku X I X , kiedy to bardzo wyraźnie polityka kra­ jów Europy zachodniej kieruje się prawie wyłącznie na zdobywanie nowych kolonii i utrzymanie wpływów na terytoriach już posiadanych. Wiąże się to w sposób oczywisty z koniecznością rozwoju zainteresowań badawczych w krajach kolonialnych w celu właściwego nimi zarządzania i eksploatacji. Jednocześnie na plan dalszy przesunięto badania nad własną kulturą ludową, t y m bardziej że bodźców do tego typu badań w postaci na przykład ograniczenia samodzielności politycznej kra­ je te nie posiadały. Dlatego to w Europie zachodniej wyodrębnia się dość wcześnie antropologia kulturalna czy społeczna jako dziedzina zajmująca się teorią i metodologią badań nad społecznościami „pier­ wotnymi", lecz nie uwzględniająca prawidłowości rozwoju i przemian kultury w społecznościach europejskich. Badaniami tego typu zajmują się geografia i ekonomia. 3 Kraje Europy środkowej i wschodniej, zamieszkane przeważnie przez Słowian, o niskim w porównaniu z Zachodem poziomie gospodarki, o skomplikowanej historii i konfliktach politycznych, musiały szukać uzasadnień swych dążności separatystycznych w stosunku do, krajów nad nimi dominujących. Walki narodowowyzwoleńcze, u których podłoża leżały przede wszystkim trudności natury ekonomiczno-społecznej, wska­ zywały na konieczność zasadniczych reform ustrojów gospodarczych, a te z kolei wymagały samodzielności politycznej. Ideologie ruchów narodowowyzwoleńczych podkreślają więc wady ekonomii i ucisk na­ rodu. Nawołują do wystąpienia społeczeństwa przeciw zaborcom w imię własnej historii, tradycji, kultury. W kulturze natomiast poszukują pierwiastków autentycznych, rodzimych, wyróżniających ją od kultury zaborców. Za nurt najbardziej trwały i rodzimy uznana zostaje kultura ludowa i ona staje się t y m elementem, na którym ideologie tego typu ruchów w Europie środkowej i wschodniej opierają uzasadnienia dążeń do samodzielności politycznej, i za pomocą którego odbywa się mobili­ zacja najszerszych kręgów narodu. Badaniami własnej kultury ludowej zajęła się etnografia, włączając do swych rozważań poza rekonstruk­ cjami kultury ludowej próby opracowań teorii dotyczącej prawidłowości, rozwoju i przemian tej kultury oraz jej stosunku do kultury zwanej niekiedy elitarną. Ten podział zainteresowań badawczych pomiędzy Europą zachodnią a środkową i wschodnią należy wiązać ponadto z dużo wcześniej rozpo­ czętymi procesami ekonomicznymi obydwu tych części. Otóż w wieku X I X obserwujemy już tylko efekty kilkuwiekowych tendencji różnicuG e o g r a p h i e h u m a i n e , é c o n o m i q u e et sociale. �ETNOGRAFIA EUROPY jących. Z a c h ó d przechodzi bardzo w c z e ś n i e na gospodarkę typu kapita­ listycznego z oczywistym p o ł o ż e n i e m nacisku na rozwój p r z e m y s ł u . W s c h ó d natomiast od okresu gospodarki folwarcznej k r o c z y ł prawie w y ł ą c z n i e po linii produkcji rolnej . I o ile słuszne będzie charaktery­ zowanie gospodarki Zachodu jako gospodarki p r z e m y s ł o w e j z zapleczem m o d e r n i z u j ą c e g o s i ę rolnictwa, o tyle gospodarka wschodu jest przede wszystkim oparta na rolnictwie z bardzo słabo r o z w i n i ę t y m p r z e m y s ł e m . Dlatego też warstwa związana z produkcją rolną a uznana za tę, która przechowuje treści kultury określane jako najdawniejsze i charaktery­ styczne dla narodu, w krajach Europy środkowej i wschodniej jest w a r s t w ą liczebnie najsilniejszą, s t a n o w i ą c ą j e d n o c z e ś n i e n a j w i ę k s z y problem gospodarczy i kulturowy tej części kontynentu. O d w o ł y w a n i e się w i ę c do niej, zainteresowanie jej ż y c i e m jest uzasadnione w wypadku konieczności określenia narodu, kiedy n a l e ż y w y k a z a ć różnice z naro­ dem kraju zaborczego i p o d o b i e ń s t w a z narodami r ó w n i e ż w a l c z ą c y m i 0 w o l n o ś ć . K r a j e Europy ś r o d k o w e j i wschodniej nie m i a ł y w i ę c warun­ k ó w do rozwoju innych z a i n t e r e s o w a ń poza w ł a s n ą kulturą. Co w i ę c e j nie m i a ł y potrzeby rozwijania tych zainteresowań, podczas gdy zainte­ resowanie w ł a s n ą kulturą i w ł a s n y m narodem s t a n o w i ł o najistotniejszą k o n i e c z n o ś ć w dążeniu do samodzielności politycznej. Badania w i ę c nad teorią kultury i k u l t u r ą w obydwu tych częściach Europy przebiegają odmiennie i posiadają o d m i e n n ą egzemplifikację. Istnieje wiele teorii kultury wypracowanych w badaniach nad s p o ł e ­ c z e ń s t w a m i plemiennymi. Teorie kultury ludowej rzadko n a w i ą z u j ą do ich ustaleń i bazy p o j ę c i o w e j . Znacznie później n i ż w badaniach nad s p o ł e c z e ń s t w a m i plemiennymi, pod koniec wieku X I X , odnajdujemy w badaniach nad Europą n a w i ą ­ zania do o g ó l n y c h r o z w a ż a ń nad formami życia i kultury c z ł o w i e k a . Wiąże się to z opracowaniem i zastosowaniem metody geograficznej 1 rozważań typu historycznego. N a l e ż y tu w y m i e n i ć przede wszystkim nazwiska F . Ratzla, J . Brunhes'a, Vidal de la Blache'a, S. Passarge'a, V . Jacoby'ego, A. Meitzena czy p ó ź n i e j s z e nieco r o z w a ż a n i a R. G r a d manna. Zainteresowania w ł a s n ą kulturą l u d o w ą w krajach europejskich da­ tują s i ę na koniec wieku X V I I I i początek X I X , czyli wiążą s i ę z okre­ sem romantyzmu p o s z u k u j ą c e g o p i ę k n a w poezji ludowej i ludowej literaturze ustnej. Wtedy to prawie we wszystkich krajach w y c h o d z ą zbiory o p o w i a d a ń ludowych i pieśni, opisy o b y c z a j ó w itd. W Anglii 4 5 4 A . M ą c z a k , U źródeł nowoczesnej gospodarki europejskiej, O m e g a n r 81-82, W a r s z a w a 1967. O p i e r a m s i ę tu g ł ó w n i e n a a r t y k u ł a c h z a w a r t y c h w „ E t h n o l o g i a Europaea", n r 1:1967 z. 1-2, o r a z n a a r t y k u l e R o h a n - C s e r r n a k , op. cit. 5 14 — Etnografia Polska, t. X I V , z. 2 �210 ANNA ZADROŻYNSKA-BARĄCZ wydaje je Th. Percy, w Niemczech — J. G. Herder, bracia Grimm, w Rosji — Czułkow, w Szwecji — S. G. Geler i A. A . Afzelius, na Węgrzech — G. Gaal, w Finlandii — E. Lännrot,, w Bułgarii — bracia Miładinow, w Serbii — V. Karażić i t d . Stopniowo opisy te przeradzają się w systematyczne badania i stają się odrębną gałęzią nauki — folklo­ rystyką. Ten drugi etap znaczą nazwiska Finów — A . Aarna i K . K r o h na, Niemców — J, Meiera i J. Boltego, Czecha — J. Polivki, Anglika — S. Thompsona, Szweda- — C. W. von Sydowa, Węgrów — S. Solymossyego i J. Hontiego, Francuzów — A. van Gennepa i A. Sebillota, Estoń­ czyka — W. Andersona, Norwega — R. Chrystiansena, Holendra — J. de Vriesa, Flamandczyka — M . de Meyera, Irlandczyka — S. O. D u i learga, Hiszpana — A. Espinosy czy Rosjanina — J. Sokołowa. Prace opierają się o wypracowaną już metodologię zastosowaną konsekwent­ nie. Prace C. Brailoiu, B. Bartoka, V. Stoina, A. C. Väisänena, W. D a n kerta czy E. Pittarda poszerzają zainteresowania folklorystów o sferę twórczości muzycznej i prowadzą do zainteresowań sztuką ludową w ogóle. Z tego samego okresu datują się zbiory strojów, rzeźby w drze­ wie, ceramiki, sprzętów oraz początkowe zainteresowania budownictwem ludowym. Jest to w zasadzie początek europejskiej etnomuzeologii da­ jącej pierwsze materiały do późniejszych studiów nad kulturą mate­ rialną, prowadzone w oparciu o wszelkiego typu kolekcje i muzea. Rozpoczynają się studia analityczne i porównawcze. Tu należy wymie­ nić nazwiska takich badaczy, jak H . Th. Bossert, J. Heierli, G. Palotay, A. Spamer, A. Tzigara-Samurcas, J. Vydra, S. Erixon, L . de Hayos Sainz itd. Jest to już zdecydowane wyjście poza etap opisu w etnografii. Ze­ brane materiały służą do opracowań pod kątem określonych teorii, naj­ częściej nawiązujących do nurtu historycznego w etnografii oraz zwią­ zanych z metodą geograficzną zapoczątkowaną przez Ratzla. T Jednocześnie ruchy narodowowyzwoleńcze dają bodziec do badań etnogenetycznych. Najznakomitsze prace tego nurtu (cały czas świado­ mie pomijam historię etnografii polskiej) to gigantyczne monografie dotyczące rozważań pochodzenia europejskich ugro-finów, nawiązujące do migracji ludów Azji na tereny Europy. Trzeba t u wymienić znane monografie U . T. Sireliusa i J. Jako. Innym nurtem są badania dotyczące najdawniejszych dziejów euro­ pejskiej kultury materialnej, które szczególnie rozwinęły się w krajach skandynawskich , co jednak nie wyklucza badaczy z reszty kontynentu. Są to między innymi: Szwed A . Oldeberg, Norweg G. Gjessing, D u ń 6 6 K r a j e s k a n d y n a w s k i e n a s k u t e k specyficznego u t o ż s a m i e n i a k u l t u r y n a r o d o ­ wej z l u d o w ą 'bardzo w c z e ś n i e r o z p o c z ę ł y s y s t e m a t y c z n e z b i e r a n i e z a b y t k ó w k u l ­ t u r y l u d o w e j . N a j w c z e ś n i e j t e ż r o z w i n ę ł y u siebie m u z e a l n i c t w o etnograficzne. �ETNOGRAFIA EUROPY 211 czycy A. Steensberg, P. V. Glob, G. Hatt, Finowie T. Itkonen, S. Pälsi, Estończyk R. Indreko, Niemcy O. Paret, H . Reinarth, Francuz A. Varagnac, Szwajcarzy L . Rütimeyer i H . G. Waćkernagel, Anglik J. G. D. Clark czy E. C. Curwen. Metodykę tych prac można już wiązać z me­ todami wypracowanymi nad społeczeństwami pierwotnymi. Z t y m też nurtem należy wiązać badania nad technologią prowadzone we Francji już współcześnie przez A. Leroi-Gourhana, włączającego materiał z te­ renów Europy w ogólne rozważania nad technologią, a prowadzące do ustaleń teoretycznych dotyczących zachowań się człowieka w określo­ nym środowisku i dysponującego określonym wyposażeniem technicz­ nym. Następstwem tych prac. mogą być prace A. Bielensteina czy P. Scheuermeyera. Badania tego typu oraz tradycja korzystania z me­ tody geograficznej doprowadziły do rozpoczęcia pracy nad atlasami etnograficznymi w prawie każdym z krajów europejskich. Innym jeszcze nurtem w badaniach kultury europejskiej są prace francuskiej géographie humaine, économique i sociale. Badaniami t y m i zajmują się tacy uczeni, jak P. George czy M . Bloch, interesujący się osadnictwem wiejskim, gospodarką i związaną z nimi kulturą w per­ spektywie całego świata ze stopniowym zawężaniem do Europy i Fran­ cji. Nie odrywając Europy od innych kontynentów klasyfikują zjawiska tu spotykane względem zjawisk analogicznych w reszcie ekumeny. Nie sposób również nie wspomnieć o badaniach typu etno-socjologicznego nad instytucjami społecznymi, zwracających uwagę na wielopłaszczyznowość powiązań zjawisk społecznych, i to nie wyłącznie na gruncie europejskim. Tu należy wymienić nazwiska A. Bacha, A. Spa­ mera, V. von Geramba, W. Presslera, R. Weissa, D. Gustiego, J. Caro Baroja, J. de Vriesa, R. Corsa, A. Nesheima czy K . R. V. Wikmana. Uzu­ pełniające te zagadnienia badania nad prawem z punktu widzenia etno­ logii prowadzą K . Taganyi, R. Maunier, F. Kiinsberg, E. A. Virtanen. W zasadzie rozwój dziedziny, którą chcielibyśmy nazwać etnografią Europy, datuje się na początek naszego stulecia. Jednak przez jego pierwsze ćwierćwiecze prace poszczególnych uczonych i badaczy były izolowane w granicach własnych krajów i koncepcji. Niemniej narastała wciąż konieczność porozumienia i wymiany doświadczeń. Stan wiedzy i coraz większa liczba zajmujących się t y m tematem uczonych wyma­ gały już nie tylko porozumienia, ale również podjęcia pierwszych prób zbiorowych opracowań czy nawet syntez. W roku 1925 wychodzi Atlas der Völkerkunde R. Karutza, a w 1926 — praca Illustrierte Völkerkunde G. Buscharia, gdzie między innymi znajdują się rozważania M . i A. Haberlandtów nad pojęciem etniki europejskiej oraz przegląd ludów po­ chodzenia indoeuropejskiego. Wreszcie w roku 1928 w Pradze odbywa się Kongres Sztuk Ludowych, na którym spotykają się po raz pierwszy �212 ANNA ZADROŻYŃSKA-BARĄCZ najznamienitsi przedstawiciele badań nad Europą. Zasadniczym tema­ tem obrad stało się ujednolicenie używanej terminologii. Pojęcia wyko­ rzystywane w publikowanych pracach odzwierciedlały stanowiska teo­ retyczne poszczególnych uczonych. Ujednolicenie więc terminologii, a t y m samym w pewnym stopniu ujednolicenie stanowisk teoretycznych okazało się jednak niemożliwe. Przede wszystkim same koncepcje doty­ czące rozwoju kultury europejskiej nie zostały jeszcze dokładnie w y ­ pracowane. Nie istniała zatem możliwość ustępstw czy wyjaśnień. Ten brak chociażby jednej zwartej koncepcji dotyczącej kultury Europy skazał etnografię Europy na nurt boczny w stosunku do badań i teorii wypracowanych w odniesieniu do społeczeństw plemiennych. Niemniej stale postępująca potrzeba międzynarodowej współpracy w tej dziedzinie doprowadziła do ponownego spotkania na kongresie w Paryżu w 1937 r. W tym też roku wychodzi pierwszy numer czaso­ pisma „Folk-Liv" pod redakcją i duchowym patronatem Sigurda E r i xona. Po I I wojnie światowej uczeni i badacze problemów Europy zna­ leźli możliwości współpracy w ramach organizacji międzynarodowych kongresów nauk antropologicznych i etnologicznych. Obecnie mamy wiele dziedzin i prac badawczych, które składają się na etnografię Europy. Każdy kraj posiada w tej dziedzinie pewne osiąg­ nięcia. Każdy kraj prowadzi u siebie prace badawcze typu monografii, atlasów czy nawet prób syntez etnografii własnego kraju. Nadal jednak problem stanowi regularna wymiana doświadczeń i konfrontacja włas­ nych osiągnięć z osiągnięciami innych. Nadal podstawową trudnością jest widzenie całościowe procesu rozwoju i przemian w kulturze Europy, niepanowanie nad procesami przebiegającymi w makrostrukturze i od­ biciem ich w tym, co zwiemy mikrostrukturą. Biorąc ponadto pod uwagę podstawowe pojęcia, którymi posługiwaliśmy się do tej pory: kultura ludowa, narodowa, elitarna, naród, lud, wieś czy miasto — stajemy przed koniecznością zdania sobie sprawy, że zmieniły one dawno już swoją treść, że znaczą dziś co innego i że stosowanie ich nadal w tra­ dycyjnym rozumieniu prowadzić może do nowych nieporozumień za­ miast wyjaśniać stare. Nie znaczy to, że chcę proponować zupełnie inną terminologię, czy tę uważam za zupełnie bezużyteczną. Uważam tylko, że jest niewystar­ czająca przy analizie procesów w społeczeństwach europejskich. Pro­ cesów, które już dawno przekroczyły granice państw i narodów. Nato­ miast zmiany treści wymienionych pojęć są wynikiem procesów gospo­ darczych typu industrializacji, przynoszących zmiany społeczne typu urbanizacji. I obydwa te procesy znajdują odbicie w kulturze, którą coraz częściej zaczynamy nazywać masową, w braku lepszego, bardziej różnicującego terminu. �213 ETNOGRAFIA EUROPY Dlatego też synteza etnografii Europy nie może przebiegać po l i n i i syntez kultury poszczególnych narodów czy krajów. Nie może obierać d o w o l n e g o stanowiska teoretycznego, nie może być zbiorem d owolnych monografii czy opisem krajoznawczym poszczególnych części Europy. Musi iść po linii uzgodnienia stanowisk teoretycznych, musi wieloaspektowo ujmować obraz kultury Europy współczesnej. Rozpoczęta współpraca uczonych w tej dziedzinie na kongresie w Pa­ ryżu trwa nadal. W roku 1967 rozpoczęto wydawanie międzynarodowego pisma „Ethnologia Europaea", którego założycielem ponownie stał się S. Erixon i zespół skupiony wokół jego osoby. Komitet Redakcyjny tego świetnie zapowiadającego się i rokującego olbrzymie nadzieje półrocznika stanowią uczeni ze wszystkich zainteresowanych krajów. Zestaw artykułów w dwu pierwszych zeszytach tego pisma budzi zrozumiałe zainteresowanie. Piszą S. Erixon, G. de Rohan-Csermak, A. Varagnac, A. Hultkranz i inni znani badacze problemów Europy. Z inicjatywy również S. Erixona odbywają się corocznie kongresy poświęcone Euro­ pie i regularnie publikuje się z nich sprawozdania w „Ethnologia Euro­ paea". Należy więc żałować, że zeszyty tego pisma dostajemy nieregu­ larnie i że Polska nie ma możliwości korzystania z wymiany doświad­ czeń podczas wspomnianych kongresów, których nie przerwała śmierć ich założyciela. Jedynym przedstawicielem Polski na ostatnim (w 1968 r.) kongresie w Lizbonie był prof. dr W. Dynowski. W Polsce badania nad etnografią Europy ograniczają się do rozważań prowadzonych w kilku ośrodkach uniwersyteckich. Stroną teoretyczną problemów europejskich zajmuje się prof. W. Dynowski, zagadnieniami szczegółowymi i powiązaniami z teorią kultury wypracowaną na spo­ łeczeństwach pierwotnych — doc. doc. A. Waligórski i Z. Sokolewicz, zagadnieniami dotyczącymi pogranicza słówiańsko-germańskiego — doc. T. Wróblewski. Należy tu również włączyć wszystkich badaczy Sło­ wiańszczyzny i Polski, którzy wnieśli wkład do badań nad Europą. Do tej pory największym osiągnięciem w dziedzinie syntezy Europy jest program wykładów z etnografii Europy dla studentów I I I i I V roku etnografii. Program ten został zasadniczo opracowany przez warszawski ośrodek uniwersytecki, lecz konsultowany był wiele razy ze wszystkimi innymi ośrodkami uniwersyteckimi w Polsce, a ponadto z prof. Tokariewem ze Związku Radzieckiego. Program ten zawiera część dotyczącą możli­ wości zastosowania dotychczas już istniejących teorii do rozważań i tłu­ maczenia procesów europejskich. Zawiera część omawiającą zasadnicze typy makro- i mikrostruktur Europy oraz podstawowe procesy mające 7 ' Pozostałe zeszyty „Ethnologia Europaea" są prawie nieosiągalne bliotekach z niewiadomych przyczyn. nawet w bi­ �214 ANNA ZADROZYŃSKA-BARĄCZ wpływ na ukształtowanie się obecnego obrazu Europy — etnicznego, językowego, kulturowego. Obejmuje więc całość problematyki tak z punktu widzenia historii, jak i przestrzennego tłumaczenia zjawisk na terytorium Europy. Trudność w jego realizacji polega na tym, że nie ma specjalisty mogącego pokusić się o ujęcie całości tej problema­ t y k i nawet przy dowolnej egzemplifikacji każdego zagadnienia. Przedstawiona sytuacja badań nad etnografią Europy wykazuje, że obecnie s t a n o w i ona dziedzinę chyba najbardziej deficytową polskiej etnografii, by użyć terminu zapożyczonego z artykułu prof. Dynowskiego . Jest to dziedzina deficytowa ze względu na stronę teoretyczną, materiałową, kadrę zajmującą się t y m i problemami (najczęściej i tak ubocznie, dodatkowo), wymianę międzynarodową w dziedzinie informa­ cji, nie mówiąc już o możliwościach badań i zdobywania oryginalnych materiałów. Przez okres pięciu lat egzotyka •— w 1964 r. dziedzina jeszcze defi­ cytowa — odnalazła wielkie możliwości dzięki badaniom prowadzonym przez ekspedycję mongolską, możliwości dokonania podsumowań dzięki publikacjom książkowym, artykułom czy tomom studiów mongolskich. I chociaż w wyniku współpracy z Bułgarską i Mongolską Akademią Nauk zaplanowano w warszawskim I H K M P A N studia porównawcze nad współczesnymi przemianami kultury oparte na materiałach zebra­ nych podczas badań w tych krajach i posiadanych materiałach z terenu Polski, to jednak Europa — kontynent najbliższy, pozostaje nadal nie­ znana. Kontynent nie do zbadania i nie do zrozumienia. 8 8 t. 7: W. D y n o w s k i , 1964. Z dziedzin deficytowych etnografii, „Etnografia Polska", J � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c465f694cd23de99440dfc20679bb04a.pdf 09e8b4e1431733a9f447a397c8ebf7d4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:709 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:653 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.2, s.215-222 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X I V z. 2 III E T N O G R A F I C Z N E SEMINARIUM AMERYKANISTYCZNE. P o z n a ń 18-20 0DV 1969 P o d j ę t e s z e r e g lat ternu w o ś r o d k u p o z n a ń s k i m p r a c e z z a k r e s u a m e r y k a n i s t y k i etnograficznej z n a l a z ł y ostatnio s w ó j w y r a z w o b r a d a c h I I I E t n o g r a f i c z n e g o S e m i n a r i u m A i m e r y k a n i s t y c z n e g o . S e m i n a r i u m to o d b y ł o s i ę w P o z n a n i u w d n i a c h od 18-20 (kwietnia 1969 r., a z o r g a n i z o w a n e z o s t a ł o p r z e z Z a r z ą d S e k c j i A m e r y k a nistycznej P T L i Oddział P o z n a ń s k i B T L . przy w s p ó ł u d z i a l e Z a k ł a d u Etnografii Powszechnej Katedry Etnografii Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu i Pracowni Etnograficznej I H K M P A N w Poznaniu. L i c z n y u d z i a ł w S e m i n a r i u m przedstawicieli prawie wszystkich o ś r o d k ó w etnograficznych w k r a j u , a t a k ż e re­ p r e z e n t a n t ó w i n n y c h , p o k r e w n y c h d y s c y p l i n , j a k h i s t o r i i , archeologii, socjologii i geografii, b y ł n i e w ą t p l i w i e w y r a z e m s z c z e g ó l n e g o z a i n t e r e s o w a n i a , j a k i m c i e s z y s i ę u nas t a r o z w i j a j ą c a s i ę od n i e d a w n a w P o l s c e g a ł ą ź w i e d z y . Seminarium p o ś w i ę c o n e było problematyce meksykanistycznej. O t w i e r a j ą c obra­ dy p r e z e s S e k c j i A m e r y k a n i s t y c z n e j prof. d r M a r i a F r a n k o w s k a p o d k r e ś l i ł a z n a ­ czenie, j a k i e m a ten z j a z d d l a r o z w o j u z a i n t e r e s o w a ń a m e r y k a n i s t y o z n y c h w P o l ­ sce. W y r a z i ł a r ó w n i e ż n a d z i e j ę , ż e p r z y c z y n i s i ę on do p o g ł ę b i e n i a i s t n i e j ą c y c h j u ż w i ę z i i n a w i ą z a n i a n o w y c h m i ę d z y p o k r e w n y m i d y s c y p l i n a m i , co d o p r o w a d z i do p o w a ż n e g o p o s t ę p u tej d z i e d z i n y n a u k i . W p i e r w s z y m d n i u S e m i n a r i u m p r z e d p o ł u d n i e m , po p r z y j ę c i u p r z e w o d n i c t w a o b r a d p r z e z prof. dr. W i t o l d a D y n o w s k i e g o , r e f e r a t pt. Problemy i kierunki współ­ czesnej etnologii meksykańskiej w y g ł o s i ł a prof. dr M . F r a n k o w s k a . J a k o d r u g i o d ­ czytano r e f e r a t z n a n e g o etnologa m e k s y k a ń s k i e g o M a r g a r i t y Nolasco Badania nad przemianami kultury podmiejskiej ludności okręgu Cholula n a d e s ł a n y na Semina­ rium z Meksyku. W c z a s i e o b r a d p o p o ł u d n i o w y c h , k t ó r y m p r z e w o d n i c z y ł doc. d r Z b i g n i e w J a ­ s i e w i c z , w y g ł o s z o n o d w a obszerne k o m u n i k a t y n a u k o w e — m g r A l e k s a n d e r P o s e r n - Z i e l i ń s k i : Nowe osiągnięcia etnologii meksykańskiej — pełna bibliografia prac 0 Meksyku, oraz zyczne w dawnym Romana Mańkowska Meksyku. i Andrzej Krzanowski: Instrumenty mu­ W d r u g i m d n i u p r z e d p o ł u d n i e m , gdy p o s i e d z e n i u p r z e w o d n i c z y ł prof. dr B o ­ l e s ł a w O l s z e w i c z , u c z e s t n i c y w y s ł u c h a l i d w ó c h r e f e r a t ó w — prof. dr. J a n u s z a T a z ­ b i r a : Odkrycie Ameryki i konkwista w literaturze staropolskiej, o r a z prof. dr. Tadeusza Lepkowskiego: Z dziejów kontaktów polsko-meksykańskich w XIX 1 XX w. W czasie obrad p o p o ł u d n i o w y c h , k t ó r y m p r z e w o d n i c z y ł b y ł y ambasador P o l ­ s k i w M e k s y k u J a n D r o h o j o w s k i , w y g ł o s z o n o j e d e n referat i d w a k o m u n i k a t y n a u ­ k o w e — H e l e n a i S t a n i s ł a w A d a m o w i c z o w i e : Kultura iMkandonów i jej przeobra- �216 KRONIKA żenią w XX n i a k : Metal wieku, m g r L e c h M r ó z : Cyganie w kulturze W ostatnim przedkolumbijskiego dniu Seminarium odbyło w Meksyku, oraz m g r A n d r z e j W o ź ­ 1 Meksyku . się zebranie organizacyjne członków Sek­ cji Amerykanistycznej P T L . O ż y w i o n a d y s k u s j a po k a ż d y m o d c z y c i e o r a z t r w a j ą c a do p ó ź n y c h godzin w i e ­ c z o r n y c h w d r u g i m d n i u obrad w y m i a n a z d a ń n a t e m a t y p o r u s z a n e w r e f e r a t a c h w y k a z a ł y , j a k bardzo p r o b l e m a t y k a a m e r y k a n i s t y c z n a i n t e r e s u j e polskie ś r o d o w i s k o n a u k o w e i j a k p o ż y t e c z n a jest i n i c j a t y w a o r g a n i z o w a n i a tego t y p u p o s i e d z e ń . B a r d z o szeroko o m a w i a n y m i d y s k u t o w a n y m p r o b l e m e m /w n a w i ą z a n i u do r e ­ f e r a t u M . F r a n k o w s k i e j b y ł a k w e s t i a s z k o l e n i a s p e c j a l i s t ó w w dziedzinie etnologii i antropologii s p o ł e c z n e j w M e k s y k u . S p r a w y te p o d n i o s ł a prof. d r J a d w i g a K l i ­ m a s z e w s k a . Prof. F r a n k o w s k a w y j a ś n i a j ą c p o d k r e ś l i ł a , ż e k s z t a ł c e n i e w t y m z a ­ k r e s i e w M e k s y k u t r w a 5 lat i i k o ń c z y s i ę u z y s k a n i e m s t o p n i a m a g i s t r a j u ż o k r e ­ ś l o n e j s p e c j a l i z a c j i , tzn. antropologii f i z y c z n e j b ą d ź archeologii c z y l i n g w i s t y k i , etnologii c z y antropologii s p o ł e c z n e j . P o d w ó c h p i e r w s z y c h l a t a c h s t u d i ó w , k t ó r e s ą w s p ó l n e d l a w s z y s t k i c h grup, n a s t ę p u j e s p e c j a l i z a c j a , w y r a ż a j ą c a s i ę w p r o w a ­ d z e n i e m do p r o g r a m u w y k ł a d ó w z w i ą z a n y c h z d a n ą d y s c y p l i n ą . Z d a n i e m prof. F r a n k o w s k i e j n a j b a r d z i e j i n t e r e s u j ą c e i w t y m s y s t e m i e k s z t a ł c e n i a jest o r g a n i z o w a ­ n i e j u ż od p o c z ą t k u p i e r w s z e g o r o k u p r ó c z w y k ł a d ó w o b o w i ą z k o w y c h z w i ą z a n y c h z p r o g r a m e m d u ż e j i l o ś c i t z w . w y k ł a d ó w do w y b o r u , z k t ó r y c h c z ę ś ć w i ą ż e s i ę j u ż ś c i ś l e z z a i n t e r e s o w a n i a m i p r z y s z ł y c h s p e c j a l i s t ó w . N a t ę c z ę ś ć k s z t a ł c e n i a po­ ł o ż o n y z o s t a ł ostatnio s z c z e g ó l n y n a c i s k . P o z a t y m d y r e k c j a s z k o ł y zastrzega so­ b i e m o ż l i w o ś ć w p r o w a d z e n i a d o d a t k o w y c h w y k ł a d ó w z o k a z j i p r z y j a z d u specja­ l i s t y j a k i e j ś o k r e ś l o n e j dziedziny, z k t ó r e j p r o b l e m a t y k ą w a r t o by z a p o z n a ć s ł u ­ chaczy. P o d n o s z o n a w d y s k u s j i k w e s t i a i s t n i e j ą c e g o iw M e k s y k u z r ó ż n i c o w a n i a m i ę d z y a n t r o p o l o g i ą s p o ł e c z n ą a e t n o l o g i ą m a miejsce j u ż w okresie p i ę c i u lat n a u k i — m i n i m a l n i e w c i ą g u d w ó c h p i e r w s z y c h lat, n a t o m i a s t b a r d z o w y r a ź n i e a k c e n t o ­ w a n a jest w t r z e c h n a s t ę p n y c h l a t a c h . W etnologii w i ę k s z y n a c i s k p o ł o ż o n y jest na badanie s p o ł e c z n o ś c i i n d i a ń s k i c h czy w o g ó l e e l e m e n t ó w reliktowych, w a n ­ tropologii s p o ł e c z n e j z w r a c a s i ę s z c z e g ó l n ą u w a g ę n a p r o b l e m y s p o ł e c z n e i t e c h n i k i b a d a w c z e w terenie, w z i w i ą z k u z c z y m w z r a s t a i l o ś ć w y k ł a d ó w i s e m i n a r i ó w z socjologii. W p r a k t y c e j e d n a k t a r ó ż n i c a m i ę d z y a n t r o p o l o g i ą s p o ł e c z n ą a etno­ l o g i ą z a c i e r a s i ę 'bardzo. P r o f . F r a n k o w s k a w dyskusja p o d k r e ś l i ł a r ó w n i e ż , ż e w k s z t a ł c e n i u e t n o l o g ó w czy a r c h e o l o g ó w n a t e r e n i e M e k s y k u ( k ł a d z i e s i ę przede w s z y s t k i m n a c i s k n a w y s z k o l e n i e s p e c j a l i s t ó w z z a k r e s u etnologii c z y archeologii M e k s y k u l u b M e z o a m e r y k i . S ą c o p r a w d a w y k ł a d y z etnografii A f r y k i , A z j i c z y O c e a n i i , a l e g ł ó w n a u w a g a s k i e r o w a n a jest n a obszar M e z o a m e r y k i , J e ś l i c h o d z i o r o z w ó j m y ś l i etnograficznej w M e k s y k u , k t ó r ą to s p r a w ę p o ­ r u s z y ł prof. d r W . D y n o w s k i , b y ł o n p o d w y r a ź n y m w p ł y w e m s y s t e m ó w anglo- a m e r y k a ń s k i c h . N a s t ę p o w a ł powoli, w c h ł a n i a j ą c wiele e l e m e n t ó w obcych, a n a j ­ w i ę c e j ze s z k o ł y a r e a ł ó w k u l t u r o w y c h . W y r a ź n i e to w i d a ć w k o n c e p c j i M e z o a m e r y ­ k i i k o n c e p c j i p o d z i a ł ó w r e g i o n a l n y c h , k u l t u r o w y c h n a t e r e n i e 'tego o b s z a r u . M i m o j e d n a k k o r z y s t a n i a 7. o s i ą g n i ę ć i n n y c h k i e r u n k ó w w M e k s y k u p a n u j e t e n d e n c j a do s t w o r z e n i a w ł a s n e j s z k o ł y . D a j e s i ę to n p . z a u w a ż y ć w p o d e j ś c i u do p r o b l e m u a k u l t u r a c j i , k t ó r e r ó ż n i s i ę od a m e r y k a ń s k i e g o , p r z y j m u j ą c e g o r a c z e j j e d n o s t r o n n e o d d z i a ł y w a n i e w y ż s z e j kultury n a bardziej p r y m i t y w n ą . W M e k s y k u uznaje s i ę obustronne o d d z i a ł y w a n i e i d o s z u k u j e s i ę e l e m e n t ó w i n d i a ń s k i c h w k u l t u r z e o g ó l ­ nonarodowej. 1 W s z y s t k i e referaty d r u k o w a n e są w niniejszym zeszycie „Etnografii Polskiej". �KRONIKA 217 I n n ą szeroko o m a w i a n ą k w e s t i ą w d y s k u s j i b y ł a s p r a w a o r g a n i z a c j i m u z e ó w m e k s y k a ń s k i c h i d o k u m e n t a c j i z b i o r ó w w t y c h m u z e a c h . P o r u s z y ł a te z a g a d n i e n i a prof. d r M a r i a Z n a m i e r o w s k a - P r i i f f e r o w a , k t ó r a m i a ł a m o ż n o ś ć z a p o z n a n i a s i ę p r z e d k i l k u l a t y ze z b i o r a m i e t n o g r a f i c z n y m i w n i e k t ó r y c h m u z e a c h S t a n ó w Z j e d ­ n o c z o n y c h . U d e r z o n a b y ł a w ó w c z a s f a k t e m — p r z y n a j m n i e j tak s ą d z i n a p o d s t a w i e k r ó t k i e g o pobytu oraz obejrzenia szeregu w y s t a w i m a g a z y n ó w — że m a t e r i a ł y t y p u etnograficznego t y c z ą c e I n d i a n b y ł y n i e d o ś ć u d o k u m e n t o w a n e . O m a w i a j ą c t ę s p r a w ę prof. F r a n k o w s k a w y j a ś n i ł a , iż j e ś l i chodzi o m u z e a l ­ n i c t w o , to p o z a d u ż y m m u z e u m w m . M e k s y k u (Museo N a t i o n a l de A n t r o p o l o g i a ) , k t ó r e m a specjalne m o ż l i w o ś c i pracy i operuje d u ż y m i dotacjami finansowymi, w k a ż d y m w i ę k s z y m o ś r o d k u z n a j d u j ą s i ę m u z e a regionalne. W t y c h m u z e a c h j e d n a k n a o g ó ł w i ę k s z ą u w a g ę z w r a c a s i ę n a e k s p o n a t y a r c h e o l o g i c z n e n i ż etno­ graficzne. Z a p r z y k ł a d p o d a ł a m u z e u m s t a n o w e w O a x a c a , w k t ó r y m e k s p o z y c j a a r c h e o l o g i c z n o - e t n o g r a f i c z n a jest n a j b a r d z i e j z r ó w n o w a ż o n a . M i m o to, m o ż e ze w z g l ę d u n a rodzaj o b i e k t ó w i s z c z e g ó l n i e i n t e r e s u j ą c e znaleziska, i t a m ekspozycja a r c h e o l o g i c z n a w y b i j a s i ę n a p l a n p i e r w s z y . U k ł a d ten jest c h a r a k t e r y s t y c z n y d l a w s z y s t k i c h m u z e ó w w M e k s y k u . K i l k a lat t e m u w m . M e k s y k u p o w s t a ł o M u s e o de las C u l t u r a s , k t ó r e g o z a m i e r z e n i e m jest p r z e d s t a w i e n i e k u l t u r y l u d o w e j w s z y s t k i c h k r a j ó w , p o z a M e k s y k i e m i t a m , r z e c z j a s n a , d o m i n u j ą e k s p o n a t y etnograficzne. N a podstawie tych m u z e ó w , k t ó r e z d ą ż y ł a z w i e d z i ć w czasie pobytu w M e ­ k s y k u , F r a n k o w s k a u w a ż a , ż e s p r a w a d o k u m e n t a c j i jest p o s t a w i o n a pod w z g l ę d e m n a u k o w y m w z u p e ł n i e w y s t a r c z a j ą c y s p o s ó b . K a ż d y przedmiot posiada o b s z e r n ą k a r t o t e k ę w a r c h i w a c h m u z e a l n y c h , z a w i e r a j ą c ą d o k ł a d n y opis n a u k o w y i r z e t e l n ą , nowoczesnymi ś r o d k a m i z a r e j e s t r o w a n ą , n a u k o w ą d o k u m e n t a c j ę . Natomiast nie­ w ą t p l i w i e n a l e ż y s i ę z g o d z i ć z t y m , ż e te d a n e n i e s ą p r z e d s t a w i o n e w y c z e r p u j ą c o w e k s p o z y c j i o b i e k t ó w . C z ę s t o k r o ć b r a k jest s z c z e g ó ł o w y c h d a n y c h o d n o ś n i e do d o k ł a d n e j l o k a l i z a c j i p r z e d m i o t u i jego f u n k c j i . W w i ę k s z o ś c i w y p a d k ó w p o d a j e s i ę t y l k o o g ó l n y n a p i s , np. „ w y r o b y g a r n c a r s k i e z e s t a n u C h i a p a s " czy „ n a r z ę d z i a r o l n i c z e — J u k a t a n " , bez p o d a n i a i n n y c h , b l i ż s z y c h w y j a ś n i e ń . P o d t y m w z g l ę d e m p e w i e n w y j ą t e k s t a n o w i m u z e u m w O a x a c a , gdzie p r z y k a ż d y m zespole p r z e d ­ m i o t ó w z n a j d u j ą s i ę d o ś ć obszerne opisy. Najbardziej o ż y w i o n ą d y s k u s j ę w y w o ł a ł o zagadnienie sytuacji Indian w Me­ k s y k u i z w i ą z a n y z tym problem p r z e o b r a ż e ń k u l t u r o w y c h . Poruszone przede w s z y ­ s t k i m z o s t a ł y m o ż l i w o ś c i r o z w o j u demograficznego I n d i a n n a t e r e n i e M e k s y k u — w z r o s t u ich l i c z e b n o ś c i c z y z a n i k u (S. A d a m o w i c z ) , a w z w i ą z k u z t y m k w e s t i a d z i a ł a l n o ś c i I n s t y t u t u do S p r a w T u b y l c z y c h i r o l a w tej m i e r z e etnologii oraz a n ­ tropologii s p o ł e c z n e j . C e l e m w s p o m n i a n e g o I n s t y t u t u jest w ł ą c z e n i e I n d i a n do ż y c i a o g ó l n o n a r o d o w e g o — przy zachowaniu pozytywnych e l e m e n t ó w ich dawnej k u l t u r y . R o z w i ą z a n i a p r a k t y c z n e tej k i e r o w a n e j a k u l t u r a c j i w z b u d z i ł y d u ż e z a i n ­ t e r e s o w a n i e (dr A n n a Kowalska-Lewiaka). Z d y s k u s j i i r o z m ó w p r z e p r o w a d z o n y c h w M e k s y k u prof. F r a n k o w s k a w n i o s ­ k u j e , iż l i c z e b n o ś ć I n d i a n u t r z y m u j e s i ę t a m n a m n i e j w i ę c e j r ó w n y m poziomie. I c h i l o ś ć w y n o s i ca 3,5 m i l . N a t o m i a s t s p r a w a d z i a ł a l n o ś c i I n s t y t u t u nie jest j e s z ­ cze w M e k s y k u do k o ń c a p r z e m y ś l a n a . P o c z ą t k o w a w y r a ź n a t e n d e n c j a szybkiego a s y m i l o w a n i a I n d i a n u s t ą p i ł a obecnie m i e j s c a p o w o l n e m u w ł ą c z a n i u i c h do ż y c i a o g ó l n o n a r o d o w e g o . P r z e j a w i a s i ę to p r z e d e w s z y s t k i m w n a u c e j ę z y k a h i s z p a ń ­ skiego w s z k o ł a c h ( b o w i e m I n d i a n i n nie z n a j ą c y tego j ę z y k a n a d a l pozostaje n a m a r g i n e s i e ż y c i a ) ; w b u d o w i e n o w y c h d r ó g , k t ó r e p o ł ą c z y ł y b y d a n ą w i o s k ę ze ś w i a t e m ; w p e n e t r a c j i o p i e k i z d r o w o t n e j — p o p r z e z b u d o w ę s t u d n i ozy o p i e k ę l e ­ karza; wreszcie w u d o s t ę p n i a n i u s p o ł e c z n o ś c i o m i n d i a ń s k i m nowych o s i ą g n i ę ć tech­ n i c z n y c h . S t a n o w i s k o I n d i a n w o b e c t y c h a k c j i n i e jest jednolite. Z j e d n e j strony d a j e s i ę z a u w a ż y ć p r z y c h y l n e u s t o s u n k o w a n i e do p r z e j m o w a n i a w y ż s z y c h f o r m �218 KRONIKA k u l t u r y , g d y ż I n d i a n i e z d a j ą sobie s p r a w ę , ż e d z i ę k i t e m u s z y b c i e j w e j d ą do spo­ ł e c z e ń s t w a ; z d r u g i e j z a ś strony n i e c h ę t n i e p a t r z ą n a p r ó b y a s y m i l a c j i , w o l ą ż y ć w d a w n y m układzie s t o s u n k ó w społecznych u w a ż a j ą c , ż e w p ł y w miasta na m ł o ­ d z i e ż jest 'bardzo -ujemny. J e ś l i chodzi o e t n o l o g i ę — m a o n a z a izadanie p o m a g a ć w p o z n a w a n i u k u l t u r y I n d i a n , b y j a k n a j b a r d z i e j b e z k o n f l i k t o w o d o p r o w a d z i ć do a s y m i l a c j i tej k u l t u r y i do z a c h o w a n i a j e j p o z y t y w n y c h e l e m e n t ó w . Z w y p o w i e d z i ą F r a n k o w s k i e j p o l e m i z o w a ł prof. d r T . Ł e p k o w s k i . W n a w i ą ­ z a n i u do r e f e r a t u H . i S. A d a m o w i c z ó w p o d k r e ś l i ł , i ż n a t e r e n i e M e k s y k u p e w n e g r u p y l u d n o ś c i i n d i a ń s k i e j , j a k w ł a ś n i e np. L a k a n d o n i , w s z y b k i m t e m p i e w y m i e ­ rają. U w a ż a , ż e istnieje bardzo w y r a ź n a tendencja- z a n i k u t r a d y c y j n y c h plemion i n d i a ń s k i c h . P r z e j a w i a s i ę ona w r ó ż n y c h formach — z jednej strony w a s y m i l a c j i , z d r u g i e j — sipadku p r ę ż n o ś c i d e m o g r a f i c z n e j t y c h g r u p , i o b a te c z y n n i k i s ą n i e w ą t p l i w i e ze s o b ą splecione. S t w i e r d z e n i e w i ę c , j a k o b y l i c z e b n o ś ć I n d i a n w M e ­ k s y k u u t r z y m y w a ł a s i ę n a t y m s a m y m poziomie, u z n a j e prof. Ł e p k o w s k i z a o p t y m i ­ s t y c z n ą w y p o w i e d ź p o c h o d z ą c ą z p e w n y c h o f i c j a l n y c h k ó ł m e k s y k a ń s k i c h . Jego z d a ­ n i e m w p r z y s z ł o ś c i , i to n i e d a l e k i e j , te grupy i n d i a ń s k i e z n i k n ą , a n i e k t ó r e b y ć m o ­ ż e i c h t r a d y c j e p r z e n i k n ą do k u l t u r y o g ó l n o n a r o d o w e j m e k s y k a ń s k i e j . I n d i a n i e m i m o w s z y s t k o p o z o s t a j ą obecnie n a m a r g i n e s i e tego s p o ł e c z e ń s t w a , z r e s z t ą o g r o m n i e p r ę ż ­ nego demograficznie, a l e w g r u p a c h j u ż z a s y m i l o w a n y c h w k u l t u r z e l a t y ń s k i e j . Z a n i k m a ł y c h g r u p i n d i a ń s k i c h jest r ó w n i e ż z d a n i e m S . A d a m o w i c z a i J . D r o hojowskiego nieunikniony. W d u ż y c h plemionach i n d i a ń s k i c h , t a k i c h j a k M a j o w i e czy Z a p o t e k o w i e , n i e o b s e r w u j e s i ę t a k g w a ł t o w n e g o z a n i k a n i a , a p r o c e s i n t e ­ gracji odbywa s i ę powoli. Natomiast nieliczne g r u p y z półn.-izach. M e k s y k u c z y K a l i f o r n i i (np. F i m o w i e ) , Miczące w n a j l e p s z y m p r z y p a d k u k i l k a s e t o s ó b , s ą s k a z a n e na n i e u c h r o n n ą zagładę. Wydaje s i ę r ó w n i e ż , iż rząd m e k s y k a ń s k i p r z e s t a ł c z y n i ć z d e c y d o w a n e k r o k i w k i e r u n k u u t r z y m a n i a tej l u d n o ś c i p r z y ż y c i u . B o w i e m o i c h w ł ą c z e n i u do ż y c i a o g ó l n o n a r o d o w e g o , o i c h a s y m i l a c j i , w ł a ś c i w i e n i e m o ż e b y ć m o w y z u w a g i p r z e d e w s z y s t k i m n a n i e c h ę t n e u s t o s u n k o w a n i e I n d i a n , a poza t y m ze w z g l ę d u n a s p e c y f i c z n ą r z e ź b ę t e r e n u ( L a k a n d o n i — s e l w a ) i t r u d n o ś c i k o m u ­ n i k a c y j n e . J e d y n e ś r o d k i z a r a d c z e s t o s o w a n e obecnie to p e w n a p r o f i l a k t y k a z d r o ­ w o t n a , g d y ż e l e m e n t d e g e n e r a c j i , ś m i e r t e l n o ś ć w ś r ó d dzieci, n l e o d p o r n o ś ć n a c h o ­ r o b y p r z y w l e c z o n e z z e w n ą t r z s ą c z y n n i k a m i n a j b a r d z i e j w y n i s z c z a j ą c y m i te g r u ­ py i n d i a ń s k i e . W n a w i ą z a n i u do t y c h w y p o w i e d z i z a b r a ł a g ł o s d r A . K o w a l s k a - L e w i c k a , k t ó ­ r a z a s t r z e g ł a s i ę n a w s t ę p i e , ż e n i e z n a s t o s u n k ó w m e k s y k a ń s k i c h , ale p r z y p u s z c z a , ż e s y t u a c j a k s z t a ł t u j e s i ę t a m podobnie, j a k n a t e r e n i e A m e r y k i P o ł u d n i o w e j . W y ­ daje s i ę jej, ż e istnieją w ł a ś c i w i e d w i e grupy Indian, a k t ó r y c h k a ż d a m a w y z n a ­ c z o n ą s w o j ą d r o g ę . J e d n a — to szczepy m a ł o l i c z n e , n a s t o s u n k o w o n i s k i m p o ­ ziomie k u l t u r o w y m j u ż w c z a s a c h p r z e d k o l u m i b i j s k i c h , k t ó r e n a s k u t e k o g r o m n e j różnicy m i ę d z y kulturą przyniesioną z Europy a ich w ł a s n ą u s t o s u n k o w a ł y się z a s a d n i c z o n e g a t y w n i e do w s z y s t k i e g o co nowe. T e szczepy, g d y t e r e n o d p o w i a d a ł p r z y b y s z o m , z o s t a ł y w y m o r d o w a n e j u ż w p i e r w s z y c h w i e k a c h po k o n f c w i ś c i e . J e ś l i b y ł y n a t o m i a s t n a t e r e n a c h o d p o w i e d n i o i z o l o w a n y c h , p r z e t r w a ł y stosunkowo d ł u ­ go, o p i e r a j ą c s i ę w s z e l k i m p r ó b o m c z y c h r y s t i a n i z a c j i , c z y u j ę c i a i c h w j a k ą ś , f o r ­ m ę g o s p o d a r k i e u r o p e j s k i e j . I te g r u p y w c h w i l i obecnej s ą j u ż w z a n i k u . N a t o ­ m i a s t z d a n i e m dr L e w i c k i e j p e w n ą p r z y s z ł o ś ć m a j ą w i e l k i e grupy C h ł o p s k i e — i n d i a ń s k i e , k t ó r y c h k u l t u r a n i e r ó ż n i s i ę z a s a d n i c z o od k u l t u r y M e t y s ó w — c h ł o ­ p ó w . U w a ż a , iż jeśli zaistnieje k i e d y ś m o ż l i w o ś ć obudzenia s i ę A m e r y k i indiań­ s k i e j , to s t a n i e s i ę to z a p r z y c z y n ą w ł a ś n i e t y c h d u ż y c h g r u p i n d i a ń s k i c h , k t ó r e e w e n t u a l n i e m o g ł y b y n a bafcie j a k i c h ś r u c h ó w s p o ł e c z n y c h m i e ć w i e l e do p o w i e ­ dzenia w k s z t a ł t o w a n i u p r z y s z ł e g o u s t r o j u . T a k w i ę c , r e a s u m u j ą c s w ą w y p o w i e d ź , �KRONIKA 219 dr L e w i c k a w y r a z i ł a o p i n i ę , i ż los m a ł y c h 'grup i n d i a ń s k i c h jest p r z e s ą d z o n y , n a ­ tomiast d u ż e s p o ł e c z n o ś c i c h ł o p s k i e — i n d i a ń s k i e , k t ó r e c e c h u j e n i e s ł y c h a n a p r ę ż ­ n o ś ć demograficzna, m o g ą u p o m n i e ć s i ę o swoje p r a w a narodowe i m o g ą z a c h o w a ć s w e d a w n e t r a d y c j e w o b r ę b i e tych p a ń s t w , na terenie (których s i ę z n a j d u j ą . O c z y w i ś c i e s p o s t r z e ż e n i a te d o t y c z ą w y ł ą c z n i e P e r u , g d z i e i s t n i e j e o g r o m n a , m a ł o zróżnicowana masa chłopska — Indian, k t ó r z y m ó w i ą jednym j ę z y k i e m (keczua) i m a j ą p e w n e wspomnienia swej d a w n e j , jednolitej organizacji. Prawdopodobnie j e d n a k k u l t u r a k r e o l s k o - e u r o p e j s k a z w y c i ę ż y , a l e I n d i a n i e ci b y ć m o ż e z d o ł a j ą utrzymać s w ą odrębność. N a w i ą z u j ą c do t e j w y p o w i e d z i prof. Ł e p k o w s k i u w a ż a j e d n a k , ż e w s z e l k i e ż ą d a n i a narodowe d u ż y c h i n d i a ń s k i c h m a s c h ł o p s k i c h — jeśli chodzi o teren M e ­ k s y k u — s ą z u p e ł n i e n i e r e a l n e . Z j e d n e j s t r o n y dlatego, ż e c h ł o p s t w o m e k s y k a ń ­ skie c o r a z b a r d z i e j m a l e j e . G ł ó w n ą p r z y c z y n ę s t a n o w i t u u r b a n i z a c j a , k t ó r a n a t y m t e r e n i e jest n a j s i l n i e j s z a w c a ł e j A m e r y c e Ł a c i ń s k i e j . M i a s t a , k t ó r e p r z e z w i e ­ le lat a ż do n i e d a w n a m i a ł y po 20 tys. m i e s z k a ń c ó w , np. O a x a c a , m a j ą obecnie 60-80 tys. Z d r u g i e j s t r o n y n i e w i d z i prof. Ł e p k o w s k i d r ó g i m o ż l i w o ś c i p r z e d ­ s t a w i a n i a p r z e z I n d i a n i c h n a r o d o w y c h ż ą d a ń — bo p r z e c i e ż n i e m o ż l i w a jest z m i a ­ n a s t r u k t u r y p a ń s t w o w e j M e k s y k u np. n a p a ń s t w o f e d e r a c y j n e . T a k w i ę c , jego z d a n i e m , n a r o d o w o ś c i o w e ż ą d a n i a p o s z c z e g ó l n y c h — n a w e t d u ż y c h g r u p (np. M a ­ jowie, Zapotekowie) m o g ą s i ę tylko w y r a ż a ć przez n a c j o n a l i z m o g ó l n o m e k s y f c a ń s k i . T o jest j e d y n a p e r s p e k t y w a , k t ó r ą z r e s z t ą n z ą d ś w i a d o m i e f o r u j e . W d a l s z y m t o k u tej d y s k u s j i F r a n k o w s k a p o d k r e ś l i ł a , i ż w s z y s t k i e j e j p o p r z e d ­ nie uwagi o p r ę ż n o ś c i demograficznej o d n o s i ł y s i ę d ó d u ż y c h m a s I n d i a ń s k i e g o c h ł o p s t w a m e k s y k a ń s k i e g o . J e s t niestety s p r a w ą z u p e ł n i e j a s n ą , ż e m a ł e g r u p k i indiańskie nie m a j ą ż a d n y c h perspektyw rozwoju i wymierają. I n t e r e s u j ą c a jest r ó w n i e ż s p r a w a p o z y c j i I n d i a n i n a w s p o ł e c z e ń s t w i e m e k s y ­ k a ń s k i m , n a co p o z a prof. F r a n k o w s k ą z w r a c a l i t a k ż e u w a g ę J . D r o h o j o w s k i , dr A . K o w a l s k a - L e w i c k a , prof. d r T . Ł e p k o w s k i i S. A d a m o w i c z . N i e w ą t p l i w i e w M e k s y k u i s t n i e j e p r o b l e m i n d i a ń s k i , a l e bez d y s k r y m i n a c j i r a s o w e j . O p r z y ­ n a l e ż n o ś c i do s p o ł e c z e ń s t w a d e c y d u j e n i e k o l o r s k ó r y , l e c z k u l t u r a i j ę z y k . I n d i a ­ n i n w c h o d z i do s p o ł e c z e ń s t w a n i e i n d i a ń s k i e g o , p r z e d e w s z y s t k i m j e ś l i z n a j ę z y k h i s z p a ń s k i , z d o b ę d z i e s w o i s t ą o g ł a d ę i rzecz n a j w a ż n i e j s z ą — p i e n i ą d z e . Swego ro­ d z a j u d y s k r y m i n a c j ę — u z n a w a n i e I n d i a n i n a z a c o ś gorszego, d a j e s i ę z a u w a ż y ć , w e d ł u g F r a n k o w s k i e j , w m a ł y c h miastach ( g ł ó w n i e w stanie Chiapas), s z c z e g ó l n i e w warstwach drobnomieszczańskich Metysów. To przejmowanie kultury ogólnona­ r o d o w e j pnzez I n d i a n i i c h w ł a s n y w l k ł a d do tej k u l t u r y n a t e r e n i e M e k s y k u , p r o ­ blem kierowanej akulturacji, b y ł y wielokrotnie poruszane w dyskusji (działalność I n s t y t u t u do S p r a w T u b y l c z y c h ) . W z w i ą z k u z p r o b l e m a t y k ą przeobrażeń kulturowych, która tak często b y ł a omawiana w czalsie c a ł e g o Seminarium, obszerny głos w dyskusji zalbrał doc. d r Z . J a s i e w i c z . W y r a z i ł on zdanie, i ż z a g a d n i e n i a te s ą w c h w i l i obecnej n a ­ c z e l n y m p r o b l e m e m etnografii, k t ó r a s t a j e s i ę n i e o m a l n a u k ą o p r z e o b r a ż e n i a c h kulturowych. W rozważaniach nad tymi problemami na plan pierwszy w y s u w a j ą s i ę s p r a w y ' b o d ź c ó w t y c h p r z e o b r a ż e ń . W tej m i e r z e z u p e ł n i e n i e jest k w e s t i o n o ­ w a n a r o l a k o n t a k t u , b o d ź c ó w z e w n ę t r z n y c h , k t ó r e p r z e c h o d z ą spoza jakiegoś w z g l ę d n i e izolowanego s y s t e m u k u l t u r o w e g o i p o b u d z a j ą ten s y s t e m do r o z w o j u . K w e s t i a z n a c z e n i a t y c h k o n t a k t ó w jest w tej c h w i l i d o c e n i a n a m . in. w n a u c e r a ­ d z i e c k i e j , w k t ó r e j — s z c z e g ó l n i e w l a t a c h p r z e d w o j e n n y c h i b e z p o ś r e d n i o po I I wojnie ś w i a t o w e j — czynniki w e w n ę t r z n e b y ł y eksponowane n a pierwsze miejsce. Obecnie, z a r ó w n o w p r a c a c h e t n o g r a f ó w , j a k i s o c j o l o g ó w r a d z i e c k i c h , s p r a w a b o d ź c ó w z e w n ę t r z n y c h jest r ó w n i e szeroko u w z g l ę d n i a n a . �220 KRONIKA D a l e j w s p o m n i a ł dcc. J a s i e w i c z o roli A ą u i r r e B e l t r a n a , k t ó r y j a k o j e d e n z k i l ­ k u u c z o n y c h d a ł p r ó b ę k l a s y f i k a c j i k o n t a k t ó w . W y d z i e l i ł on k o n t a k t y p r z e s z ł e i w s p ó ł c z e s n e , dobrowolne i p r z y m u s o w e , -grupowe i i n d y w i d u a l n e , c i ą g ł e i epizo­ d y c z n e , ikiieiro.wane i s p o n t a n i c z n e . N a l e ż y sobie j e d n a k z d a ć s p r a w ę z tego, ż e w procesie k o n t a k t u t r a k t o w a n e g o j a k o proces r o z c i ą g n i ę t y w p r z e s t r z e n i m o g ą w y s t ą p i ć r ó ż n o r a k i e c z y n n i k i i m o ż e on b y ć z a r ó w n o k i e r o w a n y , p r z y m u s o w y , j a k i s p o n t a n i c z n y , d o b r o w o l n y . E l e m e n t y te p r z e p l a t a j ą s i ę ze s o b ą . W a r t o ś ć tej k l a ­ s y f i k a c j i polega n a t y m , ż e w k o l e j n y c h etapach czy epizodach k o n t a k t u m o ż n a z w r ó c i ć u w a g ę n a d o m i n a c j ę p o s z c z e g ó l n y c h z o w y c h stron. Doc. J a s i e w i c z b y ł z d a n i a , ż e ó w proces p r z e o b r a ż e ń k u l t u r o w y c h u p o d a b n i a przedmiot b a d a ń etnograficznych. L u d y ii k u l t u r y t r a k t o w a n e statycznie s ą r ó ż n e , lecz k i e d y z w r ó c i m y u w a g ę n a p r z e o b r a ż e n i a k u l t u r o w e , k t ó r e w k o ń c u j e d n a k — o c z y w i ś c i e jest to p r o b l e m do d y s k u s j i — z m i e r z a j ą w nieco z b l i ż o n y m k i e r u n k u , to w ó w c z a s s a m e procesy s t a j ą s i ę podobne w sikali c a ł e g o ś w i a t a i k u l t u r a oraz jej przemiany n a b i e r a j ą j a k i e g o ś uniwersalnego znaczenia. S z e r e g s p r a w , j a k s ą d z i doc. J a s i e w i c z , k t ó r e o m a w i a n e b y ł y w z w i ą z k u z M e k ­ s y k i e m , z n a j d u j e analogie w i n n y c h c z ę ś c i a c h ś w i a t a , m. i n . w Polsce. N p . F r a n ­ k o w s k a w s p o m i n a ł a o s p o ł e c z n o ś c i a c h i n d i a ń s k i c h , k t ó r y m p a ń s t w o pomaga f i n a n ­ s o w o p r z y b u d o w i e d r ó g , ale z d r u g i e j strony w y m a g a od n i c h n a t ę b u d o w ę p e w ­ n y c h ś w i a d c z e ń . J e s t to n i e s ł y c h a n i e p o d o b n e do tego, co o b s e r w u j e s i ę n a w s i a c h p o l s k i c h . C h o d z i po prostu o to samo — o a k t y w n e z a a n g a ż o w a n i e s p o ł e c z n o ś c i l o ­ k a l n y c h w proces p r z e o b r a ż e ń s p o ł e c z n o - k u l t u r o w y c h . A w i ę c n a s t ę p u j e upodobnienie s i ę p r z e d m i o t u b a d a ń e t n o g r a f i c z n y c h i j e d n o ­ c z e ś n i e z a t a r c i e w ten s p o s ó b bardzo d o t ą d w y r a z i s t e j r ó ż n i c y m i ę d z y p r z e d m i o ­ tem b a d a ń etnografii p o w s z e c h n e j i etnografii niepowsizechnej — t j . r e g i o n a l n e j , k r a j o w e j , e u r o p e j s k i e j . T o z k o l e i p o z w a l a n a w y m i e n n e s t o s o w a n i e metod b a ­ d a w c z y c h . Z n a n e s ą w y p a d k i , k i e d y metody p r z y d a t n e p r z y b a d a n i a c h s p o ł e c z ­ n o ś c i p r o s t y c h stosuje s i ę do b a d a ń s p o ł e c z n o ś c i z ł o ż o n y c h . W i e l u a n t r o p o l o g ó w s p o ł e c z n y c h , z w ł a s z c z a angielskich, bada s p o ł e c z n o ś c i nawet miejskie metodami dotąd raczej z w i ą z a n y m i z badaniami l u d ó w tzw. niecywilizowanych. Widzimy tu — p o k r e ś l a ł doc. J a s i e w i c z — w z a j e m n ą w y m i a n ę metod b a d a w c z y c h . U p o d a b ­ n i a s i ę w i ę c p r z e d m i o t etnografii, ale o c z y w i ś c i e n i e s y t u a c j a . C h o d z i m u tu o s y ­ t u a c j ę etnografii p o w s z e c h n e j i etnografii P o l s k i . T a s y t u a c j a jest n a d a l bardzo r ó ż n a m. i n . dlatego, ż e s p o s ó b d o t a r c i a do p r z e d m i o t u b a d a ń jest n a d e r r ó ż n y . W t y c h o s t a t n i c h s f o r m u ł o w a n i a c h doc. J a s i e w i c z n a w i ą z a ł do wypowiedzi mgr. A . P o s e r n - Z i e l i ń s k i e g o , k t ó r y z w r ó c i ł u w a g ę na fakt, ż e od d ł u ż s z e g o c z a s u na ł a m a c h czasopism d y s k u t u j e s i ę p r o b l e m , c z y w s p ó ł c z e s n a etnografia p r z e ż y w a obecnie k r y z y s ? Z d a n i e m Z i e l i ń s k i e g o etnografia p o w s z e c h n a , w talk s z e r o k i m r o ­ z u m i e n i u j a k antropologia s p o ł e c z n a , n a p e w n o k r y z y s u nie p r z e ż y w a . P r z e c i w n i e , przechodzi ż y w i o ł o w y rozkwit i przetasowuje swoje dotychczasowe p o j ę c i a , k o n ­ c e p c j e i z a i n t e r e s o w a n i a 'badawcze. P o z o s t a j e tylko p r o b l e m odpowiedniego o p r a ­ c o w a n i a teoretycznego i -znalezienia swego w ł a s n e g o w y r a z u . M e k s y k -potrafił s t w o ­ r z y ć s w ą s z k o ł ę e t n o g r a f i c z n ą , i to w d w ó c h p ł a s z c z y z n a c h — teoretycznej i etno­ grafii stosowanej. M g r Z i e l i ń s k i s ą d z i , i ż nie jest istotne dzielenie etnografii n a p o w s z e c h n ą i P o l s k i . I s t n i e j e tylko j e d n a etnografia, a j e d y n i e p r z e d m i o t badany, s p o s ó b p o d e j ś c i a b a d a c z a do p r o b l e m a t y k i oddziela, s t a n o w i o t y m , ż e k t o ś jest etnografem P o l s k i czy p o w s z e c h n y m . A l e w s u m i e w s z y s c y d ą ż y m y do jednego — do w y p r a c o w a n i a g e n e r a l n y c h metod b a d a w c z y c h , o g ó l n y c h t e o r i i (kultury. Z a c i e ś n i a s i ę w s p ó ł p r a c a etnografii Polska i p o w s z e c h n e j n a p ł a s z c z y ź n i e b a d a ń n a d w s p ó ł ­ c z e s n o ś c i ą p r z e z w z a j e m n e z a p o ż y c z a n i e metod, w z a j e m n ą w y m i a n ę m y ś l i . N i e c h o - �KRONIKA 221 dzi t u o c z y w i ś c i e o s z t y w n e p r z e n o s z e n i e d o r o b k u t y c h d w ó c h g a ł ę z i etnografii, lecz o w z a j e m n i e , t w ó r c z e p r z e k s z t a ł c a n i e metod b a d a w c z y c h ; d ą ż e n i e to u p o d a b ­ n i a do siebie w s z y s t k i e n a u k i s p o ł e c z n e . R ó w n i e o ż y w i o n ą d y s k u s j ę w y w o ł a ł y d w a r e f e r a t y — prof. d r . J . T a z b i r a : Odkrycie Ameryki i konkwista w literaturze staropolskiej, i prof. d r . T . Ł e p k o w skiego: Z dziejów kontaktów polsko-meksykańskich w XIX i XX wieku. W n a w i ą ­ z a n i u do t y c h r e f e r a t ó w prof. dr B . O l s z e w i c z s t w i e r d z i ł , i ż t a k p a s j o n u j ą c e z a ­ g a d n i e n i a , j a k i m i s ą stosunki P o l s k i z s z e r o k i m ś w i a t e m , a w t y m w y p a d k u k o n ­ takty p o l s f c o - m e k s y k a ń s k i e , rola P o l a k ó w w kulturze powszechnej, s ą w Polsce m a ł o znane. B y ł y co p r a w d a r o z m a i t e p r ó b y o p r a c o w a n i a tej p r o b l e m a t y k i , j a k np. p r a c a R e t i n g e r a : Polska w kulturze powszechnej, w y d a n a w 1918 r., c z y p r a c a P o b o g a - M a l i n o w s k i e g o , niestety n i e d o k o ń c z o n a , bo p r z e r w a n a przez w o j n ą 1939 r. B y ł a to p r a c a z d a n i e m prof. O l s z e w i c z a n a j l e p s z a ze w s z y s t k i c h w t e d y p o d e j m o ­ w a n y c h . M i a ł a s k ł a d a ć s i ę z t r z e c h t o m ó w , p r z y c z y m t o m I m i a ł m ó w i ć o sto­ s u n k a c h P o l s k i z p o s z c z e g ó l n y m i k r a j a m i , t o m I I z a w i e r a ć dane o r o z w o j u n a u k w z w i ą z k u z szerokim ś w i a t e m , stosunki nauki polskiej z n a u k ą w ś w i e c i e i w r e s z c i e t o m I I I biograficzny — o m a w i a j ą c y biografie P o l a k ó w p r a c u j ą c y c h z a granicą. Po w o j n i e p o n o w n i e w r ó c o n o do t y c h s p r a w . A r t y k u ł y w tej k w e s t i i p i s a l i prof. R e y c h m a n i prof. O l s z e w i c z , a l e w y d a n i e tego t y p u p o z y c j i n a d a l stoi n a m a r t w y m p u n k c i e , m i m o i ż n i e w ą t p l i w i e t a k a p u b l i k a c j a jest d l a h i s t o r i i k u l t u r y p o l s k i e j n i e s ł y c h a n i e w a ż n a i c e n n a . Tego samego z d a n i a b y l i prof. T a z b i r , J . D r o h o j o w s k i , prof. F r a n k o w s k a , prof. Ł e p k o w s k i , r e d . J . K l i m o w i c z . D y s k u t a n c i z w r a ­ cali r ó w n i e ż u w a g ę n a z a g a d n i e n i e s z c z e g ó ł o w e w t e j p r o b l e m a t y c e , a m i a n o w i c i e n a 'kwestię p o w i ą z a ń p o l s k o - m e k s y k a ń s k i c h — tych dawnych i najnowszych. R e d . K l i m o w i c z s t w i e r d z i ł a , i ż w M e k s y k u od k i l k u lat p a n u j e s z c z e g ó l n i e p r z y c h y l n a atmosfera d l a t y c h k o n t a k t ó w . W z a k o ń c z e n i u o m ó w i e n i a d y s k u s j i toczonych w czasie o b r a d S e m i n a r i u m w s p o m n i e ć j e s z c z e n a l e ż y o d w ó c h t e m a t a c h , k t ó r e w y w o ł a ł y szereg i n t e r e s u j ą c y c h wypowiedzi. Pierwszy z nich dotyczył i n s t r u m e n t ó w muzycznych w d a w n y m Mek­ s y k u (ref. R . M a ń k o w s k a i A . K r z a n o w s k i ) . M . i n . g ł o s z a b r a l i S. A d a m o w i c z i dr L e w i c k a , która z w r ó c i ł a u w a g ę n a rolę m u z y k i w Ameryce P o ł u d n i o w e j i przetrwanie starych tradycji muzycznych do dnia dzisiejszego, oraz m g r T . C h w o j k a . O m ó w i e n i e p r z e z tego ostatniego p ó ź n i e j s z e g o — po o k r e s i e k o n kwisty — rozwoju muzyki w Meksyku, s t a n o w i ł o niezmiernie ciekawy przyczynek do tych z a g a d n i e ń 2. N a t o m i a s t u w a g i S . A d a m o w i c z a d o t y c z y ł y szeregu i n s t r u m e n t ó w m u z y c z n y c h u ż y w a n y c h w s p ó ł c z e ś n i e w M e k s y k u , lecz w y k o n y w a n y c h i n a w i ą z u j ą c y c h do s t a ­ r y c h w z o r ó w . S. A d a m o w i c z u w a ż a t a k ż e , i ż j e ś l i chodzi o i n s t r u m e n t y s t r u n o ­ w e — gitara, m a n d o l i n a , z o s t a ł y one z a p o ż y c z o n e z H i s z p a n i i i u l e g ł y p e w n y m przeobrażeniom. Na przeobrażenia w p ł y w m i a ł głównie materiał istniejący w da­ n e j okolicy M e k s y k u . P o d a ł t u p r z y k ł a d i n s t r u m e n t ó w s t r u n o w y c h , k t ó r y c h p u d ł o r e z o n a n s o w e w y k o n a n o ze s k o r u o y ż ó ł w i a l u b p a n c e r n i k a i p o k r y t o c i e n k ą , podob­ n ą do p e r g a m i n u s k ó r ą , i n a to n a c i ą g n i ę t o 3 l u b 4 struny. T e i n s t r u m e n t y u ż y ­ w a n e s ą do d z i ś . D r u g i m tematem, który spowodował ożywioną wymianę zdań, b y ł referat mgr. A . W o ź n i a k a — Metal w kulturze przedkolumbijskiego Meksyku. Autor, po­ r u s z a j ą c ogromnie k o n t r o w e r s y j n y p r o b l e m , s t a n ą ł n a s t a n o w i s k u , iż m e t a l o d e g r a ł 2 O p r a c o w a n y przez mgr. T . C h w o j k ę głos w dyskusji — w niniejszym „Etnografii Polskiej". zeszycie �222 KRONIKA w i ę k s z ą n i ż d o t y c h c z a s u w a ż a n o r o l ę w k u l t u r a c h dawnego M e k s y k u . G l o s w d y ­ s k u s j i z a b r a l i J . D r o h o j o w s k i , P . B r y k a z y ń s k i , A . P o s e r n - Z i e l i ń s k i , M . Caibalska, S. A d a m o w i c z , A . K o w a l s k a - L e w i c k a . Szczególnie interesująca była wypowiedź P . B r y k c z y ń s k i e g o , k t ó r y p o d a ł s z e r e g f a k t ó w m o g ą c y c h p o t w i e r d z i ć pochodzenie metalurgii u ż y t k o w e j w Mezoameryce z t e r e n ó w p ó ł n o c n y c h A m e r y k i Południo­ wej. Oparł się tu n a analizie w y s t ę p o w a n i a p r z e d m i o t ó w u ż y t k o w y c h w n i e k t ó ­ rych stanowiskach archeologicznych. W o s t a t n i m d n i u o b r a d I I I Etnograficznego S e m i n a r i u m A m e r y k a n i s t y c e n e g o o d b y ł o s i ę zebranie organizacyjne c z ł o n k ó w Sekcji Amerykanistyoznej P T L . Sekcja l i c z y obecnie 27 o s ó b , w t y m n a j w i ę k s z ą i l o ś ć e t n o g r a f ó w . C z ł o n k a m i s ą r ó w n i e ż p r z e d s t a w i c i e l e i n n y c h d y s c y p l i n — j a k archeologii, geografii, a t a k ż e p u b l i c y ś c i i l i t e r a c i . W czasie d y s k u s j i n a d s p r a w a m i o r g a n i z a c y j n y m i jeszcze r a z w y r a ź n i e p o d k r e ś l o n o — o c z y m m ó w i j a s n o S t a t u t — i ż c e l e m S e k c j i jest p r z e d e w s z y s t k i m p r a c a n a u k o w a , a t a k ż e p r a c a n a u k o w o - p o p u l a r y z a t o r s k a . W y r a z e m tej d z i a ł a l n o ś c i są organizowane seminaria, k t ó r e w i n n y ł ą c z y ć wszystkich polskich a m e r y k a n i s t ó w . N a s t ę p n e s e m i n a r i u m o d b ę d z i e s i ę w P o z n a n i u w 1971 r. Maria Paradowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e783d158b7d71c27c14d9b3733c4a9f7.pdf d0fd7e9dce271e6412bd116f751e4c1d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:710 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:654 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.2, s.223-259 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X I V z. 2 CENTRALIZM CZY FEDERACJA? W r o k u 1966 u k a z a ł a s i ę w S t a n a c h Z j e d n o c z o n y c h p r a c a z b i o r o w a , k t ó r e j te­ matyka zainteresuje wszystkich c z y t e l n i k ó w z a j m u j ą c y c h się problemami w s p ó ł ­ czesnej A f r y k i . T y t u ł j e j b r z m i Jedność narodowa i regionalizm w ośmiu państwach afrykańskich i. P u b l i k a c j a d o t y c z y N i g e r i i , N i g r u , K o n g a - B r a z z a v i l l e , G a b o n u , R e ­ publiki Ś r o d k o w o a f r y k a ń s k i e j , Czadu, Ugandy i Etiopii. Warto dodać na w s t ę p i e , ż e j e s t to t r z e c i a i ostatnia k s i ą ż k a z s e r i i t r z e c h p r a c z b i o r o w y c h , [wydanych pod r e d a k c j ą Gwendolen M. C a r t e r i t r a k t u j ą c y c h o dzisiejszej Afryce. P i e r w s z a z nich, African One-Party States, m ó w i ł a o Tunezji, Senegalu, Gwinei, W y b r z e ż u K o ś c i S ł o n i o w e j , L i b e r i i i T a n g a n i c e . D r u g a , Five African States, t r a k t o w a ł a na temat K o n g a - K i n s z a s a , D a h o m e j u , Federalnej R e p u b l i k i K a m e r u n u , obu Rodezji i Niasy oraz P o ł u d n i o w e j A f r y k i . O s t a t n i a , i tu o m a w i a n a , jest d z i e ł e m a u t o r ó w , k t ó r z y p r z e z szereg lat p r o w a d z i l i o b s e r w a c j e n a k o n t y n e n c i e a f r y k a ń s k i m . C z ę ś ć z n i c h w y k ł a d a ł a na a f r y k a ń s k i c h u c z e l n i a c h . C e l e m p r a c y jest w y k a z a n i e t r u d n o ś c i , n a j a k i e n a t r a f i a j ą r z ą d y m ł o d y c h , n i e ­ p o d l e g ł y c h p a ń s t w C z a r n e g o K o n t y n e n t u , k t ó r e o d z i e d z i c z y ł y po Okresie k o l o n i a l ­ n y m g r a n i c e z u p e ł n i e nie p o k r y w a j ą c e s i ę z r z e c z y w i s t y m i p o d z i a ł a m i e t n i c z n y m i i k u l t u r o w y m i . P o w o d u j e to u s t a w i c z n e k o n f l i k t y i n i e s n a s k i m i ę d z y n o w o p o w s t a ­ ł y m i organizmami p a ń s t w o w y m i A f r y k i . Drugim, jeszcze p o w a ż n i e j s z y m proble­ m e m , o m a w i a n y m w p r a c y Jedność narodowa i regionalizm, s ą rozliczne r ó ż n i c e n a ­ r o d o w o ś c i o w e , r e l i g i j n e , i o b y c z a j o w e , g r o ż ą c e r o z p a d e m k a ż d e m u z p a ń s t w . I nie t y l k o t r u d n o ś c i te n ę k a j ą o r g a n i z m y m ł o d e , p o s i a d a j ą c e s t o s u n k o w o n i e d a w n e t r a ­ d y c j e w s p ó l n o t y p a ń s t w o w e j . Z ostatniego r o z d z i a ł u p o ś w i ę c o n e g o E t i o p i i , która c i e s z y ł a s i ę od 2000 lat n i e p r z e r w a n y m n i e m a l o k r e s e m n i e p o d l e g ł e g o b y t u , w i d z i ­ m y w y r a ź n i e , że antagonizmy lokalne jeszcze w ostatnich d z i e s i ą t k a c h lat p r z e j a ­ w i a ł y s i ę w t y m k r a j u z b r o j n y m i 'rewoltami. K a ż d y r o z d z i a ł p o ś w i ę c o n y d a n e m u k r a j o w i zaopatrzono w k r ó t k i rys i n f o r ­ m u j ą c y o jego d z i e j a c h , w a r u n k a c h n a t u r a l n y c h , s t o s u n k a c h l u d n o ś c i o w y c h i go­ spodarce. B a r d z o d u ż o miejsca p o ś w i ę c o n o następnie problematyce politycznej, a w i ę c w a l c e o n i e p o d l e g ł o ś ć , a dalej ś c i e r a n i u s i ę r o d z i m y c h o r i e n t a c j i p o l i t y c z n o - s p o ł e e z n y c h , stronnictw i u g r u p o w a ń religijno-plemiennych. N a s t ę p n i e przedsta­ wiono e w o l u c j ę u s t r o j o w ą t y c h p a ń s t w i p o s z c z e g ó l n e s i ł y s p o ł e c z n e , z a r ó w n o t r a ­ dycyjne, j a k i nowe, k t ó r e w d a n y m organizmie p a ń s t w o w y m o d g r y w a j ą rolę. Roz­ d z i a ł k o ń c z ą z r e g u ł y u w a g i o s t o s u n k a c h danego k r a j u z a f r y k a ń s k i m i s ą s i a d a m i , o jego n a s t a w i e n i u do idei p a n a f r y k a n i z m u i o jego p o z y c j i w ś w i e c i e . W a ż n y m s z c z e g ó ł e m dla tych, k t ó r z y b l i ż e j i n t e r e s u j ą s i ę l e j n y c h r o z d z i a ł a c h p a ń s t w a m i , b ę d z i e obszerna bibliografia, k a ż d e z z a g a d n i e ń autorzy. 1 1966, G w e n d o l e n M . C a r t e r National Unity New Y o r k , Cornell University Press. and Regionalism in omawianymi w ko­ w* j a k ą z a o p a t r z y l i Eight African States, �224 RECENZJE C z ę ś ć s z c z e g ó ł o w ą p r a c y o t w i e r a r o z d z i a ł p i ó r a R i c h a r d a L . S k l a r a i C . S. W h i takera o Nigerii. Autorzy p r z e d s t a w i a j ą p l u r a l i s t y c z n ą s y t u a c j ę p o l i t y c z n ą , j a k a c e c h u j e ten n a j l u d n i e j s z y k r a j a f r y k a ń s k i . W o b r ę b i e p o ł ą c z o n e j pod n a z w ą N i g e r i i p r z e z A n g l i k ó w k o l o n i i z n a l a z ł y s i ę w i e l o m i l i o n o w e narody p o s i a d a j ą c e b a r d z o r o z ­ maite tradycje w ł a d z y . Autokratyczne, teokratyczne emiraty i s u ł t a n a t y n a p ó ł n o ­ cy, p o s i a d a j ą c e t r a d y c y j n ą , n a w e t o r t o d o k s y j n ą k u l t u r ę m u z u ł m a ń s k ą , r ó ż n i ą s i ę od południowych ludów murzyńskich, wyznających pierwotne kulty pogańskie, a potem c h r z e ś c i j a ń s t w o i m a j ą c y c h o r g a n i z a c j ę p l e m i e n n ą o z u p e ł n i e i n n y m cha­ r a k t e r z e . T u j e d n a k t a k ż e nie m o ż n a m ó w i ć o j e d n o ś c i . T r a d y c j e ś w i ę t e g o m o n a r ­ c h y „ o b a " w s t a r o d a w n y m p a ń s t w i e O j o u J o r u b ó w o d b i e g a ł y od s y t u a c j i k r ó l ó w B e n i n u , a j u ż z u p e ł n i e nie m o ż n a ich b y ł o p o r ó w n a ć z systemem r z ą d ó w rodowych, c h a r a k t e r y s t y c z n y c h d l a p i e r w o t n e j k u l t u r y Ibo. A u t o r z y s k ł o n n i s ą p r z y p u s z c z a ć , ż e F . D. L u g a r d , k t ó r y o p r a c o w a ł — s w o i m z d a n i e m — i d e a l n y d l a p ó ł n o c n e j N i ­ gerii s y s t e m „ i n d i r e c t rule", z u p e ł n i e n i e s ł u s z n i e n a w e t iz p u n k t u w i d z e n i a b r y t y j ­ s k i c h i n t e r e s ó w k o l o n i a l n y c h z a a d a p t o w a ł go n a p o ł u d n i u k r a j u , n a r a ż a j ą c s i ę n a opór k r a j o w c ó w i rozjątrzając nastroje milionowych s p o ł e c z e ń s t w . N a d a l s z ą m e t ę opieranie s i ę A n g l i k ó w n a k o n s e r w a t y w n y c h e m i r a c h t u b y l c z y c h d o p r o w a d z a ł o do kolosalnego z a c o f a n i a p ó ł n o c y k r a j u i w r e z u l t a c i e d z i ś j e s t j e d n ą z p r z y c z y n a n ­ tagonizmu d z i e l n i c o w e g o N i g e r i i . Autorzy kreślą sylwetki c z o ł o w y c h p o l i t y k ó w i d z i a ł a c z y r u c h u narodowego, t a k i c h j a k d r N n a m d i A z i k i w e , A l h a d ż i S i r A h m a d u Befflo, A w o l o w o czy p r e m i e r A-bubakar T a f a w a B a l e w a . Szczegółowo omawiając problematykę społeczną piszą o t w ó r c y ruchu z w i ą z k o w e g o Michaelu Imoudu, 0 trudnościach w w y k s z t a ł c e n i u kadr rodzimej administracji p a ń s t w o w e j , o pro­ b l e m i e bezrobocia w ś r ó d w z r a s t a j ą c e j l i c z b y a b s o l w e n t ó w s z k ó ł k r a j o w y c h i z a ­ g r a n i c z n y c h , k t ó r z y nie k w a p i ą s i ę do p r a c y w terenie, a w i ę c t a m , gdzie i c h N i g e ­ r i a n a j b a r d z i e j potrzebuje. N a c z o ł o r o z w a ż a ń w y b i j a s i ę j e d n a k p r o b l e m j e d n o ś c i 1 a n t a g o n i z m ó w m i ę d z y p r o w i n c j a m i , o w i e l e b a r d z i e j z ł o ż o n y , n i ż to s i ę p r z e c i ę t ­ nemu E u r o p e j c z y k o w i w y d a j e n a podstawie w i a d o m o ś c i , j a k i e m u o Nigerii p r z y ­ n o s z ą gazety. W s t y c z n i u 11966 r o k u po serii m o r d ó w p o l i t y c z n y c h d o s z ł o , j a k w i e m y , do p r z e j ę c i a w ł a d z y p r z e z a r m i ę pod d o w ó d z t w e m gen. J o h n s o n a T . V . A g u i y i - l r o n s i , co autorzy izdołali s k w i t o w a ć w k r ó t k i m suplemencie. N a t o m i a s t k s i ą ż k a u k a z a ł a s i ę p r z e d z a m o r d o w a n i e m -Irónisi, p r z e j ę c i e m s t e r u r z ą d ó w p r z e z p ł k . G o w o n a i w y ­ buchem k r w a w e j secesji Biafry. T y m niemniej rozdział o Nigerii bezwiednie niejako w y j a ś n i a d o k ł a d n i e p r z y c z y n y p ó ź n i e j s z e j k a t a s t r o f y tego ogromnego k r a j u . O d m i e n n ą n i e j a k o s y t u a c j ę w i d z i m y w n a s t ę p n y m w y p a d k u , gdy p r z e c h o d z i m y do r o z d z i a ł u o Nigrze, p i ó r a V i r g i n i i T h o m p s o n . Niger, r o z l e g ł y k r a j , k t ó r e g o geo­ m e t r y c z n e k s z t a ł t y w y k r o i l i z s a h a r y j s k i c h p u s t k o w i f r a n c u s c y kolonizatorzy, jest pod s z e r e g i e m w z g l ę d ó w p r z e c i w i e ń s t w e m s ą s i e d n i e j N i g e r i i . T a m g ę s t o z a l u d n i o n e , p r z e s z ł o 50 m i l i o n ó w m i e s z k a ń c ó w l i c z ą c e p a ń s t w o , o s t a r y c h t r a d y c j a c h w ł a d z y p o l i t y c z n e j , s k o m p l i k o w a n y m u s t r o j u s p o ł e c z n y m i w i e l k i m potencjale gospodar­ c z y m — tutaj p r a w i e bezludne p u s t y n i e , n a k t ó r y c h gdzieniegdzie p r z e m i e s z k u j ą g r u p k i r o l n i k ó w l u b w i e c z n i e w ę d r u j ą c e szczepy pasterzy. W o b r ę b i e tej s a m e j p a ń s t w o w o ś c i z n a l a z ł y s i ę p l e m i o n a r ó ż n e pod w z g l ę d e m t r a d y c j i , s p o s o b u ż y c i a , j ę z y k a i religii. L u d y H a u s a z p o ł u d n i a c i ą ż ą r a c z e j k u N i g e r i i , gdzie i m p o n u j ą lim t r a d y c y j n e d w o r y m u z u ł m a ń s k i c h e m i r ó w . O r t o d o k s y j n i w s w y m i s l a m i e i od p o k o l e ń ż y j ą c y z -rozboju T u a r e g o w i e w pogardzie m a j ą c e n t r a l n y r z ą d w Nia-mey i s k ł o n n i s ą r a c z e j w i d z i e ć p o b r a t y m c ó w w A l g e r i i czy L i b i i . A u t o r k a n a t y m tle p r z e d s t a w i a sylwetki polityczne i ich p o w i ą z a n i a . Z j e d n e j strony m a m y t u w i ę c zdolnego p r z y w ó d c ę ludowego D j i b o B a k a r y , t w ó r c ę p a r t i i S a w a b a ( W o l n o ś ć ) , k t ó r y w s k u - �RECENZJE 225 tek b r a k u p r z e w i d y w a n i a z m i e n n y c h n a s t r o j ó w i n i e d o c e n i a n i a r o l i t r a d y c y j n y c h w o d z ó w szczepowych d a ł się z u p e ł n i e w y m a n e w r o w a ć przez o wiele zręczniejszych p a r t n e r ó w , Diori Hamani i Boubu Hania. Widzimy n a s t ę p n i e słabość republiki Nigru, z a r ó w n o p o l i t y c z n ą , j a k i g o s p o d a r c z ą , j e j l ę k p r z e d n a j b l i ż s z y m i s ą s i a d a m i , j e j r o z b i c i e r e g i o n a l n e i etniczne o r a z c a ł k o w i t ą n i e m a l z a l e ż n o ś ć od d o b r y c h sto­ s u n k ó w z F r a n c j ą . Nigdzie m o ż e t a k d r a s t y c z n i e n i e w y s t ę p u j e b e z s i l n o ś ć a f r y k a ń ­ skiego p a ń s t w a w o b l i c z u s p r z e c z n o ś c i w e w n ę t r z n y c h i m i ę d z y n a r o d o w y c h . Niewiele lepsza sytuacja panuje i w d a w n y c h koloniach Francuskiej Afryki R ó w n i k o w e j , a wiięc G a b o n i e , K o n g o - B r a z z a v i l l e , R e p u b l i c e Ś r o d k o w o a f r y k a ń s k i e j i Czadzie. M ó w i o tym w osobnym rozdziale J o h n A . B a l l a r d . T y l k o Gabon w c i ą ­ gu k r ó t k i e g o s t o s u n k o w o o k r e s u , w X I X w i e k u d o ś w i a d c z y ł nieco europejskiego l i b e r a l i z m u , k i e d y to F r a n c j a w L i b r e v i l l e u t w o r z y ł a b a z ę do w a l k i z n i e w o l n i ­ c t w e m i s t a c j ę m i s y j n ą , by w k r ó t c e z r e s z t ą z r e z y g n o w a ć z tego ł a g o d n e g o k u r s u . W p o z o s t a ł y c h k r a j a c h — j a k p i s z e autor — p a n o w a ł s z c z e g ó l n i e b r u t a l n y w y z y s k k o l o n i a l n y , a j a w n e g o z m u s z a n i a M u r z y n ó w do p r a c y n a p l a n t a c j a c h z a p r z e s t a n o dopiero po ostatniej w o j n i e , n a w y r a ź n y r o z k a z z P a r y ż a . F r a n c u z i z d e c y d o w a n i e zniszczyli wszelkie zalążki rodzimej w ł a d z y politycznej, j a k a i s t n i a ł a na tych słabo z a l u d n i o n y c h i z n a j d u j ą c y c h s i ę n a n i s k i m stopniu r o z w o j u k u l t u r a l n e g o o b s z a r a c h . J u ż u progu n i e p o d l e g ł o ś c i gubernator i administracja europejska starannie n i w e ­ czyli d z i a ł a l n o ś ć co z n a c z n i e j s z y c h p o l i t y k ó w r o d z i m y c h . Z r e s z t ą w r o k u 1960 n a cztery p a ń s t w a r ó w n i k o w e razem p r z y p a d a ł o tylko p i ę c i u tubylczych a b s o l w e n t ó w w y ż s z y c h u c z e l n i . P r y m i t y w i z m i b r a k p o w a ż n i e j s z y c h bogactw n a t u r a l n y c h b y ł y u d z i a ł e m w s z y s t k i c h t y c h p a ń s t w r o z p o c z y n a j ą c y c h byt n i e p o d l e g ł y . W y j ą t e k s t a ­ n o w i ł tu j e d e n G a b o n , k t ó r e g o zasoby d r e w n a i k o p a l n i e r o k o w a ł y j a k i e t a k i e n a ­ dzieje. I w ł a ś n i e G a b o n dlatego n i e c h ę t n i e o d n o s i ł s i ę do j a k i e j k o l w i e k idei fede­ r a c j i m u r z y ń s k i c h p a r t n e r ó w z tej c z ę ś c i A f r y k i . Autor p r z e d s t a w i a j ą c r o z w ó j sytuacji politycznej w tych krajach zwraca u w a ­ g ę n a r y w a l i z a c j e szczepowe i r o l ę p o g a ń s k i c h k u l t ó w r e l i g i j n y c h o c h a r a k t e r z e m e s j a n i s t y c z n y m , k t ó r e s t a n o w i ł y p o w a ż n y p r o b l e m od p o c z ą t k u i s t n i e n i a o m a ­ w i a n y c h p a ń s t w . K u l t szczepowy niejakiego Matsuy s t a n o w i ł g r o ź n e zjawisko d l a c a ł o ś c i K o n g a - B r a z z a v i l l e . W i n n y c h w y p a d k a c h z r e s z t ą p r z y w ó d c y polityczna u ż y ­ w a l i ś w i a d o m i e k u l t u swego p l e m i e n i a , by sobie z d o b y ć p o p u l a r n o ś ć , k t ó r a z k o l e i p o z w a l a ł a im zająć stanowisko ponadplemienne. Obecny prezydent Gabonu, Mba, w m ł o d o ś c i r o z p o w s z e c h n i a ł w szczepie F a n g tzw. k u l t b w i t i . N i e m a ł ą r o l ę o d e g r a ł tu t a k ż e k l e r m i s y j n y . O b a j p r z y w ó d c y m u r z y ń s c y , 'Fulbert Y o u l u , obalony potem przez a r m i ę p r e z y d e n t K o n g a i n i e ż y j ą c y j u ż p r e z y d e n t R e p u b l i k i Środkowoafry­ k a ń s k i e j , B a r t h o l e m y B o g a n d a , b y l i p o c z ą t k o w o k s i ę ż m i k a t o l i c k i m i , a dopiero p ó ź n i e j r o z s t a l i s i ę z s u t a n n ą . P r z y c z y n tego z j a w i s k a d o s z u k u j e s i ę a u t o r w auto­ rytecie, j a k i m c i e s z y ł s i ę k a p ł a n c h r z e ś c i j a ń s k i w t y m p r y m i t y w n y m ś r o d o w i s k u , d y s p o n u j ą c y w y k s z t a ł c e n i e m i poprzez s z k o ł y m i s y j n e k s z t a ł t u j ą c y oblicze i n t e l i ­ g e n c j i a f r y k a ń s k i e j . W e w s z y s t k i c h z o m a w i a n y c h p a ń s t w d o s z ł o ostatecznie do w y o d r ę b n i e n i a s i ę j e d n e j , s i l n e j p a r t i i z p r z y w ó d c ą p o l i t y c z n y m n a czele, n a m i a ­ r ę „ o j c a narodu", c h o c i a ż n a t u r a l n i e n i e z n i w e l o w a ł o to z a c i e k ł y c h rywalizacji szczepowych: w Gabonie Fang z Mpongwe, a w Czadzie p ó ł n o c n y c h s z c z e p ó w m u ­ zułmańskich ciążących ku Sudanowi z żyjącymi na południu Murzynami Sari. Oka­ zuje s i ę , ż e r y w a l i z a c j a — i to k r w a w a — d o t k n ę ł a n a w e t n o w o c z e s n e metropolie a f r y k a ń s k i e w r o d z a j u B r a z z a v i l l e czy L i b r e v i l l e , z ich e n k l a w a m i p l e m i e n n y m i . N a k o n i e c autor p r z e d s t a w i a p o w i ą z a n i a c z t e r e c h k r a j ó w r ó w n i k o w y c h z F r a n c j ą , ich z a l e ż n o ś ć g o s p o d a r c z ą od P a r y ż a oraz p r o b l e m i n t e r w e n c j i F r a n c u z ó w n a r z e c z p r e z y d e n t a M b a w p u c z u d o k o n a n y m p r z e z a r m i ę G a b o n u . O k a z u j e s i ę p r z y tej okazji, że stacjonowane w krajach r ó w n i k o w y c h o d d z i a ł y armii francuskiej, re- 15 — Etnografia Polska, t. X I V , z. 2 �226 RECENZJE k r a t u j ą c e s i ę p r z e w a ż n i e -zresztą z rodzimego e l e m e n t u tubylczego, s t a n o w i ł y p o ­ k a ź n e ź r ó d ł o d o c h o d ó w d l a a f r y k a ń s k i c h r z ą d ó w . D e c y z j a de iGaulle'a o l i k w i d a c j i tych baz i demobilizacji ż o ł n i e r z y b y ł a dla a f r y k a ń s k i c h p o l i t y k ó w p o n i e k ą d p r z y ­ krą niespodzianką. O s o b l i w y o b r a z s y t u a c j i p o l i t y c z n e j widzdmy w U g a n d z i e , o k t ó r e j p i s z ą z k o ­ lei D o n a l d R o t h c h i l d i M i c h a e l R e g i n . K i e d y z k o ń c e m X I X w i e k u A n g l i c y , w obawie przed n i e m i e c k ą k o n k u r e n c j ą kolonialną, zdecydowali się n a p o d b ó j tych o b s z a r ó w , p o d p o r z ą d k o w a l i sobie w p i e r w s z y m r z ę d z i e l u d n y i stosunkowo bogaty k r a j B a g a i n d ę , - r z ą d z o n y od w i e k ó w p r z e z k a b a k ę H k r ó l a i p o s i a d a j ą c y w y k s z t a ł c o ­ ne f o r m y w ł a d z y p o l i t y c z n e j . A l e B r y t y j c z y c y podbili t a k ż e i s ą s i a d u j ą c e z B a g a n d ą ludy o w i e l e p-rymitywniejsze, m n i e j l i c z n e i u b o ż s z e . C a ł o ś ć w o b r ę b i e k o l o n i i U g a n d y m i a ł a status bardzo n i e r ó w n o m i e r n y . B a g a n d a c i e s z y ł a s i ę r o d z a j e m s a m o ­ dzielności, autonomią. Na sąsiednich obszarach Anglicy rządzili bezpośrednio w m n i e j s z y m l u b w i ę k s z y m stopniu. U progu n i e p o d l e g ł o ś c i B a g a n d a c h c i a ł a p a ­ n o w a ć n a d s ą s i a d a m i l u b s i ę od n i c h z u p e ł n i e o d d z i e l i ć . W i d z i m y w d a l s z y m c i ą ­ gu w y w o d u a u t o r ó w , j a k B a g a n d a s t o r p e d o w a ł a p l a n y f e d e r a c y j n e A n g l i k ó w i w y ­ m u s i ł a h e g e m o n i ę w federacyjnej republice Ugandy. Autorzy n a s t ę p n i e z a p o z n a j ą nas z p o l i t y c z n o - w y z n a n i o w y m k o n f l i k t e m m i ę d z y p r o t e s t a n t a m i a k a t o l i k a m i , co jest o s o b l i w o ś c i ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą d l a U g a n d y od X I X stulecia, k r e ś l ą s y l w e t k ę p r e m i e r a M i l t o n a Obote, p r ó b u j ą c e g o s t a n o w i ć -katalizator w s t a r c i a c h p l e m i e n ­ nych a -wyznaniowych, oraz w y j a ś n i a j ą przyczyny storpedowania przez U g a n d ę idei federacji k r a j ó w Afryki Wschodniej. Osobnym problemem jest s p r a w a b u n t u w armi-i, s t ł u m i o n e g o przez A n g l i k ó w n a ż ą d a n i e Obote, o r a z analogie tego r o d z a j u w y d a r z e ń z buntem w Tanganice. W c a ł k o w i c i e odmienny ś w i a t wkraczamy czytając rozdział Roberta L . Hessa p o ś w i ę c o n y E t i o p i i . P o n i e w a ż p r z e z setki lat ten o k r ą ż o n y w r o g i m ś w i a t e m i s l a ­ m u k r a j c h r z e ś c i j a ń s k i c z e r p a ł d d e ę j e d n o ś c i z m i t u politycznego, -przeto autor u w a ­ ża za wskazane z a p o z n a ć nas d o k ł a d n i e z dziejami Abisynii. W y j a ś n i a mechanizm d z i a ł a n i a m i t u dynastii s a l o m o ń s k i e j , przedstawia proces odwracania s i ę s t a r o ż y t ­ nego k r ó l e s t w a A k s u m i t ó w od b a s e n u M o r z a Ś r ó d z i e m n e g o k u A f r y c e , r o z w ó j te­ r y t o r i a l n y tego p a ń s t w a n i o s ą c y w sobie z a l ą ż k i etnicznego rozbicia, i n w a z j ę m u ­ z u ł m a ń s k ą i b a r b a r z y ń c ó w Galla z południa, wytworzenie się potężnej warstwy l o k a l n y c h f e u d a ł ó w , odrodzenie w X V I I I i X I X w i e k u i w r e s z c i e p r z e b u d z e n i e s i ę E t i o p i i w ostatnich dziesiątkach lat. S z c z e g ó l n i e pasjonujący jest o b r a z w a l k i o nowoczesne, p o n a d n a r o d o w e i p o n a d w y z n a n i o w e p a ń s t w o , toczonej u p o r c z y w i e przez dawnego r a s a H a r a r u , a p ó ź n i e j cesarza, Haile Selassie I . Autor stara s i ę z r o z u m i e ć o s o b l i w e s t a n o w i s k o tego m o n a r c h y w o b e c s i ł k o n s e r w a t y w n y c h a m h a r s k o - c h r z e ś c i j a ń s k i e g o s p o ł e c z e ń s t w a i p r ą d ó w z m i e r z a j ą c y c h k u reformie. D z i ę ­ k i w y w o d o m H e s s a n i e m a ł o d o w i a d u j e m y s i ę np. o n i e u d a n y m p r z e w r o c i e , jakiego w r o k u 19-60 u s i ł o w a ł a d o k o n a ć w stolicy e l i t a r n a g w a r d i a c e s a r s k a pod d o w ó d z ­ twem braci N e w a y ó w . O b s e r w u j e m y n a s t ę p n i e mozolne w y s i ł k i monarchy zmierza­ j ą c e do n a r z u c e n i a j e d n o ś c i o g ó l n o p a ń s t w o w e j , p r z e ł a m a n i a k o n f l i k t u c h r z e ś c i j a ń s k o - m u z u ł m a ń s k i e g o , izolowania wrogo nastawionej, sąsiedniej Somalii wśród p a ń s t w a r f y k a ń s k i c h o r a z w y k o r z y s t a n i a idei p a n a f r y k a n i z m u , j a k o d ź w i g n i a b i s y ń s k i e g o autorytetu n a arenie m i ę d z y n a r o d o w e j . W k o n k l u z j i k s i ą ż k i , napisanej przez Gwendolen M . Carter i Roberta L . H e s ­ sa, c z y t a m y o z a s a d n i c z e j r ó ż n i c y m i ę d z y n a c j o n a l i z m a m i t r a d y c y j n y m i , w y t w o r z o ­ n y m i przez n a r o d y e u r o p e j s k i e w X I X w i e k u a -poczuciem j e d n o ś c i n a r o d o w e j , lub raczej poczuciem wspólnoty pańsitwowoterytorialnej, do jakiej zmierzają z w i ę k s z y m l u b m n i e j s z y m p o w o d z e n i e m centralne r z ą d y m ł o d y c h p a ń s t w a f r y ­ k a ń s k i c h . T e n drugi r o d z a j w s p ó l n o t y b a r d z i e j p a s u j e do d z i s i e j s z y c h s t o s u n k ó w �227 RECENZJE a f r y k a ń s k i c h , jest b e z p i e c z n i e j s z y . A u t o r z y p r ó b u j ą a n a l i z o w a ć s i ł y , k t ó r e s p r z y j a ­ j ą a l b o p a r a l i ż u j ą d ą ż e n i e do takiego i d e a ł u . K o l e j n o z a j m u j ą s i ę w i ę c w i e c z n i e aktualnym problemem rywalizacji szczepowych, n a s t ę p n i e s p r a w ą różnic religijno- k u l t u r o w y c h i r o l ą elity p o l i t y c z n e j d z i a ł a j ą c e j p r z y b r a k u o p i n i i p u b l i c z n e j , do czego w a l n i e p r z y c z y n i a s i ę z r e s z t ą p o l i t y k a w ł a d z . P i s z ą n a s t ę p n i e o w a l c e s t a r e j elity z n o w ą , w a l c e f u n k c j o n a r i u s z y p o l i t y c z n o - r z ą d o w y c h z s z e r e g o w ą a d m i n i s t r a ­ cją p u b l i c z n ą , k t ó r a czuje s i ę pomijana i poszkodowana. Dalej autorzy zastanawia­ j ą s i ę n a d stale w z r a s t a j ą c ą l i c z e b n i e m ł o d ą i n t e l i g e n c j ą i j e j z a r ó w n o p o z y t y w n ą jak i n e g a t y w n ą rolą w ż y c i u a f r y k a ń s k i c h s p o ł e c z e ń s t w . Nie lada problemem n a ­ s t ę p n i e s ą zdaniem a u t o r ó w Wstrząsy i rewolty, k t ó r y m u l e g a j ą a f r y k a ń s k i e p a ń ­ s t w a p r z y b r a k u w y k s z t a ł c e n i a s i ę n o r m a l n e j opozycji p a r l a m e n t a r n e j i z d o l n o ś c i do k o n s t r u k t y w n e j k r y t y k i . O s o b n ą s p r a w ą s ą i n d y w i d u a l n o ś c i p o l i t y c z n e w i e l k i e j miary, których potrzebę s p o ł e c z e ń s t w a a f r y k a ń s k i e odczuwają. W y r a ź n i e ś w i a d c z y 0 t y m k a r i e r a p r z y w ó d c ó w tego t y p u , co c e s a r z E t i o p i i czy K e n y a t t a . Czy młode kraje afrykańskie p o w a ż n i e traktują ideę panafrykanizmu? Przy­ k ł a d y f i a s k a szeregu k o n k r e t n y c h p r z e d s i ę w z i ę ć ś w i a d c z y ł y b y , ż e — j a k n a r a z i e — ż a d n e z p a ń s t w n i e m i a ł o b y ochoty p o ś w i ę c i ć c h o c i a ż c z ą s t k i z w ł a s n e j s u w e r e n ­ n o ś c i n a rzecz p o n a d p a ń s t w o w e j o r g a n i z a c j i . N i e k t ó r e z n i c h co p r a w d a idei p a n ­ a f r y k a n i z m u c h ę t n i e u ż y ł y b y j a k o f o r m y w ł a s n e j hegenomii n a d s ą s i a d a m i , l e c z obecnie nie m i a ł y b y i t a k s i ł y , a ż e b y s w e z a m i a r y p r z e f o r s o w a ć . Z d r u g i e j s t r o n y idea p a n a f r y k a ń s k i e j j e d n o ś c i o f i c j a l n i e cieszy s i ę w s z ę d z i e u z n a n i e m i s ł u ż y z a płaszczyznę pożytecznych wzajemnych spotkań i kontaktów. W dziedzinie s t o s u n k ó w z resztą ś w i a t a z w y w o d ó w a u t o r ó w w y n i k a , iż nie n a l e ż y zbyt pochopnie w y c i ą g a ć w n i o s k ó w co do t a k i e j l u b i n n e j o r i e n t a c j i d a n e ­ go r z ą d u w m o m e n c i e , gdy z a c z y n a on n a w i ą z y w a ć k o n t a k t y z t y m c z y i n n y m obozem. W interesie p a ń s t w a f r y k a ń s k i c h l e ż ą dobre stosunki z c a ł y m ś w i a t e m . O d dobrej w o l i gospodarczo r o z w i n i ę t y c h p a ń s t w E u r o p y ozy A m e r y k i z a l e ż y , czy p o s z c z e g ó l n e k r a j e T r z e c i e g o Ś w i a t a d o t r z y m a j ą k r o k u reszcie l u d z k o ś c i , czy t e ż b r n ą ć b ę d ą w c o r a z to w i ę k s z e t a r a p a t y gospodarcze i s p o ł e c z n e . Z d r u g i e j j e d n a k s t r o n y m i n ę ł y j u ż c z a s y , gdy e u r o p e j s c y l u b a m e r y k a ń s c y p o l i t y c y p a t r z y l i n a m a p ę A f r y k i , j a k n a o l b r z y m i ą s z a c h o w n i c ę , po k t ó r e j s w o b o d n i e p r z e s u w a j ą m i ­ liony c z a r n y c h p i o n k ó w . Leszek Dzięgiel W O M E N O F T R O P I C A L A F R I C A , p r a c a z b i o r o w a pod r e d a k c j ą D e n i s e P a u l ­ ine, p r z e k ł a d n a ang. z f r a n c u s k i e g o H . M . W r i g h t , 1963, U n i v e r s i t y of C a l i f o r n i a P r e s s , B e r k e l e y a n d L o s A n g e l e s . T y t u ł o r y g i n a ł u w y d a n e g o w r o k u 1960 p r z e z Mouton & C o „ F e m m e s d ' A f r i q u e N o i r " W ś r ó d p r a c etnograficznych, które traktują o kulturze l u d ó w Afryki o c z y m a b a d a c z a terenowego — p i s z e w e w s t ę p i e do p r a c y z b i o r o w e j ki Tropikalnej stawowy brak. lub nawet P a u l m e — bardzo często z a o b s e r w o w a ć Etnograf mianowicie wyłącznie, naświetleniu nostronny. Denise n a tym, oparł swoje czego d o w i e d z i a ł rzeczywistość plemienna ma w widzianej Kobiety możemy obserwacje i dociekania s i ę od Afry­ jeden pod­ głównie, tubylców-mężczyzn. W s k u t e k tego o b r a z z n i e k s z t a ł c o n y , To p r a w d a , iż znacznie trudniej p r o w a d z i ć b a d a n i a terenowe w ich jed­ środo­ w i s k u k o b i e c y m . T u b y l c z e ż o n y , siostry czy m a t k i oddziela od p r z y b y s z a z E u r o p y 1 A m e r y k i m u r odwiecznych tradycji obyczajowych. Jeżeli nawet badania takie p r o w a d z i kobieta, to i t a k s y t u a c j a j e j jest t r u d n a . (Fakt, i ż w o g ó l e r o z m a w i a o n a ś m i a ł o z m ę ż c z y z n a m i n a tematy t a k b a r d z o d r a ż l i w e , ż e od n i c h z a c z y n a s w o j e �228 RECENZJE r o z m o w y , i c h u w a g w y s ł u c h u j e n a j p i e r w — m o ż e u kobiet m i e j s c o w y c h w y w o ł a ć bardzo ł a t w o u c z u c i e n i e c h ę c i i w r o g o ś c i . N i c p r z e t o d z i w n e g o , ż e p r z e z d ł u g i e lata w i a d o m o ś c i o t r a d y c y j n y c h k u l t u r a c h s p o ł e c z e ń s t w a f r y k a ń s k i c h b y ł y w i z j ą , j a k ą u z y s k a ł etnograf w ś w i e c i e m ę s k i e j p o ł o w y w s p ó l n o t s z c z e p o w y c h . O m a w i a n a tu k s i ą ż k a z o s t a ł a n a p i s a n a p r z e z o s i e m k o b i e t z a j m u j ą c y c h s i ę b a ­ d a n i a m i e t n o g r a f i c z n y m i n a o b s z a r a c h a f r y k a ń s k i c h , k t ó r e do n i e d a w n a z n a j d o ­ w a ł y s i ę w orbicie f r a n c u s k i c h i (belgijskich w p ł y w ó w k o l o n i a l n y c h . D o t y c z ą one c z a s ó w stosunkowo n o w y c h , gdyż dokonywano tych o b s e r w a c j i pod k o n i e c l a t 50-tych naszego s t u l e c i a . C a ł o ś ć u k a z a ł a s i ę pod r e d a k c j ą D e n i s e P a u l m e , p r o f e s o r a p a r y s k i e j E c o l e des H a u t e s E t u d e s i z a r a z e m d y r e k t o r k i M u s é e des A r t s O c é a n i e n s et A f r i c a i n s . O n a to w ł a ś n i e j e s t r ó w n i e ż a u t o r k ą obszernego w s t ę p u do p r a c y , z a ­ w i e r a j ą c e g o szereg u o g ó l n i e ń i p o d s u m o w a ń , a t a k ż e z w r a c a j ą c e g o u w a g ę n a c a ł o ­ kształt problematyki społecznej z w i ą z a n e j z kobietą w tradycyjnej Czarnej Afryce. S z e ś ć e s e j ó w , k t ó r e s k ł a d a j ą s i ę n a całość, otwiera studium na temat p o ł o ż e n i a kobiety w g w i n e j s k i m p l e m i e n i u C o n i a g u i i s ą s i a d u j ą c y m z n i m B a s a r i , p i ó r a M o ­ n i q u e G e s s a i n . A u t o r k a o m a w i a n a j p i e r w r o l ę kobiety, j a k o o g n i w a ł ą c z ą c e g o po­ s z c z e g ó l n e rody i l i n e a ż e w t r a d y c y j n y m systemie p o k r e w i e ń s t w a . W ł a ś n i e dlatego j u ż w k r ó t c e po u r o d z e n i u s i ę c ó r k i r o d z i c e d e c y d u j ą o t y m , kto b ę d z i e j e j m ę ż e m . K o b i e t a u w i k ł a n a jest od k o l e b k i w s k o m p l i k o w a n ą s i e ć p o w i ą z a ń s p o ł e c z n y c h . N a s t ę p n i e ś l e d z i m y w r a z z a u t o r k ą losy d z i e w c z ą t G o n i a g u i od n a j w c z e ś n i e j s z e g o d z i e c i ń s t w a , poprzez okres d o j r z e w a n i a , i n i c j a c j i , a ż po m a ł ż e ń s t w o . W i d z i m y m i ę ­ dzy i n n y m i n i e b y w a ł ą , j a k n a o b y c z a j e e u r o p e j s k i e , s w o b o d ę s e k s u a l n ą m ł o d z i e ż y , z a k o ń c z o n ą z a w a r c i e m z w i ą z k u m a ł ż e ń s k i e g o , k t ó r y d a j e w p r a w d z i e kobiecie t u ­ b y l c z e j s p o ł e c z n y status, lecz z d r u g i e j strony o z n a c z a p o c z ą t e k p a s m a c i ę ż k i e j pracy i p o d p o r z ą d k o w a n i u woli m ę ż a . Studium zajmuje się n a s t ę p n i e okresem c i ą ­ ż y , p r z y j ś c i a n a ś w i a t d z i e c k a i s t o s u n k u m a t k i do p o t o m s t w a , n a d e r odmiennego od s t o s u n k u o j c a . N a s z c z e g ó l n ą u w a g ę z a s ł u g u j e tu p r o b l e m w i ę z ó w u c z u c i o w y c h m i ę d z y m a t k ą a s y n e m , o d g r y w a j ą c y c h bardzo p o w a ż n ą r o l ę w t r a d y c y j n e j k u l t u ­ rze s p o ł e c z n e j m u r z y ń s k i e j A f r y k i . Z rolniczego ś r o d o w i s k a p l e m i e n n e g o C o n i a g u i p r z e n o s i n a s k o l e j n y r o z d z i a ł pióra Marguerite Dupire w ś w i a t pasterskich n o m a d ó w Fulani, Bororo. Poznajemy n a j p i e r w r e p u t a c j ę , z r e s z t ą nie n a j l e p s z ą , j a k ą c i e s z ą s i ę w ś r ó d o s i a d ł y c h s z c z e p ó w N i g r u o w i p a s t e r z e i i c h kobiety, z w a n e „ s u k a m i z buszu". W t r a k c i e s z c z e g ó ł o ­ w e j a n a l i z y o p i s y w a n e j k u l t u r y n o m a d ó w r o z u m i e m y p r z y c z y n y tej pogardy, w y ­ n i k a j ą c e po prostu z o d m i e n n o ś c i m o d e l u s p o ł e c z n e g o . O b s e r w u j e m y w i ę c n a j p i e r w z a s a d ę o d r ę b n o ś c i p ł c i i i c h status w z a j e m n y . A u t o r k a m ó w i o d z i e c i ń s t w i e i w y ­ c h o w a n i u t r a d y c y j n y m d z i e w c z ą t Bororo, o m a ł ż e ń s t w i e i s t o s u n k a c h m i ę d z y m ę ­ ż e m a ż o n ą l u b ż o n a m i (w w y p a d k u c z ę s t e j tu p o l i g a m i i ) , n a s t ę p n i e o s t o s u n k a c h w z a j e m n y c h m i ę d z y ż o n ą a r o d z i n ą m ę ż a w p o r ó w n a n i u do s t o s u n k ó w m ł o d e j ż o ­ n y z j e j w ł a s n y m i n a j b l i ż s z y m i , w k t ó r y c h z n a j d u j e c z ę s t o p o d p o r ę . D a l e j pisze o s t o s u n k u d z i e c i do m a t k i o r a z a n a l i z u j e obszernie status gospodarczy kobiety. A w i ę c p o d z i a ł p r a c y m i ę d z y p ł c i e w y n i k a j ą c y n i e tyle z p r z y c z y n m a g i c z n o r k u l t o w y c h , ile podyktowany odwiecznymi potrzebami gospodarczymi i z d r o w y m r o z s ą d ­ k i e m , k t ó r e g o n i e s p o s ó b o d m ó w i ć t r a d y c y j n y m k u l t u r o m (plemiennym, t r w a j ą c y m od t y s i ę c y lat. M a r g u e r i t e D u p i r e z a j m u j e s i ę d o ś ć obszernie p r z y k ł a d a m i w y m u ­ s z a n i a p r z e z kobiety B o r o r o u s t ę p s t w w z g l ę d e m m ę ż ó w i p r z e ł a m y w a n i e m przez nie s z t y w n y c h s c h e m a t ó w s p o ł e c z n y c h p r z y z a s t o s o w a n i u u s a n k c j o n o w a n e g o oby­ c z a j e m s o l i d a r y z m u kobiecego. Z j a w i s k a tego t y p u z a o b s e r w u j e m y z r e s z t ą i u i n ­ nych l u d ó w afrykańskich. S t ą d t y l k o k r o k do z a g a d n i e n i a roli k o b i e t y a f r y k a ń s k i e j w d a w n e j szczepo­ wej organizacji politycznej. Pisze o tym w trzecim z kolei rozdziale A n n i e M . D. �229 RECENZJE L e b e u f . A u t o r k a r y z y k u j e t w i e r d z e n i e , iż r o l a ta b y ł a w A f r y c e p r z e d k o l o n i a l n e j z n a c z n i e w i ę k s z a n i ż po o p a n o w a n i u tego k o n t y n e n t u p r z e z e u r o p e j s k i c h k o l o n i ­ z a t o r ó w i n a w e t n i ż d z i ś , po u z y s k a n i u p r z e z A f r y k a ń c z y k ó w n i e p o d l e g ł o ś c i . Nie p r ó b u j e ona w m ó w i ć c z y t e l n i k o w i n a t u r a l n i e , ż e d a w n a A f r y k a b y ł a k r a j e m k l a ­ sycznego m a t r i a r c h a t u , j a k i r a c z e j w w y i d e a l i z o w a n e j f o r m i e p o w s t a ł j e d y n i e z a biurkami d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n y c h e t n o l o g ó w . Z w r a c a natomiast u w a g ę na p e w n e f o r m y r z ą d ó w w t r a d y c y j n y c h , s c e n t r a l i z o w a n y c h p a ń s t w a c h m u r z y ń s k i c h , gdzie k r ó l i k r ó l o w a dzielili s i ę p o s p o ł u w ł a d z ą i gdzie j e s z c z e c z ę ś c i e j w ł a d a l i k r ó l , jego m a t k a i siostra n a r ó w n y c h p r a w a c h . I n a c z e j w y g l ą d a ł o to w s p o ł e c z e ń s t w a c h p l e ­ m i e n n y c h p o s i a d a j ą c y c h w ł a d z ę r o z p r o s z o n ą m i ę d z y r o d y i l i n e a ż e , ale i t u r o l a w y b i t n y c h , z w ł a s z c z a s t a r y c h k o b i e t b y ł a w y r a ź n a . D a w n i etnografowie i p o d r ó ż n i ­ cy nie 'rozumieli j e j z r e s z t ą n a w e t , m i m o ż e m i e l i m o ż n o ś ć n a o a z n i e o b s e r w o w a ć nie i s t n i e j ą c e j u ż d z i ś s y s t e m y p l e m i e n n e . D a w n i a d m i n i s t r a t o r z y k o l o n i a l n i n a t o ­ m i a s t , p r z y w y k l i do d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n e g o m o d e l u o b y c z a j o w e g o E u r o p y , z n i s z c z y ­ li u d z i a ł kobiet w r z ą d a c h p l e m i e n n y c h , p r z e s a d n i e n a t o m i a s t u m a c n i a j ą c monopol m ę ż c z y z n . A u t o r k a o m a w i a p r z y tej o k a z j i t r a d y c y j n e k o b i e c e o r g a n i z a c j e p l e m i e n ­ ne, w t y m i t a j n e s t o w a r z y s z e n i a . C z w a r t y r o z d z i a ł n a p i s a n y przez A n n e L a u r e n t i n , k t ó r a j a k o l e k a r k a p r a c o ­ w a ł a w szpitalu na obszarze dzisiejszej Republiki Ś r o d k o w o a f r y k a ń s k i e j , traktuje o kobietach plemienia Nzakara, żyjących w dawnym wojowniczym sułtanacie, 0 c h a r a k t e r y s t y c z n y m do d z i ś r o z w a r s t w i e n i u s p o ł e c z n y m . P o z n a j e m y tu ż y c i o r y s y p i ę c i u kobiet z r ó ż n y c h ś r o d o w i s k i w r ó ż n y m w i e k u , i l u s t r u j ą c e p r z e m i a n y , j a k i m u l e g a t e s p o ł e c z e ń s t w o m u r z y ń s k i e od epoki p r z e d k o l o n i a l n e j . A z a t e m n a j p i e r w c z y t a m y o iNatelege, k s i ę ż n i c z c e k r w i , o d g r y w a j ą c e j p o w a ż n ą r o l ę w w o j e n n y c h dziejach plemienia przed n a d e j ś c i e m F r a n c u z ó w . P ó ź n i e j z d z i e j ó w ż y w o t a nie­ w o l n i c y K a f i d o w i a d u j e m y sdę nie t y l k o o l o s a c h t y c h , k t ó r y c h w o j n y szczepowe p o z b a w i ł y d o s ł o w n i e w s z y s t k i e g o , lecz r ó w n i e ż i o izdenzeniu t r a d y c y j n e j r z e c z y ­ w i s t o ś c i z poczynaniami k o l o n i z a t o r ó w . T e n sam okres widzimy n a s t ę p n i e oczami Songomibi, p r z e d s t a w i c i e l k i a r y s t o k r a c j i N z a k a r a . C z a s y dzisiejsze, w k t ó r y c h , j a k s i ę o k a z u j e , d a w n e w i e r z e n i a , p r a k t y k i i zabobony n a d a l o d g r y w a j ą o g r o m n ą r o l ę w ż y c i u a f r y k a ń s k i e j kobiety, opisane z o s t a ł y w ż y c i o r y s a c h d w u m ł o d y c h M u r z y ­ nek, N a k p a n g i i Nabate. W jeszcze bardziej hermetyczny ś w i a t oddzielonych barierami s p o ł e c z n y m i grup p l e m i e n n y c h w p r o w a d z a n a s esej E t h e l M . A l b e r t , p o ś w i ę c o n y p o ł o ż e n i u kobiet w B u r u n d i i s ą s i e d n i e j R w a n d z i e . Z a s a d ą o d w i e c z n ą b y ł o tu absolutne p o d p o r z ą d ­ k o w y w a n i e się z w i e r z c h n i k o w i i absolutna w ł a d z a nad p o d w ł a d n y m . Arystokra­ tyczni, w y s m u k l i Tutsi, ż y j ą c y z pasterstwa, wojen i pobieranych h a r a c z ó w , w ł a ­ dali od d a w n a r o l n i k a m i H u t u , k t ó r y m i b y ł y l i c z n e p l e m i o n a M u r z y n ó w Bantu, r ó ż n i ą c e s i ę od s w o i c h w ł a d c ó w z a r ó w n o usposobieniem, j a k i w y g l ą d e m f i z y c z ­ nym. Obie grupy w r ó w n e j mierze p o g a r d z a ł y i w ł a d a ł y nieliczną, m y ś l i w s k o - z b i e r a c z ą l u d n o ś c i ą p i g m e j s k i c h T w a . N i e z a l e ż n i e od tego, w j a k i e j z n a l e ź l i b y ś m y s i ę g r u p i e p l e m i e n n e j , o b s e r w u j e m y tu o d w i e c z n e i absolutne p o d p o r z ą d k o w a n i e kobiet mężczyznom w typowym patriarchalnym społeczeństwie. Z a d a n i e m a u t o r k i jest j e d n a k w y k a z y w a n i e , w j a k i s p o s ó b kobieta R u n d i u m i e i c h c e o d g r y w a ć r o l ę w d o m u d w rodzie. W j a k i s p o s ó b u z y s k u j e w p ł y w n a m ę ż a i p r z e f o r s o w u j e s w o j e pragnienia. A n a l i z u j e bowiem nie t y l k o obowiązki podwładnych, ale również 1 u ś w i ę c o n e tradycją o b o w i ą z k i zwierzchnika, n ą ć za s o b ą p o w a ż n e konsekwencje. których niedopełnienie może pociąg­ O s t a t n i z e s e j ó w , p i ó r a M u r z y n k i , S o l a n g e F a l a d e , dotyczy kobiet m i e s z k a j ą ­ c y c h n a p r z e d m i e ś c i a c h D a k a r u , n a l e ż ą c y c h do szczepu Wolof i L e b u . Jest to ś r o ­ dowisko m u r z y ń s k i c h r o b o t n i k ó w , d r o b n y c h r z e m i e ś l n i k ó w itp. z a m i e s z k u j ą c e od �RECENZJE 230 p o k o l e ń ubogie d z i e l n i c e i t w o r z ą c e w ł a s n y n i e j a k o ś w i a t . I t u r ó w n i e ż p o z n a j e m y c y k l ż y c i a k o b i e t y p o c z ą w s z y od d z i e c i ń s t w a , poprzez m a ł ż e ń s t w o , m a c i e r z y ń s t w o , a d a l e j t a k i e z a g a d n i e n i a , j a k p o l i g a m i a , r o z w o d y , w d o w i e ń s t w o i status gospo­ d a r c z y . M i m o z a p e w n i e ń a u t o r k i , ż e o p i s y w a n e p r z e z n i ą s p o ł e c z e ń s t w o jest k o n ­ s e r w a t y w n e i ż e z m i e n i a s i ę ono bardzo p o w o l i , c z y t e l n i k dostrzega kolosalny kontrast m i ę d z y tymi mieszkankami z a c h o d n i o a f r y k a ń s k i e j metropolii a kobietami ze s p o ł e c z n o ś c i s z c z e p o w y c h w n ę t r z a A f r y k i . T y m c e n n i e j s z e s ą w ł a ś n i e d a n e z e ­ b r a n e przez F a l a d e , t w o r z ą c e z a k o ń c z e n i e c a ł e g o c y k l u . Nader p o ż y t e c z n ą d l a czytelnika, k t ó r y p r a g n ą ł b y się czegoś w i ę c e j d o w i e d z i e ć •o p o r u s z a n y c h tu z a g a d n i e n i a c h , jest b a r d z o o b s z e r n a b i b l i o g r a f i a a n a l i t y c z n a p r z e d m i o t u , z a w a r t a n a 62 s t r o n a c h d r u k u , s p o r z ą d z o n a a ż do 1 s t y c z n i a 1960 r o k u p r z e z M . P e r l m a n i M . P . M o a l w e d ł u g n a s t ę p u j ą c y c h o g ó l n y c h grup z a g a d n i e ń : c z a s o p i s m a , s p r a w o z d a n i a z k o n g r e s ó w i k o n f e r e n c j i , s p o ł e c z n y i p r a w n y status k o ­ biety a f r y k a ń s k i e j , ż y c i e r o d z i n n e , i n i c j a c j e , s t o w a r z y s z e n i a kobiece, p r a c a , zdob­ n i c t w o u p r a w i a n e p r z e z kobiety, d z i a ł a l n o ś ć p o l i t y c z n a , f u n k c j e r y t u a l n e , w y k s z t a ł ­ cenie i e m a n c y p a c j a , s z k o ł y , k s z t a ł c e n i e d o r o s ł y c h kobiet. J u ż d l a samego z e s t a w u bibliograficznego przeto w a r t o z w r ó c i ć u w a g ę n a o m a w i a n ą k s i ą ż k ę , c h o c i a ż nie jest o n a b y n a j m n i e j w o l n a o d usterek. W ś r ó d mich w y m i e n i ć n a j e ż a ł o b y m o ż e n a pierwszym miejscu nieostrożność w p o r ó w n y w a n i u opisywanych afrykańskich zja­ w i s k s p o ł e c z n y c h z p o ł o ż e n i e m kobiet w c y w i l i z a c j i europejskiej. W y d a j e się, ż e z n a j o m o ś ć europejskich z j a w i s k s p o ł e c z n y c h w ich historycznej perspektywie po­ z o s t a w i a u autorek, c e n n y c h s k ą d i n ą d t e r e n o w y c h o p r a c o w a ń a f r y k a ń s k i c h , d u ż o do ż y c z e n i a . Zbyt s ł a b o t a k ż e c h y b a zasygnalizowano przemiany, jakim mimo wszystko u l e g a j ą tradycyjne modele s p o ł e c z n e Czarnej A f r y k i w z e t k n i ę c i u z kolo­ nialnym prawodawstwem, a t a k ż e z działalnością chrześcijańskich misjonarzy, pro­ p a g u j ą c y c h w z o r c e i d o k t r y n ę z u p e ł n i e o d m i e n n ą od t r a d y c y j n e j . Z u p e ł n i e p r a w i e nie z n a l a z ł y w pracach odzwierciedlenia nowoczesne w p ł y w y w z o r c ó w europejskich, lansowane przez a d m i n i s t r a c j ę n o w o p o w s t a ł y c h p a ń s t w n i e p o d l e g ł y c h . Wiemy s k ą d ­ i n ą d r ó w n i e ż , iż odwieczne hierarchie s p o ł e c z n e , takie j a k obserwowana przez E t h e l M . A l b e r t w B u r u n d i i R w a n d z i e , w ł a ś n i e w ostatnich l a t a c h i to z a r a z po u z y s k a n i u n i e p o d l e g ł o ś c i p r z e z te k r a j e r u n ę ł y W g r u z y p o d w p ł y w e m r e w o l u c j i s p o ł e c z n y c h . I n n a s p r a w a , ż e o p u b l i k o w a n e w o m a w i a n e j tu k s i ą ż c e m a t e r i a ł y po­ c h o d z i ł y z obserwacji d o k o n y w a n y c h t u ż przed ostatecznym u s t ą p i e n i e m koloniza­ t o r ó w , a w i ę c n a p r z y s ł o w i o w e 5 m i n u t p r z e d diwunaistą. Leszek M I C A E L B L U N D E L L , So Rough feld a n d Nicolson, L o n d y n 1S64 a Wind — The Kenya Memoirs, Dzięgiel Weiden- P r o c e s k s z t a ł t o w a n i a s i ę n i e p o d l e g ł y c h p a ń s t w a f r y k a ń s k i c h pozostanie j e s z c z e p r z e z Wiele l a t t e m a t e m , k t ó r y p a s j o n o w a ł b ę d z i e n i e t y l k o s p e c j a l i s t ó w , a w i ę c h i s t o r y k ó w , p o l i t y k ó w czy s o c j o l o g ó w , l e c z r ó w n i e ż i p r z e c i ę t n e g o , w y k s z t a ł c o n e g o c z ł o w i e k a . Obserwowanie t w o r z e n i a się n o w y c h i n o w o c z e ś n i e p o j m o w a n y c h spo­ ł e c z e ń s t w C z a r n e g o K o n t y n e n t u p o s i a d a n i e m a ł e z n a c z e n i e t a k ż e dla etnografia, b a ­ d a j ą c e g o k u l t u r y p i e r w o t n e w i c h e w o l u c j i k u coraz s z y b s z y m z m i a n o m i m o d e r ­ n i z a c j i . P u b l i k a c j i n a te t e m a t y nigdy p r z e t o n i e b ę d z i e z a w i e l e , o i l e n a t u r a l n i e i c h autorzy s t a r a j ą s i ę p r z e d s t a w i ć o p i s y w a n e z j a w i s k a u c z c i w i e i o b i e k t y w n i e , d a ­ j ą c czytelnikowi obraz nie z n i e k s z t a ł c o n y w y s p e k u l o w a n ą d o k t r y n ą lub pospolitymi potoożnymi ż y c z e n i a m i pisarza. Wspomnienia Mi Blundella należą na szczęście do tej kategorii publikacji, �231 RECENZJE z których dzień istotnie d o w i a d u j e m y uzyskania przez n i ą jakie przeżywał ó w kraj się mnóstwo niepodległości, u progu o .najnowszej historii K e n i i , w o konfliktach A f r y c e W s c h o d n i e j . A u t o r m i e s z k a od p r z e s z ł o przybył z Anglii, rezygnując sam za uzyskane ze studiów pomocnika pieniądze w 40 l a t w Oxfordzie d l a saperów rozpoczął przedstawiciel namowom europejskich administracji kolonialnej ściom stał się przyjaciół osadników w i organach w t y m k r a j u . Z czasem niejako kolonial­ Kenii, do afrykańskiej przywódcą której przygody. gospodarstwo n a z b o c z a c h W z g ó r z zdemobilizowaniu przed­ etnicznych, na farmach europejskich o s a d n i k ó w . zakupił W czasie w o j n y d o w o d z i ł t u b y l c z y m b a t a l i o n e m uległ i zlikwidowania brytyjskiego panowania nego w Z a c z y n a ł od s t a n o w i s k a społecznych Następnie Kenijskich. n a froncie a b i s y ń s k i m . karierę polityczną, doradczych przy brytyjskiej dzięki swym wrodzonym europejskiej mniejszości. W Po jako latach zdolno­ 1952-1957, a w i ę c w okresie rewolty M a u M a u , w c h o d z i ł B l u n d e l l w s k ł a d paroosobowej rady wojennej utworzonej przy boku gubernatora K e n i i , B a r i n g a . Pod koniec powstania Blundell, skutkiem swoich liberalnych p o g l ą d ó w i p r z e ś w i a d c z e n i a , iż K e n i a sem naraził musi być rządzona przez Afrykańczyków, się poważnie z cza­ europejskim o s a d n i k o m , k t ó r z y o k r z y k n ę l i go z d r a j c ą . N i e z r a ż o n y t y m j e d n a k b y ł g o r ą c y m downikiem szerokiego p r o g r a m u p o m o c y i n a p r a w i e n i a k r z y w d s p o ł e c z n y c h dzonych plemionom Blundell nawiązuje przez b i a ł y c h murzyńskim, coraz mniejszości kami mas murzyńskich. micznym, strem młodym zwłaszcza silniejsze więzy hinduskiej w K i k u j u przez z Brytyjczyków przedstawicielami tej k o l o n i i angielskiej, orę­ wyrzą­ w Kenii. dyskryminowanej a także z rzeczni­ M i ę d z y i n n y m i ł ą c z ą go s t o s u n k i n a d e r p r z y j a z n e z d y n a ­ politykiem ze i sekretarzem generalnym szczepu partii Luo, Tomem KANU, Mboya, późniejszym zamordowanym w mini­ l i p c u 196B r o k u w Nairobi. Kiedy organów władze administracji kolonialnej samorządowych, dawczej. O n s a m i utworzona przezeń n i e do g ł o s u l u d n o ś c i a f r y k a ń s k i e j prezentacji politycznej Europejczyków w w Kenii grupa „ N o w e j nie ma i tłumaczy, ż e i n i e chce u t r z y m y w a ć status tej części przed kontynentu podsycaniem są nastrojów ny jest z a r ó w n o przez b i a ł y c h odłamy czarnych zgodnymi z szans afrykańskich cieszy w mu czasów. ostania i to w wchodzi w Rady iż na dłuższą metę 60 czynionych białym Blundell niechęci rasowej reakcjonistów w W władzy brytyjski, osadnikom, częściowo nie nadaremnie, Afrykańczyków. się za szeregach roku przekazania w ł a d z y miano względem skład prowizorycznego, mo­ angielskiej Atakowa­ i rasistów, j a k i przez najskrajniejsze opowiadających Natomiast ostrzega, wśród re­ tysięcy monopolistycznej ideami a następnie 1960 trybalizmu,' odpowiedzialnych na w kraju w i Kenyatty Blundell konferencji w Londynie ręce ludności czarnych. Zyskuje Judasza i powoduje, i ż w i ę k s z o ś ć Blundella całkowity nie­ polityków o p r z y s z ł o ś c i K e n i i B l u n d e l l n a czele d e l e g a c j i b i a ł e j stosuje Kenii Ustawo­ dopuszcze­ Afryce Wschodniej. D n i w ł a d z y policzone. kołach białych osadników w w zrozumieniem. się na perspektywę nych z w o l e n n i k ó w utworzenie zwanej K e n i i " nalega n a się przy r o d z a j u M b o i , O d i n g i czy Ngali, się szacunkiem mającej zadecydować godzi quo nacjonalistów, duchem na tak c z a r n y c h t u b y l c ó w . B l u n d e l l orientuje się, iż rząd mimo oficjalnych i nieszczerych z a p e w n i e ń w się i hinduskiej,. O s t r z e g a p r z e d s t o s o w a n i e m w k l u c z a rasowego obliczu 6 m i l i o n ó w decydują B l u n d e l l z a s t a j e w y b r a n y do bojkot. daw­ Nie zrażony tym zorganizowanego jeszcze p r z y gubernatorze ko­ l o n i a l n y m r z ą d u , j a k o m i n i s t e r r o l n i c t w a . P r e m i e r e m tego r z ą d u jest j u ż A f r y k a ń ­ czyk, R o n a l d N g a l a . B i e r z e u d z i a ł n a s t ę p n i e w d r u g i e j k o n f e r e n c j i l o n d y ń s k i e j , u s t a ­ lającej zasady konstytucji modus vivendi między przyszłej zwalczającymi Kenii, na której dochodzi się partiami murzyńskimi do wypracowania KANU i KADU. �232 RECENZJE P o u z y s k a n i u n i e p o d l e g ł o ś c i p r z e z K e n i ę B l u n d e l l nie o p u s z c z a k r a j u , lecz d e m o n ­ s t r a c y j n i e w n i m zostaje, g ł o s z ą c i d e ę l o j a l n o ś c i w o b e c w y b r a n e j p r z e z siebie o j ­ czyzny. T w i e r d z i on, i ż r ó ż n i c e r a s o w e nie m a j ą i nie m o g ą m i e ć istotnego z n a c z e ­ nia w A f r y c e , gdzie p r z y s z ł o ś ć l e ż y w u c z c i w e j w s p ó ł p r a c y w s z y s t k i c h l u d z i do­ b r e j w o l i . W y c o f u j e s i ę z ż y c i a politycznego p o w r a c a j ą c n a s w o j ą f a r m ę . C z t e r d z i e ś c i lat ż y c i a w K e n i i p o z w o l i ł y B l u n d e l l o w i d a ć w iswych wspo­ m n i e n i a c h ż y w y obraz tego k r a j u , k t ó r y u z u p e ł n i a on o b f i t y m k o m e n t a r z e m histo­ rycznym i politycznym. W y j a ś n i a w i ę c zaraz w p o c z ą t k o w y c h partiach książki przyczyny forsowania białego osadnictwa w tym kraju przez A n g l i k ó w , k t ó r z y z b u d o w a l i k o s z t o w n ą l i n i ę k o l e j o w ą z w y b r z e ż a do U g a n d y p o c z ą t k o w o z p r z y c z y n czysto s t r a t e g i c z n y c h . L ę k a n o s i ę m i a n o w i c i e i n f i l t r a c j i N i e m c ó w w g ł ą b A f r y k i W s c h o d n i e j . N a s t ę p n i e j e d n a k , w p o c z ą t k a c h naszego s t u l e c i a w y k r y s t a l i z o w a ł po­ g l ą d , iż i n w e s t y c j a k o l e j o w a m u s i s i ę o p ł a c a ć , a d r o g a do tej r e n t o w n o ś c i w d z i ­ kiej, p r y m i t y w n e j K e n i i b y ł a tylko jedna: sprowadzenie europejskich f a r m e r ó w i p l a n t a t o r ó w , k t ó r z y s p o w o d u j ą n a p ł y w k a p i t a ł ó w i o ż y w i e n i e gospodarcze. W a r t o d o d a ć , iż a k c j a t a j u ż p r z e d p r z e s z ł o 00 l a t y ( s p o t k a ł a s i ę z k r y t y c z n y m i o p i n i a m i , jako p r z e d s i ę w z i ę c i e ryzykowne politycznie i s p o ł e c z n i e , m o g ą c e u w i k ł a ć A n g l i ę w p r z y s z ł o ś c i w k o n f l i k t y z t u b y l c a m i . P o g l ą d y te nie z y s k a ł y s o b i e dostatecznej uwagi u w ł a d z . Blundell podkreśla, iż administracja uległa złudzeniu „pustego k r a ­ j u " , k t ó r y w ó w c z a s b y ł t y l k o w n i e k t ó r y c h p a r t i a c h i to czasowo, s k u t k i e m k l ę s k ż y w i o ł o w y c h w y l u d n i o n y . O m y ł k a t a w y s z ł a n a j a w j u ż w p a r ę d z i e s i ą t k ó w lat p ó ź n i e j . Dalej Blundell analizuje charakter trzech fal przyfbyszów europejskich. Pierwisi, n a j w c z e ś n i e j s i , byli poszukiwaczami przygód, myśliwymi, podróżnikami i w o j s k o w y m i , n i e k w a p i ą c y m i s i ę do o s a d n i c t w a . D r u g a , l i c z n i e j s z a , p r z y b y w a j ą c a po r o k u 1921 r e k r u t o w a ł a isię p r z e d e w s z y s t k i m z b y ł y c h w o j s k o w y c h , k t ó r y m r z ą d w y d z i e r ż a w i a ł na dogodnych w a r u n k a c h z i e m i ę , u d z i e l a ł p o ż y c z e k i k t ó r y c h s t a r a ł s i ę z a c h ę c i ć do o s a d n i c t w a l i c z n y m i o b i e t n i c a m i , nie z a w s z e s p e ł n i a n y m i . F a l a ta j e d n a k r ó w n i e ż p o s i a d a ł a d u c h a pionierskiego. O s a d n i c y o k r e s u m i ę d z y w o j e n n e g o ż y l i w absolutnej n i e m a l i z o l a c j i , ponosili l i c z n e straty s k u t k i e m b r a k u d o ś w i a d ­ c z e n i a i k r y z y s ó w n ę k a j ą c y c h r o l n i c t w o ś w i a t o w e . A d a p t o w a l i oni d z i e w i c z e o b s z a ­ r y pod u p r a w ę , n ę k a n i p r z e z d z i k i e z w i e r z ę t a i c h o r o b y t r o p i k a l n e , k t ó r y c h w t y m d z i ś u z n a n y m za n a j z d r o w s z y k r a j u a f r y k a ń s k i m w ó w c z a s n i e b r a k o w a ł o . O s t a t ­ nią, p o w o j e n n ą falą e u r o p e j s k ą b y ł a m a s a p r z y b y s z ó w , k t ó r y m r z ą d — d o ś ć nie­ uczciwie — o b i e c y w a ł posady lub f a r m y i plantacje w k r a j u , jakoby c a ł k o w i c i e u c y w i l i z o w a n y m , k t ó r e g o n i e t y l k o k l i m a t , ale i s t o s u n k i s p o ł e c z n o - e t n i c z n e n i e ­ m a l ż e nie r ó ż n i ą s i ę od a n g i e l s k i c h . L u d z i e ci nie m i e l i z a m i a r u ż y ć ż y c i e m p i o ­ n i e r ó w . Z a p e w n i a n o i c h .solennie, ż e b ę d ą p r z e z d z i e s i ą t k i lat ż y l i i p r a c o w a l i w k r a j u administrowanym przez w ł a d z e J e j K r ó l e w s k i e j Mości. Rozpatrując skład s p o ł e c z n y i p o z y c j ę owych europejskich „settlers" w K e n i i autor p r ó b u j e p r z e d s t a w i ć i c h t y p p s y c h i c z n y , a t a k ż e z n a l e ź ć ź r ó d ł o i c h politycz­ n y c h p o g l ą d ó w oraz idei, k t ó r y m w i ę k s z o ś ć h o ł d o w a ł a . O d ż e g n u j e s i ę od s t r o n n i ­ czego i p o w i e r z c h o w n e g o o k r e ś l e n i a „ s e t t l e n s ó w " , j a k o r e a k c y j n y c h e p i g o n ó w k o ­ l o n i a l i z m u . Z drugiej strony w s k a z u j e , iż c z ę ś ć z n i c h , ale t y l k o c z ę ś ć , r z e c z y w i ś c i e s z u k a ł a w K e n i i s t o s u n k ó w s p o ł e c z n y c h , jakie już w Europie okresu m i ę d z y w o j e n ­ nego p o w o l i o d c h o d z i ł y w p r z e s z ł o ś ć . T u n a l e ż y s z u k a ć p r z y c z y n y k o n f l i k t u , w j a ­ k i p o p a d ł ze s w y m i w y b o r c a m i l i b e r a l i z m p o g l ą d ó w autora. C i e k a w i e i b a r w n i e o p i s u j e n a s t ę p n i e B l u n d e l l k a m p a n i e w o j e n n e odbyte w r a z z k e n i j s k i m i ż o ł n i e r z a m i z r ó ż n y c h s z c z e p ó w . T u autor z w r a c a r ó w n i e ż u w a g ę na p r z e m i a n y w p s y c h i c e A f r y k a ń c z y k a , j a k i e p r z y n i o s ł a w o j n a , w y r y w a j ą c go z izo­ l a c j i p l e m i e n n e j i s t a j ą c s i ę d l a niego (szkołą e m a n c y p a c j i r a s o w o - n a r o d o w e j . Z kolei w k i l k u r o z d z i a ł a c h d a l s z y c h c z y t a m y o p r z y c z y n a c h , p r z e b i e g u i s k u t ­ kach rewolty M a u M a u . Autor, mimo że w c h o d z i ł w s k ł a d rady wojennej, m a j ą c e j �RECENZJE 233 n a celu z d ł a w i e n i e p o w s t a n i a , d a l e k i jest od j a k i e j k o l w i e k n i e n a w i ś c i w z g l ę d e m K i k u j u , z a r ó w n o w a l c z ą c y c h , j a k i w s p i e r a j ą c y c h p o w s t a n i e . Z d r u g i e j j e d n a k stro­ ny u w a ż a , iż r u c h M a u M a u b y ł przy s w y c h h a s ł a c h n i e p o d l e g ł o ś c i o w y c h r u c h e m z gruntu w s t e c z n y m , g d y ż p o s ł u g i w a ł s i ę p r a s t a r ą , a f r y k a ń s k ą i d e o l o g i ą zabobonu i k r w a w e j m a g i i , d ą ż y ł do o d b u d o w y r z ą d ó w d u s z s p r a w o w a n y c h p r z e z c i e m n y c h c z a r o w n i k ó w p l e m i e n n y c h , a t a k o w a ł ze ś l e p ą n i e n a w i ś c i ą o p r ó c z w s p ó ł p r a c u j ą c y c h z A n g l i k a m i k r a j o w c ó w t a k ż e i t y c h w s z y s t k i c h , k t ó r z y po p r o s t u o d w r a c a l i s i ę od przedkolonialnego m o d e l u ż y c i a i w n o w o c z e s n e j c y w i l i z a c j i w i d z i e l i d r o g ę do w y z w o l e n i a . P r z y t y m w s z y s t k i m autor n i e z a m y k a oczu n a b e z p o ś r e d n i e p r z y ­ c z y n y buntu, a m i a n o w i c i e n a rozgoryczenie K i k u j u , w d u ż e j m i e r z e u s u n i ę t y c h ze swoich ziem przez k o l o n i z a t o r ó w , d z i e r ż a w i ą c y c h n a s t ę p n i e z a r e k w i r o w a n e grunta europejskim osadnikom. R ó w n o l e g l e z w a l k ą o u s t a n o w i e n i e s p o k o j u w k o l o n i i t r w a ł a w a l k a politycz­ n a o z w i ę k s z e n i e p r a w politycznych ludności hinduskiej i m u r z y ń s k i e j . T u w y ­ p a d n i e p o w i e d z i e ć za B l u n d e l l e m , i ż i d e a s p o ł e c z e ń s t w a w i e l o r a s o w e g o , w k t ó r y m l i c z ą s i ę n a j l e p s i i n a j u c z c i w s i bez w z g l ę d u n a kolor s k ó r y , z o s t a ł a z a p r z e p a s z c z o ­ n a przez reakcyjnie n a s t a w i o n ą w i ę k s z o ś ć o s a d n i k ó w europejskich w okresie, w k t ó r y m n a s t r o j e m u r z y ń s k i e j l u d n o ś c i m o ż n a sobie b y ł o p o z y s k a ć . W s k u t e k t r w a j ą c e j przez całe l a t a k a m p a n i i arogancji rasowej i obstrukcji c z o ł o w i d z i a ł a ­ cze m u r z y ń s c y z r a z i l i s i ę do idei w s p ó ł p r a c y z E u r o p e j c z y k a m i z u p e ł n i e . W m o ­ m e n c i e k i e d y w ł a d z e k o l o n i a l n e d o p u s z c z a j ą w r e s z c i e p r z e d s t a w i c i e l i k r a j o w c ó w do o r g a n ó w s a m o r z ą d o w y c h na szczeblu centralnym, A f r y k a ń c z y c y t w o r z ą j u ż zwarty, g ł u c h y n a w s z e l k i e p e r s w a z j e blok, o d m a w i a j ą c y w s p ó ł p r a c y z b i a ł y m i bez w p r o ­ w a d z e n i a uprzednio powszechnego p r a w a wyborczego d l a w s z y s t k i c h . T r o s k ą B l u n d e l l a b y n a j m n i e j n i e było cofnięcie przysłowiowych wskazówek zegara historii, l e c z w m o ż l i w i e s z y b k i m czasie w y s z k o l e n i e j a k n a j w i ę k s z e j i l o ś c i afrykańskich pracowników administracyjnych r ó ż n y c h szczebli, k t ó r z y mogliby w s p o s ó b odpowiedzialny p o p r o w a d z i ć p ó ź n i e j s w ó j k r a j . Jeszcze w a ż n i e j s z ą spra­ w ą , c h o c i a ż k o s z t o w n ą , b y ł p r o p a g o w a n y przez n i e g o p r o g r a m p o w s z e c h n e j o ś w i a ­ ty o r a z o ś w i a t y r o l n i c z e j . T a ostatnia m i a ł a p r z y g o t o w a ć r o l n i k ó w m u r z y ń s k i c h do przejmowania w przyszłości części rozparcelowywanych, a znakomicie niekiedy po­ stawionych technicznie farm i plantacji europejskich. M i a ł a też z w r ó c i ć u w a g ę tra­ dycyjnych r o l n i k ó w kenijskich na olbrzymie m o ż l i w o ś c i t k w i ą c e w plantowaniu roślin eksportowych, j a k k a w a i herbata. M i a ł a wreszcie n a d a ć nieracjonalnej, n i s z c z ą c e j zasoby z i e m i h o d o w l i z w i e r z ą t a f r y k a ń s k i c h rozumny kierunek i roz­ miary. P r o g r a m ten o s i ą g n i ę t o z a l e d w i e w c z ę ś c i , a w i n a s p a d a tu w d u ż e j m i e r z e i n a r z ą d b r y t y j s k i , w ostatniej c h w i l i p o s t a n a w i a j ą c y s i ę g w a ł t o w n i e wycofać z Kenii przy minimalnych n a k ł a d a c h pieniężnych. S z c z e g ó l n i e i n t e r e s u j ą c y m i m o m e n t a m i w e w s p o m n i e n i a c h B l u n d e l l a s ą — obok o p i s ó w k u l i s ó w r u c h u M a u M a u — t a k ż e i szkicowo zarysowane sylwetki n a j w y ­ bitniejszych p o l i t y k ó w a f r y k a ń s k i c h , takich j a k wspomniany j u ż Mboya, j a k Jomo K e n y a t t a , O g i n g a O d i n g a , R o n a l d N g a l a czy p r z e d s t a w i c i e l e m n i e j s z y c h grup szcze­ p o w y c h z p ó ł n o c y i z w y b r z e ż a . A u t o r z s y m p a t i ą , ale i s z c z e r o ś c i ą p o ś w i ę c a j e d e n z r o z d z i a ł ó w a n a l i z i e p o g l ą d ó w i t e n d e n c j i c h a r a k t e r y s t y c z n y c h d l a t y p o w e g o pol i t y k a - n a c j o n a l i s t y z A f r y k i W s c h o d n i e j . R ó w n o c z e ś n i e dzieli s i ę n a d e r i n t e r e s u ­ j ą c y m i O b s e r w a c j a m i , j a k i e p o c z y n i ł w l a t a c h , k i e d y n a zasadzie r ó w n e g o z r ó w ­ nymi p r a c o w a ł w mieszanym rasowo r z ą d z i e K e n i i , m a j ą c za k o l e g ó w m i n i s t r ó w a f r y k a ń s k i c h z p a r t i i K A D U . Pisze, i ż jest do d z i ś pod w r a ż e n i e m s z y b k o ś c i , z j a k ą ci — n i e d o ś w i a d c z e n i p r z e c i e ż w s p r a w o w a n i u s a m o d z i e l n y c h r z ą d ó w — l u d z i e osiągali dojrzałość polityczną. �234 N i e m a ł ą w r e s z c i e 'dla Blundella, które dotyczą techniki produkcji rolnej mian współczesnej Afryki o „ c z a r n y m " kontynencie, sporo w i d z i m y n a p ó ł k a c h RECENZJE etnografa i socjologa w a r t o ś ć p o s i a d a j ą te p a r t i e k s i ą ż k i przemian psychicznych K i k u j u w z g l ę d e m nowoczesnej i idei p o s t ę p u w ż y c i u codziennym. D l a badacza prze­ opisy z n a c z ą z p e w n o ś c i ą w i ę c e j n i ż n i e j e d n a p u b l i k a c j a b ę d ą c a p l o n e m p o w i e r z c h o w n e g o w o j a ż u , j a k i c h ostatnio księgarskich. N a z a k o ń c z e n i e w a r t o c h y b a d o d a ć , ż e c a ł o ś ć u z u p e ł n i a j ą fotografie, k r ó t k i s z k i c d o t y c z ą c y e w o l u c j i s a m o r z ą d u K e n i i pod k o n i e c o k r e s u -kolonialnego, noty bibliograficzne i obszerny indeks, a t a k ż e s z k i c o w e m a p k i . W e w s t ę p i e autor p r ó ­ b u j e u s t o s u n k o w a ć s i ę do s y t u a c j i w K e n i i , j a k a ( z a p a n o w a ł a j u ż po n a p i s a n i u wspomnień. Leszek Dzięgiel I S K U S S T W O T R O P I C Z E S K O J A P R I K I W SOBRAN-IJACH SSSR. Album i sło­ wo w s t ę p n e : G a l i n a C e r n o w a , red. D . O'erogge. I n s t i t u t A f r i k i A N S S R , I n s t i t u t E t n o g r a f i i A N S S S R , S o w i e t s k i j C h u d o ż n i k , -Moskwa 1968, ss. 80, tabl. 191, z d j ę c i a czarno-białe Liczne publikacje d o t y c z ą c e plemiennej sztuki a f r y k a ń s k i e j w y j a ś n i ł y wiele w i ą ż ą c y c h s i ę z t y m t e m a t e m k w e s t i i i p r o b l e m ó w . S z t u k a A f r y k i osadzona jest w r o d o w y m i p l e m i e n n y m k o n t e k ś c i e s p o ł e c z n y m i k u l t u r o w y m . S e n s sztuki, j e j r o l a i f u n k c j a o k r e ś l o n e s ą p r z e z z n a c z e n i e s p o ł e c z n e i filozoficzne. T r u i z m e m jest s t w i e r d z e n i e , ż e p l e m i e n n a s z t u k a a f r y k a ń s k a z w i ą z a n a jest z w i e r z e n i a m i i r e l i ­ g i ą , ż e b y w a m a t e r i a l n y m o d b i c i e m m i t ó w i -kas-mogonii. W y r a ż a -się o n a w d z i e ł a c h plastycznych (rzeźby i maski), zdobnictwie p r z e d m i o t ó w u ż y t k o w y c h , ś p i e w i e , tań­ c u i m u z y c e . K a ż d a z t y c h dziedzin k i e r u j e s i ę w ł a ś c i w y m i sobie z a s a d a m i i k a ­ nonami. N a j p e ł n i e j w s z a k ż e wypowiada się sztuka a f r y k a ń s k a w rzeźbiarstwie: w r z e ź b a c h figuralnych, maskach, plastyce u ż y t k o w e j . Poznanie jej n a l e ż y z a w d z i ę c z a ć w g ł ó w n e j mierze awangardowej grupie arty­ s t ó w paryskich k o ń c a X I X w., którzy zafascynowani p l e m i e n n ą rzeźbą a f r y k a ń s k ą z n a l e ź l i w n i e j i n s p i r a c j ę f o r m a l n ą , a t a k ż e n o w e m y ś l i i p o j ę c i a . I m p u l s do d a l ­ szego p o z n a w a n i a i p o g ł ę b i a n i a z n a j o m o ś c i - o s i ą g n i ę ć a r t y s t y c z n y c h l u d ó w „ c z a r ­ nego" k o n t y n e n t u b y ł t a k s i l n y , ż e d y s p o n u j e m y o b e c n i e d u ż ą i l o ś c i ą prac, p o c z y ­ n a j ą c od t y c h , k t ó r e w y j a ś n i a j ą g e n e r a l n e z a ł o ż e n i a s z t u k i a f r y k a ń s k i e j , poprzez o m ó w i e n i a stylów plemiennych i charakterystykę artystyczną większych r e g i o n ó w , k o ń c z ą c w r e s z c i e n a opisach p l a s t y c z n y c h p o s z c z e g ó l n y c h l u d ó w . C h o c i a ż w i e l e p r o ­ b l e m ó w c z e k a n a d a l n a w y j a ś n i e n i e , c h o c i a ż i s t n i e j e w i e l e n i e u s t a l o n y c h i -kontro­ w e r s y j n y c h p o g l ą d ó w , m o ż n a s t w i e r d z i ć , ż e w l i t e r a t u r z e etnograficznej j e s t to te­ m a t , o g ó l n i e b i o r ą c , dobrze z n a n y . W i ę k s z o ś ć d o t y c h c z a s o w y c h r o z w a ż a ń w y s z ł a spod p i ó r a b a d a c z y b r y t y j s k i c h , f r a n c u s k i c h , n i e m i e c k i c h i a m e r y k a ń s k i c h , w m n i e j s z y m stopniu b e l g i j s k i c h , s k a n ­ d y n a w s k i c h i c z e s k i c h . S t a n to z r o z u m i a ł y , ibo u w a r u n k o w a n y p r z y c z y n a m i h i s t o ­ r y c z n y m i : e k s p a n s j ą i p e n e t r o w a n i e m A f r y k i , p o z n a w a n i e m k u l t u r y l u d ó w pozo­ s t a j ą c y c h w z a l e ż n o ś c i od metropolii, b ą d ź t e ż w y n i k a j ą c y z w e w n ę t r z n e g o r o z w o j u nauk antropologicznych w p o s z c z e g ó l n y c h k r a j a c h . Z n a j o m o ś ć ze s z t u k ą A f r y k i z a w a r ł a bowiem E u r o p a n a d ł u g o przed pojawie­ niem s i ę na p r z e ł o m i e X I X i X X w. nowych p r ą d ó w artystycznych, dzięki k t ó r y m o d k r y t o p l a s t y c z n e u z d o l n i e n i a m i e s z k a ń c ó w A f r y k i . 'Pojedyncze w y t w o r y a r t y s t ó w a f r y k a ń s k i c h p o j a w i a ł y s i ę w E u r o p i e j u ż od d r u g i e j p o ł o w y X V w . T r a k t o w a n e �RECENZJE 235 p o c z ą t k o w o jako o s o b l i w o ś c i , s t a ł y s i ę z biegiem czasu obiektami b ę d ą c y m i przed­ m i o t e m n a u k o w y c h d o c i e k a ń . M a t e r i a ł u badawczego d o s t a r c z a ł y t u g ł ó w n i e w i e l k i e m u z e a zachodnioeuropejskie, by w y m i e n i ć B r i t i s h M u s e u m w L o n d y n i e , M u s é e de 1'Homime w P a r y ż u , S t a t e n s E t n o g r a f i s k a Muiseet w S z t o k h o l m i e , M u z e u m w T e r v u e r e n w Belgii, czy n i e m i e c k i e m u z e a w H a m b u r g u , B e r l i n i e i L i p s k u . Nato­ miast opracowania p o c h o d z ą c e z k r a j ó w Europy Wschodniej ( g ł ó w n i e c z e c h o s ł o ­ w a c k i e i w ę g i e r s k i e ) p o j a w i a ł y się nader rzadko. Z t y m w i ę k s z ą u w a g ą n a l e ż y o d n o t o w a ć o k a z a n i e s i ę adibumu Iskusstwo Tropiczeskoj Afriki w sobranijach SSSR, S o w i e t s k i j C h u d o ż n i k , M o s k w a 11966, pod red. D . Ol'derogge i w o p r a c o w a n i u G . C z e m o w e j , k t ó r e j p i ó r a jest r ó w n i e ż k r ó t k i e o g ó l n e o m ó w i e n i e s z t u k i A f r y k i i opis i l u s t r a c j i . O c z y w i ś c i e p u b l i k a c j e d o t y c z ą c e plemiennej sztuki a f r y k a ń s k i e j u k a z y w a ł y s i ę w Z S R R i w latach poprzednich. P o d n i e ś ć t r z e b a t u generalne o p r a c o w a n i e J u r i j a L e b i e d i e w a : Iskusstwo Zapadno-Tropiczeskoj Afriki, Z n a n i j e , M o s k w a 19G2, W i ł a M i r i m a n o w a i G a l i n y C z e m o w e j : Iskusstwo Afriki, I s k u s s t w o , M o s k w a 1964, o r a z szereg d r o b n i e j s z y c h p r a c i p u b l i ­ kacji przytoczonych j u ż w y ż e j a u t o r ó w , wreszcie a r t y k u ł y zawarte w wydawnic­ t w a c h c i ą g ł y c h i e n c y k l o p e d y c z n y c h , a w ś r ó d n i c h : Iskusstwo Stron i Narodów Mi­ ra, [w:] Sowietskaja Encżklopiedija, M o s k w a 1962; Afrika, i[w:] Enciklopediczeskij Sprawocznik, M o s k w a 1 9 6 » ; Sowietskaja Etnografija, [w:] Sbornik Muzeja Antro­ pologii i Etnografii. N a o s o b n ą w z m i a n k ę z a s ł u g u j ą liczne publikacje c z o ł o w e g o a f r y k a n i s t y radzieckiego, D m i t r i j a Ol'derogge, z n i c h z a ś s z c z e g ó l n i e Iskusstwo Tropiczeskoj i Jużnoj Afriki, Wsieobszczaja Istorija Iskusstw, M o s k w a 1961, vol. I I , oraz Iskusstwo Narodów Zapadnoj Afriki w Muziejach SSSR, Moskwa-Leningrad 1958. P r a c e te w d u ż y m s t o p n i u z a p o z n a j ą nas z k o l e k c j a m i a f r y k a n ó w z n a j d u j ą ­ c y m i s i ę w Z S R R , j e d n a k ż e b y ł y to o p r a c o w a n i a w y c i n k o w e i n i e p e ł n e . N a t o m i a s t o m a w i a n y t u album daje m o ż n o ś ć c a ł o ś c i o w e g o poznania z b i o r ó w afrykańskich z n a j d u j ą c y c h s i ę n a terenie Z w i ą z k u Radzieckiego, t a k w muzeach, j a k i w innych instytucjach oraz w zbiorach prywatnych. Wprawdzie, j a k stwierdza we w s t ę p i e Ol'derogge, n i e z o s t a ł y d o ń w ł ą c z o n e p r z y k ł a d y p u b l i k o w a n e w c z e ś n i e j , j e d n a k ze­ s t a w i e n i e tego w y d a w n i c t w a z p o p r z e d n i m i p r a c a m i d a j e d o s y ć p e ł n ą o r i e n t a c j ę co do z b i o r ó w s z t u k i a f r y k a ń s k i e j w Z S R R . Najbogatsze k o l e k c j e z n a j d u j ą s i ę w p o s i a d a n i u M u z e u m A n t r o p o l o g i i i E t n o ­ grafii w L e n i n g r a d z i e , z k t ó r y c h c z ę ś ć b i e r z e p o c z ą t e k z K u n s t k a m e r y P i o t r a W i e l ­ kiego. P i e r w s z y z w a r t y z b i ó r pochodzi z 1838 r . z E g i p t u . Do n a j s t a r s z y c h n a ­ l e ż ą t e ż eksponaty z 1866 r. p o c h o d z ą c e K W y b r z e ż a K o ś c i S ł o n i o w e j , a p r z e k a z a n e p r z e z k a p i t a n a L . G a r r a u d z T u l o n u — francuskiego ż e g l a r z a . P o d s t a w ą w s z a k ż e kolekcji sztuki a f r y k a ń s k i e j s ą przedmioty zebrane przez W. Junkersa, głównie z p ó ł n o c n e j części basenu Kongo. W ś r ó d i n n y c h kolekcji w y r ó ż n i ć n a l e ż y k a m e r u ń s k i e , p r z e k a z a n e w 1895 r. p r z e z L i a n d e r a , oraz zbiory A . M a n s f e l d a pocho­ d z ą c e z p o c z ą t k u X X w . J e s t t e ż k o l e k c j a z e b r a n a p r z e z czeskiego p o d r ó ż n i k a E m i l a H o l u b a w A f r y c e P o ł u d n i o w e j i z b i ó r b e n i ń s k i c h s t a r o ż y t n o ś c i zgromadzony w 1900 r. p r z e z H a n s a M e i e r a . E k s p o n a t y z n a j d u j ą c e s i ę w M o s k i e w s k i m M u z e u m A n t r o p o l o g i i z o s t a ł y po­ z y s k a n e p r z e z D . A n u c h i n a n a p o c z ą t k u X X w., g ł ó w n i e d r o g ą w y m i a n y z m u ­ zeami niemieckimi, a t a k ż e dzięki zakupom antykwarycznym. R z e ź b y a f r y k a ń s k i e b ę d ą c e w posiadaniu M u z e u m Sztuk P i ę k n y c h im. P u s z k i n a w M o s k w i e u z y s k a n o ze z b i o r ó w znanego k o l e k c j o n e r a S. J . S z c z u k i n a d z i ę k i w y ­ m i a n i e w p o c z ą t k a c h X X w. z g r u p ą a r t y s t ó w f r a n c u s k i c h . W e s t o ń s k i m Muzeum Etnograficznym w Tartu znajduje s i ę kolekcja przed­ m i o t ó w p o c h o d z ą c y c h z p ó ł n o c n e g o Kongo, zebrana przez I . P. i D. P. S o ł o m i e n - �236 RECENZJE c e w y c h w 20-tych i 30-tych l a t a c h naszego w i e k u . U w a g ę w ś r ó d -nich z w r a c a j ą i n t e r e s u j ą c e n a c z y n i a gliniane, b ę d ą c e z a r a z e m a n t r o p o m o r f i c z n y m i r z e ź b a m i . A l b u m zawiera też obiekty p o c h o d z ą c e z prywatnych kolekcji I. E r e ń b u r g a , L . J a b ł o c z k o w a , R . N . I s m a g i ł o w e j , W. J o r d a ń s k i e g o , G . C z e r n o w e j , J . Z a b i e l i n a i L . N i e k r a s o w e j oraz k i l k a e k s p o n a t ó w , k t ó r y c h w ł a ś c i c i e l e m jest S o w i e t s k a j a Associjacija D r u ż b y s Narodami Afriki. P r a c a z w r a c a też u w a g ę n a eksponaty z n a j d u j ą c e s i ę w m u z e a c h w K a z a n i u i T b i l i s i , k t ó r e nie z o s t a ł y do a l b u m u włączone. D . Ol'derogge z w r a c a w e w s t ę p i e u w a g ę n a z a p o m n i a n ą p r a c ę W. M a t w i e j a : Iskusstwo Negrów, w y d a n ą w P e t e r s b u r g u w 1919 r., a n a p i s a n ą pod n a z w i s k i e m W. Markowa. R o z w a ż a n i a n a temat s z t u k i o s c y l o w a ł y m i ę d z y d w o m a u j ę c i a m i : etnograficz­ n y m i a r t y s t y c z n y m . Do o b i e k t ó w s z t u k i podchodzono p o c z ą t k o w o j a k o do k u r i o ­ z ó w . Ł ą c z y ł o s i ę to z u j ę c i e m e t n o g r a f i c z n y m , lecz o w ą „ s z t u k ę d z i k i c h " t r a k t o w a n o m a r g i n e s o w o , j a k b y nieco w s t y d l i w i e . „ O d k r y c i e " j e j d o k o n a n e przez a w a n g a r d o w ą g r u p ę a r t y s t ó w z k r ę g ó w p a r y s k i c h u w a r u n k o w a ł o s p o j r z e n i e estetyczne, k t ó r e g o u k o r o n o w a n i e m b y ł a p r a c a E i n s t e i n a : Negerplastik, L i p s k 11915. C a r l E i n s t e i n , p i s a r z i esteta, b y ł p i e r w s z y m , k t ó r y o p i s a ł p l e m i e n n ą s z t u k ę A f r y k i w s p o s ó b r z e c z o w y , w p e ł n i u z n a j ą c j e j w a r t o ś ć . P r a c a jego, p o z b a w i o n a r a c z e j w a l o r ó w etnograficz­ n y c h , p o s i a d a ł a w i e l k i e z n a c z e n i e estetyczne. E i n s t e i n z w r ó c i ł u w a g ę na istotne w a r t o ś c i a f r y k a ń s k i e j plastyki figuralnej w i d z ą c w niej r z e ź b ę w p e ł n y m znacze­ n i u tego s ł o w a , r o z w i ą z u j ą c ą c a ł o ś c i o w o p r o b l e m b r y ł y i t r ó j w y m i a r o w o ś c i . N i e s ł u s z n i e z a p o m n i a n a p r a c a M a r k o w a , rosyjskiego m a l a r z a b a d a j ą c e g o s z t u ­ k ę A f r y k i w l a t a c h 1912nl'9ili3 w m u z e a c h z a c h o d n i e j E u r o p y , b y ł a w y d a n a w s z a k ­ ż e w t y m s a m y m o k r e s i e , gdy s z t u k a a f r y k a ń s k a z d o b y w a ł a n a l e ż n e j e j m i e j s c e w t w ó r c z o ś c i a r t y s t y c z n e j c a ł e g o ś w i a t a . C i e k a w e s ą w n i o s k i , do k t ó r y c h , n i e z a l e ż ­ n i e od E i n s t e i n a , dochodzi M a r k ó w , a k t ó r e u obu a u t o r ó w s ą z b i e ż n e . P o d o b n i e j a k E i n s t e i n z w r a c a on u w a g ę na s t r o n ę a r t y s t y c z n o - e s t e t y c z n ą o b i e k t ó w s z t u k i a f r y k a ń s k i e j , p o d k r e ś l a j ą c z a r a z e m , ż e w s p ó ł c z e s n a r z e ź b a a f r y k a ń s k a jest r e z u l ­ t a t e m wieloletniego jej r o z w o j u . E i n s t e i n pisze, ż e w s p ó ł c z e s n y A f r y k a n i n t a k ' s i ę m a do swojego „ s t a r o ż y t n e g o " p r z o d k a , j a k f e l l a c h do „ s t a r o ż y t n e g o " E g i p c j a n i n a . P o d o b n i e s t w i e r d z a M a r k ó w , m ó w i ą c , ż e s z t u k a m u r z y ń s k a w r a z ze s w o i m i k a ­ n o n a m i i t r a d y c j a m i jest w p e ł n i s a m o d z i e l n a i p o w a ż n a , i m o ż e b y ć t r a k t o w a n a n a r ó w n i z i n n y m i ś w i a t o w y m i o s i ą g n i ę c i a m i a r t y s t y c z n y m i . S z t u k a ta, w e d ł u g M a r k o w a , fiie z n a j d u j e n i g d z i e n a ś w i e c i e ż a d n e g o o d p o w i e d n i k a . T a k w i ę c M a r ­ k ó w r ó w n i e ż k ł a d z i e nacisk na jej i n d y w i d u a l n o ś ć , w ł a s n y r o z w ó j i niezaprzeczal­ ne w a r t o ś c i b ę d ą c e s a m o d z i e l n y m w k ł a d a m do d z i e d z i c t w a k u l t u r o w e g o ś w i a t a . P r a c a M a r k o w a n i e z o s t a ł a niestety dostatecznie s p o p u l a r y z o w a n a . D l a t e g o t e ż d u ż ą w a r t o ś c i ą o m a w i a n e g o t u w y d a w n i c t w a jest, acz w m a ł y m j e s z c z e stopniu, w y d o b y c i e j e j z z a p o m n i e n i a . J e s t ona j e s z c z e j e d n y m ś w i a d e c t w e m r o z w o j u b a d a ń afrykanistyoznych. K r ó t k i e wprowadzenie w zagadnienie p i ó r a G a l i n y C z e r n o w e j daje o g ó l n y obraz sztuki A f r y k i . W e d ł u g p r z y j ę t e g o w radzieckich w y d a w n i c t w a c h schematu, r o z p o c z y n a s i ę ono od w z m i a n k i n a temat n a s k a l n y c h m a l o w i d e ł S a h a r y , by p r z e j ś ć do d o k ł a d n e g o o m ó w i e n i a s z t u k i B e n i n u , ze s z c z e g ó l n y m u w z g l ę d n i e n i e m e k s p o n a t ó w pokazanych w publikacji. Plastyczne bowiem wytwory Beninu s t a n o w i ą osobny r o z d z i a ł c a ł o k s z t a ł t u s z t u k i a f r y k a ń s k i e j . U w a ż a s i ę o g ó l n i e , ż e s z t u k a B e ­ n i n u s t a n o w i f o r m a l n ą k o n t y n u a c j ę w c z e ś n i e j s z e j c h r o n o l o g i c z n i e s z t u k i Ife, s t a j e s i ę j e d n a k b a r d z i e j a f r y k a ń s k a , p r z e z co r o z u m i e ć n a l e ż y ś c i ś l e j s z y j e j z w i ą z e k z ż y c i e m k r a j u . M o ż n a w y r ó ż n i ć tu d w a kierunki artystyczne: ..szkołę d w o r s k ą " i „ s z k o ł ę l u d o w ą " . P l a s t y k a ta w y r a ż a s i ę w r z e ź b a c h f i g u r a l n y c h i p ł a s k o r z e ź - �RECENZJE 237 b a c h , a m a t e r i a ł e m jest b r ą z . S z t u k ę B e n i n u , j a k o c a ł o ś ć , m o ż n a pod w z g l ę d e m sty­ l i s t y c z n y m p o d z i e l i ć n a t r z y o k r e s y h i s t o r y c z n e j e j r o z w o j u : okres w c z e s n y (koniec X I I I w . — p o ł . X V I w . ) , ś r o d k o w y ( p o ł . X V I w . — k o n i e c X V I I w . ) , p ó ź n y (koniec X V I I w. — X I X w.). W zbiorach Z w i ą z k u Radzieckiego z n a j d u j ą się przedmioty p o c h o d z ą c e ze ś r o d k o w e g o i p ó ź n e g o okresu. U w a g ę z w r a c a j ą s z c z e g ó l n i e g ł o w y — odlewy z b r ą ­ zu, k t ó r e u s t a w i a n o n a o ł t a r z a c h p r z o d k ó w . S ą to p o r t r e t y d e i f i k o w a n y c h w ł a d c ó w i i c h m a t e k . N i e k t ó r z y badacze w b e n i ń s k i m m a t r y l i n e a r y z m i e i roli k r ó l e w s k i c h m a t e k o d n a j d u j ą w p ł y w y p o c h o d z ą c e ze s t a r o ż y t n e g o E g i p t u , c h o c i a ż a u t o r k a a l ­ b u m u stoi n a s t a n o w i s k u paralelnego i n i e z a l e ż n e g o r o z w o j u i n s t y t u c j i s p o ł e c z n y c h obu o b s z a r ó w . W y d a j e s i ę w s z a k ż e , ż e n i e m o ż n a totalnie n e g o w a ć p e w n y c h p r z e ­ n i e s i e ń k u l t u r o w y c h i d ą c y c h z n a d N i l u n a z a c h ó d . Ś w i a d c z y ć o t y m m o g ą fale migracyjne p e w n y c h l u d ó w A f r y k i Zachodniej i przechowywane w ich tradycji ustnej legendy, m ó w i ą c e o p r z y j ś c i u ze w s c h o d u . Z d r u g i e j strony jest o c z y w i ś c i e r z e c z ą d y s k u s y j n ą , c z y j a k i e ś o d p r y s k i o w y c h f a l m i g r a c y j n y c h d o t a r ł y w ł a ś n i e do B e n i n u i j a k i e e l e m e n t y k u l t u r o w e n i o s ł y one ze s o b ą . N i e k t ó r e p e ł n e figury l u d z k i e p o c h o d z ą c e z tego samego o k r e s u co i g ł o w y w ł a d c ó w - p r z o d k ó w p o z w a l a j ą sądzić, ż e w t y m przypadku chodzi o przedstawienia k a p ł a n ó w ( o k e r i s o n - i m a l a ) . T e r z e ź b y o r a z f i g u r y zoomorficzne s ą m a t e r i a l n y m o d ­ b i c i e m k u l t u z w i e r z ą t p a n u j ą c e g o w B e n i n i e . W y d a j ą s i ę o n e b y ć fetyszami, k t ó ­ r y c h f u n k c j ą jest o c h r o n a p r z e d n i e s z c z ę ś c i e m i w y p a d k a m i l o s o w y m i . O s o b n y rodzaj t w ó r c z o ś c i s t a n o w i ą b r ą z o w e p l a k i e t k i „ a r n a " z w y o b r a ż e n i a m i ludzi, ś w i ę t y c h z w i e r z ą t i s y m b o l i m a g i c z n o - r e l i g i j n y c h . S ą t e ż t u p o r t r e t y cudzo­ z i e m c ó w — E u r o p e j c z y k ó w , k t ó r e z a c z ę ł y s i ę p o j a w i a ć j u ż na p o c z ą t k u X V I I w . w r a z z p o c z ą t k i e m e k s p a n s j i p a ń s t w e u r o p e j s k i c h na w y b r z e ż a A f r y k i Z a c h o d n i e j . W s z y s t k i e obiekty p o c h o d z ą c e z o k r e s u ś r o d k o w e g o c h a r a k t e r y z u j ą s i ę n a t u r a l i s t y c z n y m s t y l e m . D o b r z e oddane s ą cechy antropologiczne p o r t r e t o w a n y c h o s ó b , o d z i e ż i i n n e f r a g m e n t y figur. O b f i t u j ą one w w i e l e detali, s t a n o w i ą c c e n n e ź r ó d ł o ikonograficzne. C a ł o ś ć jest p e ł n a d y n a m i k i i e k s p r e s j i . S t y l ten z m i e n i a s i ę w o k r e ­ sie k o ń c o w y m . N a t u r a l i z m u s t ę p u j e h i e r a r c h i z o w a n i u p o r t r e t o w a n y c h . R z e ź b a s t a j e s i ę d e k o r a c y j n a , zdobiona w i e l o m a s y m b o l i c z n y m i e l e m e n t a m i . E k s p r e s j a u s t ę p u j e s p o k o j o w i i m a j e s t a t y c z n o ś c i . W p o r t r e t a c h u d e r z a p o d k r e ś l e n i e k r ó l e w s k i e g o spo­ k o j u , mocy i s i ł y . W y c z u w a s i ę m o n u m e n t a l n o ś ć . W p r z e c i w i e ń s t w i e do p o p r z e d ­ niego, s t y l l u d o w y n a d a l jest p e ł e n d y n a m i k i , t e c h n i k a j e d n a k z b i e g i e m c z a s u p r y m i t y w i z u j e s i ę , a c z tematy s ą podobne. Z t ą w s z a k ż e r ó ż n i c ą , ż e s z k o ł a d w o r ­ s k a k o n c e n t r o w a ł a s i ę n a apologetyce w ł a d c ó w i a r y s t o k r a c j i , w p r a c a c h z a ś w y ­ w o d z ą c y c h s i ę z k r ę g ó w „ l u d o w y c h " s z t u k a p o r t r e t o w a jest z n a c z n i e r z a d s z a . G a l i n a C z e r n o w a , zgodnie z r e g i o n a l i z a c j ą p r z y j ę t ą w a f r y k a n i s t y c e r a d z i e c k i e j , dzieli s z t u k ę a f r y k a ń s k ą w i e d ł u g w i e l k i c h o b s z a r ó w , n a k t ó r e s k ł a d a j ą s i ę : A f r y k a Zachodnia — p a ń s t w a północnej części W y b r z e ż a Gwinejskiego, A f r y k a Tropikalna ( i n a c z e j : Ś r o d k o w a ) oraz A f r y k a W s c h o d n i a i P o ł u d n i o w a — t e r y t o r i u m p o ł o ż o n e n a w s c h ó d od p a s m a W i e l k i c h J e z i o r i n a p o ł u d n i e od r z e k i Z a m b e z i . K l a s y c z n e dzieła r z e ź b y a f r y k a ń s k i e j p o c h o d z ą z d w u r e g i o n ó w : basenu Nigru i basenu K o n ­ go. N a o b s z a r a c h t y c h w y s t ę p o w a n i e p l a s t y k i f i g u r a l n e j jest powszechne, z a ś p l e ­ m i o n a nie m o g ą c e w y k a z a ć s i ę z n a j o m o ś c i ą r z e ź b i a r s t w a s ą nieliczne. W pozosta­ ł y c h c z ę ś c i a c h A f r y k i b r a k tej s z t u k i jest r a c z e j p o w s z e c h n y , c h o ć bardzo p o p u l a r ­ ne jest zdobienie p r z e d m i o t ó w u ż y t k o w y c h . J e d n a k i w A f r y c e W s c h o d n i e j i P o ­ ł u d n i o w e j z n a j d u j ą s i ę izolowane g r u p y plemion, w ś r ó d k t ó r y c h i s t n i e j ą l u b i s t n i a ­ ł y t r a d y c j e r z e ź b i a r s k i e , dlatego t e ż n i e l i c z n e p r z y k ł a d y p l a s t y k i f i g u r a l n e j , a szcze­ g ó l n i e a n t r o p o m o r f i c z n e j , s ą b a r d z o i n t e r e s u j ą c e . D u ż ą w a r t o ś c i ą o m a w i a n e j tu p r a c y jest z w r ó c e n i e u w a g i n a ó w w ł a ś n i e p r o b l e m . N a c z o ł o p u b l i k o w a n y c h k o - �238 RECENZJE lekcji w y s u w a j ą się m a s k i p o c h o d z ą c e z Tanzanii, Ugandy i S u d a n u z plemion M w e r a , B a z i b a i B o n g o o r a z r z e ź b y f i g u r a l n e — p r z e w a ż n i e z T a n z a n i i , pocho­ d z ą c e od W a z a r a m o , i W a n y a m w e z i , i z S u d a n u od B a r i , w r e s z c i e , co jest e w e n e ­ m e n t e m b a r d z o r z a d k o s p o t y k a n y m w i s t n i e j ą c y c h dotychczas p u b l i k a c j a c h — z u ­ l u s k a r z e ź b a f i g u r a l n a r e p r e z e n t o w a n a tu p r z e z d w a obiekty — s t a t u e t k i l u d z k i e . Z a s t a n a w i a j ą c y jest b r a k w a l b u m i e r z e ź b y p l e m i e n i a M a k o n d e i W a y a o , z n a n e j powszechnie, w tym p r z y p a d k u p o m i n i ę t e j nawet w generalnym opracowaniu. W y ­ n i k a to b y ć m o ż e z p o w o d u o g ó l n e j j e j z n a j o m o ś c i , b y ć m o ż e z a ś d l a j e j b r a k u w kolekcjach radzieckich. O ile w p r z y p a d k u A f r y k i Z a c h o d n i e j i T r o p i k a l n e j p o k a z a n e s ą p r z e w a ż n i e r z e ź b y i m a s k i , to A f r y k a W s c h o d n i a i P o ł u d n i o w a e g z e m p l i f i k o w a n e s ą w p r z e ­ w a ż a j ą c e j c z ę ś c i p r z e d m i o t a m i u ż y t k u codziennego. S k ł a d a j ą s i ę n a nie n a c z y n i a plecione i w y k o n a n e z t y k w y , k u b k i , m i s y , ozdobne l a s k i , bransolety, grzebienie, szpile do w ł o s ó w , s t o ł k i i p o d g ł ó w k i . W s z y s t k i e te obiekty c h a r a k t e r y z u j ą s i ę bo­ gatą o r n a m e n t y k ą i zdobieniami o motywach geometrycznych i r o ś l i n n y c h . W wie­ lu p r z y p a d k a c h p r z y p o m i n a j ą one a r a b e s k i . D o t y c z y to z w ł a s z c z a p l e m i o n w s c h o d nioafrykańskich pozostających w 'długotrwałych kontaktach z Islamem i k u l t u r ą a r a b s k ą . Przedmioty natomiast p o ł u d n i o w o a f r y k a ń s k i e są raczej zgeometryzowane, r o z w i ą z a n i e f o r m i z d o b i e ń z b l i ż a s i ę do k u b i z m u . P r z y k ł a d e m t y c h ostatnich m o ż o b y ć p u b l i k o w a n y w p r a c y p o d g ł ó w e k p o c h o d z ą c y od zamibijskich B e m b a . Osobne r o z w a ż a n i a p o ś w i ę c o n e s ą m a s k o m , p o s i a d a j ą c y m ś c i s ł e w i ę z y ze spo­ łecznym i duchowym życiem afrykańskich społeczności. Maski są pośrednikami m i ę d z y ś w i a t e m ż y w y c h a ś w i a t e m z m a r ł y c h i p r z e d s t a w i a j ą sobą legendarnych z a ł o ż y c i e l i p l e m i e n i a . I s t n i e j ą t e ż m a s k i d u c h ó w o p i e k u ń c z y c h . I c h z a d a n i e m jest obrona p r z e d w r o g a m i , n i e s z c z ę ś c i a m i , z a ś s z c z e g ó l n ą f u n k c j ę p e ł n i ą p o d c z a s ob­ r z ę d ó w i n i c j a c y j n y c h . K o n s e k w e n t n i e , ten kto nosi m a s k ę podczas u r o c z y s t o ś c i , p r z e s t a j e b y ć o g ó l n i e z n a n y m c z ł o n k i e m grupy, a staje s i ę p r z o d k i e m s p o ł e c z n o ś c i czy w ł a ś c i w i e e m a n a c j ą d u c h a p r z o d k a (lub t e ż d u c h a o p i e k u ń c z e g o ) . U t o ż s a m i a s i ę on z m a s k ą s t a n o w i ą c j e d n o ś ć . S ą w r e s z c i e m a s k i „ f e s t i w a l o w e " , c h r o n i ą c e po­ r z ą d e k s p o ł e c z n y p l e m i e n i a , p r z e k a z u j ą c e podczas o g ó l n y c h z e b r a ń w i o s k i l u b g r u p y p e w n e m i t y i legendy. W p r z e c i w i e ń s t w i e do o b i e k t ó w w y m i e n i o n y c h p o w y ż e j , a u ż y w a n y c h p r z e z c z ł o n k ó w t a j n y c h z w i ą z k ó w , te m o g ą b y ć o g l ą d a n e p r z e z w s z y ­ s t k i c h p l e m i e ń c ó w , p r z e z k o b i e t y i dzieci. P e ł n i ą r o l ę p e d a g o g i c z n ą . W z a l e ż n o ś c i b o w i e m od f u n k c j i r ó ż n y c h m a s e k , z w i ą z a n e s ą z n i m i l i c z n e t a b u i p r z e p i s y r e ­ g u l u j ą c e ich u ż y w a n i e i rolę społeczną. M a s k i , co jest r z e c z ą z r o z u m i a ł ą , nie s ą j e d n o r o d n e pod w z g l ę d e m f o r m y i k s z t a ł t u . R o z p i ę t o ś ć f o r m , j a k to w i d a ć n a p r z y k ł a d z i e a l b u m u , w a h a s i ę od n a t u r a l i s t y c z n y c h o b i e k t ó w p l e m i o n Y o r u b a i M p o n g w e po a b s t r a k c y j n e p r a c e p l e ­ m i o n F a n g i D o g o ń , poprzez c a ł y w a c h l a r z f o r m p o ś r e d n i c h . P r z y c z y m s p r a w a t a jest s t y m u l o w a n a r a c z e j o b o w i ą z u j ą c y m r z e ź b i a r z a s t y l e m p l e m i e n n y m n i ż f u n k c j ą obiektu. W e d ł u g innego p o d z i a ł u r o z r ó ż n i a s i ę m a s k i t w a r z o w e , b ę d ą c e n a j c z ę ś c i e j p o r ­ tretami d u c h ó w i z m a r ł y c h p r z o d k ó w , m a s k i h e ł m o w e i n a g ł o w n e , b ę d ą c e ale­ gorycznymi i rytualnymi symbolami: przekazem, legendą, ucieleśnieniem du­ c h ó w , do k t ó r y c h z w r a c a j ą s i ę c z ł o n k o w i e p l e m i e n i a z m o d l i t w a m i , o f i a r a m i i prośbami. T a k rzeźby, jak i maski, są ściśle z w i ą z a n e z ż y c i e m społeczeństw afrykań­ s k i c h . Z w i ą z e k ó w jest j e d n a k n a j s i l n i e j s z y w p r z y p a d k u p r z e d m i o t ó w u ż y t k u co­ dziennego, c z ę s t o b a r d z o bogato z d o b i o n y c h i o r n a m e n t o w a n y c h , a p r z e z c z ę s t o t l i ­ w o ś ć w y s t ę p o w a n i a najdobitniej ś w i a d c z ą c y c h o widzeniu artystycznym plemienia. N i e j e d n o k r o t n i e obiekty te s ą w r ę c z d z i e ł a m i sztuki. T a k jest w p r z y p a d k u l i c z n y c h �RECENZJE 239 s t o ł k ó w , t r o n ó w i p o d g ł ó w k ó w b ę d ą c y c h w w i e l u p r z y p a d k a c h antropomorfioznymi lub zoomorficznymi wielofiguralnymi kompozycjami. N a u w a g ę z a s ł u g u j e t e ż garn­ carstwo, które u Mangbetu przybiera f o r m ę r z e ź b y ceramicznej — licznych przy­ k ł a d ó w w t y m w z g l ę d z i e d o s t a r c z a j ą zbiory M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o w T a r t u . M e t a l jest r z a d k i m r a c z e j t w o r z y w e m r z e ź b i a r s k i m . N a t y m tle bardzo i n t e ­ r e s u j ą c o p r z e d s t a w i a j ą s i ę s ł y n n e f i g u r k i - o d w a ż n i k i do z ł o t e g o p i a s k u p o c h o d z ą c e .od A s z a n t i z G h a n y . C i e k a w y c h p r z y k ł a d ó w d o s t a r c z a j ą t u obiekty p o c h o d z ą c e z kolekcji L . Jabloczkowa. S z t u k a p l e m i e n n a w y r a ż a s i ę w r e s z c i e w z d o b i e n i u n a c z y ń , bransolet, misek, . ł y ż e k i i n n y c h tego r o d z a j u p r z e d m i o t ó w . G z e r n o w a w i d z i w t y m a n t y t e z ę r z e ź b y k u l t o w o - r e l i g i j n e j , p r z e k a z u j ą c e j w zdobniczej formie ś w i e c k i e e t y c z n e i d e a ł y p l e ­ m i e n i a i z a s a d y ż y c i a . W y d a j e s i ę w s z a k ż e , ż e nie m o ż n a d o s z u k i w a ć s i ę p r z e c i ­ w i e ń s t w i d e o w y c h w obu g a ł ę z i a c h s z t u k i , obie w y r a s t a j ą b o w i e m z mitologicznego i wierzeniowego pnia. T a k j a k w r z e ź b i e figuralnej często w y s t ę p u j ą zasadniczo ś w i e c k i e e l e m e n t y m o r a l i z a t o r s k i e i legendarne, t a k w p r z e d m i o t a c h u ż y t k u c o ­ dziennego l i c z n e symbole ś w i a d c z ą o i c h z w i ą z k u z ż y c i e m r e l i g i j n o - m a g i c z n y m . Ś w i a t bowiem A f r y k a ń c z y k a n i e dzieli s i ę n a s f e r ę r e l i g i j n ą i ś w i e c k ą , lecz tworzy j e d n ą , w i e l k ą , z i n t e g r o w a n ą c a ł o ś ć , w k t ó r e j w s z y s t k i e e l e m e n t y s ą ze s o b ą ś c i ś l e powiązane. W c z ę ś c i o p i s o w e j p r a c y zastosowany z o s t a ł zatem k l a s y c z n y p o d z i a ł n a m a l o ­ w i d ł a naskalne, s z t u k ę Beninu, rzeźbę, m a s k i i s z t u k ę u ż y t k o w ą . W y o d r ę b n i e n i e d w u p i e r w s z y c h z c a ł o ś c i t w ó r c z o ś c i a r t y s t y c z n e j A f r y k i u w a r u n k o w a n e jest i c h w y j ą t k o w ą p o z y c j ą , t a k p o d w z g l ę d e m c h r o n o l o g i c z n y m , j a k i t e c h n i k ą t y c h dzie­ d z i n s z t u k i o r a z o s o b l i w o ś c i ą o s i ą g n i ę ć t w ó r c z y c h B e n i n u , s t a n o w i ą c y c h osobny rozdział sztuki a f r y k a ń s k i e j . B o g a t a c z ę ś ć i l u s t r a c y j n a podzielona z o s t a ł a w e d ł u g o g ó l n i e p r z y j ę t e g o k r y ­ t e r i u m geograficznego n a s z t u k ę A f r y k i Z a c h o d n i e j , Ś r o d k o w e j , W s c h o d n i e j i P o ­ ł u d n i o w e j . D w a ostatnie obszary p o t r a k t o w a n e s ą ł ą c z n i e , a to d l a p o d o b i e ń s t w a etniczno-kulturowego obu t e r y t o r i ó w . Osobno wreszcie została wyeksponowana sztuka Beninu, wydzielona z ogólnego p r z e g l ą d u A f r y k i Zachodniej. W p r z e c i w i e ń ­ s t w i e b o w i e m do p l e m i e n n e g o p o d ł o ż a s z t u k i a f r y k a ń s k i e j , t w ó r c z o ś ć B e n i n u n o ­ s i ł a d w o r s k i c h a r a k t e r i s ł u ż y ł a potrzebom w y s o k o s c e n t r a l i z o w a n e g o p a ń s t w a o r o z ­ budowanej administracji. P a ń s t w o i d w ó r p e ł n i ł y wobec miejscowych t w ó r c ó w rolę m e c e n a s ó w artystycznych. Wprawdzie w innych częściach Afryki r ó w n i e ż m o ż n a by­ ł o z e t k n ą ć s i ę z m e c e n a t e m a r t y s t y c z n y m p a ń s t w a , j a k d o s t a r c z a j ą p r z y k ł a d ó w tego k r ó l e s t w a D a h o m e y u , B e n a L u l u a , B a l u b a czy M i ę d z y j e z i e r z a , w ż a d n y m w y p a d k u nie b y ł on j e d n a k t a k w y r a ź n y j a k w B e n i n i e . K r ó l e s t w a b o w i e m D a h o m e y u czy B a l u b a nosiły bardziej „ l u d o w y " charakter, z kolei z a ś n a terenie M i ę d z y j e z i e r z a p l a s t y k a f i g u r a l n a n i e n a l e ż a ł a do r o z w i n i ę t y c h d z i e d z i n s z t u k i . W a ż n y m w r e s z c i e aspektem p r z e m a w i a j ą c y m za w y o d r ę b n i e n i e m B e n i n u b y ł a bardzo r o z w i n i ę t a tech­ nika w y k o n y w a n i a metalowych arcydzieł, p r z e w y ż s z a j ą c a jakiekolwiek inne dokona­ n i a A f r y k a ń c z y k ó w w t e j dziedzinie. M a t e r i a ł fotograficzny z a w a r t y w w y d a w n i c t w i e o d z n a c z a s i ę w i e l k i m bogact­ w e m t e m a t y c z n y m , i n t e r e s u j ą c y m doborem e k s p o n a t ó w z artystycznego p u n k t u w i ­ d z e n i a , w r e s z c i e , co n i e jest r z e c z ą b ł a h ą w tego r o d z a j u p u b l i k a c j a c h , s t a r a n n y m w y k o ń c z e n i e m t e c h n i c z n y m z d j ę ć . K a ż d e z d j ę c i e o p a t r z o n e jest d o k ł a d n y m o p i s e m w s k a z u j ą c y m pochodzenie o b i e k t u ( k r a j i p l e m i ę ) , m a t e r i a ł , z k t ó r e g o jest o n w y ­ k o n a n y w r a z z p o d a n i e m w y m i a r ó w i w s k a z a n i e m k o l e k c j i , do k t ó r e j n a l e ż y , l u b z k t ó r e j pochodzi. O p i s u z u p e ł n i o n y jest d a t ą p o z y s k a n i a e k s p o n a t u oraz n a z w i s ­ k i e m zbieracza lub n a z w ą instytucji, k t ó r a przedmiot p r z e k a z a ł a . O d c z u w a s i ę jed­ nak zdecydowanie brak mapy z zaznaczeniem plemion lub c h o ć b y o b s z a r ó w po- �RECENZJE 240 chodzenia obiektów, zwoliłaby czytelnikowi kowanych dzieł która na to sztuki, d a j ą c r ó w a r t y s t y c z n y c h n a terenie Podkreślić wszakże cowanie mapa podniosłaby łatwiejszą znacznie identyfikację zarazem dobry czytelność plemienną ogólny obraz i opisów i regionalną po­ publi­ występowania wytwo­ Afryki. n a l e ż y staranne, d w u j ę z y c z n e edytorskie p r a c y , k t ó r e w r a z z o g ó l n ą (rosyjskie i angielskie) charakterystyką sztuki opra­ afrykańskiej c z y n i p u b l i k a c j ę bardzo i n t e r e s u j ą c ą . Marek RUSSKIE. ISTORIKO-ETNOGRAFICZESKIJ skoje ż i l i s z c z e . K r i e s f j a n s k a j a diemija W. A. Nauk SSSR. Institut Aleksandrowa) i inn. ATŁAS. Arpad Ziemledielie. Kowalski Kriesfjan- odieżda. Sieriedina X I X — naczało X X wieka. A k a Etnografii Moskwa im. 1967. N. N. C z . 1: Mikłucho-Makłaja. Pod tekst 2: ss. 358; cz. red. mapy 71 + I V E u r o p e j s k a k a r t o g r a f i a etnograficzna w z b o g a c i ł a s i ę o n o w ą w a ż n ą p o z y c j ę — historyczno-etnograficzny atlas wielkoruskiego terytorium etnicznego. Pierwsza z a m k n i ę t a tematycznie część atlasu obejmuje w y ł ą c z n i e skartowania f a k t ó w k u l ­ t u r y m a t e r i a l n e j (rolnictwo, m i e s z k a n i e , o d z i e ż ) i s k ł a d a s i ę z c z ę ś c i t e k s t o w e j oraz z 75 m a p (4 m a p y w s t ę p n e i 71 k a r t o g r a m ó w e t n o g r a f i c z n y c h ) z a m i e s z c z o n y c h w oddzielnej teczce. Z e w s t ę p u do c z ę ś c i t e k s t o w e j w y n i k a , ż e n a l e ż y "się spodzie­ w a ć d a l s z y c h s k a r b o w a ń z z a k r e s u k u l t u r y m a t e r i a l n e j ( k s z t a ł t y osiedli, formy ś r o d ­ k ó w transportu i s p r z ę t ó w domowych, rodzaje p o ż y w i e n i a , pewne zagadnienia z rzemiosła), a t a k ż e z zakresu kultury duchowej i społecznej. Z a m i e r z e n i e m t w ó r c ó w a t l a s u b y ł o w y z n a c z e n i e w y s t ę p o w a n i a i z a s i ę g ó w ty­ pologicznie o k r e ś l o n y c h f a k t ó w k u l t u r y l u d o w e j f u n k c j o n u j ą c y c h t y l k o i w y ł ą c z n i e w ś r ó d l u d n o ś c i etnicznie r o s y j s k i e j n a c a ł y m z a s i e d l o n y m p r z e z W i e l k o r u s ó w o b s z a ­ r z e R o s j i e u r o p e j s k i e j od około p o ł o w y X I X w i e k u do R e w o l u c j i P a ź d z i e r n i k o w e j . W tak s f o r m u ł o w a n y m zadaniu t k w i ł a immanentnie k o n i e c z n o ś ć u w z g l ę d n i e ­ n i a olbrzymiego i z r ó ż n i c o w a n e g o pod w i e l o m a w z g l ę d a m i t e r y t o r i u m geograficzne­ go r o z c i ą g a j ą c e g o s i ę m i ę d z y M o r z e m B a r e n t s a , F i n l a n d i ą , B i a ł o r u s i ą , Ukrainą, Morzem Azowskim, Kaukazem, Morzem Kaspijskim, rzeką Ural i górami Ural. L i n i ę g r a n i c z n ą tego o b s z a r u w y t y c z o n o w o p a r c i u o s i a t k ę p o d z i a ł u a d m i n i s t r a ­ cyjnego R o s j i e u r o p e j s k i e j z p o c z ą t k u X X w i e k u , a k o n k r e t n i e w o p a r c i u o m a p y Bolszogo wsemimogo nastolnogo atłasa Marksa z 1909 r o k u . W s k ł a d tego t e r y t o ­ r i u m w e s z ł o 307 p o w i a t ó w z g r u p o w a n y c h w 33 g u b e r n i a c h i 4 o b w o d a c h . S i a t k ę p o w i a t ó w z a t l a s u M a r k s a a d a p t o w a n o t e ż do c e l ó w a t l a s u etnograficz­ nego, j a k o jego p o d s t a w o w ą s i a t k ę p r z e s t r z e n n ą , n a d a j ą c k a ż d e m u p o w i a t o w i r a n g ę atlasowego m i k r o r e g i o n u etnograficznego, w którym występowanie jakiegoś jed­ nego typologicznie o k r e ś l o n e g o f a k t u k u l t u r o w e g o s y m b o l i z o w a n e jest n a k a r t o g r a mie p r z e z j e d e n i t y l k o jeden z n a k . G d y b y ś m y w i ę c w l e g e n d z i e m a p y m i e l i tylko j e d e n z n a k , a o z n a c z a n y przez niego f a k t k u l t u r o w y w y s t ę p o w a ł b y n a obszarze k a ż ­ dego p o w i a t u , u z y s k a l i b y ś m y 357 z n a k ó w n a k a r t o g r a m i e . M a k s y m a l n a z a ś l i c z b a z n a k ó w w r y s o w a n y c h w p o w i e r z c h n i ę jednego p o w i a t u m o g ł a b y s i ę teoretycznie r ó w n a ć l i c z b i e w s z y s t k i c h z n a k ó w z a w a r t y c h w legendzie k a r t o g r a m u , ale w p r a k ­ tyce jest o n a z a z w y c z a j o w i e l e n i ż s z a ( w y j ą t k i e m s ą m a p y o n i e w i e l k i e j liczbie z n a k ó w w legendzie), g d y ż r z a d k o z d a r z a s i ę t a k , a b y w i ę k s z o ś ć t y p ó w s y m b o ­ l i z o w a n y c h p r z e z p o s z c z e g ó l n e z n a k i legendy w y s t ę p o w a ł a n a obszarze tego samego powiatu. Przyjęcie powiatu za p o d s t a w o w ą jednostkę przestrzenną kartogramów pozwo- �RECENZJE 241 liło na wykorzystanie oficjalnych danych statystycznych i z a w a r t o ś c i literatury u r z ę d o w e j . W y b ó r t e n p o c i ą g a j e d n a k z a isobą t a k ż e n e g a t y w n e k o n s e k w e n c j e . P r z e ­ de -wszystkim u n i e m o ż l i w i a d o k ł a d n ą l o k a l i z a c j ę f a k t u k u l t u r o w e g o r e p r e z e n t o w a ­ nego n a k a r t o g r a m i e przez z n a k d o w o l n i e u m i e s z c z o n y w p r z y p a d k o w y m p u n k c i e p o w i a t u . B r a k ó w u ś w i a d o m i m y sobie l e p i e j , j e ś l i z w a ż y m y , ż e p o w i a t y p ó ł n o c n e , wschodnie i p o ł u d n i o w e s ą z r e g u ł y wielokrotnie w i ę k s z e niż powiaty centralne i zachodnie. N i e p o s i a d a j ą c ż a d n y c h b l i ż s z y c h w s k a z ó w e k co do l o k a l i z a c j i danego f a k t u k u l t u r o w e g o w o b r ę b i e p o w i a t u , nie m o ż e m y jego p o ł o ż e n i a geograficznego o k r e ś l i ć b l i ż e j n a przestrzeni r z ę d u niekiedy k i l k u czy nawet k i l k u n a s t u t y s i ę c y k i l o m e t r ó w k w a d r a t o w y c h . D r u g i n e g a t y w n y aspekt dokonanego w y b o r u dotyczy r e p r e z e n t o w a n i a p r z e z p o j e d y n c z e z n a k i o b s z a r ó w co do w i e l k o ś c i bardzo r ó ż n y c h . N e g a t y w n e k o n s e k w e n c j e tego f a k t u n e u t r a l i z u j e do pewnego s t o p n i a o d w r o t n i e p r o p o r c j o n a l n a z a l e ż n o ś ć m i ę d z y w i e l k o ś c i ą danego p o w i a t u a jego g ę s t o ś c i ą z a ­ l u d n i e n i a oraz p r z e w a g a l u d n o ś c i n i e r o s y j s k i e j w p o w i a t a c h pod w z g l ę d e m o b s z a r u największych. C e l e m p o w y ż s z y c h u w a g n i e jest n e g o w a n i e s ł u s z n o ś c i w y b o r u , dokonanego n a p e w n o po p r z e d y s k u t o w a n i u s z e r e g u a r g u m e n t ó w p r z e m a w i a j ą c y c h za i p r z e ­ c i w , lecz u c z u l e n i e k o r z y s t a j ą c y c h z a t l a s u n a k o n i e c z n o ś ć z a c h o w a n i a s z c z e g ó l n e j o s t r o ż n o ś c i w i n t e r p r e t a c j i k a r t o g r a m ó w , a p r z e d e w s z y s t k i m w s k a z a n i e n a niebez­ p i e c z e ń s t w a g r o ż ą c e e t n o g r a f i c z n y m syntezom o p a r t y m n a tego t y p u m a p a c h etno­ graficznych. W y s t ę p o w a n i e f a k t ó w k u l t u r o w y c h , j a k to j u ż w p e w n e j m i e r z e w y n i k a z tego, co w y ż e j powiedziano, p r z e d s t a w i o n o n a k a r t o g r a m a c h z a p o m o c ą z n a k ó w w k s z t a ł ­ cie figur g e o m e t r y c z n y c h : k w a d r a t ó w , p r o s t o k ą t ó w , r o m b ó w , t r ó j k ą t ó w , k ó ł . D o m i ­ n a c j ę j a k i e g o ś f a k t u k u l t u r o w e g o w d a n y m m i k r o r e g i o n i e — powiecie, jego w s p ó ł w y s t ę p o w a n i e n a r ó w n i z i n n y m i l u b w y s t ę p o w a n i e tylko s p o r a d y c z n e zaznaczono p o s ł u g u j ą c s i ę t r z e m a r o d z a j a m i w i e l k o ś c i z n a k ó w : maj w i ę k s z y z n a k oznacza d o m i ­ n a c j ę ( p r z e w a g ę ) symbolizowanego przez niego faktu, znak ś r e d n i e j w i e l k o ś c i anon­ s u j e jego w s p ó ł w y s t ę p o w a n i e z i n n y m i , a z n a k n a j m n i e j s z y i n f o r m u j e o w y s t ę p o ­ w a n i u sporadycznym. Szrafurą i p l a m ą b a r w n ą p o s ł u ż o n o s i ę tylko w nielicznych mapach u o g ó l n i a j ą c y c h , s y n t e t y z u j ą c y c h rezultaty s k a r t o w a ń s z c z e g ó ł o w y c h , ilustru­ j ą c y c h z a s i ę g pewnego t y p u k o m p l e k s o w e g o (domu mieszkalnego, s t r o j u ) . K a r t o g r a m y te w z a ł o ż e n i u a u t o r ó w a t l a s u m a j ą nie t y l k o p o z w o l i ć n a u c h w y c e n i e typu w jego a s p e k t a c h n a j i s t o t n i e j s z y c h , ale m a j ą p r o w a d z i ć t a k ż e do c h a r a k t e r y s t y k i kulturowej terytorium. W w y j ą t k o w y c h wypadkach plama barwna posłużyła też do o z n a c z e n i a z a s i ę g ó w f o r m d o m i n u j ą c y c h n a z n a c z n y c h t e r y t o r i a c h . Z t e c h n i c z n y c h p r o b l e m ó w k a r t o g r a f o w a n i a n a l e ż y jeszcze o d n o t o w a ć to, ż e k a r t o g r a m y i n f o r m u j ą tylko o w y s t ę p o w a n i u f a k t ó w k u l t u r o w y c h , a p o m i j a j ą w z u ­ pełności stwierdzenie ich braku. Tylko na jednym z a ś kartogramie — w y s t ę p o w a n i e ł a ź n i — odnotowano b r a k i n f o r m a c j i o w y s t ę p o w a n i u czy t e ż n i e w y s t ę p o w a n i u d a ­ nego f a k t u w m i k r o r e g i o n a c h — p o w i a t a c h . N i e m o ż n o ś ć s t w i e r d z e ń n e g a t y w n y c h w y n i k n ę ł a z a p e w n e z c h a r a k t e r u zasobu ź r ó d ł o w e g o a t l a s u , n a k t ó r y z ł o ż y ł y s i ę z b i o r y m u z e a l n e i p r y w a t n e , a r c h i w a , rezultaty b a d a ń t e r e n o w y c h prowadzonych w e d ł u g jednego p r o g r a m u w c e l a c h a t l a s o w y c h i d a n e z a w a r t e w l i t e r a t u r z e etno­ graficznej. K o l e j n o ś ć , w j a k i e j w y m i e n i o n o p o w y ż e j r ó ż n e r o d z a j e ź r ó d e ł , odpo­ w i a d a u s z e r e g o w a n i u i c h w e d ł u g roli, j a k ą o d e g r a ł y w p r a c a c h a t l a s o w y c h . Z e b r a n y m a t e r i a ł w m i a r ę m o ż n o ś c i g r u p o w a n o chronologicznie w d w a o k r e s y z a w a r t e m i ę d z y p o ł o w ą X I X w i e k u a r o k i e m 1880 i R e w o l u c j ą P a ź d z i e r n i k o w ą . P o z w o l i ł o to n a d y n a m i c z n e u j ę c i e n i e k t ó r y c h p r o b l e m ó w , co z n a l a z ł o w y r a z w po­ k a z a n i u w y s t ę p o w a n i a f a k t ó w k u l t u r o w y c h tego samego t y p u w d w u p r z e d z i a 16 — Etnografia Polska, t. X I V , z. 2 �242 RECENZJE łach czasowych na d w u o d r ę b n y c h mapach. Utrudnia jednak p o r ó w n a n i e tych m a p fakt, ż e d r u k o w a n o j e n a j c z ę ś c i e j n a d w u s t r o n a c h tej s a m e j planszy. K a r t o g r a f i c z n ą c z ę ś ć atlasu o t w i e r a j ą cztery mapy w s t ę p n e : m a p a etnogra­ ficzna Rosji europejskiej z k o ń c a X I X i p o c z ą t k u X X wieku, m a p a roślinności, gleb i a d m i n i s t r a c y j n a z s i a t k ą p o w i a t ó w i g u b e r n i z p o c z ą t k u X X w i e k u . Z p u n k t u w i d z e n i a etnografa n a j i s t n i e j s z a i z a r a z e m n a j b a r d z i e j k o n t r o w e r ­ s y j n a jest m a p a 1. N i e z r o z u m i a ł e jest u ż y c i e w t y t u l e m a p y p r z y m i o t n i k a „ e t n o ­ graficzna", g d y ż c e l e m j e j a u t o r ó w b y ł o s t w o r z e n i e m a p y e t n i c z n e j , co z r e s z t ą zo­ s t a ł o p r z e z n i c h s a m y c h s t w i e r d z o n e w e w s t ę p i e do c z ę ś c i t e k s t o w e j atlasu, gdzie t e ż r o z r ó ż n i o n o p o j ę c i a m a p y etnograficznej i e t n i c z n e j . E t n o g r a f i c z n y m i s ą p r z e ­ c i e ż w s z y s t k i e , poza c z t e r e m a m a p a m i w s t ę p n y m i , k a r t o g r a m y a t l a s u , a o m a w i a n a m a p a w i n n a , p r z y n a j m n i e j zgodnie z z a m i e r z e n i a m i j e j t w ó r c ó w , n o s i ć m i a n o et­ n i c z n e j , z a ś z d a n i e m r e c e n z e n t a jest to m a p a j ę z y k o w a . N i e m i e j s c e tutaj n a p o d ­ j ę c i e d y s k u s j i z s a m ą k o n c e p c j ą tego k a r t o g r a m u , g d y ż jest on t y l k o jedną z w i e l u tego t y p u m a p z a m i e s z c z o n y c h w r ó ż n y c h p u b l i k a c j a c h I n s t y t u t u E t n o g r a f i i im. N . N . M i k ł u c h o - M a k ł a j a , opartych n a tych samych lub z b l i ż o n y c h z a ł o ż e n i a c h metodologicznych, k t ó r y m p o ś w i ę c o n o j u ż d o ś ć z n a c z n ą l i t e r a t u r ę . M i m o t y c h z a ­ s t r z e ż e ń musimy s t w i e r d z i ć , ż e mapa ta d l a w ł a ś c i w e g o odczytania p o z o s t a ł y c h k a r t o g r a m ó w m a z n a c z e n i e d e c y d u j ą c e . U ś w i a d a m i a n a m o n a w nieodparcie n a o c z n y s p o s ó b e t n i c z n ą i j ę z y k o w ą r ó ż n o r o d n o ś ć u w z g l ę d n i o n e g o przez kartogramy atlasu terytorium. N a z n a c z n y c h , s i ę g a j ą c y c h setek, a n a w e t t y s i ę c y k i l o m e t r ó w k w a d r a t o w y c h o b s z a r a c h (np. dorzecze P e c z o r y , P ó ł w y s e p K o l a , K a r e l i a , o b s z a r y n a d M o r z e m A z o w s k i m , przedpole K a u k a z u , obszary n a d w o ł ż a ń s k i e p o w y ż e j K a z a n i a i p o n i ż e j W o ł g o g r a d u , tereny m i ę d z y K a m ą a g ó r n y m biegiem U r a l u ) p r z e w a ż a ł a w drugiej p o ł o w i e X I X i na początku X X wieku ludność nierosyjska, której k u l t u r ę karto­ gramy atlasu w z u p e ł n o ś c i p o m i j a j ą . Podstawowym w i ę c zadaniem, przed j a k i m s t a n ę l i autorzy, m u s i a ł o b y ć etniczne o k r e ś l e n i e k a ż d e g o f a k t u zasobu ź r ó d ł o w e g o i naniesienie n a kartogramy f a k t ó w tylko i w y ł ą c z n i e f u n k c j o n u j ą c y c h w kulturze l u d o w e j W i e l k o r u s ó w . Z a d a n i e ze w z g l ę d u n a r ó ż n o r o d n o ś ć i c h a r a k t e r ź r ó d e ł b a r ­ dzo t r u d n e i m i e j m y n a d z i e j ę , ż e z a w s z e p o z y t y w n i e p r z e z a u t o r ó w r o z w i ą z a n e . K o n s e k w e n c j ą takiego p o s t ę p o w a n i a b y ł o u z y s k a n i e a t l a s u narodowego, etnicznego, c h a r a k t e r y z u j ą c e g o k u l t u r ę tylko j e d n e j g r u p y e t n i c z n e j , z p o m i n i ę c i e m , p r z y n a j ­ m n i e j o d n o ś n i e do o b s z a r ó w z a s i e d l o n y c h p r z e z l u d n o ś ć n i e r o s y j s k a , s p e c y f i k i k r a j ­ o b r a z u k u l t u r o w e g o . P o d c z a s a n a l i z y k a r t o g r a m ó w a t l a s u n a l e ż y w i ę c m i e ć stale n a u w a d z e , ż e t y l k o w p r z y p a d k u o b s z a r ó w czysto r o s y j s k i c h stosunki k u l t u r o w e p r z e d s t a w i o n e w atlasie o d p o w i a d a j ą , w s k a l i o d p o w i e d n i c h p r z y b l i ż e ń , s t o s u n k o m rzeczywistym w przestrzeni kulturowej, a w e wszystkich p o z o s t a ł y c h wypadkach — o b o j ę t n i e c z y l u d n o ś ć n i e r o s y j s k a n a d a n y m obszarze j e s t w m n i e j s z o ś c i ozy t e ż w w i ę k s z o ś c i — d o t y c z ą one s t o s u n k ó w k u l t u r o w y c h j e d n e j tylko g r u p y e t n i c z n e j , a mianowicie Wielkorusów. Gerhard S. I . R U D I E N K O , 1962, ss. 204 Kultura Hunów i noinulińskie kurhany, Konrad Kloska Moskwa-Leningrad Z o b s z a r u M o n g o l i i i K r a j u Z a b a j k a l s k i e g o z n a n a jest p o k a ź n a l i c z b a s t a n o ­ w i s k , g ł ó w n i e c m e n t a r z y s k z c z a s ó w p r z e ł o m u er, k t ó r e s t a n o w i ą k l u c z do p o z n a ­ n i a h i s t o r i i p l e m i o n h u ń s k i c h . T e n stan r z e c z y t ł u m a c z y s i ę s ł a b y m archeologicz­ n y m r o z p o z n a n i e m r o z l e g ł y c h o b s z a r ó w A z j i C e n t r a l n e j , gdzie r o z w i j a ł a s i ę po- �243 RECENZJE tęga Hunów, groźnego przeciwnika cesarstwa chińskiego szczególnie w pierwszym s t u l e c i u p.n.e. M o n o g r a f i a S. I . R u d i e n k i o p i e r a s i ę n a m a t e r i a ł a c h p o c h o d z ą c y c h z b a d a ń w y ­ k o p a l i s k o w y c h p r o w a d z o n y c h n a terenie Mongolii, z a p o c z ą t k o w a n y c h p r a c a m i J . D . T a l k o - H r y n c e w i c z a n a Z a b a j k a l u w l a t a c h 1896-11897. W i e l e i n t e r e s u j ą c y c h o d k r y ć d o k o n a ł y e k s p e d y c j e b a d a w c z e r a d z i e c k i e i mongolskie p r z y s p a r z a j ą c p o k a ź n e j i l o ­ ści źródeł archeologicznych o b r a z u j ą c y c h m a t e r i a l n ą i d u c h o w ą k u l t u r ę H u n ó w . Wstęp książki omawia historię badań stanowisk huńskich, podkreślając stale n i e d o s t a t e c z n ą ich z n a j o m o ś ć . W rozdziale I scharakteryzowane z o s t a ł y cmentarzyska H u n ó w p o ł o ż o n e w p ó ł ­ n o c n e j Mongolii, w g ó r a c h N o i n - U ł a , o k o ł o 100 k m n a p ó ł n o c od U ł a n - B a t o r . C m e n t a r z y s k a te l i c z ą c e c z ę s t o p o n a d 200 m o g i ł s y t u o w a n e b y ł y w y s o k o , o k o ł o 1500 m . n a d p o z i o m m o r z a . W i c h o b r ę b i e w y s t ę p u j ą d w a r o d z a j e g r o b ó w , k u r ­ h a n y k s i ą ż ę c e d u ż y c h r o z m i a r ó w w y r ó ż n i a j ą c e s i ę w terenie c z w o r o k ą t n y m i n a ­ s y p a m i z i e m n o - k a m i e n n y m i , o d ł u g o ś c i b o k u od k i l k u do k i l k u d z i e s i ę c i u m e t r ó w oraz m o g i ł y z w y k ł y c h c z ł o n k ó w p l e m i e n i a , z a z n a c z a j ą c e s i ę n a p o w i e r z c h n i n i s k i m i nasypami ziemnymi. W e w n ę t r z n e konstrukcje g r o b ó w zostały poznane d z i ę k i bada­ niom wykopaliskowym. W kurhanach książęcych w N o i n - U ł a n a głębokości kilku m e t r ó w z n a j d o w a ł a s i ę jama, a w niej drewniana konstrukcja, s k ł a d a j ą c a s i ę j a k b y z d w ó c h s k r z y ń w ł o ż o n y c h j e d n a w d r u g ą . S k r z y n i e te z b u d o w a n e b y ł y z belek i d r a n i c s o s n o w y c h . W y m i a r y w i ę k s z e j ze s k r z y ń s t a n o w i ą c e j w ł a ś c i w ą o b u d o w ę k o m o r y grobowej w a h a ł y s i ę o k o ł o 3 X 4 m p r z y w y s o k o ś c i o k o ł o 2 m. W w e ­ w n ę t r z n e j skrzyni m i e ś c i ł a s i ę d r e w n i a n a t r u m n a . Stropy k o m ó r w s p i e r a ł y s i ę na d r e w n i a n y c h f i l a r a c h p o s i a d a j ą c y c h w y o d r ę b n i o n e zdobione p r o f i l o w a n i e m kapitole. K u r h a n y książęce posiadały u w i e r z c h o ł k ó w charakterystyczne zaklęśnięcia b ę d ą c e ś w i a d e c t w e m p l ą d r o w a n i a m o g i ł , j a k w y k a z a ł y to b a d a n i a , j u ż w s t a r o ż y t n o ś c i . W s z y s t k i e z b a d a n e k u r h a n y b y ł y p o d w z g l ę d e m b u d o w y p o d o b n e do siebie. M o g i ł y z w y k ł y c h c z ł o n k ó w p l e m i e n i a p o s i a d a ł y z a r y s o k r ą g ł y lub czworoboczny. I c h n a ­ s y p y w z n o s i ł y s i ę n i e z n a c z n i e n a d p o z i o m otoczenia. 1 Ś c i a n y j a m g r a b o w y c h u m a c n i a n o 'drzewem, p ł y t a m i k a m i e n n y m i N i e k i e d y b y ­ w a ł y o n e po p r o s t u t y l k o opalone. Z m a r l i u k ł a d a n i b y l i n a p l e c a c h w p o z y c j i w y ­ prostowanej z g ł o w ą z w r ó c o n ą n a p ó ł n o c . I n w e n t a r z ruchomy g r o b ó w s k ł a d a ł s i ę z c z ę ś c i u p r z ę ż y k o ń s k i e j , c e r a m i k i , a t a k ż e k o ś c i z w i e r z ą t , z w ł a s z c z a k o n i i owiec. W p o b l i ż u g r o b ó w z n a j d o w a ł y s i ę j a m y ofiarne. W rozdziale I I o m ó w i o n a z o s t a ł a gospodarka H u n ó w , k t ó r e j p o d s t a w ą b y ł a ho­ d o w l a k o n i r a s y m o n g o l s k i e j oraz b y d ł a (byki, j a k i , b a r a n y , k o z y , w i e l b ł ą d y ) . S t a d a p i l n o w a n e b y ł y p r z y pomocy p s ó w . P o l o w a n i a u z u p e ł n i a ł y potrzeby a p r o w i z a c y j n e p o s z c z e g ó l n y c h p l e m i o n . B y ł y o n e o r g a n i z o w a n e z n a g o n k ą . Po o p o l o w a n i u jednego o b s z a r u m u s i a n o p r z e n o s i ć m i e j s c e postoju do innego. Z a g a d n i e n i e u p r a w y r o l i i m i e j s c a , j a k i e e w e n t u a l n i e z a j m o w a ł a ona w gospodarce H u n ó w , b y ł y w i e l o k r o t ­ nie d y s k u t o w a n e w literaturze. Ś w i a d e c t w a p i s a n e c h i ń s k i e oraz o d k r y c i a a r c h e o l o ­ giczne w s k a z u j ą n a u p r a w ę prosa, k t ó r a m i a ł a — j a k s i ę w y d a j e — z a s i ę g b a r d z o ograniczony. R o z p o w s z e c h n i o n a b y ł a w ś r ó d H u n ó w k o n s u m p c j a r y ż u , s p o ż y w a n e g o podobnie j a k w C h i n a c h p r z y p o m o c y p a ł e c z e k , oraz w ó d k i r y ż o w e j . D o s t a w a m i r y ż u , i to n i e k i e d y w z n a c z n y c h i l o ś c i a c h , w ł a d c y c h i ń s c y z a b e z p i e c z a l i s w o j e po­ s i a d ł o ś c i p r z e d n a j a z d a m i H u n ó w . Do r z a d k i c h z a b y t k ó w z a l i c z a j ą s i ę o d k r y t e w i w o g l i n s k i m grodzie o k u c i a r a d e ł . 1 J . M a c h n i k — Wielkie nekropole Hunów w górach Noin-Uła (Mongolia północna), A c t a A r c h a e o l o g i c a C a r p a t i c a , t. V I . z. 1-2, 1964, s. 107-111. T a m ż e z e s t a ­ w i o n a w a ż n i e j s z a l i t e r a t u r a d o t y c z ą c a b a d a ń n a d H u n a m i w Mongolii. �RECENZJE 244 Rozdział I I I c h a r a k t e r y z u j e siedziby i gospodarstwo d o m o w e H u n ó w . Dla za­ g a d n i e n i a pierwszego podstawowe znaczenie p o s i a d a j ą c h i ń s k i e ź r ó d ł a pisane mujące jurt. o wyglądzie przyniosły odkrycia Ą ziemianek X 6 m., z a g ł ę b i o n y c h mowe poznajemy z Badania archeologiczne i półziemianefc, grodów na obszarze prostokątnych, n a metr i wlięcej p o n i ż e j powierzchni. różnorodnych przedmiotów codziennego o infor­ Zabajkala wymiarach Gospodarstwo użytku, takich do­ jak: ceramika, n a r z ę d z i a i wyroby drewniane oraz metalowe. Rozdział I V przynosi omówienie materiałom źródłowym, jakich z XIV-XVII w. N a u w a g ę odzieży, dostarczyły bardzo kurhany z a s ł u g u j e bogate zdobienie szczegółowe oraz dzięki chińska wyszywaniem obfitym ikonografia i aplikacjami r ó ż n y c h e l e m e n t ó w ubioru. Rozdział V daje próby rekonstrukcji uprzęży i rynsztunku k o ń s k i e g o . Wierz­ c h o w c a m i p o s ł u g i w a l i s i ę w s z y s c y H u n o w i e z m i e n i a j ą c siedziby, p o l u j ą c i w o j u ­ j ą c . N i c w i ę c dziwnego, ż e w w o j ł o k o w y c h c z a p r a k a c h , u p r z ę ż y i c z ę ś c i s i o d e ł , c z ę s t o r ó w n i e ż zdobionych, bez t r u d u o d c z y t u j e s i ę w y j ą t k o w e znaczenie, j a k i e do konia wierzchowego b y ł o p r z y w i ą z a n e . T e c h n i k a o b r ó b k i r ó ż n y c h m a t e r i a ł ó w , t a ­ kich j a k k a m i e ń , drewno, glina, tkaniny, przedstawiona została w rozdziale V I , b r o ń i r z e m i o s ł o w o j e n n e w r o z d z i a l e V I I , s p o ł e c z n a o r g a n i z a c j a w rozdziale V I I I . P o d k r e ś l o n a została udokumentowana ś w i a d e c t w a m i p i s a n y m i oraz b o g a t y m w y p o s a ż e n i e m k u r h a n ó w książęcych rola naczelnych d o w ó d c ó w rekrutujących s i ę z n a j z a m o ż n i e j s z e j a r y s t o k r a c j i h u ń s k i e j . O z j e d n y w a n i u sobie n a c z e l n i k ó w p l e m i o n i w o d z ó w , o inspirowaniu k o n f l i k t ó w p o m i ę d z y p o s z c z e g ó l n y m i plemionami infor­ m u j ą c h i ń s k i e ź r ó d ł a p i s a n e . Z n a j d u j e m y w n i c h odbicie r a n g i p r o b l e m u H u n ó w w polityce c e s a r s t w a c h i ń s k i e g o , k t ó r e n i e z a w s z e b y ł o w stanie m i l i t a r n i e c h r o ­ n i ć b e z p i e c z e ń s t w a swoich granic. R o z d z i a ł I X daje p r z e g l ą d sztuki H u n ó w , k t ó r e j d z i e ł a p o w s t a w a ł y t a k ż e pod w p ł y w e m a r t y s t y c z n y c h i n s p i r a c j i chińskich. w okresie p r z e ł o m u e r zewnętrznych, głównie W rozdziale X o m ó w i o n o wierzenia i k u l t H u n ó w , a w X I i c h m i ę d z y n a r o d o w e kontakty i z w i ą z k i . O g ó l n e r o z w a ż a n i a s t a n o w i ą podsumowanie p r a c y u z u p e ł n i o ­ nej w y k a z e m z a b y t k ó w z k u r h a n ó w N o i n - U ł a , p r z e c h o w y w a n y c h w E r m i t a ż u o r a z 73 d o s k o n a ł y m i t a b l i c a m i (w tej liczbie i b a r w n e ) , n a k t ó r y c h p o k a z a n o n a j c e l n i e j sze p r z e d m i o t y . W t e k ś c i e c z y t e l n i k z n a j d u j e sporo r y c i n o r a z o d s y ł a c z y do w a ż ­ n i e j s z y c h p o z y c j i b i b l i o g r a f i c z n y c h , k t ó r y c h w y k a z umieszczono n a k o ń c u k s i ą ż k i . Wśród publikacji p o ś w i ę c o n y c h kulturze l u d ó w koczowniczych książka R u d i e n k i z a j m u j e w y s o k ą p o z y c j ę d z i ę k i 'bogactwu m a t e r i a ł u ź r ó d ł o w e g o , j a k i m ope­ ruje. U m i e j ę t n a konfrontacja p r z e k a z ó w pisanych oraz w y n i k ó w b a d a ń archeolo­ gicznych p o z w o l i ł a autorowi n a szerokie potraktowanie problemu H u n ó w n a prze­ ł o m i e er. R ó w n o c z e ś n i e z a r y s o w a n e zoistały l i c z n e z a g a d n i e n i a o c z e k u j ą c e n a p e ł ­ n i e j s z e o ś w i e t l e n i e w drodze d a l s z y c h b a d a ń . P o m i m o o d l e g ł o ś c i , j a k a dzieli t e r e n y b ę d ą c e p r z e d m i o t e m z a i n t e r e s o w a n i a a u t o r a od E u r o p y , p o t r a f i ł o n j e d n a k w y ­ k a z a ć w p ł y w y H u n ó w n a h i s t o r i ę p o w s z e c h n ą , n a ś w i e t l i ć 'ich r u c h y k u w s c h o ­ dowi i zachodowi. Warto z w r ó c i ć u w a g ę n a s k a l ę k o n t a k t ó w handlowych utrzymy­ wanych przez H u n ó w g ł ó w n i e z Chinami, którzy na targowiska w cesarstwie p ę ­ d z i l i s t a d a l i c z ą c e po 10 000 sztuk k o n i i b y d ł a o t r z y m u j ą c w z a m i a n w y r o b y l u k ­ susowe, i n s p i r u j ą c e n a s t ę p n i e i c h w ł a s n ą w y t w ó r c z o ś ć . W w y n i k u k o n t a k t ó w h a n ­ d l o w y c h n a t e r e n y z a j m o w a n e p r z e z H u n ó w d o c i e r a ł y n i e tylko w y r o b y b ę d ą c e w z o r a m i do n a ś l a d o w n i c t w a , lecz z a p e w n i e i rzemieślnicy, zaopatrujący moż­ ne r o d y h u ń s k i e j a r y s t o k r a c j i w p r z e d m i o t y l u k s u s o w e . Autor z w r ó c i ł r ó w n i e ż u w a g ę na p r z e ż y w a n i e s i ę w formach p o c h ó w k ó w oraz kulturze H u n ó w tradycji scytyjskich. P r z y n a l e ż n o ś ć r a s o w ą H u n ó w o ś w i e t l o n o w y - �247 RECENZJE n e istotny w p ł y w n a s p e c y f i k ę n a u k i w o w y m k r a j u , ale w ł a ś c i w e p o z n a n i e o w e j specyfiki w y m a g a raczej r e f l e k s j i n a d s a m ą p r o d u k c j ą n a u k o w ą i j e j p o ł o ż e n i e m w ś r ó d n a u k p o k r e w n y c h . W y n i k i tej r e f l e k s j i m o g ł y b y dopiero b y ć p o d s t a w ą do u s t a l e n i a z a s a d y w y b o r u i k r y t e r i u m k l a s y f i k a c j i b i b l i o g r a f i c z n e j . D o p e w n e g o stop­ n i a z w o l n i ł o a u t o r k ę p r a c y od p r z e p r o w a d z e n i a tego t y p u a n a l i z y o g r a n i c z a n i e s i ę „ d o p r a c i a r t y k u ł ó w b ę d ą c y c h efektem r e a l i z o w a n y c h n a u k o w y c h p l a n ó w b a ­ dawczych w y ż s z y c h uczelni, i n s t y t u t ó w P A N - u i resortowych, z a j m u j ą c y c h s i ę z a ­ sadniczo b ą d ź p o d e j m u j ą c y c h m i ę d z y i n n y m i p r o b l e m a t y k ę socjologii w s i i r o l ­ n i c t w a " , a p r z e d e w s z y s t k i m p o d p o r z ą d k o w a n i e bibliografii i j e j u k ł a d u p l a n o m b a d a w c z y m Z a k ł a d u Socjologii W s i I F i S P A N . W konsekwencji p r a c a odznacza się jednak p e w n ą d o w o l n o ś c i ą i p r z y p a d k o w o ś c i ą w wyborze pozycji i niedo­ c i ą g n i ę c i a m i w systematyce bibliograficznej. 9 D z i a ł I , w e d ł u g a u t o r k i , „ n i e w y m a g a specjalnego o m ó w i e n i a " , g d y ż „ j a k w e w s z y s t k i c h b i b l i o g r a f i a c h , bez w z g l ę d u n a d z i e d z i n ę z a i n t e r e s o w a n i a o b e j m u j e obok p r a c t e o r e t y c z n y c h , metodologicznych i m e t o d y c z n y c h o c h a r a k t e r z e p o d s t a w o w y m dla d a n e j d z i e d z i n y w i e d z y t a k ż e o p r a c o w a n i a o g ó l n e o c h a r a k t e r z e k o m p i l a c y j n y m z r ó ż n y c h dziedzin wiedzy, z w i ą z a n y c h z s o c j o l o g i ą wsi. W dziale t y m z n a l e ź ć m o ż ­ na informacje o specjalistycznych w y d a w n i c t w a c h c i ą g ł y c h , opracowaniach z z a k r e ­ su stanu b a d a ń bibliograficznych i t d . " Autorka zgromadziła w i ę c w dziale I p r a c e o s t o s u n k o w o r ó ż n o r o d n e j tematyce, u m i e s z c z a j ą c obok siebie m e t o d o l o g i ę socjologii i o p r a c o w a n i a o g ó l n e n a u k p o k r e w n y c h . P r z y n i e w i e l k i e j i l o ś c i h a s e ł b i b l i o g r a f i c z n y c h (712 p o z y c j i ) z o r i e n t o w a n i e s i ę w t y m d z i a l e n i e n a s t r ę c z a w i ę k ­ s z y c h t r u d n o ś c i , ale p r z y s t a l e r o s n ą c e j p r o d u k c j i socjologicznej albo p r z y w c i ą g ­ n i ę c i u m a k s y m a l n e j i l o ś c i p o z y c j i j u ż i s t n i e j ą c y c h , d z i a ł ten z a t r a c i p r z e j r z y s t o ś ć , b ę d ą c ą w a r u n k i e m szybkiego d o t a r c i a do p o s z u k i w a n y c h t y t u ł ó w . 1 0 P r o p o n u j e m y w p r z y s z ł y c h o p r a c o w a n i a c h tego t y p u p o p r z e d z i ć d z i a ł o g ó l n y s p i s e m c z a s o p i s m i u s t a l i ć d l a n i c h Odpowiedni s y s t e m s k r ó t ó w , k t ó r y , podobnie j a k w y k a z s k r ó t ó w n a z w instytucji i t e r m i n ó w bibliograficznych, pozwoli n a w y ­ datne z a o s z c z ę d z e n i e a r k u s z y d r u k a r s k i c h , a j e d n o c z e ś n i e z w i ę k s z y przejrzystość z a p i s u . -Dział o g ó l n y o t w a r l i b y ś m y w y k a z e m i s t n i e j ą c y c h j u ż b i b l i o g r a f i i , k t ó r e w j a k i m ś stopniu u w z g l ę d n i a j ą p r a c e z d z i e d z i n y socjologii w s i . M a m t u n a m y ś l i p r z e d e w s z y s t k i m bibliografie h i s t o r y c z n e , e t n o g r a f i c z n e " i regionalne P o s z c z e g ó l n e pozycje n a l e ż a ł o b y o p a t r z y ć komentarzem i n f o r m u j ą c y m i kluczem u ł a t w i a j ą c y m o d n a l e z i e n i e w n i c h p r a c m a j ą c y c h w a r t o ś ć d l a socjologa w s i . W d r u ­ g i m p o d d z i a l e d z i a ł u o g ó l n e g o n a l e ż a ł o b y u m i e ś c i ć c z a s o p i s m a socjologiczne i n i e socjologiczne, ale d r u k u j ą c e a r t y k u ł y m a j ą c e w a r t o ś ć d l a socjologa w s i . K o m e n t a r z i n f o r m u j ą c y powinien przynosić w i a d o m o ś c i o istniejących indeksach i spisach 1 1 9 I b i d e m , s. '112. I b i d e m , s. 10. " L . F i n k e l , Bibliografia historii polskiej, W a r s z a w a 1953. s. 1-3; J . B a u m g a r t . Bibliografia historii polskiej za rok 1948, K r a k ó w 1952; t e n ż e , Bibliografia historii polskiej za rok 1949, W r o c ł a w - K r a k ó w 1954; t e n ż e , Bibliografia historii polskiej za lata 1950-1951, W r o c ł a w - K r a k ó w 1955; t e n ż e , Bibliografia historii pol­ skiej za lata 1952-1953, W r o c ł a w - K r a k ó w 1956; t e n ż e , Bibliografia historii pol­ skiej za rok 1954, W r o c ł a w - K r a k ó w 1967; t e n ż e , Bibliografia historii polskiej za rok 1955, W r o c ł a w - K r a k ó w 1958. F . G a w e ł e k, Bibliografia hidoznawstwa polskiego, K r a k ó w 1914, J . S . B y s t r o ń , Bibliografia etnografii polskiej, K r a k ó w 1929; H . B i t t n e r - S z e w c z y k o w a, op. cit. M . O c h r o ń s k a i F . S a w i c k a , Bibliografia Ziem Zachodnich za okres dziesięciolecia 1945-1955. K w a r t a l n i k O p o l s k i , R . 2, 1956, n r 1; F . C z a r n e c k i , Bibliografia Ziem Zachodnich 1945-1958, P o z n a ń , I n s t y t u t Z a c h o d n i , 1962. 1 0 1 S 1 3 �248 RECENZJE treści r o c z n i k ó w i wszystkich innych m o ż l i w y c h u ł a t w i e n i a c h w p o s ł u g i w a n i u się w y m i e n i o n y m i p e r i o d y k a m i . T r z e c i p o d d z i a ł w i n i e n z a w i e r a ć p r a c e z z a k r e s u teorii, metodologii i m e t o d y k i . N a l e ż a ł o b y d ą ż y ć do w y p r a c o w a n i a s y s t e m a t y k i w e w n ę t r z ­ n e j tego p o d z i a ł u , np. w y d z i e l i ć m e t o d y k ę b a d a ń s t a t y s t y c z n y c h , m o n o g r a f i c z n y c h etc. O ile w y b ó r i z a k l a s y f i k o w a n i e p o z y c j i do w y s z c z e g ó l n i o n y c h p o w y ż e j d z i a ­ ł ó w nie p o w i n n y n a s t r ę c z a ć w i ę k s z y c h t r u d n o ś c i , o t y l e n a s t ę p n y d z i a ł , o b e j m u ­ j ą c y p r a c e z p o g r a n i c z a socjologii i i n n y c h n a u k h u m a n i s t y c z n o - s p o ł e c z n y c h w y m a ­ ga odpowiedzi n a p y t a n i a , k t ó r y c h w p r a k t y c e b a d a w c z e j c z ę s t o s i ę u n i k a . K o ­ nieczne staje s i ę m i a n o w i c i e ustalenie, c h o ć b y n a drodze h i s t o r y c z n e j r e t r o s p e k c j i . zakresu przedmiotu b a d a ń p o s z c z e g ó l n y c h nauk i dyscyplin. D l a r o z r ó ż n i e n i a prac z z a k r e s u h i s t o r i i i socjologii d e c y d u j ą c e b ę d z i e k r y t e r i u m c z a s u i c h a r a k t e r ź r ó ­ deł. Historia operuje źródłami zastanymi, o k r e ś l o n y m i przez Marca Blocha jako ś w i a d e c t w a , gdy t y m c z a s e m socjologia b a z u j e p r z e d e w s z y s t k i m n a ź r ó d ł a c h w y ­ w o ł a n y c h dla c e l ó w naukowych. Historia bada w i ę c zjawiska społeczne przeszłości, gdy t y m c z a s e m socjologia o g r a n i c z a s i ę przede w s z y s t k i m do w s p ó ł c z e s n o ś c i . U s t a ­ l e n i e g r a n i c y p o m i ę d z y w s p ó ł c z e s n o ś c i ą a p r z e s z ł o ś c i ą jest z teoretycznego p u n k t u w i d z e n i a n i e m o ż l i w e , g d y ż w s z y s t k o co jest (istnieje), jest h i s t o r i ą , „a r z e c z y w i s t o ś ć jest h i s t o r i ą i n i c z y m i n n y m j a k h i s t o r i ą " (Benedetto C r o c e ) . D l a p r a k t y k i m o ż e b y ć . pomocne k r y t e r i u m wprowadzone przez H . H a u s e r a i F . S i m i a n d a , które j e d n a k , podobnie j a k i p i e r w s z e w k o n f r o n t a c j i z p r a c a m i f r a n c u s k i e j s z k o ł y h i ­ s t o r y c z n e j z g r u p o w a n e j w o k ó ł „ A n n a l e s " i p r a c a m i h i s t o r y k ó w o z b l i ż o n y c h po­ g l ą d a c h l u b po p r o s t u p r z y j m u j ą c y c h idee i m e t o d y tego k i e r u n k u , s t r a c i ł o w i e l e z e s w e j p r a k t y c z n e j u ż y t e c z n o ś c i . M u s i m y p r z y z n a ć , i ż nie w i d z i m y m o ż l i w o ś c i s f o r m u ł o w a n i a p r e c y z y j n e g o k r y t e r i u m o d d z i e l a j ą c e g o h i s t o r i ę od socjologii, ale s ą ­ d z i m y , iż podane w y ż e j w s k a ź n i k i , p r z y u w z g l ę d n i e n i u c a ł e j specyfiki, r ó ż n i e przez s o c j o l o g ó w d e f i n i o w a n e j , p o s z u k i w a ń s o c j o l o g i c z n y c h z w r a c a j ą c y c h s i ę k u organi­ zacji i funkcjonowaniu -społeczeństw, k u s p o ł e c z n y m zachowaniom, postawom, s t r u k t u r o m , s y s t e m o m etc. p o z w o l ą n a p r a k t y c z n e r o z r ó ż n i e n i e p r a c socjologicz­ n y c h od h i s t o r y c z n y c h . T r u d n i e j s z e n i ż p r z e p r o w a d z e n i e strefy g r a n i c z n e j histo­ r i a — socjologia, w y d a j e s i ę d o k o n a n i e w ś r ó d p r a c z h i s t o r i i w s i w y b o r u p o z y c j i , k t ó r e n a l e ż a ł o b y w ł ą c z y ć do bibliografii socjologii w s i , a b y nie p o w t a r z a ć m e c h a ­ n i c z n i e f r a g m e n t ó w bibliografii h i s t o r y c z n y c h . N a s z y m z d a n i e m p o w i n n y to b y ć przede w s z y s t k i m o p r a c o w a n i a o g ó l n e , n i e k t ó r e z n i c h z n a l a z ł y s i ę j u ż w Biblio­ grafii S z w e n g r u b , a w dalszej dopiero k o l e j n o ś c i o p r a c o w a n i a s z c z e g ó ł o w e z a j m u ­ j ą c e s i ę s t r u k t u r ą s p o ł e c z n ą w s i w oparciu o ź r ó d ł a historyczne. u S o c j o l o g i a i etnografia w j e d n a k o w y m s t o p n i u k i e r u j ą s w e z a i n t e r e s o w a n i a k u w s p ó ł c z e s n e j Wsi, a w i ę c m o g ł o b y s i ę w y d a w a ć , i ż p r z e p r o w a d z e n i e m i ę d z y n i m i rozróżnienia będzie natrafiało na szczególne trudności. M o ż e m y się jednak w tym w y p a d k u p o s ł u ż y ć k r y t e r i u m p r e c y z y j n i e j s z y m n i ż o d n o ś n i e do socjologii i historii. E t n o g r a f (kieruje s w e z a i n t e r e s o w a n i a p r z e d e w s z y s t k i m k u s u b s t r a t o w i k u l t u r o ­ w e m u , gdy t y m c z a s e m socjologa i n t e r e s u j ą stosunki m i ę d z y l u d z k i e , a k u l t u r a w c h o ­ dzi w z a k r e s jego z a i n t e r e s o w a ń t y l k o j a k o s y s t e m d e t e r m i n u j ą c y owe stosunki D o b i b l i o g r a f i i socjologii w s i p r o p o n u j e m y w i ę c ' z a k l a s y f i k o w a ć t y l k o te p r a c e etno­ graficzne, k t ó r e t r a k t u j ą k u l t u r ę j a k o s y s t e m d e t e r m i n a n t m i ę d z y l u d z k i c h z a c h o ­ w a ń i w y d o b y w a j ą wzajemne z w i ą z k i m i ę d z y kulturą a s p o ł e c z n y m i zachowaniami. W d z i a l e o b e j m u j ą c y m pogranicze 1 4 socjologii z i n n y m i n a u k a m i n a l e ż a ł o b y jesz- Metoda s o c j o l o g i c z n a m a c h a r a k t e r p o r ó w n a w c z y i p o s z u k u j e tego, co po­ w t a r z a l n e i typowe, d ą ż y do f o r m u ł o w a n i a t w i e r d z e ń o g ó l n y c h o u n i w e r s a l n y m z a ­ s i ę g u . M e t o d a h i s t o r y c z n a s k i e r o w a n a jest n a to, co j e d n o s t k o w e i n i e p o w t a r z a l n e , m a c h a r a k t e r monograficzny. �249 RECENZJE cze u w z g l ę d n i ć p r a c e z p o g r a n i c z a socjologii z n a s t ę p u j ą c y m i d y s c y p l i n a m i : geo­ grafią h i s t o r y c z n ą i antropogeografią, d e m o g r a f i ą i statystyką, e k o n o m i ą , orga­ nizacją rolnictwa i polityką rolną . 1 5 D r u g i d z i a ł w bibliografii S z w e n g r u b nosi t y t u ł „ S p o ł e c z n o - e k o n o m i c z n e z a g a d ­ nienia rolnictwa. Rejony. Problemy ludnościowe". W ś w i e t l e naszych p o w y ż s z y c h u w a g w i e l e p r a c , k t ó r e a u t o r k a z a m i e ś c i ł a w t y m dziale, w i d z i e l i b y ś m y w d z i a ł a c h w y ż e j o m ó w i o n y c h . Na kilku przykładach o b j a ś n i m y praktyczne konsekwencje na­ szego s t a n o w i s k a . W d z i a l e d r u g i m z a m i e s z c z a a u t o r k a p r a c e B . Z a b o r s k i e g o (poz. .31) i J . B u r s z t y (poz. 212), t r a k t u j ą c e o k s z t a ł t a c h w s i w Polsce, k t ó r e w n a s z e j s y ­ s t e m a t y c e z n a l a z ł y b y s i ę w d z i a l e antropogeografii. P o z y c j a 225 Ekonomika rol­ nictwa i polityka rolna, t. li-2, W a r s z a w a 1962-1963, i j e j podobne p o w i n n y z o s t a ć z a k l a s y f i k o w a n e do d z i a ł u e k o n o m i i . M i m o to d z i a ł s p o ł e c z n o - e k o n o m i c z n y m o ż n a by z a c h o w a ć jako o d r ę b n y i u m i e ś c i ć w n i m prace, k t ó r e .zjawiska ekonomiczne traktują jako u k ł a d y determinant s t o s u n k ó w s p o ł e c z n y c h . Pozycje d o t y c z ą c e pro­ blemów ludnościowych n a l e ż a ł o b y u m i e ś c i ć w w y o d r ę b n i o n y m p r z e z nas p o w y ­ ż e j d z i a l e demografii i s t a t y s t y k i . 1 8 K o l e j n ą p r o p o z y c j ę , j a k ą p r a g n ą ł b y m z g ł o s i ć , jest w y o d r ę b n i e n i e w osobne działy, w z g l ę d n i e poddziały, pozycji d o t y c z ą c y c h Spółdzielni Produkcyjnych, a m o ż e i s p ó ł d z i e l c z o ś c i w ogóle, P a ń s t w o w y c h Gospodarstw R o l n y c h i r ó ż n y c h form orga­ nizacji rolniczych. N a l e ż y o c z e k i w a ć , iż przy wprowadzeniu tak s z c z e g ó ł o w e j systematyki zajdzie k o n i e c z n o ś ć k i l k a k r o t n e g o p o w t ó r z e n i a tej s a m e j p o z y c j i , czego z r e s z t ą i a u t o r k a nie u n i k n ę ł a , z n a j d u j ą c pozytywne w y j ś c i e z sytuacji, z a d o w a l a j ą c s i ę przy p o w t ó ­ r z e n i a c h s k r ó c o n y m z a p i s e m b i b l i o g r a f i c z n y m . M o ż n a by t e ż p r z y t w o r z e n i u n i e ­ k t ó r y c h jednostek s y s t e m a t y c z n y c h p o p r z e s t a ć j e d y n i e n a o d s y ł a c z a c h w postaci n u m e r ó w haseł. Bardziej trafne, n i ż p o w y ż e j n a s t ę p n y c h d z i a ł ó w bibliografii: omówione, wydaje s i ę opracowanie przez autorkę III. Struktura s p o ł e c z n a wsi. R u c h l i w o ś ć IV. Z a w ó d r o l n i k a ( o ś w i a t a , w i e d z a r o l n i c z a , stosunek do z a w o d u , autorytet, p o ­ glądy rolników, profesjonalizacja pracy rolnika). R o d z i n a w i e j s k a (rodzina, kobieta, gospodarstwo d o m o w e — s p o ż y c i e , m ł o ­ dzież i wychowanie). V. VI. Społeczność wioskowa no-kulturalne). (instytucje społeczna. lokalne, współdziałanie, przemiany społecz- M o ż n a o p o w i e d z i e ć s i ę n a t u r a l n i e z a p r z e s u n i ę c i e m tej czy i n n e j p o z y c j i z j e d ­ nego d z i a ł u do drugiego, a l e s ą to s p r a w y d r u g o r z ę d n e , n i e n a r u s z a j ą c e s ł u s z n o ś c i z a s a d n i c z e j k o n s t r u k c j i . D l a p r z y s z ł y c h b i b l i o g r a f i i tego t y p u p o s t u l o w a ł b y m j e d ­ n a k dalsze r o z b u d o w a n i e s y s t e m a t y k i . N a s u w a s i ę m o ż l i w o ś ć w y o d r ę b n i e n i a p r a c z zakresu r u c h l i w o ś c i s p o ł e c z n e j w samodzielny dział. Podobnie n a l e ż y s i ę zasta­ n o w i ć , czy w s p ó ł c z e ś n i e o b s e r w o w a n e p r z e o b r a ż e n i a , o k r e ś l a n e z w y k l e j a k o p r o ­ cesy u r b a n i z a c j i i i n d u s t r i a l i z a c j i w s i , n i e z a s ł u g u j ą , c h o ć b y j u ż ze w z g l ę d u n a o b f i t o ś ć o d p o w i e d n i e j l i t e r a t u r y , n a w y o d r ę b n i e n i e w osobnym dziale. 1 5 L . M . S z w e n g r u b , op. cit, s. 13. » N p . : M . L a t u c h , Ludność wiejska w latach 1960-1070, [w:] Wieś Współ­ czesna, W a r s z a w a 1958, n r 5, s. 71-77 (poz. 263); E . R o s s e t, Starzenie sie lud­ ności produkcyjnej w Polsce i w świecie, [w:] Kultura i Społeczeństwo, Warszawa 1961, n r 1, s. 39-66 (poz. 2,80); t e n ż e , Perspektywy demograficzne Polski, War­ s z a w a 1062, s. 591 (poz. 281); K . S o k o ł o w s k i , Odpływ ludności ze wsi, Warsza­ w a 1962, s. 182 (poz. 285); A . W y d e r k o , Zmiany w strukturze wieku ludności rolniczej w latach 1947-1957, [w:] Wieś Współczesna, W a r s z a w a 1961, n r 10 s 94102 (poz. 311). �250 RECENZJE O s t a t n i m p o s t u l a t e m , j a k i c h c i a ł b y m z g ł o s i ć pod a d r e s e m p r z y s z ł e j b i b l i o g r a f i i socjologii w s i , jest k o n i e c z n o ś ć u w z g l ę d n i e n i a s p e c y f i k i p e w n e j f o r m y ź r ó d e ł s o ­ c j o l o g i c z n y c h , a m i a n o w i c i e p a m i ę t n i k ó w . N i e m i e s z c z ą s i ę one w c a ł o ś c i w ż a d ­ n y m z o m a w i a n y c h dotychczas d z i a ł ó w . M i m o w y s u n i ę t y c h p r z e z e m n i e pod a d r e s e m Bibliografii Szwengrub kilku uwag krytycznych i postulowania pewnych zmian w p r z y s z ł y c h opracowaniach b i ­ b l i o g r a f i c z n y c h c h c ę j e s z c z e r a z p o d k r e ś l i ć w i e l k i e z n a c z e n i e tej p r a c y d l a w s p ó ł ­ czesnych b a d a ń s t o s u n k ó w s p o ł e c z n y c h n a wsi polskiej. Gerhard KONRAD cze w Polsce, BAJAN, TADEUSZ HUNEK, ROMAN Konrad MALINOWSKI, Kloska Kółka rolni­ W a r s z a w a 1968, ss. 172 Dla w ł a ś c i w e g o i p e ł n e g o zrozumienia przemian k u l t u r o w o - s p o ł e c z n y c h n a w s i p o l s k i e j w X I X i X X w i e k u k o n i e c z n e jest u w z g l ę d n i e n i e — w w i ę k s z y m n i ż dotychczas stopniu — w b a d a n i a c h e t n o g r a f i c z n y c h i s o c j o l o g i c z n y c h r ó ż n o r o d n y c h form organizacji, z r z e s z e ń i s t o w a r z y s z e ń c h ł o p s k i c h , p o w s t a j ą c y c h n a j p i e r w w ob­ r ę b i e trzech z a b o r ó w , a potem n a obszarze Drugiej Rzeczypospolitej i P o l s k i L u ­ dowej. N a j w a ż n i e j s z ą f o r m ą o r g a n i z a c j i r o l n i k ó w b y ł y i s ą k ó ł k a r o l n i c z e oraiz z w i ą ­ zane z n i m i k o ł a g o s p o d y ń w i e j s k i c h . M i m o i ż z a r ó w n o k ó ł k a r o l n i c z e , j a k i k o ł a g o s p o d y ń w i e j s k i c h m o g ą n a terenie P o l s k i p o c h w a l i ć s i ę d ł u g ą t r a d y c j ą , ich h i ­ storia c z e k a j e s z c z e stale n a n a p i s a n i e . K o n r a d B a j a n w p i e r w s z y m r o z d z i a l e r e ­ c e n z o w a n e j p r a c y p r z e d s t a w i a w s k r ó c i e h i s t o r i ę kółek r o l n i c z y c h do r o k u 1939. R o z d z i a ł ten m a c h a r a k t e r w s t ę p n y , o r i e n t a c y j n y , g d y ż u w a g a a u t o r ó w p r a c y z w r a ­ ca s i ę p r z e d e w s z y s t k i m n a w s p ó ł c z e s n e p r o b l e m y k ó ł e k r o l n i c z y c h , m i m o t y c h z a s t r z e ż e ń i n f o r m a c j e w n i m z a w a r t e w istotny s p o s ó b p o s z e r z a j ą n a s z ą w i e d z ę o f o r m a c h o r g a n i z a c j i r o l n i k ó w , i c h roli w n i e s i e n i u nowego n a w i e ś i w obronie i n t e r e s ó w narodowych n a w s i polskiej w drugiej p o ł o w i e X I X w i e k u i w pier­ wszych dziesięcioleciach wieku X X . D z i e j e k ó ł e k r o l n i c z y c h w poroabiOrowej P o l s c e s ą ś c i ś l e z w i ą z a n e z h i s t o r i ą p o s z c z e g ó l n y c h z a b o r ó w i z r ó ż n i c a m i w z a a w a n s o w a n i u gospodarki k a p i t a l i s t y c z n e j w t y c h r e g i o n a c h . N a j w c z e ś n i e j , bo j u ż w r o k u 1848, do o r g a n i z a c j i k ó ł e k r o l n i ­ c z y c h p r z y s t ą p i o n o n a t e r e n i e z a b o r u p r u s k i e g o , z n a c z n i e p ó ź n i e j — dopiero w r o ­ k u 1882 — z a c z ę ł y p o w s t a w a ć n a t e r e n i e z a b o r u a u s t r i a c k i e g o , a n a t e r e n i e z a b o r u rosyjskiego dopiero w r o k u 1906 z o s t a ł a w y d a n a u s t a w a z e z w a l a j ą c a n a o r g a n i z o ­ w a n i e kółek. W r z e c z y w i s t o ś c i k ó ł k a rolnicze n a terenie zaboru rosyjskiego p o w s t a ł y n i e c o w c z e ś n i e j , g d y ż j u ż w r o k u 1899 w W o l i B u k o w s k i e j w p o w i e c i e m i e c h o w ­ skim zorganizowano — m a j ą c e raczej charakter s p ó ł k i — k ó ł k o rolnicze „ J u t r z e n ­ ka", k t ó r e r o z p r o p a g o w a n e p r z e z w y s t a w ę r o l n i c z ą w M i e c h o w i e s p o w o d o w a ł o z o r ­ g a n i z o w a n i e w k r ó t k i m czasie 150 p o d o b n y c h k ó ł e k . W z a l e ż n o ś c i od z a b o r u i od s y t u a c j i r e g i o n a l n e j cele k ó ł e k n i e c o s i ę r ó ż n i ł y , ale n a o g ó ł m o ż n a s t w i e r d z i ć , ż e w s z y s t k i e d ą ż y ł y p r z e d e w s z y s t k i m do: — podniesienia poziomu produkcji w gospodarstwach rolnych; — obrony i n t e r e s ó w zawodowych r o l n i k ó w ; — w y z w a l a n i a s i ę od obcego p o ś r e d n i c t w a p r z y zbycie i z a k u p i e ; — p o d n i e s i e n i a n i e z m i e r n i e niskiego p o z i o m u o ś w i a t y zawodowej w rolnictwie; — przeciwdziałania wynaradawiającej akcji zaborców" ogólnej (s. 10). chłopów i wiedzy �RECENZJE I l o ś ć k ó ł e k w o k r e s i e z a b o r ó w n i e b y ł a d u ż a i w y n o s i ł a w r o k u 1913: w borze p r u s k i m 373, w zaborze a u s t r i a c k i m 2098, w zaborze r o s y j s k i m 1051. 251 za­ D r u g a R z e c z p o s p o l i t a o d z i e d z i c z y ł a po o k r e s i e r o z b i o r ó w p o d z i a ł o r g a n i z a c j i k ó ł e k n a towarzystwa regionalne: P o z n a ń s k i e Towarzystwo K ó ł e k Rolniczych, P o ­ morskie Towarzystwo K ó ł e k Rolniczych, Katowickie Towarzystwo K ó ł e k Rolni­ czych, M a ł o p o l s k i e Towarzystwo K ó ł e k Rolniczych, Centralny Z w i ą z e k K ó ł e k i O r ­ ganizacji Rolniczych w Warszawie. L i c z b a k ó ł e k na krótko przed I I w o j n ą ś w i a ­ t o w ą w y n o s i ł a o k o ł o 8500, w k t ó r y c h z r e s z o n y c h b y ł o ponad 260 tys. c z ł o n k ó w , t j . o k o ł o 9*/o w s z y s t k i c h r o l n i k ó w . O d r ę b n ą o r g a n i z a c j ę t w o r z y ł y tzw. k ó ł k a s t a s z i ­ c o w s k i e , k t ó r e w l i c z b i e o k o ł o 200 r o z w i j a ł y s i ę g ł ó w n i e n a obszarze w o j e w ó d z t w a w a r s z a w s k i e g o i lubelskiego. B y ł y to k ó ł k a w y ł ą c z n i e c h ł o p s k i e , n i e n a l e ż a ł o do n i c h a n i z i e m n i a ń s t w o , a n i d u c h o w i e ń s t w o . O r g a n e m t y c h k ó ł e k b y ł tygodnik „ Z a ­ ranie". W m y ś l z a ł o ż e ń p r o g r a m o w y c h k ó ł e k r o l n i c z y c h podniesienie p o z i o m u p r o d u k c j i w g o s p o d a r s t w a c h c h ł o p s k i c h m i a ł o - b y ć o s i ą g n i ę t e p r z e d e w s z y s t k i m poprzez p o d ­ niesienie k u l t u r y r o l n e j c h ł o p a . Dlatego t e ż g ł ó w n y n a c i s k p o ł o ż o n o n a p r a c ę oświatowo-szkoleniową: pogadanki o tematyce fachowej, organizowanie gospo­ d a r s t w , l u s t r a c j e gospodarstw, s z k o ł y rolnicze, k o n k u r s y rolnicze. P o w a ż n e m i e j s c e w pracy k ó ł e k rolniczych zajęła r ó w n i e ż praca o g ó l n o o ś w i a t o w a , p r z e j a w i a j ą c a się w działalności kół gospodyń wiejskich, w budowaniu d o m ó w ludowych i świetlic. I n n ą f o r m ą pracy k ó ł e k — s z c z e g ó l n i e r o z w i n i ę t ą w zaborze austriackim — b y ł o o r g a n i z o w a n i e z b y t u i z a o p a t r z e n i a w s i . N a t e r e n i e G a l i c j i j u ż w 1892 r o k u p o w s t a ł Z w i ą z e k H a n d l o w y K ó ł e k R o l n i c z y c h w K r a k o w i e , a w 1913 r o k u 92 s k l e ­ py p r o w a d z i ł y handel z r a m i e n i a k ó ł e k . N a terenie zaboru pruskiego d z i a ł a ł a s p ó ł ­ d z i e l n i a r o l n i c z o h a n d l o w a „ R o l n i k " , k t ó r a w 1914 l i c z y ł a j u ż 9459 c z ł o n k ó w . Z o r g a ­ n i z o w a n a o n a b y ł a do „ p r o w a d z e n i a w s p ó l n y c h z a k u p ó w o r a z w s p ó l n e g o z b y t u p ł o d ó w r o l n y c h , g ł ó w n i e z i e m n i a k ó w i z b o ż a " (s. 17). P o w a ż n ą zasługę m i a ł y również kółka w zakupie i rozprowadzaniu n a w o z ó w sztucznych, zarodowych b u h a j ó w , ś w i ń , maszyn i narzędzi rolniczych. N i e m a ł ą r o l ę o d e g r a ł y k ó ł k a w p r o p a g o w a n i u w y d a j n y c h f o r m h o d o w l i poprzez t w o r z e n i e s e k c j i c h o w u b y d ł a , k o n i , trzody c h l e w n e j i o w i e c . T w o r z o n o s e k c j e h o d o w c ó w o k r e ś l o n e j r a s y b y d ł a , np. g ó r s k i e g o , holenderskiego, czerwonego itd. ; ponadto z a k ł a d a n o k ó ł k a k o n t r o l i o b ó r , k t ó r e k o n t r o l o w a ł y stan h i g i e n i c z n y o b ó r , z d r o w o t n o ś ć b y d ł a , u l e p s z a ­ ł y p r o d u k t y w n o ś ć b y d ł a . N a obszarze zaboru pruskiego p o w a ż n e o s i ą g n i ę c i a m i a ł y s p ó ł k i m e l i o r a c y j n e , k t ó r e w r o k u 1914 z m e l i o r o w a ł y 93 984 h a z i e m i . W o k r e s i e międzywojennym r ó w n i e ż na terenach w o j e w ó d z t w warszawskiego, kieleckiego i lubelskiego w z r o s ł a d z i a ł a l n o ś ć s p ó ł e k m e l i o r a c y j n y c h . K ó ł k a r o l n i c z e z a p r z e s t a ł y swej d z i a ł a l n o ś c i r ó w n o c z e ś n i e z upadkiem Drugiej Rzeczypospolitej. W z m i e n i o n y c h w a r u n k a c h u s t r o j o w y c h n i e p o w r ó c o n o do t r a d y c y j n y c h f o r m o r g a n i z a c j i r o l n i k ó w , a z o r g a n i z o w a n o w to m i e j s c e Z w i ą z e k S a m o p o m o c y C h ł o p ­ s k i e j , d z i a ł a j ą c y w l a t a c h 1944-1956. H i s t o r i ę tej i n s t y t u c j i dzieli R o m a n M a l i n o w ­ s k i n a 3 okresy. W okresie p i e r w s z y m (1944-1948) Z S C h o r g a n i z o w a ł p a r c e l a c j ę m a j ą t k ó w obszarniczych, l i k w i d o w a ł zniszczenia wojenne na wsi, d z i a ł a ł na polu s p ó ł d z i e l c z o ś c i , o ś w i a t y i k u l t u r y . W okresie d r u g i m (1948-1953) Z S C h z r e z y g n o w a ł z p r a c y produkcyjnej, a w y s i ł k i s k i e r o w a ł przede wszystkim n a d z i a ł a l n o ś ć organizacyjno-propagandową (organizowanie s p ó ł d z i e l n i produkcyjnych i kontrola nad t e r m i n o w y m i p e ł n y m w y w i ą z a n i e m s i ę r o l n i k ó w z n a l e ż n o ś c i wobec p a ń s t w a ) . W okresie t r z e c i m (1953-1956) Z S C ł r z w r a c a ł w i ę k s z ą u w a g ę n a d z i a ł a l n o ś ć gospo­ darczą, popierał „rozwój różnorodnych form z e s p o ł o w e g o współdziałania rolników, t z w . p r o s t y c h f o r m k o o p e r a c j i . W e d ł u g d a n y c h Z a r z ą d u G ł ó w n e g o Z S C h , w 1956 r. z o r g a n i z o w a n y c h b y ł o n a w s i o k o ł o 50 tys. r ó ż n o r o d n y c h f o r m w s p ó ł d z i a ł a n i a r o i - �RECENZJE 252 nifców" (&. 35). Do najbardziej rozpowszechnionych n o w s k i n a s t ę p u j ą c e : z e s p o ł y u p r a w o w e — grupowe form kooperacji zalicza zagospodarowanie Mali­ i u p r a w a zie­ mi w y d z i e r ż a w i o n e j lub w ł a s n e j , grupy w z a j e m n e j pomocy, z e s p o ł y maszynowe, ze­ społy ze­ łąkarsko-melioracyjne, społy produkcji materiałów Nowy III etap Plenum woli w ZSCh chłopów zespoły pastwiskowo-wypasowe, torfowe, budowlanych. historii organizacji rolniczych uchwaliło, iż „ u w a ż a formy zespoły działania rzeczywistości, koła mogły z przeszłości, je rozwijać W w y n i k u spontanicznej nastał za konieczne aby roku nowymi 1956, kiedy zarzucone przystosowując i wzbogacać aktywności w przywrócić je do formami" to wbrew aktualnej (s. 38). w s i n a s t ą p i ł o w l a t a c h 1056 i 1957 reakty­ w o w a n i e k ó ł e k r o l n i c z y c h . T e r e n e m d z i a ł a n i a k ó ł k a j e s t w i e ś , r z a d z i e j * 2 l u b 3 wisie. K ó ł k o posiada o s o b o w o ś ć p r a w n ą , ruchomy, może pozywać rząd, składający m o ż e w i ę c m i e ć w ł a s n y m a j ą t e k ruchomy i nie­ i b y ć pozywane. s i ę z prezesa, Kierownictwo operatywne sekretarza i skarbnika, sprawuje za­ wybierany przez walne ze­ branie. Liczba kółek w r o k u 1964 sołectw. Jednocześnie gospodarstw wynosiła kółka liczyły kraju. Kółka 31 387 i obejmowała 14,711,7 tys. c z ł o n k ó w dysponują 77;1%> o g ó l n e j znacznymi funduszami p o c h o d z ą c y m i rzonego w r o k u 1959 F u n d u s z u R o z w o j u R o l n i c t w a i ze s k ł a d e k , ków (w z a l e ż n o ś c i k i m przeznaczone obiektów przetwórstwa szarni zielonek rolnego, gospodarcza Najważniejszym utwo­ człon­ rolnictwa, a w dalszej k o l e j n o ś c i zlewni mleka, suszarni przerobu s ł o m y lnianej i konopnej, oraiz n a b u d o w ę Działalność z i udziałów 50,70 l u b 100 z ł z 1 h a ) . F u n d u s z e te p r z e d e są na m e c h a n i z a c j ę półmechanicznego nach. od strefy liczby 40,7% o g ó ł u i obejmowały studni i u r z ą d z e ń kółek polem rolniczych działania płodów w punktów drobiu, s u ­ wodociągowych. chwili się w obecnej tj. 50,7% o g ó ł u , p o s i a d a ł o r o l n i c t w a . "W 19G4 r o k u 13 919 k ó ł e k , budowę rolnych, zakładów wylęgu koncentruje kółek wszyst­ na kilku jest płaszczyz­ mechanizacja traktory w łącznej i l o ś c i 35 022 sztuk. W m n i e j s z e j i l o ś c i n a l e ż y do k ó ł e k i n n y s p r z ę t r o l n i c z y , n p . p ł u ­ gi do o r k i — 32 632 s z t u k i , p ł u g i do p o d o r y w k i — 18 292 s z t u k i . Ł ą c z n i e mechanizacyjną prowadzi istotne k o n s e k w e n c j e wych zawodów, społeczne, potrzebnych techniczno-remontowym. ko w z a w o d a c h Na terenie Państwowego nizowane zasadach A kółek choćby do ziem zachodnich Funduszu Ziemi. spółdzielczych, kraju. ze w z g l ę d u Mechanizacja na obsługi innych (księgowi, zagospodarowały pojawienie maszyn, -się n o w e m o ż l i w o ś c i kółka działalność rolnictwa się na jak i na przejmują przy rolnicze się, tworząc tym często no­ zapleczu nie tyl­ dystrybutorzy). rolne, p o w s t a ł e rolnicze zrzeszają ma wsi z a t r u d n i e n i a i to duży areał Jediną z f o r m i z e s p o ł o w e g o g o s p o d a r o w a n i a spółdzielcze ośrodki Sąsiednie kółka w bezpośredniej Otwierają technicznych, ale i w przez k ó ł k a zachodnich. 3 ponad w ziemi są orga­ województwach ziem g o s p o d a r s t w o rolne zabudowania dawnych na spół­ d z i e l n i p r o d u k c y j n y c h lub m a j ą t k ó w j u n k i e r s k i c h . Działalność — usługi przemysłową warsztatowe realizują d l a potrzeb kółka w własnych następujących kółka, formach: członków oraz innych kółek; — zbiorowe z a o p a t r y w a n i e r o l n i k ó w w ś r o d k i p r o d u k c j i ; — pozyskiwanie surowców — o r g a n i z o w a n i e grup — działalność w mineralnych i produkcja materiałów budowlanych; remontowo-budowlanych; zakresie chałupnictwa, przemysłu domowego, przetwórstwa owo­ ców i warzyw; — prowadzenie różnorodnych obiektów gospodarczych: młynów, tartaków, piekar­ n i , w y l ę g a r n i d r o b i u i i n n y c h z a k ł a d ó w " (s. 100). Dalszą formą działalności kółek rolniczych są spółdzielnie usługowo-wytwórcze �253 RECENZJE ś w i a d c z ą c e usługi remontowo-budowlane, ślusarsko-kowalskie, mechanizacyjne i bu­ dowlane. N a k ó ł k a rolnicze s p a d ł o też zadanie realizacji programu agrominimum — „ z e s t a w podstawowych z a b i e g ó w technicznych i zootechnicznych, zapewniających w ł a ś c i w e w y k o r z y s t a n i e p o m o c y p a ń s t w a oraz w ł a s n y c h rezerw produkcyjnych" (s. 106). J e d n y m z n a c z e l n y c h z a d a ń tego p r o g r a m u jest „ d o p r o w a d z e n i e do u ż y w a ­ n i a k w a l i f i k o w a n y c h n a s i o n z b ó ż i s a d z e n i a k ó w z i e m n i a k a p r z e z w s z y s t k i e gospo­ d a r s t w a rolne" (is. 107) oraz w ł a ś c i w a o c h r o n a r o ś l i n p o l e g a j ą c a n a w a l c e z c h w a ­ stami, chorobami i szkodnikami. Z wszystkimi w y ż e j wymienionymi formami działalności gospodarczej idzie w p a r z e m a s o w e podnoszenie k u l t u r y r o l n e j poprzez s z k o l e n i a zbiorowe, p o k a z y , d o ś w i a d c z a l n i c t w o , w y ś w i e t l a n i e f i l m ó w i p r z e ź r o c z y , pogadanki, konkursy, czytel­ n i c t w o k s i ą ż e k i p r a s y , w y c i e c z k i do z a k ł a d ó w w z o r c o w y c h . Z l i k w i d o w a n e n a p r z e ł o m i e lat 1949^1950 o r g a n i z a c j e b r a n ż o w e w z n o w i ł y s w ą d z i a ł a l n o ś ć r ó w n o l e g l e z k ó ł k a m i r o l n i c z y m i w l a t a c h 1957^1958. O b e c n i e i s t n i e j e 13 o r g a n i z a c j i b r a n ż o w y c h r o l n i k ó w , z k t ó r y c h 7 dotyczy p r o d u k c j i r o ś l i n n e j , a 6 z w i e r z ę c e j (np. P o l s k i e Z r z e s z e n i e P l a n t a t o r ó w R o ś l i n W ł ó k n i s t y c h , Z w i ą z e k P l a n ­ t a t o r ó w C h m i e l u e t c ) . W s p ó ł p r a c u j ą one ś c i ś l e z k ó ł k a m i r o l n i c z y m i , w r a m a c h k t ó r y c h d z i a ł a j ą jako sekcje. I n n ą organizacją a u t o n o m i c z n ą k ó ł e k rolniczych są koła g o s p o d y ń wiejskich. Podobnie j a k k ó ł k a rolnicze s i ę g a j ą k o ł a g o s p o d y ń w i e j s k i c h t r a d y c j ą X I X w i e k u (w l a t a c h 1864-1870 p o w s t a ł y p i e r w s z e k o ł a w ł o ś c i a n e k w zaborze p r u s k i m ) . W r o ­ k u 1964 i s t n i a ł o 21 652 K G W , do k t ó r y c h n a l e ż a ł o 476 134 c z ł o n k i n i e z 5)1,9°/» o g ó ł u wsi polskich. P r a c a k ó ł g o s p o d y ń wiejskich koncentruje s i ę na drobiarstwie, w a ­ r z y w n i c t w i e , s p r a w a c h g o s p o d a r s t w a domowego, opiece n a d d z i e c k i e m i d z i a ł a l ­ ności kulturalno-oświatowej. Z a a n o n s o w a n e p r z e z nas problemy o m ó w i o n e zostały przez a u t o r ó w pracy w i c h globalnej s k a l i , w m a k r o s t r u k t u r z e c a ł e g o k r a j u . W s z e r e g u t a b l i c a c h , d i a ­ g r a m a c h i m a p a c h z a w a r t o s t a t y s t y c z n ą w a g ę p o r u s z a n y c h f a k t ó w . Z n a c z e n i e tej p r a c y d l a b a d a ń e t n o g r a f i c z n y c h i s o c j o l o g i c z n y c h jest n i e w ą t p l i w e , a l e jest ona r a c z e j z tego p u n k t u w i d z e n i a p o d s t a w ą , o g ó l n ą o r i e n t a c j ą d l a b a d a ń k o n k r e t a o s z c z e g ó ł o w y c h . Z w r ó c o n e g o k u w s p ó ł c z e s n e j w s i etnografa i socjologa b ę d ą i n t e ­ r e s o w a ł y — n a o b e c n y m etapie b a d a ń — r e a l i z a c j e w k o n k r e t n y c h s t r u k t u r a c h spo­ łecznych, a mianowicie w lokalnych społecznościach wioskowych. Dotychczasowe b a d a n i a etnograficzne i socjologiczne — n a w e t m o n o g r a f i c z n e — n i e p o ś w i ę c a ł y dostatecznej u w a g i w s p ó ł c z e s n y m f o r m o m o r g a n i z a c j i c h ł o p s k i e j , k t ó r e z a s t ą p i ł y dawne sąsiedzkie więzi i formy współdziałania. One p o w o d u j ą również zmiany w inwentarzu k u l t u r o w y m wsi, s ą propagatorami nowego n a wsi. Z perspektywy struktury społecznej i kulturowej całego kraju są bezpośrednimi sprawcami zmian n a w s i ; s ą zarazem przedmiotem, j a k i podmiotem t y c h zmian. Gerhard t KSIĄŻKI Konrad Kloska NADESŁANE B o r i s o w n a K o c z a k o w a N a t a l i a , Goroda-Gosudarstwa Jorubov, Akadiemija N a u k S S S R , I n s t i t u t A f r i k i . I z d a t i e l s t w o „ N a u k a " , G ł a w n a j a R e d a k c i j a Wostocznoj L i t i e r a t u r y , M o s k w a 11968, ss. 200, z d j ę c i a c z a r n o - b i a ł e w t e k ś c i e Ife K s i ą ż k a d a j e p r z e g l ą d d z i e j ó w J o r u b ó w od l e g e n d a r n y c h p o c z ą t k ó w k r ó l e s t w a ( d a t o w a n y c h n a X I I I w. p.n.e.), t w o r u p r z o d k ó w obecnego p l e m i e n i a J o r u b a , �RECENZJE 254 od o k r e s u kolonialnego nej państw-miast chodzenia i cywilizacji s p o ł e c z n e i polityczne (koniec X I X w . ) . P r a c a polityczną Ife. Na historię podstawie instytucje J o r u b ó w w i a n y m czasie o k r e s u p r z e j ś c i o w e g o rozpatruje cechy struktury s p o ł e c z ­ plemienia. Omówiony konkretnych postawiona danych jest problem jest teza o i s t n i e n i u w od s p o ł e c z e ń s t w a po­ charakteryzujących beaklasowego do oma­ klasowego, k t ó r e w y k s z t a ł c i ł o s i ę w epoce k o l o n i a l n e j . M . A. K . Chudozestwienyj obraz i dekoratiwnost w iskusstwie Azjii i Afryki. P r a c a zbio­ r o w a pod r e d . E . W . K i l c z e w s k i e j . M i n i s t e r s t w o K u l t u r y S S S R , I n s t i t u t I s t o r i i I s k u s s t w . I z d a t i e l s t w o „ N a u k a " , G ł a w n a j a R e d a k c i j a Wostoeznoj L i t i e r a t u r y , M o ­ s k w a I960, ss. 192, z d j ę c i a c z a r n o - b i a ł e w t e k ś c i e Praca zawiera sześć a r t y k u ł ó w d o t y c z ą c y c h wybranych z a g a d n i e ń sztuki, p i ó r a w y b i t n y c h s p e c j a l i s t ó w . W p r o w a d z a j ą c e w temat jest o p r a c o w a n i e S. R a p p a p o r t a : Myślenie obrazami i dekoracyjność, następnie poszczególne omówienia: I. Murian: Zasady zdobnictwa w dalekowschodnim malarstwie tuszem, S. S o k o ł ó w : Zagadnie­ nie dekoracyjności w japońskim malarstwie narodowym, iN. Grigorowicz: Dekora­ cyjność i obraz malarski w grawiurach Ono Tadasige, S . C h m i e l n i c k i e j : Konstrukcja i ornament (Ewolucja figuralnych fundamentów w średniowiecznym budownictwie Azji Centralnej), N . G r i g o r o w i c z : Dekoracyjność i plastyka (O niektórych zasadach zdobnictwa w drewnianej rzeźbie Afryki Tropikalnej). W poszczególnych artyku­ łach m o ż n a prześledzić oryginalność rozwiązań plastycznych k r a j ó w A z j i i Afryki. U k a z a n e <są specyficzne cechy t w o r z e n i a o b r a z u , f o r m y i o r n a m e n t u w m a l a r s t w i e , rzeźbie i architekturze. M. A. Dieveniskes (pod red. z b i ó r . ) , Lietuvos TSR Draugija, Vilnius 1966, ss. 41i2, rys., fot. 95 Paminklu Apsaugos ir K. Krastotyros 2 M o n o g r a f i a okolic m i a s t e c z k a D i e v e n i s k e s (region z a j m u j ą c y ok. 240 k m , l e ­ ż ą c y n a p o ł u d n . w i s c h ó d o d W i t o a , n a (granicy z B i a ł o r u s k ą SRiR), w y d a n a pnzez W i l e ń s k i Oddział Litewskiego T o w a r z y s t w a Krajoznawczego jako trzecia w serii popularnych o p r a c o w a ń regionalnych. P o w s t a ł a w o p a r c i u o m a t e r i a ł y zebrane p r z e z c z ł o n k ó w T o w a r z y s t w a podczas k o m p l e k s o w y c h b a d a ń p r o w a d z o n y c h w r o ­ k u 1965. W b a d a n i a c h b r a l i u d z i a ł h i s t o r y c y , etnografowie, j ę z y k o z n a w c y , f o l k l o ­ r y ś c i , m u z y k o l o d z y , p r z y r o d n i c y . O p r a c o w a n i e podzielone z o s t a ł o n a 5 c z ę ś c i g r u ­ p u j ą c y c h tematycznie a r t y k u ł y k i l k u d z i e s i ę c i u a u t o r ó w . Część pierwsza zawiera o m ó w i e n i e w a r u n k ó w m a t u r a l n y c h r e g i o n u , d r u g a z a z n a j a m i a z jego h i s t o r i ą , t r z e ­ cia p o ś w i ę c o n a z o s t a ł a kulturze materialnej i s p o ł e c z n e j , czwarta zagadnieniom j ę ­ zykoznawczym, p i ą t a o b r z ę d o w o ś c i i literaturze ludowej. K s i ą ż k ą zawiera k i l k a ­ d z i e s i ą t r y s u n k ó w i 95 fotografii. S t r e s z c z e n i e w j ę z y k u r o s y j s k i m . A. D ü r k h e i m E m i l , Zasady metody socjologicznej, W. P W N , W a r s z a w a 1968 P i e r w s z e w y d a n i e Zasad... u k a z a ł o s i ę w r o k u 1895 w P a r y ż u . Z p e r s p e k t y w y k i l k u d z i e s i ę c i u lat z p e w n y m z d z i w i e n i e m k o n s t a t u j e m y , ż e n a u k i s p o ł e c z n e s t o j ą d z i ś p r z e d n i e m a l i d e n t y c z n y m i p r o b l e m a m i j a k te, z k t ó r y m i b o r y k a ł s i ę D ü r k ­ h e i m . T e n p o z y t y w n y w y k ł a d metody jest r ó w n o c z e ś n i e k r y t y c z n y m z a r y s e m ó w ­ czesnej socjologii i c h o ć m o ż e n i e c h w y t a m y w s z y s t k i c h n i u a n s ó w jego p o l e m i k z T ö n n i e s e m czy S p e n c e r e m , to o g ó l n e w r a ż e n i e r o z b i e ż n o ś c i p o g l ą d ó w n a p o d ­ s t a w o w e z a g a d n i e n i a n a u k i p r z y p o m i n a s t a n dzisiejszy. Zasady... to p i e r w s z a w i ę k - �255 RECENZJE sza p r a c a D u r k h e i m a p r z e t ł u m a c z o n a tom nowo p o w s t a ł e j „ B i b l i o t e k i n a j ę z y k polski. U k a z u j e s i ę jako pierwszy Socjologicznej". W. K . E l m b e r g J o h n — Erik, among the Mejprat Balance of Irian and Barat, Circulation, aspects of tradition and change S t o c k h o l m 1968, ss. 322, r y c . 34 J e s t to l a m o n o g r a f i a t e r e n o w a w y d a n a p r z e z M u z e u m E t n o g r a f i c z n e w Sztok­ holmie. O p a r t a n a b a d a n i a c h a u t o r a (1954-1957) o m a w i a z a s a d y o r g a n i z a c j i społecz­ n e j , z a g a d n i e n i a r ó w n o w a g i i c y r k u l a c j i w w y m i a n i e d ó b r m a t e r i a l n y c h o r a z te s a ­ me aspekty tów, myśli wykaz kosmologicznej „cen" wymiennych tubylców. dóbr, 'Załączniki słownik zawierają 55 tekstów (Mejprat-English). Całość mi­ zamyka i n d e k s i bibliografia. T. M. C. Fagg W i l l i a m , S c u l p t u r e s et m a s q u e s tablic barwnych 32. L'Art de t r i b a u x . L ' . 4 r t de l'Afrique L'Afrique Occidentale, ss. 24, centrale, tablic ss. 24, barwnych 32. C o l l e c t i o n d'art U N E S C O . P r i n t e d i n I t a l y , U N E S C O , M i l a n o 1907 Dwa albumiki wydane pod a u s p i c j a m i U N E S C O , z n a w c ę sztuki A f r y k i , z a p o z n a j ą Afryki. Omówione s ą tu opracowane przez wybitnego z tradycyjnymi osiągnięciami artystycznymi wszystkie najważniejsze style rzeźby plemiennej ludów basenu Nigru, Kongo i W y b r z e ż a Gwinejskiego, k a ż d y z nich ilustrowany b a r w n y m i zdję­ c i a m i . U k a z a n y jest t e ż k o n t e k s t s p o ł e c z n y i r e l i g i j n y s z t u k i . M. A. G r u d z i ń s k i E u g e n i u s z , Język, metajęzyk, rzeczywistość, P W N , Warszawa K. 1969, ss. 176 P r a c a z z a k r e s u teorii -poznania, w y m a g a j e d n a k z n a j o m o ś c i logicznego r a c h u n ­ ku zdań. Głównym przedmiotowy. junkcja, przedmiotem Dowodzi alternatywa występowanie w towo-zastępczy. on, rozważań ż e takie a u t o r a jest r e l a c j a m e t a j ę z y k kategorie czy o k r e s w a r u n k o w y języku przedmiotowym Polemizując zdań złożonych, zaliczyć .należy do m a — j a k to o k r e ś l a z Russelem zwraca r ó w n o c z e ś n i e stwo o b y d w u k o n c e p c j i i o g ó l n ą zgodność swych wniosków — język j a k negacja, metajęzyka, — dysa ich charakter skró- uwagę na podobień­ z osiągnięciami współ­ czesnej logiki f o r m a l n e j . W. K . Hempel Carl G. Podstawy nauk przyrodniczych, Wyd. Naukowo-Techniczne, W a r s z a w a 1968 ss. 167 Autor, com blemy i światowej z dziedziny sławy logiki uczony, zdobył i metodologii i metody techniki", lecz w b r e w niech ten narzucony czytania. Podstawy przez zarówno rozgłos nauk. wydawcę przede wszystkim T a praca ukazała dzięki się w serii pozorom z t e c h n i k ą m a n i e w i e l e tytuł nikogo nie odwiedzie od nauk przyrodniczych, j a k i s p o ł e c z n y c h a w y k ł a d prowadzi Hempel w niezwykle czytelny i przystępny są pra­ „Pro­ wspólnego jej prze­ te same, sposób. W. H e y e r d a h l T h o r , Sea Routes to Polynesia. in the Pacific, L o n d o n 1968, ss. 232, z r y c . American T e n ż e , Indianer und 1966, ss. 296, z r y c . Das Oba f • Alt-Asiaten w y d a n i a : angielskie im Pazifik. i austriackie, s t a n o w i ą Indias Abenteuer and einer rodzaj w y p i s ó w Early Asiatics Théorie, z K. Wien dotychcza- �256 RECENZJE sowego d o r o b k u n a u k o w e g o T . H e y e r d a h l a . Z e b r a n e z w i e l u r ó ż n o j ę z y c z n y c h , sto także trudno każdorazowo telnikom tury i zapoznanie Oceanię czasopism w się z koncepcją Poszczególne Pozostałe artykuły zostały czę­ poprzedzone okresie dotyczą tras żeglarskich przedkolumbijskim, analizy Ameryki są nautycznym zdolnościom zaś stanowią roślin, z Polinezją. Inków podsumowanie zasięgu łączących i ich wiedzy kul- ! Amerykę mających D w a następne archeologicznych ', czy­ Heyerdahla o pacyficznym pochodzeniu studia na rzecz d a w n y c h k o n t a k t ó w poświęcone naukowych, r e d a k c y j n y m w s t ę p e m . C a ł o ś ć t w o r z y j a s n y obraz u m o ż l i w i a j ą c y Polinezji. czyć dostępnych świad­ artykuły o wyspach Pacyfiku. poszukiwań autora na wyspach Galapagos, Wyspie Kokosowej i Wielkanocnej. Dodatkowo wy w w y d a n i u a u s t r i a c k i m zamieszczono H e y e r d a h l a .oraz obs;zerny artykuł, będący szczegółowy analizą pisma życiorys nauko­ „kohau-roingo-rongo" z W y s p y Wielkanocnej, opublikowany uprzednio w 2 tomie s ł y n n y c h r a p o r t ó w weskiej ekspedycji naukowej archeologicznej ma w y s p y wschodniej nor­ 'Polinezji. A. K ł o s k o w s k a A n t o n i n a , Z historii i socjologii Kultury, P-Z. P W N , W a r s z a w a 1969, ss. 531. W y b ó r p r a c p i s a n y c h w okresie 1954-1968. Z a i n t e r e s o w a n i a a u t o r k i t r a d y c y j n i e koncentrują się wokół zagadnień nej p r z e d p a r u l a t y Kultury teoretycznych, nie zamieszczonych teoria k u l t u r y c z y u j ę c i e badań k u l t u r y , w tej k s i ą ż c e masowej w poprzedniej o n a do w y d a ­ p r a c y , j a k np. t z w . tego p r o b l e m u u M a r k s a empirycznych służących nawiązuje poprzez p r z e d s t a w i e n i e n i e k t ó r y c h za materiałową k s i ą ż c e u o g ó l n i e ń . T e r o z w a ż a n i a poprzedzone oraz wskazanie dokumentację „szczegółowych zawartych w są analizą p r ą d ó w jest to c i e k a w y p r z y c z y n e k do h i s t o r i i m y ś l i tamtej umysłowych pa­ n u j ą c y c h w ś r o d o w i s k u warszawskich intelektualistów skupionych w o k ó ł Warszawskiej", koncepcji semiotyczna „Biblioteki społecznej w Polsce • w drugiej p o ł o w i e X I X w i e k u . W. K. Komitet Lud Słowianoznawstwa Białoruski. Polskiej Akademii T o m V I I . Suplement Nauk. do t o m u V Zakład Słowianoznawstwa. i V I . W a r s z a w a 1969, ss. 417, 1 r y c . 12 Omówienia 192,3) i wstępne opracowane kologów aneksy, przez komentarze muzycznych, nazw Białoruskiego oceny pracy współczesnych tańców) naukowej Michała językoznawców, i przypisy, indeksy oraz e r r a t a d o t y c z ą Federowskiego folklorystów (miejscowości, ostatnich i (1853¬ etnomuzy­ informatorów, skal z 6 tomów Ludu dwóch tego autora. T. M . C . K o w a l c z y k Małgorzata, Wierzenia pogańskie za pierwszych Piastów, Wydaw­ n i c t w o Ł ó d z k i e , Ł ó d ź 1968, ss. 147, r y c . 44, m a p y 4 Wśród prac poświęconych religii pogańskich Słowian książka M. Kowalczyk jest j e d n ą z n i e w i e l u o p a r t y c h p r a w i e w y ł ą c z n i e n a m a t e r i a l e a r c h e o l o g i c z n y m . C e lem j e j jest opisanie archeologicznych śladów religii p o g a ń s k i e j n a ziemiach s k i c h w okresie od V I do p o ł . X I I w i e k u , t j . do c z a s u prawdopodobnego cia zorganizowanych wszystkie znaleziska skimi n a terenie ognisk archeologiczne, dzisiejszej graficzne, a t a k ż e w i a d o m o ś c i riału etnograficznego kultu starych mogące Polski, stosując etnograficzne bogów. mieć Autorka związek porównawczo wygaśnię­ szczegółowo omawia z wierzeniami źródła pisane pol­ pogań­ i ikono­ z p r z e ł o m u X I X i X X wieku. Z mate­ w y k o r z y s t u j e a u t o r k a dane dotyczące kultury duchowej S ł o - > �257 RECENZJE wian, a z n a j d u j ą c e potwierdzenie w ź r ó d ł a c h archeologicznych. P o z o s t a ł o ś c i kultu p o g a ń s k i e g o o m ó w i o n e z o s t a ł y w trzech grupach: archeologiczne ś l a d y k u l t u zor­ g a n i z o w a n e g o ( ś w i ą t y n i e , o ł t a r z e , k r ę g i k u l t o w e , p o s ą g i ) , k u l t z m a r ł y c h (typy g r o ­ b ó w , magia ochronna przed ¡zmarlymi, w y p o s a ż e n i e g r o b ó w ) , archeologiczne ś l a d y w i e r z e ń m a g i c z n y c h (amulety, p r z e d m i o t y s ł u ż ą c e m a g i i s y m p a t y c z n e j , p i s a n k i , o f i a ­ r y z a k ł a d z i n o w e , k a m i e n i e ) . W e w n i o s k a c h a u t o r k a s t w i e r d z a , ż e dalsze i s y s t e ­ m a t y c z n e b a d a n i a tego r o d z a j u p r z y c z y n i ą s i ę do w y j a ś n i e n i a w i e l u k w e s t i i s p o r ­ n y c h i d o t ą d nie w y j a ś n i o n y c h . M. W. K o w a l s k a - L e w i c k a Anna, ce E t n o l o g i c z n e , T . I X , W r o c ł a w Sh-ipibo, P o l s k i e T o w a r z y s t w o L u d o z n a w c z e , 1969, ss. 167, r y c . 94 + 4 kol., m a p y 2 Pra­ Monografia A . K o w a l s k i e j - L e w i c k i e j p o ś w i ę c o n a k u l t u r z e I n d i a n Shipibo, j e d ­ nego z k o p i e n i a o z y c h p l e m i o n M o n t a n i i p e r u w i a ń s k i e j , o p a r t a z o s t a ł a w g ł ó w n e j m i e r z e n a w y n i k a c h w ł a s n y c h b a d a ń , p r o w a d z o n y c h w r o k u 1948. A u t o r k a z a j ­ m u j e się przede w s z y s t k i m k u l t u r ą m a t e r i a l n ą Shipibo. O m a w i a ich budownictwo, p o d s t a w y gospodarcze, p o ż y w i e n i e , r z e m i o s ł a (ze s z c z e g ó l n y m z w r ó c e n i e m u w a g i n a w y r o b y c e r a m i c z n e s ł y n n e w c a ł e j M o n t a n i i ) , s t r ó j i ozdoby, s z t u k ę . W trzech ostatnich r o z d z i a ł a c h autorka z a j m u j e s i ę n i e k t ó r y m i zagadnieniami z dziedziny kultury s p o ł e c z n e j i duchowej Shipibo, j a k r ó w n i e ż przemianami zachodzącymi w i c h k u l t u r z e pod w p ł y w e m k o n t a k t ó w z b i a ł y m i . A. K r u p a V i k t o r , The Maori Language, M o s k w a 1968, ss. W. 100 K o l e j n a p r a c a z s e r i i „ J ę z y k i A z j i i A f r y k i " . J e j autor — z n a n y s ł o w a c k i o r i e n ­ talista — daje s y n t e t y c z n ą c h a r a k t e r y s t y k ę j ę z y k a autochtonicznych m i e s z k a ń c ó w N o w e j Z e l a n d i i — M a o r y s t ó w i u k a z u j e jego m i e j s c e p o ś r ó d p o z o s t a ł y c h j ę z y k ó w polinezyjskich. Poddaje precyzyjnej analizie lingwistycznej m a o r y j s k ą fonetykę, słownictwo, morfologię, syntaksę, a całość u z u p e ł n i a m a ł y m s ł o w n i c z k i e m i fragmentem maoryjskiego t e k s t u . P r a c a u k a z u j e w s p ó ł c z e s n e rozbicie j ę z y k a maoryjtskiego n a d w a d i a ­ l e k t y i proces z m i a n , j a k i e z a s z ł y w n i c h pod w p ł y w e m k o n t a k t u z j ę z y k i e m a n ­ g i e l s k i m . M a t e r i a ł u do n a u k o w e j a n a l i z y d o s t a r c z y ł y n a j w a r t o ś c i o w s z e p u b l i k a c j e l u d o w e j l i t e r a t u r y m a o r y j s k i e j , a t a k ż e s ł o w n i k i , g r a m a t y k i , p o d r ę c z n i k i szkolne, opracowania naukowe oraz w y d a w a n e w s p ó ł c z e ś n i e w Nowej Zelandii czasopisma w języku maoryjskim. A. Lé vi - S t r a u s s Claude, Myśl nieoswojona, PW1N, Warszawa 1969, ss. P-Z. 410 L é v i - S t r a u s s w y d a ł j u ż t r z y z c z t e r e c h z a p l a n o w a n y c h s w y c h Mithologiques, ale P W N z a p r e z e n t o w a ł n a m n a r a z i e jego w c z e ś n i e j s z ą p r a c ę , k t ó r a w p e w n y m sensie m o ż e b y ć u z n a w a n a z a k l u c z do Le cru et le cuit. J a k w s z y s t k i e jego p r a ­ ce, r ó w n i e ż ta w y w o ł a ł a w ś w i e c i e n a u k o w y m w i e l k i e p o l e m i k i i d y s k u s j e , w ś r ó d p e ł n y c h z a c h w y t u r e c e n z j i nie b r a k t e ż g ł o s ó w o d s ą d z a j ą c y c h L é v i - S t r a u s s a od c z c i i w i a r y , z a r z u c a j ą c y c h m u w r ę c z a n a u k o w o ś ó . K s i ą ż k a ta b y ł a j u ż u p r z e d n i o r e c e n z o w a n a ( „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. V I I , rec. — A n n a K u t r z e b a - P o j n a r o w a ) , w i ę c c h c e m y t e r a z tylko o d n o t o w a ć j e j w y d a n i e w j ę z y k u p o l s k i m . „ B i b l i o t e k a S o c j o l o ­ giczna". W. L u n d b a e k Torben, Áfricas S o n d a g s u n i v e r s i t e t e t - B i n d 70, ss. 17 — Etnografia Polska, t. X I V z. 2 Kultur, 80 Muńksgaards Forlag, Kobenhavn K. 1967. �258 RECENZJE Popularnonaukowe kańskiej Działu z ogólnym opracowanie, Etnograficznego podziałem sztukę. skich pasterstwo Przedstawiona przedsięwzięć w autorem Narodowego etnicznym i j ę z y k o w y m sady s t r u k t u r y p l e m i e n n e j myślistwo, którego Muzeum wreszcie w zajęcia religię dziedzinie. sekcji afry­ Zapoznając następnie mieszkańców Osobny rozdział jest — oraz z uwzględnieniem poświęcony za­ Afryki i wierzenia animistyczne jest h i s t o r i a p e n e t r a c j i e u r o p e j s k i e j tej kierownik Kopenhadze. Afryki, praca omawia i rodzinnej, podstawowe i rolnictwo, jest duń­ kształtowa­ n i u s i ę n o w y c h p a ń s t w i i c h d ą ż e n i u do m o d e r n i z a c j i . M. A. K. Metody ilościowe w socjologii, P W E , W a r s z a w a 1968, ss. 433 P r a c a z b i o r o w a n a u k o w c ó w z S y b e r y j s k i e g o C e n t r u m N a u k o w e g o pod red. W. S z u b l i n a i in. S t o s o w a n i e metod i l o ś c i o w y c h ima t ę n i e w ą t p l i w ą z a l e t ę , ż e w n i o s k i p r z y i c h pomocy u z y s k i w a n e m o g ą b y ć g e n e r a l i z o w a n e i w e r y f i k o w a n e p r z e z n i e z a l e ż n y c h i n i e w s p ó ł p r a c u j ą c y c h ze s o b ą 'badaczy. T e o r e t y k czy p r a k t y k w y k o r z y s t u j ą c y uzyskane t ą drogą w y n i k i m a p e ł n ą kontrolę nad tokiem p o s t ę p o ­ w a n i a badawczego s w e g o p o p r z e d n i k a , co p o z w a l a m u u n i k n ą ć jego b ł ę d ó w , z a ś s a m a m o ż l i w o ś ć w e r y f i k a c j i s t w a r z a w i ę k s z e z a u f a n i e do p r a c u c z o n y c h spoza w ł a s n e g o o ś r o d k a badawczego. O w o d ą ż e n i e do s t a n d a r y z a c j i imetod widoczne r ó w n i e ż w n a u c e p o l s k i e j jest j e d n ą z p r z y c z y n p r z e t ł u m a c z e n i a tej k s i ą ż k i , k t ó r a cieszy s i ę w Z S R R stosunkowo d u ż ą p o p u l a r n o ś c i ą i od 1964 r. b y ł a j u ż k i l k a k r o t ­ nie wznawiana. W. Metody statystyczne w socjologii, wybrane zagadnienia, K . S z a n i a w s k i e g o , P W N , W a r s z a w a 1968, ss. 318 Praca zbiorowa pod K. red. Problematyka statystyczna, sygnalizowana zaledwie w w y d a n y c h przed p a r u l a ­ t y „ M e t o d a c h b a d a ń socjologicznych" (pod r e d . S. N o w a k a ) , z n a l a z ł a tu obszerne r o z w i n i ę c i e . K s i ą ż k a jest p l o n e m odbytej w m a r c u 1966 r. k o n f e r e n c j i socjologicz­ n e j , gidzie d y s k u t o w a n o w ł a ś n i e te z a g a d n i e n i a , m . i n . — G . Lissowakfi: Problem doboru próby, K . S z a n i a w s k i : Indukcja statystyczna w badaniach socjologicznych, A . S z a r k o w s k i : O miernikach zależności między zmiennymi losowymi. Zagadnienia w y ł o ż o n e są przystępnie, w s p o s ó b „ n i e m a t e m a ł y c z n y " , dzięki czemu z pracy m o g ą k o r z y s t a ć c z y t e l n i c y o w y k s z t a ł c e n i u m a t e m a t y c z n y m n a poziomie szskoły ś r e d n i e j . W. K . P a w ł o w s k i 11969, ss-. 246 T a d e u s z , Metodologiczne zagadnienia humanistyki, P W N , Warszawa W y b ó r a r t y k u ł ó w , w części publikowanych j u ż w prasie specjalistycznej. K s i ą ż ­ k a p o m o c n a z a r ó w n o w p r a c y teoretycznej (rozdz. I I — . P o j ę c i a typologiczne w n a u k a c h h u m a n i s t y c z n y c h , rozdz. V I — O pozornych (zależnościach przyczyno­ wych), j a k też, a m o ż e przede wszystkim, w p r a c y badawczej, przy f o r m u ł o w a n i u w s t ę p n y c h hipotez i u k ł a d a n i u a n k i e t y (rozdz. I I I — L o g i c z n a t e o r i a p y t a ń , r o z d z . I V — P o m i a r w n a u k a c h s p o ł e c z n y c h : t u m. i n . — p r o b l e m r e p r e z e n t a c j i , r o z d z . V — P o j ę c i e w s k a ź n i k a w n a u k a c h s p o ł e c z n y c h ) . W rozdziale I c i e k a w e r o z w a ­ ż a n i a n a d p e r s w a z y j n y m sposobem d e f i n i o w a n i a i a r g u m e n t a c j i w s p ó ł w y s t ę p u j ą cych z z a a n g a ż o w a n i e m emocjonalnym. W, K . P u c z k ó w P . I . , Formirowanije nasielenija Melanezii, M o s k w a il968, ss. 226 K o l e j n a p r a c a radzieckiego etnografa p o ś w i ę c o n a e t n o d e m o g r a f i c z n y m p r o b l e ­ m o m Oceanii. Autor n a p r z y k ł a d z i e m a t e r i a ł u d o t y c z ą c e g o centralnej i p o ł u d n i o w e j Melanezjl ukazuje etniczną i demograficzną strukturę poszczególnych archipelagów, �259 RECENZJE poddaje analizie uwzględnieniem ważniejsze lat etapy powojennych. etnicznej Na nego statystycznego i kartograficznego etnicznego składu ludności układowi etnicznego rozwoju tej części poszczególnych rozdziałów, tych bogatego ze szczególnym materiału wysp faktograficz­ charakteryzuje kolejne etapy formowania Melanezji, śledzi nych grup w coraz w i ę k s z e s p o ł e c z n o ś c i dalszego historii podstawie procesy narodowe, konsolidacji m a ł y c h stara s i ę w s k a z a ć Oceanii. Całość posiada pracy, się plemien­ perspektywy dzięki jednolitemu charakter encyklopedyczny ułatwiając znacznie d o r a ź n e z niej korzystanie. R o g o z i ń s k i Z e n o n , W s t ę p do statystyki społecznej tody, zastosowanie, W a r s z a w a 1969, ss. 219, bibl. — przedmiot, A. P-Z. zadania, me­ O b o k z a g a d n i e ń w y m i e n i o n y c h w podtytule, o b s z e r n i e o m ó w i o n e z a s t o s o w a n i a s t a t y s t y k i w n a u k a c h s p o ł e c z n y c h i h u m a n i s t y c z n y c h , z a r y s h i s t o r i i m y ś l i staty­ s t y c z n e j ( ś w i a t o w e j i p o l s k i e j ) . P r z e g l ą d p r o b l e m ó w o r g a n i z a c j i s ł u ż b y statystycznej o r a z g r o m a d z e n i a i n f o r m a c j i , a t a k ż e l i t e r a t u r y p r z e d m i o t u (metodologia, w y n i k i zastosowań, podręczniki, wydawnictwa G U S ) . T. M. T a z b i r J a n u s z , Szlachta Ameryki przez Hiszpanów. C. a konkwistadorzy. Opinia staropolska wobec podboju I n s t y t u t H i s t o r i i P A N , W a r s z a w a 1969, P W N , ss. 170 W ś r ó d stosunkowo l i c z n i e w y d a w a n y c h u n a s ostatnio p r a c o t e m a t y c e a m e r y kanistycznej k s i ą ż k a J . Tazbira zajmuje p o z y c j ę w y j ą t k o w ą poruszając problem w n a u c e p o l s k i e j dotychczas n i e p o d e j m o w a n y , j e ś l i n i e l i c z y ć k i l k u n i e w i e l k i c h a r t y k u ł ó w . A u t o r p r z e d s t a w i a m i a n o w i c i e drogi, j a k i m i p r z e d o s t a w a ł y s i ę do P o l ­ ski X V I — p o c z ą t k ó w X I X w i e k u w i a d o m o ś c i o m i e s z k a ń c a c h Ameryki, z a z n a j a ­ mia z ó w c z e s n y m i w y o b r a ż e n i a m i o nich samych 1 ich kulturze, a t a k ż e z o p i n i ą 0 h i s z p a ń s k i c h k o n k w i s t a d o r a c h i i c h p o s t ę p o w a n i u w s t o s u n k u do l u d n o ś c i t u ­ b y l c z e j . W ostatnich r o z d z i a ł a c h o m a w i a J . T a z b i r r o l ę t a k popularnego w X V I I I - w i e c z n e j E u r o p i e „ m i t u i n d i a ń s k i e g o " w k u l t u r z e polskiego O ś w i e c e n i a . A. Topolski Jerzy, Metodologia historii, P W N , W a r s z a w a 1969, ss, W. 475 A s u m p t do p o d j ę c i a tej p r a c y s t a n o w i ł o w y s z p e r a n e g d z i e ś w s t a r e j k s i ą ż c e L a n g l o i s i Seignobos zdanie, ż e h i s t o r i a jest d y s c y p l i n ą , w k t ó r e j jest n i e z w y k l e w a ż n e , a b y j e j adepci m i e l i c a ł k o w i t ą ś w i a d o m o ś ć metody, j a k ą s i ę p o s ł u g u j ą . S t o s u j ą c s i ę do tej d y r e k t y w y T o p o l s k i p r z e k o p a ł o l b r z y m i e p o l e l i t e r a t u r y , p r z y ­ s w a j a j ą c n a m , j a k m o ż n a u f a ć , w s z y s t k o , co z o s t a ł o o p u b l i k o w a n e w t y m p r z e d ­ m i o c i e w c i ą g u ostatnich k i l k u d z i e s i ę c i u lat. J e s t to p r a c a n a g r u n c i e n a u k i p o l ­ s k i e j w p e w n y m sensie p i o n i e r s k a i c h o ć s p o s ó b u j m o w a n i a t e m a t u b u d z i t u 1 ó w d z i e pewne, k o n t r o w e r s j e , z a s ł u g a a u t o r a jest t y m w i ę k s z a , i m m n i e j s z a jest z n a j o m o ś ć w y k ł a d a n y c h p r z e z niego z a g a d n i e ń . D z i e ł o Topolskiego jest a m b i t n ą p r ó b ą z b l i ż e n i a n a u k i do u c z o n y c h . O b y u d a n ą . W. V i c k e r s Goeffrey, Value Systems and Social Process, K. L o n d o n 1968, ss. 216 C z ę ś ć p i e r w s z a p o ś w i ę c o n a jest ekologii i d e i , w t y m t y c h s y s t e m ó w w a r t o ­ ści, k t ó r e z o r g a n i z o w a n e s ą w o k ó ł k o n c e p c j i p o s t ę p u . C z ę ś ć d r u g a p o r u s z a p r o b l e ­ m y z a r z ą d z a n i a s p o ł e c z n o ś c i a m i , o m a w i a t a k ż e zagadnienie k r y z y s u porozumienia i r o z u m i e n i a (mimo p e ł n i z a b e z p i e c z e n i a technicznego!) w czasach g w a ł t o w n y c h zmian s p o ł e c z n y c h . C z ę ś ć trzecia traktuje o perspektywach niesionych z rozwojem n a u k o c z ł o w i e k u w p o ł ą c z e n i u z p o s t ę p e m n a u k f i z y c z n o - b i o l o g i c z n y c h , ze w z g l ę ­ du n a i c h k o n c e p c y j n e r o z w i ą z a n i a . r . M . c. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bea37adf1ebd9032951e5029dcb8307e.pdf da5d19d3964e0eeb0dbd14027cf45c36 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:712 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:655 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.1, s.5-10 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT HISTORII KULTURY MATERIALNEJ POLSKIEJ AKADEMII NAUK ETNOGRAFIA POLSKA XV Zeszyt 1 WROCŁAW . WARSZAWA . KRAKÓW . G D A N S K ZAKŁAD N A R O D O W Y IMIENIA OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII 1971 NAUK �REDAKTOR: SEKRETARZ WITOLD DYNOWSKI REDAKCJI: KRYSTYNA MAŁKOWSKA Adres redakcji: Warszawa, Hoża 74 Okładkę projektował ZBIGNIEW K L I M C Z Y K Teksty angielskie PIOTR GRAFF Redaktor Zyta Kwiecińska Redaktor techniczny Jacek Printed Sikorski In Poland Z a k ł a d Narodowy i m . Ossolińskich — Wydawnictwo. W r o c ł a w 1971. N a k ł a d : 500 + 120 egz. O b j ę t o ś ć : ark. w y d . 26,40, ark. druk. 21,88 + 1 w k l e j k a , ark. A l 29. Papier d r u k . powiek. 80 g, 70 X 100. Oddano do s k ł a d a n i a 23 X I 1970. Podpisano do d r u k u 31 V 1971. D r u k u k o ń c z o ­ no w czerwcu 1971. Z a m ó w i e n i e nr 1361/70. К —10. Cena zł 55,— W r o c ł a w s k a D r u k a r n i a Naukowa — Wrocław, u l . Lelewela 4 �SPIS TREŚCI Zofia S z r o m b a - R y s o w a, Danuta T у 1к o w а — Irena Nizińska (4 I 1924 — 12 V I 1969) 11 ARTYKUŁY Współczesne przemiany w kulturze chłopskiej ficznych Witold D y n o w s k i — we Założenia Bułgarii wsi w świetle badań etnogra­ Gramada metodologiczne badań 15 Streszczenie w j . angielskim Bronisława i 32 K o p c z y ń s k a-J a w o r s k a organizacja — Wieś Gramada, problematyka badań 35 Streszczenie w j . angielskim Maria wsi B i e r n a c k a — 39 Rodzina na tle społeczności lokalnej bułgarskiej Gramada 41 Streszczenie w j . angielskim Bronisława 88 K o p c z y ń s k a-J a w o r s k a rodziny wiejskiej w — Warunki bytowe i budżet Gramadzie 91 Streszczenie w j . angielskim Wanda P a p r o c k a szczególnym — 123 Struktura uwzględnieniem zawodowa mieszkańców Gramady ze rzemiosła 127 Streszczenie w j . angielskim Marian Pokropek Streszczenie Ganka w — Układ 161 przestrzenny i budownictwo wsi Gramada 163 j . angielskim M i c h a j ł o w a ostatniego s t u l e c i a w •— 193 Odbicie odzieży przemian ekonomiczno-społecznych i stroju m i e s z k a ń c ó w Gramady . . . Streszczenie w j . angielskim Tatiana К olewa mieszkańców — Rola obrzędów rodowo-rodzinnych w życiu Gramady 225 Streszczenie w j . angielskim 247 STUDIA Jan F a b i a ń s k i relacji Jana I MATERIAŁY — Północny Kaukaz przełomu X V I I I i X I X w. w Potockiego . . świetle . . . Streszczenie w j . angielskim Andrzej W o ź n i a k ryczne — Struktura uwarunkowanie 195 221 249 282 etniczna w s p ó ł c z e s n e j Gruzji i jej histo­ 285 �6 SPIS T R E Ś C I KRONIKA Norweskie p a r k i e t n o g r a f i c z n e — Irena Turnau 303 M u z e u m pod o t w a r t y m n i e b e m w T i b i l i s i — Edward M u z e u m w S i e r a d z u — Elżbieta Pietraszek . . . . 308 Delida 310 RECENZJE Strukturalizm Pensée" a marksizm. pt. Wybór Strukturalisme et artykułów ze specjalnego marxisme, t. 11 :1967. numeru Tłum. z „La franc. A. Brodzka i A . Weinsberg-Wajda. W s t ę p : T. M. Jaroszewski, Warszawa 1969 — Gerhard A. Konrad Kloska 315 F . E w i n g , Industry in Africa, Leszek Kofi Kegan Oxford University Press — 321 P a u l — Leszek Olderogge, Museums Marek Ladislav 1968, Dzięgiel A . Busia, A f r i c a in search Dmitrij London of democracy, 1967, Routlege and Afrika-Sammlungen des Dzięgiel 325 Afrikanische Kunst. Aus den ftir Anthnopolog'ie u n d E t h n o g r a p h i e . L e n i n g r a d , P r a h a 1969 Arpad Holy, turno-bitowi — Kowalski 329 Afrikanische afrikanischen W a s i l Todorow, Stámme, Plastik. Das Kunstschaffen P r a h a 1967 — Marek Migracionnite probierni n a c e ł o t o , S o f i j a 1967 — Gerhard Arpad der ost- und Kowalski . pročeši i njakoi socialno-ikonomiezeski 1968 — Wanda K u s t a a V i l k u n a , Z u r G e s c h i c h t e des f i n n i s c h e n Helsinki London Konrad süd. . 333 i kul- Paprocka . . 339 P i e r d e s . S t u d i a F e n n i c a , t. 13, Kloska 343 P o p u l u s R e v i s u s . B e i t r á g e z u r E r f o r s o h u n g der G e g e n w a r t . V o l k s l e b e n , t. 14, Tubingia „Ziemia i 1966 — Pieśń" — łeczno-kulturalnego Gerhard Konrad autonomiczny „Kamena" s z ó w ) , s i e r p i e ń 1969 —• Violetta Książki n a d e s ł a n e —• Marek Arpad Kloska dodatek (Lublin — Krawczyk Kowalski 345 kwartalny dwutygodnika Białystok : — Kielce — spoRze­ 346 348 �СОДЕРЖАНИЕ С о ф и я Ш р о м б а - Р ы с о в а , Д а н у т а Т ы л ь к о в а — И р е н а Низиньска (411924-12 V I 1 9 6 9 ) 11 СТАТЬИ Современные преобразования в свете этнографических в крестьянской исследований культуре в деревне Болгарии Грамада В и т о л ь д Д ы н о в с к и — Методологические о с н о в ы исследований 15 Р е з ю м е на английском языке 32 Бронислава К о п ч и н ь с к а - Я в о р с к а •— Деревня Г р а м а д а — п р о б л е м а т и к а и органи­ зация исследований 35 Р е з ю м е н а английском языке М а р и я Б е р н а ц к а — С е м я н а ф о н е коллектива б о л г а р с к о й деревни Г р а м а д а 39 . . . . Р е з ю м е н а английском языке 41 88 Бронислава К о п ч и н ь с к а - Я в о р с к а — Бытовые условия и б ю д ж е т сельской семьи в Грамаде 91 Р е з ю м е н а английском языке Ванда П а п р о ц к а 123 —• П р о ф е с с и о н а л ь н а я структура жителей Г р а м а д ы с о с о б е н н ы м учётом ремесла 127 Р е з ю м е н а английском языке Мариан П о к р о п е к — Пространственное р а з м е щ е н и е и зодчество деревни Г р а м а д а Р е з ю м е н а английском языке Ганка М и х а й л о в а 161 163 193 — Отражение экономических и социальных п р е о б р а з о в а н и й п о ­ с л е д н е г о столетия на о д е ж д е и к о с т ю м е жителей Г р а м а д ы Р е з ю м е н а английском языке Татьяна К о л е в а — Р о л ь р о д о в ы х и семейных о б р я д о в в ж и з н и жителей Г р а м а д ы Р е з ю м е н а английском языке 195 221 225 247 ИССЛЕДОВАНИЯ И МАТЕРИАЛЫ Ян Фабианьски •— Северный Кавказ п е р е л о м а X V I I I и X I X вв. в свете с о о б щ е н и я Яна Потоцкого 249 Р е з ю м е н а английском языке 282 Анджей В о з ь н я к — Этническая структура с о в р е м е н н о й Г р у з и и и её историческая обусловленность 285 �8 SPIS T R E Ś C I ХРОНИКА Норвежские этнографические заповедники М у з е й п о д открытым н е б о м в Тбилиси М у з е й в С е р а д з е — Эльжбета — Ирена Турнау 303 — Эдвард Петрашек 308 Делида 310 РЕЦЕНЗИИ С т р у к т у р а л и з м и м а р к с и з м . Статьи, избранные из специального н о м е р а „ L a P e n s é e " п. з. Strukturalisme et marxisme, t. U : 1967. П е р е в о д с французского А . Б р о д з к о й и А . Вейсенберг-Вайды. Введение Т. М . Ярошевски. Варшава 1969 — Герхард Конрад Клёска A. F . Ewing, 315 Industry in A f r i c a , London 1968, Oxford University Press — Лешек Дзенгелъ Koifi A. Biisia, Kegan Dmitri] 321 Africa Paul in search — Лешек Дзенгель Olderogge, Afrikanische of democracy, London 1967, Routlege and Afrika-Sammlungen des 325 Kunst. Aus den M u s e u m s f ü r A n t h r o p o l o g i c und E t h n o g r a p h i e . L e n i n g r a d , P r a h a Марек Ladislav Holy, Plastik. Das Vilkuna, Zur t. 13, H e l s i n k i Geschichte 1967 — Kunstschaffen 1967 — Марек Todorov, Migracionnite p r o č e š i des ost- und süd- Apnad Ковальски 333 kul- 1968 — Ванда Папроцка finnischen Герхард Конрад Клёска P o p u l u s R e v i s u s . B e i t r á g e zur E r f o r s c h u n g der T u b i n g e n 1968 — der i njakod s o e i a l n o - i k o n o m i c z e s k i i t u r n o - b i t o v i probierni n a celoto, S o f i j a Kustaa — 329 Afrikanische afrikanischen Stámrne, Praha Vasil 1969 Apnad Ковальски Pierdes. Studia 339 Fennica, . . . . G e g e n w a r t . V o l k s l e b e n , t. 343 14, Герхард Конрад Клёска 345 „ З е м л я и П е с н я " — автономическое квартальное приложение общественно-культурно­ г о двухнедельника „ К а м е н а " ( Л ю б л и н — Б е л ы с т о к — К е л ь ц е - Ж е ш у в ) , август 1969 — Виолетта Кравчик Н о в ы е книги — Марек Арпад Ковальски 346 348 �TABLE OF CONTENTS Zofia S z r o m b a - R y s o w a , Danuta T y l k o w s k a Irena Nizińska (Ja­ n u a r y 4, 1924-June 12, 1969) 11 PAPERS Contemporary Changes in the Bulgarian Gramada Witold D y n o w s k i Village Peasant Culture Ethnographic — Methodological as Reflected in Assumptions of the Survey . . . 15 English summary Bronisława arch 32 K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a problems and — T h e Village Gramada. Rese­ organization 35 English summary Maria 39 B i e r n a c k a Bulgarian — Village The Family and the Local Community of the Gramada 41 English summary Bronisława budget 88 K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a of a G r a m a d a peasant — The standard of living and family 91 English summary Wanda P a p r o c k a emphasis 123 — Occupational structure of Gramada with special on h a n d i c r a f t 127 English summary Marian P o k r o p e k 161 — Spatial pattern and architecture in Gramada . . English summary Ganka as in — Socio-economic garments and dresses changes of the of the recent inhabitants of century Gramada English summary Tatiana of the Gramada 225 English summary 247 MATERIALS AND Jan F a b i a ń s k i centuries as STUDIES — N o r t h e r n C a u c a s u s at the b r e a k of the described by Jan 18th a n d 19th Potocki 249 English summary Andrzej W o ź n i a k historical 195 221 К о 1 e w a — T h e role of t r i b a l a n d f a m i l l y rites i n the life of inhabitants 163 193 M i c h a jł owa reflected the Survey 282 — Ethnical background s t r u c t u r e of contemporary Georgia and its 285 �10 SPIS T R E Ś C I CHRONICLE Ethnographic parks of Norway — Irena Титпаи 303 A museum u n d e r the open s k y i n T b i l i s i — E d w a r d Pietraszek A museum at S i e r a d z — Elżbieta . . . . 308 Delida 310 REVIEWS Structuralism „La by F, Warsaw Ewing, Leszek Kofi Marxism. Selected papers from the special issue S t r u c t u r a l i s m e et m a r x i s m e , X I , 1967, T r a n s í , f r o m A . Brodzka nad A . Weinsberg-Wajda. Introduction szewski. A. and Pensee", 1969, Industry 186 in pp. — Africa, Gerhard London Konrad 1968, by T. M. Kloska Oxford . Univ. Jaro­ . . 315 — Dzięgiel Kegan 321 Paul —• Leszek Olderogge, Arpad 325 Aus den Afrika-Sammlungen des u n d E t h n o g r a p h i c , L e n i n g r a d , P r a h a 1969 — Kowalski 329 Holy, Afrikanische Plastik. Das Kunstschaffen afrikanischen and Dzięgiel Afrikanische Kunst. Museums fiir Anthropologic Marek Ladislav . Press A . B u s i a , A f r i c a i n S e a r c h of D e m o c r a c y , L o n d o n 1967, R o u t l e d g e Dmitrij of French Stamme. Praha 1Я67, 64 pp., der 152 t a b l e s — ost- und s ü d - Marek: Arpad Kowalski 333 V a s i l Todorov, Migracionnite turno-bitovi Kustaa Vol. Vol. „Ziemia XIII, Zur Geschichte Helsinki Revisus. Incoming — books — z¡ur des and finnischen Gerhard Song"), Pierdes. Konrad Erforschung 1966 — Gerhard („Soil - c u l t u r a fortnightly 1969 1967 — Beitrage 14, T ü b i n g i a i Pieśń" August i njakoi soeialno-ikonomiczeski probierni n a c e l ó t e , S o f i j a 1968 — W a n d a Paprocka Viilkuna, Populus procesí Konrad Studia i kul. . Kloska der 343 Gegenwart. Volksleben, Kloska a quarterly supplement 339 Fennica, 345 to t h e social- reviw K a m e n a (Lublin- - B i a ł y s t o k — K i e l c e — R z e s z ó w ) , Violetta Marck Krawczyk Arpad Kowalski 346 348 �„ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X V z. 1 IRENA NIZIÑSKA 4 I 1924 — 12 V I 1969 Prawie dwa lata minęły od śmierci Ireny Nizińskiej, ale wciąż trudno pogodzić się z Jej odejściem. Mimo nieuleczalnej choroby do ostatnich chwil życia snuła plany kontynuowania podjętych prac, a równocześnie najpoważniejszym Jej zmartwieniem była świadomość, iż nie zdoła w y ­ konać ich w przewidzianym terminie i cały trud spocznie na najbliż­ szych koleżankach i współpracownikach. Ci, którzy J ą znali, pamiętają Jej szczery entuzjazm i ogromne zaangażowanie we wszystkich pracach. Z t y m właśnie entuzjazmem i pasją badawczą oddawała się bez reszty pracy nad każdym problemem, jaki w danym momencie pochłaniał Jej uwagę. W pracy zespołowej i kontaktach koleżeńskich była nieocenionym towarzyszem dzięki pełnej uroku osobowości i wyjątkowej zdolności stwarzania serdecznej i pełnej humoru atmosfery. Jej wielka skromność i niedocenianie własnych możliwości przy jednoczesnym uwrażliwieniu na potrzeby zespołu, w którym pracowała, sprawiały, iż sprawy jej własnej kariery naukowej usuwały się na plan dalszy. Irena Nizińska urodziła się w Bielsku w 1924 r. Do szkoły podsta­ wowej i gimnazjum uczęszczała w Chorzowie, gdzie przebywała do 1940 r. Następnie przedostała się do Krakowa i t u w latach 1943-1945 kontynuowała naukę na tajnych kompletach w zakresie szkoły średniej. W lutym 1945 r. zdała m a t u r ę i po uzyskaniu świadectwa dojrzałości rozpoczęła studia na wydziale filozoficznym Uniwersytetu Jagielloń­ skiego. Po kilkuletniej przerwie spowodowanej względami rodzinnymi w 1949 r. ponowiła studia slawistyczne, studiując równocześnie etno­ grafię. W październiku 1953 r. uzyskała dyplom magisterski w zakresie filologii słowiańskiej (Nazwy ważniejszych narządzi rybackich u Sło­ wian — pod kierunkiem prof. dr. T. Lehra-Spławińskiego), w styczniu zaś 1954 r. uzyskała magisterium z etnografii i etnologii na podstawie pracy pt. Rolnictwo i hodowla w Cichem, pow. Nowy Targ, w porówna­ niu z niektórymi wsiami podkrakowskimi (pod kierunkiem prof. dr. K. Moszyńskiego). W styczniu 1954 r. została zatrudniona w tworzącym się wówczas Zakładzie Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN �12 IRENA NIZIÑSKA w Krakowie, gdzie pracowała do chwili śmierci pod kierunkiem prof, dr. Mieczysława Gładysza. Jej żywa inteligencja, szerokie zainteresowania humanistyczne i do­ świadczenie badawcze, pozwalały na podejmowanie wielu różnorodnych prac naukowo-badawczych. Były to prace przede wszystkim z zakresu kultury materialnej (rolnictwo, hodowla ze szczególnym uwzględnieniem pasterstwa, budownictwo i rzemiosło) i społecznej prowadzone w Kar­ patach i na Górnym Śląsku. Irena Nizińska należała do wytrwałych ba- Irena Nizińska daczy terenowych i bystrych obserwatorów. Cechowały J ą ponadto ujmująca powierzchowność, życzliwość i ufność do ludzi, co stwarzało szczególną łatwość nawiązywania kontaktów i zyskiwało Jej ogromną sympatię i zaufanie informatorów. Przygotowanie lingwistyczne umożliwiało jej również podejmowanie tematów z pogranicza językoznawstwa i etnografii. Do takich m. in. należało monograficzne opracowanie jednego z zagadnień Polskiego �13 IRENA NIZIÑSKA Atlasu Etnograficznego, a mianowicie „zawołania i odpędzania zwierząt", które dało cenne wskazówki do hodowli bydła dawnej Słowiańszczyzny. W ramach prac monograficznych na Śląsku Irena Nizińska opraco­ wała rzemiosło wiejskie i obrzędy weselne w Starych i Nowych Siołkowicach (pow. Opole) oraz przeprowadziła badania nad zajęciami pozarolniczymi mieszkańców wsi Chocianowice (pow. Olesno). W 1958 r. rozpoczęła samodzielne badania monograficzne we wsi Olza, pow. Wo­ dzisław. Na podstawie szczegółowych poszukiwań terenowych i archi­ walnych podjęła pracę pt. .Rola grupy górniczej w kształtowaniu się kultury ludowej we wsi Olza, pow. Wodzisław. Ponadto brała czynny udział w międzynarodowej akcji badania k u l ­ tury ludowej w Karpatach, prowadząc poszukiwania nad rolnictwem i hodowlą, początkowo w Beskidzie Niskim, a w 1966 r. włączyła się do badań monograficznych w Beskidzie Śląskim, kierując przy t y m wa­ kacyjnymi praktykami studentów etnografii UJ. Duża swoboda w posługiwaniu się kilkoma językami obcymi (m. in. węgierskim) uczyniła ją niezastąpionym współorganizatorem Międzyna­ rodowej Konferencji Karpackiej w 1964 r. Od 1966 r. Irena Nizińska brała także udział w zespołowych bada­ niach w bułgarskiej wsi Gramada, organizowanych w ramach współ­ pracy P A N i B A N pod kierunkiem prof. dr. W. Dynowskiego, opraco­ wując tam zagadnienia związane z rolnictwem i hodowlą. I tam rów­ nież zdobyła sobie wyjątkową sympatię i uznanie zarówno wśród ko­ legów bułgarskich, jak i miejscowej ludności. Jej rozpoczęta na krótko przed śmiercią praca doktorska miała obej­ mować studium porównawcze gospodarki rolno-hodowlanej w Karpatach i krajach bałkańskich. Niestety, nie było Jej danym dokończyć ani tej pracy, ani tak pasjo­ nujących J ą badań w Bułgarii. Zofia Szromba-Rysowa, BIBLIOGRAFIA Krakowscy etnografowie n r 31 (470i) Badania nad is. 500-511 ludową wyruszają kulturą Profesor Feliks Przyjemski, Z badań nad rzemiosłem s. 162-187 Bibliografia s . 115 historii PUBLIKACJI kultury w w Podhala teren, w IRENY Powszechny", 1951-1956, „ L u d " , t. 44:1957, s. 495-498 Siołkowicach Starych, „Etnografia ludowej Karpat, cz. Tylkowa NIZIÑSKIEJ „Tygodnik latach Danuta „Lud", R t. P o l s k a " , t. 1 (współudział), 10:1954 44:1957, 1:1958, Warszawa 1961, �14 IRENA NIZIŃSKA Rzemiosło, z [w:] Stare A. Kongres i Nowe Węgierskich Etnografów s k a " , t. 9:1965, s. Zagadnienia wiejskiej skich s. Siołkowice, cz. 1, W r o c ł a w 1963, s. 177-348 (wspólnie Zambrzycką-Kunachowicz) w Budapeszcie wytwórczości etnograficznej 154-183 w {16-20 X 1263), „Etnografia Pol­ 477-482 domowej, literaturze rzemiosła powojennej, i przemysłu „Etnografia Karpat Polska", t. Pol­ 9:1965, (współudział) Budownictwo wiejskie we wsi Ciche, pow. Nowy Targ, Wrocław 1966, s. 46, r y c . 54, tab. I I Badania skolektywizowanej t. 10:1968, s. Drgubica (Próba u Słowian), s. 227-232 Regularites in and North-West Ponadto 26 tłumaczenia (6 poz.). bułgarskiej, odtworzenia zasięgu Z Studiów polskich Parallels „Łódzkie and recenzji — występowania in Cultural Bulgaria, Anthropological oraz wsi Studia Etnograficzne", 99-106 [w:] Processes Poland Ethnological at Sciences, wydawnictw publikowane na jednego z narzędzi Slawistycznych, Warszawa Study the Wrocław etnograficznych łamach of the 8th Village International 1968, s. polskich „Etnografii rybackich 1968, of seria I I I Gramada Congress of 156-170 i zagranicznych Polskiej" i „Demosu" � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/90f124728126d1a3800eba64cb9a0188.pdf 482550cfc870af00d837e41ff771bb47 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:713 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:656 Title A name given to the resource Założenia metodologiczne badań / ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.1, s.15-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dynowski, Witold Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A TA T Y К U Ł „Etnografia WITOLD Y P o l s k a " , t. X V z. 1 DYNOWSKI ZAŁOŻENIA METODOLOGICZNE BADAN W badaniach procesów kulturowych na szeroką skalę stwierdza się znamienną prawidłowość, a mianowicie łatwość przyjmowania nowych zespołów treści kulturowych i światopoglądowych przez te systemy społeczne, które w toku uprzedniego swego rozwoju zostały do takiej percepcji — w ten czy inny sposób — przygotowane. Ostatnio w studiach nad stosunkami Polski starożytnej z Cesarstwem Rzymskim K. Majewski postawił pytanie: czy b ę d z i e bliski nami przyjęli niem cywilizacji chrystianizację a światem W.D.] zacja do w sprzed były w lat zachodniej, słowem, bo spuścizny i dzięki związkom w i e k u z zachodnimi o ś r o d k a m i życia starożytnej społecznego cywilizacji i politycznego, wiekach scalone tylko w skutek wydatnych jeden ta druga Polski organizm moje domniemanemu kultury Rzym prze­ materialnej wczesnośrednio­ kontaktów elity rządzącej kultury duchowej, przesiąkniętej którymi — romani- z Rzymem śródziemnomorskiej, nad poprzedzających [podkreślenie dzięki druży­ oddziaływa­ ziemiami w mówiąc zakresie cywilizacyjnym w dzictwem nie pod między Inaczej rzymskiej ale X w p r z y g o t o w a n e wiecznym, ciągu na bo związki z Rzymu. korzystne w a r u n k i także pozostawali plemiona . polskie mierze chyba ponieważ najprawdopodobniej chrześcijaństwa pewnej tysiąca Rzymu, c y w i l i z a c y j n i e przyjęcia Polsce m i a ł a trwaniu z śródziemnomorskiej istniały łacińskim, państwowy p r a w d y d o m y s ł , ż e k s i ą ż ę t a p o l s c y w r a z ze s w o i m i chrześcijaństwo ośrodkami rozciągał dzie­ rozwiniętego władzę zwierzch­ l nią" . Takie postawienie zagadnienia zobowiązuje badacza do ustalenia, jakie cechy danego systemu społecznego, jakie jego składowe czy kon­ figuracje składowych sprzyjają przyjmowaniu nowych wartości aż po zasadnicze, jakościowe przekształcenia systemu włącznie. Prawidłowości ustalane w odniesieniu do długotrwałych i o szerokim zasięgu społecznym procesów kulturowych dadzą się także prześledzić w wymiarach m i k r o s t r u k t u r , takich np. jak społeczności lokalne. Jest to więc płodna inspiracja ogólnej teorii kultury wobec studiów konkretno-terenowych prowadzonych przez etnografię. Obiektem badań 1 K. M a j e w s k i , R . X I X : 1968, s. 10. Polska starożytna a Cesarstwo Rzymskie, „Archeologia", �16 WITOLD DYNOWSKI etnograficznych bywają bowiem najczęściej takie mikrostruktury, jak społeczność lokalna czy rodzina. W związku z t y m zastanowić się w y ­ pada, w jaki sposób i w jakiej mierze rozwój historyczny poszczegól­ nych wsi czy mikrorejonów stwarzał przesłanki sprzyjające odbiorowi nowych treści kulturowych, które w postaci różnego rodzaju bodźców ze strony szerszych struktur społeczno-ekonomicznych: państwa, rynku ponadlokalnego, kultury ogólnonarodowej itd., oddziałują dziś na wieś. W pracach bułgarsko-polskiej ekspedycji etnograficznej we wsi Gra­ mada oraz wsiach sąsiednich na terenie północno-zachodniej Bułgarii historyczny proces przemian społeczno-kulturowych od przełomu X I X i X X wieku aż po współczesność rozważaliśmy przede wszystkim pod k ą t e m widzenia ustalenia tych prawidłowości rozwojowych, które wa­ runkują aktualne, gwałtowne i radykalnie odmienne jakościowo prze­ obrażenia kulturowe. Postawiliśmy sobie pytanie, jakie czynniki podłoża ńistorycznego sprzyjały urzeczywistnieniu programu przebudowy ustro­ j u społeczno-ekonomicznego wsi, przekształceniom wiejskich środowisk lokalnych ze skupisk homogenicznych, rolniczych w społeczności o he­ terogenicznej strukturze społeczno-zawodowej, aktywizacji kulturalnej ludności wiejskiej, przeobrażeniom w sferze świadomości społecz­ nej itd. Nie stawialiśmy sobie za cel pełnej rekonstrukcji dziejów badanych wsi. Nie było więc naszym zadaniem ukazanie drobiazgowego procesu przemian w jego wszystkich realiach czasowo-przestrzennych. Naszą uwagę ogniskowaliśmy przede wszystkim na współczesności, traktując ją jednakże jako o g n i w o p r o c e s u h i s t o r y c z n e g o . Takie założenie metodologiczne pociąga za sobą szereg konsekwencji co do sposobu rozpatrywania przeszłości, zasady selekcji w analizie materiału historycznego, co do rozważań metodologicznych i warsztatowych w ana­ lizie aktualnej rzeczywistości oraz sposobu przewidywania kierunków przyszłych przemian. Poniżej omówimy pokrótce niektóre konsekwencje takiej postawy badawczej. 1. Obowiązkiem badacza jest ustalenie, które elementy podłoża histo­ rycznego zyskały w świadomości społecznej rangę istotnych wartości i jako takie wykazują szczególną trwałość i żywotność. W swym stu­ dium teoretycznym K. Dobrowolski dowodzi, iż grupa społeczna wydo­ bywa z podłoża historycznego te treści, które wzmacniać mogą jej po­ czucie znaczenia, zdolne są bronić ją przed deprecjonowaniem przez inne grupy społeczne oraz treści mogące aktywizować działania grupy. 2 2 cław Patrz: 1967, K. D o b r o w o l s k i , § „Teoria podłoża Studia z historycznego", pogranicza s. 6-51. historii i socjologii, Wro­ �Z A Ł O Ż E N I A METODOLOGICZNE BADAN 17 W oparciu o materiał z terenu polskiego wymienia on w t y m związku następujące kategorie: a) kult wybitnych jednostek, które odegrały do­ niosłą rolę w dziejach danej grupy społecznej; b) świadomość osiągnięć, inaczej mówiąc — dorobku grupowego w dziedzinie kultury materialnej, społecznej, duchowej. Należy przy t y m zwrócić uwagę, iż zarówno owo apogeum wybitnych jednostek, jak i pamięć osiągnięć grupy podlegają ustawicznie procesom selekcji -— jedne elementy ustępują miejsca dru­ gim, nowszym, silniej przemawiającym do wyobraźni i bardziej odpo­ wiadającym aktualnemu w danym momencie historycznym poczuciu wartości i istotności. Autor pisze: ,,Te innowacje nie zmieniają jednak podstawowego mechanizmu funkcjonowania zwycięskich osiągnięć jako siły kształtującej poczucie wartości grupowej" ; c) samooceny grupowe wykazują też wielką trwałość, przy czym dla stabilnych małych grup lokalnych charakterystyczne są szczególnie samooceny pozytywne, czę­ stokroć idealizujące własne środowisko społeczne; d) pamięć o zachowa­ niach społecznych kierowanych ku dobru innych ludzi czy dobru zbio­ rowemu grupy staje się wzorem postępowania dla żyjących, utrwala się w kronikach, opisach, materiale folklorystycznym. W badanych przez naszą ekspedycję wsiach Gramada i sąsiednich wszystkie te cztery kategorie wartości podłoża historycznego odgrywały istotną rolę. Należy przy t y m odróżnić treści występujące w badanych wsiach, będące jednakże wartościami o szerszym zasięgu, wspólnymi niekiedy całemu narodowi bułgarskiemu, od treści specyficznych dla danego układu lokalnego, stanowiących swoisty dorobek i uogólnienie doświadczeń społeczności lokalnej. Wyjaśnienie charakteru wiejskich społeczności Bułgarii, trwałości instytucji życia wiejskiego i podstawo­ wego zrębu kulturowego, wymaga sięgnięcia wstecz do momentu utraty przez Bułgarię samodzielności politycznej i jej podporządkowania zwierzchnictwu tureckiemu. Jest to, rzecz jasna, przedmiot zaintereso­ w a ń historyków, jednakże etnograf musi korzystać z niektórych ich ustaleń dla wyjaśnienia ważnych zagadnień wchodzących w zakres jego przedmiotu badań. Otóż faktem o kapitalnym znaczeniu jest to, że wieś bułgarska znalazła się pod panowaniem tureckim w takim momencie rozwoju stosunków społeczno-gospodarczych, kiedy związki wielkorodzinne (wielka rodzina złożona z k i l k u pokoleń w linii prostej oraz odgałęzień w l i n i i bocznej) były w wielu rejonach ziem bułgarskich w pełni żywotną postacią bytowania ludności wiejskiej, a jednocześnie rodzime bojarstwo było jeszcze słabo ukształtowane jako warstwa spo­ łeczna. Władze tureckie zlikwidowały więc z łatwością słabą ekono­ micznie i nieskonsolidowaną społecznie warstwę bułgarskiego bojarstwa 3 3 Ibidem, s. 29 i dalsze. 2 — Etnografia Polska, t. X V , z. 1 �18 WITOLD DYNOWSKI i ustanowiły feudalne gospodarstwo wiejskie według tureckiego modelu, tak zwany cziflik, oddany w użytkowanie przedstawicielom tureckiego aparatu administracyjnego''. Obszary północno-zachodniej Bułgarii na­ leżą właśnie do tych terenów, na których w momencie utraty niepo­ dległości żywotne były wśród ludności wiejskiej związki wielkorodzinne. Od momentu utraty własnej egzystencji politycznej w ciągu pięciu następnych stuleci organizacja życia społecznego i gospodarczego ludności wiejskiej nie podlegała zasadniczym, jakościowym przekształceniom. Formy powiązań wielkorodzinnych i lokalnych oraz oparta o wielką rodzinę organizacja produkcji rolno-hodowlanej uległy w pewnym sensie skostnieniu . Kultura chłopska stała się odtąd głównym reprezentantem kultury bułgarskiej. Można by nawet powiedzieć, że reprezentantem jedy­ nym. Jest to znamienna różnica w porównaniu z polskim procesem histo­ rycznym, gdzie utrata niepodległości państwowej także na pewien okres zahamowała procesy przemian warstwy chłopskiej, ale na takim etapie społeczno-ekonomicznego rozwoju, kiedy warstwa szlachecka była już skrystalizowana, wewnętrznie zróżnicowana, a jej hierarchiczne szczyty reprezentowały polską kulturę elitarną. Zarówno dla procesów ekono­ micznych, jak i dla samowiedzy grupowej faktem ogromne] doniosłości jest to, że w odróżnieniu od ziem polskich, gdzie eksploatacja feudalna chłopów odbywała się poprzez rodzimych feudałów, w Bułgarii eks­ ploatatorami byli Turcy. Postacie bohaterów walczących z uciskiem tureckim wywodzą się z ludu. Ich kult rodzi się w konkretnych spo­ łecznościach lokalnych, odrywa się następnie od nich, rozszerza na całą B u ł g a r i ę . Ruch hajducki, wielki i bezimienny ruch sprzeciwu wobec otomańskiej władzy, był ruchem ludowym. Pamięć o nim, kult hajdu­ ków utrwalił się w postaci bogatego osobnego działu w folklorystyce bułgarskiej, w tzw. pieśniach hajduckich . Obok jednostek wybitnych — bohaterów ogólnonarodowych, utrwaliła się więc pamięć bohaterów lokalnych, a także anonimowych postaci hajduków. Ten element po­ dłoża historycznego stał się przedmiotem specjalnych badań w ramach 5 6 7 '' Por. dział I. 5 Por. np. D. K o s e w, zamieszczony w Nowożytna historia Bułgarii, n i n i e j s z y m tomie a r t y k u ł M. Warszawa 1954, roz­ Biernackiej. e Jednym z ważniejszych b y ł o powstanie w północno-zachodniej Bułgarii w 1850 r o k u . J e d n y m z jego p r z y w ó d c ó w b y ł m i e s z k a n i e c w s i G r a m a d a — P e t k o Marinow. 7 W ciągu wielu w i e k ó w najeźdźcom przyjmował kiego, k t ó r y p o l e g a ł na się czety bojowników niewoli dwie formy: tym, że w tureckiej żywiołowy lokalnych buntów ruch g ó r a c h i trudno d o s t ę p n y c h organizujących akcje przeciwko oporu oraz tzw. terenach władzom przeciwko ruchu hajduc­ tworzyły tureckim. �Z A Ł O Ż E N I A METODOLOGICZNE BADAN 19 8 prac naszej ekspedycji . Mechanizmy selekcji były przy t y m szczególnie wyraziste. Po uzyskaniu niepodległości państwowej pojawiają się nowi bohaterowie. Okres władzy faszystowskiej w latach 20-tych i 30-tych kreuje nowe obiekty kultu, eliminując wiele dawnych, a ostatnia wojna powiększyła apogeum bohaterów, zarówno o postacie ogólnonarodowe, jak i lokalne . Jak się wydaje, to co K. Dobrowolski określa jako „świadomość osiągnięć grupy" w warunkach niewoli tureckiej w znacznym stopniu sprowadzało się do świadomości z a c h o w a n i a własnej odrębności kulturowej. Należy tu przypomnieć, iż wielowiekowa niewola turecka nie doprowadziła w rozmiarach znaczących do „przejęcia obcego pod­ łoża historycznego" . Turcy zdołali jedynie znaczniejszej części ludności bułgarskiej osiedlonej w Rodopach i w środkowej części Starej Płaniny narzucić religię mahometańską i z nią związany wzorzec kulturowy. Grupę tę nazwano pomad. W świetle ostatnio opublikowanych badań przez historyków i etno­ grafów bułgarskich obraz wpływów tureckich na k u l t u r ę pomaków widziany od strony ostatecznych wyników rysuje się w nieco odmienny sposób niż przedstawiano go dotychczas . Poza przejętym od Turków wyznaniem wśród pomaków zakorzeniły się także normy prawne i oby­ czajowe związane z nauką Koranu, utrwaliła się też spora ilość rzuca­ jących się w oczy elementów kultury materialnej, np. strój kobiecy i występujące na nim ozdoby. Co więcej niewola turecka mocno za­ chwiała świadomość narodową pomaków. Osad tego stanu rzeczy daje się zauważyć nawet dzisiaj. Gruba warstwa tureckich oddziaływań nie zdołała jednak unicestwić podstawy bułgarskiego bytowania. Uległo ono wprawdzie dużej dekompozycji niemniej zachowało swe cechy najistotniej sze. Ogromna większość ludności bułgarskiej zachowała kulturę rodzi­ mą — oczywiście w jej wersji chłopskiej. Na badanym przez nas terenie wpływy tureckie utrwaliły się w pewnej części nazw miejscowych, a mianowicie związanych z dawną lokalizacją budynków czy miejsc administracji tureckiej oraz nazw miar i wag, co stanowi ślad po trans9 J0 n 8 w P r o b l e m a t y k ą tą z a j m o w a ł się Borys T u m a n g e ł o w , pracownik B A N . Niestety n i n i e j s z y m t o m i e nie z a m i e s z c z a on swego o p r a c o w a n i a . 9 T a k i m lokalnym bohaterem w a l c z ą c y m przeciwko faszystom b y ł Miko N i now, c z ł o n e k m ł o d z i e ż o w e j o r g a n i z a c j i E M S , s t r a c o n y w r a z z g r u p ą t o w a r z y s z y w 1943 r. w W i d i n i e . Jego p o m n i k z n a j d u j e s i ę d z i ś n a c e n t r a l n y m p l a c u w s i , a s p ó ł d z i e l n i a p r o d u k c y j n a z o s t a ł a n a z w a n a jego i m i e n i e m . 1 0 1 1 O k r e ś l e n i e K . Dobrowolskiego, patrz „ R o d o p s k i sbornik", B A N , 1969; Narodnostna i 1¡969. cytowana praca. I , S o f i j a B A N , 1965; „ R o d o p s k i s b o r n i k " , I I , S o f i j a bitowa obszcznost na rodopskite Bałgari, Sofija B A N , �20 WITOLD DYNOWSKI akcjach między Turkami a miejscowymi chłopami bułgarskimi: w y ­ miany czy składania d a n i n . Względna izolacja wobec kultury na­ jeźdźcy, a także wielowiekowy utrudniony dostęp wpływów przodują­ cych ośrodków cywilizacji europejskiej spowodowały przetrwanie licz­ nych archaizmów zarówno w inwentarzu kultury materialnej ludności w s i , jak i w dziedzinie stosunków s p o ł e c z n y c h oraz w postawach światopoglądowych, wierzeniach, wiedzy i systemie w a r t o ś c i . Okres po odzyskaniu niepodległości narodowej, t j . po 1878 roku, przynosi zwolna, ale systematycznie, nasilenie kontaktów Bułgarii z innymi kra­ jami europejskimi. O ile w okresie poprzednim układem odniesienia dla oceny grupy własnej były przede wszystkim inne narody, które weszły w skład imperium otomańskiego oraz samo imperium tureckie, to dla okresu niepodległości narodowej takim układem odniesienia stają się przede wszystkim kraje europejskie. Wprawdzie kontakty z innymi zbiorowościami narodowo-państwowymi w postaci bezpośrednich stycz­ ności były udziałem przede wszystkim warstwy inteligencji, jednakże inteligencja ta rekrutowała się w znacznym stopniu ze środowiska chłop­ skiego. Co zaś ważniejsze wielu inteligentów pochodzenia chłopskiego po zakończeniu studiów zagranicznych rozwijało działalność na wsi. Na ba­ danym przez nas terenie czynnych było w okresie międzywojennym kilku agronomów, nauczycieli, lekarzy. Otóż w ocenach tego okresu inteligencja ta ujawnia znamienną ambiwalencję — z jednej strony głosi pozytywne oceny faktu zachowania przez ludność chłopską jej rodzimej kultury, z drugiej — w pełni zdaje sobie sprawę z hamującej roli konserwa­ tywnych elementów utrwalonych w dorobku grupowym . 2. Powyżej omówiliśmy przykładowo warunki trwałości elementów podłoża historycznego. Traktowanie aktualnej rzeczywistości jako ogni­ wa procesu historycznego obliguje również do określenia, jakiego rodza­ j u zmiany społeczno-kulturowe poprzedzały stan aktualny oraz jakiego typu zmianom podlega badana rzeczywistość współcześnie. Odpowiedź na to pytanie wymaga kilku refleksji ogólniejszych nad stosowalnością pojęć ustalonych w teorii zmian społecznych i teorii zmiany kulturowej. Jednym z nich jest pojęcie p r o c e s u społecznego. J. Szczepański 12 1 3 14 15 1G 1 2 grafii nie Por. mogły 1 3 materiały Powszechnej. Por. jeszcze wejść zamieszczone czyńskiej-Jaworskiej D. I. Nizińskiej Niestety, do w i M. w niniejszego niniejszym Por. artykuł M. 1 5 Por. artykuł T. Kolewej 1 6 Informacje Markowskiej. Markowskiej, ze śmiercią tomu tomie w Archiwum Zakładu I. Nizińskiej formie artykuły opracowanego G. Etno­ materiały Michajłowej, te artykułu. B. Kop­ Poklopka. 1 4 o i D. związku Biernackiej. działalności w niniejszym agronomów tomie. zawarte w materiałach I. Nizińskiej, �Z A Ł O Ż E N I A METODOLOGICZNE 21 BADAN najogólniej definiuje proces jako „względnie jednorodne serie zjawisk powiązane zależnościami przyczynowymi lub strukturalno-funkcjonalnymi". I dalej czytamy: „Procesami społecznymi będziemy nazywali serie zjawisk dotyczących osobowości, grup społecznych, zbiorowości, w ten sposób, że są one seriami zjawisk tylko społecznych" . W obszernej kategorii procesów społecznych wyróżnia się następujące: procesy inter­ personalne, t j . dokonujące się w jednostce ludzkiej w związku z jej uczestnictwem w życiu społecznym, procesy zachodzące między dwoma jednostkami, procesy zachodzące między jednostką a grupą oraz procesy zachodzące między dwoma grupami. W zależności od sposobu określania swego przedmiotu różne dyscypliny zajmujące się człowiekiem kierują uwagę szczególną na określony rodzaj procesów. W polu zainteresowań etnografii będą więc przede wszystkim procesy zachodzące między dwo­ ma grupami społecznymi, nadto etnopsychologia czy szkoła osobowości kulturowej kieruje swą uwagę także ku procesom intrapersonalnym i procesom zachodzącym między jednostką a grupą społeczną. W naszych badaniach skupiliśmy uwagę na procesach międzygrupowych. W przy­ padku naszych rozważań nad realiami kultury bułgarskiej w ściśle zlokalizowanym terenie i czasie, analiza taka obejmie w porządku chro­ nologicznym następujące procesy. W schyłkowej fazie niewoli tureckiej, której pamięć jesteśmy jeszcze w stanie zarejestrować w toku badań, zainteresowanie budzić muszą procesy zachodzące między poszczegól­ nymi ugrupowaniami ludności tureckiej (tj. ludnością osiadłą rolniczą i przedstawicielami aparatu władzy) a ludnością bułgarską; dalej -— procesy pomiędzy poszczególnymi grupami wyznaczonymi zamożnością, grupami wieku, grupami wyodrębniającymi się na zasadzie miejsca za­ mieszkania w tej a nie innej ,,máchale" lub tradycji zasiedziałości lokal­ nej, procesy zachodzące pomiędzy społecznościami lokalnymi, t j . sąsia­ dującymi wsiami, wreszcie — procesy między ludnością wiejską a l u d ­ nością miast tego regionu. Rejestr procesów między grupowych intere­ sujących etnografa jest więc obszerny. Rzecz jasna z punktu widzenia dziejów kultury badanego obszaru nie wszystkie te procesy mają jedna­ kową rangę. W schyłkowej fazie niewoli tureckiej procesy zachodzące pomiędzy ludnością turecką reprezentującą władzę otomańską a lud­ nością bułgarską wysuwają się na plan pierwszy. Charakterystyka tego procesu historycznego w pracach polsko-bułgarskiej ekspedycji stała się przedmiotem zainteresowań prof. Ch. Gandewa. 17 W t y m miejscu jednak ze względu na wybór wsi Gramada dla celów badawczych trzeba podać nieco informacji ogólnych o zupełnie specjalnych stosunkach panujących w gospodarce chłopskiej w północ1 7 J. S z c z e p a ń s k i , Elementarne pojęcia socjologii, Warszawa 1970, s. 467. �22 WITOLD DYNOWSKI no-zachodniej Bułgarii począwszy od X V I I do początków X I X w. Dzięki studiom Ch. Gandewa dysponujemy znacznie wyraźniej zarysowanym obrazem formowania się i narastania stosunków kapitalistycznych w gos­ podarce cziflików na ziemiach północno-zachodniej Bułgarii. W świetle jego ustaleń już w X V I I stuleciu ziemia w tej części kraju praktycznie stała się własnością prywatną i weszła w obrót towarowy, zaś w cziflikach siłę roboczą stanowili nie feudalni poddani lecz najemnicy . Co więcej, uczony ten podjął także próbę periodyzacji procesu rozwojowego stosunków agrarnych i społecznych w północno-zachodniej Bułgarii. Szczególną uwagę rzecz prosta przykuwają jego rozważania i materiały odnoszące się do okresu po 1856 г., kiedy zaczynają działać nowe usta­ w y likwidujące tureckie władanie ziemią i oddające ją na własność pra­ wowitym właścicielom — chłopu bułgarskiemu . Na przykładzie wsi Gramada możemy więc prześledzić zarówno w y ­ n i k i korzystniej układających się stosunków poddańczych pod jarzmem tureckim, możemy również uchwycić istotę historyczną drugiego okresu w ułożeniu się stosunków ekonomiczno-społecznych w północno-zachod­ niej Bułgarii i w całym kraju od końca X V I I I do początków reformy w X I X stuleciu. Wreszcie rzecz najważniejsza, że na konkretnym ma­ teriale zebranym w jednej wsi (wieś Gramada) będziemy mogli na­ wiązać do szerszego procesu przebiegającego już w skali niepodległego państwa bułgarskiego i do działania ustaw regulujących życie wsi w niepodległej Bułgarii . W okresie po odzyskaniu niepodległości aż po 1944 rok na plan pierwszy wysuwają się procesy pomiędzy poszczególnymi kategoriami ludności wiejskiej. Kryteria określające ówczesną stratyfikację społeczną wsi stają się przy t y m bardziej złożone. Z jednej strony kształtowanie się stosunków kapitalistycznych w rolnictwie prowadzi do coraz w y ­ raźniejszej polaryzacji ludności chłopskiej, z drugiej zaś rozwój zajęć pozarolniczych prowadzi do powstania nowych kategorii społeczno-zawodowych. Najistotniejszym zróżnicowaniem społeczno-ekonomicznym ludności tego okresu jest bezspornie podział na właścicieli dużych obsza­ rowo gospodarstw i ludność małorolną. Podział ten istniał już w okre­ sach poprzednich, jednakże dopiero rozwój stosunków kapitalistycznych w rolnictwie nadaje mu wymiary drastyczne. Prowadzi bowiem z jed18 19 20 1 3 C h . G a n d e w, stopanstwo 1 9 daneto, 2 0 Zarażdanie na sewerozapadana na Bulgaria Ch. G a n d e w , T u r s k i izwori „Istoriczeski P r e g l a d " , god Turskoto agramo za kapitalisticzeski prez XVIII agranata otnoszenija, w czifliszkoto w., S o f i j a 1962. istoria na Bulgaria prez wazpaż- X : 1954, k n . 2. zakonodatelstwo prez wtorata polowina na XIX wiek, P o d b o r i r e d a k c i j a ot prof. C h . G a n d e w . P r e w o d ot G . G a ł b o w , S o f i j a B A N , 1959. �Z A Ł O Ż E N I A METODOLOGICZNE BADAN 23 nej strony do dalszej pauperyzacji małorolnej ludności, z drugiej zaś — do wzmocnienia pozycji ekonomicznej najbogatszych gospodarzy. Ci ostatni są w stanie nabywać najnowocześniejsze podówczas maszyny rolnicze. Dochody z wypożyczania maszyn dostarczają gotówki na dokupno ziemi. Z kolei posiadanie odpowiedniego areału ziemi skłania do wydzierżawiania części na zasadzie tzw. „izpolicy", t j . za połowę plonów. Zjawiska te omówione zostały dokładnie w jednej z zamieszczonych rozpraw . Na t y m miejscu pragnę jedynie zwrócić uwagę na wiodącą rolę tych procesów w całokształcie życia społeczności wiejskich omawia­ nego okresu. Ich doniosłość polega również na tym, że stwarzały one przesłanki, które następnie ważyły w sposób zasadniczy na przyjęciu i realizacji programu przebudowy społeczno-gospodarczej po I I wojnie światowej. Do tego zagadnienia, które jest zasadniczym motywem pre­ zentowanych tu rozważań, powrócimy jeszcze poniżej. Rozwój stosunków kapitalistycznych w rolnictwie oznaczał nie tylko polaryzację struktury społeczno-ekonomicznej ludności wsi, ale także powstanie określonych stosunków rynkowych pomiędzy ludnością chłop­ ską a pewnymi warstwami ludności miejskiej. Toteż procesy społeczne zachodzące między wsią a miastem uznać trzeba za istotne i znamienne dla tego okresu. J u ż w ostatnich latach X I X wieku miasto Widin staje się centrum mającym żywe powiązania funkcjonalne z okolicznymi wsiami. Zarówno modernizowanie się największych obszarowo gospo­ darstw, jak i bogacenie się ich właścicieli i w związku z t y m pojawienie się nowych potrzeb konsumpcyjnych, a także rozwój budownictwa mieszkaniowego w wyniku oddzielania i usamodzielniania się rodzin na skutek rozpadu wielkich zespołów rodzinnych — oto czynniki akty­ wizujące rozwój niektórych rzemiosł i u s ł u g . Wprawdzie — jak do­ wodzi w swej rozprawie W. Paprocka — trudno mówić o znaczeniu rzemiosła jako czynnika różnicującego strukturę zawodową wsi, gdyż w oparciu o rzemiosło nie powstały stałe kategorie zawodowe, niemniej jednak rozwój działalności rzemieślniczej wprowadza dodatkowy ele­ ment w układy relacji wzajemnych pomiędzy poszczególnymi grupami ludności wsi. Omówione wyżej procesy nie doprowadziły do zasadniczych j a k o ś c i o w y c h zmian w charakterze grupy lokalnej. Takie zmiany nastąpić miały dopiero w wyniku rewolucji socjalistycznej po 1944 roku. Obowiązkiem badacza rozpatrującego rolę podłoża historycznego w tworzącym się kształcie współczesności jest nie tylko omówienie pro2 i 22 Materiały Por. I. Nizińskiej, D. Markowskiej. artykuły M. Biernackiej, W. Paprockiej i M. Pokropka. �24 WITOLD DYNOWSKI cesów społeczno-kulturowych, ale także ruchów społecznych. „Ruchami społecznymi nazywa się zazwyczaj zbiorowe dążenia ludzi do realizacji wspólnego celu" -— pisze J. Szczepański . W naukach społecznych w y ­ różnia się trzy rodzaje ruchów społecznych: a) ruchy reformatorskie, b) ruchy rewolucyjne, c) ruchy ekspresywne. 23 „Ruch reformatorski m u j e p e w n e ograniczone istniejącego jeżeli powiadania nia i przywódcy się... R u c h celowego, działa 2 S jeśli stan niepokoju społecznego s p o ł e c z n e , j e ś l i d ą ż e n i a do s i ę z r e p r e s j ą przy pomocy siły orędujący zmiany taki instytucjonalizuje w pożądanych instytucji" wtedy, czy z b i o r o w o ś c i stanu rzeczy nie s p o t y k a j ą ideologowie wadzenia powstaje kręgi r a m a c h ustalonego mają swobodę s i ę w postaci porządku fizycznej, działania dobrowolnego społecznego, z m i a n n a drodze u s t a w o d a w s t w a dąży musi muszą by od być objąć masy, dotyczyć działalności samego społecznego spełnionych szerokie muszą swobodnej wy­ wpro­ systemie . „ A b y jednak p o w s t a ł silny ruch rewolucyjny, g w a r a n t u j ą c y wolenie i zrzesze­ do czy t e ż z m i a n w Punktem wyjściowym ruchów rewolucyjnych może być podobna do tej, która powołuje do życia ruchy reformatorskie. lucji, obej­ zmiany warunków: najczęściej ważnych dla początku kilka całe spraw ideologów, stany klasy społeczne; przywódców występowały ostre zwycięstwo niepokoju życiowych... i represje, nie sytuacja i niepokój mogą i niezado­ istnieć warunki organizatorów podnoszące rewo­ niezadowolenia siłę ruchu, tak, »ciśnienia« 2 5 niezadowolonych mas" . Istnieją rozmaite klasyfikacje rewolucji z uwagi na różne kryteria. J. Szczepański następująco określa ich cechy wspólne: „Rewolucja system zmienia organizację instytucji politycznych, klasami, tworzy Jest zespołem ona ale przede nowe strukturę strukturę systemy procesów wszystkim i zmienia wartości i zjawisk zmieniających nie i wielkich przekształca tylko jego istotne zbiorowości, klas i warstw, stosunki kulturę zachodzących w zmienia między społeczeństwa. społeczeństwie, 2 6 składniki" . Przez ruchy ekspresywne rozumie się te, których celem jest raczej wyrażenie potrzeb osobowościowych i które nie tworzą zrzeszeń insty­ tucjonalnych, np. ruchy odnowy moralnej czy ruchy artystyczne. Dla analizy procesu kulturowego Bułgarii znaczenie zasadnicze mają dla nas pojęcia dotyczące ruchów reformatorskich i rewolucyjnych. Na przestrzeni interesującego nas okresu historycznego można wskazać naj­ pierw na ruch hajducki w okresie niewoli tureckiej, mający charakter ruchu rewolucyjnego ludowego, żywiołowego, t j . nie opartego na progra­ mie politycznym i jasno sformułowanej ideologii zmian. Po odzyskaniu 2 3 2 4 2 5 2 6 S z с z e p a ń s к i , op. Ibidem, s. 524. Ibidem, Ibidem, s. 528. s. 531-532. cit., s. 521-522. �Z A Ł O Ż E N I A METODOLOGICZNE BADAŃ 25 niepodległości politycznej obserwujemy w całej Bułgarii, a także w ba­ danym przez nas rejonie, różnego rodzaju ruchy reformatorskie, których cele generalnie określić można jako dążenie do modernizacji, likwidacji zacofania gospodarczego i kulturalnego. W okresie międzywojennym charakterystyczne jest współwystępowanie ruchów reformatorskich z ruchami rewolucyjnymi. I właśnie znamienny jest ich wspólny „start". Jedne i drugie rodzą się z realiów procesów społecznych tego okresu, ale poszukują zgoła odmiennych rozwiązań. Polaryzacja struktury włas­ nościowej w rolnictwie, zjawiska wyzysku biednych przez bogatych, zacofanie kulturalne •— oto podłoże obu ruchów. Dążności reformator­ skie przejawiały się m. in. w powstawaniu licznych zrzeszeń i koopera­ t y w zarówno rzemieślniczych, jak i nakierowanych na wytwórczość r o l n i c z ą . Ruch spółdzielczy miał chronić najbiedniejszych przed w y ­ zyskiem, zapobiegać drastycznym jego przejawom. Partia Komunistyczna i Rewolucyjny Związek Młodzieży upatrywały rozwiązania tychże pro­ blemów w zasadniczej zmianie ustrojowej. Zasadnicze zmiany — rewolucyjne zmiany zapoczątkowane w Buł­ garii w 1944 roku — napotkały w podłożu historycznym zarówno ele­ menty sprzyjające, jak i utrudniające ich percepcję. Poważnym czynnikiem utrudniającym zmiany było niewątpliwie przywiązanie drobnego producenta — rolnika do jego własności indy­ widualnej. Jest to cecha wspólna chłopstwu różnych krajów, z t y m zjawiskiem łączy się też ogromne przywiązanie do tradycyjnych form życia rodzinnego i wioskowego, które w ciągu wielu wieków stanowiło pancerz obronny przeciwko obcemu etnicznie eksploatatorowi. Rozwój stosunków kapitalistycznych na wsi bułgarskiej wytworzył nieliczną wprawdzie, ale silną ekonomicznie warstwę bogatych chłopów oraz pośredników-handlarzy. Byli oni, rzecz jasna, żywotnie zaintereso­ wani w utrzymaniu starego porządku społecznego i stawiali bierny lub czynny opór przeciwko kolektywizacji rolnictwa. Powróćmy do zasadniczego wątku naszych rozważań, a mianowicie do poszukiwania odpowiedzi na pytanie, jakie treści procesu historycz­ nego decydowały o tym, że system społeczno-kulturowy bułgarskiej wsi okazał się p r z y g o t o w a n y do przyjęcia tych zasadniczych zmian kulturowych. Działało wiele czynników sprzyjających przyjmowaniu i akceptacji programu zmian ustrojowo-gospodarczych. Poniżej wskażemy przykła­ dowo niektóre z nich. 27 2 7 Por. z w ł a s z c z a m a t e r i a ł y prockiej. I . N i z i ń s k i e j , D . M a r k o w s k i e j oraz a r t y k u ł W . P a ­ �26 WITOLD DYNOWSKI a. U progu przemian rewolucyjnych społeczeństwo bułgarskie cecho­ wała znaczna homogeniczność społeczna i kulturowa. Można by w pew­ n y m uproszczeniu powiedzieć, iż było to społeczeństwo agrarne. Za­ równo bowiem nieliczna jeszcze wówczas klasa robotnicza, jak i inteli­ gencja wywodziły się najczęściej w pierwszym pokoleniu ze wsi, a po­ nadto w strukturze społeczeństwa globalnego dominowało liczebnie chłopstwo. Wskutek tego kadry kierownicze sterujące przemianami ustrojowymi i gospodarczymi, zarówno w skali kraju, jak i jednostek administracyjnych poszczególnych szczebli, bliskie były swym pochodze­ niem i doświadczeniem życiowym żywotnym problemom ludności wiej­ skiej. Działacze partyjni bezpośrednio po wrześniu 1944 roku wracali najczęściej do miejsc swego pochodzenia i tam — w dobrze znanym sobie środowisku — przeprowadzali program z m i a n . Ta okoliczność była przesłanką sprzyjającą realizacji przebudowy socjalistycznej . b. We wsiach bułgarskich zachowały swą żywotność zasady współ­ działania i pomocy wzajemnej w obrębie rodziny. Działalność spółdziel­ cza okresu międzywojennego, jakkolwiek wyrażała tendencje reforma­ torskie i nie była ruchem radykalnym, stworzyła jednak grunt pod akceptację idei zbiorowego działania gospodarczego. Sprzyjała więc akceptacji rolniczej spółdzielni produkcyjnej . c. Rozwój stosunków kapitalistycznych na wsi bułgarskiej doprowa­ dził większość rolników do takiej sytuacji społeczno-ekonomicznej, że konieczność rozwiązań radykalnych stała się jasna nie tylko dla kadry działaczy politycznych, ale także dla światłej szych rolników i inteli­ gencji powiązanej przez swój zawód czy pochodzenie ze wsią i rolni­ ctwem. Działalność reformatorska okresu międzywojennego ujawniła połowiczność ówczesnych rozwiązań — nie zapobiegała bowiem paupe­ ryzacji większości rolników. Na badanym przez nas terenie północno-zachodniej Bułgarii bardzo wcześnie, bo już w początkach X X stulecia, wkraczają w gospodarstwa chłopskie nowoczesne maszyny rolnicze. Do­ dajmy — maszyny najnowocześniejsze, jak na owe czasy. Były to „pierwsze jaskółki" w mechanizacji rolnictwa chłopskiego. Tak więc proces modernizacji technicznej rolnictwa tego terenu rozpoczął się od razu od wprowadzania maszyn i urządzeń o znaczeniu podstawowym dla produkcji rolnej, a przy t y m będących na wysokim poziomie technicz­ nym. Nie mógł więc proces ten objąć szerokich warstw ludności chłop­ skiej. Modernizowały się gospodarstwa najbogatsze dysponujące odpo28 29 30 2 8 D a n e n a ten 2 9 Por. a r t y k u ł M . Biernackiej. Por. m a t e r i a ł y I . N i z i ń s k i e j , 3 0 temat znajdują się w D. materiałach B. Markowskiej oraz Tumangełowa. artykuł W. Paprockiej. �Z A Ł O Ż E N I A METODOLOGICZNE 27 BADAN wiednią gotówką. Z kolei posiadanie takich maszyn stawiało ich właści­ cieli w sytuacji uprzywilejowanej gospodarczo i pozwalało im czerpać poważne dochody z wynajmu maszyn. Jak już powiedzieliśmy wyżej, doprowadziło to do wyraźnej polaryzacji społeczno-ekonomicznej lud­ ności wsi, ostro zarysowało zależności i wyzysk. Znaczna część mało­ rolnych i średniorolnych chłopów znalazła się w takim położeniu ma­ terialnym, iż tylko radykalne zmiany ustrojowe mogły przynieść jego poprawę . d. Ludność wsi zdobywała nowe doświadczenie produkcyjne wskutek obsługi czy nawet tylko obserwacji nowoczesnych maszyn rolniczych. W warunkach zachodzących procesów polaryzacji ekonomiczno-społecznej nie mogła jednakże na szerszą skalę korzystać z tych zdobyczy techniki. Spółdzielnia produkcyjna pojawiła się jako postać organizacji wytwarzania rolniczego, w której likwidacji ulega nierówność społeczna, a jednocześnie w pełni i dla dobra ogółu korzystać można z dobro­ dziejstw nowoczesnej techniki . e. Materiały naszych badań dowodzą, iż ludność wsi omawianego rejonu już od początku X X wieku, a zwłaszcza w okresie między­ wojennym, podejmowała różne, zmienne w czasie zajęcia pozarolnicze, częstokroć połączone z okresowymi migracjami. Zdobywała więc ona szeroki zakres doświadczenia produkcyjnego i umiejętności wykracza­ jące daleko poza doświadczenia rolnicze. Jednocześnie nie miała ona możliwości — ani w swojej społeczności lokalnej, ani w pozalokalnych ośrodkach miejsko-przemysłowych — stabilizacji w zawodzie pozarolniczym. Obecnie rozwinięty system ekonomiczny wsi spółdzielczej, z jej licznymi stanowiskami pracy w dziedzinie obsługi technicznej rolnictwa, z placówkami usługowymi itp., oraz polityka lokalizowania na terenie wsi zakładów państwowych znalazły więc i w t y m przypadku grunt przygotowany przez zjawiska powstałe w okresach wcześniejszych . f. Ogromne znaczenie miał także fakt, iż w okresie międzywojennym powstało na t y m terenie szkolnictwo rolnicze, a akcje oświatowe objęły swym oddziaływaniem szerokie kręgi rolników. Szkolenie i fachowe po­ radnictwo rolnicze prowadzone były przez znakomicie przygotowanych agronomów. Ludność badanych wsi była więc przygotowana do przyj­ mowania innowacji w rolnictwie. Nie zaskakiwały jej nawet bardzo śmiałe eksperymenty, przy działającej bowiem we wsi dawnej szkole rolniczej prowadzono poletka doświadczalne . 31 32 33 34 3 1 3 2 Por. m a t e r i a ł y Ibidem. 3 3 Por. artykuł 3 4 Por. materiały I. Nizińskiej, D. W. Markowskiej. Paprockiej. I. Nizińskiej, D. Markowskiej. �28 WITOLD DYNOWSKI g. Jeszcze jeden czynnik sprzyjał aprobacie spółdzielczości rolniczej, a mianowicie przebieg procesów demograficznych. J u ż w okresie m i ę ­ dzywojennym zaznaczała się tendencja do ograniczania liczby dzieci w rodzinie. Ostrzej zarysowała się po I I wojnie światowej, a jedno­ cześnie tendencje wychodźcze młodzieży do miast oraz przedłużenie okresu nauki dzieci i młodzieży uszczuplały rodzinny zespół roboczy. Otóż przynależność do spółdzielni produkcyjnej daje człowiekowi możli­ wość uzyskania źródeł utrzymania niezależnie od składu osobowego i liczebności jego rodziny, a na starość zapewnia zabezpieczenie emery­ talne. W ocenach aprobujących spółdzielczy system gospodarowania mo­ tywacja ta pojawiała się bardzo często -Я 3. Traktowanie współczesności jako ogniwa procesu historycznego prowadzi także do analizy składowych* kultury pod kątem widzenia ele­ mentów dawnych i nowych, a także określania elementów najnowszych, mających tendencje wzrostowe — nasilających się. Badacz musi więc wskazać, jak w poszczególnych dziedzinach k u l ­ tury współwystępują elementy tradycyjne z nowymi czy nowoczesnymi. Zadanie to nie sprowadza się jednak tylko do rejestracji i kwalifiko­ wania składowych. Najistotniejsze wydaje się określenie z a s a d y w s p ó ł w y s t ę p o w a n i a s t a r e g o z n o w y m . Chodzi więc o od­ powiedź na pytanie, które elementy pozostają z sobą w układach kon­ fliktowych, czyli inaczej mówiąc, w jakich dziedzinach kultury obserwu­ jemy zjawisko „walki starego z nowym", a które elementy spuścizny kulturowej mają tendencję do modyfikowania się i jako takie rokują szansę przetrwania w nowym układzie kulturowym. W kulturze badanych przez nas wsi północno-zachodniej Bułgarii niewiele pozostało po dzień dzisiejszy elementów dawnych. Radykalizm przemian po I I wojnie światowej, fakt, iż przebiegały one według zało­ żonego programu systematycznie realizowanego, powodował, że dawne składowe kultury czy konfiguracje tych składowych nie były w stanie modyfikować się i przystosowywać do wymogów nowo powstającego systemu społeczno-ekonomicznego wsi spółdzielczej. Rzecz jasna, gwał­ towność wprowadzanych zmian rodziła wówczas drastyczne sytuacje walki starego z nowym, jednakże dziś z perspektywy kilkunastu lat etnograf konstatuje w terenie dominację elementów nowych w k u l t u ­ rze. T y m bardziej godne badania i refleksji naukowej są zjawiska trwa­ nia dawnych elementów i zasady ich powiązania z nowymi elementami kulturowymi. Prezentowane w niniejszym tomie studia poszczególnych dziedzin życia ludności wiejskiej wskazują, iż najsilniejszym przeobrażeniom 3 5 Ibidem. �Z A Ł O Ż E N I A METODOLOGICZNE 29 BADAŃ uległy sfery kultury związane ze zdobywaniem źródeł egzystencji, z mie­ szkaniem i warunkami bytowymi, szerzej — z inwentarzem kultury materialnej. Radykalizm przemian nie ominął również rodziny, zwłasz­ cza w tych aspektach, które wiążą się z jej zmienionymi dziś funkcja­ m i ekonomicznymi. Niemniej jednak w każdej z tych dziedzin prze­ trwały elementy dawne — bądź to w formach wytworów, bądź w ich funkcjach. Zasadnicze przeobrażenia w świadomości społecznej i syste­ mie wartości, zwłaszcza w treściach światopoglądowych, stanowiły nie­ zwykle ważny przedmiot badań — ukazują bowiem w szczególnej ostro­ ści procesy walki i konfKktowość elementów dawnych i nowych. Pro­ ces ten jest po dzień dzisiejszy żywy, jakkolwiek stracił już na dawnej ostrości. Relatywnie wiele elementów tradycyjnych zachowało się w oby­ czajach towarzyskich i w obrzędowości. Jednakże — jak przekonywa­ jąco dowodzi w swej rozprawie T. Kolewa — jest to najczęściej kon­ tynuacja form zewnętrznych, podczas gdy zarówno funkcja tych ele­ mentów kultury, jak i zakres ich społecznego odbioru uległy istotnym zmianom. Dla badania wskazanych wyżej rodzajów zjawisk bardzo instruktywna jest teoria dysharmonii kulturowej K. Dobrowolskiego . Na podstawie materiałów z terenu polskiego autor ten formułuje swoją koncepcję prawidłowości okresu przejściowego pomiędzy dawnym ukła­ dem kulturowym a nowym. Pisze on: 36 ,,Aby z r o z u m i e ć zjawiska i procesy dysharmonii kulturowej, w y p a d a p a r ę s ł ó w p o ś w i ę c i ć istocie h a r m o n i i , k t ó r a w y s t ę p u j e w k u l t u r z e j a k o z w a r t e j c a ł o ś c i . W s w e j n a j c z y s t s z e j p o s t a c i h a r m o n i a m a n i f e s t u j e s i ę w ó w c z a s , gdy wszystkie d z i e d z i n y t w ó r c z o ś c i k u l t u r o w e j w y r a s t a j ą z j e d n o l i t y c h w a r u n k ó w b y t u , gdy s ą ze s o b ą ś c i ś l e p o w i ą z a n e , w s p ó ł z a l e ż n e i t w o r z ą z g o d n ą c a ł o ś ć . T a k a s y t u a c j a z a c h o d z i w o d n i e s i e n i u do t y c h p r z e d e w s z y s t k i m k u l t u r , k t ó r e w y k a z u j ą n i s k i p o z i o m s i ł w y t w ó r c z y c h i s ą b a r d z o s i l n i e z a l e ż n e od w a r u n k ó w fizjograficz­ nych" . 3 7 Z kolei o pojęciu dysharmonii kulturowej czytamy co następuje: „Jest ono naturalnym przeciwieństwem terminu harmonia... Zjawiska zamknięte terminem dysharmonia wchodzą w dużej mierze w zakres dialektycznego procesu walki między starym a nowym" . K. Dobro­ wolski ukazuje zjawiska w dysharmonii w kulturze materialnej, gdzie są one łatwo obserwowalne; w świadomości społecznej, gdzie najczęściej 38 3 6 K. D o b r o w o l s k i , Trzy P o l s k a " , t. 8: 1964, s. 11-74. Ibidem, s. 37. Ibidem, s. 73. 3 7 3 8 studia z teorii kultury ludowej, „Etnografia �30 WITOLD DYNOWSKI przybierają postać ścierania się postaw socjocentrycznych z egocentrycz­ nymi w światopoglądzie, gdzie wyrażają się w sprzecznościach między elementami mistycznymi, spirytualistycznymi a wyjaśnieniami opartymi na empirycznych, naukowych podstawach itp. Teoria dysharmonii kulturowej stanowi płodną inspirację dla w y ­ jaśniania realiów współczesnej wsi bułgarskiej. Przedstawione przez H. Biernacką przemiany rodziny wiejskiej wskazują dobitnie, iż jej tra­ dycyjna harmonia, polegająca na zgodności między strukturą, funkcja­ mi a „ideologią rodzinną", uległa współcześnie załamaniu, że nastąpiło zachwianie równowagi demograficzno-gospodarczej wskutek nadmier­ nego ograniczenia prokreacji, że ludność wsi ulega procesom starzenia, że atrofia rodzinnego systemu zabezpieczającego pozostawia wielu ludzi w podeszłym wieku bez należnej im opieki. Zjawiska te bez wątpienia traktować można jako przejawy dysharmonii kulturowej. Jak na to wskazuje opracowanie G. Michajłowej, także w dziedzinie stroju obser­ wuje się współwystępowanie elementów tradycyjnych z nowoczesnymi, brak harmonii stylu. W tym przypadku skutki społeczne nie są jednakże tak doniosłe i drastyczne dla życia społecznego, jak zachwianie har­ monii w dziedzinie zjawisk życia rodzinnego. M . Pokropek przedstawia imponujący proces modernizacji budownictwa mieszkalnego w badanych wsiach. Jednocześnie dowiadujemy się, iż w tych nowoczesnych domach najczęściej brak łazienek. Podobnie tradycyjne oceny domu mieszkal­ nego, nakazujące traktowanie go ze czcią, skłaniają mieszkańców wsi do lokalizowania ubikacji poza budynkiem mieszkalnym, co prawda w pomieszczeniach starannie murowanych i czysto utrzymanych, ale oddalonych od domu. Materiały zebrane przez I . Nizińska i D. Markow­ ską na temat przemian rolnictwa ukazują proces profesjonalizowania się czynności rolniczych. Rolnicy-spółdzielcy korzystają z takiej zdobyczy, jaką jest normowany czas pracy, a więc i czas wolny. Dawne nawyki właściwe chłopskiemu bytowaniu nie pozwalają jednak starszemu po­ koleniu na spędzanie czasu wolnego w sposób, który można by nazwać rekreacją. Czas ten wypełniany jest różnego rodzaju czynnościami, „krzątaniem się", zgodnie z tradycyjnymi normami potępiającymi bez­ czynność. Przykładów dysharmonii kulturowej w sferze świadomości i obyczajów dostarczają materiały T. Kolewej. Najdobitniejszym bodaj przykładem jest żywotność elementów obrządku cerkiewnego w całości obrzędów pogrzebowych, zaskakująca wobec bezspornego procesu laicy­ zacji ludności, która wyraża się m. in. w zupełnym zaniku elementów cerkiewnych w obrzędowości weselnej. Takich przykładów można by mnożyć wiele. K. Dobrowolski zwraca uwagę, iż stan dysharmonii musi być w kulturze przezwyciężony, by osiągnęła ona nową postać harmonii. Zadaniem naszym było — w m i a r ę �Z A Ł O Ż E N I A METODOLOGICZNE BADAŃ 31 możliwości -— wskazywanie tych tendencji zmian, które rokują w przy­ szłości równowagę systemu społeczno-kulturowego badanych wsi. Nowe formy życia zbiorowego w Bułgarii związane z socjalizacją i modernizacją techniczną stworzyły zbyt wiele złożonych zagadnień, by mogły być one rozwiązane, czy też wyczerpująco naświetlone przez przedstawicieli jednej dyscypliny humanistyczno-społecznej. Podejmując łącznie z etnografami bułgarskimi prace badawcze nad podstawową mikrostrukturą •— wsią spółdzielczą — w pełni byliśmy świadomi, że jest to wstępna faza studiów i że wiele jeszcze w t y m za­ kresie jest do zrobienia przez przedstawicieli innych specjalności. Przy­ stępując do opublikowania rezultatów naszych badań we wsi Gramada trzeba wyjaśnić, że w myśl porozumienia pomiędzy kierownictwem I n ­ stytutu Etnografii Bułgarskiej Akademii Nauk i Zakładem Etnografii Powszechnej Instytutu Historii K u l t u r y Materialnej PAN pełne w y ­ n i k i dotychczasowych prac mają być opublikowane w języku bułgar­ skim jako jedna z pozycji wydawniczych Instytutu bułgarskiego. Wszyst­ ko przemawia za tym, że nastąpi to w końcu 1971 lub w początkach ro­ ku następnego. Kierownictwo polsko-bułgarskiej ekspedycji etnograficz­ nej dołoży wszelkich starań, żeby właśnie ta wersja w całości została przetłumaczona na język angielski. Zbiór artykułów poświęconych ba­ daniom we wsi Gramada, który publikujemy — zgodnie z porozumie­ niem — wcześniej w tomie niniejszym, należy traktować jako bardzo obszerny skrót wersji bułgarskiej. Dodajmy, że właśnie w publikacji bułgarskiej ukażą się po raz pierwszy artykuły prof. Ch. Gandewa, dr. B. Tumangełowa i dr D. Markowskiej. Cztery lata wspólnych polsko-bułgarskich badań terenowych pozwo­ liło znakomicie zacieśnić więzy współpracy naukowej pomiędzy polskimi i bułgarskimi etnografami. Zamykając pierwszy jej etap, który ze wzglę­ du na w y n i k i i doświadczenia warsztatowe w pełni może zadowolić każdą ze stron, jednocześnie myślimy o dalszych realnych korzyściach płynących z łączenia zainteresowań i wzajemnego wspierania się w sta­ wianiu i rozwiązywaniu pytań poznawczych. Wchodząc w następną fazę współpracy postulujemy jednocześnie po­ trzebę konfrontacji procesów powiązanych integralnie z budownictwem ustroju socjalistycznego w krajach demokracji ludowej. W powiązaniu z dorobkiem polskim w zakresie studiów nad przemianami wiejskich społeczności lokalnych w naszym kraju oraz ze studiami terenowymi podjętymi w ostatnich latach przez polskich etnografów w Mongolii i Bułgarii, zespół polsko-bułgarski będzie mógł podjąć próbę syntezy głównych przeobrażeń społeczno-kulturowych mikrostruktur w syste­ mach socjalistycznych. �32 WITOLD DYNOWSKI Witold Dynowski METHODOLOGICAL ASSUMPTIONS OF THE SURVEY S u m m a r y In and large scale ideological which have cultural been in l i i s t o r i e s . E . g., t h i s tions and by K. it is regularly observed some way thought Majewski or another has been concerning prepared to underlying recent the relations that new cultural b y those s o c i a l accept them archeological between systems by their investiga­ pre-Christian Poland the R o m a n E m p i r e . The p r o b l e m consists studied social sequently One system of solving or families; occuring in prolonged considered, in what as •originating are in m a r k e t , the The it is a it disposed and ways now such a extensive accept new study allows to processes. as the con­ countryside structures, in Thus, of it the expedition in of ought to be of p a r t i c u l a r cultural various state, com­ regularities such novel form like local establish extent has the development the and system. cultural socio-economic values, micro-structures, such f a v o u r a b l e to a c c o m o d a t i o n influencing larger of a n d to w h a t been to of the study besides, or m i c r o r e g i o n s contents, (and make a r e apt to l e a d to a c h a n g e way •villages i n d e f i n i n g those f e a t u r e s , e l e m e n t s a n d p a t t e r n s of which munities of surveys c o n t e n t s a r e apt to be r e a d i l y a c c e p t e d the stimuli supra-local n a t i o n a l c u l t u r e , etc. Bulgarian-Polish i n the anthropological neighbouring villages historical change (covering to t h e p r e s e n t ) , s t r i v i n g to underlying present the the village Gramada i n N o r t h - W e s t e r n B u l g a r y ) s t u d i e d the the period b r i n g out cultural from s u c h of the its break of the process centuries regularities, w h i c h have transformations, with all their up been violence and novelty. The of the study w a s expected program of to r e v e a l h i s t o r i c a l f a c t o r s f a c i l i t a t i n g the r e a l i z a t i o n socio-economic reconstruction of the countryside, and allowing for local communities, h o m o g e n o u s a n d r u r a l , to t r a n s f o r m into no social longer factors uniform as conditioning social awareness, to their the cultural and occupational awakening of the composition, rural as population, all thus its the and present moment, Such a didn't temporal need details. to p r e s e n t Rather, is i l l u s t r a t e d w i t h related to the assumption background the underlying cesses flected operative upon so the whole main introduces actual theoretical, present historical past the process point of attempted, of change in focus was the c o n s i d e r e d as a l i n k i n the h i s t o r i c a l p r o c e s s . methodological historical analysis, and a prediction-oriented This as new etc. expedition spatial well its F u l l r e c o n s t r u c t i o n of the histories of t h e studied v i l l a g e s w a s not and those groups are the now, as survey. to discussed, present are Factors considered. discern among certain of selective historical, and field-research responsible and state a a p p r o a c h i n a n a l y s i s of the the types of affairs, as Constituent them the for the elements and as examples stability of the the of change culture new in present. the socio-cultural change well old bias are ones, in pro­ re­ and those w h i c h are still i n germ. The author concludes that the new forms of collective life in Bulgary, �33 Z A Ł O Ż E N I A METODOLOGICZNE B A D A Ń brought about grasped by by social any anthropological has be later It has Academy been of technological group of been conceived by agreed Science, of the between and present the survey g a r i a n I n s t i t u t e i n 1971 T h e management this report into T h e present collection according with Bulgarian an Thus are the the too present The of of the will other phase complex be collective investigations of Workshop Polish Academy to the in Bulgarian Institute of S c i e n c e s , i n B u l g a r i a n by that the of a full said Bul­ w i l l do its best to have 1972. Polish-Bulgarian expedition English without abridgements. of p a p e r s r e p o r t i n g the G r a m a d a r e s e a r c h e s latter be disciplines. Ethnography published to Polish-Bulgarian of Ethnographical Institute a n earlier agreement) volume. introductory General or e a r l y i n of the translated as representatives the H i s t o r y of M a t e r i a l C u l t u r e report revolution, scholars. p r o j e c t of r e s e a r c h of the b a s i c m i c r o - s t r u c t u r e , i.e., a village-farm, continued and single will is a n a b r i d g e d contain, in v e r s i o n of the addition, papers (published forthcoming by Prof. Ch. Gandev, D r . B . Tumangelov, and Dr. D. M a r k o w s k a . The four-years scientific and experiences According inherent for necessary. the socialist have made to the the it e x t r e m e l y author, construction P o l i s h studies in Mongolia of P o l i s h - B u l g a r i a n field researches close the first c o l l a b o r a t i o n b e t w e e n P o l i s h a n d B u l g a r i a n anthropologists. trends systems, of of the advantageous next socialism phase i n the a constitute socio-cultural for both p a r t i e s confrontation People's of r u r a l l o c a l c o m m u n i t i e s , and Bulgary, may main in a b a s i s for of processes Democracies an attempt transformations at a of results involved. of as w e l l as field will be researches synthesis micro-structures to be u n d e r t a k e n b y the P o l i s h - B u l g a r i a n t e a m . 3 — Etnografia Polska, t. X V , z. 1 phase Its in � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2b7cbeb4c792625c292168f86b18226f.pdf a5474ff53361e447e8e07a4544c77bcf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:714 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:657 Title A name given to the resource Wieś Gramada, problematyka i organizacja badań / ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.1, s.35-40 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X V z. 1 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA WIEŚ GRAMADA, PROBLEMATYKA I ORGANIZACJA B A D A N Zgodnie z założeniami podjętych wspólnie badań polsko-bułgarskich zostało ustalone, że będą to badania monograficzne wybranej społecz­ ności lokalnej. Społeczność taka jest bowiem kontekstem, w k t ó r y m przebiegają i konkretyzują się procesy o masowym zasięgu. Pogłębione badania prowadzone w ramach jednej społeczności lokalnej pozwalają uchwycić mechanizmy funkcjonowania instytucji społecznych właści­ wych dla tejże społeczności, pozwalają poznać procesy zachodzących przemian, wreszcie wykryć bodźce wewnętrzne i zewnętrzne kształ­ tujące nową rzeczywistość i rzutujące na jej przeobrażenia w przy­ szłości. Wybór terenu badań uzależniony był od planów naukowych Insty­ tutu Etnografii B A N . Plany te przewidywały badania wybranych wsi w północno-zachodniej Bułgarii w okręgu wraczańskim (Wracza), m i ­ cha jłowgradzkim (Michajłowgrad) lub widyńskim (Widin). W czasie ba­ dań penetracyjnych w 1966 r. przy współudziale badaczy polskich w y ­ brano do badań dwie wsie w okręgu widyńskim: wieś Dunawcy (Dunawci) i wieś Gramadę (Gramada). Ostatecznie w 1967 r. zdecydowano prowadzenie dalszych badań we wsi Gramada. Wychodząc z założenia, że wszelkie uogólnienia są bardziej owocne, gdy bazują na wiedzy dotyczącej podstawowych jednostek produkcyj­ nych, przedmiotem szczegółowej analizy uczyniono rodzinę, która była podstawową jednostką produkcyjną w przeszłości, oraz społeczność l o ­ kalną, która w wyniku kolektywizacji stała się centrum kooperatywy rolnej podstawowej jednostki produkcyjnej. Kooperatywa obejmuje swą organizacją całą badaną wieś i w pewnym stopniu wszystkich jej miesz­ kańców (z każdej rodziny przynajmniej jedna osoba pracuje w koope­ ratywie). Nowoczesna organizacja stosunków rynkowych oraz rolnictwa, uspo­ łecznienie procesu produkcji, postępująca centralizacja decyzji gospo­ darczych oraz zmiany powiązań ekonomicznych i kulturalnych powo­ dują liczne zmiany w funkcjonowaniu tradycyjnej rodziny i całej spo­ łeczności lokalnej. Stąd też w badaniach skoncentrowano uwagę na pod- �36 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA stawach gospodarczych, hierarchii społecznej i strukturze zawodowej wsi, szeroko pojmowanych instytucjach ze szczególnym uwzględnieniem instytucji wielkiej rodziny i rodu oraz pomocy wzajemnej. Ponadto na roli autorytetów wiejskich, opinii publicznej, społecznym uwarunkowa­ niu obrzędów oraz przemianach więzi społecznej. Zagadnienia te, w mia­ rę możliwości, analizowano na tle przemian ogólnokrajowych. Wieś Gramada położona jest niemal w centrum okręgu widyńskiego, który wciska się pomiędzy granicę jugosłowiańską i rumuńską przebie­ gającą tu Dunajem. Rzeźba terenu całego okręgu jest bardzo urozmaico­ na, występują tu trzy wyraźne strefy geograficzne: na północy i na północnym wschodzie pas żyznych nizin naddunajskich, w centrum ob­ szar płaskowyżu do 450 m n.p.m., na południu zaś tereny górskie Starej Płaniny przekraczające 2000 m wysokości. Środowisko geograficzne znaj­ duje swoje odbicie zarówno w osadnictwie, jak i gospodarce regionu. W północnej i środkowej części okręgu spotyka się wsie bardzo duże, ludne i bogate, w zaawansowanym stadium procesu modernizacji. Mniej­ sze, rozproszone wsie górskie noszą wyraźne piętno zapóźnienia gospo­ darczego. Nizinę naddunajską cechuje wysoko rozwinięta uprawa roślin, tereny płaskowyżu, mniej więcej zrównoważone proporcje między pro­ dukcją roślinną i zwierzęcą, górskie zaś wyraźna przewaga gospodarki hodowlanej. Okręg widyński do niedawna był słabo uprzemysłowiony. Dopiero niedawno zaczęły tu powstawać niewielkie zakłady przemysłowe (fa­ b r y k i przetworów spożywczych, przemysł lekki odzieżowy i elektrycz­ ny), w 1967 r. przystąpiono do budowy kombinatu chemicznego na po­ łudniowych przedmieściach Widina, t y m samym miasto przybliżyło się do odległej o 8 k m wsi Dunawcy. Praez tereny widyńskie przebiega tylko jedna linia kolejowa Sofia — Widin, rozwinięta jest natomiast komunikacja autobusowa łącząca mia­ sto okręgowe ze wszystkimi większymi miejscowościami okręgu i mia­ stami: Kułą na płaskowyżu i Beogradczykiem na przedpolu Starej Pła­ niny. Kuła i Beogradczyk były niegdyś siedzibami okolii, odpowiednika naszych powiatów, które zostały zniesione po ostatniej wojnie w nowym podziale administracyjnym. Wieś Gramada leży na płaskowyżu sięga­ jącym w tej okolicy 300 m n.p.m. Od Widina odległa jest o 32 km, od Kuły 17 km, od Beogradczyka ok. 50 k m . Bezpośrednią komunikację autobusową ma z Widinem i Kułą. Wieś jest siedzibą Gromadzkiej Rady Narodowej (Selsko Obsztinski Naroden Sawet: SONS), Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej (Trudowo Kooperatiwno Zemědělské Stopanstwo: TKZS), Rzemieślniczej Spół­ dzielni Pracy (Trudowo Proizwiditelna Kooperacija: TPK) oraz Spół­ dzielni Spożywców (Selska Kooperacja: Selpoop). Zarówno admini- �PROBLEMATYKA I ORGANIZACJA BADAŃ 37 stracyjnie, jak gospodarczo z Gramada połączone są trzy wsie sateli­ tarne: od północy Bojanowo, od wschodu Wodna a od południa Toszewcy (Toszewei). Z ważniejszych instytucji działających na terenie wsi należy wymienić dwie szkoły podstawowe, technikum rolnicze, przedszkole i żłobek oraz dom kultury (czytaliszte) mieszczący biblio­ tekę, kino, sale klubowe i wykładowe, jak również siedzibę radiowęzła. Wieś posiada własny ośrodek zdrowia z izbą porodową, aptekę, gro­ madzką łaźnię, urząd pocztowy, kilka sklepów różnobranżowych, go­ spodę, piwnicę, czyli bufet z wyszynkiem, sklep cukierniczy itp. Gramada, która w najbliższych latach ma uzyskać prawa miejskie, liczy obecnie ok. 4200 mieszkańców (łącznie z wsiami satelitarnymi ok. 6500 mieszkańców). Zamieszkuje ją ludność bułgarska, w większości miejscowego pochodzenia, oraz pewna ilość Cyganów. Dominującym zajęciem ludności jest w dalszym ciągu rolnictwo, po­ nadto w okresie poprzedzającym kolektywizację rozwinięty był we wsi chów zwierząt domowych z charakterystycznymi dla północno-zachod­ niej Bułgarii formami wypasu letniego. Zgodnie z przedstawionymi wyżej wytycznymi badań, tematyka szczegółowa objęła trzy grupy zagadnień: strukturę i funkcję społeczną rodziny na tle życia społeczności lokalnej oraz proces przemian świato­ poglądowych. Badania nad strukturą zawodową mieszkańców ze szczególnym uwzględnieniem rzemiosł prowadziła W. Paprocka. Badania nad rolnic­ twem i hodowlą przez trzy lata prowadziła I . Nizińska, a po jej przed­ wczesnej śmierci kontynuowała D. Markowska. Badania z zakresu wa­ runków bytowych i kultury dnia codziennego prowadzili: B. Jaworska, G. Michajłowa i M . Pokropek. Zagadnienia rodziny badała M . Biernacka. Proces przemian w zakresie wierzeń, obrzędów i zwyczajów — Т. K o lewa, zasięg zaś oddziaływania współczesnej kultury socjalistycznej -— B. Tumangełow. Biorąc pod uwagę dużą liczebność badanej wsi celem zgromadzenia danych do ustalenia cech społecznych badanej zbiorowości oraz danych środowiskowych w 1967 r. zorganizowano badania ankietowe próbki re­ prezentacyjnej. Badaniami objęto 285 rodzin w Gramadzie (na 1115), czyli 25°/o, 42 rodziny w Toszewcach (na 397), czyli 12%, oraz 44 rodziny w Wodnej (na 137), czyli 32%. Próbkę wybrano z listy rodzin w ukła­ dzie rejonowym, dzielnicami wsi. Listy te są sporządzone dla celów ad­ ministracji gromadzkiej, przy czym.rejony mają zbliżoną liczbę miesz­ kańców, natomiast różną liczbę rodzin. Wybrana próbka w zasadzie była proporcjonalna względem cech ca­ łej populacji z nieznaczną przewagą ludności w wieku produkcyjnym. Badania ankietowe przeprowadziło miejscowe nauczycielstwo przy po- �38 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA mocy starszej młodzieży. Wyniki, ankiety nie we wszystkich dziedzinach były jednakowo zadowalające. Pewne braki (niepełne dane) notuje się odnośnie do tych zagadnień, które wymagają głębszych indagacji. Przy opracowywaniu wyników kilka p y t a ń trzeba było pominąć, gdyż na skutek błędnego tłumaczenia pytań uzyskano niejednoznaczne odpo­ wiedzi. Po ustaleniu podstawowych cech środowiska, poszczególni badacze przystąpili do pogłębionych badań nad wybranymi przez siebie zagad­ nieniami, przy czym informatorzy rekrutowali się w dużym stopniu spośród rodzin ankietowanych, dobierani zaś b y l i zgodnie z tematyką badań (dobór ekspertów do poszczególnych zagadnień). Badania 1967 roku koncentrowały się wokół poznania współczesnej kultury badanej wsi, badania zaś 1968 roku zmierzały do zbudowania modelu tradycyj­ nej kultury wsi Gramady. Stąd też dużo miejsca zajęła w nich rekon­ strukcja starszych form kulturowych. Badania 1969 roku miały charak­ ter kontrolny. Obok badań terenowych przeprowadzono również poszukiwania b i ­ blioteczne, muzealne oraz archiwalne. Do opracowania wykorzystano materiały rękopiśmienne znajdujące się w Państwowym Archiwum Okręgowym w Widynie (Okrażen Darżawen Archiw-Widin: ODA-Widin) dotyczące Gramady akta władz gromadzkich (protokoły obrad, kores­ pondencje, rachunki), miejscowej kooperatywy „Sztastie" (księgi rewi­ zyjne, budżety, protokoły obrad, sprawozdania okresowe), zrzeszenia rol­ ników czy dokumenty cerkiewne, szkoły i domu ludowego. Ponadto do­ kumenty dotyczące działalności związku rzemieślników z siedzibą w Kule, który zakresem swego działania obejmował również Gramadę. Podob­ nie w Russe (Okrażen Darżawen Archiw-Russe: ODA-Russe) poszuki­ wano informacji do działalności Izby Przemysłowo-Handlowej obejmu­ jącej swym działaniem całą północno-zachodnią Bułgarię. Wykorzystano również miejscowe zasoby archiwów Gromadzkiej Ra­ dy Narodowej oraz spółdzielni produkcyjnej. Specjalną uwagę zwrócono na księgi narodzin, zgonów i ślubów oraz księgi meldunkowe, z których zaczerpnięto dane do ruchu ludności i stosunków rodzinnych. Z insty­ tucji powyższych uzyskano również podstawowe dane liczbowe doty­ czące badanych problemów. Pozostałe dane zaczerpnięto z publikacji statystycznych okręgowych i ogólnokrajowych. W badaniach korzystano również z zasobów bibliotecznych, przy czym ze źródeł niepublikowanych wykorzystano dokumenty dotyczące roz­ woju rzemiosła w Widinie w X V I I I i na początku X I X w. z Biblioteki Narodowej w Sofii (Narodna Biblioteka Kirił i Metodi) oraz maszyno­ pisy prac dr. B. Bonczewa o wsi Gramadzie (zbiory Czytaliszta w Gramadzie) i W. Nakowa o wsi Wodna (zbiory Muzeum w Widinie). �39 PROBLEMATYKA I ORGANIZACJA B A D A N Oprócz wyżej wymienionych źródeł w opracowaniu wykorzystano własną dokumentację fotograficzną i rysunkową oraz plany katastralne i mapy wsi ze zbiorów gromadzkich i spółdzielni produkcyjnej. Bronisława THE Kopczyńska-Jaworska VILLAGE GRAMADA. RESEARCH PROBLEMS AND ORGANIZATION S u m m a r y According to searches, it has community. It in which Institute of -Western centre is mass actual region the agreed in such scale to the the project of perform an intensive communities, processes of i n v e s t i g a t i o n are Vidin which depended Eventually, district, Polish-Bulgarian focused Bulgarian Academy Bulgary. of general been on of are study open and Sciences. Gramada about 900 above ft was the and of of village technical a farm; provision. school, library, a besides, There Any kindergarten, a cinema, generalizations when they etc. cooperative, two an infants' The village a few on h a v e been sea its of to the in and a of by the administration of a the marked district. territorial health the North- out, level, schools, nursery, has shops d a t a about pointed picked are: a cooperative elementary observation, choice to crop e c o n o m y of local the E t h n o g r a p h i c a l h i g h l a n d p a r t of a centre craftsmen, secondary house centre of and agro- culture open to all, of v a r i o u s l i n e s , a n d a r e s t a u r a n t . concerning processes are based thus detailed analyses past, a n d the the there are a drugstore, b a t h s , a m a i l office, ful, in 4200 i n h a b i t a n t s ; i t is a cooperative consumers' with has re­ selected direct Those plans village a The r e s e a r c h p l a n s of the and husbandry predominant The do reflected. a b a l a n c e of p l a n t a n d a n i m a l p r o d u c t i o n , i n opposition lowland, ethnographic of of change elementary seem to be m o r e decision-making fruit­ units, and devoted to the f a m i l y as the b a s i c u n i t i n the l o c a l c o m m u n i t y , w h i c h has b e c o m e t h e c e n t r e of the a g r i c u l t u r a l w h i c h is the basic unit now, i n effect of collectivization. The co­ o p e r a t i v e is an o r g a n i z a t i o n i n w h i c h t h e w h o l e v i l l a g e is i n v o l v e d , a n d i n some d e g r e e a l l of its i n h a b i t a n t s , for at l e a s t one p e r s o n i n e a c h f a m i l y is in t h e The and research problems social political social employed cooperative. function and of ideological hierarchy and procka), the have the been family transition. occupational s t a n d a r d of living focused living in a r o u n d the a Particular structure a n d budgets of local attention the changes community has village of in been structure economic, devoted (papers by (B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a ) , to W. Pa­ and the i n s t i t u t i o n of the great f a m i l y or l o c a l c o m m u n i t y ( M . B i e r n a c k a ) . O t h e r p a p e r s d i s ­ cuss the role of r u r a l a u t h o r i t i e s , p u b l i c opinion, social b a c k g r o u n d of r i t u a l s , a n d c h a n g e s i n the s o c i a l l i n k s ( H . B i e r n a c k a , Т. K o l e w a ) . A l l the p r o b l e m s h a v e analyzed, if possible, Considering a the random sample on the more large number (25 p e r cent) general of was inhabitants investigated i n o r d e r to e s t a b l i s h the s o c i a l f e a t u r e s After such initial collecting of data, background of the by of nation-wide studied means of village, a in 1967 questionnaire a n d b a c k g r o u n d d a t a of the individual researchers been changes. started community. with their �40 BRONISŁAWA KOPCZYÑSKA-JAWORSKA assigned parts of the work. Expert informers r e s e a r c h p r o b l e m s . T h e 1967 i n v e s t i g a t i o n s of the village; Gramada was Besides and field archives school, have the been m a d e 1968 studies, (files house also b e e n Besides An attempted. all of of construction searches local of a model control researches have authorities, c u l t u r e , the selected been going cooperatives, craftsmen for each of the on c o n t e m p o r a r y c u l t u r e of traditional were on in the association). culture of made. libraries, orthodox Current museums church, the statistical data drawings have used. these sources by m e m b e r s local institutions a I n 19(69 were w e r e focused of information, photographs and of the r e s e a r c h t e a m , a n d p l a n s a n d m a p s h a v e been used. supplied by � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4ce50ab6dee5eb9f73f08b837b373888.pdf e34766ddc36c4a72fd47254d9f4776cf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:715 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:658 Title A name given to the resource Rodzina na tle społeczności lokalnej bułgarskiej wsi Gramada / ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.1, s.41-90 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biernacka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X V z. 1 MARIA BIERNACKA RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J BUŁGARSKIEJ WSI GRAMADA 1. GŁÓWNE ZAŁOŻENIA BADAWCZE I LITERATURA PRZEDMIOTU Atrakcyjność naukowa tematu, obejmującego współczesne przeobra­ żenia rodziny chłopskiej w Bułgarii, polega przede wszystkim na możli­ wości odniesienia kształtujących się obecnie form i stosunków rodzin­ nych do okresu z przełomu X I X i X X wieku (a nawet wcześniejszego), w k t ó r y m w sposób naturalny funkcjonował jeszcze system pokrewień­ stwa, zawierający wiele form i cech, nawiązujących niekiedy bezpośred­ nio do tradycyjnych wspólnot rodowych i rodzinnych, a zwłaszcza tzw. południowosłowiańskiej zadrugi '. Podstawowym założeniem badawczym, dotyczącym systemu pokre­ wieństwa, a zwłaszcza stosunków rodzinnych w Gramadzie, było prze­ śledzenie na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu lat (od przełomu X I X i X X w.) procesu rozwoju tej instytucji, zarówno od strony jej struk­ tury i funkcji, jak również od strony jej powiązań z całokształtem życia społeczno-gospodarczego i kulturalnego wsi. Celem badań było ukazanie nie tylko obrazu, ale także mechanizmu i sił napędowych dokonujących się przemian w warunkach dwu podstawowych systemów gospodarczo1 K. Z a w i s t o w i с z-A d a m s к a Słowiańszczyźnie traktuje nie w tradycyjną przyjęte jest i gospodarczej, rozumiemy żyjącą ich w zadrugę — sposób pisze ludzką stały — braterskich, zaś z synowskich (o dwóch, czym materialnych więzami zadrugi j a k o ruchomych prowadzoną pod trzech i Z rodzinną na Wrocław 1970,. powszech­ rodzinnej (najogólniej rzecz pokrewieństwa (niekiedy kolei krewniacze wspólnoty współ­ generacji w wspól­ generacji w wspól­ czterech) przez wspólnotę gospodarczą grupy, o g r a n i c z o n ą wspólnym stanem nieruchomych, zwierzchnią nade władzą wszystko naczelnika biorąc) naturalnego, s i ę co n a j m n i e j z d w ó c h niżej). gospodarkę tejże Systemy w i e l k i e j rodziny. „Jeśli określenie i składającą notach dóbr pracy uwarunkowaniu, jako odpowiednik ona złączoną notach gospodarką, swej to t y m s a m y m p r z e z w s p ó l n o t ę grupę miemy wspólną w historyczno-społecznym ziemi, tejże rozu­ posiadania objętej tą wspólnoty na zasadzie w s p ó l n o t y ś r o d k ó w produkcji i s p o ż y c i a z mniej lub w i ę c e j w y r a ź n y m wy­ k l u c z e n i e m w ł a s n o ś c i i n d y w i d u a l n e j . J e s t to w p e w n y m sensie t y p idealny..." P o r . s. 55. �42 MARIA BIERNACKA -społecznych i ustrojowych, a mianowicie kapitalizmu i socjalizmu. Ostatni zwłaszcza okres dostarcza obszernego materiału świadczącego 0 głębokich, istotnych i bardzo szybko postępujących przeobrażeniach w życiu rodziny wiejskiej. Ponieważ przemiany te są bardziej niż kiedykolwiek wynikiem świa­ domego i planowanego oddziaływania ośrodków władz centralnych, re­ alizujących w skali ogólnokrajowej określony program ustroju socjali­ stycznego, szczególnie interesujące wydaje się śledzenie problemu, jak w konkretnej społeczności lokalnej przełamują się procesy o charakte­ rze ogólnym. Niemniej interesujący wydaje się również problem, czy i w jakim stopniu specyfika kulturowa systemu krewniaczego w Bułgarii, opartego na tradycji różnego rodzaju wspólnot rodowych i rodzinnych, warun­ kowała szybszą akceptację i realizację programu socjalistycznej prze­ budowy wsi. W badaniach zakładano ponadto, że materiał dotyczący przemian ro­ dziny bułgarskiej może stanowić podstawę do szerszych uogólnień, a na­ stępnie porównań przede wszystkim w obrębie krajów o podobnej socja­ listycznej strukturze ustrojowej oraz innych, o odmiennych gospodar­ czo-społecznych i ustrojowych systemach. A zatem punktem wyjścia do badań nad współczesną rodziną chłop­ ską w Gramadzie było odtworzenie jej obrazu z okresu przełomu ubieg­ łego i obecnego stulecia, a punktem dojścia charakterystyka głównych cech rodziny współczesnej. Podstawową bazę źródłową dla tych badań stanowiły przede wszystkim indywidualne wywiady terenowe, przepro­ wadzane na podstawie kwestionariuszy, ankieta, materiały statystyczne 1 archiwalne władz oraz instytucji miejscowych i okręgowych, a także literatura przedmiotu . Zanim zostaną omówione konkretne wyniki badań w Gramadzie warto zaznaczyć, że systemy pokrewieństwa w krajach południowosłowiańskich, a zwłaszcza charakterystyczna forma tzw. z a d r u g, już w X I X w. pa­ sjonowały wielu naukowców, głównie etnografów, socjologów, history­ ków i prawników. Autorzy ci nie tylko upowszechniali wiedzę o tej inte­ resującej formie zespołowego, rodzinnego gospodarowania, ale także szukali wyjaśnień dla jej genezy, obszaru występowania, różnorod­ ności form i funkcji przez nią spełnianych oraz współzależności w sto­ sunku do takich form pokrewieństwa, jak mała rodzina, ród czy ple2 2 W y w i a d y terenowe w czyły zarówno 1968 r. p r o w a d z o n e rodziny, j a k i gospodarstwa wspólnie rolnego. z Ireną Nizińska W opracowaniu ponadto m a t e r i a ł y t e r e n o w e p o z o s t a ł y c h c z ł o n k ó w z e s p o ł u b a d a w c z e g o i bułgarskiego. doty­ wykorzystano — polskiego �43 RODZINA N A TLE SPOŁECZNOŚCI LOKALNEJ mię. Nie zrezygnowali oni również z oceny wartości i przydatności tej instytucji dla innych, nowych układów społecznych. Jeśli chodzi o obszar Bułgarii, to do najważniejszych pozycji z tego okresu należą niewątpliwie opracowania D. Marinowa , I . E. Geszowa , B. Grabowskiego oraz szczególnie cenna pozycja Bogiszicza , który swój zbiór materiałów o zadrugach oparł na wypowiedziach ankieto­ wych, nadesłanych z terenu wówczas, kiedy mogły istnieć jeszcze żywe tradycje tak zwanej klasycznej formy zadrugi, występującej na obszarze krajów południowosłowiańskich. Zainteresowania problematyką rodzinnych wspólnot zadrużnych trwa­ ły również w początkowym okresie X X w., o czym świadczą między innymi wybitne prace S. S. Bobczewa . W okresie międzywojennym i po I I wojnie światowej problematykę t ę uwzględniał również w swych licznych opracowaniach znany etnograf bułgarski Ch. Wakarelski . Ostatnio ukazują się również opracowania z tego zakresu, w których autorzy dokonują nowych analiz i interpretacji, posługując się metodą materializmu historycznego. Na szczególne wyróżnienie zasługują t u prace R. Peszewy , W. Frolca , T. Kolewy i L . Markowej . Proble­ m a t y k ę rodzinną wsi bułgarskiej z okolicy Sofii uwzględnia również w swej pracy I . T. Sanders 3 4 5 G 7 8 9 10 1 1 12 1 3 3 D. 4 I. E . G e s z o w , 5 B. Grabowski, 6 W. Bogiszicz, M a r i n o w, 1874; Prawni 7 obiczalji 8 Sofija starina, Zadruga Zbornik R. Sofija sadosnjih Peszewa, Bałgarskata Bitá, czeljadna i naczałoto i Kompleksni na XX w., na i semeen 235 - I I . 1 1 F r o 1 e c, 1 2 Т. 1 3 T. Zagreb i minałoto Markowa, otnoszenija w ekspedicii semejstwoto Sielskaja SSSR w s. Raženo i [w:] Sanders, K949. Pierwyj Balkan sredno- w Bałgarija Bałgarija, w krają jejo żiliszcze Konare, w Płowdiwsko, zapadnoj Bołgarii, t. 8: kand. „So- 40-58. rodzinne obszczina 1966 g}. Soobszczienija w zapadną i na roda bit „Trudy tiendiencii małoazijskite na Etnografskija Institut i Muzej", i stosunki sborník, i 1965. nauczni Rodzina — 1 IX I. segaszno na, trakijskite P o l s k a " , t. 12: 1968, s. 431-451. rajonow Lexington, Slowena, w Wrocław К olewa, etnograficzeskij 26 VIII siemija n r 3: 1965, s. 1958, s. 6-109; Niekotoryje nych i jeziká „Etnografia L . W. wianskij Bolszaja Etnografija", dopskich, jużnich semejno-rodswenite „Izwestija 1965, s. 107-115; Semejstwo W. u zadruga Bułgarii, Semejstwoto [w:] d i s e r t . a r c h i w . n a E J M ,№ 1 0 1886. W a r s z a w a 1889. obiczaja .[w:] Bita 1961, s. 511-577; Struktura wietskaja 1892 i 1896. Sofija Z a g r e b 1867. 1935; Etnografia Bałgarija, na XIX Bałgarija, 1906-1907. cz. I , S o f i j a zapadna zapadną i Bulgarowie, u Slowena, Ch. W a k a r e l s k i , Bałgari, kn. I I i I V , Ruse w Bulgarya S. S. В o b с z e w, wreme, 9 Żiwa w u społeczności Bołgar Instituía kultury kongries bałkańskich Village, The XIX Etnografii razwitija Sowietskoj w Bułgarów Uniwersity [w:] A N SSSR", i byta diełegacii, w., Bołgar roSlat. 52: jugozapad- issledowanij (Sofija, M o s k w a 1966, s. 1-17. of Kentucky Press �MARIA BIERNACKA Okolicznością sprzyjającą przeprowadzeniu szerszych uogólnień w za­ kresie współczesnych badań nad wspólnotami rodzinnymi typu zadrużnego jest to, że w ostatnich latach tematykę tę kontynuują bądź podej­ mują od nowa etnografowie innych krajów. Należałoby tu przede wszyst­ kim wymienić prace dotyczące obszarów Jugosławii, prowadzone między innymi przez M . Gavazziego , N . Pawkowicza , J. M . Halperna , k t ó ­ rzy do ostatnich jeszcze czasów mieli możność obserwowania funkcjo­ nowania wspólnot typu zadrużnego. Prace te rzucają wiele nowego świat­ ła na tradycyjną i współczesną organizację systemu pokrewieństwa w t y m kraju. Niemniej interesujące są w y n i k i badań nad zespołami rodzinnymi na obszarze Słowacji, gdzie S. S v e c o w á przeprowadzała studia nad klasyfikacją zespołowych form rodzinnych wśród ludności słowackiej, a O. N a h o d i l wśród tamtejszej ukraińskiej ludności łemkowskiej. Na obszarze Rumunii gruntownej analizy systemu wspólnot dokonał Henri H. S t a h l . W ZSRR tematyka wspólnot występuje przede wszystkim w fundamentalnych pracach M . O. Koswiena . Z innych prac należy wymienić interesujące studium A. I . Višniauskajté , dotyczące rozwoju rodziny wsi litewskiej. к 15 ie 17 18 i9 20 21 V l M. G a v a z z i, Schriften", 1 5 N. F. maljskoig zgrade u t. 6: u S. Š v e c o v á , żeny v javy příbuzenských O. rodině, 1 9 1958, H. 2 0 ranija and u culture Warszawa А. Moskwa „Glasnik i 1962, change a in s. Ze- priwredne i obiczajno-prawne ¡oriem vztáhov dwoch ustanowe 117-139. Serbian Village, Co­ v w slovenskom vztahy v R . X V : 1967 endogamných materiali, Čičmanach z. 3, s. obcíach a posta- 321-385; na Pre- Slovensku, z. 3, s. 145-154. К problemu rozkladu 1: 1955 Contribuía К o s w i e n, swiedienij VII Polju, Pokuczstwo Sarajewu", rodinných la velkorodiny n. 2, s. 147-163. sludiul satelor Sowieroruskoje „Sowietskaja и východoslovenských. devalmase o patronimii peczyszcze, Etnografija", i strukturie rominesti, I. 1955, Siemíejnaja V y š n i a n s k a i t é , Międzynarodowy Ł964. oraz Kongres Razuňíie Nauk ukrainskije 1950, roda, E t n o g r a f i i A k a d i e m i i N a u k S S S R " , t. 13: 2 1 па Muzeja Národopis", Stahl, dworiszcze, wotnej, „Siidosteuropa- t. 1: 1959. M . О. russkoje tut H. Balkan, u Liwanjskom 187-202; Kucza, „Slovensky „ P h i l o s o p h i c a " , vol. t. 2: s. z. 2, s. 85-89; Příbuzenské 1967 N a h o d i l Ukrajinců, Social Klasifikácia 1966 „ Č e s k ý L i d " , R . 54: 1 8 dem 1956. „ Č e s k ý L i d " , R . 53: venie i zadruga 1961, Zemaljskog Halpern, lumbia Uniwersity, 1 7 auf t a m ż e , s. 73-97, oraz Drusziene „Glasnik M. Grossjamilie Selo Sarajewu", u Imljanima, J. L o s der P a w к o w i с z, Muzeja Imljanima, 1 6 Das 1964. z. 2; „Kratkije 1951, siabry Programma Soobszczenija", s. 20-31; Historia obszczina htowskoj i i dla patronimija, kríestjansko] Antropologicznych i biaiosobi„Insti­ kultury pier­ Moskwa 1961. siemii. Ref. Etnograficznych, �45 RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI LOKALNEJ Warto t u również zasygnalizować pracę K. Zawistowicz-Adamskiej, dotyczącą systemów krewniaczych na Słowiańszczyźnie i ich historycz­ no-społecznego uwarunkowania - . Autorka, opierając się przede wszyst­ k i m na współczesnych wynikach badań, podejmuje w niej próbę syste­ matyki różnych form wspólnot rodzinnych, rodowych i terytorialnych (występujących na obszarze całej Słowiańszczyzny) według ścisłych i ujednoliconych kryteriów. Wychodząc z założenia, że w l i ­ teraturze naukowej z tej dziedziny używa się szeregu nie dość ściśle sprecyzowanych pojęć i terminów, zestawia i rozgranicza podstawowe różnice, stanowiące o odrębności dwóch systemów opartych na po­ krewieństwie, a określanych w do­ tychczasowej literaturze wymiennie terminem wspólnota rodowa i wspólnota wielkorodzinna (lecz nie wspólnota pierwotna). Uzasadnia przy t y m tezę, że wspólnoty typu zadrużnego należą do systemu po­ krewieństwa rodzinnego, a nie ro­ dowego . 2 23 Ponadto autorka dokonuje etno-socjologicznej analizy obszernego materiału historycznego (opracowa­ nego przez wybitnych specjalistów, głównie z zakresu historii ustroju i prawa), uzasadniając również tezę uwarunkowań historycznych dla powstania i utrzymania się różne­ R y c 1. M i k o G i c o w P o p ó w u r . 1843, z m . 1942 (por. s c h e m a t n r 1) go rodzaju wspólnot. Tym samym Fot. z portretu M . Biernacka, 1968 ustosunkowuje się do wciąż jeszcze kontrowersyjnego problemu genezy wspólnot krewniaczych. Autorka wyraża bowiem pogląd, że znane sze­ roko na obszarze krajów słowiańskich, a także i pozasłowiańskich wspól2 2 Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , Systemy 2 3 Podstawowe różnice p o m i ę d z y wspólnotą krewniacze... rodową a wielką rodziną chłopską według K . Zawistowicz-Adamskiej: „1. W i e l k a r o d z i n a c h ł o p s k a jest więc z reguły zamkniętą grupą krewniaczą, s k u p i a j ą c ą z a z w y c z a j k r e w n y c h w l i n i i prostej z s t ę p n e j l u b r o d z e ń s t w o : b r a c i z ż o ­ n a m i i d z i e ć m i , niekiedy także siostry, natomiast r ó d o b e j m u j e ponadto krewnych �46 MARIA BIERNACKA noty rodzinne czy rodowe mogły powstawać w różnych okresach histo­ rycznych, w zbliżonym lub t y m samym układzie stosunków gospodar­ czych, społecznych i kulturowych. Tezy autorki, dotyczące zarówno rozgraniczenia wspólnot rodowych od wielkorodzinnych, jak również uwarunkowań historycznych dla wszel­ kiego rodzaju wspólnot, stanowią także niewątpliwie wkład w badania systemu rodzinnego w Bułgarii. 2. P O D S T A W O W E C E C H Y SYSTEMU POKREWIEŃSTWA W BUŁGARII Dla tradycyjnej wsi bułgarskiej charakterystyczne były dwa pod­ stawowe systemy pokrewieństwa: rodowy i rodzinny. Badacze bułgarscy są na ogół zgodni co do tego, że zadruga, występująca jeszcze w swej klasycznej formie na początku X I X w., stanowiła podstawowy składnik systemu rodowego . Ponadto, że obok zadrugi występowała również mała rodzina indywidualna. S. S. Bobczew -— autor wyczerpującej pracy na temat bułgarskiej rodzinnej zadrugi — odcinając się w sposób zdecydowany od teorii do­ tyczących genezy rodziny i społeczeństwa pisał, że badania swe rozpo­ czyna od czasów historycznych, kiedy zaistniały już dowody na to, „że ludzie żyli w bardziej czy mniej licznie zorganizowanych grupach". „Ważne jest skonstatować — pisał — z czym zgadza się olbrzymia więk24 z l i n i i b o c z n y c h (owa p r z y s ł o w i o w a d z i e s i ą t e g o pokolenia) oraz j e d n o s t k i u n a s „ d z i e s i ą t a w o d a po p r z y j ę t e z z e w n ą t r z rodu. kisielu", czyli do 2. W i e l k a r o d z i n a s t a n o w i w s p ó l n o t ę g o s p o d a r c z ą i t e r y t o r i a l n ą , gdy t y m c z a ­ s e m r ó d jest p r z e s t r z e n n i e r o z s i a n y , w s p ó l n o t a g o s p o d a r c z a z a z w y c z a j nie i s t n i e j e , m a j ą t k o w a z a ś b ą d ź nie i s t n i e j e , b ą d ź ( j e ś l i m o ż e s i ę z d a r z y ć ) j e s t r e d u k o w a n a przez i n d y w i d u a l n ą g o s p o d a r k ę i indywidualne p r a w a m a j ą t k o w e p o s z c z e g ó l n y c h współrodowców. 3. W i e l k a r o d z i n a posiada z a z w y c z a j n a c z e l n i k a o w ł a d z y p a t r i a r c h á l n ě j , s t a ­ n o w i s k o to t r a c i z n a c z e n i e l u b w r ę c z z a n i k a w o w y c h szeroko r o z s i a n y c h r o d a c h . 4. P o d s t a w ą w i ę z i s p o ł e c z n e j w w i e l k i e j r o d z i n i e s ą z w i ą z k i k r w i i w s p ó l ­ nota gospodarcza, w r o d z i e — nade w s z y s t k o t r a d y c j e o w s p ó l n y m pochodzeniu od tego samego protoplasty i poczucie s o l i d a r n o ś c i w s z y s t k i c h współrodowców, decydujące o wzajemnych zobowiązaniach. 5. W i e l k a r o d z i n a m i e ś c i s i ę bez r e s z t y w z a m k n i ę t e j s p o ł e c z n o ś c i l o k a l n e j , r ó d w s p ó ł u c z e s t n i c z y w ż y c i u p u b l i c z n y m i f u n k c j e jego m a j ą z a s i ę g szerszy". W e d ł u g a u t o r k i „ W y m i e n i o n e k r y t e r i a k w a l i f i k a c y j n e nie o b e j m u j ą wszystkich m o ż l i w o ś c i , jakie m o g ą p o w s t a ć w skomplikowanych konfiguracjach ż y c i a spo­ ł e c z n e g o , w ł ą c z n i e z w i e l k i e g o t y p u i n s t y t u c j a m i k r e w n i a c z y m i " . P o r . s. 43-45. l -' P o r . Ž. Natan, Istorija ekonomiczeskogo rozwitija Bułgarii, Moskwa 1961, s. 32-33 ( t ł u m . z b u ł g a r s k i e g o ) o r a z M . O . K o s w i e n , Siemiejnaja obszczina i patronimija, M o s k w a 1963, s. 4, k t ó r z y z a d r u g ę u w a ż a j ą z a p o d s t a w o w ą k o ­ m ó r k ę patriarchalno-rodowego społeczeństwa. �47 RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI LOKALNEJ szość historyków i socjologów, że przed współczesną indywidualną ro­ dziną istniały większe zgrupowania krewniacze tzw. »zadrużne rodziny* [czeladij, że rodzina kolektywna poprzedzała indywidualną podobnie, jak własność kolektywna poprzedzała własność p r y w a t n ą " . Autor dodaje jednak, że niemniej bezsporne są fakty „poświadczone przez dokumenty z najwcześniejszych okresów, stwierdzające istnienie zarówno indywi­ dualnej, jak i zbiorowej rodziny". Przy pomocy zaś hipotez, analogii i porównawczo-socjologicznych środków, „ośmielamy się twierdzić — pisał Bobczew — że zadruga jest bardzo starą formą rodzinnego i r o d o w e g o współżycia... U podstaw zadrugi leży bowiem pokre­ wieństwo rodowe, pochodzenia od jednego przodka — założyciela rodu" . O wzajemnym stosunku obu podstawowych grup krewniaczych — zadrugi i rodu pisał, że „zadruga rozwinęła się w ród, bractwo, właka (genos, klan), a ród w plemię. Zadruga miała swoje terytorium osadni­ cze — »dworiszte«... ród miał szersze terytorium, w wielu wypadkach zajmował przestrzeń całej wsi, która nosiła imię założyciela rodu" . R. Peszewa wypowiadając się w tej kwestii twierdzi, że jeszcze na początku X I X w. każda zadruga stanowiła składnik wielkiej grupy ro­ dowej. Wyrazem tej łączności była z jednej strony rodowa własność łąk oraz laisów, z drugiej zaś społeczna i „ideologiczna jedność rodu". Owa społeczna i ideologiczna jedność rodu manifestowała się między i n ­ nymi w rodowym osadnictwie i nazwach, w rodowej egzogamii, w uzna­ waniu patronów rodu i składaniu ofiar na ich cześć, w podtrzymywaniu świąt rodowych, w solidarności rodowej wyrażającej się wzajemną po­ mocą gospodarczą oraz honorem rodowym. Rodowcy mieli nawet od­ dzielne kwatery na cmentarzach. Dopiero w trakcie dalszego rozwoju społecznego, w warunkach utrwalającego się systemu kapitalistycznego nastąpiło zerwanie tej jedności i zarysowało się wyraźne rozgraniczenie pomiędzy dalekim i bliskim pokrewieństwem, tzn. pomiędzy rodem, włdką, bractwem, a mniejszą grupą krewniaczą (ograniczoną do czwar­ tego lub piątego pokolenia), która na zachodzie Bułgarii przyjęła nazwę familii. W familiach tych utrzymywała się nadal więź krewniaczą w y ­ rażająca się we wzajemnej pomocy gospodarczej, rodowej solidarności, obronie oraz innych cechach rodowych, ale już w ramach grupy mniej­ szej. Familie te, zdaniem autorki, stanowiły niejako podgrupy dawnego zespołu rodowego i były charakterystyczne dla etapu przejściowego od ustroju feudalnego do kapitalistycznego. Formą rodzinną związaną z tym etapem była już nie klasyczna zadruga, a rodzinny zespół gospodar25 26 2 5 2 6 Bobczew, Bobczew, Balgarskata czeljadna op. cit., s. 192, 193. zadruga, s. 192. �48 MARIA BIERNACKA Ryc. 2. Ewdokija Kamenowa Nenkowa (por. s c h e m a t n r 2) Fot. M . Biernacka czy, w skład którego wchodziły rodziny rodzonych i stryjecznych braci . Autorzy zajmujący się problematyką wspólnot rodzinnych, w t y m także zadrug, są na ogół w swych poglądach zgodni na temat ich go­ spodarczo-społecznego charakteru, struktury, funkcji oraz roli spełnianej w społeczności wiejskiej. Kontrowersje budzą natomiast kwestie doty­ czące ich powstania, miejsca zajmowanego w procesie rozwojowym spo­ łeczeństwa ludzkiego, wzajemnych stosunków zachodzących pomiędzy małą a wielką rodziną, rodem oraz wspólnotą terytorialną itp. S. Bobczew, dokonując analizy bułgarskiego systemu krewniaczego, próbował zdefiniować instytucję z a d r u g i r o d z i n n e j i ukazać jej podstawowe cechy. Według niego zadruga ta jest zespołem krewniaczym pełnoletnich ludzi i ich następców. Zespół ten posiada ogólny, niepodzielny majątek, na k t ó r y m wszyscy wspólnie pracują, zarabiają dla wszystkich oraz razem mieszkają. Kieruje nimi przedstawiciel ze­ społu zwany domakinem. Jeśli członkowie zespołu nie są połączeni w ę ­ złami k r w i z naczelnikiem rodu, mogą tworzyć najrozmaitsze typy za­ drug, ale wówczas nie będą to już zadrugi rodzinne (czeladne). 27 P e s z ę w a, Struktura na semejstwoto i na roda..., s. 110-111. �49 RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J Zadrugi rodzinne dzielił Bobczew na dwa typy: p r o s t e i z ł o ż o n e. Według autora rodzinna zadruga prosta swym składem „fizycz­ nym" niczym się nie różniła od zwykłej, małej rodziny składającej się z rodziców i dzieci. Posiadała ona jednak inny „zadrużny charakter" polegający na tym, że głowa gospodarstwa nie uważała siebie za w y ­ łącznego władcę, właściciela i zarządzającego majątkiem rodzinnym. „W naszych wsiach — pisał on — podobnie, jak i w wielu osiedlach oraz miastach, rodziny mające zadrużny charakter są p r o s t y m i , zadrużnymi rodzinami... Sędzia nie mógłby tego ignorować przy rozpatry­ waniu jakiejś prośby w związku z majątkiem ani prawodawca przy tworzeniu stosunków majątkowo-prawnych" . Za pełną, tzw. z ł o ż o n ą zadrugę rodzinną autor uważał taką, która składała się z dwóch albo więcej rodzin. Mogła ona być nieliczna albo złożona z większej liczby osób i wówczas nosiła nazwę w i e l k i e j r o d z i n y . U podstaw zadrugi leżało zawsze rodowe pokrewieństwo oparte na pochodzeniu od wspólnego przodka. Oceniając ilościowy stosunek zadrug do rodzin małych autor stwier­ dza, że w Bułgarii na początku X X w. przeważały rodziny małe . R. Peszewa analizując instytucję rodziny i rodu stwierdza, że na początku X I X w. istniały w Bułgarii dwa typy rodzin. Pierwszy typ to wielkoosobowa rodzina, czyli zadruga, składająca się z czterech do sześciu pokoleń, wywodząca się od ojca w linii prostej i bocznej, uzna­ jąca swe pochodzenie od wspólnego przodka-założyciela. W tym typie zadrugi panował duch wspólnoty, wyrażający się w zespołowej włas­ ności, we wspólnej pracy, w sprawiedliwym podziale dóbr oraz w har­ monijnych stosunkach rodzinnych. Jeśli nawet głowa takiej rodziny była prawnym właścicielem ziemi, to dysponować nią według obyczaju można było dopiero za zgodą pozostałych członków zadrugi. Ten typ zadrug występował głównie na obszarach zachodniej Bułgarii oraz w innych górskich okolicach kraju. Związany był ściśle z naturalnym charakterem gospodarki wiejskiej. Drugi typ rodziny charakteryzował się przede wszystkim tym, że była to rodzina mała i cały jej majątek stanowił osobistą własność ojca. Ten typ występował przeważnie we wschodniej i staropłanińskiej części kraju, gdzie wcześniej zaczęły roz­ wijać się stosunki towarowo-pieniężne, oparte o utrwalający się ustrój kapitalistyczny. W drugiej połowie X I X w. charakter zadrug zmienił się zarówno „w prawie, jak i w obyczajach". Majątek zadrugi stanowił już pry­ watną własność założyciela wspólnoty lub głowy zadrużnego gospo1 28 29 Bobczew, Balgarskata Bobczew, op. cit., s. 4 — Etnografia Polska, t. X V , z. 1 czeljadna 192. zadruga, s. 43, 44, 190. �50 MARIA BIERNACKA darstwa. Pokrewieństwo liczyło się od ojca, ale tylko w linii prostej, nie bocznej. Zadruga zrzeszała najwyżej cztery pokolenia i nie prze­ kraczała liczby 30 osób. W pracy i podziale obowiązywał jeszcze „duch wspólnoty", ale w stosunkach rodzinnych umacniała się władza patriarchalna ojca jako głowy rodziny, właściciela ziemi i pozostałego majątku zadrużnego. Na początku X X w. liczebność zadrug uległa dalszemu zmniejszeniu i obejmowała tylko rodzinę ojca i dwóch albo trzech jego synów. Daje się przy t y m zauważyć wzrost władzy ojcowskiej polegający na pod­ porządkowaniu synów, a zwłaszcza synowych. Przedstawiony powyżej typ zadrug z okresu przejściowego pomiędzy feudalizmem a kapitaliz­ mem R. Peszewa nazywa rodzinno-zespołowym gospodarstwem, nato­ miast W. Frolec określa je jako rodzinną wspólnotę gospodarczą. Obie nazwy wyrażają ten sam sens i mogą być wymiennie używane. Należy tu dodać, że również dla K . Zawistowicz-Adamskiej reprezentacyjnym typem wielkiej rodziny może być tylko tradycyjna zadruga południowosłowiańska, a nie jej odmiany lokalne, których istnienie notowane było i jest jeszcze ostatnio w J u g o s ł a w i i . „Te rodzinno-zespołowe gospo­ darstwa — pisze Peszewa — dzielą się na niewielkie rodziny i pozostają w kolektywach w zależności od warunków socjalnych i ekonomicznych. Przetrwały one do lat czterdziestych obecnego stulecia" . 30 31 Jak wynika z przytoczonych wypowiedzi oraz innych współczesnych opracowań z zakresu problematyki krewniaczej, wielkorodzinne wspól­ noty bułgarskie przetrwały najdłużej na zachodnich obszarach kraju oraz w górskich rejonach Rodopów. Kiedy bowiem w drugiej połowie X I X w. wraz z rozwojem stosunków kapitalistycznych, a zwłaszcza po wyzwoleniu kraju spod panowania tureckiego (w 1878 г.), wystąpiło zjawisko masowego rozpadu wspólnot wielkorodzinnych, to proces ten postępował od północnego wschodu na zachód i południe, wskutek czego ludność tych obszarów pozostawała najdłużej w zasięgu kultury trady­ cyjnej. Wprawdzie i tu druga połowa X I X i początek X X w. przy­ noszą podstawowe zmiany w strukturze i funkcji wspólnot wielko­ rodzinnych, niemniej jednak te zmodyfikowane formy przetrwały w wie­ lu wypadkach do okresu I I wojny światowej, a niekiedy nawet do pełnego socjalistycznego uspółdzielczenia wsi bułgarskiej w latach 1949-1957. Warto zaznaczyć, że uczeni bułgarscy już w końcu X I X w. roz­ ważając w swych badaniach problem zadrug oświetlali go nie tylko od strony poznania naukowego, ale także pod kątem walorów natury ekonomicznej i społeczno-moralnej. W okresie utrwalania się kapitaliz3 0 Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , 3 1 Peszewa, S t r u k t u r o na siemię Systemy jstwoto krewniacze..., i na roda..., s. 40. s. 113, 107-108. �51 RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J mu, kiedy proces proletaryzacji ludności wiejskiej przybierał na sile, a reformatorzy społeczni propagowali i upowszechniali różne formy spółdzielczości, uczeni bułgarscy wysuwali konieczność podtrzymania lub reaktywowania rodzimych form współdziałania w zadrugach. Re­ formator i badacz wspólnot bułgarskich, I . W. Geszow, podnosząc wyż­ szość zespołowego gospodarowania w zadrugach podkreślał, że gwaran­ towały one swym członkom właściwy podział pracy i specjalizację za­ wodową oraz zapewniały sprawne kierownictwo, ponieważ władza spo­ czywała z reguły w rękach „najważniejszego i najdostojniejszego spośród mężczyzn". Twierdził ponadto, że duże gospodarstwo zadrużne posiada najlepsze warunki do zastosowania w nim maszyn rolniczych. Rozpatrując kwestię „nie­ szczęść socjalnych" związanych z proletaryzowaniem się ludności głosił, że prawo każ­ dego członka zadrugi do części wspólnego majątku i uzyski­ wanego dochodu chroni lud­ ność wiejską przed nędzą i głodem. Jego bowiem zda­ niem zadruga posiadała możli­ wość zabezpieczenia warun­ ków życiowych nie tylko pra­ cującym, ale również dzie­ ciom, ludziom starym i cho­ rym. Na czoło społeczno-moralnych walorów zadrugi Geszow wysuwał przede wszystkim dbałość o honor rodu. Każdy członek zadrugi zmuszony był do postępowania zgodnie z ogólną opinią pozostałych jej członków. Uważał przy tym, że członkowie zadrugi przez sam fakt udziału w ży­ ciu i pracy wspólnoty, będą­ cej formą „autonomicznego / Ryc. 3. W a s i l Sawów * Stojków (por. schemat n r 3) Fot. M . Biernacka, 1968 stowarzyszenia", uczyli się samorządności i odpowiedzialności — cech obywatelskich nieodzownych dla przyszłego ustroju parlamentarnego. Sądził również, że oparcie wychowania na poszanowaniu tradycji utrwa­ la porządek społeczny i gwarantuje ciągłość dziedzictwa kulturowego. �52 MARIA BIERNACKA I . E. Geszow dostrzegał również ujemne przejawy życia w zadrugach, a mianowicie: ograniczanie inicjatywy i zmniejszanie aktywności indywidualnej, ograniczenie możliwości wszechstronnego przygotowania się do prowadzenia indywidualnego gospodarstwa w przypadku rozpadu zadrugi (na skutek podziału pracy i jednostronnej specjalizacji zawo­ dowej w zadrugach) oraz zmniejszanie się dbałości o jakość wykony­ wanej pracy, jak również utrwalanie się swoistego prymitywizmu wa­ runków bytowych, wynikających między innymi ze współżycia w jed­ nym domu ludzi nie należących do jednej rodziny, a w dodatku różnej płci. Mimo to Geszow uważał, że cechy dodatnie zadrugi przeważają zdecydowanie nad ujemnymi i jedynie zła wola, niewłaściwe kierow­ nictwo, czy jeszcze inne przyczyny prowadziły niekiedy zadrugi do różnego rodzaju wypaczeń. Twierdził więc Geszow, że zadrugi bułgar­ skie mogłyby się nadal utrzymywać i rozwijać, gdyby im państwo za­ gwarantowało większą swobodę działania . Podobnie formułował również swoją koncepcję reformatorską Bob­ czew. Pisał, że wówczas kiedy dla zapobieżenia „agrarnemu złu", sze­ rzącemu się w bliskich i dalszych państwach (proletaryzaeja wsi, roz­ pad wspólnot rodzinnych i innych wspólnot wiejskich) formy spół­ dzielcze uznano za najwłaściwsze dla rozwiązywania trudności gospo­ darczych, to i w Bułgarii w tej sytuacji nie należy również rezygnować z podtrzymywania zadrug. „Nie ma bardziej naturalnej rzeczy — pisał on — jak zwrócić się ku zadrudze — owej tradycyjnej, rodzinno-spółdzielczej drużynie i »zapytać«, czy i ona również nie mogłaby służyć (równolegle z innymi środkami) podniesieniu dobrobytu rolniczych i robotniczych klas" . Podobnie również oceniano w tym czasie rolę rodzinnych wspólnot gospodarczych w rozwoju ruchu spółdzielczego w północno-zachodniej Bułgarii. Autor opracowania monograficznego dotyczącego wsi Gramady — B. Bonczew, informuje, że już w latach 1874-1877 w wydawa­ nym w Widmie czasopiśmie „Stupán" nawoływano do szerzenia we wsiach oświaty, propagowano zasady demokracji oraz zachęcano do pod­ trzymywania starych rolniczych zadrug jako zalążków spółdzielczej gospodarki . W wypowiedziach powyższych odczuwa się niewątpliwie odbicie rozwijających się podówczas w Europie ruchów odrodzeńczych, m. in. 32 33 3 i 3 2 3 3 3 4 G e s z o w , Zadruga w zapadną Balgarija. Bobczew, Balgarskata czeljadna zadruga, B . B o n c z e w , Prinos W i d i n 1957 ( m a s z y n o p i s ) , s. kam 217. istorijata na s. 194. s. Gramada (Kulska okolija), �53 RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI LOKALNEJ także ruchu spółdzielczego. Reformatorzy społeczni w krajach słowiań­ skich, związani ideowo z tymi prądami społecznymi, próbowali nawią­ zać do rodzimych tradycji zespołowego działania i w oparciu o nie pragnęli również przekształcać stosunki społeczno-gospodarcze w swych krajach w duchu demokracji i sprawiedliwości społecznej. Można t u dodać, że nie przypadkowo również zamieszczony został w 1936 r. na łamach polskiego czasopisma „Społem" (wydawanego przez Związek Spółdzielni Spożywców) artykuł jugosłowiańskiego prof. dr. V. Totemianza pod znamiennym tytułem Zadruga jako poprzedniczka spół­ dzielni . Autor daje m. in. przegląd wartości reprezentowanych przez zadrugę. Można zresztą znaleźć wiele innych przykładów na przepro­ wadzenie analogii pomiędzy postępowymi ruchami gospodarczo-społecz­ nymi Polski i krajów południcwosłowiańskich . 35 3G Cała ta działalność na rzecz spółdzielczości szukającej swego rodo­ wodu również w starych rodzimych formach współdziałania odnosiła pewne sukcesy. Jak bowiem wiadomo, ruch spółdzielczy w krajach południowosłowiańskich znalazł bardzo licznych zwolenników i przybrał szerokie rozmiary (por. art.' W. Paprockiej). W Bułgarii ze spółdziel­ czością sprzęgnięta była również działalność postępowych organizacji politycznych na wsi, jak np. Bułgarskiego Ludowego Związku Chłopów i Bułgarskiej Partii Komunistycznej. R. Peszewa, ustosunkowując się do przedstawionych powyżej kon­ cepcji reformatorskich wsi bułgarskiej z końca X I X i X X w., zwraca uwagę na cechującą te wypowiedzi „narodnikowską" idealizację wspól­ not rodzinnych. W pracach swych na ten temat, dotyczących zwłaszcza okresu rozwoju stosunków kapitalistycznych na wsi, ukazuje siły od­ środkowe, które nieuchronnie rozkładały zadrużne wspólnoty. Zalicza do nich przede wszystkim utrwalenie się osobistej własności (ziemi i pozostałego majątku) i władzy w rękach ojca rodziny i wypływającą stąd dysharmonię pomiędzy interesami rodziny ojca, a rodzinami wcho­ dzącymi do wspólnoty rodzin synów, czy też rodzin braci. W epoce kapitalistycznej coraz bardziej zarysowywały się również różnice po35 p r o f (j ł e m " , n r 3-4: 3 6 r w. T a k np. w Wiejskiej, w T o t e m í a n z¡ 1936, s. — jako poprzedniczka spółdzielni, „Spo­ okresie m i ę d z y w o j e n n y m powstał Słowiański Związek Młodzieży skład k t ó r e g o wchodzili przedstawiciele Bułgarii, C z e c h o s ł o w a c j i , g o s ł a w i i i Polski. W Z w i ą z k u tym garię Zadruga 11-12. Zemedelski łaczy wiciowych Mładeżki P o l s k ę r e p r e z e n t o w a ł Z M W R P („Wici"), a Sojuz. Można i zarazem s p ó ł d z i e l c ó w również dodać, że — K . Wyszomárskiego z inspiracji dzia­ i I. Solarza, prze­ niesiona została z J u g o s ł a w i i na grunt polski forma w i e j s k i c h s p ó ł d z i e l n i P i e r w s z a tego r o d z a j u p l a c ó w k a cutem. Jak wiemy, służby zdrowia. spółdzielnie powstała zdrowia w 1933 r. w e uzupełniają i wsi dziś Ju­ Buł­ Markowa sieć zdrowia. pod placówek Łań­ naszej �54 MARIA BIERNACKA między wspólnotami rodzinnymi silnymi pod względem ekonomicznym i wskutek tego odgrywającymi zasadniczą rolę w lokalnej społeczności wioskowej, a wspólnotami rodzinnymi słabymi, stanowiącymi margines tej społeczności. Taki układ sił we wspólnotach tego okresu był już daleki od tak zwanej klasycznej zadrugi, realizującej ideę równości i spra­ wiedliwości wśród swych członków ' . ; 7 3. T R A D Y C Y J N E FORMY POKREWIEŃSTWA W GRAM ADZIE Dokonując rekonstrukcji obrazu tradycyjnego systemu rodzinnego wsi Gramady z przełomu X I X i X X stulecia, aż do wojny bałkańskiej i I wojny światowej włącznie, należy podkreślić, że wieś tego okresu w swej podstawowej masie stanowiła społeczność lokalną zamkniętą. Kontakty wsi z tzw. „szerszym światem" były ograniczone. Oddalenie najbliższych miast (Kuła — 15 km, Widin — 32 km), brak dobrych dróg, prymitywne środki lokomocji — utrudniały wymianę wsi z t y m i ośrodkami. Jeden ze starych mieszkańców opowiada, że w 1895 r. jako 10-letni chłopiec swój pierwszy wyjazd z ojcem do Widina odbywał drewnianym wozem zaprzężonym w woły i bawoły. Pamięta też, że kobiety, często nawet z dziećmi, drogę do Widina odbywały pieszo. Wprawdzie Bonczew twierdzi, że Widin był silnym ośrodkiem od­ działywania gospodarczego, kulturalnego i politycznego — to jednak można sądzić, że nie obejmował on w tamtych czasach zbyt szerokich kręgów ludności. Największą okazję do spotkań ludności o zasięgu szerszym stanowiły jarmarki oraz panairy, (tradycyjne jarmarki odpustowe), na które przy­ jeżdżali m. in. kupcy z Serbii, Czech, Rumunii, Węgier, Rosji i Austrii dla dokonywania transakcji handlowych, głównie zaś zakupu zwierząt domowych. Nieodzowną część takich jarmarków, a zwłaszcza panairów, stanowiła zabawa z muzyką, śpiewem, tańcami i poczęstunkiem (por. art. В. Jaworskiej i W. Paprockiej). Mężczyźni mieli na ogół więcej okazji do wyjścia poza wieś i krąg spraw wyłącznie wiejskich. Sprzyjała temu choćby służba w wojsku, wyjazdy zarobkowe z końmi do młocki na tereny naddunajskie, angażo­ wanie się — jak pisze Bonczew do odtransportowywania bydła zakupio­ nego przez kupców bułgarskich lub zagranicznych. 3 7 Peszewa, Semejstwoto i semejno-rodstwenite otnoszenija..., s. 512. P o r . t a k ż e podobnie k r y t y c z n ą w y p o w i e d ź w tej k w e s t i i — Markowa, Selskaja obszczina u Bołgar w XIX w., s. 9-10. W y p o w i e d z i n i e k t ó r y c h s t a r y c h i n f o r m a ­ t o r ó w ze w s i G r a m a d y p o t w i e r d z a j ą i s t n i e n i e o s t r y c h k o n f l i k t ó w zachodzących p o m i ę d z y p o s z c z e g ó l n y m i rodzinnymi z e s p o ł a m i gospodarczymi, z w ł a s z c z a z a ś po­ m i ę d z y familiami jako zespołami krewniaczymi. �55 RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J R y c . 4. B a b c i a z w n u c z k a m i Fot. M . Biernacka, 1969 Starzy mieszkańcy wspominają również o licznych kontaktach z są­ siednią Serbią. Serbowie przenikali na te tereny najczęściej w charak­ terze wędrujących rzemieślników, głównie budowniczych domów. Wspo­ mina się jednak również o serbskich imigrantach — nauczycielach, prowadzących wśród Bułgarów akcję narodowouświadamiającą . Poważnym ośrodkiem oddziaływania na Gramadę i całą zresztą za­ chodnią Bułgarię była szkoła pedagogiczna dla nauczycieli, zorganizo­ wana przy klasztorze w Rakowicy jeszcze w pierwszej połowie X I X w. Według Bonczewa do szkoły tej uczęszczali także niektórzy gramadzcy popi oraz kmetowie (sołtysi) . Do nawiązywania łączności wsi z kręgami ponadlokalnymi przyczy­ niała się również działalność wybitniejszych jednostek, wyrosłych spo­ śród mieszkańców samej Gramady oraz oddziaływanie na wieś osób z zewnątrz, jednakże pozostających z wsią w stałych lub nawet doryw­ czych kontaktach. W tradycji miejscowej utrzymuje się więc przekona­ nie o ważnej roli spełnianej dla dobra wsi przez niektórych kmetów (zwanych również knezami) jeszcze w czasach niewoli tureckiej, a na­ stępnie także w okresach późniejszych. Dla przykładu warto podać, że 38 39 3 8 nowe taktów Bonczew, AZEPow. Prinos Bonczew zachodzących kam podjął pomiędzy istorijata, próbę Bonczew, op. cit, 89-90, Widynem a Gramada Gramady. 3 9 s. s. 192, 193. 191-192, przedstawienia oraz możliwie materiały tere­ wszystkich kon­ na przestrzeni całej historii �56 MARIA BIERNACKA żywa jest wciąż tradycja mówiąca o udziale kmeta gramadzkiego Petko Marinowa Baszlijskiego, zwanego później — pasza Petko w powstaniu zachodniobułgarskim przeciw Turkom w latach 1849-1850 . Do wybitniejszych postaci na przełomie X I X i X X w. należał rów­ nież nauczyciel ludowy, kmet, rolnik oraz miejscowy działacz społeczny Miko Gicow, który po wyzwoleniu Bułgarii był przez 4 kadencje depu­ towanym do Zgromadzenia Narodowego . Ośrodkami informacji w zakresie spraw wiejskich i pozawiejskich dawnej wsi były również karczmy. W karczmach, które były własnością prywatną, gromadzili się mieszkańcy wsi (znajomi, przyjaciele, krewni) w zasadzie po to, „żeby można było smaczniej zjeść i wypić". W karcz­ mach jednakże przyjmowano ponadto różnych urzędników państwo­ wych (np. poborców podatkowych), wędrujących kupców, a niekiedy także przybyszów z „szerokiego świata" — emisariuszy spraw ogól­ nych. Kiedy po wyzwoleniu Bułgarii wśród mieszkańców wsi zaczynają się budzić zainteresowania życiem politycznym, to głównym oparciem dla agitatorów działających partii (liberalnej i konserwatywnej) była instytucja karczmy. W każdej dzielnicy Gramady znajdowały się 1 lub 2 karczmy, a ich właściciele b y l i nie tylko handlowcami, ale często także kmetami, którzy utrzymywali kontakty z przywódcami tych partii, niekiedy nawet wystawiali swe kandydatury na deputowanych do Zgromadzenia Narodowego. 40 41 W karczmie znajdującej się w dzielnicy Nowa Machała zebrała się w 1915 r. grupka chłopów, którzy założyli ludową organizację „Země­ dělská Drużba", dając t y m samym początek istnieniu we wsi partii ludowców, która nosi obecnie nazwę BZNS (Bułgarski Zemedelski Naroden Sojuz). Warto dodać, że wstępne spotkanie organizatorów odbyło się na panairze w Widmie. Mówiąc o roli karczmy w dawnej społeczności wiejskiej nie należy zapominać, że zdarzali się często karczmarze, którzy uprawiali zwy­ czajny wyzysk ludności, wykorzystując jej biedę, nałóg pijaństwa lub nieporadność życiową. Zdarzali się nawet tacy, którzy współpracowali z bandami złodziei lub złodziejami — poborcami podatkowymi. Na­ zywano ich też nie darmo „biczem bożym" . Tak więc różnorodność funkcji spełnianych przez wiejskie karczmy pozwala zaliczyć je z jednej strony do instytucji mieszczących się w ramach dawnej społeczności lokalnej, z drugiej zaś, zwłaszcza w no­ wej fazie rozwoju wsi, każe widzieć w nich instytucję rozsadzającą tradycyjny układ społeczny. 42 4 0 4 1 4 2 B o n c z e w , op. cit., s. ,99-101, 129, A Z E P o w . 365. B o n c z e w , op. ciť., s. 113 oraz A Z E P o w . n r 206, 207, B o n c z e w , op. cit., s. 93, 101, 102, 104, 108. 347. �RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J 57 Podstawową rolę w przełamywaniu izolacji zamkniętej społeczności lokalnej Gramady odegrała jednakże szkoła, a następnie dopiero sto­ sunkowo wcześnie zorganizowana wiejska świetlica, organizacje spół­ dzielcze, rzemieślnicze oraz partie polityczne. Pierwsza szkoła świecka otwarta została według relacji Bonczewa ok. r. 1860, ale już wcześniej prowadzone było nauczanie przy cerkwi (wybudowanej ok. 1830 г.). W początkowym okresie szkoła obejmowała swą działalnością pedagogicz­ ną tylko nieliczną grupę męskiej młodzieży Gramady i wsi sąsiednich. W niedługim czasie obowiązek uczenia stawał się coraz bardziej po­ wszechny, tak że już w 1908/1909 r. liczba uczniów wynosiła 40, w t y m 22 uczniów pochodziło z Gramady, a pozostali ze wsi Makresz, Medeszewcy, Car Sziszmanowo i Wodna. Wśród uczniów znajdowały się 2 dziewczynki, co w ówczesnych warunkach było wydarzeniem dużej miary Upowszechnienie się szkolnictwa potwierdza fakt wzniesienia przez wieś już ok. 1875 r. specjalnego budynku szkolnego (w którym jeszcze obecnie znajdują swe pomieszczenie internat szkoły podstawowej i przed4 3 R y c . 5. G r u p a s ą s i a d ó w z d z i e l n i c y N o w a M a c h a ł a Fot. M . Biernacka, 19694 3 AZEPow. n r 347 o r a z inne. �.58 MARIA BIERNACKA szkole). Dzięki działalności szkoły zanika stopniowo analfabetyzm wśród mieszkańców wsi, a umiejętność czytania i pisania stwarza warunki powoływania we wsi nowych instytucji i organizacji. I chociaż po­ czątkowo działalność ta była inspirowana przez ludzi spoza społeczności miejscowej (często popów lub nauczycieli), to w końcu wciągała coraz szersze grono wybitniejszych osób i ukazywała im nowe możliwości życia gospodarczego i społecznego. Taką rolę spełniały we wsi przed I wojną światową — podobnie, jak na terenie całej Bułgarii •— przede wszystkim stowarzyszenia czytelnicze „Probuda", spółdzielnia kredyto­ wa „Sztastie" czy cech rzemieślniczy . W zawartości dawnego układu stosunków wiejskich w Gramadzie poważnego wyłomu dokonał masowy udział mężczyzn w wojnach bał­ kańskich i I wojnie światowej. W licznych wypowiedziach ludności dotyczących tamtego okresu przewija się konsekwentnie twierdzenie, że mężczyzn, którzy wrócili z frontów wojennych lub z niewoli, cecho­ wała znaczna indywidualizacja postaw i dążności. Gwałtownie w . t y m czasie rozpadają się rodzinne gospodarstwa zadrużne, młodzi szukają dla siebie określonego miejsca zarówno w zespole krewniaczym, jak i w społeczności całej wsi. Budzą się zainteresowania dla spraw ogól­ nych, wzrasta dążenie do zapewnienia sobie i swym dzieciom lepszych w a r u n k ó w bytowych. Wkradająca się coraz wyraźniej dysharmonia po­ między światem wyobrażeń o innym lepszym życiu a możliwościami jego realizacji w warunkach ogólnokrajowych trudności powojennych aktywizuje społeczność wiejską Gramady, a zwłaszcza jej jednostki przodownicze. Vl W tradycyjnym systemie krewniaczym Gramady omawianego okresu istniał szeroki wachlarz form prowadzących od charakterystycznej for­ my rodziny wielopokoleniowej, zwanej najczęściej golema familia lub welike semejstwo — do tzw. rodziny małej, złożonej z rodziców i dzieci . Jeśli przyjąć klasyfikację tradycyjnych form rodzinnych w Bułgarii środkowo-zachodniej za R. Peszewą (prowadzącą na tym obszarze bada­ nia terenowe w latach 1956-1969), to formą wyjściową była tu kla45 4 4 czew, 4 5 Materiały op. cit., ot Okrążeń Darżawen Archiw s. 207-211 oraz A Z E P o w . gr. Widin n r 277/11, s. 1-99; Bon­ W G r a m a d z i e d l a o z n a c z e n i a r o d z i n n e g o z e s p o ł u gospodarczego u ż y w a s i ę m i ę d z y innymi w w t e r m i n ó w , j e d n a k ż e przy s z c z e g ó l n y m w y j a ś n i a n i u ich z n a ­ c z e n i a s t a r z y i n f o r m a t o r z y b a r d z o w y r a ź n i e p o d k r e ś l a j ą , ż e f a m i l i a nie s t a n o w i ł a w s p ó l n o t y g o s p o d a r c z e j . F a m i l i a to p o k r e w i e ń s t w o r o d o w e , a r o d z i n n y z e s p ó ł g o s p o d a r c z y to w i e l k a r o d z i n a {welike semejstwo). Termin zadruga w Gramadzie nie b y ł z n a n y . W s p ó l n o t y te o k r e ś l a s i ę j e s z c z e t a k i m i t e r m i n a m i , j a k ż y c i e za jedno, u kup, obszto. �RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI LOKALNEJ 59 syczna zadruga, oparta na społecznej własności środków produkcji, wspólnym zaspokojeniu potrzeb wszystkich jej uczestników, władzy sprawowanej przez przedstawiciela ogółu członkowskiego oraz poczuciu przynależności do rodziny i rodu, wywodzącego się od swego protoplasty i wyznaczającego linię pokrewieństwa w linii ojcowskie] zarówno pro­ stej, jak i bocznej. Forma ta uległa zasadniczym przekształceniom jesz­ cze w epoce feudalnej, głównie na skutek rodzenia się elementów pry­ watnej własności. W następnej fazie rozwoju, w okresie przejścia od feudalizmu do kapitalizmu, panującą formą stawało się rodzinno-zespołowe gospodar­ stwo, oparte jednakże nie na wspólnej (jak to miało miejsce w kla­ sycznej zadrudze), ale prywatnej — ojcowskiej własności ziemi i po­ zostałych środków produkcji. W fazie rozwoju kapitalizmu, zwłaszcza w drugiej połowie X I X w., forma rodzinno-zespołowego gospodarstwa uległa dalszym przekształ­ ceniom, polegającym przede wszystkim na zmniejszeniu zadrużnego zespołu, sprowadzającego się do liczby 10-15 członków i obejmującego z reguły jedynie rodzinę ojca oraz 2 albo 3 rodziny jego synów. Wzra­ sta władza ojca. Siłą jednoczącą zespół staje się już nie idea zespołowej pracy poszczególnych rodzin, a konieczność istnienia w zespole, w y ­ nikająca z nierówności majątkowej, a tym samym i niemożliwości usamodzielnienia się w oddzielne gospodarstwa. Tendencje odśrodkowe działały jednak nadal i spowodowały, że w X X w. typ zmniejszonych już rodzinno-zespołowych gospodarstw podlegał dalszemu rozpadowi tworząc niewielkie rodziny, które niekiedy pozostawały jeszcze we wspólnotach w zależności od swych socjalnych i ekonomicznych warun­ ków. Według R. Peszewy w zespołach tych wyraźnie występowały jed­ nak elementy nierówności i kapitalistycznego wyzysku. Dotyczyło to zwłaszcza gospodarstw zamożnych i częściowo średnich, ,,w których zakazy i prawa obowiązujące były bardzo silne". W rodzinach biedniej­ szych stosunki te nie były tak drastyczne z tego względu, że nie w y ­ stępowało w nich zjawisko tak wyraźnych różnic pomiędzy rodziną ojca a rodzinami synów. Zespoły rodzinno-gospodarcze bogatych skła­ dały się w t y m czasie z ok. 3-4 rodzin, natomiast biedniejsze prawie z reguły nie przekraczały 2 rodzin . m Owo zróżnicowanie form rodzinnych w zachodniej Bułgarii miało również swe odbicie w Gramadzie. Przede wszystkim należy przyjąć, że wymienione w 1892 r. przez D. Marinowa zadrugi nie były już kla­ sycznymi zadrugami, a specyficzną formą zespołowego gospodarowania 4 6 P e s z e w a, O rozwarstwieniu stosunki rodzinne Semejstwoto i semejno-rodstwenite otnoszenija..., s. 551-554. k l a s o w y m w e w s i b u ł g a r s k i e j i r z u t o w a n i u tego p r o c e s u n a por. V a k a r e l s k i , Etnografia Bułgarii, s. 240-242, 245-246. �60 MARIA BIERNACKA rodzin spokrewnionych w linii ojca i przez niego z reguły kierowanych. Liczba ich nie była zresztą duża i wynosiła 47 jednostek Przyjmując za Bonczewem, że w 1875 r. było w Gramadzie 330 domów, a w parę lat później, bo bezpośrednio po wyzwoleniu ok. 50 zadrug, widzimy, że tzw. gospodarstwa zadrużne stanowiły ok. 15°/a wszystkich gospodarstw . Z zestawienia Mannowa można również wnioskować, że zadrugi te nie należały już wówczas do jednostek liczebnie dużych. Na ogólną bowiem liczbę 47 zadrug w całej wsi było 20 zadrug 10-osobowych, 12 — 11-osobowych, 6 — 13-osobowych, 1 — 14-osobowa, 2 — 15-osobowe, 2 — 17-osobowe i 1 zadruga — 19-osobowa. Przeciętnie więc wypadało na 1 zadrugę 11,5 osób. Ten spadek liczebności wspólnot jest bardzo wyraźny jeśli się weź­ mie pod uwagę, że jeszcze na początku X I X w. zadrugi bułgarskie obej­ mowały 4-6 pokoleń wywodzących się od ojca w l i n i i prostej i bocznej i liczyły od 60-100 osób, a nawet sięgały liczby 150 i 250 osób. W po­ łowie X I X w. zadrugi obejmowały już najwyżej 4 pokolenia (w za­ chodniej Bułgarii 5 pokoleń) i z reguły nie przekraczały 30 osób . Owo zróżnicowanie form rodzinnych w zachodniej Bułgarii i w Gra­ madzie wiąże się ściśle z ówczesną strukturą gospodarczo-społeczną i zawodową ludności wsi, na które zresztą rzutowała ogólna sytuacja kraju. Jest to więc okres utrwalania się kapitalizmu, w k t ó r y m — jak pisał Bonczew — społeczność Gramady odczuwała skutki zmian, jakie nastąpiły bezpośrednio po wyzwoleniu kraju. Zmiany te, to przede wszystkim szybki rozpad wielkich zadrug liczących od 50 do 100 ha oraz przejście od typu gospodarki hodowlano-pasterskiej do rolniczej. Wskutek zaistniałych podziałów oraz zmiany kierunku gospodarowania, nowo powstałe gospodarstwa, liczące już przeciętnie od 8 do 10 ha, nie dysponowały zarówno dostateczną ilością ziemi, jak również sprzętu oraz gospodarskiego inwentarza. Zubożenie ludności doprowadzało do tego, że „członkowie starych zadrug opuszczali masowo wieś i prze­ nosili się do miast", zubożałe zaś gospodarstwa popadały najczęściej w zależność ekonomiczną od miejscowych karczmarzy i lichwiarzy . 48 49 50 4 7 P o r . D . M a r i n o w , Żiwa starina, k n . 2, R u s e 1892, s. 250-251. N a l e ż y z a ­ z n a c z y ć , ż e w y k a z D . M a r i n o w a m o ż e z a w i e r a ć p e w n e n i e ś c i s ł o ś c i . T a k np. i n f o r ­ matorzy z rodziny Strigaczowych podają, że ich rodzina, choć w y k a z a n a przez M a r i n o w a j a k o z a d r u g a , n i e n a l e ż a ł a do w i e l k i e j , t y l k o l i c z n e j w i e l o d z i e t n e j m a ł e j rodziny. 4 8 Bonczew, P ř i n o s kam istorijata..., 4 Я P o r . M a r i n o w , Żiwa starina, i semejno-rodstwenite otnoszenija..., s, żiliszcze w zapadnoj Bolgarii, s. 43. 5 0 Por. B o n c z e w , P ř i n o s kam s. 196. k n . 2, 512-513; istorijata..., s. 182; P e s z e w a , SemejstwotoF r o 1 e c, Bolszaja siemija i jejos. 7, 60. �61 RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J R y c . 6. P r z e d s z k o l a c y Fot. M . Biernacka, 1966 W tych warunkach Gramada, podobnie jak i inne wsie tego regionu, wchodziła w orbitę stosunków towarowo-pieniężnych. Odbijało się to najbardziej jaskrawo na sytuacji małorolnych lub „wypadających" z zespołu rodzinnego i usamodzielniających się rodzin chłopskich, które zmuszone były szukać wszelkich możliwych źródeł utrzymania. Ponie­ waż zagadnienia te omawiane są w opracowaniach dotyczących struk­ tury zawodowej' wsi i rolnictwa, wystarczy tylko zaznaczyć, że na ogół z ubogich kategorii ludności wywodzili się najemnicy dużych gospo­ darstw, sezonowi robotnicy zarobkujący we wsi i poza wsią, rodziny odnajmujące ziemię u zamożnych gospodarzy na zasadzie tzw. izpolicy (przeważnie za połowę plonów), emigranci do Ameryki i Niemiec czy też nawet niektórzy rzemieślnicy . Mimo zasygnalizowanego powyżej procesu rozwarstwiania klasowego wsi, prowadzone w Gramadzie w ciągu ostatnich 3 lat badania terenowe wykazują, że prawie do I wojny światowej włącznie, w tamtejszym gospodarstwie chłopskim przeważały jeszcze ciągle elementy gospodarki samowystarczalnej, stanowiącej pozostałości poprzedniego systemu rodowo-feudalnego. Wynikało to być może z charakteru gospodarki w większym stopniu nacechowanej tradycjonalizmem. Jak bowiem w y 51 Por. materiały terenowe AZEPow. I. Nizińskiej z 1967 r. �62 MARIA BIERNACKA nika z badań terenowych oraz zestawień statystycznych dokonanych przez Bonczewa, okręg widyński, a zatem i Gramada, należały jeszcze w drugiej połowie X I X w. do centrum hodowlanego. Hodowla i pa­ sterstwo stanowiły podstawowe zajęcie ludności Gramady, o czym świad­ czą również — jak można sądzić — filialne gospodarstwa chłopskie, przeważnie o charakterze hodowlanym, które znajdowały się poza osadą wiejską i nazywane były kolibami . Wprawdzie przyjmuje się, że prze­ łom w gospodarce wiejskiej na korzyść rolnictwa nastąpił po wyzwole­ niu Bułgarii, niemniej jednak elementy „starego" trwały w niej nadal, sprzyjając większemu tradycjonalizmowi nie tylko w gospodarce, ale także w stosunkach społecznych oraz ogólnym poziomie kulturalnym ludności. Dotyczyło to szczególnie pracującej na kolibie młodzieży, zwłaszcza w okresie, kiedy nie obowiązywała jeszcze powszechność nauczania w szkole. Izolacja od życia toczącego się we wsi i zajęcia głównie typu hodowlano-pasterslkiego stwarzały sytuację, którą ilustruje 92-letni mieszkaniec Gramady opowiadając, że kiedy w wieku lat 23 wracał z koliby (przed wyjazdem do wojska), to wówczas dopiero pierw­ szy raz zobaczył pieniądze. W tradycyjnym systemie krewniaczym Gramady obowiązywało po­ krewieństwo zarówno ze strony ojca, jak i matki — „po basztina familia" i „po majczina familia" — jednakże przynależność do pod­ stawowych jednostek ustroju rodzinno-rodowego, takich jak familia, wielka rodzina (również w jej zmodyfikowanych formach) i mała rodzi­ na, wyznaczone były przez pokrewieństwo patrylinearne w linii prostej i bocznej. W związku z tym wymienione jednostki systemu rodzinnego posiadały charakter patriarchalny i patrylokalny. W linii ojcowskiej dziedziczone były również nazwiska. A zatem gramadzką familię podobnie jak familię na obszarach środ­ kowej i zachodniej Bułgarii — co stwierdza w swych badaniach R. Pe­ szewa — należałoby zaliczyć do instytucji rodowej, a nie wielkorodzinnej. Problem ten wymaga jednak dalszych, pogłębionych badań. W j ę ­ zyku potocznym gramadzkiej ludności używa się często wymiennie ter­ minu familia i rodzina, zwłaszcza wielka rodzina. Znaczenie tych termi­ nów jest jednak zasadniczo różne. Jeśli przyjmiemy zaproponowaną przez K. Zawistowicz-Adamską klasyfikację rodu, to stwierdzimy, że gramadzką familia odpowiada tej klasyfikacji, gdyż jest zespołem rodzin przestrzennie rozsianych, nie powiązanych prowadzeniem wspólnego gospodarstwa, opartym na tradycji wspólnego pochodzenia od tego samego przodka, a przy tym powiązanym więzią i solidarnością rodową. 52 5 2 Bonczew, AZEPow. Priinos kam istorijata..., s. 92-93, oraz materiały terenowe �63 RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI LOKALNEJ Wielka rodzina natomiast jest rodzinną wspólnotą gospodarczą i tery­ torialną składającą się z kilku pokoleń z linii ojcowskiej, kierowanej najczęściej przez ojca, posiadającego władzę patriarchalną. Na różnice te zwracają uwagę starzy mieszkańcy wsi, którzy mocno podkreślają, że familia to krewni z linii ojca. I chociaż nie prowadzą wspólnego gospodarstwa, nie mieszkają razem, to jednak łączy ich „jedna krew" i jeden „swetec" (patron). Nic więc dziwnego, że daw­ niej członkom jednej familii nie wolno było żenić się między sobą aż do 5 stopnia pokrewieństwa (powój а) . Tradycje przynależności rodzin do określonych familii są wciąż jeszcze bardzo żywe, a w przeszłości były znacznie silniejsze. Stary system pokrewieństwa familijnego zawierał wiele zwyczajowych i oby­ czajowych norm, według których regulowane było postępowanie jed­ nostek i rodzin przynależnych do określonej familii. Nic więc dziw­ nego, że w tradycji ustnej mieszkańców wsi zachowały się liczne prze­ kazy mówiące o przeszłości poszczególnych familii zwłaszcza tych, które swą więź rodową mocno podtrzymywały, a ponadto wyróżniały się w sposób dodatni w życiu wsi. B. Bonczew zgromadził sporo materiału od najstarszych osób we wsi, dotyczącego miejsca pochodzenia oraz okresu przybycia na te tereny ważniejszych gramadzkich familii . Jeśli nawet informacje te nie są dość ścisłe pod względem historycznym, to jednak potwierdzają fakt przywiązania ludności do ich własnej tradycji. 53 S4 Familie nie stanowiły jednak najwyższej formy pokrewieństwa, na co również zwracała uwagę R. Peszewa w swych opracowaniach do­ tyczących Bułgarii środkowo-zachodniej. Materiały terenowe dają po­ twierdzenie tego, że w przeszłości (a niekiedy także obecnie) określone grupy familii przynależały jeszcze do szerszych, tradycyjnych grup 0 charakterze rodowym. Ujawniało się to szczególnie w obrzędowości 1 obyczajowości rodzinno-rodowej, której przegląd i analizę przedstawia w swym opracowaniu Tatjana Kolewa. Trzeba dodać, ż e w Gramadzie i wsiach sąsiednich zachowały się również tradycje osiedli patronimicznych, w których zamieszkiwało po5 3 AZEPow. 5 4 Bonczew, Więzi „te długie nach z 352, 353 kam zwraca i inne. istorijata..., również szeregi p o k r e w i e ń s t w a bardziej są s. więzi 242. uznawania w 60-61 Ch. tradycjami, kuzynów — dużych i wielkie który przeważnie aniżeli w bratowczedi M B ] , Por. zwraca również rodzinach i 57-76. N a Wakarelski, zapamiętać [odgałęzień — R. P e s z e w a rodzinnej s. uwagę można konsekwentnymi przypadki a n a w e t i 15 p o w o j ó w " Bułgarii, szej 349, Prinos krewniaczych rodzinie..., nia, nr w małej dużych Wakarelski, uwagę zamożnych. na występowanie Rodziny otnoszenija..., s. 547. że rodzi­ indywidualnej z czwartego pokole­ Etnografia silniej­ średniozamożne i biedne z m n i e j s z ą l i c z b ą o s ó b c e c h o w a ł a s ł a b s z a w i ę ź rodzinna. Por. to i semejno-rodstwenite znaczenie podkreśla, Semejstwo­ �64 MARIA BIERNACKA kilka, kilkanaście, a nawet kilkadziesiąt rodzin, spokrewnionych po­ między sobą. Obecnie istnieją 4 duże dzielnice wsi tzw. machały (Marenska, Tabaszka, Brankowska i Nowa Machała), lecz w przeszłości było ich więcej, o czym wspomina również w swej pracy Bonczew (wymie­ niając następujące: Butanska, Drakata, Pajeszka, Parcał, Dernek) . Ten skomplikowany system wzajemnych uzależnień i powiązań krewniaczych jest wynikiem długotrwałego procesu historycznego, zwią­ zanego na t y m terenie niewątpliwie w największym stopniu z istnie­ 55 R y e . 7. P o w r ó t z pola Fot. M . Biernacka, 1968 niem wspólnoty zadrużnej. W wspólnotach tych bowiem dokonywał się stały proces wyodrębniania (segmentacji lub pączkowania) nowych ro­ dzin — indywidualnych lub złożonych, które po pewnym czasie stawały się znów pełnymi wspólnotami rodzinnymi, dojrzałymi do nowych po­ działów. W stadiach wcześniejszych, kiedy wspólnoty zadrużne były duże, wydzielały się z nich na ogół jednostki złożone z 2-3 rodzin, w okresie późniejszym wydzielone jednostki to najczęściej indywidualne rodziny. Z rozradzających się w ten sposób rodzin zadrużnych lub roz­ padających się rodzinnych wspólnot gospodarczych (zadrug) powstawały najczęściej owe spokrewnione osiedla patronimiczne . 5G 6 5 Na rodzinny charakter m a c h a ł w s k a z u j ą r ó w n i e ż prace P e s z e w y, op. cit., s. 548-551. 5 e O patroraimiach j a k o g r u p a c h segmentacji sobą lub p o d z i a ł u więź obszczina krewniacze..., gospodarczą, i patronimija, s. 83-93. jednej społeczną s. 4, spokrewnionych wielkiej rodziny, i ideologiczną 102-103; rodzin p o w s t a ł y c h które — nadal w zachowują por. К o s w i e n, Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , wyniku między Siemiejnaja Systemy �65 RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J Życie w rodzinnych wspólnotach gospodarczych określano w miej­ scowej gwarze jako golema familia, welike semejstwo, drużyna, życie — u kup, za jedno lub obszio. W początkowym okresie X X w. wśród istniejących rodzinnych wspólnot gospodarczych w Gramadzie zaryso­ wują się trzy podstawowe typy. Najbardziej powszechnym typem jest rodzinna wspólnota złożona z rodziny ojca, jego żonatych synów i wnu­ ków. Była ona z reguły trzypokoleniowa, niekiedy zaś nawet czteropokoleniowa, jeśli we wspólnocie żyli jeszcze pradziadkowie. Drugim typem była wspólnota rodzinno-gospodarcza, w skład której wchodzili również krewni w linii męskiej bocznej w generacji ojca, a więc stryj lub stryjowie ze swymi rodzinami. Była to także rodzina składająca się z trzech lub czterech pokoleń. Zdarzało się niekiedy, że do zespołu wielkorodzinnego wchodzili również wujowie. Zjawisko to występowało rzadko (zanotowano dwa przypadki), zwykle wówczas, gdy gospodarstwo było duże i córka głowy rodziny, wychodząc za mąż, pozostawała w do­ mu rodzinnym razem z bratem. O przyżenionym do gospodarstwa ko­ biety mężczyźnie mówiło się „zet na kasta" (zięć w domu), a jego los był określony jako „czarny, czarniejszy niż kruk, a więc najczarniejszy". Do trzeciego typu zaliczyć można braterski typ wielkiej rodziny, w której pozostali po śmierci ojca synowie nie rozdzielali się, lecz nadal prowadzili wspólne gospodarstwo wraz ze swymi dziećmi i wnu­ kami. Decyzje prawne dotyczące ich rodzin oraz prowadzonego wspól­ nie gospodarstwa były podejmowane za obopólną zgodą. W pozostałych typach rodzin do podejmowania decyzji uprawniony był przede wszyst­ k i m właściciel całego majątku rodzinnego, a więc ojciec (po: urodzeniu wnuków występujący już jako dziadek, stąd często w ogóle określany mianem dziadka). Wydzielone typy wspólnot nie wyczerpują zapewne wszystkich jej wariantów, jakie mogły występować w różnych sytuacjach życiowych rodzin. Są one jednak najtypowsze i znajdujemy potwierdzenie ich w y ­ stępowania jeszcze w latach ostatnich na obszarach Jugosławii i Sło­ wacji . Jak wynika z relacji terenowych liczba członków gramadzkich wielkich rodzin wahała się przeciętnie od 10 do 15 i na ogół nie prze­ kraczała 20 osób (poza j e d n ą ' r e l a c j ą , odnoszącą się do końca X I X w., gdzie we wspólnocie żyło razem 28 osób). Wspólnoty gramadzkie zrze­ szały przeciętnie dwie — trzy rodziny, niekiedy jednak pięć, a nawet sześć rodzin. 57 5 7 łów na Typy rodzinnych terenowych wspólnot AZEPow. obszarach J u g o s ł a w i i m. perna oraz n a obszarze gospodarczych Podobne typy określono zanotowane na zostały podstawie w materia­ ostatnich in. p r z e z M . G a v a z z i e g o , N . F . P a v k o v i č a , J . M . Słowacji 5 — Etnografia Polska, t. X V , z. 1 p r z e z S. Švecova i O. Nahodila. latach Hal- �66 MARIA BIERNACKA Wielkość gospodarstw pozostających we wspólnocie nie była jedna­ kowa i wahała się od 5 do 30 ha. Większość wspólnot rodzinnych po­ siadała poza wsią swoje koliby, na których prowadziła przede wszyst­ k i m gospodarstwo hodowlane. W rodzinnej wspólnocie gospodarczej obowiązywał ścisły podział pracy. Władza miała charakter patriarchalny i sprawował ją ojciec, zwany domakin, baszta lub czasami gfioumtor. Ojciec zarządzał, ale często korzystał z rady swej żony albo dorosłych synów. On dyspono­ wał także kasą domową i w wypadku potrzeby poczynienia zakupów dla członków rodziny ustalał osobiście konieczność ich realizacji. Za gos­ podarstwo domowe była odpowiedzialna matka — majka. Ojciec i matka rozdzielali pracę pomiędzy całą załogę produkcyjną, tzn. wielką rodzinę: ojciec pomiędzy mężczyzn, a matka pomiędzy kobiety. Przydział pracy otrzymywały również dzieci. Filialny system gospodarowania (z koliba­ mi) powodował, że część załogi rodzinnej, zwłaszcza męskiej, przeby­ wała na kolibie prawie okrągły rok. Kobiety, a zwłaszcza matka i małe dzieci, pozostawały najczęściej w domu. Dzieci szkolne dzieliły czas między dom, szkołę i kolibę. Na kolibie zarządzał zwykle przebywający tam prawie stale dziadek. W czasie nasilenia prac na kolibie załodze tam pozostającej zanoszono obiady z domu. W okresie letnim przeważnie gotowały tam kobiety, ale zimą najczęściej przygotowywał strawę dziadek. Dziadek co pewien czais wracał z koliby do domu i wówczas w domach skłóconych, jak opowiadał stary mieszkaniec Toszewiec, następował „sądny dzień". Dzia­ dek bowiem rozsądzał powaśnione, i nawzajem oskarżające się przed nim rodziny — nierzadko nawet laską. W sprawach rodzinno-domowego współżycia był on bowiem również najwyższym autorytetem. Jak wynika z badań, rodzinne wspólnoty gospodarcze, które do­ trwały do okresu I I wojny światowej, a nawet dłużej, stanowiły już bardzo zmodyfikowane formy zespołowej gospodarki. Panującą formą gospodarowania w okresie międzywojennym było gospodarstwo indy­ widualne, składające się z rodziców, dzieci i wnuków. Przy rodzicach pozostawał zwykle najmłodszy syn, który był następcą swego ojca. Można przypuszczać, że podtrzymywane przez niektóre rodziny formy zespołowego gospodarowania dyktowane były prostą koniecznoś­ cią ekonomiczną. Uderzający jest bowiem fakt, że na ogół najwcześniej rozpadały stię wspólnoty duże i małe, a pozostawały średnie, które nie były w stanie zapewnić swym członkom właściwych w a r u n k ó w do wyodrębnienia ze wspólnoty. Członkowie małych wspólnot rodzinnych łatwiej się proletaryzowali, szukając dodatkowych źródeł dochodu. Po­ dobnie oświetlają problem ten niektórzy informatorzy twierdząc, że wspólnoty z okresu X X w. miały raczej charakter przejściowy, gdyż �67 RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J rodzice na ogół zabiegali o to, aby swe dorosłe dzieci jak najprędzej usamodzielnić . Wielka rodzina, podobnie zresztą jak występująca obok niej w t y m czasie rodzina mała, spełniała na ogół wszystkie funkcje, wynikające z podstawowych zadań przed nią stawianych, a mianowicie zadań pro­ kreacyjnych i socjalizacyjnych. Dla wykonania swych funkcji ekonomiczno-zabezpieczających cały zespół wielkorodzinny podporządkowany był interesom gospodarstwa, które wprawdzie zapewniało wszystkim utrzymanie, ale żądało również lojalności i dostosowania się do ogólnych potrzeb zespołu i dyrektyw właściciela całego majątku. W ten tylko sposób wspólnota mogła zapewnić odpowiednie warunki bytowe dla swych członków na co dzień, a w odpowiednich momentach musiała być gotowa do wyposażenia odchodzących z domu zamężnych córek, do wybudowania i wyposażenia domów oddzielających się rodzin braci czy synów, do zapewnienia warunków dzieciom, osobom chorym, dotkniętym złym losem lub starzejącym się. Przy takim układzie stosun­ ków różne decyzje rodzinne, np. doboru małżonków, nie mogły być tylko udziałem młodych. Głos decydujący mieli w nich również starsi, zainteresowani w tym, jaki miraż (posag w ziemi i w dobytku) lub cziz (wyprawę) przyniesie młoda bulka (mężatka) do domu swych swekrów (teściów). Zapotrzebowanie na siłę roboczą w gospodarstwie powodowało, że małżeństwa zawierano we wczesnym wieku, przy czym dziewczyna była często starsza od chłopca. Zainteresowany w t y m był również gospodarz domu, któremu chodziło o jak najwcześniejsze pozyskanie pełnej siły roboczej — właściwie wówczas, kiedy syn był jeszcze zbyt młody do udziału w ciężkiej pracy. Podobnymi względami kierował się ojciec przy podziale ziemi i ma­ jątku pomiędzy dzieci. Regułą był taki podział ziemi, który zabezpie­ czał jej trwanie w obrębie „familii ojcowskiej". Z tego względu córki otrzymywały na ogół tylko niewielką część ojcowskiej ziemi (ostatnio przeważnie /s ogólnego areału) natomiast w pozostałym majątku party58 1 5 8 społów Do n a j w a ż n i e j s z y c h p r z y c z y n p r z y s p i e s z a j ą c y c h l i k w i d a c j ę rodzinnych ze­ gospodarczych starsi m i e s z k a ń c y Gramady i wsi sąsiednich zaliczają: a) w z r a s t a j ą c e p o t r z e b y c z ł o n k ó w r o d z i n w z a k r e s i e p o z i o m u ż y c i a , k t ó r e s i ę rodziły z p o s t ę p e m czasu i p r z y s p i e s z a ł y i n d y w i d u a l i z a c j ę postaw ludzi m ł o d y c h ; b) stałe kłótnie, które wybuchały zwłaszcza pomiędzy kobietami c) w i e l k ą liczebność niektórych jednostek rodzinnych w n u k i z a c z ę ł y s i ę ż e n i ć , to b y ł ostatni „ s y g n a ł " do dużych rodzin; powodującą, że kiedy podziału gospodarstwa; d) p r z e j ś c i e od e k s t e n s y w n e g o g o s p o d a r s t w a h o d o w l a n o - r o l n e g o do i n t e n s y f i k a c j i p r z e d e w s z y s t k i m p r o d u k c j i r o l n e j (co p o k r y w a s i ę z o g ó l n y m p o g l ą d e m e t n o ­ l o g ó w , ż e ekstensywna gospodarka hodowlana s p r z y j a ł a w i e l k i m rodzinom). �68 MAKIA BIERNACKA R y c . 8. Panair (jarmark wiejski) Fot. M . Biernacka, 1969 cypowały z reguły po równej części. Oczywiście, że w sytuacjach szcze­ gólnych (np. córka jedynaczka) odchodzono niekiedy od tych zasad. Dla zabezpieczenia sobie starości rodzice przy podziale ziemi po­ zostawiali część majątku dla siebie. Ziemię tę przejmował ten syn, przy którym pragnęli spędzić stare lata. Najczęściej był to syn najmłodszy, ale mógł być i inny, jeśli wykazywał cechy gwarantujące większą dla nich życzliwość i opiekę '. W rodzinnych zespołach gospodarczych, typowych przede wszystkim dla tzw. społeczności lokalnych zamkniętych, funkcje przekazywania młodzieży całego dziedzictwa kulturowego przypadały prawie wyłącznie środowisku rodzinnemu. Opiekę nad małymi dziećmi sprawowały prze­ ważnie kobiety — babka i matka. Gdy podrosły, chłopców do pracy wdrażali przede wszystkim dziadek i ojciec, a dziewczynki nadal w y ­ chowywane były przez kobiety. Wpajane przez rodziców i dziadków oraz pozostały zespół rodzinny i rodowy (familijny) treści kulturowe dotyczące przeszłości rodziny i rodu, stosunku do ziemi i do- pracy, postaw etyczno-moralnych i religijnych, a więc całego systemu wartości — posiadały moc wiążącą. Wielka rodzina i ród oraz społeczność lokalna zamknięta stwarzały system kontroli społecznej, w ramach którego 59 5 9 Por. opracowanie B . Jaworskiej, która r ó w n i e ż omawia zagadnienia z f u n k c j a m i z a b e z p i e c z a j ą c y m i rodziny. związane �RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J 69 postępowanie jednostki musiało być zgodne z ogólnie usankcjonowanymi normami. A zatem siłą jednoczącą tradycyjną społeczność Gramady była więź społeczna rodzinno-rodowa i lokalna. Więź ta zapewniała wewnętrzną spójność zbiorowości, która w warunkach ustroju kapitalistycznego nie mogła być i nie była jednolita. Rodzinno-rodowa więź społeczna wyrażała się również w licznych formach wzajemnej pomocy gospodarczej, nazywanej między innymi tłaką, zaredą, spregą Szczególne nasilenie form pomocy wystąpiło po okresie rozpadu rodzinnych zespołów gospodarczych. Wyodrębniające się wówczas małe jednostki gospodarcze zmuszone były korzystać z pomocy najbliższych krewnych lub sąsiadów. Pomoc ta dotyczyła zarówno prac polowych (orka, żniwa, koszenie łąk, zbiór słonecznika), jak i budowla­ nych (budowa domów i obiektów gospodarczych), a ponadto szeregu innych zajęć gospodarskich, jak np. młocka, łuszczenie kukurydzy czy przędzenie wełny. Pomoc ta obejmowała w największym stopniu kręgi krewniacze, które wskutek osadnictwa patronimicznego dość często po­ k r y w a ł y się także z kręgami sąsiedztwa. W warunkach tych więź rodzinno-rodowa dominowała wyraźnie nad sąsiedztwem nie spokrew­ nionym i. więzią ogólnowioskową. Wyrażała się także w uroczystościach i obrzędach rodzinnych i familijnych (rodowych), a więc w uczestni­ ctwie w chrzcinach, weselach, pogrzebach oraz innych różnego rodzaju zwyczajach o charakterze rodowym czy rodzinnym (por. opracowanie T. Kolewy). Wyrazem więzi społecznej ogólnowioskowej było zbiorowe użytko­ wanie wspólnot wioskowych połączone z troską o ich zabezpieczenie (pastwiska i lasy), budowa dróg, mostków, studni, a z czasem i innych, większych obiektów o charakterze publicznym (szkoły), fundacje doko­ nywane przez niektóre zamożniejsze rodziny w zakresie drobnych wiej­ skich obiektów lub urządzeń, często o charakterze sakralnym. Charakter ogólnowioskowy posiadały również spotkania towarzyskie, zwane sedenkami, oraz zabawy młodzieżowe często nawet z udziałem osób starszych, zwane chora. Dzięki więzi społecznej zbiorowość gramadzką funkcjono­ wała sprawnie, choć w ramach ustalonych przez istniejący system spo­ łeczny . * 61 6 0 K . Z a w i s t o w i c z - A d a r n s k a ł ą c z y w ł a ś n i e nasilenie form w z a j e m n e j pomocy g o s p o d a r c z e j z r o z p a d e m r o d z i n n y c h z e s p o ł ó w g o s p o d a r c z y c h . P o g l ą d ten w y d a j e się b y ć w p e ł n i uzasadniony i n a obszarze w s i b u ł g a r s k i e j z n a j d u j e r ó w n i e ż swe potwierdzenie. 6 1 A n a l i z ę f u n k c j o n o w a n i a b u ł g a r s k i e j s p o ł e c z n o ś c i w i o s k o w e j w p r z e j ś c i u od s y s t e m u f e u d a l n o - r o d o w e g o do k a p i t a l i s t y c z n e g o p r z e d s t a w i a p r a c a M a r k o w e j , Sielskaja obszczina u Bołgar w XIX w. W i e l e m a t e r i a ł u n a ten temat z a w i e r a r ó w n i e ż p r a c a W a k a r e l s k i e g o , Etnografia Bułgarii, s. 241—245. �70 MARIA BIERNACKA Wyniki badań terenowych pozwalają również stwierdzić, że okres pomiędzy I i I I wojną światową stanowi ważny etap w gospodarczo-społecznych przeobrażeniach Gramady. Datujące się już z okresów wcześniejszych przenikanie do gospodarki wiejskiej elementów kapita­ lizmu narasta coraz silniej po I wojnie. W gospodarstwach chłopskich zjawiają się w znacznie większym stopniu nowe narzędzia rolnicze (pługi, brony, siewniki, młockarnie itp.), postępuje coraz bardziej upo­ wszechnienie wiedzy rolniczej, między innymi także poprzez rolniczą szkołę dopełniającą oraz czytelnictwo prasy zawodowej. Nie bez znacze­ nia pozostają także wpływy emigracji do Francji i Niemiec; nade wszystko jednak rozwój oświaty na poziomie szkoły podstawowej i progimnazjum pod koniec okresu międzywojennego likwiduje w ogrom­ nym stopniu panujący w okresach poprzednich analfabetyzm. Wielka rola przypadła w t y m zakresie nauczycielom wiejskim, którzy niejedno­ krotnie włączali się także do działalności społecznej pozaszkolnej ' , i to zarówno oświatowej, jak i gospodarczej. f 2 6 2 P o r . B o n c z e w , P ř i n o s kam istorijata, s. s t ę p o w e j r o l i n a u c z y c i e l i w l a t a c h 1920-1944 w i e ś i komunistów. 205, k t ó r y pisze, ż e d z i ę k i p o ­ była objęta ideologią l u d o w c ó w �71 RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI LOKALNEJ Poważną działalność administracyjno-gospodarczą i społeczną pro­ wadził także w t y m okresie samorząd wiejski. B. Bonczew, w swym monograficznym opracowaniu o Gramadzie, daje szeroki przegląd prac wykonywanych przez instancje samorządowe oraz ukazuje ciekawe syl­ wetki osób, które pełniąc we wsi odpowiedzialne funkcje przyczyniły się poważnie do poddźwignięcia jej mieszkańców na wyższy poziom oświaty i kultury. Dotyczy to przede wszystkim budowy szkół w cen­ trum wsi i Nowej Máchale, porządkowania dróg, organizowania pla­ cówek handlowych, usługowych oraz innych prac. Postępowi działacze gospodarczy i polityczni zabiegali zawsze o zdobycie odpowiedniej więk­ szości w organach samorządu, by t y m sposobem wpływać na bieg w y ­ darzeń w życiu wsi. W okresie międzywojennym zaznacza się także dalszy rozrost organizacji gospodarczych, społecznych i politycznych, które aktywizują społeczność wiejską Gramady. Powstają zalążki ludo­ wych i komunistycznych organizacji młodzieżowych oraz organizacji zawodowej rolników, Zemědělská Zadruga . Wiąże się to oczywiście z ogólnokrajowym wzrostem aktywności społecznej chłopów bułgar­ skich, którzy już w roku 1923 masowo uczestniczyli w powstaniu przy­ gotowywanym przez wybitnego przywódcę chłopskiego B. Stambolijskiego, a w którym ludność wsi Gramady brała również udział. 63 64 4. K I E R U N K I WSPÓŁCZESNYCH PRZEMIAN W RODZINIE Najbardziej gruntownym przemianom uległo życie mieszkańców Gramady w wyniku socjalistycznej przebudowy ustroju społeczno-gospodarczego i politycznego po roku 1944. W miejscowych warun­ kach oznaczało to przede wszystkim pełną kolektywizację rolnictwa, możliwość odpływu części ludności do zajęć w miastach, wzrastające stale zapotrzebowanie na siłę roboczą w produkcji i usługach poza­ rolniczych, szeroki dostęp młodzieży do szkół ogólnokształcących i za­ wodowych stopnia średniego i wyższego oraz „zadomowienie" się we wisi szeregu instytucji i organizacji o charakterze ponadlokalnym, stwa6 3 (RMS W czasie I I wojny —• R o b o t n i c z e s k i światowej Mładeżki wybitny Sojuz) działacz Miko młodzieży Ninow — w W i d i n i e , z o s t a ł w r a z ze s w y m i t o w a r z y s z a m i a r e s z t o w a n y Wieś Gramada rodzinnym nadanie 6 4 która Zemědělská osiągnęła pamięć pamiątek, miejscowej ubezpieczenie — uczciła izby spółdzielni Zadruga ogromną Miko Ninowa wzniesienie w była organizacją między jego wsi w 1937 r. — 258, a w pomnika w jego domu bohatera oraz imienia. zawodową innymi s p o ł e c z n e d l a r o l n i k ó w . I n s t y t u c j a ta w 33 c z ł o n k ó w , gimnazjum i r o z s t r z e l a n y (1943 г . ) . zorganizowanie centrum produkcyjnej liczebność przez komunistycznej absolwent chłopów dlatego, że bułgarskich, wprowadzała Gramadzie liczyła w 1947 r . — 2460 członków. 1936 r . �72 MARIA BIERNACKA rzających pomost pomiędzy wsią a centralnymi ośrodkami zarządzania. Skolektywizowana wieś bułgarska została więc wciągnięta w orbitę ośrodków uprzemysłowionych oraz poddana ogólnemu procesowi urba­ nizacji. Następstwem tych gruntownie zmieniających się obiektywnych wa­ runków życia mieszkańców wsi stały się również przemiany w zakresie systemu stosunków krewniaczych. Wraz z kolektywizacją pełnej l i k w i ­ dacji uległy również formy rodzinnych wspólnot gospodarczych. Wspól­ noty rodzinne, podobnie jak i gospodarstwa indywidualne, wniosły swą ziemię oraz podstawowy inwentarz żywy i martwy do spółdzielni pro­ dukcyjnej. T y m samym w rodzinach chłopskich dokonał się zasadniczy przełom, polegający na oddzieleniu rodzinnego gospodarstwa domowego od warsztatu produkcyjnego, składającego się z własnej ziemi oraz i n ­ wentarza żywego i martwego. Działka przyzagrodowa (wynosząca ok. 0,5 ha), do której każda rodzina ma prawo, nie stanowi i nie może stanowić w t y m zakresie pełnej rekompensaty. A zatem uległo zmianie to, co było najistotniejszą cechą rodziny chłopskiej, a mianowicie jej związek z gospodarstwem. T y m sposobem zmienił się również jej do­ tychczasowy specyficzny charakter oraz zakres wykonywanych funkcji. Rodzina chłopska przestała więc być załogą produkcyjną małego przed­ siębiorstwa, utraciła swą autonomiczność w zaspokajaniu potrzeb oraz ograniczyła znacznie zakres swych różnorodnych funkcji, zwłaszcza go­ spodarczych, zabezpieczających i częściowo także wychowawczych. W nowych warunkach dominującą formą rodzinną stała się rodzina mała złożona z rodziców i nieżonatych dzieci. Niezależnie od tego w y ­ stępuje jednak typ rodziny większej, najczęściej trzypokoleniowej, złożonej z rodziców, dzieci i dziadków. Dość często się na ogół zdarza, że owe rodziny trzypokoleniowe poza tym, że zamieszkują w jednym domu, nie prowadzą wspólnego gospodarstwa. Dziadkowie, dysponujący emeryturą oraz w ogromnym procencie dorabiający przy różnego rodza­ j u pracach w miejscowej spółdzielni produkcyjnej (wiek emerytalny dla kobiet 55, a dla mężczyzn 60 lat) przy dopisującym i m zdrowiu, są na ogół samowystarczalni i jeszcze bardzo często odkładają zaoszczędzone pieniądze dla swych dzieci, a przede wszystkim wnuków. Pomoc t ę okazują głównie tym, którzy się uczą w szkołach lub rozpoczynają pracę w mieście, gdzie początkowo nie mogą liczyć na duże zarobki, zdobycie mieszkania i w ogóle na dobre usytuowanie się w nowych wa­ runkach. Główną podstawą utrzymania dla współczesnych rodzin stała sie praca w spółdzielni produkcyjnej oraz innych zakładach pracy, jak spółdzielnie zaopatrzenia, usługowe, urzędy czy szkolnictwo (por. opra­ cowanie na ten temat W. Paprockiej). Występuje przy t y m specjalizacja �73 RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J zawodowa członków rodzin, zwłaszcza pokolenia średniego i młodzieży. Pod t y m względem wymowny może być przegląd specjalizacji zawodo­ wej ludności, dokonany na przykładzie młodzieży wstępującej w związki małżeńskie w latach 1900, 1920, 1940, 1960 i 1967, prowadzący prawie od stuprocentowego zawodu rolnika w 1900 r. do bardzo zróżnicowanej struktury zawodowej w 1967 r. W 1900 r. na 63 zawarte małżeństwa tylko 1 mężczyzna był handlarzem, dla 2 brak było danych, pozostałe zaś osoby zarówno kobiety, jak i mężczyźni legitymowali się zawo­ dem rolnika. W 1920 r. na 120 mał­ żeństw było 3 małżeństwa nauczy­ cieli, 2 kobiety bez zawodu, a pozo­ stali wszyscy rolnicy. W 1940 r. sy­ tuacja nie uległa większej zmianie, bo na 127 było 122 małżeństwa rol­ ników, a w pozostałych 5 małżeń­ stwach występowały zawody poli­ cjanta, nauczyciela, murarza, studen­ ta, urzędnika i robotników. Inny zupełnie okazał się skład zawodowy kandydatów na małżonków w 1960 r. Na 58 zawartych małżeństw było 14 mężczyzn i 27 kobiet z zawodem rolnika, 13 kobiet z zawodem gospo­ dyni domowej, a pozostałe 62 osoby posiadały zawody nauczycieli, tech­ R y c . 10. M a r i a D e k a ł s k a ników, urzędników, inżynierów. przy p r z ę d z e n i u w e ł n y W 1967 r. na 40 zawartych mał­ Fot. M . Biernacka, 1966 żeństw tylko 6 mężczyzn i 4 kobiety posiadało zawód rolnika, 25 kobiet zawód gospodyni domowej, reszta zaś w liczbie 45 osób legitymowała się różnymi zawodami technicznymi od inżyniera do robotnika włącznie. Postępująca specjalizacja zawodowa członków rodzin wiąże się ściśle ze stałym podnoszeniem poziomu wykształcenia. I w t y m zakresie bar­ dzo charakterystyczne są dane z lat 1900—1967. O ile w 1900 r. na 63 zawarte małżeństwa było wśród mężczyzn 38 analfabetów, a wśród kobiet 60, toi w 1940 r. (dla 1920 r. brak danych) wszyscy mężczyźni i kobiety byli piśmienni. W 1960 r. wśród wstępujących w związki 0 5 6 5 Opracowano na podstawie pozycji miejscowej obsztinski naroden rady savet ksiąg metrykalnych ślubów, pozostających w narodowej pt. Registar za żenitbite na dys­ gramadskijat w w y b r a n y c h l a t a c h 1900, 1920, 1940, 1960 i 1967. �74 MARIA BIERNACKA małżeńskie były osoby z ukończoną nie tylko szkołą podstawową, ale także średnią i wyższą. Stan wykształcenia pracującej ludności wsi w latach ostatnich ilustruje tabela I . W nowoczesnej rodzinie wsi Gramada zmniejszył się zdecydowanie przyrost naturalny ludności, a co za t y m idzie i stan liczebny rodzin. Proces ten zapoczątkowany już w okresie przed I I wojną światową c 6 Tabela I Wiek 18-25 Rodzaj wykształcenia męż­ kobiet czyzn analfabeci początkowe I - I V podstawowe V-VII średnie 1 pracujących 36-45 26-35 męż­ kobiet czyzn — — męż­ 46-60 kobiet czyzn męż­ kobiet czyzn — 5 7 14 3 22 5 35 pełne ogólne 20 10 35 22 69 71 85 69 6 11 7 18 8 6 2 — — — 3 — — 3 5 1 niepełne 18 19 18 średnie wyższe 15 — 2 niepełne 4 1 4 wyższe 2 4 — — 5 średnie techniczne 1 1 1 1 6 1 — — — spotęgował się znacznie w latach powojennych, co jest zresztą zjawi­ skiem występującym w skali ogólnokrajowej. Przeciętna liczba dzieci w rodzinie waha się od 1 do 2 i jedynie rodziny Cyganów przekraczają zdecydowanie tę normę. Pod t y m względem są również wymowne liczby zaczerpnięte z ksiąg urodzeń za lata 1920, 1940, 1960 i 1967 (dla roku 1900 brak danych). Ogólna liczba urodzin w parafii w 1920 r. wyniosła 252, a w 1940 r. — 195 osób. W 1960 r. liczba urodzeń dla obszaru 4 wsi, wchodzących w skład gramadzkiej rady narodowej i liczących ok. 6000 mieszkańców, wyniosła 66, a w 1967 r. tylko 25 o s ó b . Spadek ten staje się dla Bułgarów zjawiskiem bardzo niepokojącym (por. opra­ cowanie B. Jaworskiej). Trzeba podkreślić, że w związku z poważnym odpływem młodzieży do szkół, a następnie do prac w innych zawodach pozarolniczych zloka­ lizowanych przeważnie w miastach, występuje tu wyraźne zjawisko starzenia się ludności wsi. Istnieje wielki procent rodzin składający się z ludzi starszych, często już niezdolnych do pracy, których dzieci prze67 6 8 Registár za żenibite warte w tablicy dotyczą prób lematyka...). 6 7 Registár za rażdenijata na gramadskijat obsztinski naroden sáwet. 25°/o c a ł e j z b i o r o w o ś c i ' (por. J a w o r s k a , Wieś na gramadskijat obsztinski naroden Dane za­ Gramada, sáwet. �75 RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI LOKALNEJ R y c . 11. S z k o ł a p o d s t a w o w a w c e n t r u m w s i Fot. M . Biernacka, 1966 szły do miast, a oni pozostali we wsi, utrzymując się z emerytury, działki przyzagrodowej oraz dodatkowych zajęć w spółdzielni produk­ cyjnej. Problem ten będzie wymagał niewątpliwie nowych rozwiązań, i to zarówno ze względów ekonomicznych, jak i pozaekonomicznych. Starzy ludzie pozostają bowiem często bez opieki, zdani w przeważają­ cej mierze na pomoc swych sąsiadów. Dla ilustracji tego zjawiska warto przytoczyć dane zestawione z ksiąg meldunkowych wsi za okres od 1956 do 1969 roku . Wykazują one, że w Gramadzie na 1050 zamieszkałych domów tylko w 633 do­ mach znajdują się dzieci i młodzież w wieku od lat 10 do 25. I tak na 340 domów posiadających dzieci w wieku od 10 do 15 lat aż w 193 domach jest tylko po 1 dziecku, w 131 po 2 dzieci, w 13 po 3 dzieci, w 2 poi 4 i w 1 domu 5 dzieci. Podobnie jest z młodzieżą. Na 429 domów z młodzieżą od 16 do 25 lat w 277 domach znajduje się tylko po 1 osobie z tej kategorii wieku, w 131 domach po 2 osoby, w 20 po 3 i tylko w 1 domu 4 młode osoby. Ogółem w 1969 r. było we wsi 507 dzieci w wieku od 10 do 15 lat i 603 młodzieży w wieku od 16 do 25 lat. Dalszą ilustracją zjawiska zmniejszania się wielkości rodzin jest 68 6 8 Registar naselenieto..., n a s. G r a m a d a 1956-1969. �76 MARIA BIERNACKA zestawienie liczby osób przypadających na jeden dom. Liczby te w od­ niesieniu do ogólnej ilości 1050 zamieszkałych domów kształtują się następująco: 66 domów po 1 osobie, 236 po 2 osoby, 186 po 3, 189 — 4, 167 — 5, 148 — 6, 40 — 7 i 18 domów po 8 osób. Podkreślić przy t y m należy, że mieszkańcami domów o małej licz­ bie osób (od 1 do 2) są przede wszystkim ludzie starsi, pozostający na emeryturze, natomiast mieszkańcami domów licznych są przeważ­ nie rodziny cygańskie . W ostatnim okresie przesuwa się również wiek osób wchodzących w związki małżeńskie. Dotyczy to szczególnie wieku mężczyzn. W 1900 r. największa liczba małżeństw zawierana była przez mło­ dzież w wieku do lat 21, przy czym dość często występowało zjawi­ sko, że wiek kobiet przewyższał wiek współmałżonka. W latach ostat­ nich wiek kobiet wchodzących w związki małżeńskie utrzymuje się w granicach podobnych jak dawniej, ale przesuwa się wyraźnie w górę wiek zawierających małżeństwa mężczyzn. Zjawisko to ilustruje tabel­ ka I I opracowana na podstawie ksiąg metrykalnych, dotycząca wieku współmałżonków zawierających małżeństwa w latach 1900, 1920, 1940 i 1960. m Tabela I I Wiek zawierających Ilość Rok zawartych zawarcia małżeństwa do 21 lat małżeństw męż­ w ciągu roku czyzn ! małżeństwa od 22 do 25 lat kobiet 1 _ _ męż­ czyzn i jkobiet 1 1900 63 30 : 37 19 1920 120 65 ! 70" 36 i 1940 127 77 1 94 22 1960 58 6 1 34 31 p o n a d 25 męż­ lat kobi czyzn 16 21 10 30 2 3 I 14 28 19 i 1 4 21 10 Materiały z ksiąg metrykalnych wykazują ponadto, że w 1900 r. kobiety przewyższały swym wiekiem mężczyzn w 20 małżeństwach, w 1920 т. w 49, w 1940 r. w 38, a w 1960 r. w 10 małżeństwach. Największa rozpiętość wieku w tego typu małżeństwach wynosiła 16 lat, na ogół jednak wahała się od 1 do 3 lat Warto również podkreślić, że w latach 1900, 1920, 1940 domino­ wały małżeństwa zawierane wewnątrz tej samej wsi, a ostatnio zwięk­ szył się znacznie procent małżeństw mieszanych, dobieranych z róż6 9 7 0 Registar Registar za naselenieto... żenitbite... �77 RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J nych wsi i z różnych miast. Zjawisko to, które jest również wynikiem współczesnych przemian społeczno-gospodarczych i demograficznych ilustruje tabelka I I I . Przy zawieraniu małżeństw zaznacza się również postępująca laicy­ zacja życia wiejskiego. Według ksiąg ślubów do 1948 r. małżeństwa za­ wierane były wyłącznie w cerkwi. W latach 1949-1950 występują mał7 l Tabela I I I Rok zawarcia małżeństwa Ogólna i l o ś ć za­ wartych W tym m a ł ż e ń s t w zawartych tej s a m e j |(Urbamał­ ,Mede- M i l Gra­ B r a n - ¡ bincy) Wod­ żeństw i szew- czyna i kowceToszena mada w ciągu I cy Łąka wcy roku 1 1900 63 36 8 1920 120 64 9 2 6 1940 127 53 17 8 1060 58 18 1967 40 15 — — — 7 1 Registar wewnątrz wsi za żenitbite.. — — 16 — — i W tym mał­ żeństw „mie­ s z a n y c h " dobie­ Sracimirowo ranych z róż­ nych miejsco­ wości 17 41 15 3 39 25 �78 MARIA BIERNACKA żeństwa mieszane cerkiewne i cywilne. Po roku 1950 notowane są małżeństwa wyłącznie cywilne. Trwałość małżeństw była dawniej niewątpliwie silniejsza, ale roz­ wody w cerkwi prawosławnej były dopuszczalne i w gramadzkiej pa­ rafii miały również swoje miejsce. Wprawdzie w analizowanych mał­ żeństwach zawartych w latach 1900 i 1920 nie zanotowano żadnego rozwodu, ale za to na 127 małżeństw zawartych w 1940 r. rozwód otrzymano 6, w t y m 5 do 1944 r. włącznie, a tylko jedno małżeństwo w 1960 r. Ostatni rozwód udzielony był przez sąd okręgowy w W i ­ dmie, poprzednie natomiast przez episkopat widyńskiej cerkwi prawo­ sławnej. Należy przypuszczać, że w istniejącej już dawniej możliwości uzyskania rozwodu poprzez episkopat cerkiewny t k w i źródło większej niż u nas tolerancji dla instytucji rozwodu. Zdaniem wielu informa­ torów z Gramady, rozwody wśród ludności wiejskiej są obecnie zja­ wiskiem znacznie częstszym niż dawniej i występują zwłaszcza wśród młodszej generacji zamieszkującej już w m i e ś c i e . Warto również wspomnieć o przyjętym ostatnio zwyczaju przyjmo­ wania przez kobiety zawierające małżeństwa prawie z reguły nazwisk rodowych (familijnych) swych mężów. Według ksiąg ślubów z roku 1960 na 58 zawartych małżeństw aż w 51 wypadkach kobiety przy­ jęły nazwiska rodowe swych mężów, w 2 ich „basztinstwo" (nazwa wywodząca się od imienia teścia), 4 pozostały przy swoim dawnym nazwisku, a tylko w jednym małżeństwie pozostała przy nazwisku własnym i „basztinstwie" męża. W 1967 r. na 40 zawartych małżeństw w 37 wypadkach kobiety przyjęły nazwiska rodowe mężów, w 2 „basz­ tinstwo", a tylko w jednym kobieta pozostała przy w ł a s n y m . Doskonałą ilustracją przemian dokonywujących się w rodzinach wiejskich na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu lat są schematy 3 ro­ dzin chłopskich z uchwytnymi jeszcze do dziś generacjami w linii o j ­ cowskiej . Schematy te dotyczą a) rodziny rolników Gicowych, po­ siadających w swym rodowodzie tradycje popowskie, b) rodziny rolni72 73 74 7 2 Registar za 7 3 Registár za gach ślubów) 7 4 w urodzenia zawsze byli posiada stemu roku i 1968 śmierci w jednak i nego do 1969. na stanie ściśle je ilustracja dokonujących rodzinnego, z tym przejścia które się socjalistycznego. dokonały relacji możliwość członków ustalić. okresów brak W członków drobnych (w księ­ wykresach się przemian w tych zakresie zawodów, przejścia od w datach informatorzy zasadnicze do i n n y c h g r u p s p o ł e c z n y c h etapie zainteresowanych odchyleń rodzin, p o n i e w a ż wykonywanych na danych nazwisk. podstawie Istnieje poszczególnych pokrewieństwa (miasto), wcześniejszych przyjmowania opracowano cenia i z w i ą z a n e g o wych Dla dotyczących Wykresy rodzin żenitbite... żenitbite... struktury i stopnia oraz ustroju nie znaczenie sy­ wykształ­ środowisko­ kapitalistycz­ �RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J 79 ków i zarazem rzemieślników-stolarzy Kamenowych oraz c) rodziny uboższych rolników-wyrobników Stójkowych. W rodzinie Gicowych, którzy w najlepszych latach swego powodzenia (kiedy Miko G i cow był przez 4 kadencje de­ putowanym do Zgromadzenia Narodowego) posiadali przej­ ściowo ok. 100 ha ziemi, uka­ zane są cztery generacje. Ro­ dzina ta wywodząca się od po­ pa Stefana, a następnie popa Miłosza już w pierwszej gene­ racji, sięgającej drugiej poło­ w y X I X w., posiadała w swym składzie zawodowym 4 rolni­ ków, ale ponadto urzędnika, handlarza oraz wspomnianego powyżej Miko Gicowa — nau­ czyciela, działacza społecznego i zarazem rolnika w jednej osobie. Jest to niewątpliwie R y c . 13. C z e s z m a ( s t u d n i a w i e j s k a ) z b u d o w a n a w c z y n i e s p o ł e c z n y m w 1923 r. rodzina stojąca wysoko w hie­ Fot. M . Biernacka, 1969 rarchii społecznej wsi. W tra­ dycji jej występują również formy rodzinnego zespołowego gospoda­ rowania, które przetrwały do r. 1927 (por. schemat 1) oraz forma f i ­ lialnego gospodarstwa hodowlano-rolniczego, prowadzonego na kolibie. W drugiej generacji tej rodziny notuje się obok rolników również popa i handlarza, natomiast w trzeciej generacji, której wiek dojrzewania przypadał już na lata po I I wojnie światowej wszyscy członkowie ro­ dziny uzyskują wykształcenie średnie lub wyższe i zdobywają zawody pozarolnicze w miastach. Członkowie czwartej generacji to obecnie młodzież ucząca się w szkołach podstawowych i średnich (por. sche­ mat 1 i 4). Przemiany w rodzinie rzemieślniczo-rolniczej Kamenowych przed­ stawione są również w czterech generacjach, na przestrzeni lat od koń­ ca X I X w. do czasów obecnych. Według relacji Ewdokii Kamenowej (lat 68 — na podstawie której został opracowany załączony schemat rodzinny) wszyscy mężczyźni w tej rodzinie, aż do ostatnich czasów włącznie, zajmowali się stolarstwem, uprawiając jednocześnie ziemię. �Schemat 1 s p o r z ą d z o n y w g relacji J . G i c o w a obejmuje generacje w s p ó ł c z e s n e i d w i e poprzednie z daty u r o d z e n i a i ś m i e r c i , z a w o d u oraz w y k s z t a ł c e n i a uwzględnieniem �RODZINA N A ТЬЕ SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J 81 Dziad męża informatorki (również stolarz) był posiadaczem 20 ha go­ spodarstwa, które później zostało podzielone na mniejsze. W pierwszej i drugiej generacji tej rodziny wykształcenie jej członków ograniczało się do k i l k u klas szkoły podstawowej, ale zdarzali się wśród nich także analfabeci. W generacji trzeciej (po I I wojnie) znaczna część przedsta­ wicieli rodziny Kamenowych osiągnęła inne zawody, uwarunkowane zdobyciem wykształcenia zawodowego średniego, a nawet w jednym wypadku wyższego. Mieszkają oni przeważnie w miastach. Generacja czwarta to dzieci uczące się i młodzież (por. schemat 2 i 5). Rodzina Wasyla Sawowa-Stojkowa (lat 75) należała do uboższych. Dziad Sawa Stojków Czirenski był rolnikiem, ale ojciec posiadał tylko 8 ha gospodarstwo. W pierwszej i drugiej generacji występowali w niej rolnicy będący równocześnie rzemieślnikami lub wyrobnikami. W y ­ kształcenie ich ograniczało się do k i l k u klas szkoły podstawowej, wielu jednak było analfabetami. Rodzina była ruchliwa, niektórzy jej człon­ kowie szukali zajęć poza wsią. Według relacji ojciec informatora był pierwszym mężczyzną, który zarzucił tradycyjny biały strój na rzecz czarnego (fabrycznego) ubrania. Brak w t y m gospodarstwie wyraźnych tradycji zespołowego rodzinnego gospodarstwa, gdyż dorastająca mło­ dzież przy usamodzielnianiu się na ogół odchodziła z rodzinnego domu. Podział gospodarstwa rodziców nastąpił w 1923 r. W trzeciej i czwar­ tej generacji tej rodziny, przypadającej na czasy współczesne, widocz­ ne jest podniesienie się poziomu wykształcenia części jej członków do zakresu szkół średnich i w dwóch wypadkach do wyższych. Wpły­ nęło to niewątpliwie na dalsze zróżnicowanie zawodowe członków ro­ dziny (nauczyciele, księgowi i inni), niemniej jednak należy stwier­ dzić, że w rodzinie Stójkowych stosunkowo dużą liczbę wśród jego żonatych dzieci i w n u k ó w stanowią zwykli robotnicy. Start członków tej rodziny odbywał się bowiem w warunkach trudniejszych i nie mógł osiągnąć takiego poziomu, jak np. w rodzinie Gicowych. Więk­ szość członków generacji drugiej i trzeciej (a zatem i czwartej) ro­ dziny Stójkowych przebywa także w miastach (por. schemat 3 i 6). Warto jeszcze zauważyć, że wszyscy dziadkowie wymienionych ro­ dzin — Gicowych, Kamenowych i Stójkowych, mieszkają obecnie sa­ motnie, gdyż dzieci ich i wnuki żyją w miastach lub innych wsiach. Wyjątek stanowiła do niedawna rodzina Kamenowych, w której ro­ dzice prowadzili wspólne gospodarstwo z rodziną syna pracującego w miejscowej spółdzielni pracy, ale ostatnio i wśród nich nastąpił podział, gdy syn wybudował sobie oddzielny dom, w k t ó r y m zamiesz­ kał z żoną i swym synem. Przejście od obowiązującego wzoru rodziny tradycyjnej do współ­ czesnej zaznacza się nie tylko w jej strukturze, ale i funkcjach. Dawna 6 — Etnografia Polska, t. X V , z. 1 �82 MARIA BIERNACKA rodzina wiązała swych członków gospodarstwem produkcyjnym, przy­ sposabiając zwłaszcza młode pokolenie męskie do prowadzenia gospo­ darstwa oraz podtrzymywania tradycji ojcowskiego rodu. Dziewczęta były również przysposabiane do prac gospodarskich, ale już pod k ą t e m odejścia do gospodarstwa i familii swego męża. Rola, jaką tradycyjna rodzina wyznaczała swym młodym następ­ com, mieściła się wyraźnie w ramach istniejącego systemu gospodar­ czo-społecznego i zamykała się w konkretnej społeczności wioskowej. Młodzież na ogół nie przekraczała wyznaczonych jej granic, gdyż była uzależniona całym splotem czynników ekonomicznych i pozaekono­ micznych, które wspierały decyzje ojców, zespołu krewnych czy też ca­ łej społeczności lokalnej. Współczesna rodzina nie stanowi więc jedynej i wyłącznej instancji wychowawczej dla młodego pokolenia, współczesna młodzież bułgarska wychowywana jest również przez szkołę, miejsce pracy, środowiska poza­ rodzinne i pozawiejskie, środki oddziaływania masowego oraz orga­ nizacje społeczno-polityczne. Instytucje przysposabiająjące dzisiejszą młodzież wiej­ ską do życia w kręgu pozaroA = 0 dowym i pozarodzinnym, a także ponadlokalnym, wpro­ wadzają ją równocześnie w świat szerszy, obejmujący Ó swoim zasięgiem sferę proble­ mów i wartości ogólnonarodo­ wych i państwowych. Wskutek tych, między i n ­ л nymi, przyczyn obserwuje się S c h e m a t 4 s p o r z ą d z o n y w g r e l a c j i J. G i c o w a , rodzinach wiejskich załamylat 75. G o s p o d a r s t w o 23 h a — 12 c z ł o n k ó w wanie się autorytetu dziadków, rodziny babek, rodziców i innych krewnych, którzy tak ważną rolę odgrywali w systemie dawnych rodzin, zwłaszcza wielkiej rodziny. Nie znaczy to oczywiście, że młodzi ludzie nie liczą się z ich zdaniem lub tracą z nimi związki uczuciowe. Bo chociaż zmniejsza się zakres funkcji wychowawczych rodziny, to jednocześnie wzrasta świadomość wychowawcza rodziców. Staje się to dzięki ogólnemu podniesieniu po­ ziomu wiedzy rodziców oraz nawiązywaniu coraz bliższej współpracy po­ między rodzicami a szkołą. Rodzice czują się bardzo odpowiedzialni za właściwe wychowanie swych dzieci i za ich przyszły los. Tak więc w y ­ bór szkoły, kierunku studiów, miejsca i stanowiska pracy to nie tylko WIELKA RODZINA M I K O GICOWA i r p k u 1927 _ przed p o d z i a ł e r r Gicow w �HODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J 83 sprawa dzieci, ale i rodziców, których głos doradczy zawsze się liczy. Zainteresowanie losem młodzieży potęguje się obecnie jeszcze z tego względu, że liczba dzieci w rodzinie tak bardzo zmalała. Siła związków rodzinnych wyraża się szczególnie wówczas, kiedy dzieci lub najbliższe rodzeństwo przenosi się na stałe do innych miej- R y c . 14. R o d z i n a przy „ w s p o m i n k o w e j " u c z c i e ż a ł o b n e j Fot. M . Biernacka, 1969 scowości. Kontakty rozdzielonych rodzin pozostają nadal żywe. Okazją do odwiedzin rodzin pozostałych we wsi są wakacje, urlopy, wszelkie uroczystości rodzinne (wesela, chrzciny, pogrzeby, dni wspominania �84 MARIA BIERNACKA zmarłych — por. opracowanie Т. Kolewy) czy też uroczystości ogólnowioskowe (panairy) lub państwowe. Bardzo często się zdarza, że dzieci miejskie w wieku przedszkolnym przebywają przez dłuższy okres u swych dziadków czy innych krewnych na wsi. Kontakty pomiędzy rodzinami pozostającymi na wsi i w mieście wyrażają się także odwie­ dzinami krewnych w miastach. Okazje ku temu bywają również częste. Niemniej jednak należy stwierdzić, że obserwuje się również, a szcze­ gólnie u pokolenia młodego i średniego, osłabienie tradycyjnej więzi rodowej i familijnej, a nawet częściowo rodzinnej na rzecz innych nowych powiązań. Są to przede wszystkim więzi przyjaźni zawarte w miejscu pracy we wsi lub w zakładzie, do którego się codziennie do­ jeżdża. Najbardziej charakterystyczne są t u powiązania powstałe na bazie działającej we wsi spółdzielni produkcyjnej, w obrębie „zwenów" i „brygad", które się pokrywają na ogół terytorialnie z grupą sąsiedzką i dzielnicową. „W tym układzie naszych badań lokalną. Jeśli w obrębie jeszcze wa ze wielkiej dawne sobą więzi, w pokrywającą Tak więc rozbicia zawodowych" 7 e w grupach w pisała i gospodarcza wydzielanych, sąsiedzkich, skład zwena, produkcyjnej na sąsiedzka rzecz — wzmocnienia tj. — w jaką przyczyniła obecnej dzielnica sąsiedzkiej i rozgry­ jednostki z kolei dzielnica powiązań — na brygada, lokalnej na się sąsiadujących pro­ tworzą wsi, s i ę do r o z l u ź n i e n i a , intensyfikacji (zweno), jest społeczność zachowujących najmniejszej zwena uczestniczka zamykała ale chwili M. В.], terytorialną, spółdzielni rodowej a tworzy społeczna rodzinach się z jednostką więzi krewniaczej, zamkniętą kooperatywa lokalnej. T w o r z y ją grupa m i e s z k a ń c ó w praca w rodzina — grupa więzi — w [spółdzielni brygadę, mała lub wchodzących TKZS społeczno-gospodarczych — działalność rzadziej społeczności domostw 7 5 wszelka rodziny machała. wręcz Nizińska dawniej s i ę ona w dukcyjnej stosunków Irena czyli niekiedy płaszczyźnie: do osłabienia bazie kontaktów . 11 Nie są to jedyne powiązania. Wiele z nich wyznacza także szkoła , organizacje społeczno-polityczne i gospodarcze oraz różne sytuacje życio' 5 Wszyscy działki i posiadają przyzagrodowej charakter pracy przyzagrodowa. się wokół jącym, roślinnej i domowym, cenie zwierzęcej. dodatkowym Dochody z i działki są niebagatelną opuszczających wsi bułgarskiej, dom Studia pozwala­ produkcji w budżecie zaś na I. działka koncentruje często pozycją rodzinny". „Łódzkie warsztat jednoczy nadwyżek domowe, g ł ó w n i e znaczenia na rodziny utrzymania, sprzedaż temat więc wszystkich źródłem na Na względu zainteresowań potrzeb, się je na inwestycje dzieci „Bez rodziny, wysiłków własnych wyposażenie wykształ­ Nizińska, Etnograficzne", 104. 7 8 Por. Nizińska, 7 7 Tak np. na jest skolektywizovjanej t. 10: 1968, s. że Działka zaspokojeniu i emerytury. Nizińska: członków wspólnych a przeznacza oraz Badanie przyzagrodowe Irena pozostałych Ciężar niej. po działki pisała Więź imieniny, op. cit., zawodowa chrzciny czy s. 104. środowiska inne nauczycielskiego spotkania towarzyskie wyraża zaprasza się się w tym, swych �85 RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J 7 8 w e . Wiąże się to również z wejściem części społecz­ ności wiejskiej i znów przede A wszystkim pokolenia młod­ szego w życie społeczne i k u l ­ turalne ogólnowiejskie. ЛтО Organizacją życia kultu­ •O ralnego mieszkańców wsi, a przede wszystkim młodzie­ Л ży, zajmuje się kierownictwo miejscowego domu kultury oraz nauczyciele wiejscy, tworząc zespoły czytelnicze, S c h e m a t 5 s p o r z ą d z o n y w g r e l a c j i E . K a m e n o śpiewacze, taneczne, teatral­ w e j N e n k o w e j , l a t 68. G o s p o d a r s t w o 20 h a — 16 c z ł o n k ó w r o d z i n y ne itp. (por. także art. В. Ja­ worskiej). Udział ten nie zawsze jest czynny i dla wielu stanowi raczej formę rozrywki lub bier­ nego odbioru (korzystanie z kin, teatrów, objazdowych zespołów amator­ skich oraz klubów) niemniej jednak obejmuje swym zasięgiem coraz szer­ sze kręgi zarówno młodzieży, jak i starszych. Ma to ogromne znaczenie zwłaszcza w odniesieniu do kobiet, które dawniej w minimalnym stopniu uczestniczyły w życiu społecznym poza rodzinnym. Wspominane już niejednokrotnie zjawisko narastania w czasach obec­ nych więzi sąsiedzkiej zasługuje na szczególne podkreślenie. Więź ta zawsze odgrywała ważną rolę w życiu mieszkańców wsi, ale wówczas — kiedy istniały bardzo silne związki krewniácze, zwłaszcza, kiedy naj­ bliżsi krewni poprzez rozradzanie się rodzin zamieszkiwali obok siebie (charakterystyczne również dla Gramady patronimie) — nie była ona tak pierwszoplanowa, jak obecnie. Sąsiedztwo krewnych już w latach międzywojennych malało ze względu na to, że część ludności zakupy­ wała działki z gminnej wspólnoty i przenosiła się na krańce wsi (por. art. M . Pokropka). W latach po I I wojnie rozmiary przemieszczeń l u d WIELKA RODZINA K A M E N A NENKOWA КАЛЛЕ NOWA г roku 1923 - p r z e d podziaterr Nenko Miło ttescl Utryj) 1?0? л przyjaciół czaj, zawodowych ż e w czasie wego 9 w r z e ś n i a się śpiewem organizują i 7 8 w skwer organizują Warto dodać, nauczyciele technikum Przyjął niedzielę nauczyciele tańcem. oddzielnie miejscowego •— n a u c z y c i e l i . P r z y j ą ł najbardziej uroczyście szkół się znajomości charakterystyczny obecnie (składkowy) ż e o w e uroczyste podstawowych i święta zwy­ państwo­ obiad, k t ó r y kończy spotkania towarzyskie oddzielnie nauczyciele rolniczego. spotyka się najczęściej w sobotę „ n a u l i c y " , to z n a c z y w c e n t r u m w s i , gdzie z krzewami, klombami k w i a t ó w zawiera wspólny 1907 się • także obchodzonego s i ę np. zwyczaj, ż e m ł o d z i e ż wieczorem 190b i przyjaźnie. i pomnikiem albo znajduje s i ę Miko Ninowa. T a m również �86 MARIA BIERNACKA ności wzrosły i jeszcze moc­ niej podważyły sąsiedztwem A t O krewnych. Potrzeba „sąsiedz­ kiej wyręki" istnieje jednak stale i odwoływanie się do niej na co dzień jest najreal­ A=o niejsze. Tworzenie sąsiedzkich „zwen" przez brygady spół­ dzielni produkcyjnej znakomi­ cie utrwala te związki wśród ludzi zdolnych do pracy. Mo­ Schemat 6 sporządzony w g relacji W. S a w o w a gą oni nie tylko wspólnie pra­ S t o j k o w a , l a t 75. G o s p o d a r s t w o 8 h a — 15 cować, ale także razem odby­ c z ł o n k ó w rodziny wać codzienną drogę do miej­ sca pracy. Poza tym razem odpowiadają za poziom wykonywanej wspól­ nie pracy. Nic więc dziwnego, że obecnie podczas urządzania rodzin­ nych uroczystości (wesel, chrzcin, imienin i innych) sąsiedzi zapraszani są równolegle z rodziną, a niekiedy — jak mówili informatorzy — stają się nawet gośćmi pierwszoplanowymi. Na sąsiedztwie oparte są również w wielkim stopniu stosunki pomiędzy pokoleniem ludzi starych, zwłasz­ cza osamotnionych rodziców czy dziadków. Pokreślają oni bardzo silnie znaczenie tych sąsiedzkich związków, które gwarantują i m nie tylko po­ moc w razie potrzeby, ale także towarzystwo i wymianę myśli. W związku z rozbudową wsi i pracami w brygadach spółdzielni pro­ dukcyjnych słabną natomiast kontakty pomiędzy ludnością poszczegól­ nych dzielnic, czyli „machał". Pokolenie starsze znało mieszkańców wszystkich dzielnic wsi, pokolenie młodsze pochodzące z tych dzielnic — bardzo często nie zna się nawet z widzenia . Krąg ich pracy, interesów, okazji do spotkań jest inny. Wiąże się to niewątpliwie z przekształce­ niami dokonującymi się w dawnej, zintegrowanej społeczności wiejskiej, w której działały takie motory integracji, jak wspólnoty wiejskie i ro­ dzinne, różne formy wzajemnej pomocy, opinia publiczna, system kon­ troli społecznej, a ponadto silne poczucie wewnętrznej spójności i odręb­ ności w stosunku do otoczenia, wywołane między innymi ograniczonymi możliwościami kontaktowania się ze środowiskami pozawiejskimi. Więź społeczno-ogólnowioskowa nadal istnieje, choć inne są pod­ stawy jej istnienia i funkcjonowania. Siłą integrującą obecną społeczność wiejską Gramady jest nowa organizacja życia społeczno-gospodarczego WIELKA RODZINA SAWY 3T03K0WA CZIREN5KIEG0 z roku 1723 - przed p o d z i a ł e m SfOjkO* ó A• A 79 7 9 76-letni mniejsza swą mieszkaniec i wówczas pracą zawodową wsi opowiada, znali się wszyscy. związani są że Teraz w czasie natomiast z poszczególnymi jego młodości młodzi nie dzielnicami wieś znają była s i ę , bo (AZEPow. 368). �87 RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J H • R y e . 15. „ W s p o m i n k o w a " u r o c z y s t o ś ć ż a ł o b n a p r z y grobie m a t k i Fot. M . Biernacka, 1969 i kulturalnego w dużym stopniu zinstytucjonalizowanego, powiązanego siecią kontaktów i uzależnień zarówno od władz nadrzędnych, jak i są­ siednich jednostek wiejskich objętych organizacją administracyjną oraz działalności spółdzielni produkcyjnej (tzw. wsie satelitarne: Toszewcy, Wodna i Bojanowo). Ludność Gramady zainteresowana jest w tym, żeby wieś nadal rozwijała się pomyślnie i mogła stanowić centrum gospo­ darcze i kulturalne dla okolicznych wsi. Nowa organizacja życia ułatwia miejscowym władzom i działaczom społecznym podejmowanie szeregu inicjatyw o charakterze ogólnym, w które społeczność wsi włącza się na zasadzie dobrowolności. Drogą tzw. „czynów' społecznych" popiera­ nych przez państwo finansowo, ale przy dużym nakładzie dni roboczych i opłat pieniężnych miejscowej ludności, wykonano w Gramadzie wiele fundamentalnych prac, takich jak budowa dróg, instalacja wodociągów i sieci elektrycznej, budowa szkoły, domu kultury, łaźni i innych obiek­ tów. Owe inicjatywy i prace społeczne wymagają zarówno określonego poziomu świadomości społecznej mieszkańców, jak i prawdziwego za­ interesowania swym terenem . 80 8 0 Wśród przynależnych do Gramady wsi na czoło wysuwają z t r a d y c j a m i ż y w e g o r u c h u s p o ł e c z n e g o i politycznego. T a m r ó w n i e ż się Toszewcy przeprowadza �88 MARIA BIERNACKA Pełną konsolidację wysiłków zmierzających do postawienia wsi w rzędzie nowoczesnych osad ułatwia niewątpliwie to, że w Gramadzie oprócz spółdzielni produkcyjnej koncentrują swe siedziby i działalność wszystkie inne instytucje i organizacje wiejskie (administracyjne, gospo­ darcze, oświatowo-kulturalne, wychowawcze i polityczne), których istnie­ nie ułatwia podejmowanie szeregu decyzji dotyczących zarówno Grama­ dy, jak i wsi satelitarnych. Dzięki temu szybciej niż w innych wsiach dokonuje się tu proces urbanizacji życia wiejskiego, tak bardzo charak­ terystyczny dla przeobrażeń związanych w krajach socjalistycznych z uprzemysłowieniem i kolektywizacją wsi. Maria Biernacka THB FAMILY AND T H E LOCAL VILLAGE COMMUNITY OF THE BULGARIAN GRAMADA S u m m a r y T h e a u t h o r a t t e m p t e d to s t u d y the p r o g r e s s of c h a n g e of f a m i l y a n d k i n s h i p institutions, t h e i r s t r u c t u r e , functions, and relationships with the whole of s o c i a l , e c o n o m i c a n d c u l t u r a l life of the v i l l a g e G r a m a d a , s i n c e the b r e a k of the c e n t u r i e s up to the present. T h e task w a s to p r e s e n t the image of it, a n d to r e v e a l t h e m e c h a n i s m s a n d f o r c e s u n d e r l y i n g t h e c h a n g e s w i t h i n the two- b a s i c s o c i o - e c o n o m i c a n d p o l i t i c a l s y s t e m s , i.e., c a p i t a l i s m , a n d , s i n c e the e n d of t h e World W a r I I , socialism. In a b r i e f s u r v e y of l i t e r a t u r e p e r t a i n i n g to B u l g a r i a n forms of k i n s h i p , the a u t h o r d e s c r i b e s its t r a d i t i o n a l f o r m s i n N o r t h - W e s t e r n B u l g a r y , a n d t h e n i n G r a m a d a itself. I t can be s e e n t h a t t r a d i t i o n a l f o r m s of f a m i l y a n d k i n s h i p , w i t h t h e g e n e r a l l y f a m i l i a r f o r m of s o u t h e r n S l a v o n i c zadruga, have survived i n B u l g a r y for the longest t i m e i n t h e s o c i a l l y a n d e c o n o m i c a l l y b a c k w a r d regions, a n d a m o n g t h e m i n t h e N o r t h a n d M i d d l e - W e s t . T h e r e a r e t w o b a s i c s y s t e m s of k i n s h i p t y p i c a l for the B u l g a r i a n c o u n t r y ­ side: j o i n t - a n d f a m i l y . B u l g a r i a n s c h o l a r s g e n e r a l l y agree that the zadruga, or the lineage f a m i l y , w h i c h could be m e t i n its c l a s s i c f o r m as late a s the b e g i n n i n g of the 19th c e n t u r y , f o r m e d the b a s i c e l e m e n t of the l i n e a g e s y s t e m , a n d that alongside w i t h it a s m a l l f a m i l y of p a r e n t s a n d c h i l d r e n existed. C o n t e m p o r a r y B u l g a r i a n r e s e a r c h e s h a v e p r o v e d t h a t d u r i n g the t r a n s i t i o n f r o m feudalism to c a p i t a l i s m , the a n c i e n t zadruga a s s u m e d a specific f o r m d e s c r i b e d as t h e j o i n t - f a m i l y economic team. T h i s f o r m ( w h i c h r e m a i n e d p a t r i a r c h a l , p a t r i l i n e a r , a n d p a t r i l o c a l ) w a s m a r k e d b y a c c u m u l a t i o n of s o i l a n d other p r o p e r t y b y the h e a d of a f a m i l y , r e d u c t i o n of its size to a n a v e r a g e of 3 or 4 generations a n d its i n n e r p o l a r i z a t i o n c a u s e d b y i n c o m p a t i b l e i n t e r e s t s of the p a r t i c u l a r n u c l e a r f a m i l i e s , się wiele inicjatyw z zakresu c z y n ó w społecznych. W Wodnej, a zwłaszcza w B o j a n o w i e — w s i a c h m n i e j s z y c h , d z i a ł a l n o ś ć ta p r o w a d z o n a j e s t n a m n i e j s z ą skalę. �89 RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI LOKALNEJ a n d p a r t i c u l a r l y those of the f a t h e r a n d h i s m a r r i e d sons or b r o t h e r s . with this, called tribal the massive has of t h e m a few have been weakened and limited to a Alongside narrower circle, familia. Most country links disintegration been have even liberated of from survived, though to the Bulgarian Turkish zadruga occupation i n modified occured (1878), but f o r m s , u p to the W o r l d the W o r l d W a r I I . So it w a s after a fair W a r I, and i n G r a m a d a , w h e r e at t h e e n d the 19th c e n t u r y , 15 p e r c e n t of f a m i l i e s belonged to j o i n t - f a m i l y e c o n o m i c In the has later periods, and radically decreased. team za as golema jedno or familia, obšío. This related by a network conditions, parents, they were the World W a r I in v e r n a c u l a r dialect veliké semejstvo, form was and tied with its a the a n d those c o n s i s t i n g most frequent, particular, describes life the by closed of k i n s h i p , t r i b a l , n e i g h b o u r small families, which after The the- number their number family the local of teams. economic phrases u community, kup,, inter­ and village relations. I n such of parents, children, and grand­ remained patriarchal in character, and s t r i c t l y o b s e r v e d t r a d i t i o n a l n o r m s of b e h a v i o r . The most radical change in the life of Gramada s o c i a l i s t r e c o n s t r u c t i o n of the p o l i t i c a l s y s t e m i n the s h a p e occured has begun. after 1944, I t f o u n d its of k i n s h i p r e l a t i o n s , too. W i t h c o l l e c t i v i z a t i o n when expression of a g r i c u l t u r e , i n d i v i ­ d u a l f a r m s , belonging to n u c l e a r f a m i l i e s a n d to the f e w r e m a i n i n g j o i n t - f a m i l y e c o ­ nomic teams, d i s a p p e a r e d . T h u s a peasant's f a m i l y h o u s e h o l d h a s been r a d i c a l l y s e p a ­ rated from This has h i s p r o d u c t i o n w o r k s h o p , i.e., f r o m h i s s o i l a n d l i v e a n d d e a d been recompensed to some extent a c r e , but the b a s i c s o u r c e of i n c o m e in n e a r - b y factories of a f a m i l y , a n d the Predominating and is other scope of now a by a household plot of stock. about has become the w o r k in a collective institutions. This its economic, small family the structure security and educational functions. of has transformed onefarm, parents and children, while the b i r t h - r a t e h a s d e c r e a s e d s i g n i f i c a n t l y , d o w n to a n a v e r a g e of one or t w o c h i l d r e n in a family. I t is c h a r a c t e r i s t i c for from its reaching even at a c o n t e m p o r a r y s m a l l f a m i l y t h a t it h a s old k i n s h i p , a n d n e i g h b o u r various outside relationships, the v i l l a g e . K i n s h i p opportunities, but for the in favor a n d lineage young and of new emancipated links, links are still middle generation, other ference groups a r e g a i n i n g i m p o r t a n c e , s u c h as w o r k , neighbour, school, groups, etc. Links with w h o s e c h i l d r e n h a v e left neighbours for are local community, munity, realizing still the numerous for old village about a disintegration Gramada enterprises is now cultural one economic life, largely formal, o r g a n i s m , the people involving of the older a fairly integrated the whole village a w i d e r r e g i o n . T h e i n t e g r a t i n g f o r c e is the n e w o r g a n i z a t i o n of s o c i a l , and re­ interests town. Though m a n y factors have brought of particularly important often manifested, held collective together farm. by one administration type com­ or even economic and by � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b4c84b09569cd5656de86833b4de173a.pdf 7473e7784fc9da66eff6274785c57e6a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:716 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:659 Title A name given to the resource Warunki bytowe i budżet rodziny wiejskiej w Gramadzie / ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.1, s.91-126 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X V z. 1 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA W A R U N K I BYTOWE I BUDŻET RODZINY WIEJSKIEJ W GRAMADZIE Przystępując do analizy zmian, jakim ulegały na przestrzeni lat warunki bytowe rodziny wiejskiej w Gramadzie, oraz do rozważań nad ich zróżnicowaniem w e w n ą t r z wsi musimy pamiętać o tym, że decyzje konsumpcyjne podejmowane są zawsze w określonym polu społecznych możliwości. Poza sytuacją społeczną i przynależnością kla­ sową ludzi, ich dochodami uzależnione są od wyposażenia techniczno-ekonomicznego (możliwości produkcyjnych i handlowych) badanego społeczeństwa. Pełne poznanie preferencji właściwych danej grupie spo­ łecznej jest możliwe dopiero wówczas, gdy istnieje teoretycznie wolność wyboru i wolność l o k a t . Sytuacja gospodarcza, w jakiej żyła wieś bułgarska w przeszłości, daleka była od tego stanu. Na. skutek w dużym stopniu naturalnego charakteru gospodarki tra­ dycyjnej obserwujemy w Gramadzie charakterystyczną dla społeczności stabilnych względną równowagę między potrzebami a środkami ich za­ spokajania . Równowaga ta spowodowana była niewątpliwym ogranicze­ niem potrzeb, znacznie zaniżonych z racjonalnego punktu widzenia, ma­ łym zróżnicowaniem produkcji własnej oraz ograniczonymi możliwościa­ m i rynku, słabo rozwiniętym handlem. Homogeniczny system ekono­ miczny nie sprzyjał powstawaniu wyraźniejszych jakościowych różnic warunków bytowych . Podstawą bytu rodziny w przeszłości był majątek, na który skła­ dała się ziemia, zabudowania gospodarcze, narzędzia pracy i siła robocza, którą dysponowała rodzina. Stopień zaspokojenia podstawowych potrzeb uzależniony był w pierwszym rzędzie od stosunku wielkości gospodar1 2 3 1 W. K u l a , 2 Por. D. M a r k o w s k a , Problemy i metody historii gospodarczej, Warszawa 1963, s. 278, 283. w tradycyjnym inwentarzu s k a " , t. 12: 1968, s. 220. 3 J w . , s. 250. J. O l ę d z k i , kulturowym Z . S o k o l e w i c z, Niektóre pasterzy mongolskich, „Etnografia zmiany Pol­ �92 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA stwa do liczebności rodziny, której gospodarstwo to miało zapewnić utrzymanie. Rodziny wiejskie w Gramadzie były w przeszłości stosun­ kowo liczne, stąd też w 44,5%> ankietowanych rodzin przypadało pod koniec I I wojny światowej poniżej 1 ha na osobę, 23,4 /o to rodziny, w których przypadało po 1-2 ha na osobę, w 10,4% przypadało 2-3 ha, zaledwie zaś 6,2% to rodziny posiadające powyżej 3 ha na osobę. Według miejscowej opinii rodzina, w której przypadało poniżej 1 ha na osobę, to rodzina „biedna". Dopiero 1-2 ha dawało podstawę jakiej takiej egzystencji, 3 ha zapewniały względny dobrobyt. Znaczna po­ trzeba rąk do pracy związana była ze specyficzną organizacją prac rolnych i hodowlanych. Nic więc też dziwnego, że na przełomie X I X i X X w., a niekiedy i po I wojnie światowej na gospodarstwach średniackich gospodarowały często niepodzielone rodziny golemi familii . Przeważająca na przełomie X I X i X X w. kategoria gospodarstw średniackich prowadziła gospodarkę zbliżoną do gospodarki naturalnej, wytwarzając i konsumując większość podstawowych dóbr we własnym gospodarstwie. Niewielkie dochody pieniężne za cenę ograniczenia spo­ życia rodziny czerpano ze sprzedaży zboża (pszenicy) oraz z produktów hodowli. Do obowiązków rodziców należało wyposażenie dzieci, zorganizowanie im podstaw egzystencji. W układzie wielkorodzinnym wyposażano w pierwszym rzędzie córki przenoszące się do rodziny męża. Ze względu na wspólne zamieszkiwanie z rodziną męża młode kobiety otrzymywały wyprawę, na którą składał się przygotowywany w domu rodzicielskim czeiz, czyli ubrania i tkaniny pościelowe , oraz bakár, czyli naczynia metalowe . Synowa nie wnosiła żadnych sprzętów do wspólnego domu. Nawet warsztat tkacki, na którym później przygotowywała wyprawy swych córek, był własnością świekry. Oprócz wyprawy panna młoda dostawała z domu miraż, czyli posag w pieniądzach lub biżuterii i niewielką ilość ziemi. W domu świekrów wyprawa pozostawała indywidualną własnością młodej. Własnością młodych były też pieniądze uskładane z darów w czasie wesela (krást). Posag zostawał również własnością obojga mło­ dych małżonków i ich przyszłych dzieci, na przestrzeni lat ulegał tylko 9 4 5 tí 4 Por. 5 Oprócz prezenty 100 W artykuł dla gości ręczników zależności M. Biernackiej. wyprawy dla siebie weselnych. bawełnianych od wartości lub Od noszenia matki wody. dostawała 20 par konopnych, otrzymanego ciowy podarek. Ilość p o d a r k ó w ü przygotowywała Np.: 50 upominku świadczyła „czarny" również skarpet zapasek do na dar, 30 wełnianych, wręczała o zamożności kocioł czeiz wełnianych, czyli rękawic, 5 odpowiednio koszul. wartoś­ rodziny. gotowania, od ojca „biały" do �W A R U N K I BYTOWE I B U D Ż E T R O D Z I N Y WIEJSKIEJ 93 zmianom sposób zarządzania t y m majątkiem, W czasach najdawniej­ szych ziemia synowych była wcielana do posiadłości wielkiej rodziny, pieniądze były oddawane do wspólnej kasy i dysponował nimi ojciec. Zgodnie z normami zwyczajowymi wielka rodzina użytkowała wniesiony majątek, nie wolno było jednak ojcu wyposażyć własnych córek mająt­ kiem synowej. W razie podziału majątku ziemię synowych dostawały ich dzieci, trudniejsza była ewentualna rewindykacja kapitałów, które mogły być zainwestowane we wspólną gospodarkę . 7 R y e . 1. Wodenik 7 w k u c h n i starego "domu Fot. N . Nikołow, 1968 N a t y m tle d o c h o d z i ł o c z ę s t o do n a d u ż y ć z b a d a ń B . J a w o r s k i e j z 1967 ( B J , 1967). i sporów rodzinnych: informacje �94 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA W miarę narastania stosunków kapitalistycznych rozpowszechnił się we wsi nowy system eksploatacji ziemi wniesionej przez synowe. Po­ zostawała ona nadal we wspólnym zarządzie głowy rodziny, jednakże młode małżeństwa otrzymywały połowę plonów z tej ziemi do własnej dyspozycji. Ponieważ syn, synowa i ich dzieci miały pełne utrzymanie w domu świekrów, produkty sprzedawali, a uzyskane pieniądze od­ kładali na budowę czy przyszłe urządzenie własnego domu lub kupo­ wali ziemię już na własne nazwisko. W miarę indywidualizacji życia małej rodziny z pieniędzy tych młode, małżeństwa kupowały także odzież dla siebie i dzieci . Po wyposażeniu córek, w wypadku podziału, wielka rodzina po­ winna wyposażyć synów. Oprócz ziemi każdy syn powinien był dostać dom. Mechanizm podziału majątku wielkorodzmnego ilustrują biografie wybranych rodzin. Obserwujemy w nich tendencję do utrzymywania się rodzin co najwyżej trzypokoleniowych. W momencie dorastania dzieci najstarszego syna rodzina zbiorowym wysiłkiem przystępowała do bu­ dowy nowego domu. W domu tym zamieszkiwał najstarszy syn ze swy­ m i dziećmi i synowymi. Podział majątku dokonywał się bądź sukcesyw­ nie, bądź też częściej, po wybudowaniu domów dla wszystkich synów. Ziemię dzielono na jesieni, po zebraniu plonów z pól. Dzielono ją równo między synów i rodziców. Gdy w rodzinie były córki, dodawano jeszcze jedną część do podziału między córki. Gdy córki wychodziły za mąż z wielkiej rodziny, której w tym samym czasie nie dzielono, w podobny sposób obliczano ilość przypadającej na nie ziemi . Dzielono również inwentarz żywy, narzędzia rolnicze oraz wyposażenie starego domu (budynki gospodarcze zostawały przy rodzinie zostającej w starym domu). 8 9 W y p o s a ż e n i e d o m u mieszkalnego w całej północno-zachodniej Bułgarii, a co za tym idzie i w Gramadzie było bardzo skromne. Różnice zamożności, przez długie lata wyrażały się w ilości, a nie w jakości i różnorodności posiadanych przedmiotów. Na wyposażenie izby na prze­ łomie X I X i X X w., a -w domach uboższych do lat dwudziestych, skła­ dał się odár, prycza, na której spała cała rodzina. Po I wojnie światowej weszło w powszechne użycie łóżko (krewat), najpierw drewniane, następ­ nie metalowe. W wielkich rodzinach, które mieszkały w jednej izbie w czasie bulkowania , czyli w pierwszym okresie małżeństwa, młode małżeń10 8 9 B J , 1969, s. 4, 111, 134. Z d a r z a ł o się, że rodzice w y p o s a ż a l i j e d n ą c ó r k ę z i e m i ą a drugiej p i e n i ą d z e l u b i n n e w a r t o ś c i o w e p r z e d m i o t y (np. m a s z y n ę d z i e w i a r s k ą ) . Bułka — młoda mężatka. 1 0 dawali �W A R U N K I BYTOWE I B U D Ż E T R O D Z I N Y 95- WIEJSKIEJ stwa sypiały osobno bądź w komorze na ziemi lub prowizorycznej pry­ czy, bądź w piwnicy czy spichrzu . Do wspólnej izby przenosiły się dopiero po przyjściu na świat pierwszego dziecka. Zwyczaj zamieszkiwania w jednej izbie całej golemej familii można było spotkać sporadycznie do ostatnich lat jej istnienia , częściej jednak rodziny takie miały większe domy z kilkoma izbami. W naj­ większej izbie, która posiadała zazwyczaj podłogę, mieszkali wtedy dziad­ kowie lub rodzice, niekiedy z najmłodszym niezamężnym dzieckiem lub najstarszą parą małżeńską z rodziny. Poszczególne małe rodziny zaj­ mowały każda osobną izbę. W izbie zazwyczaj stało jedno łóżko , na k t ó r y m spała cała rodzina, wisiała kołyska, stała skrzynia z odzieżą, czasem stół i krzesła. W zamożniejszych domach wisiał zegar ścienny. W głównej izbie domu, gdzie mieszkała głowa rodziny, na wschodniej ścianie wieszano ikonę. Pod ikoną wisiała kandálniczka z lampką oliwną, którą zapalano wieczorem przed dniami świątecznymi. W nie podzielo­ nym domu wielkorodzinnym było tylko jedno miejsce, na k t ó r y m wisiały ikony; gdy przy podziale rodziny budowano nowe domy, każda oddzie­ lona rodzina kupowała sobie swoją ikonę. Do jedzenia posiłków w starym domu służyła sinija, zwana również sofra — niski okrągły stół wnoszony do izby mieszkalnej tylko w zimie na czas posiłków. Na siniji jedzono siedząc bokiem na małych trójnożnych stołeczkach. W dużych rodzinach były dwie sinije, przy jednej jedli dorośli, a przy drugiej dzieci. Były one powszechnie używane w Gramadzie do I I wojny światowej, w niektórych rodzinach jadano na nich jeszcze w 1942 r . Dopiero w latach trzydziestych zaczęły się upowszechniać na wsi takie meble, jak stół na wysokich nogach (masa), który nie służył jed­ nak do jedzenia, tylko za mebel podręczny, czy krzesła na czterech nogach (stoł). W tym czasie zaczęto też używać garderoby, szafy na ubrania. Wśród różnych funkcji domu w zakresie zaspokajania powszechnie występujących potrzeb wymienia się w literaturze przedmiotu jego funk11 12 13 1 4 1 1 Komora, newestarnik: w której V. sypiali P r o 1 e c, „ S o w i e t s k a j a Etnografija", 1 3 i Wg danych Spało w XIV tej Congrés 1 3 miało Wg z lat nowożeńcy, Bolszaja 1965, semja n r 3, s. 44, trzydziestych w danych łóżka, przy z lat de Sociologie, trzydziestych czym na 1 łóżko zachodniej Bułgarii i ее w żiliste Le 58"/o village Bucuresti w nosiła zapadnoj nazwę Bołgarii, 48. Bułgarii s a m e j i z b i e : J . S. M o 11 of, International w Bułgarii wypadało rodzin w i e j s k i c h Bulgaxe, 1940, tylko średnio s. [w:] gotowało Travaux du 35. 80"/о rodzin wiejskich 3 osoby: M o 11 of, op. cit., s. 35. 1 4 Wg badań w i e j s k i c h nie Instytutu Ekonomiki używała R o l n e j z lat s t o ł ó w : M o 11 o f , j w . , s. trzydziestych w i ę k s z o ś ć rodzin 35. W ambarze: P o r . D . M a r i n o w , Gradiwo za westeszwenata kultura na zapadną Bułgarija, „Sbornik za Narodni Umotworenija, Nauka i Kniżnica" (odbitka), S o f i j a 1901, s. 20. Z d a n i e m a u t o r ó w b a d a j ą c y c h b u d o w n i c t w o w B u ł g a r i i i z b a m i a ł a p o c z ą t k o w o s ł u ż y ć z a s c h o w e k d l a o d z i e ż y , z a p a s ó w ż y w n o ś c i itp., całe życie rodziny m i a ł o się k o n c e n t r o w a ć w k u c h n i , gdzie t a k ż e m i a n o sypiać (W. F r o 1 e c, Půdorysny výwoj lidového domu w Sofijské oblasti, „Český Líd", R . 51 : 1964 n r 2, s. 96. P a t r z t a m r ó w n i e ż bibliografia.) W G r a m a d z i e z t r a d y c j ą s p a n i a p r z y o g n i s k u s p o t k a l i ś m y s i ę w y ł ą c z n i e w o d n i e s i e n i u do k o l i b y . 7 — Etnografia Polska, t. X V , z. 1 �98 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA Dom mieszkalny pełnił co prawda pewne funkcje społeczno-obrzędowe, ale ograniczały się one, podobnie jak i towarzyskie, głównie do okresu zimowego. W pozostałych porach roku zebrania towarzyskie, uczty obrzędowe czy tańce urządzano na dworze. Prace domowe koncentrowały się w kuchni. Tu pieczono chleb, szyko­ wano i gotowano jedzenie, tu jedzono w lecie część posiłków. W zimie jedzono w izbie, gdyż kuchnia nie miała okien i żeby ją oświetlić na­ leżało otworzyć drzwi na dwór, co o tej porze roku było kłopotliwe. W nowszym, rozbudowanym domu część prac przygotowawczych oraz zapasy przeniesiono z kuchni do komory lub piwnicy. W komorze przechowywano skrzynie z ubraniem, kosze z wełną, zapasy tkanin, na- R y c . 3. K o m o r a w s t a r y m d o m u Fot. N . Nikołow, 1968 1 5 s. 45. W. N а к o w, Selo Wodna-mínalo i nastojaszte, Widin 1969 (maszynopis), �W A R U N K I BYTOWE I B U D Ż E T R O D Z I N Y WIEJSKIEJ 99 czynią z zapasami tłuszczu czy miodu. W magazie pod domem zapasy jarzyn i przetworów . Zabiegi higieniczne, zarówno pranie jak zmywanie, a nawet mycie, w znacznej mierze odbywały się na dworze. Urządzenie koliby było jeszcze skromniejsze niż domu we wsi. Do ostatnich lat przed kolektywizacją sypiano w nich na pryczach. Zdarzało się również spać wprost na ziemi, poza t y m koliba służyła do prze­ chowywania sprzętu i produkcji serów. Jednym z wskaźników w a r u n k ó w bytowych rodziny, obok warun­ ków mieszkaniowych, jest sposób zaspokajania potrzeb żywnościowych. W układzie tradycyjnym potrzeby te były zaspokajane w znacznej mierze we własnym zakresie, stąd ścisły związek między jadłospisem rodziny wiejskiej a ówczesnym charakterem produkcji rolno-hodowlanej. Podstawą p o ż y w i e n i a w i e ś n i a k a był chleb pszenny (czyst lep) lub z mąki kukurydzanej (prosem/c) oraz mamałyga (kaczamak). Drugie miejsce w tradycyjnym pożywieniu zajmowały jarzyny, zwła­ szcza papryka . Codzienną potrawą kaloryczną była fasola (bob). Cukier kupowano w wyjątkowych wypadkach, i to w znikomych uościach (kilka kostek dla dzieci, zamiast cukierków), potrawy słodzono dodając słodkie owoce lub petmes — w Gramadzie był to przecier z czerwonych buraków. Jakkolwiek na wsi hodowano pszczoły, jednakże miód w codziennym pożywieniu przeciętnego mieszkańca wsi odgrywał znikomą rolę. Chociaż we wsi było sporo bydła, do czasów I wojny spożycie mleka krowiego było minimalne. Bydło chowano głównie jako siłę pociągową. Dopiero po upowszechnieniu w latach dwudziestych mlecznych simentali zaczęto spożywać mleko krowie, przede wszystkim kiszone. Masła nie robiono. W ocenie miejscowej ludności owcze mleko uważano za smaczniejsze od krowiego i bardziej wartościowe pod względem odżyw­ czym. Stąd jego produkcja do końca lat międzywojennych była znaczna . 1S 19 20 1 8 Nie spotkaliśmy się w Gramadzie z instalowaniem osobnych kuchni w o b r ę b i e w s p ó l n e g o d o m u , p r o c e s u p r z y t a c z a n e g o w l i t e r a t u r z e j a k o etap p o s t ę ­ p u j ą c e g o r o z k ł a d u w s p ó l n o t w i e l k o r o d z i n n y c h (T. M . i n . K o l e w a , Rodzina i stosunki rodzinne w społeczności Bułgarów rodopskich, „Etnografia Polska", t. 12: 1968, s. 439). R o z d z i e l a j ą c e s i ę r o d z i n y z r e g u ł y b u d o w a ł y sobie osobne domy. 1 9 Na rolę chleba i papryki w o d ż y w i a n i u ludności p ó ł n o c n o - z a c h o d n i e j B u ł ­ garii z w r a c a l i j u ż u w a g ę : M a r i n o w , Cradiwo..., s. 59, o r a z J . C v i j i č La peninsule balkanique. Géographie humaine, P a r i s 1918, s. 189 190. J 2 0 S y t u a c j a t a k a b y ł a c h a r a k t e r y s t y c z n a d l a c a ł e j B u ł g a r i i ; w k t ó r e j w 1939 r . w y p r o d u k o w a n o 259 997 ton m l e k a k r o w i e g o , 227 351 ton z a ś m l e k a owczego, p o n a d t o 37 797 ton m l e k a b a w o l e g o i 36 771 ton m l e k a koziego: N . N i k o ł o w , Przerób mleka w Bułgarii, „ P r z e g l ą d M l e c z a r s k i " , n r 10: 1959. �100 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA Mięso jadano prawie wyłącznie z okazji niedziel i świąt, głównie wieprzowe i baranie. Każde, nawet najuboższe gospodarstwo, starało się wyhodować jedną świnię na Boże Narodzenie (Koleda). Duże gospodar­ stwa biły niekiedy trzy świnie w ciągu roku. Barany i kozy bito z róż­ nych okazji. Na mniejsze uroczystości, jak również w rodzinach uboż­ szych przyrządzano kury. W czasie postu spożywano ryby. Podstawowym tłuszczem używanym do kraszenia i smażenia była świńska mas (smalec). W poście jadano bez okrasy, w wyjątkowo uro­ czyste dni używano niewielkich ilości oliwy (w Nikolowden i Todorowden) . W latach dwudziestych wraz z upowszechnieniem uprawy sło­ neczników zaczęto używać oleju słonecznikowego, który w czasie ostat­ niej wojny wyparł inne tłuszcze. Przed I wojną wyrabiano również masło owcze (owcza mas), jed­ nakże tylko częściowo spożytkowywano je we własnym gospodarstwie, głównie produkowano je na sprzedaż . Przetwory z mleka kiszonego uważane były za jadło. Posiłki co­ dzienne popijano więc wodą. Z napoi alkoholowych pito najczęściej rakiję — wódkę z owoców, rzadziej wino, którego uprawa zaczęła się na dobre dopiero w latach m i ę d z y w o j e n n y c h . Wino pijano głównie w karczmach, bozę w miejscowych bozadżijnicach. Posiłki wszystkich warstw społecznych były mało urozmaicone i nieliczne . Różnice społeczne wyrażały się głównie w ilości, a nie w jakości p o ż y w i e n i a . Jest to zjawisko powszechne, że w gospodar­ stwie wiejskim konsumpcja środków spożywczych nie była nigdy w y ­ raźną miarą poziomu zamożności. Skromne codzienne pożywienie ograniczano dodatkowo w licznych okresach postów (w ciągu roku w sumie około 18 tygodni) . W post 21 22 23 2 4 25 26 21 2 1 tur. W gwarze miejscowej z e e h t i n / / z e j t i n : Bułgarski oliwa n a z y w a n a jest Tálkowen Ręcznik, 2 2 Sprzedawano je w W i d m i e T u r k o m t ł u s z c z u wieprzowego. Patrz artykuł D. Markowskiej. ddrwene Sofija i Żydom, masło 1955, którym l u b zajtin od s. v. zechtin. nie wolno było jeść 2 3 2 4 Sfermentowany napój z mąki prosa lub kukurydzy. 2 5 T u t r z e b a p o d k r e ś l i ć , ż e j e s t to o p i n i a ś r o d o w i s k b u ł g a r s k i c h . W o p i n i i P o l a k ó w , w p o r ó w n a n i u ze sposobem o d ż y w i a n i a s i ę c h ł o p a p o l s k i e g o w 1 p o ł . X I X w . , o d ż y w i a n i e l u d n o ś c i b u ł g a r s k i e j o c e n i a n e b y ł o j a k o dostatnie: Z o b . J . J . J e ż , Od kolebki przez życie, t. 1, K r a k ó w 1936, s. 376—377. J e ż w s p o m i n a m i ę d z y i n n y m i o p o t r a w k a c h z d r o b i u i j a g n i ę c i a o r a z o banicy, którą określa jako rodzaj strudla. 2 6 P o r . J . S u 1 i m s к i , Procesy urbanizacji S t u d i u m socjologiczne, W r o c ł a w 1967, s. 121. 2 7 w strefie podmiejskiej 40 d n i p r z e d B o ż y m N a r o d z e n i e m i p r z e d W i e l k a n o c ą , Petrowden (12 V I I ) i p r z e d Bogorodicą (28 V I I I ) , ponadto w środa i piątek. Krakowa. po 15 d n i p r z e d każdym tygodniu �W A R U N K I BYTOWE I BUDŻET RODZINY WIEJSKIEJ 101 w bardziej pobożnych domach nie jadano zarówno mięsa, jak i nabiału ani tłuszczów z w i e r z ę c y c h . Posty były powszechnie przestrzegane do I wojny światowej, w okresie międzywojennym już w wielu rodzinach zarzucono zwyczaj poszczenia. Lepsze, pożywniejsze potrawy przeznaczano dla ciężej pracujących mężczyzn oraz dla głowy rodziny (chleb biały, mięso). Ciężko chorym gotowano rosół z kury, małe dzieci karmiły matki na ogół do 1,5 roku, później dzieci jadały razem z dorosłymi. Starano się jedynie dawać im nieco więcej owczego mleka. Według zgodnych relacji wszystkich informatorów robotników sezo­ nowych należało „dobrze karmić". Dostawali więc do posiłków mięso lub jaja, ser, a do picia wino lub r a k i j ę . Jak z tego widać, posiłek był elementem zapłaty, zaś w wypadku kolejnej pracy na zaredę uzupełnieniem rewanżu. Gospodarz, u którego pracowali w danym dniu sąsiedzi czy przyjaciele, był obowiązany dostarczyć dla wszystkich po­ siłek. Ambicją jego było, aby nikt nie narzekał, aby posiłek był wzglę­ dnie suty. Przy wzajemnej pomocy bezzwrotnej, tłoce, poczęstunek miał charakter zdecydowanie świąteczny. Konieczne było mięso pieczo­ ne lub gotowane, kura czy pieczone jagnię, do tego ser, papryka, pieczy­ wo i wódka lub wino. Podobny charakter miało jadło weselne, z tym że w układzie tradycyjnym przeważały potrawy gotowane i jadłospis był stosunkowo mało zróżnicowany. Jest rzeczą charakterystyczną, że zarówno wszystkie święta rodzinne, jak szerszych zbiorowości wioskowych (swetec dzielnicy, wsi), a także zabiegom ofiarno-magicznym (lowene na obrok) towarzyszyły zawsze tra­ pezy — uczty obrzędowe. W czasie uczty spożywano specjalne rodzaje pieczywa obrzędowego, zabijano często w określony sposób kurę, jagnię lub jarkę. W niektórych ucztach specjalnego znaczenia nabierało spo­ żywanie czy ofiarowywanie jajek, jabłek czy o r z e c h ó w . Przy ucztach zbiorowych, w których bierze udział kilka rodzin, obserwujemy wymianę jadła (zwłaszcza chleba) przynoszonego przez po'szczególne rodziny (gospodynie z tych rodzin). Zwyczaj podkreślania więzi społecznej poprzez wymianę poczęstunku spotykamy także w dni zaduszne, kiedy to oprócz symbolicznego poczęstunku bliskich, którzy opuścili grono rodzinne, obdarowuje się jedzeniem wszystkie osoby, 2S 29 30 31 2 8 BJ, Jedzenie w 1968, s. 156. post, j a k m ó w i l i l u d z i e s t a r z y , to „cygańska 2 0 robota": Materiały J e d n a z i n f o r m á t o r e k w s p o m i n a ł a , ż e n i g d y nie j a d ł a t a k dobrze, j a k w t e d y , gdy w d o m u ś w i e k r ó w p r a c o w a l i r o b o t n i c y . S ł u ż b a s t a ł a j a d a ł a s k r o m n i e j , to co i gospodarze. 3 0 Patrz artykuł 3 1 Opis i analiza o b r z ę d ó w M. Biernackiej. patrz a r t y k u ł T. Kolewy. �102 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA które przychodzą odwiedzić grób rodzinny — w zamian otrzymuje się poczęstunek na cudzych grobach. Poczęstunek i wspólny posiłek jest więc z jednej strony wyrazem dopełnienia ofiary, a z drugiej wyrazem wymiany świadczeń. Podstawowe pożywienie codzienne jako sfera stosunkowo wewnętrz­ nego życia rodziny ulegało powolnym zmianom . Podobnie mało zmie­ niało się pożywienie na ucztach obrzędowych, których jadłospis zwią­ zany był z przebiegiem obrzędu. Stosunkowo szybsze było tempo prze­ mian uczt związanych z uroczystościami o charakterze w pierwszym rzędzie społecznym, takich jak np. uczta weselna. Z czasem do jadło­ spisu weselnego zaczyna wchodzić coraz więcej potraw kupnych (wędli­ ny) oraz wzrasta spożycie słodkich ciast. Wystawność jadła weselnego staje się coraz bardziej wyrazem prestiżu społecznego rodziny, w prze­ ciwieństwie do układu tradycyjnego, gdzie związana była z obrzędo­ w y m i funkcjami wesela . Rodzaj prowadzonej gospodarki i jej poziom techniczny obok po­ wszechnie występujących potrzeb ogólnoludzkich wyznaczają życie co32 33 Ryc. 4. D a w n y s k l e p a r t y k u ł ó w 3 2 m i e s z a n y c h , obecnie magazyn żelazny Selkoopu Fot. M . Biernacka, 1969 W literaturze p o d k r e ś l a się, ż e przyzwyczajenia konsumpcyjne odznaczają s i ę w o g ó l e d u ż ą i n e r c j ą , s ą m a ł o p o d a t n e n a z m i a n y : K u l a , Problemy i meto­ dy..., s. 313. 3 3 Zob. Т. K o l e w a . �W A R U N K I BYTOWE I B U D Ż E T R O D Z I N Y 103 WIEJSKIEJ dzienne rodziny, r y t m p r a c y i o d p o c z y n k u . Przejście z go­ spodarki wielkorodzinnej do gospodarki w małej rodzinie oraz zmiany jej dochodów określały zmiany w a r u n k ó w bytowych. Rodzina wiejska w Gramadzie do lat poprzedzających kolektywizację dzieliła swój czas między kolibą na polu a chatą we wsi . Latem więk­ szość członków rodziny, zarówno mężczyzn, jak kobiet i dzieci, przeby­ wała na kolibie. W zimie na kolibie zostawał zazwyczaj najstarszy mężczyzna sam lub, gdy gospodarstwo hodowlane było większe, z pomocnikami z ro­ dziny. Życie reszty rodziny w okresie zimowym koncentrowało się w cha­ cie we wsi. W tych rodzinach, które miały koliby, wszyscy członkowie rodziny zbierali się razem tylko w dni wyjątkowo uroczystych świąt , t y m też można chyba m. in. tłumaczyć stosunkowo małe rozmiary do­ mów mieszkalnych. W dawnej rodzinie, jakkolwiek istniał wyraźny podział czynności na zajęcia męskie i kobiece wykonywane bądź w polu na kolibie, bądź w domu czy w zagrodzie we wsi, wszyscy jej członkowie pracowali w obrębie tego samego gospodarstwa. Potrzeby tego gospodarstwa, r y t m pracy określony zajęciami kształtowały budżet czasu całej rodziny rol­ niczej. Każda grupa wieku miała tradycją określone formy rekreacji (sedenki, zebrania przy studniach, w karczmie, zabawy z okazji prac zespo­ łowych, niedzielne zabawy taneczne — igranie chora). Oprócz uczestnictwa w życiu towarzyskim formą rekreacji były obrzę­ dowe obchody świąt dorocznych i rodzinnych, jak również uczestniczenie w praktykach kościelnych. W niedzielę i ważniejsze święta kościelne, zgodnie ze wskazaniami kościoła, nie wolno było pracować. Niedzielę uważano za dzień przeznaczony do odpoczynku. Kościół nakładał nawet kary na ludzi, którzy pracowali w dni świąteczne . Okazję do wspólnej, zabawy i tańca stwarzały wesela. Odbywały się one raczej w zimie, rzadziej na wiosnę. Na weselu mógł bawić się każdy mieszkaniec wsi, bez specjalnego zaproszenia. Huczne wesela są organizowane na wsi do lat ostatnich, sedenki prze­ stano organizować przed I I wojną, kiedy to wraz z regulacją i gęstszą zabudową wsi polikwidowano wolne place. Choro igrano jeszcze w pierw­ szych łatach po ostatniej wojnie, lecz wyparły je inne rodzaje rozrywek. Należy wspomnieć, że już w 1908 r. została we wsi zorganizowana 3 i 35 36 3 7 3 4 Patrz 3 5 M a t e r i a ł y B J , 1969, s. 111. P o r . t e ż F r o l e c , Bolszaja semja..., N p . p r z y m u s o w e k u p n o ś w i e c w o t y w n y c h : m a t . B M , 353, s. 5. 3 9 3 7 1957, artykuł M. Biernackiej. B . B o n c z e w , Přinos m a s z y n o p i s , s. 211. kám istorijata na s. Gramada (kulska, s. okolja), 45. Widin �104 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA świetlica, która w latach 1908-1912 mieściła się w t y m samym domu co karczma, a następnie w innych wynajętych lokalach. Świetlica (czytaliszte) poza wypożyczaniem książek organizowała akcje odczytowe czy podejmowała inne próby organizowania życia kulturalnego wsi. Natę­ żenie tych prac było różne w różnych okresach, zależnie od sytuacji f i ­ nansowej tej instytucji oraz aktywności ludzi kierujących jej pracami . Jak była o t y m już mowa, w zakresie konsumpcji żywnościowej ro­ dzina była przez długie lata samowystarczalna , jedynie w latach głodu zakupywano pszenicę i kukurydzę w R u m u n i i . Nieliczne meble, jak również tkaniny, ubrania, były produkowane w domu. Własnego w y 38 39 40 R y c . 5. Panair (jarmark) w Gramadzie Fot. M . Biernacka, 1966 robu były nawet gliniane podstawki, podnice, potrzebne przy wypieku chleba , a także drobny sprzęt drewniany. Artykułami pierwszej po­ trzeby, rozbijającymi zamkniętą gospodarkę konsumpcyjną, była sól i nafta, które trzeba było nabyć poza gospodarstwem. Ponadto od rze­ mieślników spoza Gramady kupowano naczynia gliniane do gotowania 41 3 8 3 9 Patrz artykuł M. Biernackiej Jak określa D. M a r k o w s k a rodzina p r o w a d z i ł a gospodarkę samowyżywie- niową. 4 0 Materiały 4 1 Wyrabiały M B , 342, s. 5. j e g o s p o d y n i e r a z do r o k u w świąteczny dzień Eremija (14 V ) . �W A R U N K I BYTOWE I B U D Ż E T R O D Z I N Y 105 WIEJSKIEJ i spożywania posiłków oraz naczynia metalowe. Przedmiotem wymiany były również towary luksusowe (np. ozdoby) i wyroby galanteryjne (igły, spinki, przędza). Potrzeby te w skali całej wsi były tak niewielkie, że do końca pierwszego dziesięciolecia naszego wieku w Gramadzie nie było w a r u n k ó w do rozwoju handlu. Po sól, naftę i inne zakupy chodzono lub jeżdżono do W i d i n a . Z niektórymi towarami przychodzili do wsi domokrążni handlarze, przeważnie Cyganie. Przyjeżdżali najczęściej po żniwach lub po Bożym Narodzeniu. Cyganie z Arczaru i Sracimiru han­ dlowali naczyniami glinianymi, które sprzedawali za ziarno, mąkę, fa­ solę lub jajka. Garncarze całymi rodzinami jeździli wozami. Podobnie jeździli koszykarze czy kowale wyrabiający siekiery, łańcuchy, nożyce do strzyżenia owiec, gremplarki do konopi. Handlarze wędrujący pieszo sprzedawali igły, druty do robót, korale, bransoletki, lusterka „małe jak oko bawoła". Towar nosili w torbie na ramieniu. Wędrowni kupcy bułgarscy sprzedawali żywicę (tymian) do kadzenia i żucia, czasem ikony, drewniane bukłaki do wody, czy wosk na świece. Na potoku w Gramadzie pracowały małe młynki (wodenice lub karadżejki) mielące zboże i kukurydzę na potrzeby najbliższego sąsiedztwa. Jeden z pierwszych sklepów w Gramadzie otworzył w centrum wsi w 1907 r. Iwan Popów Dimitrow — największy miejscowy kupiec. Sklep ten był czynny do 1945 r. Początkowo mieścił się w starym domu ro­ dziny Dimitrowych (budynek dzisiejszej poczty), tu również rodzina ta miała w latach 1918-1925 karczmę. W 1935 r. sklep został przeniesiony do nowego specjalnego budynku (dawna apteka, obecnie zakład fotogra­ ficzny), brat zaś i wspólnik Iwana, Petko, w latach 1935-1945 urucho­ mił w kiosku obok masarnię (kasapnicę). W tym samym czasie co w Gra­ madzie również w Wodnej został założony sklep przez miejscowego karcz­ marza Mitko Petkowa . Drugim znanym przedsiębiorcą w Gramadzie był Todor Borysów, który miał sklep (djukjan) i karczmę w Mareńskiej Máchale. Sklep ten w latach 1925-1946 prowadził syn Todora, Borys. W okresie międzywojennym różni gospodarze podejmowali ze zmien­ nym szczęściem próby zakładania sklepów w różnych punktach w s i . 42 43 4 4 4 2 D r o g a p o l n a teren pat w i o d ł a p r z e z J a s o w i c e , S y n a g o w c e , G u r k o w o , "Widbol (obecnie D u n a w c i ) . I d ą c pieszo o m i j a n o S i n a g o w c y i G u r k o w o (z J a s o w i e p r z e z D u n k o w i c e i F u s o w i c e prosto n a W i d b o l ) . Z B r a n k o w s k i e j M a c h a ł y j e ż d ż o n o do Widina przez R a k o w i c e , B u k o w e c i T a t a r d ż y k . 4 3 Sprzedawano Wodna..., s. 161. 4 4 w nim sól, cukier, ryż, dziegieć i naftę: N а к o w, Selo Między innymi w Mareńskiej Máchale: Matejko Toszow Hadżijski, Pena Todorowa P a ł u j k o w a ; w centrum wsi Gergo U r ł o w , Mitko Gergow, Marko C e n o w S t e f a n ó w ; w Nowej M á c h a l e Stojko A n g e ł o w i inni. �106 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA Największe szanse rozwoju miały sklepy zakładane w centrum wsi, przy drodze do Kuły lub przy drodze na plac targowy . W sklepach tych przed I wojną światową sprzedawano sól, ryż, cu­ kier, oliwę, naftę, farby do przędzy i arnicz (przędze do szycia i wełnę do robót). Ponadto opinki (kierpce wyrabiane w Gabrowie) i zelówki do kierpcy domowego wyrobu. W okresie międzywojennym asortyment towarów powiększył się o materiały (wełniane i bawełniane), buty gu4 5 46 R y c . 6. Panair w Gramadzie Fot. M . Biernacka, 1966 mowe, wyroby żelazne (kosy, młotki, motyki, lemiesze do pługów), ma­ teriały piśmienne. Iwan Popów sprzedawał również niektóre lekarstwa, a po 1936 r. rowery. Sklepy w Gramadzie zaopatrywali na ogół na raty żydowscy hur­ townicy z Widina, stąd też ceny były t u wyższe niż w mieście i wielu gospodarzy zaopatrywało się w W i d i n i e . Do Widina jeżdżono naj­ częściej w piątek, dzień targowy . Kupowano tam sól, naftę, ryż, garnki 47 48 4 5 Tu przez wiele Siraka. Obecnie w 46 p z bozą r z y lat miał sklep lokalu tym mieści drodze na plac targowy i słodyczami z artykułami była przez pewien 4 7 P o 1930 r . d r o b n i e j s z e z a k u p y robiono Najczęściej jeżdżono potrzeba, Iwan Jotow Zob. r y c . 4. czas c z y n n a bozadżijnica, ( c h a ł w ą , rachatemi). 4 8 określona mieszanymi s i ę sklep ż e l a z n y kooperatywy. a w wiosną zimie i tylko w jesienią, sklepach we w wyjątkowo. lecie tylko wsi. wtedy, gdy była �107 W A R U N K I BYTOWE I B U D Ż E T R O D Z I N Y W I E J S K I E J gliniane, ubranie, buty i przędzę bawełnianą. Na rynku sprzedawano przyniesione sery i niekiedy smalec oraz wełnę owczą. Nadwyżki k u ­ kurydzy, pszenicy, fasoli, sprzedawano hurtownikom. Ponadto sprzeda­ wano w Widinie drzewo na o p a ł . W okresie międzywojennym najczęściej jeździli do Widina rzemieślni­ cy, którzy zaopatrywali się tu w potrzebne surowce (żelazo, obręcze że­ lazne, drzewo stolarskie) czy — jak krawcy •— w dodatki krawieckie. Jeździli zazwyczaj dwa do trzech razy w miesiącu w dni targowe, kiedy można było porobić również inne zakupy i skorzystać z cudzego wozu. Do Kuły na targ chodzono bardzo rzadko, gdyż było tam o wiele gorsze zaopatrzenie niż w Widinie . Po 1921 r. zorganizowano w Gramadzie cotygodniowy targ (pazar). Nie płacono na nim opłat handlowych. Przychodzili n a ń gospodarze z Gramady i okolicznych wiosek sprzedawać owce i przychówek bydlęcy oraz świnie. 4 9 э0 51 R y c . 7. Panair w Gramadzie Fot. M . Biernacka, 1966 4 9 Miłkowski powstańczym handlujący 5 0 Od w przebywający Widinie nabiałem: sprzedaży w 1849 zanotował, J e ż , Od trzeba r. że kolebki..., było płacić z internowanym przychodzili s. do z nich Węgier wojskiem chłopi bułgarscy 367. opłaty handlowe: patrz artykuł W. Pa­ powiatowych lub prockiej. 5 1 do Do K u ł y Sądu. udawano się prawie wyłącznie tylko do w ł a d z �108 BKONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA Od wiosny do końca września odbywały się w okolicznych miejsco­ wościach doroczne jarmarki (panairy) . Jarmarki trwały przez 3-7 dni. Gospodarze przyprowadzali na sprzedaż bydło, owce, świnie, które sku­ pywali handlarze przyjeżdżający również spoza Bułgarii — z Czech, Rosji i Rumunii. Przyprowadzano również na sprzedaż bydło z Serbii. Obok handlu inwentarzem na panairze mieli kramy kupcy z Widina, Arczar, Kuły, oferujący materiały, gotowe ubrania, czapki futrzane. Garncarze z Arczaru, Sracymiru, Trojan i Widina sprzedawali swoje garnki. Ponadto rzemieślnicy sprzedawali koła, wozy, uprzęże czy w y ­ roby bednarskie. Z płodów rolnych handlowano jedynie owocami i wa­ rzywami. W specjalnych kramach sprzedawano słodycze, wstążki i ko­ rale oraz pończochy. Karczmarze organizowali na panairach bufety z muzyką. Panair w Widynie był organizowany już przed I wojną światową, w Gramadzie dopiero po 1923 r. Natomiast już przed wojną przyjeż­ dżali do Gramady handlarze skupujący świnie u gospodarzy specjalizu­ jących się w hodowli. Przyjeżdżali na wiosnę przed Gjergjowden (6 V) i na jesieni po Bogarodicy (28 V I I I ) . Handlarze znajdowali pomoc w miej­ scowych pośrednikach (dżambaz), którzy informowali, kto ma trzodę na sprzedaż. Zakupione zwierzęta właściciele odstawiali do najbliższej stacji kolejowej, skąd wysyłano je dalej do Sofii i W a r n y . Jak podkreślają historycy gospodarstwa wiejskiego, rozwój stosun­ ków kapitalistycznych w Bułgarii miał specyficzny charakter i przebieg. Po wyzwoleniu w 1946 r. panującą formą produkcji rolnej stało się małe gospodarstwo chłopskie. Chłopi zmuszeni do wykupu otrzymanej ziemi potureckiej zapożyczali się u lichwiarzy. Brak podaży na siłę ro­ boczą i brak kapitału doprowadził wiele gospodarstw do ruiny, prze­ chodziły one w ręce wierzycieli. Szczególnie ostrą formę proces ten przy­ brał w czasie kryzysu rolnego w końcu X I X w . We wsi żywa jest jeszcze pamięć miejscowych lichwiarzy. W dzienniku szkolnym Wodnej znajduje się wzmianka o karczmarzu Gergo Cekowie, który w latach 1901-1910 brał odsetki w wysokości 10 /o miesięcznie . Obok pożyczek rozpowszechnione było zeleniczarstwo — czyli pożyczanie w zimie pod b2 53 5 4 fl 55 5 2 N a sw. Trójca (13 V I ) w R a k o w i c y , n a Preobrażenie Gospodne (19 V I I ) w K u l e , n a Golema Bogorodica (28 V I I I ) w Widinie, w pierwszych dniach w r z e ś n i a w M a k r e s z , n a Malka Bogorodica (21 I X ) w G r a m a d z i e , n a Krástowden (27 I X ) w D i m o w i e . 5 3 na Stacja kolejowa była za Gurkowem, p r z e p r o w a d z o n o dopiero w 1923 r . 6 4 szawa 5 5 W. T i c h o m i r o w , 1952, s. 18-19. Cyt. za Nakowem, Socjalistyczna Selo Wodna..., gdyż obecną przebudowa, s. 160-161. linię rolnictwa kolejową w do Bułgarii, Widi­ War­ �109 W A R U N K I BYTOWE I B U D Ż E T R O D Z I N Y W I E J S K I E J zastaw nowych zbiorów. W nieurodzajnym roku taka pożyczka mogła doprowadzić do całkowitej ruiny gospodarstwa. Uzyskane kapitały lich­ wiarze lokowali zazwyczaj w ziemi lub przedsięwzięciach handlowych: sklepach, karczmach itp. W związku z koncentracją ziemi w rękach miejscowych bogaczy (czę­ sto lichwiarzy), rozpowszechniony był zwyczaj najmowania się do robót rolnych. Zarobkowali w ten sposób zarówno najbiedniejsi, jak również w rodzinach liczniejszych, wspólnie gospodarujących, młode małżeństwa „na dorobku". Ponadto znaczna część gospodarstw mniejszych dzierża­ wiła ziemię od zamożniejszych gospodarzy nie za pieniądze, lecz na ispolicę, czyli za połowę plonów. Dzierżawiono również ziemie cerkiewne, ale te za opłatą pieniężną . Historyk Gramady dr Bonczew uważa, że do pogorszenia sytuacji go­ spodarstw rolnych przyczynił się również masowy rozpad wielkich ro­ dzin, wskutek czego powstawały gospodarstwa małe, o niedostatecznej ilości ziemi, inwentarza żywego i n a r z ę d z i . Sytuację dodatkowo pogar­ szała jeszcze niekorzystna dla wsi polityka podatkowa państwa oraz ogra­ niczenie hodowli (pastwisk) na rzecz produkcji zbożowej . W związku z ogromnym brakiem kredytów w gospodarce rolnej Buł­ garii, podjęto ideę organizowania spółdzielni kredytowych . W północno-zachodniej Bułgarii pierwszą spółdzielnię kredytową za­ łożono w 1901 r. we wsi Urbabińcy (dzisiejsze Toszewci). W Gramadzie kooperacja „Sztastie" została założona w 1903 г., w Wodnej zaś koope­ racja „Pomoszt" dopiero w 1930 r. Pożyczki ze spółdzielni przeznaczano na ogół na spłacenie lichwiarskich długów, kupowanie ziemi, inwentarza żywego, inwestycje budowlane, zakup sprzętu itp. J u ż w pierwszym okresie istnienia spółdzielni w Gramadzie próbo­ wano rozszerzyć zakres jej działalności na organizację zaopatrzenia, jed­ nakże dwukrotne próby zakładania sklepów spółdzielczych (w 1903 r. i latach 1913-1914) nie powiodły się. 36 57 58 59 6 0 5 8 5 7 O D A , Widin, F o n d 465 „ К " , а р . 1, a r c h . ed. 28, 33, 46, Bonczew, Prinos..., s. 58. 217-218. 5 8 P r z e j ś c i e z gospodarki hodowlanej n a s t ą p i ł o ok. 1918 г.: m a t e r i a ł y M B , 342, na zbożową s. 4. 5 9 wg miejscowej tradycji Pierwsza spółdzielnia kredytowa w niepodległej Bułgarii została założona w e w s i M i r k o w o okr. s o f i j s k i e g o w 1890 r. W 1894 r. w y d a n o u s t a w ę o k a s a c h r o l n i c z y c h , w k t ó r e j p r z e w i d y w a n o k r e d y t o w a n i e s p ó ł d z i e l c z o ś c i r o l n i c z e j . W 1903 r. Zgromadzenie Narodowe p r z e k s z t a ł c i ł o kasy rolnicze w B a n k Rolny. O d e g r a ł on w i o d ą c ą r o l ę w o r g a n i z o w a n i u r u c h u s p ó ł d z i e l c z e g o n a w s i . W k o ń c u 1910 r . B a n k R o l n y p r o w a d z i ł r a c h u n k i 584 t o w a r z y s t w s p ó ł d z i e l c z y c h , d r u g i e m u z a ś C e n t r a l n e m u B a n k o w i S p ó ł d z i e l c z e m u ( B C K ) w k o ń c u 1912 r . p o d l e g a ł o 426 w i e j ­ s k i c h s p ó ł d z i e l n i o s z c z ę d n o ś c i o w o - p o ż y c z k o w y c h : Z . N a t a n , Stopanska istorija na Bálgarija,, S o f i j a 1957, s. 374. 6 0 ODA, Widin, Fond 320, Historia zbiorów. �110 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA R y c . 8. N o w o c z e s n e ' w n ę t r z e domu mieszkalnego Fot. N . Nikołow, 196S Po okresie zniszczeń wywołanych dwiema wojnami (serbską i świa­ tową) spółdzielczość, szczególnie popierana w okresie rządów Stambolińskiego, pomimo późniejszych represji w latach 1923-1929 rozwija się nadal. W tym ostatnim okresie, przejściowego rozkwitu gospodarki, w miarę jak gospodarka chłopska przekształca się z naturalnej w kapi­ talistyczną, znowu wzrasta zadłużenie najbiedniejszych gospodarstw. Szczególnie ciężkie dla biednego i średniego gospodarstwa były lata k r y ­ zysu 1929-1933, jak mówi o t y m komunikat Banku Rolnego: ,,Sytuacja zadłużonych bardzo ciężka, jeszcze w październiku strzyc będzie która nie dłużenia, w jest przed przeznaczona okresem 6 1 „Izwiestija na [...] poprzedniego lipcu, mleko na rachunek przyszłych cyt. gospodarstw p r a w i e bez w y j ś c i a . wiejskich, które Większość roku sprzedaje sprzedaje zawczasu w na sprzętu. opłacanie Swoje z b i o r ó w — cały rok żyją Bałgarskata Zemědělská wełnę 1952, s. 43. Jeden z informatorów większość, z dnia na jest dzień: swoich owiec, które swego zboża, i umorzenie bieżące ludzie ci starego za­ zaspokajają 6 1 zaliczką" . Banka", 1934, za W . T i c h o m i r o w e r n , Socjalistyczna przebudowa Warszawa żyje styczniu, część procentów potrzeby stanowią ludności K n . 14-16, rolnictwa w charakteryzując ten s. 342: Bułgarii, okres pod- �W A R U N K I BYTOWE I B U D Ż E T R O D Z I N Y 111 WIEJSKIEJ Sytuacji drobnego producenta nie poprawiał system podatkowy, w k t ó ­ r y m według danych Instytutu Statystycznego przy Uniwersytecie w Sofii w 1934 r. — 45,9 /o ogółu podatków płacili c h ł o p i . Lepsza była sy­ tuacja bogatszych gospodarstw. Przechodząc na gospodarkę towarową (opierającą się głównie zresztą na taniej sile roboczej) podnosili poziom produkcji rolnej i uzyskiwali z niej pewne zyski. W 1934 r. powstaje w Gramadzie spółdzielczy sklep spożywczy stale już pracujący, a w 1938 r. sklep z towarami mieszanymi. Jednocześnie w 1934 r. uruchomiony zo­ stał spółdzielczy punkt skupu zboża i innych płodów rolnych, a w 1938 r. spółdzielnia organizuje punkt skupu jajek i s ł o n i n y . Należy w t y m miejscu zaznaczyć, że równoległe z rozwojem spółdzielczości szereg bar­ dziej aktywnych mieszkańców wsi podejmuje się prywatnie skupu i han­ dlu. Handlowano głównie bydłem i świniami oraz drobiem i jajami, gdyż jak już wspominaliśmy, prywatny handel zbożem był w rękach hurtowników z Widina. fl 62 63 W związku z podniesieniem techniki rolnej i hodowlanej oraz skupu i handlu, produkty tej gospodarki zaczynają docierać w coraz większym stopniu na rynek pozalokalny. Uzyskiwane tą drogą pieniądze małe gospodarstwa obracały najczęściej na zakup ziemi, większe •— na inwe­ stycje gospodarcze (zakup sprzętu rolniczego, budowę domu) lub nie­ kiedy na dalsze spekulacje. W t y m samym okresie zaczyna się rozwijać różnego rodzaju w y t w ó r ­ czość zaspokajająca potrzeby ludności i dająca uzupełniające dochody dla gospodarstwa rolnego przede wszystkim p i e n i ę ż n e . Już przed 1918 r. jeden z zamożnych gospodarzy wystawił w Gramadzie młyn pa­ rowy, z czasem przerobiony i rozbudowany. W latach dwudziestych uru­ chomiono we wsi drugi prywatny młyn mechaniczny oraz o l e j a r n i ę . W 1936 r. kooperatywa uruchamia mardrę, czyli s e r o w a r n i ę . Po wyzwoleniu fundusze spółdzielni pożyczkowych przejęło państwo, organizując kredyt bankowy i państwowe kasy oszczędnościowe. Uprzy­ wilejowany w kształtującym się ustroju socjalistycznym sektor spół­ dzielczy poszerza w latach 1945-1949 zakres swej działalności, przede wszystkim w dziedzinie zaopatrzenia i usług, o skup bydła (1945) i świń (1949), organizuje własne zakłady przetwórcze (1945 — piekarnia, 1947—• przetwórnia mleka krowiego, 1948 — ubój i przetwórstwo mięsa, 1949 — 64 6o 66 kreślał, że szczególnie ciężko było kupić i n n e drogie": m a t . B J , 1969, s. 210. ' T i с h o m i r o w , j w „ s. 43. r ubranie: „żyto arch. 21 było tanie a wszystko 2 6 3 ODA, Widin, 6 4 Patrz artykuł W. M a t . B J , 1969, s. 6 5 6 6 ODA, Widin, F . 320, Fond arch. ed. Paprockiej. 52, 53, 118, 320 „К", 21. 119. op. 1, ed. (Revizioni aktowe). �112 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA w y r ó b wódki z powierzonego surowca) oraz produkcyjne (1947 — sto­ larnia, 1948 — ogród warzywny, ferma hodowlana). W 1948 r. w ra­ mach miejscowej spółdzielni „Szczastie" założono „Rolniczą Spółdzielnię Produkcyjną" — TKZS . Pierwszy okres powojenny sprzyjał wszelkiego rodzaju spekulacjom i dawał przejściowe możliwości znacznego wzbogacenia się. Możliwości te ograniczała jednak z roku na rok klasowa polityka państwa. W toku wykonywania reformy rolnej w 1946 r. uległy dwukrotnemu zmniejszeniu długi hipoteczne zaciągnięte przed 1935 г., a ponadto zmniejszono opro­ centowanie wszystkich długów. Zmieniono zasady wypłacania emerytur c h ł o p o m . Biedocie wiejskiej przyznawano znaczne ulgi podatkowe i przy dostawach rolnych. W latach 1948-1956 większość gospodarstw wsi wstąpiła do rolniczej spółdzielni produkcyjnej stwarzającej nowe podstawy bytowania rodziny . 67 68 69 Podstawą gospodarki współczesnej rodziny są zarobki uzyskiwane z pracy poza gospodarstwem domowym. Kształtują się one rozmaicie w zależności od rodzaju pracy i przygotowania do zawodu. W badanych rodzinach występuje wyraźna zależność poziomu dochodów od ilości osób z wykształceniem w rodzinie. W TKZS poza kwalifikacjami i ro­ dzajem wykonywanej pracy (są lepiej i gorzej zarabiające brygady) w y ­ sokość zarobków zależy w pierwszym rzędzie od liczby przepracowanych dni, wyrobienia normy i ewentualnego uzyskania premii. Dla przykładu można podać, że w 1969 r. robotnik rolny w TKZS mógł zarobić mie­ sięcznie ok. 75-95 lewów , traktorzysta 100 lewów, magazynier 115 le­ wów, urzędnik w TKZS — 120 lewów. Bibliotekarka w Domu Ludowym zarabiała 81 lewów miesięcznie, szklarz w TPK 90-130 lewów. Lekarz po studiach otrzymuje pierwszej pensji 100 lewów (po każdych 3 latach pracy o 10 lewów miesięcznie więcej oraz za specjalizację 15 lewów). Lekarzowi wiejskiemu TKZS dopłaca 50 lewów miesięcznie (felczerowi 20 lewów), czyli razem lekarz pracując na wsi otrzymuje 150 lewów na początek. Przeciętna emerytura w zależności od ilości przepracowanych lat w TKZS waha się w granicach 20-30 lewów miesięcznie . Jak wykazały badania ankietowe, w Gramadzie 35,5% rodzin w 1968 r. 70 7 1 72 6 7 ODA, Widin, 6 8 W okresie Zadruga: patrz Fond 279, op. 1, a r c h . ed. międzywojennym artykuł M. 1, s. emerytury 1-2. rolnikom wypłacała Zemědělská Biernackiej. m Por. materiały I. Nizińskiej za lata 1966-68. A r c h . Zakł. Etnogr. 7 0 Por. materiały I. Nizińskiej za lata 1966-68. A r c h . Zakł. Etnogr. 7 1 Patrz 7 2 W wieku, artykuł W. 1966 r. w 8 osób za Paprockiej. Gramadzie zasługi 1496 osób pobierało ideologiczne, 55 osób z emerytury. W i ę k s z o ś ć tytułu inwalidztwa z tytułu wojennego, �113 W A R U N K I BYTOWE I BUDŻET RODZINY WIEJSKIEJ miało dochody w granicach 40-60 lewów na osobę, 33,3°/o od 20-40 le­ wów, a 15,4 /o dochody od 60-100 lewów na osobę. Dochody poniżej 20 lewów i powyżej 100 lewów na osobę miał tylko nieznaczny odsetek rodzin Wszystkie rodziny mają dodatkowy dochód z 0,5 ha działki przyza­ grodowej. Dochód ten trudno jest ściśle obliczyć, gdyż składa się n a ń wartość spożywanych w rodzinie produktów rolnych. Widoczną pozycję w budżecie rodziny stanowią jedynie dochody z hodowli, głównie świń. Zdaniem informatorów ze sprzedaży prosiąt, jajek, wełny owczej, jedno gospodarstwo może uzyskać od 1000-1500 lewów rocznie. Przy kontrakto­ waniu świń w Rodopie (państwowe przedsiębiorstwo skupu) uzyskuje się ceny niższe, ale ma się udogodnienia przy zakupie paszy. Jeżeli chodzi o r y t m zaopatrzenia i większe zakupy inwestycyjne, dużą rolę odgrywa system wypłaty wynagrodzeń w TKZS z jednorazową wypłatą wyrównania za rok ubiegły w styczniu roku następnego. Jest to rodzaj przymusowego oszczędzania, który powoduje, iż rodziny pra­ cujące w TKZS otrzymują raz do roku znaczne sumy, które z reguły obracają na większe zakupy inwestycyjne. Zestawiając dane uzyskane z ankiety z obserwacjami poczynionymi w terenie można stwierdzić, że poziom w a r u n k ó w bytowych rodziny za­ leży nie tylko od przeciętnych zarobków rodziny (średnich dochodów na członka rodziny), ale wyraźnie wzrasta w dużych rodzinach dysponują­ cych w sumie większą ilością zarobionych pieniędzy. Po ostatniej wojnie w nowym układzie stosunków społeczno-gospodarczych rozwinął się bardzo ruch budowlany . Jest to zjawisko noto­ wane również na wsi polskiej . Stawianie na pierwszym miejscu w hie­ rarchii wartości materialnych domu mieszkalnego badacze polscy tłu­ maczą rozpadem rodzinnej gospodarki chłopskiej będącej w dawnym układzie warsztatem pracy i symbolem trwałości rodziny. Funkcje wspól­ nej gospodarki w pewnym sensie przejmuje dom mieszkalny stający się ośrodkiem organizacyjnym życia r o d z i n y podstawą rozróżnienia poe 7 3 7 4 75 76 77 9 po wypadkach przy statystyki miejscowej 7 3 Zbliżony 7 4 Zasady rozkład za lata sytuacji s ą obroty siącu styczniu obroty IX. s. 1968, Por. handlu osoby z tytułu rent chorobowych: dane ze w był w również TKZS Archiwum we — Etnografii styczniu 1113 101,5 tys. l e w ó w , tys. lewów): Wodna PAN. Selkoopu w lutym i archiwalne IHKM detalicznego m i e j s c o w e g o kwietniu: wsiach materiały Toszewci. Ireny Odbiciem najwyższe 861 t y s . Statisticzeski w tej mie­ lewów, bjuletin, Ni­ naj­ Widin 12. Patrz artykuł 76 Przemiany 7 7 w 23 uposażeń 1966-6)8 (1968: w mniejsze i zdrowia. dochodów wypłacania zińskiej 7 5 pracy służby M. Pokrapka. społeczne Sulimski, w Procesy 8 — Etnografia Polska, t . X V , z. 1 Polsce Ludowej, urbanizacji..., Warszawa is. 121. 1963, s. 296, 362, 410. �114 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA zycji społecznej rodziny i odbiciem jej dążeń i aspiracji. Nader ograni­ czone zadania produkcyjne ograniczają potrzebę inwestycji w zagrodzie. Równocześnie dom mieszkalny upodabnia się typem budownictwa do domku miejskiego , jedynie część budynku (parter lub suterena) służy pewnym ograniczonym zadaniom produkcyjnym. W dziedzinie w y p o s a ż e n i a m i e s z k a ń obserwujemy w Gra­ madzie chęć dorównania jak najszybciej standardom życiowym po­ wszechnie spopularyzowanym i wspólnym dla miasta i wsi. Dążenie do jak najszybszego urządzenia mieszkania i najpełniejszego jego wyposa­ żenia w nowe meble oraz przedmioty ułatwiające prowadzenie gospo­ darstwa domowego, jak odkurzacze elektryczne, piecyki, maszyny do szycia, telewizory, adaptery itp., jest powszechne. Nabywanie przedmio­ tów drogich posiada-wszelkie cechy manifestowania swego dostatku i t y m samym podkreślania swego znaczenia. Wszystkie te nowości są atrybu­ tami powodzenia i „nowoczesnego" ż y c i a . Połowa badanych rodzin miała domy urządzone kompletami mebli fabrycznych. W pierwszym rzędzie urządza się sypialnie (podwójne łóż­ ko, szafa na ubrania, toaletka z lustrem), następnie zakupuje się meble kuchenne (komplet lub tylko kredens). Jeżeli w domu są dwie kuchnie, to nowe meble ustawia się zazwyczaj w kuchni „zimowej". W urządza­ niu wnętrza mieszkalnego dominuje wzór wnętrza drobnomieszczańskiego: meble politurowane, dużo serwetek, bibelotów, wszelkiego rodzaju ozdób. Duża ilość haftów, często w stylu pseudoludowym. Cechą specy­ ficzną domu jest duża ilość samodziałów, głównie chodników, którymi wyłożone jest całe mieszkanie. W meblarstwie i zdobnictwie wnętrza królują przelotne mody, „każdy chce mieć to samo, co drugi" , jednocześnie zaś obserwuje się r y w a l i ­ zację pomysłów. Wobec ciągłego naśladownictwa odnosi się wrażenie, że nie tyle chodzi o zaspokojenie indywidualnych potrzeb, co o podniesie­ nie przez to wyglądu mieszkania, które jest wykładnikiem własnego pre­ stiżu społecznego. T y m bardziej że we wnętrzu mieszkalnym nie widać oddzielenia się funkcji rekreacyjnych od produkcyjnych, a raczej w y ­ dzielenie części reprezentacyjnej. Najbardziej paradne pokoje pokazuje się gościom, „zwiedza" się je, a następnie pracuje się i odpoczywa w czę­ ści produkcyjnej, gdzie stoi radio oraz maszyna do szycia (posiada ją 50,5% ankietowanych rodzin). Natomiast telewizor (12% ankietowanych) 78 79 80 7 8 O g ó l n e p o d o b i e ń s t w o n o w e j z a b u d o w y w s i do b u d o w n i c t w a miejskiego (willowego) p o g ł ę i b i a u l i c o w a z a b u d o w a w s i oraz to, ż e w z w i ą z k u z g o s p o d a r k ą filialną n a k o l i b a c h s t a r e z a b u d o w a n i a gospodarcze nie z a j m u j ą zbyt wiele miejsca. : 7 9 8 0 Podstawy takie potwierdzają M a t e r i a ł y M B , n r 346, s. 5. liczne, prowadzone współcześnie badania. �W A R U N K I BYTOWE I B U D Ż E T R O D Z I N Y W I E J S K I E J 115 i lodówka (3,7%), mniej używane, stoją często w izbach reprezentacyj­ nych. Obserwuje się wyraźną współzależność między występowaniem tych ostatnich a stopniem zamożności rodziny i jej aspiracjami. W y ­ kładnikiem zamożności rodziny jest również duża ilość pościeli, kołder, prześcieradeł, czerg na łóżko itp. W rodzinach zajmujących wybitniejsze pozycje w życiu społeczności wioskowej widać wyraźne dążenie do zaopatrzenia się w pojazdy me­ chaniczne, zwłaszcza motocykl (posiadało go 20,9% ankietowanych), a na­ stępnie samochód osobowy . Domy rodzinne zamieszkują z reguły rodziny trzypokoleniowe: sta­ rzy rodzice oraz małżeństwa z dziećmi. Pomimo że wiele rodzin posiada nowe duże mieszkanie, nie wszystkie pomieszczenia są w pełni wyko­ rzystane. Pokoje służą głównie do spania, a życie domowe koncentruje się w kuchni „gospodarczej". W kuchni spożywa się posiłki, tu prze­ siaduje się w chwilach wolnych (tu czyta się gazety i słucha radia). W kuchni też w dni powszednie przyjmuje się gości. W kuchni lub w po­ koju obok niej mieszkają starzy rodzice. Na zakończenie omawiania warunków mieszkaniowych trzeba jeszcze nadmienić, że pomimo dużych rozmiarów nowych domów brak w nich na ogół miejsca przeznaczonego wyłącznie do zabiegów higienicznych. W okresie powojennym wraz z kolektywizacją zmienił się system zaopatrzenia rodziny w produkty żywnościowe, co wpłynęło na pewne zmiany w sposobie odżywiania. Ograniczenie samozaopatrzenia rodzi­ ny do produktów pochodzących z działki spowodowało, że pożywienie codzienne zupełnie nie zawiera kukurydzy, używa się jej teraz w nie­ wielkich ilościach jako k a r m ę dla świń i drobiu. Przestano prawie zu­ pełnie jadać fasolę, ograniczono spożycie kapusty . W stosunku do okre­ su poprzedzającego I I wojnę światową zmalało spożycie mleka (brak własnych krów) przy utrzymaniu mniej więcej na dawnym poziomie spożycia nabiału owczego. Wzrosło natomiast znacznie spożycie cukru i wyrobów cukierniczych. Zmienił się skład pożywienia mięsnego, pierwsze miejsce zajmuje drób, jagnięta, a następnie prosięta. Nie jada się prawie zupełnie woło­ winy. Są to zmiany substytucyjne, gdyż w sumie nie spożywa się więcej mięsa. Podstawę pożywienia stanowi w dalszym ciągu chleb, ale. kupny, w y ­ pieku piekarskiego z białej mąki. Pojawiły się nowe potrawy (maka81 82 8 1 P r a g n i e n i e to z r e a l i z o w a n e jest w p i e r w s z y m r z ę d z i e w g r u p i e w y k w a l i f i ­ k o w a n y c h i n a j l e p i e j z a r a b i a j ą c y c h s p e c j a l i s t ó w , t a k i c h j a k : stomatolog, l e k a r z , p r z e w o d n i c z ą c y g r o m a d z k i e j r a d y , a g r o n o m T K Z S , k s i ę g o w y S e l k o o p u itp. 8 3 J e s t to o d m i e n n a M a r k o w s k a , Niektóre sytuacja n i ż stwierdzona zmiany..., s. 239. w badaniach mongolskich: patrz �116 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA ron) i przetwory (konserwy, zwłaszcza rybne) pochodzenia fabrycznego, których dawniej nie jadano. Nie sposób jest w badaniach etnograficznych ustalić dokładnej struk­ tury globalnego spożycia poszczególnych artykułów. Jest to niemożliwe ze względu na brak danych dotyczących spożycia naturalnego (zaopatrze­ nia, dawniej z całego gospodarstwa rolnego, dziś z działki przyzagrodo­ wej). Odnośnie do przeszłości opieramy się na subiektywnych relacjach, pośrednio wnioskując z ogólnych danych o produkcji artykułów spo­ żywczych. Współcześnie, nie mając możliwości zorganizowania badań budżetów domowych, uciekamy się do obserwacji oraz wnioskować mo­ żemy z danych dotyczących sprzedaży artykułów żywnościowych przez miejscowe sklepy i TKZS. Można poczynić pewne obliczenia ilości kupowanych produktów, zwłaszcza tych, które w całości nabywane są poza gospodarstwem do­ mowym, jak chleb, cukier, mleko. Według danych z 1967 r. chleba k u ­ piono we wsi okoł 280 kg na osobę, czyli spożycie wynosiło niecały k i ­ logram dziennie. Nie jest to dużo, jeżeli weźmie się pod uwagę, że roczne spożycie mąki wynosi zaledwie 15 kg na osobę (własne gospodarstwo mąki nie dostarcza). Stosunkowo duże było spożycie cukru, wynosiło bowiem ok. 28,5 kg na osobę. Znaczna część z tego jest jednak przezna­ czona do wyrobu przetworów w t y m także i wina. Nader skromnie przedstawia się spożycie mleka — średnio około 18 kg na osobę. Częścio­ wo brak mleka uzupełniają sery własnej produkcji (66,6% gospodarstw ankietowanych miało owce) oraz dokupywane (ok. 1,2 kg na o s o b ę ) . Znaczne było spożycie tłuszczu, głównie oleju — średnio 11,75 kg, nie licząc niewielkiej ilości tłuszczu ze świń własnego chowu . Analizując te przybliżone dane należy pamiętać, że pewne ilości pro­ duktów mlecznych rozprowadza „kuchnia mleczna" dla dzieci , ponadto przedszkole, technikum i stacja maszynowa prowadzą własne stołówki, wreszcie we wsi jest restauracja, w której również można spożyć po­ siłek . 83 84 85 8 6 8 3 C h l e b s p r z e d a w a n y j e s t po n i ż s z e j c e n i e p r a c o w n i k o m i i c h r o d z i n o m p r z e z T K Z S , p o n a d t o p e w n ą i l o ś ć po c e n a c h w y ż s z y c h r o z p r o w a d z a m i e j s c o w a r e s t a u r a c j a ( w 1967 r. ok. 103 tys. kgi). M l e k o s ł o d k i e r o z p r o w a d z a T K Z S za p o ś r e d n i c t w e m m i e j s c o w e j skladarnicy, kwaszone m o ż n a k u p i ć w sklepach. 8 4 Obliczając spożycie p r o d u k t ó w rozprowadzanych przez T K Z S p o d z i e l i l i ś m y całość s p o ż y c i a przez ilość s p ó ł d z i e l c ó w i c z ł o n k ó w ich rodzin, ilości zaś sprze­ dawane przez sklepy i r e s t a u r a c j ę Selkoopu przez o g ó l n ą l i c z b ę mieszkańców w s i o b s ł u g i w a n y c h p r z e z te s k l e p y . U z y s k a n o w ten s p o s ó b j e d y n i e dane p r z y ­ b l i ż o n e , n i e m n i e j zgodnie j a k s i ę o k a z a ł o z o f i c j a l n y m i o b l i c z e n i a m i d l a o k r ę g u w i d i ń s k i e g o : S t a t i s t i c z e s ř e i godisznik na okrąg Widin, W i d i n 1964, s. 226. 8 5 P a t r z dalej. 8 6 Np. idąc w pole niektórzy mieszkańcy wsi zabierają kupione uprzedniego �W A R U N K I BYTOWE I B U D Ż E T R O D Z I N Y WIEJSKIEJ 117 Wobec całodziennego zatrudnienia kobiet, często poza domem, odży­ wianie codzienne, zwłaszcza latem, jest dość skromne i monotonne. Rano pije się herbatę z lipy lub kwaśne mleko, czasem zupę z makaronem, w pole do pracy bierze się chleb, sirene, paprykę, pomidory, cebulę, cza­ sem lutice. Bardziej urozmaicony jest jadłospis świąteczny i gościnny, nie przestrzega się też postów . Odżywianie dzieci do roku, zdaniem miejscowego lekarza, jest względ­ nie zadowalające, gdyż dzieci do 9-10 miesiąca pozostają na ogół pod opieką młodych matek. Z pomocą rodzicom przychodzi „mleczna kuchnia" prowadzona przy ambulatorium lekarskim. Kuchnia przyrządza trzy dania (zupę, przecier jarzynowy i kisiel) na mleku, uzupełniając w ten sposób niedobory rynkowe mleka. Te osoby, które nie korzystają z kuch­ ni, mogą kupić mleko słodkie dla dzieci, sprzedawane codziennie we wczesnych godzinach rannych w cukierni. Starsze dzieci chowane są na ogół pod opieką babek, karmione są podobnie jak dorośli, często nie­ odpowiednio. 87 W związku z większymi dochodami ludności rozpowszechnił się zwy­ czaj kupowania dzieciom słodyczy. Słodycze kupują sobie również i star­ si (np. kobiety idące do pracy w pole, uczniowie szkolni). Wszystkie ważniejsze chwile w życiu rodziny podkreślane są nadal uroczystymi ucztami (chrzest, wesele, święto sweteca familii) przy czym w dalszym ciągu wypiekane jest okolicznościowe pieczywo. Ponadto organizowany jest nowy typ przyjęć z okazji pożegnania synów idących do wojska oraz rocznicy urodzin poszczególnych członków rodzin. Na przyjęcia te zapraszani są koledzy z pracy i szkoły, a ponadto człon­ kowie rodziny i sąsiedzi. Święta państwowe (1 maja, 9 września) uświetniają przyjęcia skład­ kowe — bankiety, urządzane z reguły w miejscu pracy. W przyjęciach tych, po zapłaceniu obowiązującej składki, biorą niekiedy udział rodziny pracowników. W okresach poprzedzających święta miejscowe TKZS zwiększa dostawy detaliczne, zwłaszcza mięsa, które stanowi podstawową potrawę świąteczną (zazwyczaj kurczęta albo prosięta). Niezbędnym składnikiem bankietów i świątecznych posiłków jest wino, najczęściej młode, domowego wyrobu, oraz lemoniada, jak również wódka własnego wyrobu . 88 dnia w restauracji potrawy m i ę s n e (pieczone m i ę s o ) . W o k r ę g u widyńskim w a r t o ś ć ż y w i e n i a z b i o r o w e g o z 10|9 tys. l e w ó w w 195,9 г., w z r o s ł a do 270 t y s . l e w ó w w 1964 г.: Statisticzeski godisznik..., s. 223. 8 7 O b o w i ą z k o w y m s k ł a d n i k i e m p o ż y w i e n i a ś w i ą t e c z n e g o jest p o t r a w k a z k u r y l u b m i ę s a owczego oraz btmica n a j c z ę ś c i e j z s e r e m . D o tego s a ł a t k a z p o m i d o ­ r ó w , c e b u l i , p i e c z o n e j p a p r y k i . N a deser b u d y ń , ciasta, ś w i e ż e o w o c e ( a r b u z y , winogrona, orzechy). 8 8 Wino pija się na ogół zmieszane z lemoniadą. �118 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA Wobec wzrostu siły i możliwości nabywczych samozaopatrzenie ro­ dziny ogranicza się głównie do produktów spożywczych pochodzących z własnej działki przyzagrodowej. Przeliczając wartość produktów sprzedawanych w miejscowych skle­ pach oraz TKZS uzyskaliśmy sumę ok. 114 lewów wydatkowanych rocznie na 1 osobę, z czego blisko 73% produktów zakupywane b y ł o w TKZS. Spośród ogółu podstawowych produktów spożywczych kupo^wanych w sklepach i restauracji, 25% wartości zakupów stanowi cukier, 21,2°/» mięso i przetwory mięsne, 16,5% przetwory zbożowe, 12,6% nabiał i 6,5% warzywa (świeże i przetwory). Minimalne sumy prze­ znacza się na pozostałe produkty. W dalszym ciągu wiele rodzin produkuje w domu mydło (59,7% rodzin ankietowanych) jednakże jest ono spożytkowywane prawie w y ­ łącznie do prania (tylko 2,2% rodzin używało go do mycia). Ponadto ponad połowa badanych rodzin (61,7%) produkuje w domu wino z włas­ nych winogron oraz od czasu do czasu piecze chleb (67,2%). Znaczna część (70,5%) w dalszym ciągu wykonuje w domu tkaniny, wyposaża się nimi dzieci, większość wyprawy zakupywana jest jednak w skle­ pach. Kupuje się córkom meble fabryczne (pojedyncze lub całe komple­ ty), również goście weselni przynoszą w darze sprzęt kuchenny czy porcelanę. Na dary dla gości kupuje się gotowe koszule i fartuchy wyrobu fabrycznego. W związku z brakiem ziemi cała uwaga skierowana jest na wyposażenie domu nowożeńców. Struktura zakupów została omówiona uprzednio. Obliczając wartość zakupów rocznych, według danych kooperatywy, w 1967 r. wydatko­ wano w lewach na jednego mieszkańca wsi . 89 Produkty kupowane Wydatki żywność 114,00 tkaniny 17,60 trykotaże i odzież gotowa buty meble sprzęty mydło domowe i środki motocykle, piorące rowery tytoniowe Razem 8 9 114,00 Odsetek o g ó ł u wydatków 50,67 ] 29,70 J ) 66,80 10,50 6,50 j 19,40 8,62 0,85 0,85 0,37 0,85 0,85 0,37 19,10 19,10 8,50 4,00 4,00 1,77 225,00 225,00 12,90 alkohol wyroby 38,70 ogółem 100 Spomagatelna tablica (balans) za otczitane postaplenijata prodażbite licznostite prez 1967 д. Potřeb kooperacija okr. Widin, s. Gramada. i na- �119 W A R U N K I BYTOWE I B U D Ż E T R O D Z I N Y W I E J S K I E J W sumach powyższych uderza przede wszystkim stosunkowo m a ł y udział wydatków na środki piorące, co jest uzasadnione domową pro­ dukcją mydła i wysokie spożycie alkoholu (w przeliczeniu na 1 osobę, wliczając kobiety i dzieci, przypada 16,6 1 napojów alkoholowych). Jest to przeważnie wino i piwo niskoprocentowe, ale do ilości tych dochodzi jeszcze spożycie alkoholu własnego wyrobu. Jeżeli chodzi o zmiany w rozmiarach zakupów, to z roku na rok wzrastają zakupy artykułów trwałego użytkowania. Związane jest to również z podnoszeniem się stopy życiowej (siły nabywczej) jak i z co­ raz lepszym zaopatrzeniem sklepów, jak również z wzrastającymi po­ trzebami mieszkańców. Widać to między innymi z następujących da­ nych : 9 0 Przedmioty 1965 1966 1967 radia telewizory 25 77 43 8 43 59 pralki 11 28 lodówki 13 21 16 zakupione 16 Przy analizie powyższych danych trzeba jednak pamiętać, że zakupy w miejscowej kooperatywie nie dają pełnego obrazu inwestycji domo­ wych. W związku z ułatwieniami komunikacyjnymi (autobusy do W i d i ­ na i Kuły) oraz licznymi kontaktami z miastem (rodziny, które na stałe opuściły wieś lub pracują okresowo w mieście) wiele zakupów, nawet dużych, czynionych jest w W i d i n i e , rzadziej w Kule, a nawet w Sofii i innych dużych miastach . Ponadto w związku ze wzrastającymi w y ­ maganiami rozwijają się we wsi usługi . Wraz ze zmianą organizacji gospodarstwa rolnego (organizacją ko­ operacji rolnej), rozbudową domów mieszkalnych oraz powstaniem szere­ gu nowych instytucji powołanych do organizowania życia kultural­ nego wsi zmienia się organizacja pracy i wypoczynku oraz formy roz­ rywki. Większość dorosłych mieszkańców wsi pracuje zarobkowo poza do91 92 93 9 0 Okrążeń Sprawka za realiziranija Naroden Sdwet-Widin. stokoobrot i prodáni Pianow otdei. 9 1 stoki. Selkoop s. Gramada: P o p r z e l i c z e n i u 1 l e w a n a 20 zł o t r z y m u j e m y n a s t ę p u j ą c e s u m y ( G r a m a ­ d a —• ś r e d n i a d l a w s i p o l s k i e j ) : o d z i e ż 1142-1336 z ł , m e b l e i w y p o s a ż e n i e w n ę t r z a 315-389 zł, m y d ł o i ś r o d k i p i o r ą c e 17-62 z ł , p o j a z d y 16,6-105 z ł , a l k o h o l 142-385 z ł , t y t o ń i p a p i e r o s y 80-81 z ł . D a n e o d n o ś n e do w y d a t k ó w n a w s i p o l s k i e j . 9 2 9 3 Np. zakup m e b l i w czasie powrotu Patrz artykuł W. Paprockiej. z wczasów. �120 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA 94 mem, głównie w TKZS . Czas i miejsce pracy zostały więc oddzielone od zajęć domowych. W zależności od rodzaju i miejsca pracy różnicują się u poszczególnych osób okresy pracy i czasu spędzanego wspólnie z rodziną. Jakkolwiek r y t m pracy w kooperatywie rolnej jest różny od r y t m u pracy w innych zakładach produkcyjnych czy usługowych (dłuższy dzień pracy, praca przed i po obiedzie, okresowa praca w niedzielę, w nie­ których działach pracy dopuszczalne opuszczenie kolejnego dnia pracy), to jednak podobnie jak i przy innych typach pracy jej godziny są ściśle unormowane. W związku z t y m oddziela się wyraźnie czas pracy zarobkowej od pozostałego czasu, którym można swobodnie dysponować. W tej ostatniej kategorii czasu mieści się czas wolny . Zarówno w rodzinach, gdzie wyłącznie pracuje się w TKZS, jak w rodzinach zróżnicowanych zawodowo powstaje problem dowolnego, indywidualnego dysponowania czasem poza pracą. Radykalnej zmianie uległ model spędzania dni świątecznych. W Buł­ garii skasowane zostały ustawowo święta kościelne. W Gramadzie świę­ tuje się jedynie dzień Święta Matki Boskiej (21 I X ) , kiedy to organizo­ wany jest we wsi doroczny jarmark (nie jest to jednak dzień wolny od pracy). Zmieniły swój charakter niedziele. Ludność miejscowa nie uczęszcza do cerkwi, nie obowiązuje już kościelny nakaz „święcenia dnia świętego". W okresie letnim przeznacza się często niedziele na wykona­ nie większych prac zespołowych na działce lub w domu (malowanie, wykańczanie domu itp.). Popołudnie, po poobiedniej drzemce, poświęcone jest życiu towarzyskiemu. Pojawiły się nowe, nie znane dawniej sposoby odpoczywania. Wspólną rozrywką zarówno młodzieży wiejskiej w wieku szkolnym, jak i pracującej jest uczęszczanie do miejscowego kina (program zmie­ nia się dwa razy w tygodniu). Sala kinowa mieści się w czytalisztu, odpowiedniku naszego domu kultury. Starsi mieszkańcy wsi, do lat 40, chodzą również do kina (częściej mężczyźni niż kobiety, bo mają więcej wolnego czasu) . Kobiety, matki rodzin powyżej lat 40, chodzą do kina bardzo rzadko, powyżej lat 55 (emerytki) wyjątkowo(I). Odpoczywając po pracy w domu powszechnie słucha się radia. Wieś jest zradiofonizowana, prawie wszystkie domy mają zainstalowane głoś9S 96 9 4 9 5 Zob. analizą struktury zawodowej w Por. materiały k ł a d u Etnografii. 9 6 archiwalne artykule W. Paprockiej. I. Nizińskiej za lata 1966-68 w Archiwum Z a ­ M a t e r i a ł y d o t y c z ą c e s p o s o b ó w s p ę d z a n i a wolnego czasu i konsumpcji turalnej pochodzą g ł ó w n i e z badań M . Lechowskiej-Bujakowej, której w m i e j s c u g o r ą c o d z i ę k u j ę z a pomoc. kul­ tym �121 W A R U N K I BYTOWE I B U D Ż E T R O D Z I N Y W I E J S K I E J 9 7 n i k i , wiele rodzin ma również radioodbiorniki. Głośnik radiowęzła włączony jest często przez cały dzień. Poza dziennikiem radiowym, któ­ rego słuchają prawie wszyscy, dobór audycji różnicuje się zależnie od wieku. W ostatnim okresie bardzo wzrosła liczba t e l e w i z o r ó w , jednakże systematyczne oglądanie programu telewizyjnego nie jest jeszcze bardzo rozpowszechnione . Większość rodzin we wsi (72,3% ankietowanych) prenumeruje ga­ zetę codzienną, znaczna część (21,6 °/o) jakiś tygodnik. Jak wskazują obserwacje, rozmiary prenumeraty nie są równoznaczne z nasileniem czytelnictwa. Dzienniki czytają regularnie przede wszystkim mężczyźni, i to starsi. Tygodniki często są tylko przeglądane. Wśród nie prenume­ rujących w ogóle czasopism (5%) przeważają ludzie bez podstawowego wykształcenia i z wykształceniem podstawowym. Gazety są stosunkowo tanie, stąd też nie obserwuje się zależności między ilością prenumero­ wanych czasopism a dochodem rodziny. Zależność ta jest natomiast widoczna jeżeli chodzi o ilość posiadanych książek ° . Równie wyraźna jest zależność między poziomem przeciętnym wykształcenia członków rodziny a wielkością i rodzajem posiadanego księgozbioru. Wśród rodzin o wykształceniu średnim tylko 15% rodzin w ogóle książek nie ma w domu, wraz z wykształceniem rośnie też ilość posiadanej literatury pięknej. W y n i k i ankiety potwierdzają obserwacje kierowniczki miejscowej księgarni, która twierdzi, że najwięcej książek kupują technicy, robotni­ cy wykwalifikowani i miejscowa inteligencja. Z biblioteki w czytalisztu korzysta głównie młodzież- szkół podstawo­ wych i technikum, na drugim miejscu wśród czytelników znajduje się młodzież pracująca i emeryci, wreszcie gospodynie domowe. Najmniej czytają ludzie w średnim wieku, pracujący zawodowo . Księgarnia oprócz sprzedaży książek i materiałów piśmiennych sprze98 99 i 10 1 0 1 9 7 W okresie m i ę d z y w o j e n n y m odbiorniki w radiowe 1936 г.: Nakow, zelektryfikowana we wsi 502 Statisticzeski w Selo 1960 r. W godisznik..., Patrz wyżej 9 9 Posiadacze 196.8 939 Widin, tablica s. n i e l i c z n i gospodarze Pierwszy Wodna..., radioodbiorniki, 9 8 tylko akumulatorowe. s. 52. r. n a aparat Wieś 1067 głośników w w Gramadzie mieli Wodnej Gramada gospodarstw radiowęzła kupiony została (1045 oraz 175 został całkowicie domów) były telewizorów: 268. zakupów. telewizorów często nie oglądają nawet dziennika telewizyj­ nego. 100 p nie r mają z y z a r o b k a c h od 20-40 l e w ó w żadnych rodzin nie m i a ł a w 1 0 1 Dane ze książek domu statystyki w domu, w książek. bibliotecznej. na głowę grupie miesięcznie 60-100 lewów dwie tylko trzecie trzecia rodzin część �122 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA 102 daje płyty gramofonowe . Płyty z reguły kupuje młodzież pracująca i młode małżeństwa. Kierownictwo domu kultury wraz z odpowiednimi placówkami k u l ­ turalno-oświatowy mi okręgu organizuje od czasu do czasu imprezy widowiskowe (występy teatru z Widina, koncerty itp.) oraz odczyty popularnonaukowe . Na imprezy te uczęszcza w pierwszym rzędzie miejscowa inteligencja (nauczyciele, pracownicy administracji i fachow­ cy z TKZS i innych zakładów) oraz młodsza generacja mieszkańców (20-30 lat). W domu kultury znajduje się też siedziba miejscowego zespołu arty­ stycznego pieśni i tańca. Zespół ten przygotowuje programy artystyczne z okazji różnych świąt i obchodów. W 1967 r. brał on udział w pierw­ szym regionalnym festiwalu folklorystycznym północno-zachodniej Buł­ garii w Beogradczyku. Obok zespołu artystycznego jest jeszcze we wsi klub sportowy, ale nie przejawia większej aktywności. Nową formą odpoczynku okresowego są organizowane wczasy pra­ cownicze. Związek Zawodowy (Profsojuz za Selsko i Górsko Stopanstwo) wykwalifikowanych pracowników TKZS dostaje dla 4 wsi należą­ cych do TKZS ok. 10 skierowań kwartalnie. Pobyt w domu wczasowym (14 dni) kosztuje 14-16 lewów. Podobne skierowania otrzymują człon­ kowie innych związków zawodowych. Robotnicy rolni i hodowlani oraz rzemieślnicy z brygad TKZS mogą dostać skierowanie do specjalnych domów wypoczynkowych TKZS (Trudeszti se selani). Gramada dostaje ok. 24-26 skierowań do tych domów kwartalnie, koszt pobytu (14 dni) jest zróżnicowany w zależności od miejscowości. W miejscowości kura­ cyjnej płaci się 22 lewa. Wśród osób korzystających z wczasów przeważają młodsze małżeń­ stwa z dziećmi w wieku szkolnym. Ostatnio w związku z rozwojem motoryzacji zdarzają się, zwłaszcza wśród miejscowej inteligencji, spora­ dyczne wypadki spędzania urlopu indywidualnie, na campingu. 103 Nie korzystający z wczasów w okresie urlopu odwiedzają rodziny w miastach, załatwiając przy okazji potrzebne zakupy. Również rodziny z miasta przyjeżdżają na urlopy na wieś, szczególnie często przysyłają dzieci na wakacje do dziadków. Zdajemy sobie sprawę, że przedstawiony obraz ze względu na roz- 102 w p ł y t po 1 0 3 były ciągu 1,20 10 miesięcy 1968/69 r. w księgarni sprzedano ok. 200 małych lewów. Zagadnienia związane przedmiotem odrębnych z działalnością badań B. instytucji Tumangełowa. spoieczno-kulturalnych �W A R U N K I BYTOWE I B U D Ż E T R O D Z I N Y 123 WIEJSKIEJ miary niniejszego opracowania jest szkicowy i tylko ogólnie informuje o charakterze oraz poziomie warunków bytowych w przeszłości i obec­ nie, stwierdza jedynie, jaki jest zasadniczy kierunek zachodzących prze­ mian. W Gramadzie w wyniku przeobrażeń w a r u n k ó w bytowych obserwu­ jemy dalekie odejście od wzorów i sposobu życia ludności tradycyjnej wsi rolniczej. Nie oznacza to jednak pełnego przejęcia wzorów życia miejskiego. Modyfikują je specyficzne warunki egzystencji (zatrudnienie ludności w uspołecznionym gospodarstwie rolnym). Można tu mówić o urbanizacji społecznej i ekonomicznej, urbanizacji bez wychodźstwa. Dzięki stosunkowo wysokim zarobkom ludności, możliwościom uzupeł­ nienia zaopatrzenia produktami pochodzącymi z własnej działki oraz znacznej stabilizacji gospodarczej kraju (poprawa zaopatrzenia) stopień rozbieżności między systemem potrzeb (do niedawna bardzo ograniczo­ nych) a możliwościami ich zaspokojenia wydaje się stosunkowo nie­ wielki. W odniesieniu do organizacji życia społecznego i kulturalnego wsi należy podkreślić, że wprowadzenie nowych form organizacyjnych było w Gramadzie stosunkowo łatwe ze względu na układ przestrzenny wsi, gęstą zabudowę i ilość mieszkańców. Wysiłki inwestycyjne (wodociągi, oświetlenie ulic, inwestycje kulturalne) zmierzające do wyrównania róż­ nicy w a r u n k ó w bytowych między miastem a wsią są tu stosunkowo mniejsze niż we wsiach małych lub rozproszonych, a możliwości korzy­ stania z usług materialnych i kulturalnych zbliżone do warunków miej­ skich. 1 0 4 Bronisława Kopczyńska-Jaworska THE STANDARD OF LIVING AND BUDGET OF A GRAMADA PEASANT FAMILY S u m m a r y T h e p a p e r p r e s e n t s the perspective. of and the Its s t a n d a r d of l i v i n g of allow to Two economy life. T h e of economic sketched, with opposite p a t t e r n s the break situation reference to of the of the been of a p e a s a n t f a m i l y in a the laid changing on family conditions a r e centuries, Bulgarian respective nieties, w i t h i n w h i c h consumption 1 0 4 reconstruct v i l l a g e ' s p o p u l a t i o n . S t r e s s has structure. family changes and areas decisions a r e of life, analysed, the countryside needs modern in social both historical and its the strivings organization traditional collective periods is consumption farm briefly opportu- taken. W o d o c i ą g i w G r a m a d z i e z a ł o ż o n o w 1961 r. (w c e n t r u m w s i ) , z e l e k t r y f i ­ k o w a n o w i e ś w 1960 r . W 1962 r . — 32,1% u l i c m i a ł o u l e p s z o n ą n a w i e r z c h n i ę , 85,Wo o g ó ł u u l i c b y ł o o ś w i e t l o n e : Statisticzeski godisznik..., s. 268. �124 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA In the past, a p e a s a n t f a m i l y i.e. l a n d , h o m e s t e a d , in the first members present its place, of the goods, needs a At the middle h a r d l y any ducts. T h e r e w a s to of of farm natural, of tillage War sometimes was as them, from even There later, of author presents management D u r i n g the more than period covered three-generation homogenous portant differences Next, system the economic author acres per the capita); of balance the between A small animal husbandry pro­ with thus including up the to specific the a few w o r k e d together providing of of most rather limited. farms), and families, depended, number beginning a relative World generations, on t h e i r f a r m s . children, and research, she the principless found a tendency family for a no predominate. system describes the d i s t r i b u t i o n of p r o p e r t y a n a l a r g e to i n t h e l e v e l of the its p r o p e r t y , life consumed a n d of familia) of by family to l a b o r force, c o n n e c t e d large decision-making, and farm. The the on of (5-7 were wheat (filial p a t r i l o c a l a n d p a t r i l i n e a r ( c a l l e d golema The at and was needs of of and produced as the and husbandry past related predominant it sales a m a r k e d shortage organization existence Its level property the exchange. satisfy gained s u p p o r t its its end size with to u s e d to a n d its l a b o r f o r c e . extent close in cash w a s I , and the was and means income on family. century, economy basic implements, did not stimulate the emergence of im­ life. the traditional furnishings of a dwelling house, A bouse w a s r a t h e r modestly furnished. U n t i l collectivization, a d i v i d e d i t s t i m e b e t w e e n its koliba h u t i n the r a n g e s , a n d its v i l l a g e D u r i n g s u m m e r , m o s t of its m e m b e r s l i v e d i n the koliba. family house. a peasant's foods, a n d h i s r y t t e n of w o r k a n d l e i s u r e . H o u s e w o r k s c o n c e n t r a t e d i n t h e k i t c h e n w i t h a c h i m n e y ; t h e other r o o m s e r v e d m a i n l y f o r sleep, a n d d u r i n g w i n t e r , also f o r e a t i n g a n d for w e a v i n g , as w e l l as for f r i e n d l y m e e t i n g s or r i t u a l feasts. I n s u m m e r , s o c i a l m e e t i n g s a n d d a n c e s w e r e a r r a n g e d o u t s i d e . A l s o s u c h a c t i v i t i e s as w a s h i n g w e r e l a r g e l y done outside. T h e family's basic food mainly ducts, diet was paprika as depended home-baked a n d beans, cattle was on the bread; and used for up c h a r a c t e r of the to draught second the agricultural production. T h e place thirties only. Pork by fat was held sheep by vegetables, m i l k and was the main its pro­ lard. It is o n l y s i n c e the t h i r t i e s that s u n f l o w e r o i l h a s b e c o m e c o m m o n . T h e h u m b l e every­ day (18 weeks as s a c r i f i c e a n d magic in food was a year). even A l l the rituals, were more connected In the old type or her age a n d ¡sex, the schedule The the next growth economy. with of processes attention is of a discussion depends not of of family only on member as everybody Each age is the cannot had his periods assigned worked group had in its the own degree be of tasks farm, according it to determined traditional forms self-sufficiency satisfied within a d d i t i o n a l p r o v i s i o n i n t h e past change given description fast of dances, r i t u a l s a n d r e l i g i o u s s e r v i c e s ) . that of a n d t h e i r r o l e i n the The life. discussed needs T h e sources the Special topic of each and games, numerous h o l i d a y s , as w e l l feasts. family, family (meetings, d u r i n g the and village with his leisure limited family to that the life income. per capita been developing transformation family have The of the and author but that increases and consumption between together the wars. cooperatives economy. collectivization concludes it a family, consumers capitalist r u r a l after of closed are discussed, underway credit standard income, a the begins living with standard remarkably in large �125 W A R U N K I BYTOWE I B U D Ż E T R O D Z I N Y W I E J S K I E J f a m i l i e s t h a t c a n s p e n d bigger s u m s of m o n e y . T h e h o u s i n g s t a n d a r d i n G r a m a d a a p p r o a c h e s u r b a n conditions. H o w e v e r , t h e p e a s a n t s their of living space expensive and gadgets implements is dictated according by a r e not a l w a y s r e a d y to with their status-seeking function. rather than The by use buying real needs to u s e t h e m . C o l l e c t i v i z a t i o n h a s r a d i c a l l y c h a n g e d the s y s t e m thu^s the diet has changed. b a k e d at home, b u t bought. Bread is still the of p r o v i s i o n w i t h food, a n d basic food, yet it no longer I n d u s t r i a l foods a p p e a r e d . B e a n s is no l o n g e r eaten. M u c h less m i l k is c o n s u m e d t h a n before t h e w a r , as t h e p e a s a n t s h a v e no cows of t h e i r o w n , w h i l e c o n s u m p t i o n of s u g a r a n d its p r o d u c t s i n c r e a s e d . T h e c u s t o m of feasts is still kept, on t r a d i t i o n a l occasions and on new ones (e.g., state holidays). Discussing the of w o r k for of leisure time work income and from which leisure homestead c a n be habits, the activities disposed at w i l l . author has finds brought T h e model that about of the a festive division separation days has c h a n g e d n o t a b l y b e c a u s e of s e c u l a r i z a t i o n of l i f e . N e w f o r m s of l e i s u r e a p p e a r e d , related w i t h the m a s s media. T h e r e l a t i v e l y high wages, from goods, small cause homestead that the possibilities the to plots degree satisfy of of them, land, as well divergence does not supplemented by a fair supply of between the system of seem as to facilitates urban the use of material and needs and great. T h e f a v o u r a b l e s p a t i a l p a t t e r n of the v i l l a g e is e m p h a s i z e d which income consumers cultural services (dense b u i l d i n g ) , in a manner close conditions. T h e o b s e r v e d changes, c a u s e d i n l a r g e degree b y e m p l o y m e n t i n t h e sitate- o w n e d n e a r - b y f a r m , a n d i n t h e c r a f t s a n d t r a d e s , is d e s c r i b e d b y t h e a u t h o r a s s o c i a l a n d e c o n o m i c u r b a n i z a t i o n w i t h o u t emrnigratiotn. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7a06310fc3077aedb3ee3f8ddf2ea3f8.pdf faa569ccf71a31f52714caddd130cf5e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5265 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource dialog międzykulturowy stereotyp obcego Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4887 Title A name given to the resource Spotkanie z innym w dialogu międzykulturowym / ETNOGRAFIA POLSKA 2008 t.52 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2008 t.52, s.21-38 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska, Iwona Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. L I I : 2008, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 IWONA KABEIŃSKA Instytut Archeologii i Etnologii PAN Warszawa SPOTKANIE E INNYM W DIALOGU MIĘDEYKULTUROWYM* Trzy możliwości stały zawsze przed człowiekiem, ilekroć spotkał się z Innym: mógł wybrać wojnę, odgrodzić się murem, mógł nawiązać dialog Ryszard Kapuściński (2004) 1 WARUNKI DIALOGU I JEGO CELE Słowo 'dialog' jest obecne w języku potocznym, w pracach naukowych, w polityce, w mediach. Powstają centra dialogu, firmy i pisma mające „Dialog" w nazwie lub tytule. Mam wrażenie, że słowo 'dialog' jest nadużywane. Mówi się np. o dialogu kultur w odniesieniu do festiwali, podczas których przedstawiciele różnych grup etnicznych prezentują swój dorobek: pieśni, tańce, rękodzieło, potrawy . Terminem 'dialog kultur' określane jest spotkanie z odmienną kulturą przy okazji wyjazdów turystycznych, także tych krótkotrwałych, o charakterze masowym, organizo¬ wanych przez wyspecjalizowane firmy , mimo że kontakt z Innym jest tu najczꜬ ciej znikomy, powierzchowny. Moim zdaniem, w obydwu wspomnianych tu dla przykładu przypadkach należałoby raczej mówić o zaproszeniu do dialogu (zapro­ szeniu, z którego można skorzystać lub nie) i stworzeniu wstępnych warunków, by mógł on zaistnieć. Na nadużywanie słowa 'dialog' wskazał ks. Waldemar Chrostowski. „Edarza się - pisał - że dwóch ludzi spotka się na ulicy albo zjedzą razem obiad - i to jest od razu nazywane dialogiem [przez dziennikarzy - dop. I.K.]. A oni tylko pospacerowali sobie, zjedli i porozmawiali. [...] Bywa, że ktoś, kto nie ma nic do powiedzenia, albo chce omijać drażliwe kwestie, mówi, że uprawia dialog. Nie brakuje także przejawów doraźnego koniunkturalizmu [ . . . ] " , traktowania 2 3 * Artykuł ten jest znacznie poszerzoną wersją tekstu przedstawionego przeze mnie podczas konferencji nt. „Komunikacja i dialog kultur", która odbyła się w Będlewie w dn. 13-15 czerwca 2008 roku. Jej organizatorami byli: Komitet Nauk Etnologicznych PAN, Zakład Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii PAN oraz Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej U A M . Cytat ten wybrał również jako motto swego artykułu Krzysztof Podemski (2007, s. 38). Na takie rozumienie dialogu wskazuje np. artykuł Kingi Czerwińskiej i Sylwii Żwak (Czerwiń­ ska, Żwak 2007). Patrz np.: Liśkiewicz 2007; Podemski 2007; Turystyka... 2005. 1 2 3 �22 IWONA KABZIŃSKA dialogu w sposób instrumentalny, wykorzystywania go dla doraźnych celów poli­ tycznych (Dialog bywa... 1998). Czymże więc jest prawdziwy dialog? Jakie są jego cechy? Jakie warunki po­ winny zostać spełnione, by można było mówić o takim dialogu? Termin 'dialog' wywodzi się z greckiego dialogein - rozmawiać (Rusecki 2004, s. 33). Można by więc uznać za uzasadnione pojmowanie każdej rozmowy jako dialogu. Przychylam się jednak do poglądu, że stawianie znaku równości mię¬ dzy wszelką rozmową i dialogiem jest daleko idącym uproszczeniem. Tego zdania jest np. cytowany wcześniej W. Chrostowski. Również Michaił Bachtin twierdził, że nie można traktować dialogu jedynie jako „rozmowy, [a nawet jako] sporu, polemiki, parodii" (za: Brocki 2008, s. 141). Taka „wąsko pojmowana dialogiczność [...] jest niewystarczająca" (tamże). Bachtin określił wymienione „formy dialogowości" jako „zewnętrzne, najbardziej oczywiste, ale [zarazem najbardziej] pospolite" (tamże). Znak równości między dialogiem (w tym przypadku antropologicznym) i rozmo¬ wami, „jakie prowadzimy ze sobą w życiu codziennym" stawia Vincent Crapanzano (za: Ostojska 2007, s. 20). Polemizuje z nim Dennis Tedlock, słusznie, według mnie, zwracając uwagę, że gdyby dialog antropologiczny nie różnił się niczym od codziennej rozmowy, „każdy z nas byłby antropologiem, a opis, jaki wyłaniałby się z podejmowanych przez nas konwersacji mógłby zyskać status etnograficz¬ nego" (za: Ostojska 2007, s. 20) . Dialog stanowi podstawę kontaktów interpersonalnych, jest warunkiem po¬ rozumienia i społecznego rozwoju. Jest również przedmiotem filozoficznej reflek¬ sji (pisali o nim m.in. Arystoteles i św. Augustyn) (Rusecki 2004, s. 29). Wielu badaczy, m.in. Martin Buber, Franz Rosenzweig i Emanuel Levinas, wskazywało na dialogiczny charakter życia ludzkiego oraz rolę, jaką dialog odgrywa w spot¬ kaniu z Innym (za: Domańska 2005, s. 144; patrz też: Brocki 2008, s. 115-170; Kaniowska 2006; Ostojska 2007). Według B. Mannheima i D. Tedlocka, w „ży­ wym dialogu należy poszukiwać reguł społecznego działania" (The Dialogic Emergence... 1995, s. 2; za: Brocki 2008, s. 128) . Bachtin uznał dialog za sposób „językowej ekspresji życia człowieka" (Cudowska 2003, s. 131) i stwierdził, że istnieje tylko jeden rodzaj poznania, a jest nim właśnie poznanie poprzez dialog (za: Brocki 2008, s. 142). Podkreślił ponadto, że dialog nie polega jedynie na „wczuwaniu się w sytuację innego", ani też na przy¬ jęciu jego perspektywy, sposobu postrzegania świata, nie chodzi o „«wżywanie 4 5 4 Tedlock zauważa również, że w dialogu antropologicznym niezbędna jest znajomość zasad komunikacji międzykulturowej oraz chęć zrozumienia odmienności przez badacza podejmującego rozmowę z Innym (tamże). Spotkanie z Innym może stać się ,,punkt[em] wyjścia antropologicz­ nej działalności, [...] dociera[nia] do tego, co odmienne poprzez dialog" (Crapanzano 1990; za: Ostojska 2007, s. 18). Komentując to stanowisko Marcin Brocki dodaje, że w „żywym dialogu" uczestniczy także etnolog jako autor tekstów, będących jednym z efektów jego prac (Brocki 2008, s. 128); patrz też: Jakobson 1989; Ricoeur 1989 (za: Brocki 2008, s. 135-137; Kaniowska 2006). Osobiście nie jestem zwolenniczką przedstawiania etnologicznych badań terenowych jako formy dialogu, nie będę tu jednak polemizować z tą koncepcją. 5 �SPOTKANIE Z INNYM W DIALOGU MIĘDZYKULTUROWYM 23 [się] w inną kulturę»", lecz o otwarcie się na odmienność (Bachtin 1986; za: Cudowska 2003, s. 129) Jedną z cech dialogu, na którą wskazywał Bachtin, a za nim inni badacze, jest „polifoniczność", rozumiana jako „równouprawnienie wielu głosów, odmiennych dyskursów i narracji rzeczywistości społecznej" (Cudowska 2003, s. 131; por. Bronk 1988; Gadamer 1993; 2003; za: Ostojska 2007, s. 24-25). Nie ma w nim miejsca na autorytaryzm i demagogię (Cudowska 2003, s. 131). Niezbędne jest również „«dobrowolne odsłonięcie»" się partnerów wobec siebie (Bachtin 1970; za: Cudowska 2003, s. 132; por. Brocki 2008, s. 140) . Fundamentalne znaczenie ma umiejętność cierpliwego słuchania (Rozmowa z... 1998; por. Boon 1979; Geertz 1973; Tokarska-Bakir 1995; za: Brocki 2008, s. 126). Zdaniem niektórych reprezentantów nurtu dialogicznego w antropologii, słuchanie rozmówców jest ważniejsze od obserwacji, ma „zająć jej uprzywilejo¬ wane miejsce" (Boon 1979; za: Brocki 2008, s. 126). Nie podzielam tego poglądu. Przychylam się natomiast do tych autorów, którzy - jak np. Tedlock - uważają, że słuchanie i obserwacja są równie ważne, uzupełniają się (za: Ostojska 2007, s. 20; patrz też Kaniowska 2006, s. 21-23). Zasadniczym celem dialogu jest „wymiana poglądów i poszukiwanie wspólne¬ go stanowiska w jakiejś sprawie" (Rusecki 2004, s. 33). Dochodzi tu do konfron¬ tacji odmiennych stanowisk, pojawia się wiele pytań wymagających udzielenia odpowiedzi, „ujawniają się nowe sensy i prawdy" (Słownik... 1977; za: Cudowska 2003, s. 131). Dialog nie polega na odrzuceniu „własnej perspektywy poznawczej". „Nie wzbo¬ gaca [to bowiem] w żaden sposób życia o nowe sensy (Cudowska 2003, s. 131). Chodzi tu o wyjście „poza obszar wspólnie podzielanych przekonań" (Crapanzano 1990; za: Ostojska 2007, s. 20). Zdaniem niektórych badaczy, o prawdziwym dia¬ logu można mówić tylko wtedy, kiedy pojawiają się różnice zdań między jego uczestnikami (tamże). Partnerami dialogu nie mogą być wyłącznie ludzie, „którzy nam odpowiadają, którzy nam potakują. Dialog dopiero wtedy staje się autentycz¬ ny, kiedy rozmawiamy z tymi, którzy są dla nas niewygodni, może nas obrazili" (Rozmowa z. 1998). „Gdy ktoś identyfikuje się ze mną, zobaczy tylko to, co ja już widzę, nie wzbogaci w ten sposób mojej interpretacji świata [ . ] " (Cudowska 2003, s. 131; patrz też: Bronk 1988; Gadamer 2003; za: Ostojska 2007, s. 24). Etnologowie/antropolodzy kultury wiele uwagi poświęcają dialogowi międzykulturowemu. Uczestniczą w nim (lub mogą uczestniczyć) osoby należące do róż¬ nych grup kulturowych, mające odmienne poglądy i doświadczenia, kierujące się w życiu różnymi wartościami. Chodzi tu o „wzajemne poznanie własnych argu¬ mentów, motywów i postaw" (Posern-Zieliński 2004, s. 41), a w konsekwencji - unikanie uprzedzeń, nietolerancji, patrzenia na świat przez pryzmat stereotypów. 6 6 W latach 1970. prace Bachtina na temat dialogu stały się inspiracją dla wielu zachodnich antropologów. Przyczyniły się też do rozwoju nurtu dialogicznego (dialogizmu) w antropologii. W centrum uwagi znajduje się tu m.in. relacja: „badany - badacz - tekst - odbiorca" (Brocki 2008, s. 116). Etnografia postrzegana jest jako „transformacja cudzego głosu, cudzej mowy [ . . . ] " , jej „tematyzacja" (Vrhel 1993; za: Brocki 2008, s. 117; por. Rabinow 1977; za: Brocki 2008, s. 117-120). �24 IWONA KABZIŃSKA Bardzo ważne jest również „poszukiwanie wspólnych wartości [i] konstruowanie przestrzeni dla własnej kulturowej ekspresji" (tamże). „Dialog międzykulturowy jest otwartą i pełną szacunku wymianą poglądów między jednostkami i grupami należącymi do różnych kultur, która prowadzi do głębszego zrozumienia pojmowania świata przez innych" (Sadowski 2008, s. 213 ). Biorą w nim udział reprezentanci różnych grup kulturowych, a jego podstawą jest poszanowanie i akceptacja norm prawnych, religijnych, obyczajowych oraz tole¬ rancja (tamże, s. 212-213). Zdaniem Sadowskiego, żeby prowadzić dialog międzykulturowy „niezbędny jest [również] przynajmniej elementarny pakiet wspólnie podzielanych wartości, konieczne jest wzajemne zainteresowanie, gruntowna wiedza [na przykład] o mniej¬ szościach i o większościach kulturowych, wiedza przynajmniej na temat dotychcza¬ sowych podstawowych form relacji między nimi, [oraz] kompetencje kulturowe do realizacji dialogu w praktyce [ . ] " (tamże, s. 214). Sadowski wyróżnia trzy grupy wartości. Do pierwszej z nich, akceptowanej - jego zdaniem - przez dużą część polskiego społeczeństwa, zalicza „poszanowanie godności ludzkiej, wol¬ ności, równości, państwa prawa, demokracji, braku zgody na dyskryminację [ . ] " . Do drugieje grupy należą wartości określone jako dodatkowe. Są to: partnerstwo kultur, pluralizm i relatywizm kulturowy, respektowanie interesów mniejszości kulturowych, wolność wyboru poszczególnych kultur (tamże). Upowszechnienie wartości zaliczonych do tej grupy wymaga, jak twierdzi Sadowski, „cierpliwej i długookresowej socjalizacji" (tamże). Trzecią grupę stanowią „wartości spe¬ cyficzne", „oczekiwane [m.in.] przez poszczególne mniejszości narodowe i et¬ niczne" (tamże). Od ich spełnienia zależy powstanie płaszczyzny dialogu (tamże) i zapewne także jego powodzenie. Nie może być mowy o autentycznym dialogu bez szacunku dla kulturowej odmienności i przekonania, że Inny nie znaczy gorszy (Cudowska 2003, s. 133). Niezbędna jest akceptacja różnic kulturowych, pojęta najprościej jako traktowanie Innych życzliwie, w sposób otwarty (Preece 2007, s. 38). Przekonujące jest dla mnie rozróżnienie akceptacji i tolerancji przedstawione przez Jennifer Jackson Preece. „Tolerować - jej zdaniem - znaczy «znosić lub być cierpliwym» w sto¬ sunku do kogoś/czegoś, kto/co nam nie odpowiada [ . ] " (tamże). Tolerancja może być uznana za „negatywną politykę powściągliwości, podczas gdy akceptacja jest pozytywną polityką wsparcia" (tamże). Inaczej pojmuje tolerancję Walerij Tiszkow. Według niego, nie można o niej mówić np. wówczas, gdy mieszkańcom jakiejś miejscowości nie przeszkadza budo¬ wa meczetu albo synagogi w sąsiedztwie istniejącej tam dotychczas cerkwi prawo¬ sławnej. Świadectwem tolerancji jest dopiero zaangażowanie miejscowej ludności 7 8 7 Sadowski powołuje się na fragment tekstu ze strony internetowej http://www.feminoteka. plnews.php.readmore = 1613). Bardzo ważne są również kompetencje intelektualne, instrumentalne, interpretacyjne i moralne (Cudowska 2003, s. 132). Nie każdy więc, jak widać, może uczestniczyć w dialogu, a jego prowa­ dzenie jest sztuką wymagającą od jego uczestników określonych umiejętności. Do tego wniosku prowadzą także uwagi dotyczące dialogu międzykulturowego poczynione przez Sadowskiego. 8 �25 SPOTKANIE Z INNYM W DIALOGU MIĘDZYKULTUROWYM w budowę świątyni wznoszonej przez przedstawicieli innego wyznania (Tiśkov 2005, s. 116). Preece uznałaby zapewne takie działanie za akceptację odmienności. Sądzę, że sposób rozumienia tolerancji jest istotny dla udziału w dialogu międzykulturowym i spojrzenia na to zjawisko. Inną kwestią, która - moim zdaniem - powinna zainteresować badaczy, jest rola, jaką odgrywa dialog w procesie zmian społecznych, jak również w przemianach charakteru poszczególnych społeczeństw i relacji międzyludzkich. Niektórzy badacze uważają dialog międzykulturowy za jedyny sposób „budo¬ wy społeczeństw prawdziwie wielokulturowych" (Posern-Zieliński 2004, s. 41). Cytowany autor twierdzi, że w tego typu społeczeństwach, zróżnicowanych pod względem kulturowym, etnicznym, rasowym, religijnym, obyczajowym, dominują tendencje integrujące, a pojawiające się napięcia i konflikty są „rozwiązywane [ . ] szybko, skutecznie i z zastosowaniem procedur demokratycznych" (tamże). Posern-Zieliński, moim zdaniem, pisze o ideale społeczeństwa wielokulturo¬ wego. W rzeczywistości, jak zauważa Sadowski (i co każdy może zaobserwować we własnym kraju i poza jego granicami) w społeczeństwach, które uważają się za demokratyczne, „relacje międzykulturowe w znacznym zakresie nadal nie mają charakteru demokratycznego" (Sadowski 2008, s. 208). Autor pyta: Dlaczego tak się dzieje? (tamże), nie udziela jednak odpowiedzi na to pytanie. Część badaczy uważa, że uczestnictwo w dialogu stanowi warunek „ewoluo¬ wania współczesnych społeczeństw od wielokulturowości do międzykulturowości" (np. Cudowska 2003, s. 128; Czyżewski 2004, s. 30-31). Zwolennicy tej koncep¬ cji postrzegają społeczeństwa wielokulturowe inaczej, niż czyni to np. PosernZieliński. Ich zdaniem, nie dochodzi tu do bliższych kontaktów między two¬ rzącymi je grupami, a odmienność jest przyczyną dyskryminacji. Otwarcie się na siebie zróżnicowanych kulturowo grup następuje dopiero w społeczeństwach międzykulturowych. Takie społeczeństwa cechuje m.in. wzajemne zrozumienie odmienności i wymiana kulturowa (tamże). „Akceptuje się [w nich ponadto] [ . ] polifoniczny obraz świata, nieuzurpujący sobie prawa do jednej tylko jego inter¬ pretacji" (Cudowska 2003, s. 133). Dopuszczane są do głosu „inne stanowiska aksojologiczne, etyczne i estetyczne" (tamże). Jeszcze inaczej proces transformacji społeczeństw przedstawia Sadowski. Mówi on o przeobrażaniu się społeczeństw zróżnicowanych kulturowo (w warun¬ kach demokracji) w społeczeństwa pluralistyczne, a następnie dopiero w spo¬ łeczeństwa wielokulturowe, tj. takie, „w którym problemy z zakresu współżycia międzykulturowego rozwiązywane są poprzez wdrażanie do życia zbiorowego zasad równości i wolności w sferze kulturowej" (Sadowski 2008, s. 205) . Nierzadko za dowód wielokulturowości uważana jest obecność w tej samej miejscowości domów kultury, w których (w każdym z osobna) prezentowany jest 9 10 9 Na temat różnych możliwości rozumienia tolerancji patrz np.: Tolerancja ijejgranice... (2004). Zdaniem tego badacza, w Europie Środkowo-Wschodniej można dziś jedynie mówić o społe­ czeństwach wielokulturowych jako „kategorii perspektywicznej"; na tym obszarze zróżnicowanie kulturowe dopiero „uzewnętrznia się, staje się widoczną strukturalną cechą społeczeństwa" (tamże). 1 0 �26 IWONA KABZIŃSKA dorobek sąsiadujących ze sobą na określonym obszarze grup etnicznych, naro­ dowych, regionalnych. Sytuację tę lapidarnie ujął Krzysztof Czyżewski: „Mamy wielokulturowość, bo mamy różne domy kultury" (Czyżewski 2004, s. 30). Przy­ pomniał on również, że we współczesnym świecie wielokulturowość jawi się często jako „archipelag kultur"; „to są różne wyspy, odrębne ośrodki, które bronią poszczególnych, odrębnych tożsamości kulturowych" (tamże, s. 31). Zdaniem Czyżewskiego, konieczna jest zmiana tej sytuacji, usunięcie murów oddzielających od siebie poszczególne kultury i reprezentujące je ośrodki, zainteresowanie się inny¬ mi kulturami, poznanie ich, uczynienie kroku w kierunku dialogu, który umożliwia przejście od społeczeństwa wielokulturowego do międzykulturowego (tamże). Trudno mi opowiedzieć się jednoznacznie za jedną ze wspomnianych tu przy¬ kładowo koncepcji. Dyskutowanie tej kwestii nie jest celem moich rozważań. Chciałabym przede wszystkim zasygnalizować konieczność podjęcia systema­ tycznych badań nad miejscem dialogu w społeczeństwach złożonych z przedsta­ wicieli wielu kultur, jego udziałem w procesie zmian społecznych oraz stosun­ kiem przedstawicieli różnych kultur do dialogu i warunkami umożliwiającymi jego zaistnienie lub utrudniającymi je. Znakomitym miejscem dialogu międzykulturowego może być pogranicze kul¬ turowe, tu bowiem najczęściej dochodzi do spotkania z Innym. Obszar ten „zawie­ ra w sobie [jednak również] potencjał [...] konfliktogenny" (Adamiak 2005, s. 218). To, czy pogranicze stanie się widownią konfliktów, czy dialogu zależy od wyborów dokonanych przez jego mieszkańców. Czy opowiedzą się za wojną, wznoszeniem murów, czy za współdziałaniem i rozwiązywaniem pojawiających się problemów przez podjęcie dialogu? Choć we współczesnym świecie dużo mówi się o dialogu, droga ta - moim zdaniem - w praktyce wybierana jest najrzadziej (por. Tiśkov 2005, s. 116). Pogranicza są nierzadko widownią napięć, zderzają się tam bowiem i konkurują ze sobą interesy różnych grup, m.in. większości i mniejszości (Sadowski 1995b, s. 12). Na pograniczu ma miejsce „nieustanna konfrontacja zmiennych wpływów kulturalnych, politycznych i gospodarczych [ . . . ] " (Żołędowski 2003, s. 72-73). Występuje tu m.in. zjawisko polegające na narzucaniu własnej kultury Innym przez grupę dominującą. Zmusza j ą to do obrony własnej tożsamości (tamże). Zdaniem Ryszarda Kantora, kultury pogranicza nierzadko są ofensywne, nastawione na kon¬ frontację, wręcz agresywne (Kantor 1996, s. 29), dlatego też - jak można wnio¬ skować - dominują tu konflikty, napięcia i animozje. Trudno jednoznacznie odpowiedzieć na pytanie „dlaczego na jednych pograni¬ czach odbywa się kooperacja, podczas gdy na innych rywalizacja lub konflikt" (Sadowski 1995a, s. 42). Często decyduje o tym historia, nawet „bardzo odległa przeszłość" (Sadowski 2001, s. 15; por. Żołędowski 2003, s. 231-324). „To, co należy do przeszłości", pisze Agnieszka Adamiak, „wydaje się być balastem i swo¬ istego rodzaju barierą dzielącą ludzi, ponieważ wspomnienia bolą, a urazy pielęg¬ nowane są pieczołowicie jak najdroższe pamiątki. [...] Potrzeba [...] dużo dobrej woli, by mimo różnych obciążeń z przeszłości otworzyć się na tego drugiego, innego, a w dużej mierze przecież swojego" (Adamiak 2005, s. 234). Przezwy- �SPOTKANIE Z INNYM W DIALOGU MIĘDZYKULTUROWYM 27 ciężenie „balastu historii" jest, zdaniem Michała Horoszewicza, jednym z celów dialogu (Braterski dialog... 1999/2000; patrz też: Horoszewicz 2001). Charakter relacji między grupami spotykającymi się na pograniczach kultu­ rowych zależy również m.in. od uwarunkowań ustrojowo-politycznych, sytuacji społeczno-ekonomicznej, liczebności i przestrzennego rozmieszczenia poszczegól­ nych grup, możliwości udziału mniejszości w życiu publicznym, charakteru więzi łączących członków mniejszości narodowych z Macierzą, zróżnicowania reli¬ gijnego mieszkańców tych obszarów i stosunków między różnymi Kościołami (szerzej patrz: Żołędowski 2003). Niezależnie od tego, jak kształtują się relacje między mieszkańcami pogranicza kulturowego, jest tu zawsze (przynajmniej po¬ tencjalnie) miejsce na autentyczny dialog (patrz: Adamiak 2005, s. 218). Trzeba jednak - przypomnę - opowiedzieć się za nim, wybrać ten sposób postępowania i konsekwentnie realizować podjętą decyzję. DIALOG MIĘDZYRELIGIJNY We współczesnej Europie stosunkowo często mówi się o dialogu międzyreligijnym. Podejmowane są też inicjatywy świadczące o głębokim zainteresowaniu tą formą kontaktów z przedstawicielami innych wyznań (szerzej patrz: np. Chrostowski 1997; Horoszewicz 2001; Hryniewicz 1993; Kabzińska 2002; Pawłowicz 2004; Sakowicz 2004). Kwestia dialogu międzyreligijnego powinna, moim zdaniem, w większym niż dotychczas stopniu zainteresować etnologów/antropologów kultury. Jest on bo¬ wiem częścią dialogu międzykulturowego. Uczestniczą w nim wyznawcy różnych religii, a od relacji między nimi w dużej mierze zależy charakter stosunków spo¬ łecznych na pograniczach kulturowych. Szersza dyskusja na temat dialogu międzyreligijnego zapoczątkowana została przez Sobór Watykański I I . Wcześniej był on podejmowany na niewielką skalę (patrz np. Nosowski 2001, s. 107 ). „Po tragicznych doświadczeniach świato¬ wych wojen, izolacjonizmu systemów społeczno-politycznych, konfrontacyjnych postaw [ . ] zaczęto uświadamiać sobie potrzebę prowadzenia dialogu niemal na wszystkich płaszczyznach życia ludzkiego [ . . . ] " (Rusecki 2004, s. 29). Jedną z takich płaszczyzn jest religia (tamże). Fundamentalne znaczenie dla upowszech¬ nienia dialogu międzyreligijnego miała deklaracja „Nostra aetate". Opowiedziano się w niej za koniecznością podjęcia dialogu między członkami Kościoła Kato¬ lickiego i przedstawicielami innych wyznań, w tym także niechrześcijańskich, wskazano również sposoby prowadzenia tego dialogu (szerzej patrz: Solarz 2004; Pawłowicz 2004; Chrostowski 1997). Dialog międzyreligijny rozumiany jest jako „«całokształt pozytywnych i kon¬ struktywnych stosunków międzywyznaniowych z osobami i wspólnotami innych 11 1 1 Zbigniew Nosowski podaje przykład księdza Michała Piaseczyńskiego z diecezji łomżyń¬ skiej, który był prekursorem i promotorem dialogu między chrześcijaństwem i judaizmem na tym terenie w latach 1930. (tamże). �28 IWONA KABZIŃSKA religii mających na celu wzajemne poznanie i obopólne ubogaceniem" (Urban 2004, s. 149) . Nie ogranicza się on wyłącznie do kwestii teologicznych, lecz uwzględnia szeroki kontekst kulturowy. Religia, przy całej swojej wyjątkowości, wymiarze duchowym, teologicznym, transcendentalnym, jest postrzegana jako część kultury . Papież Paweł V I określił dialog jako narzędzie „przełamywania przesądów i braku zrozumienia między grupami ludzkimi" (Urban 2004, s. 145). Uznał go za „środek służący zdobywaniu takich dobrych celów, jak wolność religijna, kultura, porządek publiczny, czy inne dobra społeczne" (tamże). Spostrzeżenia te nie do­ tyczyły jedynie „dialogu międzyreligijn[ego] w ścisłym znaczeniu tego słowa". Paweł V I mówił bowiem również o „spotkaniu kultur", którego nie można pominąć w działalności Kościoła Katolickiego i jego kontaktach z innymi religiami (tamże). W wielu dokumentach wymienione zostały cechy dialogu, jego przymioty. Na¬ leży do nich np. jasność, łagodność, ufność i roztropność. Jasność - precyzuje papież Paweł V I - oznacza mówienie w sposób zrozumiały. Ufność zakłada, że przystępując do dialogu mamy do siebie zaufanie. Roztropność polega na uwzględ¬ nieniu okoliczności, do kogo się mówi i w jaki sposób. Jeśli chodzi o łagodność - pisał papież - „nie przystoi, aby dialog był nadęty pychą, zawierał ostre słowa, urażał dotkliwie innych [...]. Dialog nie posługuje się twierdzeniami autorytar­ nymi, niczego nie narzuca, niesie [...] pokój, odrzuca fanatyzm, toleruje sprze¬ ciwy, skłania do szerokich poglądów. Przy tym wszystkim dialog [o czym już była mowa] nie może być wyrzekaniem się własnej tożsamości" (Rozmowa z o. Markiem Nowakiem... 2000). Na konieczność zachowania własnej tożsamości przez uczestników dialogu wskazuje też np. David Novak (2000; 2001) (por. Sakowicz 2004, s. 279; Rozmowa z... 1998). W dokumencie ogłoszonym w roku 1984, noszącym tytuł Postawa Kościoła wobec wyznawców innych religii. Refleksje i wskazówki dotyczące dialogu i misji, zaznaczono, że „dialog jest przede wszystkim stylem działania, postawą [...] Za¬ kłada uwagę, szacunek i przychylność wobec drugiego człowieka, a także uznanie jego osobowej tożsamości, jego sposobów wyrażania siebie, jego wartości. [ . ] " (Pawłowicz 2004, s. 66). Sformułowano również podstawowe zasady dialogu. Mówi się tam również m.in. o „równości wszystkich ludzi", godności istoty ludz¬ kiej, chrześcijańskiej miłości i szacunku wobec każdej osoby, braku „jakiejkol¬ wiek dyskryminacji", „poszanowaniu prawa do wolności sumienia i wolności reli¬ gijnej, czyli prawa jednostek i wspólnot do wyznania i praktykowania własnej religii, [ . ] wykluczeniu z działalności ewangelizacyjnej wszelkich form przy12 13 1 2 Józef Urban powołuje się m.in. na dokument Papieskiej Rady do spraw Dialogu Międzyreligijnego oraz Kongregacji do spraw Ewangelizacji Narodów, z 19 maja 1991 roku, zatytułowany Dialog i przepowiadanie. Nawiązuje także do encykliki Jana Pawła I I Redemptoris missio. Badacze wyróżniają wiarę, rozumianą jako określony system wierzeń, i kulturę religijną, tj. system zachowań, norm i relacji międzyludzkich, które są następstwem przyjęcia określonej religii (Baranowski 1971, s. 167-188). Moim zdaniem, rozróżnienie to ma jedynie charakter porządkujący, systemy wierzeń funkcjonują bowiem zawsze w ludzkich zbiorowościach, stanowiąc część ich kultury, kształtują j ą i mają znaczący wpływ na ludzkie zachowania. Przyczyniają się też do powsta¬ wania określonych wzorów kulturowych, instytucji i więzi społecznych. 1 3 �SPOTKANIE E INNYM W DIALOGU MIĘDEYKULTUROWYM 29 musu, nieuczciwego nakłaniania, wyśmiewania i poniżania jakichkolwiek osób wyznających inne przekonania i wierzenia" (tamże, s. 67). Dialog międzyreligijny nie może prowadzić do asymilacji lub synkretyzmu (Bartoszewski 1998, s. 7 ; patrz też: Sakowicz 2004, s. 279). Na kwestie te zwraca­ j ą również uwagę twórcy deklaracji Dabru emet, ogłoszonej 10 września 2000 roku, będącej „żydowskim oświadczeniem na temat chrześcijan i chrześcijaństwa" (Dabru emet... 2001, s. 56), a zarazem „odpowiedzią na chrześcijańską inicjatywę teolo­ giczną" (Novak 2001, s. 68). Podkreślają oni stanowczo, że dialog międzyreligijny nie może być drogą do asymilacji, zmiany praktyk religijnych, synkretyzmu lub kon¬ wersji, ani też do wzrostu liczby małżeństw mieszanych między przedstawicielami różnych wyznań. Nie może w nim być również mowy o triumfalizmie i upieraniu się, że któraś ze wspólnot jest depozytariuszką prawdy najwyższej i ostatecznej (Dabru emet... 2001, s. 58; Novak 2000, s. 40-41; patrz też: Kabzińska 2002). Dialog międzyreligijny jest (lub może być) prowadzony na różnych poziomach. „Podstawową formą dialogu jest tzw. dialog życia, zwany też dialogiem codzien¬ ności bądź dialogiem codziennego życia" (Sakowicz 2004, s. 278; patrz też: Pawłowicz 2004, s. 67-68). Polega on na akceptacji kulturowej odmienności, życz­ liwym stosunku do Innych, poczuciu solidarności, współuczestniczeniu w smut¬ kach i radościach innej grupy oraz budowaniu wspólnego społeczeństwa (tamże). Eugeniusz Sakowicz podaje, że „ta forma dialogu obejmuje najszerszy krąg uczest¬ ników" (tamże). Nie wiadomo jednak czy informację tę należy odnieść do rzeczy¬ wiście licznego uczestnictwa wielu osób w „dialogu życia", czy też jest tu jedynie mowa o potencjalnej możliwości takiego udziału. Kolejną „formą dialogu jest dialog doktrynalny, zwany też dialogiem teologicz¬ nym, dialogiem wymiany teologicznej, dialogiem specjalistów bądź ekspertów" (Sakowicz 2004, s. 279; patrz też: Pawłowicz 2004, s. 69-70). Jego celem jest m.in. „zrozumienie doktryny, w której wyrażają się najważniejsze treści każdej religii. [ . ] Dialog o charakterze doktrynalnym realizuje się w drodze rozmów, wymiany poglądów, nie zaś polemik. W dialogu tym, ze względu na jego charakter, zaanga¬ żowani są eksperci: teologowie, filozofowie, antropolodzy oraz znawcy kultury . E tego powodu dialog ten często określany jest właśnie jako dialog specjalistów bądź dialog ekspertów, którymi są zwykle oficjalni przywódcy religijni bądź też liderzy poszczególnych mniejszych społeczności. [ . ] " (Sakowicz 2004, s. 279). Istnieje również forma dialogu określana jako „dialog wymiany religijnego do¬ świadczenia, czyli dialog modlitwy" (tamże). „Na tym poziomie osoby silnie zako¬ rzenione we własnych tradycjach religijnych dzielą między sobą ich własne bogac¬ two duchowe, ich własne doświadczenie Boga" (Pawłowicz 2004, s. 69). Eygmunt Pawłowicz podkreśla, że „ta forma dialogu jest bardzo trudna, ponieważ wymaga [ . ] nie tylko sympatii i otwarcia na wyznawcę innej religii, ale również zdol¬ ności do relacji na poziomie o wiele bardziej pogłębionym" (tamże). Obowiązują 14 15 1 4 Autor powołuje się na wypowiedź bp. Stanisława Gądeckiego na temat dialogu. Zaproszenie do udziału w dialogu specjalistów „antropologów i znawców kultury" świadczy, moim zdaniem, o postrzeganiu tej formy dialogu międzyreligijnego jako części dialogu międzykul¬ turowego, a religii jako części kultury. 1 5 �30 IWONA KABZIŃSKA tu zasady dotyczące generalnie dialogu międzyreligijnego, Nie może być mowy 0 relatywizmie, indyferentyzmie, ani synkretyzmie. „W dialogu modlitwy każdy pozostaje sobą: jest wierny tożsamości, która stanowi znak rozpoznawczy danej religii" (Sakowicz 2004, s. 279). Jedna z form dialogu określana jest jako „dialog wspólnych dzieł". Jego istotą jest „współpraca wyznawców różnych religii [...] na płaszczyźnie humanitarnej, społecznej, ekonomicznej i politycznej" (tamże, s. 281). „[...] Dialog dzieł [...] ma uwrażliwić [...] na wszelkie problemy współczesnego świata", takie jak głód, nędza, bezrobocie, przymusowe migracje, łamanie praw człowieka, wojny, różnego typu konflikty (tamże). Bardzo ważna jest troska o pokój, zarówno w skali lokalnej, jak 1 międzynarodowej (Sakowicz 2004, s. 279; patrz też: Pawłowicz 2004, s. 68-69). Odpowiedniki wymienionych tu form dialogu międzyreligijnego można, moim zdaniem, znaleźć w szeroko rozumianym dialogu międzykulturowym, nie będą¬ cym wyłącznie spotkaniem przedstawicieli różnych konfesji. Dialog życia, w tym przypadku, obejmuje codzienne kontakty osób reprezentujących różne kultury, łączy się z otwartością na odmienność, jej akceptacją, a także poczuciem bliskości i zaangażowaniem w budowę wspólnego społeczeństwa. W dialogu specjalistów uczestniczą przywódcy poszczególnych grup kulturowych, znawcy ich dziedzictwa, a nierzadko zarazem znawcy dziedzictwa innych grup. Dialog dzieł przejawia się m.in. w niesieniu pomocy potrzebującym, niezależnie od ich wyznania lub identy¬ fikacji etnicznej, narodowej i kulturowej , podejmowaniu prób mających na celu czynienie świata lepszym, choćby w jego lokalnym wymiarze. Ma on - przy¬ pomnijmy - „uwrażliwiać na problemy współczesnego świata, budować pokojowe relacje między różnymi grupami kulturowymi" (Sakowicz 2004, s. 281). O takiej formie dialogu jest mowa m.in. w deklaracji „Dabru emet". Jeden z jej punktów głosi bowiem, że „Żydzi i chrześcijanie muszą razem pracować na rzecz sprawiedliwości i pokoju" (Dabru ernet... 2001, s. 58). Wprawdzie część Żydów sprzeciwia się podejmowaniu dialogu z chrześcijanami ze względów teologicz¬ nych, politycznych i historycznych (szerzej patrz: Novak 2001), pojawiają się jednak głosy przypominające o tym, że „w przeszłości były okresy, w których Żydzi i chrześcijanie potrafili żyć razem i porozumiewać się ze sobą z szacunkiem i w pokoju" (Novak 2001, s. 69). Zdaniem Novaka, „obecny klimat polityczny [ . ] pozwala [ . ] budować [stosunki między wyznawcami judaizmu i chrześci¬ jaństwa] na tych doświadczeniach z przeszłości, które były pozytywne, niezależnie od tego, jak były nieliczne" (tamże; por. Krajewski 2001, s. 103). Taka postawa cechuje zwolenników autentycznego dialogu, do których bez wątpienia należy rabin Novak, jeden z twórców deklaracji „Dabru emet". Szczególnie wymowne jest, moim zdaniem, podejmowanie dialogu mimo braku pozytywnych doświadczeń w kontaktach z Innymi, głębokich zranień, będących 16 1 6 Znakomitym przykładem są, moim zdaniem, działania rozmaitych organizacji charytatyw¬ nych, często powiązanych z określoną religią, oferujących jednak pomoc wszystkim potrzebującym bez względu na ich identyfikację etniczną lub narodową i wyznanie. O takich działaniach szerzej piszę w artykule poświęconym różnym obliczom transformacji zachodzącej obecnie w Republice Białoruś (Kabzińska 2006/2007, s. 28-40). �SPOTKANIE Z INNYM W DIALOGU MIĘDZYKULTUROWYM 31 np. efektem wydarzeń historycznych, poczucia krzywdy. To dialog, w którym może nastąpić spotkanie katów i ofiar, w którym może dojść do szczerej rozmowy, wybaczenia (co nie znaczy zapomnienia), a w konsekwencji do daleko idących zmian w relacjach między różnymi grupami. Szukając odpowiedników form dialogu międzyreligijnego w dialogu międzykulturowym nie wspomniałam dotychczas o dialogu wymiany religijnego doświad¬ czenia (dialogu modlitwy). W dialogu międzykulturowym można również mówić o doświadczeniu. Wynika ono m.in. z uczestnictwa biorących w nim udział osób w kulturze własnej grupy i grup sąsiednich, przeżywania własnej tożsamości, m.in. w zetknięciu z tożsamością Innych i jej manifestacjami w życiu codziennym. Są to również doświadczenia wynikające ze wspólnoty losów, udziału w histo¬ rycznych wydarzeniach, narracji o nich, pamięci. Mogą być one „przedmiotem wymiany". Każdy z uczestników tej formy dialogu pozostaje wierny swojej tożsamości etnicznej, narodowej czy kulturowej. Zachowany więc zostaje jeden z zasadniczych warunków dialogu. Występowanie dialogu międzyreligijnego i - szerzej - międzykulturowego na różnych poziomach jest, według mnie, ogromnie interesującym problemem badawczym dla etnologów/antropologów kultury. Badając proces dochodzenia do dialogu, jego przebieg i efekty, dotykamy zarazem kwestii kontaktu kulturo¬ wego, relacji „swój"- „inny" - „obcy", integracji, relacji między różnymi grupami kulturowymi (w tym - wyznaniowymi) oraz między grupą dominującą i mniej¬ szościami. Opis i wyjaśnienie tych zjawisk dostarcza nam znakomitych informacji, na których podstawie można mówić o funkcjonowaniu społeczeństwa zróżnico¬ wanego kulturowo. Są one również niezwykle przydatne w badaniach o charak¬ terze syntetyczno-porównawczym (np. w skali europejskiej). K L I M A T I KULTURA DIALOGU Dla upowszechniania różnych form dialogu niezbędny jest klimat sprzyjający otwarciu się na Innych (Cudowska 2003, s. 132-133; Sadowski 2008, s. 203-204). Konieczne jest budowanie kultury dialogu (Pamięć... 2002, s. 54). Niezbędne jest także poszukiwanie wspólnego, zrozumiałego dla wszystkich języka. Nie chodzi przy tym jedynie o samo opanowanie języka pełniącego rolę lingua franca w ko¬ munikacji między różnymi grupami, jak by wynikało z książki Preece (2007, s. 146) , lecz o wykorzystanie kompetencji językowych do prowadzenia auten¬ tycznego dialogu, o czym już Preece nie wspomina. Powodzenie dialogu międzykulturowego zależy m.in. od uczestnictwa w nim osób reprezentujących organa władzy państwowej, instytucje zajmujące się wychowaniem i edukacją, środki masowego przekazu, organizacje działające w społeczeństwie obywatelskim. Powinien on być również przedmiotem badań 17 1 7 Wspomniany fragment książki nosi tytuł „Dialog w społeczeństwie międzynarodowym" (s. 146-147). �32 IWONA KABZIŃSKA naukowych i monitoringu (Tiśkov 2005, s. 110). Działania podejmowane na tak szeroką skalę miałyby przede wszystkim na celu kształtowanie sprzyjających dia¬ logowi postaw tolerancji, umiejętności rozwiązywania konfliktów, otwartości na inne kultury (tamże, s. 110-117). Andrzej Sadowski uważa, że „w społeczeństwie zróżnicowanym kulturowo wy¬ czerpały się możliwości dalszego żywiołowego kształtowania się stosunków międzykulturowych. Wymagają one podjęcia wielkiego wyzwania publicznego w postaci strategii, a w dalszej mierze także programów wspierania przeobrażeń z zakresu międzykulturowego współżycia w kierunku tworzenia (się) nowego ładu [...] [tego] współżycia. Dalszy brak zainteresowania w praktyce życia zbiorowego spra¬ wami współżycia międzykulturowego sprzyjać będzie raczej utrzymaniu się wza¬ jemnej izolacji, stratyfikacji, a nawet dyskryminacji kulturowej, nieakceptowanych procesów asymilacyjnych, aniżeli prowadzić do powstania nowego ładu [...]. Ład ów trzeba wspierać poprzez zróżnicowane działania prawno-polityczne, ale prze¬ ważnie poprzez działania edukacyjne, poprzez stymulowanie procesów zbliżenia i wzajemnego poznania między przedstawicielami poszczególnych kultur, a więc poprzez tworzenie odpowiednich warunków do dialogu oraz poprzez stymulowa¬ nie i organizowanie dialogu międzykulturowego" (Sadowski 2008, s. 203). O podejściu do dialogu w znacznym stopniu decyduje, moim zdaniem, stosunek do drugiego człowieka oraz sposób widzenia siebie w relacjach z innymi ludźmi. Trudno przypuszczać, by zwolennikiem autentycznego dialogu mogła być osoba dążąca za wszelką cenę do realizacji własnych celów, bezwzględnie rywalizują¬ ca z innymi, uwzględniająca jedynie własny punktu widzenia, przekonana o swej nieomylności. Świadectwem stosunku do innych osób, a zarazem jednym z warunków dialogu, jest wspomniana już umiejętność słuchania. Mam wrażenie, ze dla współczesnego człowieka jest to niezmiernie trudne. Brak umiejętności słuchania siebie nawza¬ jem jest zauważalny w codziennych kontaktach międzyludzkich, w dyskusjach polityków i publicystów, w wywiadach prowadzonych przez dziennikarzy. Jak w tej sytuacji, nie słuchając Innych, można podjąć z nimi dialog? OD FILOZOFICZNYCH TRAKTATÓW DO PRAKTYKI SPOŁECZNEJ Zwykłemu człowiekowi, często zmęczonemu i zniechęconemu codziennymi doniesieniami o różnego typu konfliktach, stykającemu się na co dzień z kłamstwem i manipulacją , może się wydawać, że we współczesnym świecie nie ma 18 1 8 19 Zdaniem Zygmunta Baumana, wiek X X I jest wiekiem kłamstwa, ludzie bowiem coraz częściej posługują się nieprawdą dla osiągnięcia określonych korzyści (Wiek kłamstwa... 2004; patrz też: Zarembina 2005). Dubravka Ugresic mówi o 'kulturze kłamstwa', opisując sytuację w państwach powstałych po rozpadzie Jugosławii i sposoby działania niektórych polityków (Ugresic 2006). Zjawisko to jest obecne w polityce, w mediach, w życiu publicznym. Wybrane mechaniz¬ my manipulacji odsłania Eryk Mistewicz (W jaki sposób. 2008); patrz też: Obamiacy. 2008; Zarembina 2005. 1 9 �33 SPOTKANIE Z INNYM W DIALOGU MIĘDZYKULTUROWYM miejsca na dialog, spełniający wymienione wcześniej warunki, różniący się defi¬ nitywnie od zwykłej rozmowy. Można też wątpić czy jest on skutecznym narzę¬ dziem zmian, śledząc sytuację w krajach, w których mimo wiele obiecujących zapisów konstytucyjnych i mnogości dokumentów mających gwarantować prze¬ strzeganie tzw. standardów europejskich, lekceważone są prawa mniejszości etnicznych, narodowych, kulturowych, gdzie dochodzi do konfliktów w wyniku zderzenia różnych interesów grupowych oraz odmiennych wizji społeczeństwa (np. modelu integracyjnego z asymilacyjnym lub secesjonistycznym) . Pojawia się również pytanie, jak prowadzić dialog, gdy obowiązuje nas tzw. poprawność polityczna? Na kwestię tę wskazuje Posern-Zieliński, przypominając jednocześnie, że w dialogu międzykulturowym chodzi przede wszystkim o sku¬ teczne rozwiązywanie problemów. Nie można „skrywać [...] [ich] pod warstwą «nowomowy» czy pozornych działań i w konsekwencji pozwalać im trwać w hi¬ bernacji aż do kolejnego momentu eksplozji antagonizmów" (Posern-Zieliński 2004, s. 41). Badacz podkreśla, że odrzucenie zasad dialogu i poszukiwania porozu¬ mienia prowadzi do tego, że każda ze stron trzyma się ściśle „swoich pryncypiów, uważając je za jedynie słuszne, ostateczne i niepodważalne" (tamże). Sprzyja to upowszechnianiu się postaw nietolerancji, powoduje napięcia w stosunkach międzyetnicznych i utrudnia integrację (tamże). Brak dialogu prowadzi do izolacji poszczególnych osób i zbiorowości kulturowych, sprzyja ugruntowaniu stereo¬ typowych obrazów Innych, narastaniu lęku przed nimi, nieporozumieniom i kon¬ fliktom (Sadowski 2008, s. 213). Konflikty, napięcia, społeczne lęki i niepokoje mogą się jednak okazać znako¬ mitym punktem wyjścia do dialogu, jeśli tylko zostanie on uznany przez „różne strony" za narzędzie oczekiwanych, pożądanych zmian. Jeśli przyjmiemy, powo¬ łując się na Heraklita, Denisa de Rougemont czy Edgara Morina, że konfrontacja różnych wzorów zachowań, walka przeciwieństw, jest zjawiskiem w konsekwen¬ cji pozytywnym, prowadzi bowiem do „dialogu pluralizmów", który „wytwarza zmianę" (Morin 1989, s. 820; za: Gajda 2003, s. 35) , do „najpiękniejszej har¬ monii" (de Rougemont 1995, s. 45), do uznania Europy za „ojczyznę [ . ] twór¬ czej niezgody" (tamże) . Zdecydowana większość mieszkańców Europy z pewnością nie zna pism Morina, ani innych filozofów, ma jednak własne poglądy np. na temat zjawiska określonego przez niego jako „spotkanie rozmaitości, antagonizmów, konkurencji i komplementarności" (za: Gajda 2003, s. 35). Postrzega też na swój własny sposób 20 21 22 2 0 O konfrontacji różnych modeli społeczeństwa pisze Żołędowski 2003; patrz też np. Kurcz 2005; Kabzińska 2007. Zdaniem Morina, „geniusz europejski tkwi nie tylko w pluralizmie i zmianach, ale także w dialogu pluralizmów, który wytwarza zmianę [...] w życiu i stawaniu się kultury europejskiej ważne jest zapładniające spotkanie rozmaitości, antagonizmów, konkurencji, komplementarności, to znaczy właśnie ich dialogika [ . . . ] " (Morin 1988, s. 820; za: Gajda 2003, s. 35). Cytowany przez de Rougemont Heraklit twierdził, że „to, co stawia sobie wzajemnie opór, to i współdziała ze sobą, a z walki przeciwieństw rodzi się najpiękniejsza harmonia" (de Rougemont 1995, s. 45). 2 1 2 2 �34 IWONA KABZIŃSKA konflikty i dialog. Poznanie tych poglądów, sposobów widzenia określonych wzo¬ rów kulturowych i idei, jest znakomitym zadaniem dla etnologów/antropologów kultury. Można np. poszukiwać odpowiedzi na pytania: Czym jest konflikt i dia¬ log według osób należących do badanej przez nas grupy/badanych grup? Jakie postawy przyjmują wobec tych zjawisk? Które z nich jest im lepiej znane? Czy podejmują dialog międzykulturowy, międzyreligijny, a także np. dialog obejmujący członków tej samej społeczności, tej samej grupy etnicznej, religijnej, by rozwią¬ zywać nękające j ą problemy? Jeśli tak, to w jaki sposób to czynią? Czy widzą ograniczenia uniemożliwiające lub utrudniające prowadzenie dialogu? Co, według nich, jest w tym przypadku największą przeszkodą? Jak można j ą usunąć? Czy podzielają pogląd, że w praktyce społecznej trudniej o dialog na różnych pozio¬ mach, niż o konflikty i brak współdziałania? Czy potrafią wskazać możliwość zmiany takiej sytuacji? Czy istnieje - ich zdaniem - „recepta" na dialog międzykulturowy? Kolejne pytanie może dotyczyć dialogu jako wartości. We współczesnej Europie wiele mówi się o wspólnych wartościach, takich jak: pokój, przedsiębiorczość, dobrobyt, demokracja (rozumiana jako odrzucenie tota¬ litaryzmu i wszelkich odmian rządów autorytarnych), praworządność, świeckość wolność, równość oraz altruizm (Pomian 2004, s. 217-227). Do wartości tych można także zaliczyć dialog. Jest on również uważany za narzędzie kulturowo bliskie Europejczykom , jeden z wyróżników Europy . Wymienione tu wartości, w tym - dialog, są elementami idealnego obrazu naszego kontynentu. Mają też swoje, konkurujące z nimi, przeciwieństwa. Żadna z nich nie jest powszechna, ani dominująca i być może nigdy taką się nie stanie. Nie znaczy to jednak, że nie należy do nich dążyć. Dla przyszłości Europy ważne są wybory, jakich dokonują jej mieszkańcy. Za którymi z wymienionych tu wartości (a może za ich przeciwieństwami) opowie się większość Europejczyków? Jakie będą motywy tych wyborów? Jakie motywy kierują obecnie tymi, którzy uznają określone wartości za „swoje" i na tym fun¬ damencie budują swoje życie? W jaki sposób wybory dokonane przez członków poszczególnych grup kulturowych wpływają na relacje z Innymi? Dialog międzykulturowy ma do spełnienia bardzo ważną rolę w zróżnicowanej kulturowo przestrzeni (nie tylko europejskiej). Jest niezbędną w sytuacji spotka¬ nia z Innym rozmową, spełniającą określone warunki, połączoną z poszukiwaniem 23 24 25 26 27 2 3 Pomijam tu kwestię dialogu wewnątrzkulturowego, może on być jednak równie ważnym spo¬ sobem rozwiązywania problemów jak dialog międzykulturowy. Twierdzi tak np. Tiszkow (Tiskov 2005, s. 116). Tego zdania jest np. Ronald Inglehart (Żakowski 2004). Narzędziami „kulturowo bliskimi Europejczykom" są również, według niego, perswazja, tolerancja i uznanie odmienności. Według Czyżewskiego, miejscem dialogu międzykulturowego jest przede wszystkim Europa Środkowa. Podkreśla on zarazem, że zjawisko to jest niezwykle rzadkie we współczesnym świecie (Czyżewski 2004, s. 30). Europa Środkowa byłaby więc miejscem wyjątkowym pod tym względem. Z poglądami Czyżewskiego polemizuję w jednym z artykułów (Kabzińska 2005/2006). Krzysztof Pomian zwraca np. uwagę na trudności w realizowaniu idei praworządności, de¬ mokracji i równości w wielu krajach Europy (Pomian 2004, s. 220-222). 2 4 2 5 2 6 2 7 �35 SPOTKANIE Z INNYM W DIALOGU MIĘDZYKULTUROWYM możliwości porozumienia, dokonania zmian na lepsze (w przekonaniu jego uczest¬ ników). Dialog jest także zaproszeniem do przezwyciężania ograniczeń utrudnia¬ jących lub wręcz uniemożliwiających spotkanie z Innym. Jest wyzwaniem do zmian istniejącej sytuacji nie tylko wówczas, gdy budzi ona głębokie niezadowole¬ nie, rodzi konflikty, lęki, ale także, jeśli chcemy pełniej otworzyć się na Innego, poznać go, zrozumieć, zaakceptować. Jeśli chcemy odpowiedzieć na jego potrzebę poznania, zrozumienia i zaakceptowania nas. EUROPEJSKI ROK DIALOGU MIĘDZYKULTUROWEGO I CO Z TEGO W Y N I K A W sierpniu 2004 roku narodził się pomysł uznania roku 2008 za Europejski Rok Dialogu Międzykulturowego. Komisja Europejska i Parlament Europejski zaakceptowały tę propozycję w październiku 2005 r., przyznając na odpowiednie działania 10 mln euro (Czerwińska, Żwak 2007, s. 39, przyp. 1). Inicjatywa ta ma przede wszystkim na celu „«promocję dialogu międzykulturowego jako instrumentu umożliwiającego obywatelom europejskim, jak również wszystkim osobom miesz¬ kającym w Unii Europejskiej, zdobywanie wiedzy i umiejętności, dzięki którym będą oni w stanie odnaleźć się w bardziej otwartym, a równocześnie bardziej złożo¬ nym środowisku»". „Dialog międzykulturowy jest traktowany jako ważne remedium na utrzymujące się zjawiska, między innymi stereotypizacji, rasizmu, ksenofobii, nietolerancji, dyskryminacji, a nawet przemocy względem przedstawicieli innych grup kulturowych, jak również osiągania wymaganej spójności społecznej w spo¬ łeczeństwach zróżnicowanych kulturowo" (Sadowski 2008, s. 203-204) . Nie zauważyłam, by wspomniana inicjatywa została spopularyzowana choćby przez media, by stała się przedmiotem publicznej dyskusji. Nie wykorzystano więc okazji do upowszechnienia idei dialogu, zainteresowania nim jak najszerszych krę¬ gów społeczeństwa. Kilkadziesiąt znanych mi osób, które spytałam o Europejski Rok Dialogu Międzykulturowego, stwierdziło, że nigdy o nim nie słyszało . Żadna z tych osób nie potrafiła też wskazać przykładów dialogu międzykulturowego, a możliwości kształtowania rzeczywistości społecznej za pośrednictwem dialogu oceniono sceptycznie. Sam dialog uznano za ideał, który nigdy nie stanie się do¬ minującym wzorem kulturowym w Europie i w innych krajach świata, zwłaszcza w tych, które nie mają doświadczeń z systemem demokratycznym i nie są nim zainteresowane. Nie zanegowano jednak konieczności dążenia do niego, opowie¬ dzenia się po stronie dialogu. Sądzę, że ten sposób myślenia nie jest odosobniony. Upowszechnianie idei dialogu międzykulturowego, wskazywanie jego przykła¬ dów, podobnie jak wychowanie do dialogu i tworzenie sprzyjającego mu klimatu 28 29 2 8 Autor powołuje się na: http://europa.eu.int/como/culture/portal/index en.htm. Na początku września 2008 r. w warszawskim tramwaju zauważyłam mężczyznę w średnim wieku, ubranego w koszulkę z napisem „2008 - Europejski Rok Dialogu Międzykulturowego". Byłam chyba jedyną osoba, która zwróciła uwagę na ten napis; nie zauważyłam, by ktoś spośród wielu pasażerów przyglądał się mu, by wzbudził on zainteresowanie i komentarze. 2 9 �36 IWONA KABZIŃSKA społecznego wymaga długiego czasu. Warto jednak, jak sądzę, podjąć ten wysiłek, chociażby po to, by coraz więcej osób miało świadomość, że w świecie, w którym żyjemy istnieją nie tylko wojny, różnego typu konflikty, napięcia, przemoc, kon¬ kurencja ale również zjawiska, takie jak dialog, że mamy możliwość dokonywania wyborów nie tylko w teorii, ale też w praktyce. Chociaż badacze coraz częściej podejmują temat dialogu międzykulturowego i zwracają uwagę na konieczność zwiększenia społecznego zainteresowania tą kwestią, brakuje publikacji ukazujących szczegółowo przykłady dialogu, jego uczestników, warunki umożliwiające podjęcie rozmów i trudności, które należy pokonać, by dialog mógł zaistnieć. Sadowski np. informuje, że zamierza „przedstawić [ . ] kilka uwag na temat dialogu międzykulturowego w Polsce", odwołując się do przykładu województwa podlaskiego (Sadowski 2008, s. 213). Ogranicza się jednak do kwestii znajo¬ mości „wspólnego języka jako podstawowego kodu kulturowego do prowadze¬ nia" tego rodzaju dialogu (Sadowski 2008, s. 214). Badania przeprowadzone przez Sadowskiego wśród mieszkańców Białegostoku wykazały, że „językiem poro¬ zumienia międzyetnicznego w mieście jest i pozostaje język polski. Ewentualne prowadzenie dialogu międzykulturowego może odbywać się jedynie w języku narodowej większości" (tamże, s. 215). Autor ubolewa nad brakiem znajomości języków innych grup etnicznych i narodowych przez mieszkających w Białym¬ stoku Polaków (m.in. białoruskiego, litewskiego i ukraińskiego), jak też nad nie¬ znajomością ojczystego języka przez wielu przedstawicieli mniejszości (tamże, s. 214-215). W cytowanym artykule nie znajdziemy żadnych przykładów dia¬ logu, mowa jest jedynie o spełnieniu jednego z jego warunków, jakim jest istnie¬ nie wspólnego języka, w którym dialog ten może być prowadzony. Autor pisze o ewentualnej możliwości prowadzenia dialogu. Nasuwa to przypuszczenie, że dotychczas nie został on podjęty (stąd - być może - brak jego przykładów we wspomnianym artykule). Pisząc o pograniczu jako miejscu konfliktów i dialogu, Adamiak odwołuje się do wyników własnych badań przeprowadzonych w Sejnach, na pograniczu polsko¬ -litewskim, wśród mieszkających tam Polaków i Litwinów. W artykule jest przede wszystkim mowa o negatywnym wpływie doświadczeń historycznych na postawy mieszkańców miasta wobec Innych. W rozdziale zatytułowanym „Pogranicze - prze¬ strzeń dialogu" czytamy o bardzo dobrze układających się - zdaniem rozmówców autorki - stosunkach sąsiedzkich. „Nieporozumienia [najczęściej] wywoływane są przez jednostki, które świadomie wykorzystują negatywne doświadczenia z prze¬ szłości i inne sporne kwestie, w celu osiągnięcia korzyści (np. uzyskania poparcia wyborczego" (Adamiak 2005, s. 230). Do wywołania konfliktów przyczyniają się też - zdaniem badanych - dziennikarze szukający sensacji, księża, którzy nie chcą lub nie potrafią dostosować godzin nabożeństw do oczekiwań wiernych należących do różnych grup narodowościowych, a także niektóre osoby pochodzące z rodzin mieszanych i te, które zmieniły identyfikację narodową (tamże). Adamiak pisze ogólnie o tym, że „obszary pogranicza to przykłady koopera¬ cji na wielu płaszczyznach życia społecznego, kulturalnego czy gospodarczego" �SPOTKANIE Z INNYM W DIALOGU MIĘDZYKULTUROWYM 37 (tamże, s. 231), nie podaje jednak żadnego przykładu tego typu współdziałania. Ogólnikowo brzmią też słowa o „znaczeniu wspólnych inicjatyw zmierzających do przełamywania wrogości, niechęci, wzajemnych stereotypów" (tamże). Jakiego rodzaju są to inicjatywy? Kto je podejmuje? Jakie są ich efekty? Jeśli na pytanie to można odpowiedzieć na podstawie badań przeprowadzonych przez autorkę, dlaczego w napisanym przez nią tekście brak odniesień do rezultatów tych badań i stosownych przykładów? Można się spodziewać, że w najbliższym czasie będzie się ukazywać coraz więcej prac poświęconych kwestii dialogu międzykulturowego, w tym również międzyreligijnego, na pograniczach kulturowych. Prac, w których przedstawione zostaną konkretne przykłady takich działań, drogi dochodzenia do dialogu, który pozwala na przełamanie istniejących podziałów i uprzedzeń, inicjatywy świadczące o autentycznym zainteresowaniu dialogiem i ich skutki. Konieczne jest przejście od teoretycznych rozważań do opisu działań, u których źródeł leży chęć podjęcia dialogu. W opisach tych nie może zabraknąć odniesień do szerszego kontekstu społeczno-kulturowego i historyczno-politycznego. Są one niezbędne m.in. dla zrozumienia okoliczności, w jakich podejmowany jest dialog, wyzwań stojących przed tymi, którzy w nim uczestniczą, a także ukazania owoców działań określa¬ nych przez ich uczestników (i przez badaczy) jako dialog. LITERATURA A d a m i a k A g n i e s z k a 2005, Pogranicze - przestrzeń dialogu i rywalizacji. Na przykładzie Ziemi Sejneńskiej, [w:] Granice na pograniczach, red. J. Kurczewska, H. Bojar, Wydawnic­ two IFiS PAN, Warszawa, s. 217-236. B a c h t i n M i c h a i ł 1970, Problemy poetyki Dostojewskiego, przeł. N . Modzelewska, PWN, Warszawa. - 1983, Bachtin. Dialog - język - literatura, red. E. Czaplejewicz, E. Kasperski, PWN, Warszawa. - 1986, Estetyka twórczości słownej, przeł. D. Ulicka, PWN, Warszawa. B a r a n o w s k i B o g d a n 1971, Kultura ludowa XVII i XVIII w. na ziemiach Polski środkowej, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź. B a r t o s z e w s k i W ł a d y s ł a w 1998, Jesteśmy jednym obrazem, Więź, wydanie specjalne: Pod wspólnym niebem. Tematy polsko-żydowskie, s. 7-12. B o o n J e a n 1979, Saussure/Pierce a propos language, society, and culture, Semiotica, vol. 27, nr 1-3, s. 83-101. B r o c k i M a r c i n 2008, Literatura - Dialog - Przekład, Wydawnictwo Katedry Etnologii i Antro¬ pologii Kulturowej, Wrocław. B r o n k A n d r z e j 1988, Rozumienie, dzieje, język. Filozoficzna hermeneutyka H.-G. Gadamera, Redakcja Wydawnictw KUL, Lublin. B r a t e r s k i d i a l o g . . . 1999 [wyd. 2000], Braterski dialog wymaga przedyskutowania i krytycz¬ nego rozbioru własnych pozycji obu stron. Rozmowa z red. Michałem Horoszewiczem, [rozm. A. Kuśmirek], Maqom. Biuletyn Informacyjny Instytutu Dialogu Katolicko-Judaistycznego, nr 1 (7), s. 5-16. C h r o s t o w s k i W a l d e m a r 1997, Rozmowy o dialogu, „Vocatio", Warszawa. C r a p a n z a n o V i n c e n t 1990, On Dialogue, [w:] The Interpretation of Dialogue, red. T. Maranhao, The University of Chicago Press, Chicago-London, s. 269-292. �38 IWONA KABZIŃSKA C u d o w s k a A g a t a 2003, Postawa „niewspółobecności" antropologii filozoficznej M . Bachtina w dialogu międzykulturowym, [w:] Międzygeneracyjna transmisja dziedzictwa kulturowego. Globalizm versus regionalizm, red. J. Nikitorowicz, J. Halicki, J. Muszyńska, Trans Humana, Białystok, s. 127-135. C z e r w i ń s k a K i n g a , Ż w a k S y l w i a 2007, Berliński Karnaval der Kulturen miejscem dia­ logu kultur, [w:] Osiągnięcia naukowe młodzieży akademickiej w XXI wieku, red. A. Bobryk, R. Droba, A. Falba, Wydawnictwo Akademii Podlaskiej, Siedlce, s. 39-41. C z y ż e w s k i K r z y s z t o f 2004, Dialog międzykulturowy w regionie Europy Środkowej, [w:] Europa Środkowa: wspólnota czy zbiorowość?, red. R. Zenderowski, Zakład Narodowy im. Ossolińskich-Wydawnictwo, Wrocław-Warszawa-Kraków, s. 29-35. D a b r u e m e t . . . 2001, Dabru emet. Żydowskie oświadczenie na temat chrześcijan i chrześcijań­ stwa ogłoszone 10 września 2000 roku, tłum. S. Krajewski, Więź, nr 8 (514), s. 56-58. D i a l o g b y w a . 1998, Dialog bywa instrumentalizowany, rozmowa z księdzem Waldemarem Chrostowskim..., [rozm. G. Górny, R. Tichy], Fronda, nr 9-10, s. 1-6. D o m a ń s k a E l ż b i e t a 2005, Mikrohistorie, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań. G a d a m e r H a n s - G e o r g 1993, Prawda i metoda, przeł. B. Baran, Intern Esse, Kraków. - 2003, Język i rozumienie, przeł. P. Dehnel, B. Sierocka, Aletheia, Warszawa. G a j d a J a n u s z 2003, Europejskość i polskość jako kategoria wspólnotowych wartości trans­ misji dziedzictwa kulturowego jednoczącej się Europy, [w:] Międzygeneracyjna transmisja dziedzictwa kulturowego, red. J. Nikitorowicz, J. Halicki, J. Muszyńska, Trans Humana, Bia¬ łystok, s. 33-43. G e e r t z C l i f f o r d 1973, The Interpretation of Cultures, Basic Books, New York. H o r o s z e w i c z M i c h a ł 2001, Przez dwa millenia do rzymskiej synagogi. Szkice o ewolucji postawy Kościoła katolickiego wobec Żydów i judaizmu, Wydawnictwo Uniwersytetu Kardy­ nała Stefana Wyszyńskiego, Warszawa. H r y n i e w i c z W a c ł a w 1993, Kościoły siostrzane. Dialogkatolicko-prawosławny, „Vocatio", Warszawa. J a k o b s o n R o m a n 1989, W poszukiwaniu istoty języka, t. 1, PIW, Warszawa. K a b z i ń s k a I w o n a 2002, „Być może moglibyśmy żyć razem..." Dialog między judaizmem a chrześcijaństwem i zmiana modelu sąsiedztwa, Etnografia Polska, t. XLVI, z. 1-2, s. 77-100. - 2005/2006, Europa Środkowa: Pogranicze? - Wspólnota? - Miejsce dialogu międzykultu­ rowego?, Rocznik Wschodni, nr 11, s. 90-113. - 2006/2007, Dwa oblicza białoruskiej transformacji, Rocznik Wschodni, nr 12, s. 18-41. - 2007, Miejsce polskiej mniejszości narodowej w społeczeństwie obywatelskim Republiki Litewskiej, [w:] Etniczność i obywatelskość w Nowej Europie. Konteksty edukacji między¬ kulturowej, red. J. Nikitorowicz, D. Misiejuk, M . Sobecki, Trans Humana, Białystok, s. 252-265. K a n i o w s k a K a t a r z y n a 2006, Dialog i interpretacja we współczesnej antropologii, Etno¬ grafia Polska, t. L, z. 1-2, s. 17-34. K a p u ś c i ń s k i R y s z a r d 2004, Spotkanie z Innym jako wyzwanie XXI wieku, Universitas, Kraków. - 2006, Ten Inny, Wydawnictwo Znak, Kraków. K r a j e w s k i S t a n i s ł a w 2001 [głos w dyskusji], Co dalej z dialogiem chrześcijańsko-żydowskim w Polsce?, Więź, nr 8 (514), s. 102-104. K u r c z Z b i g n i e w 2005, Mniejszość polska na Wileńszczyźnie, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław. L i ś k i e w i c z D a m i a n 2007, Turystyka X X I w. jako jedna z form dialogu międzykulturowego, [w:] Turystyka i podróżowanie w aksjologicznej perspektywie, red. M . Kazimierczak, AWF, Poznań, s. 181-189. M o r i n E d g a r 1989, Myśleć Europa, przeł. J. Łęczyński, Wola,Warszawa. N o s o w s k i Z b i g n i e w 2001 [głos w dyskusji], Co dalej z dialogiem chrześcijańsko-żydowskim w Polsce?, Więź, nr 8 (514), s. 105-107. �SPOTKANIE Z INNYM W DIALOGU MIĘDZYKULTUROWYM 39 N o v a k D a v i d 2000, Do czego dążyć i czego unikać w dialogu żydowsko-chrześcijańskim, tłum. T. Wiścicki, Więź, nr 5 (511), s. 36-41. - 2001, Dlaczego deklaracja „Dabru emet" jest potrzebna Żydom?, tłum. T. Wiścicki, Więź, nr 8 (514), s. 65-77. O b a m i a c y . . . 2008, Obamiacy, hilaryści, makkejnowcy. Rozmowa z prof. Tomaszem Tabako, wykładowcą retoryki i studiów komunikacji na Georgia State University w Atlancie, o języku i kodach kampanii prezydenckiej, [rozm. J. Makowski], Polityka, nr 25, 21 czerwca, s. 50-53. O s t o j s k a E l i z a 2007, Vincent Crapanzano o badaniach terenowych, Lud, t. 91, s. 17-33. P a m i ę ć . . . 2002, Pamięć za skrzypiącą bramą. Rozmowa z Krzysztofem Czyżewskim, szefem Ośrodka Pogranicze w Sejnach, o odkłamywaniu kresowej historii, [rozm. K. Janowska], Polityka, 16 marca, s. 54-55. P a w ł o w i c z Z y g m u n t 2004, Dialog międzyreligijny w Polsce, [w:] Dialog międzyreligijny. Studia etnologiczne, t. 6, red. H. Zimoń, Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin, s. 65-84. P o d e m s k i K r z y s z t o f 2007, Od zakazu opuszczania Domu do nakazu dialogu z Innym. Ewo­ lucja etyki podróżowania, [w:] Turystyka i podróżowanie w aksjologicznej perspektywie, red. M . Kazimierczak, AWF, Poznań, s. 37-48. P o m i a n K r z y s z t o f 2004, Europa i jej narody, tłum. M . Szpakowska, Słowo/Obraz Terytoria, Gdańsk. P o s e r n - Z i e l i ń s k i A l e k s a n d e r 2004, Negocjowanie tolerancji, czyli między groźbą kon­ fliktu a dążeniem do współdziałania, [w:] Tolerancja i jej granice w relacjach międzykulturowych, red. A. Posern-Zieliński, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań, s. 25-41. P r e e c e J e n n i f e r J a c k s o n 2007, Prawa mniejszości,przekład M . Stolarska, Sic!, Warszawa. R a b i n o w P a u l 1977, Reflection on Fieldwork in Morocco, University of California Press, Berkeley. R i c o e u r P a u l 1989, Język, tekst, interpretacja, PIW, Warszawa. R o u g e m o n t D e n i s , de 1995, List otwarty do Europejczyków, Oficyna Wydawnicza Volumen, Warszawa. R o z m o w a z... 1998, Rozmowa z ks. prof. Waldemarem Chrostowskim, [rozm. J. Ostałowski], Rzeczpospolita, 25.05.1998, s. 7. R o z m o w a z o. M a r k i e m N o w a k i e m . . . 2000, Rozmowa z o. Markiem Nowakiem, domi¬ nikaninem, członkiem Polskiej Rady Chrześcijan i Żydów, [rozm. L. Molak], Niedziela War¬ szawska, Dodatek do tygodnika Niedziela, 23.01.2000, s. IV. R u s e c k i M a r i a n 2004, Chrystologiczne podstawy dialogu międzyreligijnego, [w:] Dialog międzyreligijny. Studia etnologiczne t. 6, red. H. Zimoń, Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin, s. 29-64. S a c h a r c z u k J o a n n a 2005, Dialog kreujący tożsamość międzykulturową, [w:] Kierunki ba­ dawcze młodzieży akademickiej, red. K. Jankowski i in., Wydawnictwo Akademii Podlaskiej, Siedlce, s. 229-233. S a d o w s k i A n d r z e j 1995a, Pogranicze polsko-białoruskie. Tożsamość mieszkańców, Trans Humana, Białystok. - 1995b, Socjologia pogranicza, [w:] Wschodnie pogranicze w perspektywie socjologicznej, red. A. Sadowski, Wydawnictwo Ekonomia i Środowisko, Białystok, s. 12-19. - 2001, Harmonia i konflikty na pograniczach, [w:] Pogranicza etniczne w Europie. Har¬ monia i konflikty, red. K. Krzysztofek, A. Sadowski, Uniwersytet w Białymstoku, Instytut Socjologii, Białystok, s. 11-24. - 2008, Dialog w społeczeństwie zróżnicowanym kulturowo, [w:] Etniczność. O przemia¬ nach społeczeństw narodowych, red. M . Szmeja, Zakład Wydawniczy Nomos, Kraków, s. 203-217. S a k o w i c z E u g e n i u s z 2004, Dialog chrześcijaństwa z islamem w nauczaniu Jana Pawła I I , [w:] Dialog międzyreligijny. Studia etnologiczne, t. 6, red. H. Zimoń, Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin, s. 259-288. Słownik... 1977, Słownik Wyrazów Obcych PWN, PWN, Warszawa. �40 IWONA KABZIŃSKA S o l a r z F r a n c i s z e k 2004, Stosunek Kościoła do religii niechrześcijańskich w świetle soboro­ wych schematów deklaracji Nostra aetate, [w:] Dialog międzyreligijny. Studia etnologiczne, t. 6, red. H. Zimoń, Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin, s. 85-121. T e d l o c k D e n n i s 1983, The Spoken Word and the Work of Interpretation, University of Pennsyl¬ vania Press, Philadelphia. The Dialogic Emergence... 1995, The Dialogic Emergence of Culture, red. B. Mannheim, D. Tedlock, University of Illinois Press, Urbana. T i s k o v V a l e r i j A . 2005, Kul'tura tolerantnosti v Rossii, [w:] tegoż Etnologia i politika, Nauka, Moskva, s. 110-117. T o k a r s k a - B a k i r J o a n n a 1995, Dalsze losy syna marnotrawnego. Projekt etnografii nie­ przezroczystej, Konteksty. Polska Sztuka Ludowa, nr 1, s. 13-22. Tolerancja... 2004, Tolerancja i jej granice w relacjach międzykulturowych, red. A. Posern-Zieliński, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań. Turystyka... 2005, Turystyka jako dialog kultur, red. Z. Krawczyk, E. Lewandowska-Tarasiuk, J.W. Sienkiewicz, Wyższa Szkoła Ekonomiczna, Warszawa. U g r e s i c D u b r a v k a 2006, Kultura kłamstwa, tłum. D.J. Cirlić, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec. U r b a n J ó z e f 2004, Dialog międzyreligijny a działalność misyjna Kościoła, [w:] Dialog międzyreligijny. Studia etnologiczne, t. 6, red. H . Zimoń, Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin, s. 143-157. V r h e l F r a n t i s e k 1993, Bachtinowskie inspiracje w postmodernistycznej etnografii, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace etnograficzne, z. 32, s. 7-22. W j a k i s p o s ó b . . . 2008, W jaki sposób reżyseruje się polską politykę. Rozmowa z Erykiem Mistewiczem, [rozm. M . Karnowski], Dziennik, 04.06.2008, s. 19-21. W i e k k ł a m s t w a . . . 2004, Wiek kłamstwa. Z prof. Zygmuntem Baumanem rozmawia Jacek Żakowski, Polityka. Niezbędnik inteligenta, dodatek do tygodnika Polityka, 11.12.2004, s. 3-9. Z a r e m b i n a J o l a n t a 2005, Kłamstwo popłaca, Newsweek, 17.07.2005, s. 64-65. Ż a k o w s k i J a c e k 2004, Różni nas seks. Rozmowa z Ronaldem Inglehartem, Polityka, nr 14, s. 55. Ż o ł ę d o w s k i C e z a r y 2003, Białorusini i Litwini w Polsce, Polacy na Białorusi i Litwie. Uwa¬ runkowania współczesnych stosunków między większością i mniejszościami narodowymi, Instytut Polityki Społecznej Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa. IWONA KABZIÑSKA MEETING THE OTHER I N THE INERCULTURAL DIALOGUE Summary Word dialogue is becoming very popular nowadays, but it is also being abused. Quite often every talk is described as a dialogue, though the talk to be called a dialogue should fulfill some criteria. Some of the dialogue's features are: the search for the common view of certain matters, the confrontation of attitudes, acquaintance with the argumentation and activities of the participants, also asking questions and giving the answers. A l l these features develop mutual understanding and help to comprehend the distinctness. Mikhail Bakhtin wrote that one of the dialogue's conditions is polyphonicity, i.e. equality of many voices, different discourses and narratives. There is no place for autocracy, demagogy and enforcing one's own will. The essential is the skill of patient listening, the will to communicate, mutual respect and acceptation. For Ethnologists/Cultural Anthropologists the most important is the intercultural dialogue, which is aimed at learning the arguments, motifs and attitudes of those who participate in the dialogue. �SPOTKANIE Z INNYM W DIALOGU MIĘDZYKULTUROWYM 41 It allows the better understanding of how Others perceive the world, helping this way to avoid prejudices, intolerance and looking at the world by the prism of stereotypes. The author points out the relationship between intercultural dialogue, the tolerance and acceptation. She focuses on the role played by the dialogue in the evolution of societies and conditions which make it difficult or even impossible. Quite often the unbreakable barrier is the history of relations between various groups. Overcoming the burden of the past is not only a necessary condition but also one of the dialogue's aims. Significant section of the article discusses the interdenominational dialogue, which is as pointed out by the author a part of intercultural dialogue. The article describes the features, aims and levels of such dialogue (the authors cited write about the dialogue: of life, of experts, of works and of the exchange of experience). The author believes the intercultural dialogue (not only interdenomina­ tional) can be led generally on the same levels. The relation to the other human and the way we perceive ourselves in such relation determine the adoption of certain attitude towards the dialogue. The ability to listen to the Others, necessary to lead the dialogue is a testimony of the high regard for Them. According to the author there is an urgent need to pass from theoretical discussions over the dialogue's nature to social practice. A t the same time the researchers should pay more attention to social behaviors which are believed to be the examples of the dialogue. EU Parliament announced 2008 as the European Year of the Intercultural Dialogue. The author points out this initiative didn't gain prominence and was not popularized (e.g. by media). Many people have never heard of it. It seems like the chance to spread the idea of intercultural dialogue was wasted. Even though the dialogue is considered to be one of the European values, a distinguishing feature of Europe, we experience too little manifestations of it in social practice. There are not many publications presenting the examples of intercultural dialogue and how it changes the relations between various groups. The author presumes this situation is going to change rapidly as researchers' interests in the various forms of dialogue will soon intensify. For societies which neglect wars, conflicts and building the walls, the dialogue is one of the way they might choose. The question arises whether they are willing to do so? J. D. Adres Autora: Doc. dr hab. Iwona Kabzińska Instytut Archeologii i Etnologii PAN Zakład Etnologii A l . Solidarności 105, 00-140 Warszawa e-mail: red_etno@iaepan.edu.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3610c386557219bfb83c61f266560b48.pdf 86f5d1c0ec30dbcd457511d7a49ed151 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1192 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1098 Title A name given to the resource Dychotomia natura - kultura jako szczególny problem etnologii / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.25-32 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kaniowska, Katarzyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. XXIX: 1985, z. 1 P L I S S N 0071-1861 KATARZYNA KANIOWSKA (Uniwersytet Łódzki) DYCHOTOMIA NATURA — K U L T U R A JAKO SZCZEGÓLNY PROBLEM ETNOLOGII Przedmiotem moich zainteresowań są ekologiczne teorie kultury. Kon­ cepcje te, nawiązujące szczególnie silnie do ewolucjonizmu, a ściślej do neoewolucjonizmu L . White'a i J. Stewarda, są pewnym specyficznym przykładem holistycznego spojrzenia na kulturę. Etnologia tego typu obca jest polskiej tradycji, proponuje bowiem zgoła inną niż znane nam z etnografii czy socjologii polskiej perspektywę. Ekologiczne teorie k u l ­ tury, jakkolwiek różniące się między sobą szczegółowymi rozwiązaniami, łączy niewątpliwie kilka wspólnych cech. Większość z nich dotyczy sfery metodologicznej, gdzie najistotniejszym postulatem jest praktyczne sto­ sowanie doświadczeń dziedzin nauk przyrodniczych (jak etologia, gene­ tyka, antropologia fizyczna) w badaniu zjawisk kulturowych. W sferze teoretycznej natomiast pojawia się szereg kwestii związanych z katego­ riami mającymi w ekologicznych interpretacjach kultury szczególne zna­ czenie, a więc kwestia rozumienia m. in. środowiska naturalnego, sym­ bolicznego wymiaru kultury czy dychotomii natura — kultura. Obydwie sfery, metodologiczna i teoretyczna, podporządkowane są naczelnemu przekonaniu twórców i zwolenników ekologicznej teorii k u l ­ tury, że taki właśnie sposób badania kultury wyeliminować może z roz­ ważań o kulturze wszelkie antropocentryczne interpretacje i wniosko­ wania. W poniższym tekście przedstawiam, naturalnie w dużym skrócie, sposób rozumienia dychotomii natura — kultura w przekonaniu, że uni­ wersalność tej problematyki zainteresuje większość słuchaczów i skłoni do dyskusji nad specyfiką etnologii nie tylko ekologicznej. * Oddzielenie kultury od natury jest zabiegiem w etnologii tak oczy­ wistym, iż można sądzić, że wszelka refleksja o kulturze z niego właśnie wyrasta. Podział ten staje się fundamentem definiowania kultury, a więc ujawnia się wszędzie tam, gdzie składane są teoretyczne deklaracje lub- �26 KATARZYNA KANIOWSKA podejmowane są praktyczne działania etnologów. Znamienny jest fakt, że tradycyjnie ujmuje się te dwie sfery: obszar kultury i obszar natury dychotomicznie. Każda tendencja czy szkoła etnologiczna dychotomię tę uznaje m i l ­ cząco lub jawnie przyjmując jej konsekwencje wypowiada się o kulturze. K u l t u r ę w etnologii charakteryzowano szukając tych wszystkich cech, jakie świadczyć mogą o jej swoistości, odrębności czy — jak to się nieraz ujmowało •— niezależności od natury. Historia etnologii dostarczyć może wielu przykładów na to, że zesta^ wienie natura — kultura rozumiane jako przeciwstawienie chaosu i po­ rządku, sfery trwałości i zmienności, bierności i twórczości czy wreszcie sfery niezależnej i zależnej od człowieka kształtowało przede wszystkim poglądy na drugi człon dychotomii. Rzadko znaleźć można w koncep­ cjach etnologicznych fragmenty, w których deklaruje się pogląd na to, czemu się kulturę przeciwstawia, jeszcze rzadziej zaś obejmuje się re­ fleksją całość i to w ten sposób, by refleksja ta objęła i sens, i źródła, i uzasadnienia dychotomii natura — kultura. Jedynym, choć nie tylko dlatego interesującym przykładem antro­ pologii uprawiającej taką właśnie refleksję jest, w moim odczuciu, współ­ czesny ewolucjonizm, którego liczne wersje różnie akcentujące powyższą problematykę tworzą określony nurt myślenia o świecie — ekologiczne teorie kultury. W antropologii szczególnie o rozwoju nauki decyduje atrakcyjność py­ tań kształtująca sens odpowiedzi, a nie przedmiot wątpliwości. Ten jest zasadniczo niezmiennie określony — jest nim kultura. Wspomniany prze­ ze mnie ewolucjonizm jest znakomitym tego przykładem. Fenomen trwa­ łości ewolucjonizmu jako pewnego sposobu interpretowania zjawisk k u l ­ turowych uzależniony jest od owej atrakcyjności pytań badawczych, pod­ czas gdy przedmiot refleksji rozumie się w klasycznym, niemal tylorowskim ujęciu. We współczesnym ewolucjonizmie różnorodność sposobów interpreto­ wania kultury chrakteryzuje jednak wspólna optyka w podejściu do przedmiotu badań. W każdym z ujęć mówi się o kulturze w ogóle i na­ turze w sensie równie ogólnym. Antropologia ewolucjonistyczna dzisiaj bliska jest raczej socjobiologii stając się próbą twórczego połączenia do­ świadczeń dziedzin leżących w tradycyjnie odrębnych miejscach klasy­ fikacji nauk. Nauka o kulturze ma być płaszczyzną eksperymentu zasto­ sowania metod socjo-przyrodniczych, i to nie tak, by nakładały się na siebie analizy socjologiczna i przyrodnicza, ale by połączenie to dało w efekcie jednolity aparat pojęciowy i badawczy. Trafną charakterystykę ekologicznych teorii kultury oddaje wypowiedź Edwarda Wilsona, jedne­ go z najbardziej znaczących dziś socjóbiologów. Pisze on: ,,[...] socjobiologia [...] jest d y s c y p l i n ą j e d n o c z ą c ą w i e d z ę etologii ( b a d a n i a n a t u r a l i s t y c z n e p e ł n y c h w z o r ó w z a c h o w a ń ) , ekologii (badania z a l e ż n o ś c i o r g a n i z m ó w od ś r o d o w i s k a ) i genetyki dla odkrycia generalnych p r a w d o t y c z ą c y c h biologicznych �27 DYCHOTOMIA N A T U R A — K U L T U R A własności całych społeczeństw. C o jest n a p r a w d ę nowe w socjobiologii, j a k ą u z y s k u j e s i ę najistotniejsze dane o organizacji s p o ł e c z n e j z w z o r ó w to droga, zachowań i psychologii oraz gromadzenie i reinterpretowanie f a k t ó w w oparciu o d o ś w i a d c z e ­ nia etologii i genetyki n a poziomie całych p o p u l a c j i tak, by ukazać, jak grupy 1 s p o ł e c z n e a d a p t u j ą s i ę do ś r o d o w i s k a poprzez e w o l u c j ę " . Określenie to odnieść można z powodzeniem do ekologicznych teorii kultury, jeśli tylko kategorii środowiska nada się odpowiednio szeroką interpretację, a mianowicie środowiskiem naturalnym człowieka zwać się będzie przyrodnicze i kulturowe otoczenie. Wspólne socjobiologii i eko­ logicznym teoriom kultury jest rozumienie ewolucji jako procesu nie­ ustannej interakcji kultury i przyrody, traktowanie człowieka jako przed­ stawiciela "gatunku w całym zbiorze społecznych gatunków żyjących na Ziemi, wspólna jest także ambicja konstruowania i sprawdzania general­ nych praw ewolucji formułowanych jako w y n i k i badań. Tak rozumiana socjobiologia (tu: ekologiczna teoria kultury) byłaby realizacją postulatu klasyka współczesnego ewolucjonizmu L . White'a, postulatu wyrażonego w jego klasyfikacji nauk, gdzie nauka o kulturze — kulturologia — jest dziedziną zwieńczającą kolejne obszary poznania naukowego; dziedziną, którą nauki przyrodnicze w sposób konieczny poprzedzają dostarczając wiedzy do poznania i interpretowania zjawisk kultury. Socjobiologię i współczesne nurty ewolucjonizmu łączy jeszcze jedna wspólna cecha. Jest nią przeświadczenie, że dążność do obiektywnej wiedzy o kulturze opierać się musi na odrzuceniu antropocentryzmu we wszelkiej postaci, stąd wprowadzenie i tak dalekie zawierzenie „obiek­ t y w n y m " dziedzinom i metodom. Ta cecha współczesnej ekologicznej etno­ logii staje się, w moim przekonaniu, najbardziej interesująca, ale i nie­ wątpliwie najbardziej dyskusyjna. Dyskusja ta wszak ma dotyczyć py­ tania zasadniczego — czy etnologia, czy nauka o kulturze może być w ogóle nie antropo-centryczna. Dychotomia natura — kultura wydaje się opierać właśnie na fundamencie antropocentrycznym. Jeśli tak nie jest, przesłanek do zniesienia czy zaprzeczenia antropocentryzmowi należałoby szukać w rozumieniu natury i kultury. We współczesnych teoriach ewolucjonistycznych (trzeba dodać: w kla­ sycznych ich wersjach) antropocentryzm ujmowany jest zasadniczo na dwa sposoby. W jednej z wersji, mającej swe korzenie w teorii symbolu L. White'a, podkreśla się swoistość kultury ludzkiej istniejącej mocą jedynie ludzkiej zdolności kreowania symboli. W innej, równie wyraźnie akcentowanej tendencji reprezentowanej przez J. Stewarda mamy do -czynienia z antropocentryzmem „biologicznym" wyrażanym w przeświad­ czeniu, że reakcje między środowiskiem a jedynie człowiekiem niosą konsekwencje w postaci kultury. U późniejszych autorów próbujących tak jak socjobiologia godzić te dwie interpretacje mówi się o podobnie rozumianym antropocentryzmie operując terminem „humanizacji". To, 1 E . W i l s o n , On Human Nature, L o n d o n 1978, s. 16-17. �28 KATARZYNA KANIOWSKA co autorzy ci nazywają humanizacją, pokrywałoby się (lub lepiej — w y ­ rastało z) z whiteowskimi kryteriami człowieczeństwa. Wytwarzanie i po­ sługiwanie się narzędziami oraz specyficznie ludzka zdolność do ustana­ wiania i posługiwania się symbolami (technologiczny i psychologiczny poziom kultury u White'a) odpowiada przeświadczeniom ekologów, że przedmioty wskazujące na tryb życia i działalności oraz świadectwa czyn­ ności psychicznych przesądzają o człowieczeństwie istot. Jeden z autorów pisze: „ Z a r ó w n o w najodleglejszej przeszłości, jak i dzisiaj c e c h ą c z ł o w i e k a b y ł a i p o ­ zostaje i n t e n s y w n a i z ł o ż o n a a p r z y t y m , j a k d o t ą d , n i e w y j a ś n i o n a współpraca jego c i a ł a , k t ó r e jest n i c z y m i n n y m j a k z ł o ż o n ą f o r m ą m a t e r i i i s y m b o l i c z n e j a k t y w n o ś c i jego u m y s ł u . Z p o w o d u tej a k t y w n o ś c i , w s z y s t k o co w y w i e r a n a ń w p ł y w o d b i j a s i ę r ó w n o c z e ś n i e n a jego c z y n n o ś c i a c h f i z j o l o g i c z n y c h i p s y c h i c z ­ nych, k t ó r e przenikają się wzajem. Zatem badania m e c h a n i z m ó w ustrojowych z p o m i n i ę c i e m a k t y w n o ś c i symbolicznych, k t ó r e z mechanizmami tymi są niero­ z e r w a l n i e z w i ą z a n e , oznacza niedostrzeganie n a j b a r d z i e j z n a m i e n n e j s t r o n y n a t u r y człowieka" . a Poznanie istoty ludzkiej jest więc uzależnione w szczególny sposób od poznania jej aktywności symbolicznej. Dla klasyków współczesnego ewolucjonizmu, jak i dla dzisiejszych jego zwolenników, poznanie to jest po prostu poznaniem kultury. Wystarczy przytoczyć whiteowskie defi­ nicje kultury, by raz jeszcze wykazać zbieżność przekonań i dążeń socjobiologów z postulatami tego kierunku etnologii. „Kultura jest systemem zjawisk: aktów (wzory zachowań), obiektów (narzędzia, wytwory), idei (wierzenia, wiedza) i odczuć (postawy, war­ tości). Wszystkie one uzależnione są od symboli" . Kultura powstaje w momencie, w którym istota ludzka staje się zwierzęciem posługującym się symbolami. Obok symbolu drugą wielkością posiadającą przemożne znaczenie dla humanizacji jest szczególne oddziaływanie środowiska na człowieka. Re­ akcje człowiek — środowisko przebiegające nie tylko w fizycznym, ze­ wnętrznym wymiarze, ale także symbolicznym stają się przedmiotem zainteresowań ekologów ze względu na powszechne akceptowanie prze­ konania o ekologicznym uwarunkowaniu człowieka i jego kultury. 3 „[...] s i ł y wywierają środowiska, poza n a istoty ż y w e m i n u j ą c a rola w a r u n k u j ą c a bezpośrednim również wpływ owe w p ł y w y wpływem pośredni. na mechanizmy ustrojowe,, W przypadku człowieka, do­ p o ś r e d n i e pod w z g l ę d e m i l o ś c i o w y m i j a ­ k o ś c i o w y m przypada czynnikom psychicznym. Istoty ż y w e r e a g u j ą w s p o s ó b okre­ ś l o n y nie t y l k o p r z e z n a t u r ę b o d ź c a , l e c z r ó w n i e ż p r z e z w ł a s n e , m o b i l i z u j ą c e r e a k c j e p o ś r e d n i e . Ó w ł a ń c u c h p o ś r e d n i c h odpowiedzi ma szczególną doniosłość u z p o w o d u jego s k ł o n n o ś c i do s y m b o l i c z n e g o u j m o w a n i a w s z y s t k i e g o , d a r z a , a zatem do r e a g o w a n i a * R . D u b o s , Człowiek, ' L . A . W h i t e , The na środowisko, Science symbole adaptacja, of Culture, tak, jakby one W a r s z a w a 1970, s. 7. N e w Y o r k 1949, s. 139. człowieka co m u s i ę p r z y ­ były na- �29 DYCHOTOMIA N A T U R A — K U L T U R A t u r a l n y m i stwem tej wiskowy b o d ź c a m i cechy ma zawsze s t k i e jego w ł a s n e potężną, pospolite, że jest to, może jak ś r o d o w i s k a że odpowiedź charakter doświadczenia ona osobisty, p o n i e w a ż na moje — jakikolwiek znajdują w z przeszłości. Doświadczenia zniekształcić, i najwznioślejsze [podkreślenie człowieka a doznania nawet przekształcić przeistaczając je w K. K.]. Następ­ czynnik środo­ niej w y r a z te stanowią zarówno ten wszy­ siłę tak najbardziej sposób w zwy­ 4 k ł e r e a k c j e fizjologiczne" . Cytowany tu Rene Dubos przytacza fragment wiersza Tennysona, w którym Ulisses powiada: „Jestem cząstką wszystkiego, z czym się spotkałem". Socjobiolog uszczegółowiłby to stwierdzenie dodając: wszy­ stkiego, z czym się spotkałem w życiu kulturowym i biologicznym, świa­ domie bądź nieświadomie. Etnolog natomiast odwołałby się do tych wszy­ stkich koncepcji, w których kulturę traktuje się jako formę zbiorowej pamięci. Dzieje się tak nie tylko w ewolucjonizmie, gdzie jak u White'a zdolność człowieka do posługiwania się symbolami powoduje, że człowiek w odróżnieniu od zwierząt zachowuje swoje poprzednie doświadczenia; symbol stanowi o ciągłości doświadczenia, bez tej ciągłości zaś nie może powstać i istnieć kultura. Również w koncepcji dziedzictwa kulturowego K. Dobrowolskiego czy koncepcji tradycji J. Szackiego, by podać tylko niektóre dobitniejsze przykłady, znajduje wyraz przekonanie o koniecz­ ności rozważania kultury także i w kategoriach pamięci zbiorowej. Obydwie krótko scharakteryzowane powyżej tendencje współczesnego ewolucjonizmu — symboliczna i biologiczna — zgodne są co najmniej w trzech założeniach: o unikalnej pozycji człowieka w świecie, o mocy symbolicznego myślenia i o nieustannej interakcji człowieka i środowiska naturalnego. Generalnie natomiast wydaje się różnić obydwa spojrzenia sposób pojmowania tej ostatniej kategorii — pojęcia środowiska natural­ nego. W jednym przypadku jest nim przyrodnicze otoczenie człowieka, w drugim zaś — otoczenie przyrodnicze wraz z otoczeniem kulturowym. Jest to konsekwencją różnej interpretacji szerszego, kluczowego proble­ mu, a mianowicie problemu przeciwstawienia kultury naturze, a tym samym określenia ich granic. W żadnym jednak razie nie zostaje' znie: siony antropocentryzm. Dychotomia natura — kultura w takiej postaci, jaką ma ona w eko­ logicznych koncepcjach kultury, uzasadniana być może argumentami leżą­ cymi niejako u podstaw twierdzeń tych koncepcji. Myślę tu o wskazaniu pewnego typu spojrzenia na przedmiot zainteresowań etnologii, a zatem na filozoficzne zaplecze współczesnego ewolucjonizmu. Nie jest on bo­ wiem prostą kontynuacją swej klasycznej tylorowsko-morganowskiej wersji, choć w wielu aspektach niewątpliwie realizuje postulaty X I X -wiecznych autorów. Współczesny ewolucjonizm kształtują — moim zdaniem — materia­ lizm, naturalizm i symbolizm, zaznaczając tradycje takiego myślenia za4 D u b o s , op. cit., s. 8. �30 KATARZYNA KANIOWSKA równo w teoretycznych, jak i metodologicznych orzeczeniach. Oczywiś­ cie wątki te uwidaczniają się w poszczególnych koncepcjach w różnym nasileniu. Generalnie i z dużym uproszczeniem rzecz ujmując można po­ wiedzieć, że wątki materialistyćzne uwidaczniają się w neoewolucjonizmie i powszechnym przekonaniu o prymacie lub szczególnej ważności sfery technologii (tu przede wszystkim energetyzm, co kształtuje zarów­ no określone rozumienie kultury, a tym samym natury — kultury, oraz przesądza o odpowiednim interpretowaniu zagadnienia ewolucji . Sym­ bolizm dochodzi w ekologicznych teoriach kultury do głosu mocą po­ wszechnego wśród tych koncepcji akceptowania roli symbolu w kulturze, od czego znów zależy interpretowanie podziału natura — kultura. Na­ turalizm natomiast z jednej strony tworzy metodologiczne zaplecze współwczesnego ewolucjonizmu, w sferze teoretycznej zaś najsilniej pojawia się tam, gdzie rozwój kultury rozpatrywany jest jako rozwój świado­ mości, rozwój poznania. Nie bez znaczenia pozostają także wątki supranaturalistyczne, które kształtują ewolucjonistyczne koncepcje k u l t u r y ostatnich lat. Jeśliby więc rozważać dychotomię natura — kultura tak, jak rozumie się ten podział w dzisiejszej etnologii ewolucjonistycznej (a myślę, że nie tylko ewolucjonistycznej), zauważyć można racjonali­ styczne bądź idealistyczne źródła i sposoby interpretacji tego problemu. Żadna jednak z dwu tych opcji nie roizsądza kwestii antropocentryzmu to­ warzyszącego interesującej mnie tutaj dychotomii. Co więcej, wykazać można, że obydwie interpretacje: racjonalistyczna i idealistyczna , nie ustanawiają w powyższej kwestii żadnej istotnej różnicy. W obydwu t y ­ pach myślenia o kulturze podział świata na sferę natury i kultury jest podziałem, za którym stoją argumenty „kulturowe" często nienaukowe. Znaczy to w konsekwencji tyle, że antropocentryczna jest sama dycho­ tomia, a dopiero w ślad za tym — interpretacja poszczególnych j e j członów. 5 6 Dwoje antropologów amerykańskich młodszego pokolenia: J. Patrick Gray i Linda D. Wolfe, opublikowało w 1982 r. w y n i k i swoich przemyśleń i badań empirycznych na temat rozumienia dychotomii natura — k u l ­ tura. Wydzielają oni dwie dominujące tendencje: socjobiologiczną i krea­ cjonistyczną. Każda z nich szuka dla swego podziału uzasadnienia, w pierwszym przypadku — w sferze argumentów przyrodniczych (świato­ poglądu świeckiego), w drugim — w sferze argumentów-dogmatów (świa­ topoglądu religijnego). U źródeł obydwu tych tendencji leży, zdaniem autorów, odmienne rozumienie procesu ewolucji. W tym różnym rozu5 z Pisze o tym B . Meggers; dość szeroko M. H a r r i s , M. Harris The Rise of powołując się na Anthropological dyskusję Theory, M. Opiera London 1968, s. 637. 6 W a r t o tu p o c z y n i ć , terminami ż e autorzy a m e r y k a ń s c y ,.racjonalny" i „idealny", jest np. u P . G r a y ' a i L . Wolfe, nie bacząc M . Opiera, dość nonszalancko n a i c h filozoficzne B . Meggers, posługują konotacje się (tak R. Adamsa, E . Colson). �31 DYCHOTOMIA N A T U R A — K U L T U R A mieniu ewolucji ogniskują się problemy, takie jak: postęp jako dążenie do doskonałości, uznanie racjonalności świata lub boskiej interwencji, zależności lub niezależności postępu od człowieka, możliwości ingerowa­ nia w procesy ewolucji itp. Badania autorów dotyczą^także niejako wa­ runków utrzymywania się teorii ewolucjonistycznej . Autorzy stwier­ dzają przekształcanie się argumentów „socjobiologicznych" w racje opar­ te na uzasadnieniach pozanaukowych, co spowodowane jest kryzysem wartości i kryzysem wiary w możliwości naukowego uzasadnienia. Kon­ sekwencją tego jest dość paradoskalna sytuacja: autorytet nauki utrzy­ mywany jest wiarą w szerokie możliwości poznawania, gdy na etapie wnioskowania nie możemy wyzwolić się od uciekania się w sferę pojęć wyrosłych z przedsądów. Właściwość tę przypisać można i socjobiolo­ gicznym i kreacjonistycznym teoriom. Autorzy poddają analizie insty­ tucję rodziny będącej w ich pojęciu podstawowym obszarem zachowań człowieka. Zachowaniom człowieka w rodzinie przeciwstawiają zacho­ wania leżące zewnątrz tego obszaru klasyfikując je jako zachowania zwią­ zane z pracą zawodową. Stosując argumentację czerpaną zarówno z so­ cjobiologicznej jak i kreacjonistycznej wersji uzasadnień konstruują schemat, w którym nakładają się, na siebie dwie dychotomie: makro — natura/kultura i mikro — rodzina/praca. Analiza daje odpowiedniość: natura — rodzina, kultura — praca, a więc wszelkie zachowania „natu­ ralne" człowieka dają się realizować w obrębie życia rodzinnego, k u l t u ­ rowe zaś zachowania to te, których wymaga od nas środowisko pozadomowe. 7 Analiza przeprowadzona została przez Gray'a i Wolfe z uwzględnie­ niem wielu, jeśli nie wszelkich założeń formułowanych przez zwolenników obydwu badanych orientacji. Na przedstawienie szczegółów tej analizy nie ma tu naturalnie miejsca. Jednak wnioski tych badań, mimo całej ich rzetelności, wypadają dość banalnie, jeśli nie wręcz humorystycznie, gdyby zechcieć wyrażać je w skrajnej postaci. Ale przytaczam je z dwu ' T r z e b a z d a ć sobie s p r a w ę , ż e e w o l u c j o n i z m w U S A w z n a c z n i e s i l n i e j s z y m stopniu n i ż w E u r o p i e o d d z i a ł u j e na s p o s ó b m y ś l e n i a o kulturze. E w o l u c j o n i z m l e ­ ż ą c y u p o d s t a w e k o l o g i c z n y c h i n t e r p r e t a c j i k u l t u r y jest w w i ę k s z y m s t o p n i u ś w i a ­ t o p o g l ą d e m niż teorią kultury. O żywotności p r o b l e m ó w z w i ą z a n y c h z przyjęciem teorii e w o l u c j i m o ż e ś w i a d c z y ć f a k t , iż od lat 2 0 - t y c h naszego w i e k u n a t r a f i a ł a o n a n a s p e k t a k u l a r n y s i l n y s p r z e c i w ze s t r o n y o p o z y c j o n i s t ó w j a k o n i e z g o d n a z p r z e ­ k a z e m b i b l i j n y m . N i e w i e l e p o n a d c z t e r y l a t a t e m u np. w s t a n i e A r k a n s a s w e s z ł a w ż y c i e u s t a w a (akt 590 z m a r c a 1981) n a z w a n a U s t a w ą o W y w a ż o n y m T r a k t o ­ w a n i u n a u k K r e a c y j n y c h i N a u k E w o l u c y j n y c h . U s t a w a ta n a k a z u j e , aby (w g r a n i ­ cach stanu) w publicznych s z k o ł a c h w y k ł a d a n o jako r ó w n o u p r a w n i o n e t e o r i ę e w o ­ l u c j i i t e o r i ę i n t e r p r e t u j ą c e r o z w ó j c z ł o w i e k a w e d ł u g B i b l i i . A k t ten n a p o t k a ł ż y w y s p r z e c i w . 5 s t y c z n i a 1982 r. w y r o k w y d a n y p r z e z S ą d O k r ę g o w y p r z y n i ó s ł p e ł n ą s a t y s f a k c j ę o b r o ń c o m t e o r i i e w o l u c j i . U z n a ł on, ż e a k t 590 jest s p r z e c z n y z K o n ­ s t y t u c j ą U S A , g d y ż tzw. n a u k i k r e a c y j n e nie m a j ą c h a r a k t e r u teorii n a u k o w e j , ale s ą p o g l ą d e m r e l i g i j n y m , a j a k o t a k i nie m o g ą b y ć w y k ł a d a n e w s z k o ł a c h państwowych. �32 KATARZYNA KANIOWSKA powodów. Po pierwsze, chcę wskazać na dość dużą przepaść między eko­ logicznymi teoriami kultury a ich wersjami stosowanymi. Miałkość w y ­ ników tych ostatnich polega — moim zdaniem — na tym, że ekologiczne teorie kultury proponują etnologii szczególną refleksję, a mianowicie refleksję nad samą sobą, gdzie przedmioty tej refleksji z racji swej •ogólności nie dają się tak prosto przenieść na płaszczyznę bezpośredniego doświadczenia badawczego. Obok tego wskazać także należy, iż ani so­ cjobiologiczna, ani kreacjonistyczna argumentacja nie jest drogą do uzyskania obiektywnej (w sensie: nieantropocentrycznej) interpretacji dychotomii natura — kultura. Jaka więc interpretacja tego podziału pozostaje? Otóż jestem zda­ nia, że w świetle poprzednich, jak i wielu innych argumentów dychoto­ mię natura — kultura należałoby traktować jako mit, mit w sensie cassirerowskim. Pojęcie to oznacza pewien typ myślenia, formę świado­ mości, gdzie brak podziału na to, co realne i idealne, rzeczywiste i w y ­ obrażone. Socjobiologia próbuje znieść ten mit ufając w doświadczenia i możliwości np. etologii czy genetyki. Etnologia jak dotąd prób takich nie podejmuje, nawet bowiem ekologiczne teorie kultury na takim micie się opierają. Dychotomia natura — kultura nie jest z pewnością jedynym pojęciem etnologii, które w ten sposób można by ująć. Myślę, że w języku poję­ ciowym etnologii znalazłoby się co najmniej kilka jeszcze podobnych ka­ tegorii, jak np. kultura ludowa czy robotnicza, pojęcie święta, sacrum itp. Sądzę, że uświadomienie sobie tej swoistości przedmiotów badań etnologii każe nam wszystkim zastanowić się nad dziedziną, którą upra­ wiamy, gdzie przynajmniej niektóre kategorie, niektóre terminy, jakimi operujemy, w codziennym języku etnologii opierają się na durkheimowskich przedsądach. 8 8 T y m bardziej że w ś w i e t l e nowych b a d a ń symbol przestaje b y ć k r y t e r i u m p o d z i a ł u ś w i a t a n a t u r y i ś w i a t a k u l t u r y , gdy z a c h o w a n i a z w i e r z ą t nie bez p o d ­ s t a w u z n a ć m o ż n a za zachowania symboliczne, kulturowe zaś zachowania c z ł o w i e k a ł ą c z ą się z o k r e ś l o n y m i zmianami w obrębie organizmu. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/24d007d5ca2af1681e53a63faea56607.pdf 802693c76fb8400a7655b31bdde52c31 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:471 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:428 Title A name given to the resource Wieś Dzierżysławice / ETNOGRAFIA POLSKA t.4 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1961, t.4, s.316-322 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szromba, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ZOFIA SZROMBA WIEŚ DZIERŻYSŁAWICE Z etnograficznych b a d a ń stacjonarnych w 1958—1959 r. Etnograficzne badania monograficzne, b ę d ą c e w toku, rozpoczęto w jesieni 1958 r. S ą one k o n t y n u a c j ą p o s z u k i w a ń rozpoznawczych, pro­ 1 wadzonych w 1946 r. w 28 górnośląskich wsiach . W tejże wsi w 1953 r . zbierano materiały dla Polskiego Atlasu Etnograficznego z zakresu rol­ nictwa i hodowli. Ponadto W y ż s z a Szkoła Pedagogiczna w Opolu prze­ p r o w a d z a ł a w niej i w okolicy badania dialektologiczne. P o ł o ż e n i e g e o g r a f i c z n e . Dzierżysławice leżą nad rzeką Osobłogą, w północno-wschodniej części powiatu prudnickiego, jako jedna z najdalej na południe w y s u n i ę t y c h wsi zamieszkałych przez ludność r o d z i m ą , stykającą się obecnie z repatriantami ze wschodu b ą d ź ele­ mentem n a p ł y w o w y m z centralnej Polski, a przed 1945 r. kolonistami 2 z Niemiec . Słownik geograficzny podaje dla 1321 r . n a z w ę Dirislawicz, a 1531 Dzierżysławice, zasadniczo jednak opierając się na nazwie Dyr3 ślowice . K n i e w 1830 r . u ż y w a obok Dirschelwitz nazwy Dirślowic*. I . W. Wieland na mapie z 1736 r. Principatus Silesiae Oppoliensis uwzględ­ nia nazwy: Dirschelwitz i Dzierżislow. Natomiast w ś r ó d samych miesz­ k a ń c ó w wsi u t r z y m y w a ł a się do 1945 г., a nawet i dziś nazwa Dzierżysław, u r z ę d o w o b r z m i ą c a do 1945'r. Dirschelwitz, a obecnie Dzierży­ sławice. W najbliższym sąsiedztwie leżą wsie: Głogowiec, Wierzch, Racławice Śląskie i M o c h ó w , z których dwie ostatnie łączy bezpośrednio z Dzier1 Zob. M. G ł a d y s z , Prace nad etnograficzną monografią Górnego Śląska, „Etno­ grafia Polska", Wrocław t. 1: 1958, s. 89. W powiecie prudnickim granica ludności rodzimej przebiega przez wsie: Dzier­ żysławice, Wierzch, Nowy Browiniec, Olbrachcice, Prężyna, Śnicz, Grabina. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, War­ szawa 1881, s. 256. — „Dzierżysław", „Dzierżysławice" ob. „Dyrślowioe". J. G. K n i e , Alphabetisch-statistisch-topographische Übersicht alter Dórf er, Flecken, Stadte und anderen Orte der Kónigl. Preuss. Provine Schlesien, Wrocław 1830, s. 108. 2 3 4 �AVIES DZIERŻYSŁAWICE 317 ż y s ł a w i c a m i p r z e b i e g a j ą c a przez nie w s p ó l n a szosa. Z w i ą z e k t e n jest j e d n a k pozorny, n i e m a l w y ł ą c z n i e t e r y t o r i a l n y , g d y ż w y r a ź n i e n o t o ­ w a n y b y ł b r a k w i ę k s z y c h k o n t a k t ó w , z w ł a s z c z a z p o ł o ż o n y m i na p o ł u ­ d n i u E a c ł a w i c a m i Ś l ą s k i m i , z a m i e s z k a ł y m i do 1945 r . przez o s a d n i k ó w niemieckich, p r a w d o p o d o b n i e sprowadzonych w X I I I w . ze wschodniej T u r y n g i i i wschodniej F r a n k o n i i . D i a l e k t R a c ł a w i c z a n r ó ż n i ł się z a r ó w n o o d j ę z y k a niemieckiego, j a k i polskiego . O d r ę b n y b y ł r ó w n i e ż i c h s t r ó j i zwyczaje. D z i ś z w s i ą t ą D z i e r ż y s ł a w i c e p o ł ą c z o n e są a d m i n i s t r a c y j n i e i s t n i e n i e m w s p ó l n e j g m i n y z s i e d z i b ą w R a c ł a w i c a c h Ś l ą s k i c h , zamieszka­ ł y c h przez r e p a t r i a n t ó w z W o ł y n i a i Tarnopolskiego. W s p o m n i a n a w y ż e j druga wieś, M o c h ó w , z a m i e s z k a ł a r ó w n i e ż przez ludność* r o d z i m ą , nie b ę d ą c w s i ą f o l w a r c z n ą r o z w i n ę ł a się w o s a d ę t y p o w o w a r z y w n i c z ą . Jej podmiejskie u s y t u o w a n i e oraz przewaga w o l n y c h za­ g r o d n i k ó w i c h a ł u p n i k ó w s t w a r z a ł y m o ż l i w o ś c i r o z w o j u polowej u p r a w y w a r z y w , k t ó r a w k r ó t k i m czasie w p ł y n ę ł a na znaczne podniesienie po­ z i o m u ż y c i a m i e s z k a ń c ó w . Z w s i ą t ą ł ą c z ą się p o c z ą t k i polowej u p r a w y w a r z y w w D z i e r ż y s ł a w i c a c h . Poza t y m w pierwszej p o ł o w i e X I X w . D z i e r ż y s ł a w i c e b y ł y z w i ą z a n e o r g a n i z a c j ą k o ś c i e l n ą z p a r a n ą , znajdu­ j ą c ą się we W i e r z c h u . W zasadzie D z i e r ż y s ł a w i c e n a l e ż a ł y do p a r a f i i w „ P a u l i n a c h " , dobrach n a l e ż ą c y c h do k l a s z t o r u O. O. P a u l i n ó w , spro­ w a d z o n y c h w tutejsze s t r o n y w X I V w . , ale, na skutek sekularyzacji m a j ą t k u klasztornego, z p o c z ą t k i e m X I X w . wieś przez j a k i ś czas nale­ ż a ł a w ł a ś n i e do p a r a n i we W i e r z c h u , s k ą d do d z i ś u t r z y m a ł a się nazwa „ ś m i e r t e l n a d r o g a " na o k r e ś l e n i e g o ś c i ń c a , p r o w a d z ą c e g o do w y ż e j w y ­ mienionej m i e j s c o w o ś c i . D o p i e r o w 1850 r. na teren dawnego k l a s z t o r u O. O. P a u l i n ó w z o s t a ł sprowadzony n a s t a w i o n y proniemiecko zakon S. S. Boromeuszek z T r z e b n i c y , k t ó r y m ok. 1861 r . dodano kapelana. D z i ś do p a r a f i i „ P a u l i n y " n a l e ż ą obok D z i e r ż y s ł a w i c : M o c h ó w , B ł a ż e jowice i L e ś n i k i . 5 6 D u ż y w p ł y w na c a ł o k s z t a ł t k u l t u r y w s i w y w a r ł o oddalone o 3 k m na p ó ł n o c miasto G ł o g ó w e k , z k t ó r y m w i e ś , n a l e ż ą c a o d 1642 r . do hr. O p p e r s d o r f a , z a m i e s z k u j ą c e g o t a m t e j s z y zamek, u t r z y m y w a ł a zawsze d u ż y k o n t a k t , o p a r t y na o k r e ś l o n y c h w a r u n k a c h gospodarczych i t r a ­ d y c j i . G ł o g ó w e k , p o ł o ż o n y z dala od w a ż n i e j s z y c h l i n i i k o m u n i k a c y j n y c h , nie p o s i a d a j ą c y b o g a c t w m i n e r a l n y c h , obdarzony ż y z n y m i g l e b a m i , p r z y b r a ł charakter o ś r o d k a rolnego i r z e m i e ś l n i c z e g o . B y ł z a t e m miejscem 7 6 Np. zwrot: czy macie na sprzedaż pileta w gwarze Racławiczan brzmiał: hoder ganzla sufer kejfa. Knie w 1830 r. dla Dzierżysławic podaje: „katholische Kirche zu DeutsohMiillmen" (Wierzch). „Der Oberschlesier", Oberglogau-Sonderheft, R. 7: 1925. 6 7 �318 Z O F I A SZROMBA n a u k i r z e m i o s ł , j a k t e ż z a o p a t r y w a n i a się l u d n o ś c i okolicznych wsi w w i ę k s z o ś ć t o w a r ó w , a r t y k u ł ó w s p o ż y w c z y c h , n a r z ę d z i , w y r o b ó w rze­ mieślniczych itp. S ł o w n i k geograficzny dzieli D z i e r ż y s ł a w i c e n a : baronowskie i hra­ b i o w s k i e . D z i ś j e d y n i e w ś r ó d najstarszych m i e s z k a ń c ó w u t r z y m a ł a się t r a d y c j a istnienia we wsi d w ó c h g m i n : „ F r e i h e r r l i c h " i „ G r a f l i c h " , p r z y c z y m j e d n a k b r a k jest j a k i c h k o l w i e k d a n y c h co do istnienia we wsi ba­ rona. Z ł ą c z e n i e w y m i e n i o n y c h g m i n n a s t ą p i ć m i a ł o po u w ł a s z c z e n i u , a w i ę c w p o ł o w i e X I X w . P l a n wsi z 1905 r. w y r ó ż n i a jeszcze: „ D o r f Dirschelwitz Freiherrlich", o b e j m u j ą c ą tzw. Chałupki, i „Dorf Dir­ schelwitz G r á f l i c h " o b e j m u j ą c ą p o z o s t a ł ą , w i ę k s z ą c z ę ś ć wsi. D o 1945 r. przechowywane b y ł y we wsi urbarze, n a l e ż ą c e do hrabiego i barona. Ш е n o t o w a n a jest p r z y n a l e ż n o ś ć wsi do k o l e g i a t y , m i m o iż s ą s i e d n i klasztor O. O. P a u l i n ó w o b e j m o w a ł d u ż e tereny, rozparcelowane po se­ k u l a r y z a c j i z p o c z ą t k i e m X I X w . W D z i e r ż y s ł a w i c a c h do 1945 r. i s t n i a ł m a j ą t e k d w o r s k i , n a l e ż ą c y do hr. Oppersdorfa, wraz z o k o l i c z n y m i w s i a m i : Browiniec, B r o ż e c , G ł o g o w i e c , Grocholub, K o m o r o w i c e , Ł o w k o w i c e , Nasiele, X o w y D w ó r , Pisarzowice, Bzepce, Stare i X o w e K o t k o w i c e , W r ó b l i n oraz t e r e n : Las-serwitut i k o ś c i ó ł P a u l i n ó w w Mochowie, 8 o b e j m u j ą c y w 1914 9 r. we w s i 240 h a . W latach 1952—1956 na 60 ha podworskiej z i e m i i s t n i a ł a s p ó ł d z i e l n i a p r o d u k c y j n a , l i c z ą c a k ó w , w znacznej mierze d a w n y c h r o b o t n i k ó w d w o r s k i c h . 15 człon­ A r e a ł u p r a w y i s t r u k t u r a l u d n o ś c i . O g ó ł e m c a ł a powierzchnia wsi, w e d ł u g d a n y c h G m i n n e j B a d y N a r o d o w e j z 1958 г., w y n o s i : 698,46 ha, z tego p r z y p a d a n a : z i e m i ę o r n ą — 605,05 h a ; ł ą k i — 44,05 ha; p a s t w i ­ ska — 1,40 h a ; lasy — 0,45 h a ; w o d y z a m k n i ę t e — 0,01 h a ; n i e u ż y t k i — 1,22 h a ; rzeki, drogi, r o w y — 46,28 ha. W i e ś l i c z y 119 n u m e r ó w i o k o ł o 750 m i e s z k a ń c ó w . N a j w i ę k s z e gospodarstwo siodłacze obejmuje 29,45 ha. P r z e w a ż a j ą j e d n a k gospodarstwa ś r e d n i o r o l n e (około 4, 5, 6 ha), k t ó r y c h liczba Wzrosła po parcelacji d w o r u i reformie rolnej z 1946 r . Gospodarstwa o t a k i c h r o z m i a r a c h o k r e ś l a n o dawniej t e r m i n e m zagrodnicze, k t ó r y dziś z a n i k ł ze w z g l ę d u na f a k t , iż w w i ę k s z o ś c i obecni właściciele u z y s k a l i z i e m i ę dopiero po parcelacji d w o r u , b ę d ą c uprzednio c h a ł u p n i k a m i . Ten o s t a t n i t e r m i n ' w y s z e d ł r ó w n i e ż z u ż y c i a , a l u d n o ś ć , do k t ó r e j się o d n o s i ł , b ą d ź s t a ł a się r o l n i k a m i , b ą d ź r o b o t n i k a m i . 1 0 8 Słownik geograficzny, op. cit. Podobnie P. A. Z i m m e r m a n n , Beitrage zur Beschreibung von Schlesien, t. 3, Brzeg 1784, s. 101/102, dzieli wieś na dwie części. „Der Oberschlesier", op. cit. Por. strukturę gospodarstw rolnych w 1958 г.: 9 10 wielkość gospodarstw: ilość gospodarstw: do 2 ha 39 2 —7 ha 61 7 —15 ha 14 ponad 15 ha 5 �WIEŚ DZIERŻYSŁAWICE 319 W e w s i dostrzega się przestrzenne w y o d r ę b n i e n i e rolniczej l u d n o ś c i , od d a w n a z a m i e s z k u j ą c e j wieś, od l u d n o ś c i p r z y b y ł e j z z e w n ą t r z , r ó ż n e j p o d w z g l ę d e m zawodu, pochodzenia i s k ł a d u s p o ł e c z n e g o . Część w s i , roz­ c i ą g a j ą c a się n a p o ł u d n i e od d w o r u h r . Oppersdorfa, t w o r z y ł a z w a r t ą ca­ łość, z a m i e s z k a ł ą przez samowystarczalnych r o l n i k ó w , t j . siodłaMw, i za­ g r o d n i k ó w , o d b i e g a j ą c w k i e r u n k u w s c h o d n i m na teren t z w . K o l o n i i z ma­ ł o r o l n y m i gospodarstwami, na ogół c h a ł u p n i c z y m i . Przez c h a ł u p n i k ó w , z o b o w i ą z a n y c h do p e w n y c h p o w i n n o ś c i na rzecz d w o r u (w p r z e c i w i e ń s t w i e do w y ż e j w s p o m n i a n y c h ) , zamieszkana b y ł a nowsza c z ę ś ć w s i , p o w s t a ł a w X I X w . , t z w . C h a ł u p k i . W tej samej części (w k t ó r y m t o k i e r u n k u wieś się obecnie rozbudowuje) s t o j ą t z w . Zidłungi zbudowane p o d koniec d w u d z i e s t y c h l a t naszego w i e k u , n a l e ż ą c e do r o b o t n i k ó w , nie p o s i a d a j ą ­ c y c h w p r z e w a ż a j ą c e j części w ogóle ziemi. P o n a d t o i s t n i a ł w y r a ź n y roz­ d z i a ł k l a s o w y w u k ł a d z i e g r u n t ó w siodłaMw i z a g r o d n i k ó w , k t ó r y z po­ c z ą t k i e m X X w. uległ zatarciu. Okoliczne, urodzajne tereny lessowe s t w a r z a ł y dogodne w a r u n k i do r o z w o j u r o l n i c t w a , k t ó r e jest do dziś p o d s t a w o w y m z a j ę c i e m l u d n o ś c i . N a z w y , k t ó r y m i o k r e ś l a się pola orne, n i e j e d n o k r o t n i e w s k a z u j ą na i s t n i e j ą c e , z w ł a s z c z a p o d koniec X I X w . , tendencje do p o w i ę k s z a n i a a r e a ł u ziemi u p r a w n e j k o s z t e m z a r o ś l i , ł ą k i t p . S ą t o m . i n . : Łąki — pola orne p o w s t a ł e po separacji, ok. 1895 г., na miejscu d a w n y c h ł ą k ; Las — t e r e n w y k a r c z o w a n y prawdopodobnie p o d koniec X I X w . ; Poręba — p o w s t a ł a przez w y c i n a n i e z k o ń c e m u b . w . r o s n ą c y c h t a m w i e r z b , olch i t o p ó l ; Ligoty — t e r e n zamieniony na pola u p r a w n e , j e d n a k j u ż nie za p a m i ę c i i n f o r m a t o r ó w , przez karczowanie l i c z n y c h k r z e w ó w ; Stawy — zamienione przed 1945 r. na pola orne, ł ą k i , a uprzednio stawy n a l e ż ą c e do hr. Oppers­ dorfa, i i n . U p r a w a z i e m i . B a d a n i a n a d r o l n i c t w e m w y k a z a ł y stosunkowo w y ­ soki p o z i o m w i e d z y rolniczej t u t e j s z y c h m i e s z k a ń c ó w . Nierzadkie b y ł y w y p a d k i k o ń c z e n i a szkół r o l n i c z y c h b ą d ź specjalnych k u r s ó w . System t r ó j p o l o w y nie z a c h o w a ł się nawet w t r a d y c j i , j a k r ó w n i e ż w y k o r z y s t y ­ wanie we w s i w s p ó l n y c h t e r e n ó w w y p a s o w y c h . S z c z e g ó l n y nacisk k ł a ­ dziono w c i ą g u omawianego okresu na r o t a c j ę p ł o d o z m i a n o w ą . M n i e j więcej do I w o j n y ś w i a t o w e j j ę c z m i e ń s t a n o w i ł n a j w i ę k s z y procent w y ­ siewanych z b ó ż . O b o k z u ż y t k o w a n i a w b r o w a r n i c t w i e m i a ł on d u ż e znaczenie w ó w c z e s n y m p o ż y w i e n i u m i e s z k a ń c ó w w s i . Obecnie miejsce jego z a j ę ł a pszenica. Gleby tutejsze o k r e ś l a się j a k o „ p s z e n n o - b u r a c z a n e " , s t ą d u p r a w a b u r a k ó w c u k r o w y c h p r z y b r a ł a we w s i , j a k i okolicy olbrzy­ mie r o z m i a r y . Ostatnio zaczyna się r o z p o w s z e c h n i a ć na coraz w i ę k s z ą s k a l ę p o l o w a u p r a w a w a r z y w . J a k j u ż w y ż e j wspomniano, p o c z ą t k i jej ł ą c z ą się z t y p o w o w a r z y w n i c z ą s ą s i e d n i ą w s i ą M o c h ó w . S t a m t ą d w 1907 r . p r z y b y ł do D z i e r ż y s ł a w i c gospodarz, r o z p o c z y n a j ą c n a s z e r s z ą s k a l ę �320 Z O F I A SZROMBA 1 1 u p r a w ę w a r z y w . Znacznie p o s t ę p u j ą c a mechanizacja n a r z ę d z i r o l n i ­ czych z a z n a c z y ł a się od p o c z ą t k u b . w . D o w y j ą t k ó w n a l e ż y spotkanie we w s i d r e w n i a n y c h b r o n o ż e l a z n y c h z ę b a c h , drewnianego radla-plużycy do o b s y p y w a n i a z i e m n i a k ó w i t p . O d 1957 r. trzech n a j w i ę k s z y c h gospo­ d a r z y posiada t r a k t o r y . H o d o w l a . Po 1945 г., na skutek p o w i ę k s z a n i a się gospodarstw, w z r o s ł a we wsi h o d o w l a k o n i , a t y m s a m y m z m n i e j s z y ł a się p o n a d 5 0 % liczba t z w . krowiarzy™. Wzrosła również w porównaniu z poprzednimi l a t a m i h o d o w l a t r z o d y chlewnej. N a t o m i a s t dopiero po 1945 r . rozpo­ c z ę t o , na n i e z b y t j e d n a k d u ż ą s k a l ę , h o d o w l ę owiec, k t ó r e p r z e d t e m t r z y m a n o t y l k o we d w o r z e . Z r o z w o j e m h o d o w l i idzie w parze rozbu­ d o w y w a n i e c h l e w ó w i dzielenie i c h na osobne pomieszczenia. P o w s t a ł y w i ę c : chlewiki dla nierogacizny, chlewy d l a b y d ł a , a dla k o n i — masztalnie, k t ó r y c h n a j c z ę ś c i e j dawniej w ogóle nie w y o d r ę b n i a n o . Z a j ę c i a p o z a r o l n i c z e . Rolnictwo, będące g ł ó w n y m źródłem utrzy­ m a n i a dla p r z e w a ż a j ą c e j części m i e s z k a ń c ó w wsi ( b ą d ź b e z p o ś r e d n i o , b ą d ź dawniej p o ś r e d n i o przez p r a c ę w n i m na pańskim l u b w statkach), nie s p r z y j a ł o r o z w o j o w i r z e m i o s ł a . Gospodarstwa w w i ę k s z o ś c i , a z w ł a s z ­ cza siodłacze, b y ł y samowystarczalne p o d w z g l ę d e m n a p r a w c z o ś c i , j a k t e ż drobnej w y t w ó r c z o ś c i , p o s i a d a j ą c szereg p o d s t a w o w y c h , uniwersal­ n y c h n a r z ę d z i , a niejednokrotnie nawet m a ł e w a r s z t a c i k i (najczęściej w domach wycuźnych), bez j a k i e j k o l w i e k j e d n a k specjalizacji. Z drugiej s t r o n y p r z y c z y n ą stosunkowo s ł a b o r o z w i n i ę t e g o r z e m i o s ł a b y ł o p o ł o ­ żenie wsi w pobliżu miasta Głogówka, a t y m samym korzystanie z usług t a m t e j s z y c h r z e m i e ś l n i k ó w . Poza t y m bardzo d u ż ą r o l ę o d g r y w a l i w ę ­ d r u j ą c y po wsi handlarze, m . i n . w w y p a d k u z a o p a t r y w a n i a w kosze. J e d y n i e przez pewien czas wieś p o s i a d a ł a zawodowego koszykarza, M a cioszka, z C h r ó ś c i c , p o w . opolskiego. Macioszek od 1894 r. w ę d r u j ą c w z d ł u ż rzek po tutejszej okolicy, gdzie k o s z y k a r s t w o nie b y ł o rozpo­ wszechnione, wreszcie o s i a d ł w 1917 r. w D z i e r ż y s ł a w i c a c h . D o k o ń c a X I X i p o c z ą t k u X X w . i m p o n u j ą c ą jest liczba m u r a r z y i cieśli, k t ó r z y n i e j e d n o k r o t n i e p r a c o w a l i poza terenem w s i . D z i ś zawody te, u w a ż a n e za nierentowne, u s t ę p u j ą miejsca rozpowszechnionemu na d u ż ą s k a l ę s t o l a r s t w u . W X I X w . r o z w i n i ę t e b y ł o we w s i m ł y n a r s t w o (2 wodne m ł y n y ) , j a k t e ż p r z ę d z a l n i c t w o l n u , p r z y c z y m j e d n a k t o ostat13 1 1 W 1958 r. warzywa kontraktowało 29 gospodarzy, w latach trzydziestych b. w. - 3. Przed 1945 r. było ich 53, a w 1958 r. tylko 24. Krowami pracuje się posiada­ jąc na ogół do 3 ha ziemi. W sąsiedztwie wsi stoją ruiny tzw. „Obory", w której jeszcze ok. 80 lat temu zamykano po kąpieli w rzece dworskie owce. We wsi, jak i okolicy, nieznane jest znaczenie słów „obora", „obornik". 12 1 3 �WIEŚ DZIERŻYSŁAWICE 321 nie nie w y o d r ę b n i o n e j a k o osobne r z e m i o s ł o , a j a k o jedno z z a j ę ć poza­ r o l n i c z y c h . Ш е notowane są n a t o m i a s t t r a d y c j e t k a c t w a . Obecnie we wsi jest jedna pracownia stolarska o p a r t a na nowocze­ snych, zmechanizowanych n a r z ę d z i a c h p r a c y , jedna k u ź n i a , p r a c o w n i a k r a w i e c k a oraz p i e k a r n i a . Poza t ą o s t a t n i ą pracownie p o s i a d a j ą u c z n i ó w , a n a j w i ę k s z y m zainteresowaniem cieszy się stolarstwo. K i l k u m i e s z k a ń ­ c ó w , z a j m u j ą c się g ł ó w n i e r o l n i c t w e m i h o d o w l ą , t r u d n i się r ó w n i e ż ciesielstwem, k o ł o d z i e j s t w e m l u b szewstwem, nie zawsze u k o ń c z y w s z y n a u k ę i nie zawsze p o s i a d a j ą c w ł a s n y warsztat. N a w e t pracownie rze­ m i e ś l n i c z e p o s i a d a j ą r ó w n i e ż pewnego r o d z a j u zabezpieczenie w gospo­ darstwie r o l n y m . B u d o w n i c t w o . Przestrzenne w y o d r ę b n i e n i e się l u d n o ś c i rolniczej, od d a w n a z a s i e d z i a ł e j we wsi, od l u d n o ś c i p r z y b y ł e j z z e w n ą t r z , p o r u ­ szone przeze m n i e j u ż w y ż e j , odzwierciedla się w t u t e j s z y m b u d o w n i c ­ t w i e . Najstarsza częśó wsi, p o ł o ż o n a na p o ł u d n i e o d d w o r u , z a m i e s z k a ł a przez r o d z i n y siodłacze i zagrodnicze, zabudowana jest przez z w a r t y szereg mniej więcej j e d n a k o w y c h , u s y t u o w a n y c h szczytem do d r o g i , b u d y n k ó w . S ą t o w y ł ą c z n i e d o m y m u r o w a n e . Najstarszy d a t o w a n y d o m we wsi, n a l e ż ą c y do r o d z i n y siodłaczej, pochodzi z 1823 r. i m a t r a d y c j ę pierwszego murowanego d o m u we wsi. L a t a 1834, 1839, 1842, w y r y t e na ś r o d k o w e j halce w wielkiej izbie, są d a t a m i b u d o w y d o m ó w siodłaczych. D o m y zagrodnicze m a j ą p ó ź n i e j s z e o d poprzednich d a t y p o w s t a n i a (lata 1862, 1883, 1887) w y r y t e na szczytach d o m ó w . P o d j e d n y m da­ chem ( d w u s p a d o w y m , k r y t y m szkorupą l u b szibrem) m i e s z c z ą się chlewy. S t o d o ł y s t o j ą prostopadle do d o m ó w b ą d ź oddalone od n i c h o k i l k a czy k i l k a n a ś c i e m e t r ó w , b ą d ź w w y p a d k u m a ł e j p o w i e r z c h n i zagrody ( p r z e w a ż n i e w gospodarstwach zagrodniczych) p r z y l e g a j ą do n i c h . W o l n ą p r z e s t r z e ń m i ę d z y d o m e m a s t o d o ł ą zabudowuje się pomieszczeniami gospodarczymi (szopy, wozownie). W e wsi z a c h o w a ł y się j e d y n i e d w i e s t o d o ł y zbudowane na t z w . „ m u r p r u s k i " , z k t ó r y c h jedna d a t o w a n a jest na 1876 г., oraz drewniana s t o d o ł a o k o n s t r u k c j i p r z y s ł u p o w e j . Osobne d o m y wycuźne, c h a r a k t e r y s t y c z n e dla d o m ó w siodłaczych, s t o j ą r ó w n o l e g l e do d o m ó w , t a k j a k i one, szczytem do d r o g i . N i e k t ó r e są r ó w n i e ż datowane (np. 1842 г.). Po I wojnie ś w i a t o w e j istnieje ten­ dencja do p o w i ę k s z a n i a p o w i e r z c h n i mieszkalnej w e w n ą t r z d o m u przez stawianie n a d b u d ó w k i , t z w . wypuszczki, l u b c a ł e g o jednego p i ę t r a za­ miast b u d o w a n i a osobnego d o m u wycuźnego. Pomieszczenia wycuźnicze w domach zagrodniczych, m i e s z c z ą c e się na ogół w t y l n e j części d o m u , l i k w i d o w a n e są w celu r o z b u d o w y c h l e w u . W n ę t r z e d o m ó w s k ł a d a się zasadniczo z sieni, k u c h n i , wielkiej i z b y oraz jednej l u b d w ó c h k o m ó r . D o m y siodłacze (obok i n n y c h nowo budo­ w a n y c h ) m a j ą poza t y m i z b ę do spania, t z w . szłafsztubę, k t ó r ą dziś nieEtnografia Polska, t. I V " l �322 Z O F I A SZROMBA j e d n o k r o t n i e uzyskuje się przez p r z e b u d ó w k i w e w n ą t r z d o m u , n p . z k o ­ m o r y . W k u c h n i , s k u p i a j ą c e j w i ę k s z o ś ć ż y c i a m i e s z k a ń c ó w , zachowany jest t r a d y c y j n y k ą t , z a j ę t y przez s t ó ł ze s t o j ą c y m i p o d k ą t e m p r o s t y m ławami. Z d o b n i c t w o w b u d o w n i c t w i e skierowane jest na ś c i a n ę s z c z y t o w ą , z w r ó c o n ą w s t r o n ę drogi. Jednak, p o c z ą w s z y od okresu m i ę d z y w o j e n n e g o , a z w ł a s z c z a po I J w o j n i e ś w i a t o w e j , d ą ż y się do j a k najprostszych f o r m w budownictwie. Nowsza część w s i , t j . C h a ł u p k i , p o w s t a ł a w X I X w . i z a m i e s z k a ł a przez c h a ł u p n i k ó w , s k ł a d a ł a się z m a ł y c h d r e w n i a n y c h d o m k ó w , z k t ó ­ r y c h j e d y n y , zachowany do dziś z 1869 г., daje obraz c h a ł u p n i c z y c h za­ b u d o w a ń tej części wsi w k o ń c u X I X i p o c z ą t k u X X w . D o m s k ł a d a się z jednej i z b y , sieni, d w ó c h k o m ó r i chlewa. W l a t a c h d w u d z i e s t y c h b . w . d o m y te z o s t a ł y z a s t ą p i o n e p r z e z b u d y n k i m u r o w a n e . Z n a j d u j ą c e się w tej samej części w s i t z w . Zidlungi t w o r z ą z w a r t y k o m p l e k s około 17 jednako b u d o w a n y c h , w e d ł u g tego samego w z o r u , d o m k ó w . S t r ó j . Badania n a d strojem l u d o w y m w y k a z a ł y stosunkowo jeszcze d u ż ą ż y w o t n o ś ć kobiecego s t r o j u ludowego, j e d n a k w granicach pewnego., w i e k u k o b i e t . T a k w i ę c u w a ż a się, że s t r ó j l u d o w y na ogół noszony jest przez te k o b i e t y , k t ó r e jeszcze w 1914 г., j u ż j e d n a k j a k o ostatnie, szły w n i m do I k o m u n i i . W s t r o j u t y m , a z w ł a s z c z a w jego p o d s t a w o w y c h d w ó c h c z ę ś c i a c h mazelónee i jupie (a g ł ó w n i e w i c h z d o b n i c t w i e ) , w c i ą g u omawianego okresu n a s t ą p i ł o szereg z m i a n , p o d y k t o w a n y c h p a n u j ą c ą w d a n y m czasie m o d ą , p r z y c h o d z ą c ą do wsi z G ł o g ó w k a , k t ó r a t r w a ł a niekiedy zaledwie przez k i l k a l a t . Silny k o n t a k t z G ł o g ó w k i e m b y ć m o ż e r ó w n i e ż w p ł y w a na f a k t istnienia w D z i e r ż y s ł a w i c a c h t y l k o k i l k u p o d s t a w o w y c h i n s t y t u c j i , a m i a ­ n o w i c i e : przedszkole, 7-klasowa szkoła o g ó l n o k s z t a ł c ą c a , G m i n n a Spół­ dzielnia S p o ż y w c ó w i Ochotnicza S t r a ż P o ż a r n a . C i ą ż e n i e k u w y ż e j wspo­ m n i a n e m u m i a s t u , k t ó r e z a w a ż y ł o na c a ł o k s z t a ł c i e k u l t u r y w s i , jest u w a r u n k o w a n e d ł u g o w i e c z n y m i z w i ą z k a m i gospodarczymi i s p o ł e c z n y m i . 1 14 14 Knie już w 1830 r. podaje dla wsi: „1 katholische Schule". � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d24e0bc21d2dedddea08ac4477f3f4e0.pdf bb3c1e924a4b9d404b4a9813a344cf4d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:467 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:424 Title A name given to the resource Z badań nad współdziałaniem gromadzkim we wsi Potakówka, pow. jasielskiego / ETNOGRAFIA POLSKA t.4 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1961, t.4, s.261-276 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biernacka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MARIA BIERNACKA Z BADAŃ NAD WSPÓŁDZIAŁANIEM GEOMADZKIM WE WSI P O T A K Ó W K A , POW. J A S I E L S K I E G O (w okresie od lat dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia do czasów obecnych) P o d s t a w o w y m celem i z a ł o ż e n i e m prac badawczych p r o w a d z o n y c h w P o t a k ó w c e b y ł o p r z e ś l e d z e n i e na p r z y k ł a d z i e ściśle o k r e ś l o n e g o terenu — w t y m w y p a d k u jednej w s i — p r o b l e m u t r a d y c y j n e j pomocy s ą s i e d z k i e j oraz w s p ó ł d z i a ł a n i a gromadzkiego w okresie ostatnich s i e d e m d z i e s i ę c i u l a t , c z y l i od l a t d z i e w i ę ć d z i e s i ą t y c h u b . stulecia do c z a s ó w o b e c n y c h . W m y ś l t y c h z a ł o ż e ń praca niniejsza jest p r ó b ą przedstawienia t y c h s t o s u n k ó w gospodarczych, s p o ł e c z n y c h i k u l t u r a l n y c h wsi w o m a w i a n y m okresie, k t ó r e — j a k s ą d z ę — s p r z y j a j ą d o k o n a n i u na i c h t l e analizy p r o b l e m u w s p ó ł d z i a ł a n i a i p o m o c y s ą s i e d z k i e j celem w y k r y c i a p r a w i d ł o ­ w o ś c i szeregu zjawisk i ukazania c z y n n i k ó w w p ł y w a j ą c y c h na r o z w ó j , p o d t r z y m y w a n i e , albo t e ż zanik f o r m t r a d y c y j n e j p o m o c y s ą s i e d z k i e j i współdziałania gromadzkiego . 1 2 ГЛа przeprowadzenia t a k p o m y ś l a n y c h b a d a ń w y b r a n o wieś Potak ó w k ę , k t ó r a na przestrzeni u b i e g ł y c h p i ę ć d z i e s i ę c i u l a t z m i e j s c o w o ś c i w y j ą t k o w o biednej i zacofanej p o d w z g l ę d e m gospodarczym i k u l t u r a l n y m s t a ł a się p r z o d u j ą c ą nie t y l k o w n a j b l i ż s z e j o k o l i c y , ale nawet w powiecie. P o t a k ó w k a jest p o ł o ż o n a w odległości 3 k m od l i n i i kolejowej J a s ł o — Sanok, na pograniczu p o w i a t ó w jasielskiego i k r o ś n i e ń s k i e g o . W i e ś , 1 Podstawowe źródła niniejszej pracy stanowią: a) materiały z badań terenowych, prowadzonych przez Zakład Etnografii U.Ł. w 1949 roku; b) materiały z własnych badań indywidualnych, zebrane w latach 1955—1956; c) protokoły z zebrań Koła Młodzieży w Potakówce; d) życiorys działacza wiejskiego P. Wiśniowskiego (rękopis); e) kronika szkolna odtworzona przez kierownika szkoły Piotra Biluta po 1945 r. z ocalałych podczas frontu resztek dawnej kroniki; f) literatura; g) obserwacja i do­ świadczenia autorki, pochodzącej z Potakówki i utrzymującej z nią stałe kontakty. Badania etnograficzne nad współczesną problematyką współdziałania w za­ kresie pomocy sąsiedzkiej na wsi prowadzono zespołowo (w latach 1946— 1950), w skali ogólnopolskiej w Zakładzie Etnografii IT.Ł. pod kierunkiem prof, dr K. Zawistowicz2 �262 MARIA BIERNACKA 3 o o g ó l n y m obszarze 272 ha, liczy 117 d r o b n y c h gospodarstw r o l n y c h , k t ó r y c h ziemia orna o p o d ł o ż u g l i n i a s t y m , zaliczana p r z e w a ż n i e do k l a ­ sy I I I , nadaje się p o d u p r a w ę ż y t a , pszenicy, a nawet b u r a k ó w cukro­ w y c h . Eozdrobnienie gospodarcze zmusza l u d n o ś ć (ponad 500 m i e s z k a ń ­ ców) do szukania zajęć pozarolniczych, k t ó r e z n a j d u j ą g ł ó w n i e w oko­ l i c z n y c h o ś r o d k a c h p r z e m y s ł o w y c h ( n a f t o w y c h i i n n y c h ) . W e wsi znaj­ duje się 5-klasowa s z k o ł a podstawowa, D o m L u d o w y , sklep G m i n n e j S p ó ł d z i e l n i „ S a m o p o m o c C h ł o p s k a " . N a j b l i ż s z y m o ś r o d k i e m , gdzie miesz­ c z ą się g r o m a d z k a r a d a narodowa, stacja k o l e j o w a , poczta, k o ś c i ó ł para­ f i a l n y , G m i n n a S p ó ł d z i e l n i a „ S a m o p o m o c C h ł o p s k a " , jest oddalona o 3 k m s ą s i e d n i a wieś Tarnowiec. 1. OKRES POITWŁASZCZENIOWY W ostatnich d z i e s i ą t k a c h l a t X I X w i e k u P o t a k ó w k a n a l e ż a ł a do w s i , w k t ó r e j o g ó l n a sytuacja g o s p o d a r c z o - s p o ł e c z n a b. G a l i c j i z n a l a z ł a p e ł n e odbicie. C e c h ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą tej s y t u a c j i t ó przede w s z y s t k i m nie­ z w y k ł e rozdrobnienie gospodarstw, b ę d ą c e w y n i k i e m u s t a w y u w ł a s z c z e ­ niowej n a d a j ą c e j p r a w o w ł a s n o ś c i nawet n a j m n i e j s z y m posiadaczom Adamskiej. Podsumowaniem powyższych badań jest zbiór opracowań monograficz­ nych i materiałów zawartych w „Pracach i Materiałach Etnograficznych", t. 8 —9, Łódź — Lublin 1951 r. W ramach dalszych zainteresowań tym problemem prowadzone były również prace indywidualne, zmierzające do wszechstronnego opracowania tego zagadnienia w jednej konkretnej miejscowości. W trakcie owych poszukiwań poszerzono również samą problematykę badawczą. Oprócz pomocy sąsiedzkiej, przez którą, autorzy prac rozumieli pomoc, okazywaną wzajem przez członków tej samej gromady wiejskiej (K. Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , Pomoc wzajemna i współdziałanie w kulturach ludowych,, „Prace i Materiały Etnogra­ ficzne", t. 8 — 9, s. 11 i odb.), uwzględniono również formy tzw. współdziałania gro­ madzkiego, czyli zbiorowej działalności wsi w zakresie takich czynów społecznych, jak budowa dróg, mostów, szkół, domów ludowych, kościołów, boisk sportowych itp. Ponieważ samorzutność inicjowania i wykonania zespołowej działalności jest istotą tej współpracy, badania nie obejmowały zbiorowych prac wykonywanych przez wieś wyłącznie na zlecenie władz państwowych, lub nawet samorządowych (szarwarki itp.). Struktura gospodarcza wsi na podstawie zestawień gromadzkich z roku 1950: 3 pow. gospodarstw (ha) ilość 0 -0,5 0,5-1 1,0-2 2,0-3 3,0-8,7 9 18 56 22 12 �WSPÓŁDZIAŁANIE G R O M A D Z K I E W POW. J A S I E L S K I M 263 ziemi, z a r z ą d z e n i e z e z w a l a j ą c e na p o d z i a ł gospodarstw ( „ s z a c h o w n i c e p ó l " ) , dalsze u t r z y m y w a n i e w i e l k i c h i l i c z n y c h o b s z a r ó w d w o r s k i c h oraz n i e m o ż n o ś ć o d p ł y w u l u d n o ś c i wsi do p r z e m y s ł u . W t y c h w a r u n k a c h P o t a k ó w k a p r z e d s t a w i a ł a t y p biednej i zacofanej pod w z g l ę d e m gospodarczym i k u l t u r a l n y m wsi. P o d s t a w ą u t r z y m a n i a b y ł o gospodarstwo rolne, p r y m i t y w n e t a k p o d w z g l ę d e m jego organi­ zacji, j a k i t e c h n i k i . Z z a j ę ć pozarolniczych p r a k t y k o w a n y b y ł przez nie­ k t ó r y c h m i e s z k a ń c ó w w y r ó b drewnianych wideł i . m i o t e ł brzozowych, sprzedawanych na p o b l i s k i c h j a r m a r k a c h . L u d u o ś ć biedniejsza poszuki­ w a ł a z a r o b k ó w w p o b l i s k i c h d w o r a c h , plebaniach w z g l ę d n i e w w i ę k s z y c h gospodarstwach c h ł o p s k i c h . W s t r u k t u r z e s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z e j ó w c z e s n e j wsi z a r y s o w y w a ł y się cztery t r a d y c y j n e kategorie l u d n o ś c i : kmiecie, zagrodnicy, c h a ł u p n i c y i k o m o r n i c y . Gospodarstwa kmiece i zagrodnicze b y ł y j u ż w o w y m cza­ sie podzielone, t o t e ż z d a r z a ł o się d o ś ć c z ę s t o , że c h a ł u p n i c y i k o m o r n i c y b y l i posiadaczami niewielkich k a w a ł k ó w ziemi. W t y m okresie we wsi b y ł y k u r n e jednoizbowe c h a ł u p y z g l i n i a n ą p o d ł o g ą , zamieszkiwane nie t y l k o przez liczne r o d z i n y , ale t a k ż e k u r y i k r ó l i k i . Z i m o w ą m r o ź n ą p o r ą z p o w o d u k i e p s k i c h o b ó r sprowadzano do izb t a k ż e k r o w y i p r o s i a k i . Zjawisko to w y s t ę p o w a ł o szczególnie w ro­ dzinach biedniejszych. B a r d z o ubogo p r z e d s t a w i a ł a się sprawa odzienia. K o b i e t y i m ę ż c z y ź n i nosili u b r a n i a konopno-lniane w ł a s n e j r o b o t y , i to z a r ó w n o l a t e m , j a k i z i m ą . Ciepłą z i m o w ą odzież, s k ł a d a j ą c ą się g ł ó w n i e z k o ż u c h ó w , posia­ d a ł y t y l k o r o d z i n y z a m o ż n i e j s z e . Ш е b y ł o t a k ż e dostatecznego obuwia. Najgorzej p r z e d s t a w i a ł o się odzienie dzieci, z w ł a s z c z a w okresie z i m o w y m . Odpowiednio do m i e s z k a ń i odzienia w y g l ą d a ł o r ó w n i e ż w y ż y w i e n i e , a szczególnie na p r z e d n ó w k a c h . Najstarsi p a m i ę t a j ą jeszcze, j a k uboga l u d n o ś ć wiejska o d ż y w i a ł a się n a j c z ę ś c i e j s u s z o n ą r z e p ą , z i e m n i a k a m i i t z w . k w a s ó w k ą , c z y l i p o l e w k ą g o t o w a n ą na kwasie z k a p u s t y . Liche urodzaje z b ó ż p o w o d o w a ł y , ż e b r a k chleba odczuwano j u ż od przeprowa­ dzenia s i e w ó w jesiennych. S ł a b e b y ł y r ó w n i e ż urodzaje z i e m n i a k ó w . Podczas wiosennych p r z e d n ó w k o w y c h d n i gotowano z u p y z lebiody, a nawet ze ś w i e ż y c h p ą k ó w i liści c z e r e ś n i . 4 5 4 Według miejscowych tradycji pełne gospodarstwo kmiece, tzw. rola, liczyło 60 morgów (polskich) ziemi, zagrodnicze 30 morgów. Chałupnicy i komornicy dawniej zupełnie bezrolni (z tym jednakże, że pierwsi posiadali własne chałupy, a drudzy mieszkali „na komornym") w tym czasie są już niekiedy posiadaczami małych skraweczków ziemi. Relacje podaje się na podstawie materiałów terenowych, znajdujących się w Archiwum Zakładu Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego (AZE, nry inw. 779, 1119), 5 �264 MARIA B I E R N A C K A P r y m i t y w n e m u ż y c i u gospodarczemu t o w a r z y s z y ł analfabetyzm. .Jeśli j a k i ś c z ł o w i e k p o s i a d a ł u m i e j ę t n o ś ć czytania i pisania, t o z o s t a w a ł pisa­ r z e m g m i n n y m na k i l k a , czy nawet k i l k a n a ś c i e w s i . Dopiero p o d koniec ostatnich l a t o s i e m d z i e s i ą t y c h n b . stulecia z P o t a k ó w k i w y r u s z y ł a pierw­ sza w i ę k s z a g r o m a d k a m ł o d z i e ż y do s z k ó ł k i w T a r n o w c u . Ż y c i e s p o ł e c z n e w s i w t y m okresie k s z t a ł t o w a ł o się na podstawie t r a ­ d y c y j n i e u z n a n y c h w z o r ó w i n o r m s p o ł e c z n o - p r a w n y c h . P o d s t a w ą więzi s p o ł e c z n y c h b y ł y przede w s z y s t k i m rodzina i r ó d , a n a s t ę p n i e t a k ż e s ą s i e d z t w o oraz gromada wiejska. Poza r o d z i n ą bardzo p o w a ż n ą r o l ę o d g r y w a ł w t e j ż e s p o ł e c z n o ś c i r ó d . T r a d y c j ę pochodzenia i s o l i d a r n o ś ć r o d o w ą p o d t r z y m y w a ł y najmocniej r o d z i n y kmiece i zagrodnicze. K o d y te w y k a z u j ą nie t y l k o d u ż ą ekskluz y w n o ś ć , ale t a k ż e tendencje do p e ł n i e n i a w ł a d z y i uznania s p o ł e c z n e g o . S o l i d a r n o ś ć r o d o w a o b j a w i a ł a się szczególnie p r z y w y b o r a c h do r a d y g m i n n e j l u b w r ó ż n y c h sporach w i e j s k i c h . Stosunek k m i e c i i zagrodni­ k ó w do p o z o s t a ł y c h k a t e g o r i i s p o ł e c z n y c h l u d n o ś c i b y ł p o g a r d l i w y . N a z y w a n o i c h po p r o s t u „ d z i a d a m i " . S ą s i e d z t w o o b e j m o w a ł o nie t y l k o k r ą g n a j b l i ż s z y c h w s p ó ł m i e s z k a ń c ó w , ale t a k ż e s ą s i a d ó w p ó l . W i ę ź s ą s i e d z k a w y r a ż a ł a się z a r ó w n o 'w d r o b n y c h ś w i a d c z e n i a c h i u s ł u g a c h , j a k r ó w n i e ż we w z a j e m n y m odwiedzaniu się i w s p ó ł ż y c i u na c o d z i e ń . O c z y w i ś c i e nie ś w i a d c z y t o , aby nie b y ł o w t y m czasie z a d r a ż n i e ń i k ł ó t n i s ą s i e d z k i c h . Izolacja w s i od w p ł y w ó w pozawiejskich oraz u t r z y m y w a n i e się gospo­ d a r k i c h ł o p s k i e j na s t o p n i u s a m o w y s t a r c z a l n o ś c i s p r z y j a ł o dalszemu pogłębianiu i zachowywaniu w e w n ę t r z n e j więzi gromadzkiej. J a k o zjawisko charakterystyczne p o d k r e ś l i ć n a l e ż y k s z t a ł t o w a n i e się r ó ż n y c h p o w i ą z a ń s p o ł e c z n y c h na skutek t a k i c h l u b i n n y c h z a l e ż n o ś c i gospodarczych. K m i e ć czy zagrodnik w c h o d z i ł bardzo c z ę s t o w z w i ą z k i k u m o t e r s k i e z c h a ł u p n i k i e m l u b k o m o r n i k i e m , k t ó r y u niego p r a c o w a ł . W w a r u n k a c h t a k zarysowanej s p o ł e c z n o ś c i w s i z ostatnich d z i e s i ą t ­ k ó w l a t u b i e g ł e g o stulecia znajdujemy r ó w n i e ż i n s t y t u c j ę w s p ó ł d z i a ł a ­ nia, g ł ó w n i e j e d n a k j a k o z w y k ł ą , t r a d y c y j n ą pomoc s ą s i e d z k ą . Pomoc t a w y s t ę p o w a ł a t u p r z y w i e l u pracach p o l n y c h , ł ą k o w y c h oraz inwesty­ c y j n y c h . S p o ś r ó d t y c h f o r m w y r ó ż n i a ł a się s z c z e g ó l n a odmiana po­ m o c y s ą s i e d z k i e j zwana tłuką, k t ó r a p o l e g a ł a na z e s p o ł o w y m w y k o n a n i u przez m ł o d z i e ż o k r e ś l o n e j p r a c y w j e d n y m z a m o ż n i e j s z y m gospodarstwie za p o c z ę s t u n e k i z a b a w ę . Tłuka o d b y w a ł a się n o c ą p r z y k s i ę ż y c u i zawsze 6 7 6 Ród oznacza t u pokrewieństwo rodzin ze strony ojca lub matki. Bardziej ceniono pokrewieństwo ze strony ojca. Do 1935 r. obowiązywała ustawa o gminach jednostkowych. Każda wieś była gminą z radnymi i wójtem. 7 �WSPÓŁDZIAŁANIU G R O M A D Z K I E W POW. J A S I E L S K I M 265 p o s i a d a ł a dwa a s p e k t y : pracy i zabawy z p o c z ę s t u n k i e m . Sama zabawa nosiła t a k ż e n a z w ę tłuki . Bardzo ż y w e b y ł y r ó w n i e ż f o r m y d a r ó w o b r z ę d o w y c h , s k ł a d a n y c h przez zaproszonych gości podczas u r o c z y s t o ś c i r o d z i n n o - o b r z ę d o w y c h , j a k na p r z y k ł a d wesela czy chrzciny. C h a r a k t e r y s t y c z n y b y ł t u zwyczaj chodzenia po wilku, p r a k t y k o w a n y przez ubogie d z i e w c z ę t a w y c h o d z ą c e za m ą ż , k t ó r e o d w i e d z a ł y b l i ż s z e i dalsze wsie, p r o s z ą c o d a r y na wesele ( z b i e r a ł y p r z e w a ż n i e z b o ż e ) . Poza t y m w okresie Ś w i ą t B o ż e g o N a r o ­ dzenia i Nowego B o k u k o l ę d u j ą c y m i s k ł a d a j ą c y m ż y c z e n i a dzieciom (głównie b i e d n y m ) darowywano szczeponki i szczodraki ( k o ł a c z e , p l a c k i lub pieniądze). W s p ó ł d z i a ł a n i e g r o m a d y na rzecz w s p ó l n e g o dobra nie b y ł o w ó w c z a s znane. B r a k b y ł o we wsi s z k o ł y i d o m u ludowego. M i e s z k a ń c y nie w y k a ­ z y w a l i t r o s k i o drogi, c h o c i a ż b y ł y one w t a k beznadziejnym stanie, że z w ł a s z c z a w i o s n ą i j e s i e n i ą grzęźli na n i c h z k o r i m i i w o z a m i . F o r m ą ze­ s p o ł o w e g o gospodarowania b y ł t y l k o n i o w i o l k i obszar lasu (5 m o r g ó w ) , pastwisko g / v i m d z k i c (ok. 30 m o r g ó w ) i wr/rta nocna w s i , p e ł n i o n a ko­ lejno przez p o s z c z e g ó l n e gospodarstwa. 6 2. OKRES K A P I T A L I Z A C J I WSI P r z e ł o m w i e k u X T X i X X staje się dla wsi m a ł o p o l s k i e j okresem p r z e z w y c i ę ż a n i a starego systemu feudalno-rodowego oraz p o w o l n y m przechodzeniem wsi do n o w y c h f o r m ż y c i a i gospodarowania. Okres t e n c h a r a k t e r y z u j ą wielkie p r z e m i a n y gospodarcze, s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n e i k u l ­ turalne. W P o t a k ó w c e p r z e m i a n y te z n a l a z ł y wyraz w licznej emigracji zarob­ k o w e j , p o w s t a n i u s z k o ł y , s i l n y m w p ł y w i e r u c h u ludowego, p o w s t a n i u k ó ł k a rolniczego i wreszcie w w y r o ś n i ę c i u w z w i ą z k u z t y m i n o w y m i n u r t a m i ż y c i a wiejskiego jednostek p r z o d o w n i c z y c h — d z i a ł a c z y , k t ó r z y j u ż w t e d y w y w i e r a l i w p ł y w na r o z w ó j ż y c i a nie t y l k o swojej wsi. P o c z ą t e k potakowskiej e m i g r a c j i sięga l a t o s i e m d z i e s i ą t y c h u b i e g ł e g o stulecia. N a j p i e r w emigrowano na W ę g r y do Budapesztu. Stosunkowo bliska o d l e g ł o ś ć od ó w c z e s n e j granicy w ę g i e r s k i e j u m o ż l i w i a ł a dostanie się na W ę g r y pieszo, po 6 godzinach w ę d r ó w k i . E m i g r a c j a ta n i g d y nie p r z y b r a ł a d u ż y c h r o z m i a r ó w , a n i t e ż nie w y w a r ł a w i ę k s z e g o w p ł y w u t a k na ż y c i e P o t a k ó w k i , j a k i okolicznych w s i . P o w a ż n ą r o l ę o d e g r a ł a dopiero emigracja do S t a n ó w Zjednoczonych. U d z i a ł w niej b y ł masowy przede w s z y s t k i m m ł o d z i e ż y i t r w a ł aż do 8 Tłuka występowała przy żniwach, koszeniu siana, ubijaniu glinianej podłogi w nowo wybudowamym domu oraz przy robieniu kiesek ze słomy do poszycia dachów. Zabawa odbywająca się po ubiciu glinianej podłogi nosiła nazwę tłuki lub udeptowin. �266 МАША B I E l i N A C K A Т w o j n y ś w i a t o w e j w ł ą c z n i e . E m i g r a c j a t a w p ł y n ę ł a d o d a t n i o przede w s z y s t k i m na o d c i ą ż e n i e bardzo przeludnionej w s i , p r z y n o s z ą c w efekcie podniesienie w a r u n k ó w b y t u t a k dla r o d z i n e m i g r a n t ó w , j a k i reemigran­ t ó w , k t ó r z y d o k u p y w a l i z i e m i ę , b u d o w a l i d o m y , l i k w i d o w a l i s p ł a t y ro­ dzinne i t p . Ш е bez znaczenia b y ł o r ó w n i e ż w y j ś c i e w i e l u m i e s z k a ń c ó w poza o p ł o t k i w ł a s n e j wsi i poznanie szerszego ś w i a t a . W p r a w d z i e w p ł y w po­ w r a c a j ą c y c h e m i g r a n t ó w na r o z w ó j ś r o d o w i s k a , z k t ó r e g o pochodzili, b y ł znacznie mniejszy a n i ż e l i m o ż n a b y ł o teoretycznie z a k ł a d a ć , niemniej j e d n a k część zdomiejszych o s ó b po powrocie do k r a j u w y b i j a ł a się ua czoło ż y c i a wsi. D r u g i m z k o l e i c z y n n i k i e m p o s t ę p u s t a ł a się s z k o ł a t a r n o w i e c k a , w k t ó r e j p r a c o w a ł o kolejno d w ó c h nauczycieli, o f i a r n y c h d z i a ł a c z y oświa­ t o w y c h . Pierwszy z n i c h b y ł przede w s z y s t k i m budzicielem ducha naro­ dowego, d r u g i (podobno syn c h ł o p s k i ) b y ł d z i a ł a c z e m l u d o w y m . P i e r w s i potakowscy uczniowie s z k o ł y w y n i e ś l i z niej nie t y l k o u m i e j ę t n o ś ć czy­ t a n i a i pisania,.ale t a k ż e d z i ę k i obcowaniu n a d a l z nauczycielami d ą ż e n i e do w y ż s z e g o p o z i o m u ż y c i a . G r u n t do t y c h z a i n t e r e s o w a ń p r z y g o t o w a n y b y ł r ó w n i e ż przez r o z w i j a j ą c y się w G a l i c j i r u c h l u d o w y . W T a r n o w c u j u ż w 1888 r o k u p o w s t a ł pierwszy w G a l i c j i p r z e d w y b o r c z y k o m i t e t w ł o ­ ś c i a ń s k i . P o t a k ó w k a z n a j d o w a ł a się w k r ę g u o d d z i a ł y w a n i a o w y c h po­ s t ę p o w y c h . r u c h ó w s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n y c h , k t ó r e z y s k u j ą w niej coraz więcej z w o l e n n i k ó w , przede w s z y s t k i m z a ś o w ą g r o m a d k ę pierwszych u c z n i ó w s z k o ł y . Dociera t u prasa l u d o w a , n a j p i e r w ks. S t a n i s ł a w a Stojałowskiego „Wieniec i P s z c z ó ł k a " , później J. Stapińskiego „Przyjaciel L u d u " . Z u d z i a ł e m S t a p i ń s k i e g o o d b y w a j ą się wiece ludowe, na k t ó ­ rych w y s t ę p u j ą już jako m ó w c y pierwsi działacze potakowscy. 9 1 0 1 1 N a f a l i z a i n t e r e s o w a ń p o l i t y c z n y c h szło przez wieś g a l i c y j s k ą h a s ł o z a k ł a d a n i a K ó ł e k E o l n i c z y c h . W l a t a c h 1901—1902 p o t a k o w i a n i e z a ł o ­ ż y l i K ó ł k o Eolnicze, k t ó r e z o r g a n i z o w a ł o u s p o ł e c z n i o n y sklepik i p r o w a ­ dziło r ó w n i e ż d z i a ł a l n o ś ć o ś w i a t o w ą i r o l n i c z ą . P r z y K ó ł k u t y m zorgani­ zowana z o s t a ł a pierwsza biblioteczka, z k t ó r e j po raz pierwszy z a c z ę t o w y p o ż y c z a ć k s i ą ż k i do d o m ó w . W l o k a l u K ó ł k a c h ł o p i c z y t a l i g ł o ś n o gazety rolnicze. „ K ó ł k o w c y " r ó w n i e ż p o d j ę l i w a l k ę z n a g m i n n y m p i j a ń ­ s t w e m k a r c z e m n y m , w p r o w a d z a j ą c m i ę d z y i n n y m i wieczorne spotkania przy winie. 9 Mowa o nauczycielach J. Kamińskim i Orłowskim. K. D u n i n - W ą s o w i c z , Dzieje Stronnictwa Ludowego w Galicji, Warszawa 1956, s. 91. Pierwszym prenumeratorem pisma „Wieniec i Pszczółka" był w Potakówce Jan G-oleń. 10 1 1 �WSPÓŁDZIAŁANIE G R O M A D Z K I E W POW. J A S I E L S K I M 267 Propagowanie h a s e ł podniesienia poziomu r o l n i c t w a znajduje t u swój w y r a z w przeprowadzeniu melioracji p ó l , z a k u p y w a n i u ulepszonych n a r z ę d z i (siewniki, m ł y n k i , sieczkarnie), w p r o w a d z e n i u d o b r y c h g a t u n k ó w z b ó ż i p r a w i d ł o w s z e g o p ł o d o z m i a n u . Proces ulepszania w r o l n i c t w i e p o s t ę p u j e jednak m i m o wszystko powoli ze w z g l ę d u na p r z e w a g ę drob­ n y c h gospodarstw c h ł o p s k i c h . T a k i e maszyny, j a k m ł y n k i czy siewniki, k u p o w a l i t y l k o z a m o ż n i e j s i gospodtv-ze, i t o do s p ó ł k i . I d ą c e u ś w i a d o m i e n i e s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n e w y z w a l a ł o n o w ą , nie z n a n ą dotychczas na wsi e n e r g i ę t w ó r c z ą . P o t a k o w i a n i e w r o k u 1908 w ł a s n y m w s p ó l n y m w y s i ł k i e m z b u d o w a l i d o m g r o m a d z k i dla t y c h potrzeb, k t ó ­ r y c h k i l k a n a ś c i e l a t wstecz ivies z u p e ł n i e nie o d c z u w a ł a . O d 1910 r o k u w d o m u t y m z n a l a z ł a pomieszczenie 1-klasowa s z k o ł a powszechna, miesz­ kanie nauczyciela oraz sklep K ó ł k a Rolniczego, k t ó r y uprzednio mieścił się w w y n a j ę t e j komorze. 1 2 B u d o w a d o m u . gromadzkiego zainicjowana przez miejscowych, w y ­ b i j a j ą c y c h się d z i a ł a c z y b y ł a w y r a z e m i c h d u ż e j d o j r z a ł o ś c i s p o ł e c z n e j oraz w y r a z e m gromadzkiego w s p ó ł d z i a ł a n i a dla w s p ó l n e j sprawy. Pierwsza w o j n a ś w i a t o w a z a s t a ł a P o t a k ó w k ę na drodze k i l n o w e m u ż y c i u . Zerwane z o s t a ł y w i ę z y z a m y k a j ą c e j ą w ramach t r a d y c y j n e j spo­ łeczności wiejskiej — wieś w e s z ł a na szeroki gościniec dziejowy. 3. OKRES M I Ę D Z Y W O J E N N Y P o t a k ó w k a nie w y s z ł a o b r o n n ą r ę k ą z okresu pierwszej w o j n y świa­ t o w e j . D o r o b e k w y p r a c o w a n y w czasach przedwojennych z o s t a ł p o w a ż ­ nie uszczuplony. Z a b r a k ł o w i e l u dzielnych l u d z i . Z m a r n o w a ł się dorobek sklepu K ó ł k a Bolniczego. W i e ś b y ł a s k ł ó c o n a p o l i t y c z n i e , co się jeszcze mocniej p o g ł ę b i ł o na skutek i s t n i e j ą c y c h we wsi d w ó c h u g r u p o w a ń poli­ t y c z n y c h : P S L - L e w i c y i PSL-Piast. W s y t u a c j i gospodarczej w s i z a r y s o w a ł y się p o w a ż n e t r u d n o ś c i ; zo­ s t a ł a w s t r z y m a n a emigracja zamorska, co p r z y c z y n i ł o się do dalszego r o z d r o b n i e n i a gospodarstw. N a , około 100 gospodarstw zaledwie 3—4 p r z e k r a c z a ł o w i e l k o ś c i ą 10 m o r g ó w (nie o s i ą g a j ą c liczby 15 m o r g ó w ) , reszta gospodarstw p o s i a d a ł a p r z e c i ę t n i e d z i a ł k i od 2 do 3 m o r g ó w . Z a m o ż n i e j s i c h ł o p i w p r o w a d z a j ą w p r a w d z i e pewne ulepszenia w tech­ n i c z n y m w y p o s a ż e n i u swych gospodarstw, ale u w i ę k s z o ś c i nadal n a j w a ż ­ niejsze funkcje gospodarcze s p e ł n i a p ł u g , sierp, cepy i ż a r n a . T a k b y ł o od pierwszych l a t po drugiej w o j n i e ś w i a t o w e j . Z a z n a c z a j ą c y się w okresie m i ę d z y w o j e n n y m p o s t ę p w podnoszeniu p r o d u k c j i rolnej b y ł 1 3 12 1 3 Meliorację, zwaną tu drenarką, przeprowadzono w latach 1907 — 1910. J. Faber, Pamiętniki chłopów, Warszawa 1935, t. 1, s. 675. �268 MARIA B I E R N A C K A w y n i k i e m nie t y l e upowszechnienia nowoczesnych n a r z ę d z i gospodarczych, ile d u ż e g o w k ł a d u p r a c y l u d z k i e j . N a t a k i w k ł a d m o g ł a sobie p o z w o l i ć przeludniona w i e ś m a ł o p o l s k a . Pewne m o ż l i w o ś c i zarobkowe d a w a ł wsi r o z w ó j p r z e m y s ł u naftowego w s ą s i e d n i c h wsiach. B e z p o ś r e d n i o po wojnie część m ł o d z i e ż y p r a c o w a ł a p r z y budowie osiedli i r a f i n e r i i n a f t y w J e d l i c z u i e l e k t r o w n i w M ę c i n c e . Nieliczna część m ę ż c z y z n z n a l a z ł a s t a ł e zatrudnienie p r z y w y d o b y w a n i u r o p y naftowej. T a praca n i e a t r a k c y j n a dla c h ł o p ó w przed 1914 r o k i e m w l a t a c h n a s t ę p n y c h z n a l a z ł a w i e l u z w o l e n n i k ó w i m ł o d z i e ż d o r o s ł a za­ b i e g a ł a o t o , aby p r a c ę t ę u z y s k a ć . S t a ł a się ona awansem dla m ł o d z i e ż y chłopskiej. Znaczne pogorszenie s y t u a c j i materialnej wsi z a r y s o w a ł o się na tle o g ó l n e g o k r y z y s u w l a t a c h 1929—1931. K i e d y więc przed 1930 r o k i e m , z j a w i ł y się pewne m o ż l i w o ś c i emigracji do F r a n c j i i K a n a d y , przelud­ niona wieś skwapliwie z n i c h k o r z y s t a ł a , ale na skutek o g r a n i c z e ń wyje­ c h a ł o zaledwie 11 o s ó b . E ó w n i e ż w 1938 r o k u w r o b o t a c h sezonowych do Niemiec wzięło u d z i a ł t y l k o 14 o s ó b . T a k emigracja, j a k i praca w p r z e m y ś l e w n i e w i e l k i m procencie r o z w i ą z y w a ł a k w e s t i ę przeludnienia wsi i u k r y t e g o w niej bezrobocia. T r a d y c j a p r a c y o ś w i a t o w e j i s p o ł e c z n o politycznej j u ż p r z e d r o k i e m 1914 oraz fala r u c h u m ł o d z i e ż o w e g o i d ą c e g o przez wieś p o l s k ą s p o w o d o w a ł y , że w 1925 r o k u p o w s t a ł t a k ż e w Pota­ k ó w c e Z w i ą z e k M ł o d z i e ż y L u d o w e j , b ę d ą c y S e k c j ą M a ł o p o l s k i e g o To­ w a r z y s t w a Bolniczego. K o ł o M ł o d z i e ż y bardzo szybko s t a ł o się o ś r o d k i e m ż y c i a s p o ł e c z n o - k u l t u r a l n e g o w s i . O d 1928 r o k u , to jest od czasu w y o d ­ r ę b n i e n i a się Z w i ą z k u M ł o d z i e ż y Wiejskiej В . P. z organem „ W i c i " , ra­ d y k a l n a m ł o d z i e ż zorganizowana w p o t a k o w s k i m K o l e toczy nieprze­ r w a n ą w a l k ę ze starostwem p o w i a t o w y m w J a ś l e o l e g a l i z a c j ę „ W i c i " ; w powiecie uzyskano zezwolenie dopiero po dziesięciu l a t a c h , t j . w 1938 roku. 1 4 1 5 Obok organizacji m ł o d z i e ż o w e j , s k u p i a j ą c e j na przestrzeni okresu m i ę d z y w o j e n n e g o — poza r z a d k i m i w y j ą t k a m i — m ł o d z i e ż całej wsi, dzia­ ł a ł y t u jeszcze inne organizacje, j a k : S t r o n n i c t w o L u d o w e , Ochotnicza S t r a ż P o ż a r n a , z r e a k t y w o w a n e K ó ł k o Bolnicze i K o ł o T o w a r z y s t w a S z k o ł y L u d o w e j . D z i a ł a l n o ś ć K o ł a , w y k a z u j ą c e g o d u ż e o ż y w i e n i e , prowadzona była w kierunku oświatowo-wychowawczym, rolniczym i samorządowym. Praca p o z o s t a ł y c h organizacji s p r o w a d z a ł a się do i c h specyficznych z a d a ń . W s z y s t k i e organizacje w s p ó ł p r a c o w a ł y ze s o b ą , a n a j e ż y n n i e j s i 14 G-dy pierwszy raz we wsi robotnik z kopalni nafty J. Muroń werbował chłopów do pracy, to początkowo żaden z nich nie chciał iść do takiej „brudnej roboty" (AZE, nry inw. 779, 1128). AZE, nry inw. 779, 1154. 15 �WSPÓŁDZIAŁANIE G R O M A D Z K I E W POW. J A S I E L S K I M 269 i c h c z ł o n k o w i e s p o t y k a l i się w swej d z i a ł a l n o ś c i na terenie s a m o r z ą d u wiejskiego. W w y n i k u r o z w o j u ż y c i a s p o ł e c z n o - o r g a n i z a c y j n e g o p o d n o s i ł się po­ z i o m k u l t u r a l n y w s i i jej m i e s z k a ń c ó w . P r a c ę c e c h o w a ł a s a m o d z i e l n o ś ć m y ś l i i c z y n ó w . K s z t a ł t o w a ł a się nowa, w y ż s z a e t y k a p o s t ę p o w a n i a , k r y s t a l i z o w a ł się ś w i a t o p o g l ą d m ł o d z i e ż y i starszych, z r y w a j ą c y z prze­ s ą d e m i zacofaniem. M ł o d z i p o s z u k i w a l i n o w y c h d r ó g p r z e b u d o w y ż y c i a wsi. B i b l i o t e k a , ś w i e t l i c a , zebrania, u r o c z y s t o ś c i o k o l i c z n o ś c i o w e b y ł y d o s k o n a ł y m n a r z ę d z i e m w y c h o w a w c z y m . W i e ś u t r z y m y w a ł a ścisłe k o n ­ t a k t y z s ą s i e d n i m i o ś r o d k a m i r u c h u robotniczego PPS, a szczególnie T U B oraz z d z i a ł a c z a m i k o m u n i s t y c z n y m i . Z r a d y k a l i z o w a n i e r u c h ó w s p o ł e c z n y c h sprowadza na wieś, na jej d z i a ł a c z y ostre a t a k i ze s t r o n y władz państwowych. Praca s p o ł e c z n a K o ł a i i n n y c h organizacji wiejskich w y r a z i ł a się r ó w ­ nież szeregiem k o n s t r u k t y w n y c h o s i ą g n i ę ć . J u ż w p i e r w s z y m okresie istnienia K o ł a M ł o d z i e ż y z i n i c j a t y w y p r z o d u j ą c y c h c z ł o n k ó w z o s t a ł a we wsi z a ł o ż o n a s z k ó ł k a drzewek o w o c o w y c h . W c i ą g u 20 l a t jej istnienia z o s t a ł o upowszechnione we w s i i okolicy sadownictwo. W s z y s t k i e prace z w i ą z a n e z zaprowadzeniem s z k ó ł k i na d a w n y m g r o m a d z k i m p a s t w i s k u w y k o n a l i bezinteresownie „ K o ł o w c y " . Pracowano n o c a m i p r z y z w ó z c e drzewa z lasu, o p a r k a n i a n i u s z k ó ł k i oraz p r z e k o p y w a n i u ziemi. Sadzenie drzewek, szczepienie, p i e l ę g n a c j ę w p i e r w s z y m okresie w y k o n y w a n o r ó w ­ nież bezinteresownie. P r z y c z y n n y m udziale „ K o ł o w c ó w " — c h o c i a ż z i n i c j a t y w y starszych p o s t ę p o w y c h gospodarzy — z o s t a ł y oczyszczone pastwiska gromadzkie, p o z o s t a j ą c e w stanie d z i k i c h n i e u ż y t k ó w . P ó ź n i e j w y d z i e r ż a w i o n o je p o s z c z e g ó l n y m gospodarzom i w miejscach d a w n y c h wierzb, na terenach d o s t ę p n y c h , K o ł o z a s a d z i ł o drzewka owocowe. Praca o d b y w a ł a się ze­ s p o ł o w o i bezinteresownie. N a j w y ż s z y m o s i ą g n i ę c i e m tej k o n s t r u k t y w n e j d z i a ł a l n o ś c i b y ł a w la­ t a c h 1934—1935 b u d o w a D o m u Ludowego. P r z y budowie w s p ó ł d z i a ł a ł y wszystkie i n s t y t u c j e i organizacje wiejskie. P r a c ą k i e r o w a ł K o m i t e t B u d o w y p o d p r z e w o d n i c t w e m s o ł t y s a , dawnego c z ł o n k a K o ł a M ł o d z i e ż y . G ł ó w n y c i ę ż a r finansowania b u d o w y ( m a t e r i a ł ó w b u d o w l a n y c h i m a j s t r ó w ) s p o c z y w a ł na m i e j s c o w y m s a m o r z ą d z i e , K ó ł k u R o l n i c z y m i K o l e Mło­ d z i e ż y . Wszelkie z w ó z k i , pomoc p r z y b u d o w i e i t p . w y k o r i y w í l f j cafe wieś. S z k o ł a m i e ś c i ł a się w s t a r y m b u d y n k u g r o m a d z k i m , k t ó r y nie odpo­ w i a d a ł e l e m e n t a r n y m p o t r z e b o m h i g i e n i c z n y m . Z tego p o w o d u w ł a d z e z a p o w i a d a ł y z a m k n i ę c i e s z k o ł y . M i m o l i c z n y c h s t a r a ń miejscowego spo1 6 16 Współpraca z PPS i TUR w Brzozówce oraz działaczem komunistycznym Janem Kapała z Jasła. �270 MA HI A B I E R N A C K A łeczeristwa nie uzyskano ż a d n e j p o m o c y na b u d o w ę s z k o ł y ze strony p a ń s t w a . W tej s y t u a c j i wieś w ł a s n y m i s i ł a m i p o d j ę ł a t r u d b u d o w y D o m u Ludowego, . p r z e z n a c z a j ą c go tymczasowo na pomieszczenie dla s z k o ł y . Z b u d o w a n o go kosztem 12 t y s i ę c y z ł o t y c h i we w r z e ś n i u 1935 r o k u uro­ c z y ś c i e przekazano szkole. Wiele jeszcze w y s i ł k u w ł o ż y ł a wieś, a szczególnie m ł o d z i e ż , w w y r ó w ­ n y w a n i e ogrodu szkolnego, p r z e s u n i ę c i e d r o g i wiejskiej b i e g n ą c e j obok szkoły i i n . Bezinteresowność w pracy cechowała zresztą całą ówczesną działal­ n o ś ć K o ł a . P o c z ą w s z y od przekazywania swych k s i ą ż e k do b i b l i o t e c z k i „ K o ł o w e j " poprzez b e z p ł a t n e s p r z ą t a n i e ś w i e t l i c y , p r z y g o t o w y w a n i e p r o w i z o r y c z n y c h scen do a m a t o r s k i c h p r z e d s t a w i e ń , dekorowanie sal czy u k ł a d a n i e desek p o d z a b a w ę t a n e c z n ą na w o l n y m p o w i e t r z u l u b p i e l ę g n o w a n i e o g r ó d k a k w i a t o w e g o p r z y d o m u g r o m a d z k i m do niezli­ czonej ilości czasu w ł o ż o n e g o w p r z y g o t o w a n i e p r z e d s t a w i e ń , d o ż y n e k oraz i n n y c h imprez „ K o ł o w y c h " . N a t l e w a l k i prowadzonej przez r a d y k a l n y r u c h l u d o w y o w ł a d z ę i o nowe lepsze w a r u n k i b y t o w a n i a całej w s i polskiej w y t w a r z a ł o się w ze­ spole p o t a k o w s k i c h d z i a ł a c z y poczucie o d p o w i e d z i a l n o ś c i za całość ż y c i a g r o m a d y . W t y c h w a r u n k a c h k s z t a ł t o w a ł a się we w s i t a k a opinia spo­ ł e c z n a , k t ó r a bez specjalnego nacisku m o b i l i z o w a ł a do p r a c y z e s p o ł o w e j dla dobra wsi nawet t y c h l u d z i , k t ó r z y nie b r a l i u d z i a ł u w ż y c i u organi­ zacyjnym. P r z y k ł a d e m tego, j a k w p o s t ę p o w e j i ś w i a d o m e j społecznie gromadzie t r a d y c y j n a pomoc s ą s i e d z k a nabiera nowego c h a r a k t e r u , m o ż e b y ć r ó w ­ nież f a k t u j ę c i a w n o r m y s t a t u t o w e dawnej p o m o c y wzajemnej. W Po­ t a k ó w c e zorganizowano w l a t a c h m i ę d z y w o j e n n y c h w ł a s n ą i n s t y t u c j ę z a b e z p i e c z a j ą c ą gospodarzy na w y p a d e k s t r a t y poniesionej w i n w e n ­ t a r z u (bydle). I n s t y t u c j a t a , zwana S a m o p o m o c ą , w d o s k o n a ł y s p o s ó b r o z w i ą z y w a ł a ó w p r o b l e m , z a p e w n i a j ą c c z ł o n k o m nie t y l k o p e ł n y z w r o t poniesionej s t r a t y , ale r ó w n i e ż k o s z t y l e c z e n i a . Fundusze na t e n cel c z e r p a ł a Samopomoc z ubezpieczeniowych s k ł a d e k c z ł o n k o w s k i c h oraz z organizowanych na t e n cel i m p r e z . Z r z e s z a ł a prawie wszystkie gospo­ darstwa, b ę d ą c s z c z e g ó l n y m dobrodziejstwem dla gospodarstw najbied­ niejszych, k t ó r e k a ż d ą s t r a t ę n a j d o t k l i w i e j o d c z u w a ł y . W zorganizowany s p o s ó b r o z w i ą z y w a ł a w ó w c z a s wieś spraw- u t r z y ­ m a n i a swych b i e d n y c h s a m o t n y c h l u d z i , z n a j d u j ą c y c h się bez ż a d n e j 17 17 Statut „Samopomocy" opracowała grupka chłopów pod kierunkiem działa cza F. Wiśniowskiego. �WSPÓŁDZIAŁANIE G R O M A D Z K I E W POW. J A S I E L S K I M 271 o p i e k i (3 w y p a d k i ) . W m y ś l u c h w a ł g r o m a d z k i c h zapewniono i m miesz­ kanie, w y ż y w i e n i e , o n i z a ś odwzajemniali się w m i a r ę swych sił, n p . ro­ bieniem m i o t e ł . B y ł o to w l a t a c h , k i e d y poprzez wsie codziennie w ę d r o ­ w a l i „ p o p r o ś b i e " b i e d n i ludzie. B ó w n i e ż w s p o s ó b zorganizowany po­ m a g a ł a wieś r o d z i n o m w y s i e d l o n y m przez N i e m c ó w w czasie ostatniej wojny. W o j n a 1939—1945 p r z e r w a ł a n o r m a l n ą s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z ą dzia­ ł a l n o ś ć wsi. Pewne prace na o d c i n k u gospodarczym, c h o ć w bardzo ogra­ n i c z o n y m zakresie, prowadzono m i m o o k u p a c j i . W miejsce dawnego K ó ł k a Bolniczego z a ł o ż o n o w 1941 r o k u S p ó ł d z i e l n i ę S p o ż y w c ó w „ P r z e d ­ w i o ś n i e " , k t ó r a na ó w c z e s n e w a r u n k i r o z w i j a ł a się p o m y ś l n i e . Część m ł o d z i e ż y k o ń c z y w t y m czasie s z k o ł y i k u r s y s p ó ł d z i e l c z e . W e wsi, po­ dobnie j a k i w powiecie, r o z w i j a się d z i a ł a l n o ś ć k o n s p i r a c y j n a B a t a l i o ­ n ó w C h ł o p s k i c h i Ludowego Z w i ą z k u K o b i e t , b ę d ą c a k o n t y n u a c j ą prac p r z e d w o j e n n y c h „ W i c i " . N i e k t ó r z y wiciarze p r z e j ś c i o w o utrzymywali k o n t a k t y z o ś r o d k a m i i d z i a ł a c z a m i P P B w powiecie. N a j c i ę ż s z y m okresem dla wsi b y ł k i l k u m i e s i ę c z n y f r o n t w o j s k o w y w 1944—1945 r o k u , p o ł ą c z o n y z e w a k u a c j ą i zniszczeniami. i. OKRES POWOJENNY Okres p o w o j e n n y z a z n a c z y ł się we wsi bardzo p o w a ż n y m i przeobra­ ż e n i a m i s t r u k t u r a l n y m i , s p o w o d o w a n y m i przede w s z y s t k i m przez znaczny o d p ł y w l u d n o ś c i do z a j ę ć w o k o l i c z n y c h o ś r o d k a c h p r z e m y s ł o w y c h , w y ­ j a z d na s t a ł e do miast i na Ziemie Zachodnie oraz masowy o d p ł y w m ł o ­ d z i e ż y do wszelakiego r o d z a j u szkół i w y ż s z y c h uczelni (zjawiska nie znane wsi m i ę d z y w o j e n n e j ) . T a k w i ę c w 1956 r o k u na 117 gospodarstw (506 miesz­ k a ń c ó w ) z r o l n i c t w a u t r z y m y w a ł o się 3 1 , a z r o l n i c t w a i r z e m i o s ł a (kowale, stolarze, blacharze) 10 gospodarstw. N a t o m i a s t z 76 gospodarstw r o l ­ n y c h 102 m i e s z k a ń c ó w b y ł o z a t r u d n i o n y c h na s t a ł e poza r o l n i c t w e m (po 1—2, a nawet t r z y osoby z jednego d o m u ) . Miejscem p r a c y dla w i e l u jest p r z e m y s ł (ponad 50 % ) , s a m o r z ą d , spółdzielczość, b u d o w a sieci elek­ t r y c z n y c h i t p . D o d a j m y , że w l a t a c h p o w o j e n n y c h na s t a ł e o p u ś c i ł o wieś 59 o s ó b (wszystkie samotne). Z j a w i s k i e m p o z o s t a j ą c y m bez precedensu w dziejach P o t a k ó w k i jest masowe k s z t a ł c e n i e się m ł o d z i e ż y w r ó ż n e g o t y p u s z k o ł a c h . O ile na przestrzeni k i l k u d z i e s i ę c i u l a t do 1939 r o k u w ł ą c z n i e szkołę ś r e d n i ą (han­ d l o w ą , r o l n i c z ą , s e m i n a r i u m nauczycielskie, o g ó l n o w y d z i a ł o w ą ) u k o ń ­ c z y ł o zaledwie 17 o s ó b , to obecnie sprawa t a przedstawia się n a s t ę p u j ą c o : s z k o ł y zawodowe zasadnicze 33 osoby; s z k o ł y ś r e d n i e o g ó l n o k s z t a ł c ą c e i zawodowe 38 o s ó b (bez u w z g l ę d n i e n i a t y c h , k t ó r z y jej nie s k o ń c z y l i ) ; �272 MAKIA BIERNACKA s z k o ł y w y ż s z e u k o ń c z y ł o l u b k o ń c z y ÍO o s ó b . Obecnie w s z k o ł a c h zawo­ d o w y c h uczy się 14, a w s z k o ł a c h ś r e d n i c h 11 u c z n i ó w . Możliwości t a k szerokiego k o r z y s t a n i a m ł o d z i e ż y z n a u k i zapewnia wsi b l i s k o ś ć szkół w J e d l i c z u (3,5 k m ) , J a ś l e i K r o ś n i e . Najmniejsze z m i a n y z a z n a c z y ł y się w samej s t r u k t u r z e gospodarstw r o l n y c h . Z r e f o r m y rolnej tarnowieckiego f o l w a r k u o t r z y m a ł o k i l k a o s ó b p ó ł h e k t a r o w e d z i a ł k i . Ze w z g l ę d u na o d p ł y w m ł o d z i e ż y do szkół, miast i p r z e m y s ł u proces rozdrabniania z o s t a ł zahamowany. N a t o m i a s t mechanizacja r o l n i c t w a p o s t ę p o w a ł a stosunkowo szybko, i t o g ł ó w n i e poprzez o ś r o d k i maszynowe. D l a p r z y k ł a d u m o ż n a p o d a ć , że m ł o c a r n i a w y p i e r a zdecydowanie cepy, ale obok kosy sierp p e ł n i jesz­ cze do ostatnich c z a s ó w s w ą f u n k c j ę ś c i n a n i a z b o ż a w w i e l u gospodar­ stwach. W z w i ą z k u z p o w y ż s z y m i z m i a n a m i w P o t a k ó w c e z a z n a c z y ł się na w i e l u odcinkach p o w a ż n y wzrost stopy ż y c i o w e j w stosunku do okresu przedwojennego. D o t y c z y t o przede w s z y s t k i m t y c h m i e s z k a ń c ó w , k t ó ­ r y m podstawowe ś r o d k i ż y w n o ś c i zapewnia gospodarstwo rolne, a do­ d a t k o w e z a r o b k i s ł u ż ą na podniesienie p o z i o m u u b r a n i a czy w y ż y w i e n i a . S ą t o r o d z i n y t a k z w a n y c h c h ł o p ó w - r o b o t n i k ó w . W rodzinach t y c h gospodarstwem r o l n y m z a j m u j ą się g ł ó w n i e p o z o s t a ł e w d o m u k o b i e t y i d o r a s t a j ą c e dzieci, a m ę ż o w i e p o m a g a j ą i m dorywczo po powrocie z pracy. W t y c h w a r u n k a c h w y d a j n o ś ć z i e m i nie ulega o b n i ż e n i u pewnie dlatego, że gospodarstwa są bardzo m a ł e , a k u l t u r a rolna w tej okolicy jest na d o b r y m poziomie. D z i a ł a l n o ś ć s p o ł e c z n ą w s i do 1949 r o k u w ł ą c z n i e c e c h o w a ł d u ż y d y ­ n a m i z m . D o czynnego ż y c i a w b u d o w a n i u gospodarki p a ń s t w o w e j , samo­ r z ą d o w e j i spółdzielczej p r z y s t ę p u j ą p r z e d w o j e n n i d z i a ł a c z e , p e ł n i ą c wiele odpowiedzialnych f u n k c j i w gminie i w powiecie. Starsi z r z e s z a j ą się w Polskiej P a r t i i Eobotniczej (najliczniej), S t r o n n i c t w i e L u d o w y m i Pol­ skiej P a r t i i Socjalistycznej. Część m ł o d z i e ż y organizuje Z w i ą z e k W a l k i M ł o d y c h , w i ę k s z o ś ć n a w i ą z u j e do t r a d y c j i i w ł ą c z a się do p r a c y w Z w i ą z k u M ł o d z i e ż y Wiejskiej „ W i c i " ( m ł o d z i e ż Z W M przechodzi w k r ó t c e do „Wici"). P o c z ą t k o w y w y s i ł e k s p o ł e c z e ń s t w a idzie w k i e r u n k u zatarcia znisz­ c z e ń w o j e n n y c h ; prawie c a ł k o w i t e m u zburzeniu uległ stary d o m gro­ m a d z k i , rcmizi-j s t r a ż a c k a , częściowo t a k ż e s z k o ł a . W s p ó l n y m w y s i ł k i e m doprowadzono n a j p i e r w szkołę do stanu u ż y w a l n o ś c i . O b o k n a u k i od­ b y w a ł y się w niej zebrania, wieczory ś w i e t l i c o w e , k u r s y d o k s z t a ł c a j ą c e i r ó ż n e wiejskie u r o c z y s t o ś c i . Ścisła w s p ó ł p r a c a k i e r o w n i c t w a s z k o ł y z m ł o d z i e ż ą p o z a s z k o l n ą daje p o w a ż n e r e z u l t a t y . 1 8 Dane statystyczne do tego okresu zebrano w latach 1955 — 1956. �WSPÓŁDZIAŁANIE G R O M A D Z K I E W POW. J A S I E L S K I M 273 W l a t a c h 1945—1946 gromada p r z y s t ę p u j e j e d n a k do b u d o w y D o m u L u d o w e g o . N a j w i ę k s z y w k ł a d finansowy w b u d o w ę d a ł o K o ł o „ W i c i " . Eobocizna niefachowa z o s t a ł a w y k o n a n a j a k i dawniej w r a m a c h w s p ó ł d z i a ł a n i a gromadzkiego. D o m t e n nie zaspokaja j e d n a k p e ł n y c h potrzeb ż y c i a s p o ł e c z n e g o w s i , dlatego t e ż w 1956 r o k u p r z y s t ą p i o n o do jego r o z b u d o w y . D o i n n y c h prac w y k o n a n y c h w t y m czasie z e s p o ł o w o n a l e ż y odbu­ dowa r e m i z y s t r a ż a c k i e j , w y k o p a n i e i u r z ą d z e n i e stawu (basenu) dla ce­ l ó w p r z e c i w p o ż a r o w y c h , u r z ą d z e n i e boiska sportowego. Poza t y m szereg prac mniejszych, j a k sadzenie drzewek o w o c o w y c h w z d ł u ż d r o g i p r o w a ­ d z ą c e j przez wieś, b u d o w a s c h o d ó w oraz w p r a w i a n i e p o d ł ó g w b u d y n k u szkolnym. Ten i n t e n s y w n y r o z w ó j ż y c i a w s i ulega z a h a m o w a n i u w l a t a c h 1949 — 1954. Organizacje i i n s t y t u c j e s p o ł e c z n e i s t n i e j ą t y l k o f o r m a l n i e , g d y ż f a k t y c z n i e nie w y k a z u j ą prawie ż a d n e j d z i a ł a l n o ś c i . D o t y c z y t o z a r ó w n o starszych, j a k i m ł o d z i e ż y . W i e ś w p r a w d z i e o t r z y m u j e r ó ż n e n a g r o d y za w y n i k i z d z i a ł a l n o ś c i gospodarczej, ale nie w p ł y w a t o wcale na u a k t y w n i e n i e sił s p o ł e c z n y c h . Obserwuje się r ó w n i e ż z a n i k dawnego w s p ó ł ż y c i a s ą s i e d z k i e g o , ludzie m n i e j się o d w i e d z a j ą , nie c h c ą u c z e s t n i c z y ć w zebraniach, a nawet w t y c h u r o c z y s t o ś c i a c h wiejskich (np. d o ż y n k i ) , k t ó r e k i e d y ś c i e s z y ł y się naj­ w i ę k s z y m uznaniem. P r ó b a o ż y w i e n i a z a m a r ł e g o ż y c i a w s i n a s t ę p u j e w 1955 r o k u . Starsi z a c z y n a j ą a p e l o w a ć do m ł o d z i e ż y , b y w z n o w i ł a s w ą p r a c ę w organizacji m ł o d z i e ż o w e j . P i ę c i o o s o b o w a g r u p k a gospodarzy p r z y s t ę p u j e do zorga­ nizowania Z e s p o ł u U p r a w y Z i e m i na 12 ha r e s z t ó w k i podworskiej w Tar­ n o w c u . W t y m ż e r o k u p o d j ę l i p o t a k o w i a n i e wraz ż m i e s z k a ń c a m i są­ siedniej w s i W r a c a n i a i n i c j a t y w ę z e l e k t r y f i k o w a n i a swych osiedli. Kosz­ t e m wielkiego n a k ł a d u finansowego i ochotniczej p r a c y o b y d w u w s i — p r z y częściowej p o m o c y p a ń s t w a — p r o j e k t t e n z o s t a ł zrealizowany w g r u d n i u 1956 r o k u . A n a l i z a e l e m e n t ó w gromadzkiego w s p ó ł d z i a ł a n i a przeprowadzona w jednej w s i , p o s i a d a j ą c e j t r a d y c j e p o m o c y s ą s i e d z k i e j , pozwala na usta­ lenie p e w n y c h o g ó l n y c h s t w i e r d z e ń o d n o ś n i e do jego f o r m i t r e ś c i w s p ó ł ­ działania. . 1 9 2 0 19 Ogólny koszt budowy wynosił ponad 60 000 zł (oprócz bezpłatnej robocizny), z czego Koło Młodzieży „Wici" pokryło 47 000 zł, Związek Walki Młodych 1900 zł, subwencja z Kuratorium Okręgu Szkolnego w Rzeszowie wynosiła 10 000 zł i zbiórka we wsi 989 zł. Ogólny koszt elektryfikacji wsi wynosił ponad 600 000 zł w pieniądzach i robociźnie. Pomoc państwa wynosiła 50 000 zł. 20 Etnografia Polska, t. I V *8 �274 MARIA BIERNACKA Pierwsze z n i c h wskazuje, że pomoc s ą s i e d z k a z w y k ł a , oparta na w z a j e m n o ś c i ś w i a d c z e ń , jest c h a r a k t e r y s t y c z n a z a r ó w n o dla k o ń c a ubieg­ łego stulecia, k i e d y p r z e w a ż a jeszcze gospodarstwo samowystarczalne, j a k i dla c z a s ó w w s p ó ł c z e s n y c h . Wiele z n a n y c h i p r a k t y k o w a n y c h f o r m tej pomocy ulega p r z e o b r a ż e n i o m , n i e k t ó r e c a ł k o w i t e m u z a n i k o w i (np. tłuka). A s p e k t z a b a w o w o - o b r z ę d o w y , c h a r a k t e r y s t y c z n y d l a n i e k t ó r y c h f o r m z e s p o ł o w e j pracy, t r a c i w a g ę ze w z g l ę d u na inne m o ż l i w o ś c i roz^ r y w k o w e m ł o d z i e ż y . Te f o r m y zabaw p r z y p o m o c y z e s p o ł o w e j , k t ó r e niejednokrotnie i n t e r p r e t o w a n o j a k o zabiegi magiczne (np. przewracanie się podczas sadzenia z i e m n i a k ó w , aby dobrze r o s ł y ) wraz z podniesieniem się o g ó l n e g o p o z i o m u o ś w i a t y t r a c ą r ó w n i e ż swoje znaczenie. Z w ł a s z c z a z m i a n y w technice gospodarowania w y w o ł u j ą te swoiste p r z e o b r a ż e n i a . T a k w i ę c pojawienie się we wsi k o s i a r k i , maszyny parowej do m ł ó c e n i a i i n n y c h u r z ą d z e ń p o t r z e b u j ą c y c h do o b s ł u g i w i e l u osób s p o w o d o w a ł o nawet ustalenie się p r z y tej p r a c y z w y c z a j u wzajemnej pomocy, k o ń ­ czącej się z r e g u ł y t a k ż e s u t y m p o c z ę s t u n k i e m . J e ż e l i chodzi o f o r m y w s p ó ł p r a c y gromadzkiej na rzecz całej w s i , to w P o t a k ó w c e w y s t ę p u j e ona dopiero w t y c h czasach, k i e d y wieś prze­ z w y c i ę ż a s w ą i z o l a c j ę , c i e m n o t ę i p r y m i t y w n e gospodarowanie. Powstanie jej t o w a r z y s z y n a j w y r a ź n i e j procesowi u o b y w a t e l n i e n i a się c h ł o p ó w , k t ó r z y s t a j ą się nie t y l k o w ł a ś c i c i e l a m i k a w a ł k a ziemi, ale p r a g n ą b y ć w s p ó ł g o s p o d a r z a m i z a r ó w n o swojej w s i , j a k i c a ł e g o k r a j u . D z i a ł a l n o ś ć s p o ł e c z n a p o t a k o w i a n , w y r a ż a j ą c a się w przedstawionych p o w y ż e j czynach k o n s t r u k t y w n y c h , nie n a l e ż a ł a do zjawisk w y o d r ę b ­ n i o n y c h . B y ł a ona odbiciem t y c h n u r t ó w s p o ł e c z n y c h , j a k i e w o k r e ś l o n e j epoce historycznej o d d z i a ł y w a ł y na w i e ś , a w a r u n k i miejscowe n a d a w a ł y jej pewne cechy o d r ę b n e , w ł a ś c i w e tej okolicy. E m i g r a c j a , s z k o ł a , r u c h l u d o w y , r u c h m ł o d z i e ż o w y , przechodzenie l u d n o ś c i do prac w p r z e m y ś l e , proces socjalizacji w s i — to zjawiska o b e j m u j ą c e s w y m z a s i ę g i e m prawie całą Polskę. Maria Biernaoka R E C H E R C H E S SUR L E P E O B L E M E D E L A C O L L A B O E A T I O N COMMUNALE DANS L E V I L L A G E POTAKÓWKA, DISTR. D E JASŁO Resume L'auteur a entrepris á titre d'essai 1'analyse du probleme du service déjá traditionnel de bon voisin et de la collaboration communale telle, qu'elle se pratique dans les villages en Pologne depuis environ 1890 jusqu'a l'heure actuelle. Ce fut un des villages particulierement progressiste en ce qui concerne la cooperative �WSPÓŁDZIAŁANIE G R O M A D Z K I E W POW. J A S I E L S K I M 276 rurale qui lui servit d'exemple; elle consulta de meme les sources historiquee disponibles en classifiant ses observations propres et les matériaux réunis au terrain. Les resultáis obtenus ont été intéressants, car ils mettent parfaitement bien en evidence la diversité des formes que prend le service de bon voisin et la cooperative communale, surtout si on les considere sous un aspect plus large des changements généraux économiques, sociaux et culturaux survenus dans les villages de la Pologne Méridionale au eours de la période en question. ч � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/115fae33d570b47f67811f0368ff87e9.pdf 03824b219759d926d9339d6e68514c6a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1716 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1588 Title A name given to the resource Wypowiedzieć niewypowiedziane / ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46, s.101-118 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuźma, Inga Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLVI: 2002, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 INGA KUŹMA Katedra Etnologii Uniwersytetu Łódzkiego WYPOWIEDZIEĆ NIEWYPOWIEDZIANE* Przeżycie religijne w swej istocie zakorzenione jest w naturze ludzkiej głębiej niż sięga warstwa kultury. Jest także pierwotniejsze i intymniejsze niż wszelki kontakt społeczny. Tak go przynajmniej doświad­ cza podmiot religijny. Równocześnie jednak w przeżyciu tym tkwi dwojaki dynamizm. To przedspołeczne doświadczenie domaga się uspołecznienia, przedkulturowe przeżycie wymaga ekspresji, potrze­ buje wyrazu - a zatem kultury, pojętej jako ogół łudzkich znaków. Bohdan Cywiński (1982, s. 21-22) Według niektórych ujęć badawczych, polska postawa religijna bliska jest przede wszystkim tradycyjnemu modelowi religijności ludowej. Jego cechy kon­ stytutywne to przywiązanie do religii przodków i Kościoła narodowego (co przy­ brać może skrajny wyraz w podkreślaniu jako głównych cech „prawdziwego" i „dobrego" Polaka jego katolicyzmu), masowe uczestnictwo w praktykach reli­ gijnych, odprawianych zwłaszcza ku czci Matki Boskiej i świętych patronów, przywiązanie do parafii oraz swoista moralność wypływająca z posłuszeństwa nakazom kościelnym. Poza tym ma go cechować niedostatek głębokich i boga­ tych przeżyć religijnych (Świtała-Trybek 2000, s. 48; podkr. I.K.) . Te badawcze spostrzeżenia współbrzmią z klasycznym już ujęciem tematyki religijności na wsi polskiej X I X wieku, autorstwa Ludwika Stommy (Stomma 1986). Podkreślić jednak trzeba, że odnotowany przez autora brak zakorze­ nienia myślenia religijnego i wielu praktyk życiowych w nakazach Kościoła oraz niski stopień katechizacji ludności wiejskiej X I X w. zmienił się w czasach współczesnych. 1 Artykuł oparty jest na pracy magisterskiej pt. „Słowo i obraz w doświadczeniu religijnym w ludowym typie kultury. Problem referencyjności", napisanej pod kierunkiem Pani dr Krystyny Piątkowskiej w Katedrze Etnologii Uniwersytetu Łódzkiego w 2000 r. Wszystkie cytaty z wy­ wiadów, jakie pojawią się w tekście, pochodzą z badań terenowych przeprowadzonych przeze mnie w kilku wsiach z okolic Bełchatowa k. Łodzi, m.in. z Dobiecina, Kolonii Dobiecin, Kor­ czewa, Postękalic, Zdzieszulic i Kaszewa. Autorka odwołuje się do tekstów m.in. pod redakcją i w opracowaniu Władysława Piwowarskiego (Piwowarski 1983; Piwowarski, Styk 1993), Witolda Zdaniewicza (Zdaniewicz 1983), autorstwa Stefana Czarnowskiego (Czarnowski 1956) i Edwarda Ciupaka (Ciupak 1961). 1 �102 INGA KUŹMA Stomma, dokonując „rozbioru" kultury ludowej na części pierwsze, wymie­ nia jako zasadnicze cechy XIX-wiecznej religijności rytualizm, moralność i sensualizm. Rytualizm miał się objawiać oderwaniem od jego kościelno-teologicznych podstaw i realizowaniem „nader precyzyjnych i koherentnych scenariuszy rytualnych" (Stomma 1986, s. 207), które najczęściej bywały same w sobie przedmiotem wiary . Moralność z kolei rządziła się zasadą dualizmu etycznego, który polegał na piętnowaniu i nieaprobowaniu tych czynów i postaw, które godziły w dobro wspólnoty (choćby nawet z obiektywnego punktu widzenia były naganne). Normą podstawową było dobro grupy. W jej imię odpuszczano ziom­ kowi nawet zabójstwo (według takiej logiki, opinia ogółu stała po jego stronie, gdy zabił „obcego"). Sensualizm, czyli podjęty przez kulturę ludową „uwieńczony pełnym powodzeniem wysiłek zmiany kontekstu «tamtych» zdarzeń [np. cudow­ nych, sakralnych - I.K.], przeniesienia ich bohaterów w tutejsze, swojskie, zrozumiałe realia", umacniał „izolacjonizm świadomościowy" (Stomma 1986, s. 207), broniący integralności orbis interior przed zmianami. Zmiany te musia­ łyby zajść, gdyby w swojej wyobraźni chłop polski zaakceptował inność, jej realność i przede wszystkim równorzędność wobec jego własnego świata. Stąd też zupełny brak zdolności, czy może raczej brak umiejętności abstrakcyjnego myślenia (nie występowała taka potrzeba). Dlatego - jak podkreśla Stomma - odnotowano w Polsce tyle śladów rzekomego pobytu Matki Boskiej czy Jezusa w konkretnym miejscu i o konkretnym czasie. Z tego powodu święty wizerunek był utożsamiany z postacią, jaką przedstawiał, a konkretyzm ten osiągnął swój szczyt w bardzo rozwiniętym w XIX-wiecznej Polsce kulcie relikwii. Wszystko to stanowiło ramy dla swoistej wrażliwości religijnej, która polegała na „sakrali­ zacji «swojego» świata". Widoczne jest to wyraźnie w próbie odtworzenia ówczesnej „systematyki" flory i fauny, która wskazuje, że dla wszystkich właś­ ciwości roślin i zwierząt można znaleźć wytłumaczenie w pierwotnym albo nieustającym i trwającym do chwili obecnej kontakcie z sacrum (Stomma 1986, s. 219-222). Inną jej cechą są patronaty świętych, które obejmowały niemal wszystkie sprawy bliskie ludziom oraz kult maryjny, który - jak pod­ kreśla Stomma - przełamywał, choć na chwilę, swojską moralność na rzecz postępowania bardziej zgodnego z nakazami etycznymi wynikającymi z owego kultu . Innym wyznacznikiem wrażliwości religijnej opisanej przez Stommę miało być poczucie „pełnej zależności zamierzeń i losów ludzkich od Bożego wyroku", czego świadectwa można znaleźć w dawnych księgach łask i cudów, a owe „cuda i łaski" mówią o sprawach najzwyczajniej szych, jak np. „Za szczę­ śliwy powrót z miasta", „Za plon obfity" itp. (Stomma 1986, s. 223). Ten wy2 3 2 Stąd przekonanie ówczesnego chłopa, że najlepsza modlitwa, czyli najskuteczniejsza i naj­ pewniej docierająca do Boga, jest modlitwą zbiorową (Stomma 1986, s. 205). Stomma podaje m.in przykłady powstrzymywania się od bójek na dźwięk dzwonów wzy­ wających na Anioł Pański, zaniechanie zemsty „w imię Maryi", godzenie się wrogów z okazji największych świąt katolickich oraz powstrzymywanie się od alkoholu w wigilię wszelkich świąt maryjnych (Stomma 1986, s. 226-227). 3 �WYPOWIEDZIEĆ NIEWYPOWIEDZIANE 103 znacznik wrażliwości religijnej odwołuje się do uwewnętrznienia poznania reli­ gijnego, jak autor sam zaznacza, „niekoniecznie intelektualnego" (Stomma 1986, s. 227). Owo uwewnętrznienie wiąże się z przeżyciem głębi, które z samej swojej natury jest trudne do przekazania, tym bardziej że, jak pisze Stomma, „znajduje się niewątpliwie poza zasięgiem narzędzi i metod etnologa" (Stomma 1986, s. 228; podkr. I.K.). Przeżycie głębi wypływa z wiary, będącej „rozpoznaniem". Nie można go narzucić, ale można się nim dzielić, przeka­ zywać je, opowiadać o nim (Stomma 1986, s. 229). Gwoli uzupełnienia tych spostrzeżeń, należy jeszcze wspomnieć o innej, po­ no woczesnej próbie etnologicznego odczytania na nowo zjawiska sensualizmu w religijności typu ludowego , na przykładzie wierzeń i zachowań religijnych pielgrzymów w Kalwarii Pacławskiej (Kacprzak 1999, s. 37-61). Byłaby to także próba przyjrzenia się na nowo religijności we współczesnym ludowym typie kultury. Próba ta, jak zaznacza autorka, miała na celu „wyznaczenie semantycznego pola tego słowa [sensualizm - I.K.], zakreślenia obszarów, w których ma ono znaczenie wyjaśniające i wzbogacające naszą wiedzę o religij­ ności". Na pewno jednak nie została podjęta „w celu stworzenia nowej definicji, która zastąpiłaby znane i cytowane opracowania" (Kacprzak 1999, s. 59). Dlatego nie może dziwić teza, powtarzana za Czarnowskim, aktualna także - jak zaznacza autorka - wobec współczesnych praktyk religijnych, że „polską religij­ ność ludową cechuje właściwie brak tendencji mistycznych, zostały one bowiem zastąpione przez pełną gamę reakcji czysto zmysłowych. Zastanawiające jest czy zjawisko to ma swoje korzenie przede wszystkim w religijności barokowej i działaniach jezuitów, czy też niezależnie od dziedzictwa baroku, właściwe jest polskiej mentalności, stopniowi uwrażliwienia, psychice" (Kacprzak 1999, s. 43). Autorka, analizując empiryczny materiał z własnych badań, odnotowuje, że istnieje „potrzeba ciągłego przekładu, ucieleśniania abstrakcji", co doprowadza do mnożenia „substancjalnych dowodów" potwierdzających obecność sacrum (Kacprzak 1999, s. 43) . Sensualizm zaś polega na bezpośrednim, bezrefleksyj­ nym oraz zmysłowym sposobie przybliżania się do sacrum i cechuje, wypieraną nieco wstydliwie ze świadomości wielu praktykujących, którzy chcą uchodzić właśnie za owych „świadomych" - „zmysłową pobożność", „pobożność bezrozumną" (Kacprzak 1999, s. 59). Zaprezentowane tu stwierdzenia dotyczące religijności polskiej (dawnej i współ­ czesnej), oprócz łatwości, z jaką operują wręcz teoretycznymi stereotypami na temat jej formy i treści, powtarzają jak refren kwestię o braku głębokich i boga­ tych przeżyć religijnych. Zgadzają się co do występowania, ale sporadycznie, 4 5 4 Wzorując się na bystroniowskiej propozycji badania przez etnologię raczej zespołu treści, a nie zbioru określonych grup, które - jak właśnie pojęcie „kultury ludowej" - było czystym modelem teoretycznym, nie mającym odpowiednika w terenie, a zostało stworzone przez badaczy z myślą o uproszczeniu w przedstawianiu analizowanych zjawisk i form (Kacprzak 1999, s. 41). „Dowody substancjalne" sacrum to np. święte źródła, kamienie, pocieranie medalika o su­ kienkę figury Matki Bożej niesionej podczas procesji itp. 5 �104 INGA KUŹMA przeżycia głębi i jego uwewnętrznienia, lecz nie na poziomie intelektualnym (byłoby to i tak niemożliwe do spenetrowania przez etnologa). Stawiają tezę 0 bezrefleksyjnym, zmysłowym i bezpośrednim kontaktowaniu się z sacrum, gdzie mistyczne przeżycia zastępuje się mnożeniem „dowodów substancjalnych". Aspekty przeżycia i „rozpoznania", zachodzące na poziomie doświadczenia religijnego w kulturze typu ludowego, były z reguły pomijane, być może w myśl zastrzeżenia, które nakazało wypowiedzieć Stommie kategoryczne stwierdze­ nie, iż - przypomnę - znajdowały się „poza zasięgiem narzędzi i metod etnologa". Wzmiankowane zastrzeżenie mogło wpłynąć na niedostatek prób innego interpretowania religijności ludowej, które polegałoby na zejściu ku tej „głębi" i zastanowieniu się, na ile - szczególnie współcześnie, w religij­ ności czerpiącej jeszcze z modelu tradycyjnego - owo uwewnętrznienie, także intelektualne oraz odczuwanie przeżycia głębi jest uświadamiane i w jaki sposób daje mu się wyraz. Przystępując do własnych badań terenowych i opracowując wytyczne do kwe­ stionariusza, pragnęłam przełamać zaprezentowany powyżej sposób patrzenia na kulturę religijną wsi. Wykorzystywano tu bowiem wnioski, które wysnuł Stomma (studiujący źródła, które zjednej strony były pozostałościami po kultu­ rze wsi polskiej X I X wieku, a z drugiej strony - komentarzem i interpretacją tamtych czasów i kultury), odnosząc je do współczesnej religijności. Przyjąć można również, że propozycja Kacprzak wpisuje się wiernie w nurt, który - już od czasów Czarnowskiego - głosił, że „pojawienie się sacrum w kulturze typu ludowego nie może dokonać się inaczej niż przez konkretne zjawisko (rzecz, zwierzę), bo takim prawem przekładania ogólnego na jednostkowe i ducho­ wego na cielesne rządzi się świadomość sensualna" (Kacprzak 1999, s. 43; podkr. I.K.). Nie negując stwierdzeń, które wskazują na kierunek uobecniania się sacrum (ogólne na jednostkowe, duchowe na cielesne), warto jednak w miejsce 'świadomości sensualnej' podstawić inne sformułowanie, które również na dobre zagościło w etnologii, a jest nim 'świadomość mirakularna' (Olędzki 1989, s. 147-156). Pragnąc odszukać w religijności ludowej jej poziom „głęboki", uwa­ żam, że pojęcie 'świadomości mirakularnej' otwiera takie możliwości interpre­ tacyjne, które do tego celu nadają się najlepiej. Poza tym, wskazuje ono na istot­ ny - według mnie - aspekt uświadomienia przez podmioty kultury ludowej, ich własnej religijności i pobożności. Ten typ rozpoznania religijnego cechuje się istniejącą w religijności ludowej, a wcześniej niedostrzeganą z powodów zało­ żeń badawczych, potrzebą intymności, wręcz swoistą kameralnością. Świado­ mość mirakularna dokonuje połączenia, przebiegającego na gruncie poznania, wszelkich zabiegów racjonalnych z bezpośrednią interwencją boskich mocy 1 patronatem osób świętych. Na podkreślenie zasługuje twierdzenie, że dokonuje się to właśnie na zasadzie połączenia, a nie przeniesienia czy przekładu. Prze­ niesienie wskazuje bowiem na taki charakter sacrum, jakby było ono rzeczywi­ ście dla ludzkiego świata „obcym" (Benedyktowicz 2000), skoro musi zostać przekształcone w „dowody substancjalne", aby stać się „oswojone" i podtrzy­ mać integralność orbis interior. Praktyka połączenia, stapiania i scalania kładzie �WYPOWIEDZIEĆ NIEWYPOWIEDZIANE 105 natomiast nacisk na autonomię sacrum, przejawiającą się w jego mocy przenika­ nia do świata ludzi, jak również na swoistą współpracę z nimi, współistnienie i współobecność. To właśnie powoduje przekształcenie rzeczywistości ludzkiej w taki sposób, by stworzyć sacrum warunki do uobecnienia się. Sacrum/profanum, „swój" - ludzie/„obcy" - Bóg, nie muszą być wcale interpretowane jako prze­ ciwstawne sobie pary opozycji, zwłaszcza kiedy zagłębimy się w świat bardziej „świadomej" religijności, występującej już także na poziomie ludowego typu kultury: Człowiek to jest stworzony na obraz i podobieństwo Boże (AZE, ka­ seta I I I , rozmowa 5, strona B); Nic nie dzieje się w życiu z przypadku (AZE, kas. X I , rozm. 19, str. B). Można przecież inaczej interpretować, wymienione przez Stommę jako jedna z cech XIX-wiecznej wrażliwości religijnej, poczucie pełnej zależności swojego życia, w jego najdrobniejszych przejawach, od wyro­ ków niebieskich. W przytaczanych tu, „klasycznych" poglądach na religijność ludową taka praktyka życiowa klasyfikowana była najczęściej jako przejaw naiwnego sensualizmu. Domagała się nieprzerwanego ciągu materialnych gwa­ rantów Bożej obecności i opieki, co miało wykluczać wszelkie „uniesienia" mistyczne (chłop polski bowiem sprowadza wszystko do wymiaru jego „dzien­ nych spraw"). Aktualne badania nad religijnością ludową, czy też jej pozostałoś­ ciami, uwypuklają jednak postawy indywidualne i motywacje osobiste. Oprócz tego, poczucie pełnej zależności swojego życia od Boga, manifestowane przez podmioty kultury ludowej, wskazuje na nieprawdziwość podziału ich świata na sacrum oddzielone od profanum. Myślenie religijne, a nie magiczne, które funk­ cjonuje w tym typie kultury, dokonuje ich scalenia (vide: Angutek 1994, s. 33-45). Pozostając w nurcie proponowanym przez Olędzkiego, warto uzupełnić po­ jęcie 'świadomości mirakularnej', wspomagającą je 'wrażliwością mirakularną' (Hemka, Olędzki 1990, s. 5-8). O ile świadomość ta rozpoznaje w charaktery­ styczny sposób uobecnianie się sacrum, o tyle wrażliwość mirakularną ukie­ runkowuje owo rozpoznanie na poszukiwanie Transcendencji, co przejawia się w pragnieniu cudowności i niezwykłości, ciągle jednak w połączeniu ze zmy­ słem praktycznym. Zmysł ten objawia się na poziomie zbiorowego uznania jakiegoś zjawiska za cudowne, ale również pojedyncza osoba może być prze­ konana, że była świadkiem cudu. Ostateczną weryfikacją tak odczytywanych zja­ wisk jest fakt, że z reguły zachodzą tuż po jakiś ważnych społeczno-politycznych wydarzeniach. Nawet jeśli cudowne zdarzenie miało miejsce przed zaistnieniem jakiegoś faktu, jego rzeczywistą wartość i sens objawia dopiero późniejszy kontekst : Modliłam się do Pana Jezusa, bo taka ciekawa byłam, gdzie to Jemu wbijali, kiedy go krzyżowali, te gwoździe w ręce. No i modliłam się tak, 6 6 Byłoby to działanie analogiczne do opisanego przez socjologów zajmujących się kształtowa­ niem i odbiorem ról społecznych, mechanizmu retrospektywnej interpretacji. Mechanizm ten polega na „reinterpretacji wcześniejszych zachowań czy faktów z biografii danej osoby [tutaj: wydarzeń - I.K.] w świetle stereotypów zawiązanych z jej nową rolą [tu: w świetle ugruntowanych i akceptowanych społecznie w ludowym typie kultury rozstrzygnięć jakiegoś wydarzenia przy pomocy bezpośredniej interwencji Boga lub innych świętych osób - I . K . ] " (Łoś 1985, s. 134-135). �106 INGA KUŹMA modliłam, a to akurat było przed tą wojną, co to była z tym Husajnem. I jednej nocy śpię sobie i od razu się przebudzam. I od razu widzę postać. Taka, jaka jest w kartach, jak król z koroną i trzymał takie to okrągłe, jak ziemia z krzyżem. Postać się przesuwała. Groźna i taka smutna. To była cała postać, sylwetka taka, że sprawiała wrażenie żywej osoby. To ja, jak to zobaczyłam, a to był Pan Bóg, to tak płakałam. Mój Boże! A Pan Bóg był zagniewany i smutny... A w krótkim czasie słyszę, że jest wojna z tym Husajnem (AZE, kas. I , rozm. 1, str. A-B). Olędzki i Hemka podkreślają, że religijność cechująca się 'mirakularnością' nie jest na pokaz , charakteryzuje się medytacyjnością oraz indywidualnym interpretowaniem prawd wiary. Wszystko to jest dodatkowo wzmacniane osobo­ wością człowieka, który zanurzony jest w szczególnym świecie doznań. Cechuje go szczególna postawa zmierzająca w stronę abstrakcji, czyli oderwania, oglądu rzeczywistości z perspektywy „lotu ptaka" - perspektywy boskiej. Główną przy­ czyną takiego rodzaju przeżyć i rozpoznania jest niechęć do rutyny i do oficjalności, które wywołują monotonię. Świadomość wewnętrznych i zewnętrznych aktów łaski, jakimi są osobiście doświadczane przeżycia mirakularne, bądź bycie świadkiem cudów - możliwość przebywania tam, gdzie miały one miejsce, obok innych świadków - zbliża do siebie wymiar indywidualny i zbiorowy. Koncep­ cja ta próbuje przechylić szale zainteresowania etnologów bardziej ku owemu wymiarowi indywidualnemu, nie negując jednak roli wymiaru zbiorowego. Był on jednak bardzo mocno (zbyt mocno?) eksponowany w „klasycznych" ujęciach religijności ludowej. Uprawiano w ten sposób swoisty „behawioryzm", skupia­ jąc się na jej zewnętrzności, masowości, powtarzalności oraz zrutynizowaniu, skoro grupa dlatego jest wierna rytuałowi, że obowiązuje on pod groźbą kary Boskiej oraz wspólnotowej jako nienaruszalna forma. Trwanie przy poglądzie, że etnolog nie dysponuje odpowiednimi narzędziami, ani sposobami dotarcia do osobistego przeżycia głębi, skutecznie usztywniało tę postawę badawczą i wzmacniało takie właśnie widzenie religijności ludowej, czy - pozornie wyda­ wałoby się bardziej elastycznej - religijności typu ludowego. A zatem, jak można próbować zbliżyć się do przeżycia głębi, do doświadcze­ nia religijnego w ludowym typie kultury współczesnej? Z czego wypływa owo doświadczenie, z jakiego rodzaju wiedzy, z jakiego rodzaju wiary? Czy to, co - j a k uważam - może być dowiedzione przez interpretacje pozyskanych przeze mnie wypowiedzi mieszkańców wsi klasyfikuje ich doświadczenie religijne jeszcze jako „sensualizm bezrozumny"? A może, nie tracąc pewnej swoistości, doświadczenie to przełamuje stereotyp biernego i bezrefleksyjnego uczestnictwa w praktykach religijnych z nastawieniem na uzyskanie korzyści i efektów wymiernych z kontaktu z sacrum, na rzecz kontaktu jak najbardziej refleksyj7 7 Pamiętam ile zapewnień musiałam złożyć opowiadającej mi to zdarzenie pani, że nie opo­ wiem tego później jej sąsiadom ze wsi, ponieważ nie chce ona żadnego rozgłosu i jeśli mi to opowie, to tylko do mojej pracy, a nie żeby się chwalić. Zrobi to „na chwałę Bożą". Jest to kobieta ponad 70-letnia, której całe życie upłynęło na wsi, u boku męża alkoholika. Recytowała mi swoje wiersze o rodzinnej wsi, a zaczęła pisać poezje jako dojrzała osoba. �WYPOWIEDZIEĆ NIEWYPOWIEDZIANE 107 nego, opartego na swoistym meta-dyskursie kulturowym mówiącym o prakty­ kach religijnych na obszarze własnej kultury? Ów meta-dyskurs spełniałby rolę porządkującą, stwarzającą pole odniesień dla indywidualnych przeżyć bez jedno­ czesnego odarcia ich z piętna wspomnianego indywidualizmu, ale rozwijającego się jak swoisty parole, wyrastając z kulturowo-religijnej langue. Przychylam się do takiego właśnie poglądu. Każda postawa religijna cechuje się wiarą, a ta oznacza osobiste zaangażowa­ nie w idee religijne, choć może się to nie pokrywać z wiedzą religijną. Wiara może się charakteryzować względną izolacją od innych systemów poznawczych, nawet uznawanych przez tego samego człowieka, a jej intensywność jest zupeł­ nie od tych pozostałych systemów niezależna. Jest również żywym współdziała­ niem między tym, co człowiek myśli, czuje, chce, potrzebuje, doświadcza i rozu­ mie oraz interpretuje, gdy styka się z tym, co boskie (Kuczkowski 1993, s. 194). W religii chrześcijańskiej spotkanie to ma na pewno charakter osobowy - czło­ wiek przyjmuje Boga osobowego, który wychodzi mu naprzeciw. To określa specyfikę każdego doświadczenia religijnego w polskim ludowym typie kultury. Nie można więcej zapominać, iż na typ ów, czy nawet na „kulturę ludową" jako pewien model etnologiczny, składa się religia, która wyrasta z pnia chrześcijań­ skiego. Rzecz jasna, nie brakowało takich aluzji, które nie tylko wytykały kul­ turze ludowej oprócz sensualizmu także sentymentalizm oraz twierdziły wprost 0 wielkiej wadze myślenia magicznego dla kształtowania się formy i treści po­ bożności w tym typie kultury. Tropienie swoistego synkretyzmu treści przed­ chrześcijańskich i katolickich było na porządku dziennym niektórych podejść etnologicznych (dla porównania: Tomicki 1981, s. 29-70; Thomas, Znaniecki 1976, t. 1; Czarnowski 1956, s. 149-186). Specyfika religijności w ludowym typie kultury miała polegać właśnie na melanżu rozmaitych symboli i żywot­ ności przede wszystkim zachowań i znaków pogańskich, rzuconych na tło po­ wierzchownego katolicyzmu polskiej wsi. Szukano zatem raczej treści uniwer­ salnych, pan-religijnych, schematów i scenariuszy powtarzających się pod każdą szerokością geograficzną i w każdej rzeczywistości kulturowej, co dodatkowo wzmacniane miało być swoistą mentalnością chłopską, kiedy to „chłop wszystko to, co uważa za posiadające indywidualny byt, uważa jednocześnie za ożywione 1 obdarzone świadomością; «ozywiona i świadoma rzecz» wydaje się być kate­ gorią chłopskiego myślenia w takim sensie, jak zwykła «rzecz» czy «substancja» jest kategorią naukowego rozumowania. Kiedy uczony wyodrębnia w myśli przedmiot po to, by go zbadać, jest to czysto formalny akt; przedmiot nie przy­ biera (a raczej nie powinien) w oczach uczonego nowej własności tylko dzięki temu, że się o nim myśli, prócz tego, że staje się przedmiotem sądu. Chłop nato­ miast [...] nie może wyodrębnić przedmiotu bez przypisania mu [...] niezależ­ nego istnienia, jako ożywionej i mniej lub więcej świadomej istocie" (Thomas, Znaniecki 1976, s. 177). Pogląd, że świat jest wypełniony „ożywionymi i świa­ domymi rzeczami" byłby aktualny, gdyby zaakceptować - co niniejszym czynię - ogólne nastawienie religijne, jakim charakteryzuje się postawa życiowa współczesnych podmiotów kultury typu ludowego. Ożywienie i świadomość �108 INGA KUŹMA przenikające całość świata znanego i nieznanego byłyby metaforami permanent­ nego dialogu i wchodzenia człowieka w relacje z Bogiem. Bogiem, który zszedł na ziemię, uobecnił się w człowieku i człowiekowi pozostawił swoje dziedzic­ two : Ja to widzę Pana Boga wszędzie. Czy w oborze, czy w stodole, ale dosłow­ nie jest wszędzie i wszędzie można się modlić. Bo przecież Pan Bóg jest jeden, ale w trzech osobach (AZE, kas. V I I , rozm. 14, str. A); Jest za co Panu Bogu dziękować. Trzeba bardziej dziękować niż Pana Boga o coś prosić. Pan Bóg wie, co robi. Nie może nam wszystkiego dać. Często i bieda musi być. Może nie wszyscy muszą być bogaci?... Nie raz za nieszczęście trzeba Bogu dziękować. A św. Hiob? Bóg zabrał mu wszystko, a Hiob i tak od Niego nie odszedł. Bóg sprawdził jego wiarę i Hiob wzmocnił swoją wiarę. Po co się zadręczać nad miarę? Bóg wie, co nam daje (AZE, kas. X I I , rozm. 21, str. B). W jaki sposób przejawia się religijność w interesującym mnie typie kultury, powiązana ściśle z doświadczeniem religijnym i przeżyciem? Jak należy je rozu­ mieć? Pozostają one na tym samym niejako poziomie, w przeciwieństwie do religii, która jest raczej systemem nadrzędnym wobec nich - oficjalnym, insty­ tucjonalnym i ukonstytuowanym, regulującym przy pomocy nakazów i zakazów stosunek człowieka i społeczności do Boga. Religijność jest tutaj rozumiana przeze mnie jako podmiotowe i osobowe ustosunkowanie się do prawd wiary przy zaangażowaniu całej osobowości, gdy na poziomie jednostki realizuje się jej stosunek do Boga. Źródłami doświadczania przez człowieka swojej religij­ ności jest przeżycie przez niego czegoś szczególnego (Otto 1993), wynikające z poczucia wejścia w dialog i kontakt z Kimś innym. Kontakt ten miał miejsce tu i teraz, może dlatego wzbudza tym większą fascynację i przyciąganie, poczucie zależności stworzenia, uczucie istnienia poza człowiekiem obiektywnego bytu. Religijność to także poczucie odrębności w przeżywaniu i dawanie temu wy­ razu, choć wierzący wypowiada słowa przyjęte ogólnie w grupie za najbardziej 8 9 8 Temu stanowisku przyświecałby postulat, aby od nowa spróbować uporać się z propozy­ cjami eliadowskiego homo religiosus i owego zmysłu religijnego, jaki człowiek przejawia w ogóle, nawet gdy jest on współcześnie „wynaturzony". Fenomeny takie jak hierofanie czy teofanie, nie mogą nie ujawniać się każdorazowo w swoistym kontekście kulturowym i religij­ nym. Rzecz jasna, nie ujmuje to nic koncepcji o ich powszechnym charakterze, ale to nie znaczy, że „powszechny" znaczy „uniwersalny", w sensie: jednakowy wszędzie i dla każdego. To właś­ nie natrętnie dopasowywany do tej wizji kontekst uniwersalistyczny spłaszcza owe fenomeny religijne, traktując jednakowo wszystkie przeżycia religijne i spotkania z sacrum w tylu różno­ rodnych kulturach i religiach. Z samego twierdzenia, że w każdej kulturze istnieje jakiegoś rodzaju przeżycie religijne, nic już nowego dla etnologii nie wynika. Wynikać natomiast może wiele, jeśli tylko zacznie się uwzględniać szczegółowy kontekst (od społecznego, ekonomicz­ nego, poprzez historyczny, aż po dogmatyczny i teologiczny). 9 Chciałabym uniknąć traktowania Boga w tak rozumianej religijności jako „obcego", do czego wysuwałam już wcześniej pewne zastrzeżenia. Podkreślam autonomię Boga w tym typie doświadczenia i kultury i to Go plasuje na pozycji - w widzeniu kulturowym - „Innego", ale nie „obcego". Jest „Inny" ze względu na omnipotencję, jaka przydawana jest przez M u wierzących, zwracających się do Niego z zaufaniem, szukających u Niego pomocy, pociechy i oddających M u cześć. �WYPOWIEDZIEĆ NIEWYPOWIEDZIANE 109 adekwatne do wyrażenia tego typu przeżycia: Pan Bóg jest wszędzie i modlitwa wszędzie dozwolona. Jak różaniec odmawiam, to wyjdę sobie na dwór, usiądę na ławeczce i go zmówię. Ja nie wiem, czy to jest dobrze czy nie, ale tak jestem nauczona, że Pan Bóg jest wszędzie i wszędzie wysłucha. Nawet czasami w oborze się modliłam czy pociągnęłam jakąś pieśń, bo tak sobie pomyślałam, że przecież Pan Bóg to też się w stajni urodził, między bydlętami, więc to chyba tak też jest przyjęte. Ja nie wiem. Każdy żyje jak uważa, a jak to będzie osądzone, to nikt nie może powiedzieć (AZE, kas. V, rozm. 8, str. A); Ja to się modlę nawet przy dojeniu krów. Co mi na myśl przyjdzie, na przykład takie wiązanki modlitw, to też sobie odmawiam. Lubię się modlić raczej tak po swojemu, tak od siebie. Ale nawet różaniec czy coś innego. Nie że przed obrazem zaraz muszę (AZE, kas. V I I I , rozm. 14, str. A); Człowiek nie jest jedna­ kowy, modli się też różnie, ale jak go spotka jakieś nieszczęście czy co, to zwraca się do Boga. Najlepiej to modlić się słowami prostymi, swoimi, z serca. Jak człowiek żyje wiarą, to ma się krótkie westchnienie do Pana Boga, czy do Pana Jezusa, czy do Matki Boskiej, kilka słów, ale taka modlitwa [najlepsza w pojęciu rozmówcy - I.K.] polega na tym, że ma się więcej czasu, na skupieniu się i oddaniu się (AZE, kas. IV, rozm. 7, str. B). W definiowaniu doświadczenia religijnego należy zwrócić uwagę na jego aspekt poznawczy, jako poznanie przez intuicję i afektywne uchwycenie znaczeń i wartości, jakie obserwuje się w świecie emitującym jakościowo różne sygnały i znaki. Można poza tym zaobserwować w tak realizowanej religijności, że więk­ szość działań życiowych ma charakter wielofunkcyjny - żadna z czynności nie występuje jako odrębny sposób bycia. Występują w symbiozie z własną religią i wiarą, które usensowniają całą rzeczywistość. Tę cechę niektórzy traktują jako konstytutywną dla tradycyjnego modelu kultury (Pawluczuk 1990). Doświad­ czenie religijne obejmuje także aspekt społeczny, kiedy akcent położony zostaje na grupowe odczucie owego doświadczenia, dzięki czemu dochodzi do nawią­ zania łączności z Bogiem (Kuczkowski 1993, s. 101-102). Niektóre podejścia wyłączają z samego doświadczenia religijnego wszelkie emocje, które raczej na­ leży przypisać praktykowanym obrzędom i kultowi. Inni badacze sądzą nato­ miast, że doświadczenie zachodzi na poziomie percepcyjnym, a nie refleksyj­ nym. Jest to swoista wiedza empiryczna powstająca jako wynik percypowania (widzenia, słyszenia, czucia) obecności Boga i świętości (Kuczkowski 1993, s. 101-102). Za każdym razem podkreśla się jednak, że doświadczenie religijne jest na tyle swoiste, że nie można go sprowadzić do żadnego innego doświad­ czenia (w sferze świadomości i odczuć). Stoi ono u podstaw religijności, charak­ teryzuje się stałością, a pod jego wpływem zachodzą procesy o trwałych skut­ kach, prowadzące do wierzeń religijnych, a te - do ogólnej postawy religijnej (Kuczkowski 1993, s. 194): Jak się miał mój syn urodzić 20IX, to ja 9 IX byłam na Jasnej Górze. Prosiła mnie taka samotna pani, już starsza, bo bała się sama jechać do Częstochowy i mnie prosiła czy nie mogłabym z nią jechać. A ja już w błogosławionym stanie byłam i trochę się bałam, bo tam dużo ludzi i ścisk. Ale, z Bożą pomocą... Jak ludzie idą tam na Ofiarę, to tam, przed kaplicą Matki �по INGA KUŹMA Boskiej zbiera się ogromny tłum ludzi. Ludzie napierają. A ja zaczęłam się bać, a ludzie jak tak idą do przodu to nie patrzą, kto przed nimi i w jakim stanie. A po lewej stronie cudownego obrazu Matki Boskiej, jest taki boczny ołtarz, gdzie jest Matka Boska, w normalnej, ludzkiej postaci i trzyma tak Pana Jezusa zdjętego z krzyża na kolanach i w ramionach. Do tej kaplicy prowadzą trzy stopnie, a ja czuję już, że źle się dzieje i tak byleby dojść do tej kaplicy bocznej, do tych stopni. Żeby tylko tam dotrzeć, bo ludzie napierają. I widzę, że nie da rady, że się nie przecisnę. I mówię tak: „Matko Boska, jeżeli mnie się tu nic nie stanie i dziecku, to już to dziecko, jak się szczęśliwie urodzi, to je sobie Matuchno weź. Jak do­ rośnie, to ja Ci je ofiaruję i Twojemu Synowi. Niech służy Tobie". I synowi to dopiero to opowiedziałam, jak on już zadecydował, że chce iść do seminarium. On miał powołanie już bardzo wcześnie, od końca szkoły podstawowej, ale ja nic nie mówiłam, on nic mi też nie mówił, ale ja, jak to matka, chociaż nie wie­ działam, to widziałam. Dopiero jak maturę zdał i zdecydował ostatecznie... I potem tak mi powiedział, że jak to nas Matka Boska za słowo trzymała, bo jak miał wybrać sobie przydomek, to wybrał właśnie od Matki Bożej Jasnogórskiej (AZE, kas. X I , rozm. 19, str. В ) ; To było dawno, podczas wojny, albo w 43 albo w 44 roku. To był taki obraz na papierze, bardzo zniszczony, Matki Boskiej Częstochowskiej. I ci ludzie, którzy go mieli, zaczęli opowiadać, że jednego dnia im się odnowił i był jak znowu namalowany. Ludzie się schodzili i tam się modlili. Doszło to do żandarmów, przyszli, wzięli obraz i go zabrali. Na pewno go zniszczyli, no bo jak? Bali się przecież, a wtedy to mało kto o jakiś wieściach słyszał, radia nie było i to pewno się zbiegło z utworzeniem jakiegoś nowego frontu i ze zmianą na wojnie. To była jakby zapowiedź czegoś nowego. Odnowie­ nie obrazu, to jak odnowienie czegoś w życiu. To był cud i zapowiedź czegoś nowego. Jak wiadomości nie docierały, to byłby to sposób zakomunikowania czegoś ludziom, że to dobro nadejdzie (AZE, kas. I I , rozm. 3, str. B). Głównym zarzutem, jaki można by postawić dotychczas zaprezentowanym rozważaniom nad głębokim poziomem religijności typu ludowego byłoby zbytnie psychologizowanie. Gdzie w tym etnologia, czy antropologia? Czy dane, które mam do dyspozycji pozwoliłyby na bardziej „antropologiczną" intepretację, zmierzającą do odkrycia przeżycia głębi? Aby podjąć ten problem należałoby jeszcze raz przyjrzeć się doświadczeniu religijnemu. Przyjmuję, że doświad­ czenie to zajmuje przedostatnie miejsce w następującym szeregu: religia - wiara - religijność - doświadczenie religijne - przeżycie głębi. Poprzedza ono przeży­ cie głębi i jest koniecznym warunkiem - jak uważam - urzeczywistnienia się tego przeżycia. Do wszystkich cech doświadczenia religijnego, jakie zostały wymienione wcześniej, należałoby poczynić jedną uwagę: doświadczenie, oprócz tego, że można je zanalizować ze względu na jego przedmiot oraz intencje wewnętrzne wierzących (co usiłowałam zaprezentować), znajduje przecież swój 10 1 0 Była to bardzo poruszająca rozmowa. Moja rozmówczyni płakała, kiedy opowiadała mi historię powołania swojego syna - jedynaka, który właśnie tuż przed naszym spotkaniem przyjął święcenia kapłańskie w Częstochowie. �WYPOWIEDZIEĆ NIEWYPOWIEDZIANE 111 11 wyraz w kulturze . Ten mój postulat jest jakby odwrotną stroną medalu, którego awersem był ów „behawioryzm" metodologiczny opisywany wcześniej. Moje postępowanie byłoby przejściem tej samej drogi, ale w odwrotnym kierunku, niż było to czynione zazwyczaj. Ślady tej „materializacji" przeżycia głębi, jeśli w ogóle nastąpiło, a na pewno jakiegoś doświadczenia religijnego - skoro roz­ mówca deklarował tego typu poruszenie wewnętrzne związane z sytuacją religij­ ną, w jakiej się znajdował i którą (co ważne) sam określał jako religijną - poja­ wiały się w wypowiedziach wielokrotnie, kiedy rozmówcy mówili o modlitwie i o swoich „sposobach" rozmowy z Bogiem: Wyrwie się modlitwa o różne spra­ wy, ale czy ona dochodzi do Pana Boga, to nie wiadomo, czy człowiek godny czy niegodny. Ja to się modlę najwięcej za nieszczęśliwych i tych, co to mają mężów pijaków i za tych, co błądzą. Proszę Boga, żeby chciał pocieszyć takie rodziny. Najczęściej proszę o łaskę i wstawiennictwo Matkę Bożą u Jej Syna, bo może człowiek jest niegodny tak sam się do Pana Jezusa zwracać. Matka Boża łaskaw­ sza, wysłucha lepiej. No, chyba że się prosi Pana Jezusa przez Jego miłosierdzie, bo człowiek nie robi tak, jak powinno być, tylko grzeszy (AZE, kas. I I , rozm. 3, str. B); Modlitwa jest wszędzie ważna, tyle żeby być skupionym. Żeby inne myśli nie przychodziły do głowy, że ja tu mówię „ Ojcze nasz " czy „ Zdrowaś ", a myślę, co by tu jutro na obiad ugotować. Te myśli trzeba odrzucić. Skupić się tylko na tym jednym. Modlitwa może być bardzo krótka, ale człowiek musi sobie powie­ dzieć, że ja teraz rozmawiam z Panem Bogiem. Nawet ubierając się, wstając, skupić się i wtedy się modlić. Takie odklepywanie, to nie tak. To tak, jak ksiądz mówi, kiedy człowiek się modli i klęknie, to powinien się skupić i tak sobie powie­ dzieć: Panie Boże, czy mogę z Tobą rozmawiać? Proszę otwórz mi drzwi. Wtedy Pan Bóg je otwiera i wtedy te myśli nie przychodzą do głowy takie głupie i cie­ kawskie. I wtedy tak można rozpocząć modlitwę (AZE, kas. V, rozm. 9, str. B). Co zaś dzieje się za „drzwiami"? Czasami, jak się zwalało dużo na człowieka, to brałam rower i do Bełchatowa jechałam do kościoła. Jechałam ścieżkami i modliłam się. A potem w kościele na przykład jakąś pieśń tak pięknie śpiewali. To chowałam się w jakimś zakątku i łzy to mi leciały jak grad (AZE, kas. IV, rozm. 6, str. A); Kiedy przed krzyżem modlimy się razem z innymi paniami od nas, z koła różańcowego, na końcu jest zawsze ofiarowanie i to wtedy najczęściej ja się modlę, tak z głowy, swoimi słowami. Ja wiem dlaczego? Po prostu to jest jakimś natchnieniem, że to się wydobywa jakoś z serca, że wypływają te słowa z serca. To moment jest taki, że się myśli jakąś intencję i słowa same płyną. A dziewczyny to nie raz płaczą i się mnie pytają, skąd mi się to bierze i że jak się 11 Religioznawcy podkreślają, że te dwa aspekty wcale nie wyczerpują, a dopiero otwierają niejako tajemnicę doświadczenia religijnego, albowiem to, co stanowi jego istotę wymyka się obiektywnemu opisowi. Można dokonać podziału na tzw. doświadczenie dawne, w sensie - intui­ cyjne, bezpośrednie, cechujące się zmysłowo dostępną świętością, powszechną i bezpośrednio się objawiającą, oraz na tzw. doświadczenie nowsze - gdzie świętość, dawniej równomiernie rozproszona, zaczęła się „kondensować" w postaci nadzwyczajnych znaków, w które się wciela, przybierając postać zjawisk z zakresu np. estetyki (piękno, harmonia, przeżycie estetyczne) czy odczucie pełni życia, kosmosu oraz „czegoś jeszcze" (Strojnowski 1975, s. 11-17). �112 INGA KUŹMA tak modlę, to zawsze jest to takie. Ale to Bóg natchnienie daje (AZE, kas. V I , rozm. 10, str. A). Wiara zawsze jest wypowiadana, a ta wypowiedź (czy będzie to modlitwa, czy tzw. świadectwo) jest przecież w gruncie rzeczy większą jed­ nostką znaczeniową - tekstem kulturowym, пр.: Aniele boży z nieba wysokiego I pozdrów ode mnie Jezusa mojego. I Powiedz Mu wszystkie myśli moje, I że ja Go kocham jak duszę swoją. I Kocham i kochać nigdy nie przestanę, I dopóki się, mój Jezu, do Ciebie nie dostanę (AZE, kas. X I I , rozm. 21, str. B ) . Tego typu teksty kulturowe przekazują niejako w skondensowanej postaci przynajmniej dwie podstawowe sprawy. Z jednej strony - stosunek do sacrum, czyli do pod­ miotu modlitwy (jest to swoista teologia wierzącego, będąca odbiciem ogólniej­ szej teologii, funkcjonującej na poziomie danego typu kultury). Z drugiej strony - stosunek do własnych intencji wierzącego (czyli swoista antropologia, również osadzona w kulturze). Wychodząc poza dosłowne rozumienie terminu „tekst", można przyjąć, że takimi tekstami były również dotychczas cytowane wypowie­ dzi określające warunki i komponenty nawiązania kontaktu z sacrum: od psy­ chicznego i emocjonalnego nastawienia po okoliczności zewnętrzne sprzyjające lub niesprzyjające modlitwie, poprzez wyobrażenia dotyczące reakcji Boga, własnej ludzkiej kondycji, wagi wypowiadanych i odczuwanych słów, po samą możliwość wejścia w relację z Bogiem. Interpretacja etnologiczna, jaką proponuję wobec religijności typu ludowego, jest interpretacją zmierzającą ku zaznaczeniu pewnej zmiany, która jest uprawomocniona w podejściu do tego typu religij­ ności. Kładę nacisk na aspekt świadomościowy religijności ludowej, zawarty w wypowiedziach jej podmiotów. Muszę podkreślić, że postulowana przeze mnie zmiana dotyczy tylko podejścia etnologa do tej kultury. Trudno jednak byłoby mi stwierdzić z całkowitą pewnością, że badam kulturę, w której rzeczywiście zaszły przemiany na rzecz „świadomej" religijności. Współcześnie, na tyle zmie­ niły się badawcze opcje i narzędzia, że niemożliwe stało się takie podejście, jakie reprezentowały poprzednie generacje etnologów zajmujących się religią i poboż­ nością ludową. Z tego względu, z aktualnego punktu widzenia, prawdopodobne jest, że już w zachowaniach i wypowiedziach XIX-wiecznego chłopa można byłoby wyodrębnić „intelektualne" ustosunkowanie się do przeżycia religijnego. Sprawa nie jest jednak tak oczywista, gdy przyjrzeć się innemu rodzajowi „tekstów" i „materializacji" doświadczeń religijnych, jakimi są plastyczne przed­ stawienia świętych, Matki Bożej, Jezusa i stosunku do nich oraz ich roli dla prze­ biegu samego doświadczenia. Być może z racji ich większej „dosłowności", cho­ ciażby dlatego, że są widzialne oraz odwołują się do stałych i utrwalonych przez tradycje wydarzeń z życia osób świętych czy wydarzeń religijnych. Modlitwy natomiast mogą rodzić się pod wpływem impulsu, są mniej „statyczne" w swojej formie, więcej jest wariantów jednego motywu modlitewnego, mają zastosowa­ nie bardziej uniwersalne dla wierzącego, który może objąć modlitwą dosłownie 12 1 2 Modlitewka ta niewiadomymi kolejami zawędrowała do rodziny rozmówczyni. Być może jest nawet autorstwa kogoś z jej rodziny, jak wiele innych modlitewek, które udało mi się zgro­ madzić podczas badań. �113 WYPOWIEDZIEĆ NIEWYPOWIEDZIANE każdą sytuację, w jakiej się znajduje. Obrazy w takim kontekście nie spełniają roli jedynego stymulatora uczuć i myśli pobożnych , a nawet - jeśli przedsta­ wienie wizualne odbiega od konwencji już oswojonej - mogą wywołać zgorsze­ nie czy zdziwienie: Ma pani tu takie obrazki, co są wszystkie podobne do Boga, ale ma pani różne i za Bogiem i po Bogu. Niektóre to mnie się wydają w ogóle, jakby to nie był święty, bo go wcale nie znam i pierwszy raz widzę (AZE, kas. V I I , rozm. 12, str. B); - Jak pani myśli, skąd artyści biorą tyle pomysłów i dlaczego jest tyle różnych przedstawień Pana Jezusa? - Chyba ze zdjęcia czy coś takiego, co są od początku istnienia Pana Jezusa. Przecież i Matka Boska chodziła i żyła na świecie i była widzialna. Więc była już ta podobizna i teraz tylko ją przetwarzają. Ja tak sądzę, że jakieś podobizny powstały za życia tych osób. No bo jak inaczej? - A co w takim razie z tymi obrazkami przedstawiają­ cymi Pana Boga? - Pana Boga nikt nie widział i to każdy mógłby Go sobie wyobrazić jak chce [...]. A tutaj ta podobizna Pana Boga, to też jest taka, że jak my jesteśmy ludźmi przez Niego stworzonymi, no to w innej postaci nie można Go było inaczej pokazać. - Ale On jest tutaj ciągle pokazywany jako starzec. - No bo nie można chyba inaczej, skoro On jest od początku świata (AZE, kas. IV, rozm. 7, str. B); Nie raz to sama mówię, jak gdzieś sama widzę, że ten Pan Jezus to jakoś mało na tym obrazie do siebie podobny. Nawet na tych obraz­ kach, też nie jest tak bardzo podobny (AZE, kas. V, rozm. 8, str. A ) . Cytowany materiał źródłowy dowodzi niewątpliwie, że w religijności w ludowym typie kultury najmocniejszą kategorią jest po dziś dzień kategoria integralności orbis interior, zwłaszcza na poziomie odczuć wizualnych, kiedy to własna wiara prze­ kłada się na elementy doświadczenia świata swojskiego i znanego - korzysta ze 13 14 1 5 13 Choć jest to stymulator bardzo ważny, co dowiedzione zostało licznymi eksperymentami psychologicznymi, które wykazały, że doznania kinastezyjne wzmacniają doświadczenie emo­ cjonalne i ożywiają kult (Kuczkowski 1993, s. 253-254). Reakcja rozmówczyni na widok albumu, który zabierałam ze sobą na każdą rozmowę, wypełnionego obrazkami z bardzo wieloma przedstawieniami rozmaitych świętych Kościoła katolickiego, Matki Bożej, Jezusa, aniołów, także Boga Ojca oraz Ducha Świętego. Poza tym, moje pytania dotyczące obrazów i ten album zawsze wzbudzały podejrzenie, że przyszłam „zawracać" z wiary katolickiej. Pytanie o rzeczy dla moich rozmówców oczywiste, miały chyba godzić, według nich, w sens tych praktyk czy zachowań, o jakie się dopytywałam. Pytam się, czyli nie wiem i nie znam czegoś, a skoro nie wiem i nie znam, to jestem, być, może innowierczynią. W takiej sytuacji, kiedy etnolog jest, nie raz i nie dwa, stawiany w „krzyżowym ogniu" pytań o jego własny stosunek do Boga i religii, trzeba umieć wyważyć między celem takiej rozmowy, jakim jest dobro badań, a szacunkiem wobec rozmówcy, który oczekuje od nas „wzajemności". Każda rozmowa to swoista wymiana darów, tym bardziej poruszająca, im bardziej osobistych doświadczeń dotyczy. Moja pierwsza reakcja, kiedy znalazłam się w sanktuarium w Kalwarii Zebrzydowskiej, w tzw. cudownej kaplicy, gdzie wisi łaskami słynący obraz Madonny z Dzieciątkiem, wcale nie była religijna, choć na sposób „ludowy" właśnie religijna. Gdy spojrzałam na obraz, zdziwi­ łam się dlaczego Matka Boża jest tutaj wymalowana taka brzydka? Status etnologa nie chroni od zachowywania się czasami jak „typowy" dyspozytariusz kultury z „małym alfabetem", który tylko to, co „piękne" (mimo wcześniejszego i nadrzędnego kontekstu religijnego) uznaje za boskie i sakralne. 1 4 15 �114 INGA KUŹMA swojskich wyobrażeń o czasie, przestrzeni, o tym, co jest boskie i o tym, co ludzkie. Z drugiej strony, nie brak i świadectw będących wyrazem „świadomej" postawy religijnej w stosunku do obrazów: Każdy obraz jest wart. Wszędzie jest Pan Bóg i oznacza jedno i to samo. Wszystko jedno, jakie obrazy i jak w kościele w środku jest (AZE, kas. IV. rozm. 6, str. A); Obraz to nie tyle żeby mi się podo­ bał, ale jaką ma wartość... Ale to jaki ma wygląd, to nie jest istotne. Tak samo jak człowiek. Nie każdy, kto pięknie wygląda jest wartościowy (AZE, kas. V, rozm. 8, str. A); Grunt żeby był obraz i żeby to był znak, że Bóg zamieszkał z nami. Wszystkie obrazy prowadzą do modlitwy i do Boga. Wszystkie prowadzą nas do jednego Boga, tyle, że ktoś je inaczej namalował. Jakże by tego nie ko­ chać, to takie piękne, miłe! (AZE, kas. V I I , rozm. 14, str. A); Dla mnie obrazy to jakby przenośnia była. Coś takiego, kiedy łączę się z tym, co na obrazie jest przedstawiane, czy z taką Matką Bożą, czy z Panem Jezusem. Ale ja nie czczę obrazu samego, ale czczę w przenośni, duchowo się przenoszę do tego obrazu, do tej Matki Bożej. Mam szacunek dla nich i dlatego oddaję cześć temu obrazowi, ale daję wyraz swojej wiary w Pana Boga w rzeczywistości. To jest połączenie duchowe z tą wielkością, do której się modli, którą się prosi o łaski. Jak widzę ten obraz, to może bardziej przeżywam tę modlitwę (AZE, kas. X I I , rozm. 21, str B). W wypowiedziach tych pojawia się niewątpliwe werbalizacja doświad­ czenia religijnego oraz ślad przeżycia głębi, którego „kanałem" kulturowym, obok modlitw, są również obrazy wspomagające kontemplacje religijną. Z pew­ nością nie brak jej w ludowym typie kultury, której nie jest obcy także swoisty mistycyzm: zachodzi teofania , wszystkie „dzienne sprawy" odnosi się do Boga, zasadniczym sposobem życia jest modlitwa. Poza tym (podkreślając wątek bycia godnym bądź niegodnym spotkania z sacrum) poddaje się pod osąd Boga swoją kondycję ludzką, a swoich działań, choćby bardzo usilnych wobec Boga, nie sposób sprawiedliwie samemu ocenić. Dlatego tak ważnym punktem odniesienia jest religia i Bóg. Intensywność tego typu przeżyć i doświadczeń trudno mierzyć np. częstotliwością udziału w rozmaitych formach kultu istniejących w Kościele katolickim. Nie zawsze częste uczestnictwo jest świadectwem zaangażowania 16 17 1 6 Ta ciekawa wypowiedź pochodzi od matki zakonnika, już cytowanej, stąd być może jej niemal teologiczne tłumaczenie roli kultu obrazów w Kościele katolickim. Teofania rozumiana jako pojęcie szersze, obejmujące przede wszystkim chrystofanie ze względu na specyfikę wyznania w opisywanej kulturze. Chrystofanie zachodzą zazwyczaj, może nie na poziomie sensu stricte odnoszącym się do objawienia samego Chrystusa (w przeciwień­ stwie do objawień prywatnych Matki Bożej, które jednak dość często występują w tym typie religijności), ale na poziomie Jego uobecnienia, jakim jest Eucharystia, będąca centrum mszy katolickiej. Byłoby to objawienie się samego Boga podczas kultu, jaki odprawia się ku Jego czci. Poza tym teofanie nie mają miejsca tylko sporadycznie i jednorazowo, ale w takim ujęciu - zachodzą regularnie i powtarzają się. Co ważniejsze, „wiele opisów teofanii jest opowiada­ niem w antropomorfícznej formie tego, co się bezpośrednio przeżyło", a „późniejsza refleksja prowadzi często do przyjęcia jakiegoś elementu pośredniczącego (sen itp.) [...] aby podkreślić istniejący, mimo teofanii, dystans do objawiającego się bóstwa" (Leksykon religii... 1997, s. 479; podkr. - I.K.), czyli wkracza w tym momencie kultura. 1 7 �WYPOWIEDZIEĆ NIEWYPOWIEDZIANE 115 religijnego i postawy rzeczywiście przesyconej wiarą, choć na pewno są to mier­ niki orientacji stylu życia (Świtała-Trybek 2000, s. 49). Doświadczenie religijne w Polsce o tyle indywidualizuje się, że to, co dawniej wyznaczało tradycyjny model religijny: dostosowanie się do ogólnego i rodzinnego zwyczaju, poczucie wypełnienia obowiązku wobec Kościoła czy wyrażenie w ten sposób poparcia dla innych niż religijne celów, jak chociażby wartości patriotyczne czy więzi narodowe i tożsamość grupowa, w deklaracjach schodzi na plan dalszy (Switała-Trybek 2000, s. 49-53). Obecnie wierni wskazują jako naczelne motywacje, które popychają ich do uczestnictwa w praktykach religijnych, spełnienie nakazu sumienia oraz przeżycie religijne. Własna religijność (jako przeżycie osobiste i wewnętrzne) staje się przedmiotem refleksji. Religijność typu ludowego zmie­ nia się na pewno w opisach etnologów, socjologów i religioznawców. Co nato­ miast zmienia się dla ludzi klasyfikowanych przez badaczy jako dyspozytariusze kultury typu ludowego? Czy zauważają jakieś zmiany wobec tego, co było „kiedyś"? Jeśli tak, z pewnością byłby to dowód istnienia meta-języka kulturo­ wego, będącego samo-komentarzem kultury. I dzieje się tak np. w przypadku obrazów religijnych: Dawniej to ludzie jeszcze mieli taki zwyczaj, że więcej ob­ razów zawieszali, może dlatego, że mniej szkół mieli, nie to co dziś, ze szkołami. Teraz to ludzie wykształceni, to tylko im jeden obrazk musi wystarczyć, mały. A jeszcze inne budownictwo było, inne meble dawniej. Teraz to coś mniej pasuje jedno drugiemu (AZE, kas. V I I , rozm. 13, str. B); Teraz to obrazów wcale już nie ma. Ładny widok, ładny kwiatek byleby był, ładne zdjęcie i to wszystko. A powinny obrazy być (AZE, kas. X, rozm. 18, str. A-B); Ludzie współcześnie to traktują życie, że coś jest niemodne i tylko jeden krzyżyk mają i jeden obraz, byleby był. Uważam, że obrazy powinny być, bo bez Boga, to ani do proga (AZE, kas. X I , rozm. 19, str. A-B). Zamykając moje rozważania, pragnę podkreślić, że odejście od zastanego w etnologii sposobu analizy i intepretacji religijności typu ludowego, pozwoli - być może - na odkrycie w niej zupełnie niedostrzeganych obszarów. Takim ob­ szarem jest - według mnie - przeżycie głębi, wyłuskane ze specyficznego charak­ teru doświadczenia religijnego, którego ramy wytyczone są przez religijność typu ludowego. Świat każdej kultury, lub któregoś z jej typów, to przede wszystkim świat przeżyć, doświadczeń i doznań pojedynczego człowieka. To na poziomie jednostki toczy się dyskusja z konwencjami kulturowymi oraz z odwrotną wobec nich potrzebą przekraczania ich i zmiany. Dialog pomiędzy pamięcią o tym, co było „dawniej" a tym, co jest „teraz", tym, co jest, a co nam się zdaje, jakie powin­ no być, dowodzi tylko żywotności kultury. Tym bardziej, skoro dyskusja ta wyra­ sta z prawd uznawanych za ważne życiowo, nadających sens ludzkiej egzystencji. LITERATURA A n g u t e k D. 1994, Dualistyczny rytuał religijny. Próba ujęcia modelowego, Lud, t. 77, s. 33-45. B e n e d y k t o w i c z Z. 2000, Portrety „obcego", Kraków. С i u p а к E. 1961, Kultura religijna wsi. Szkice socjologiczne, Warszawa. �116 INGA KUŹMA C y w i ń s k i В. 1982, Korzenie tożsamości, Rzym. C z a r n o w s k i S. 1956, Kultura religijna wiejskiego ludu polskiego, [w:] Dzieła, t. 1, Warsza­ wa, s. 88-107. H e m k a A., O l ę d z k i J. 1990, Wrażliwość mirakularna, Polska Sztuka Ludowa - Konteksty, nr 1, s. 5-8. K a c p r z a k N . 1999, Sensualizm- próba „gęstego opisu", Etnografia Polska, t. X L I I I , z. 1-2, s. 37-61. K u c z k o w s k i S. 1993, Psychologia religii, Kraków. Leksykon religii... 1997, Leksykon religii. Zjawiska - dzieje - idee, Warszawa. Ł o ś M . 1985, „Role społeczne" w nowej roli, [w:] O społeczeństwie i teorii społecznej. Księga poświęcona pamięci Stanisława Ossowskiego, E. Mokrzycki, M . Ofierska, J. Szacki (red.), Warszawa, s. 123-144. O l ę d z k i J. 1989, Świadomość mirakularna, Polska Sztuka Ludowa - Konteksty, n r 3 , s. 147-156. O t t o R. 1993, Świętość. Elementy racjonalne i irracjonalne w pojęciu bóstwa, Wrocław. P a w l u c z u k W. 1990, Wiara a życie codzienne, Kraków. P i w o w a r s k i W. (red.) 1983, Religijność ludowa, ciągłość i zmiana, Wrocław. P i w o w a r s k i W., S t y k J. (red.) 1993, Przemiany religijności społeczeństwa polskiego w świe­ tle badań lubelskiego środowiska naukowego, Warszawa. S t o m m a L . 1986, Antropologia kultury wsi polskiej XIX wieku, Warszawa. S t r o j n o w s k i J. 1975, Doświadczenie wierzących, Więź, nr 12, s. 11-17. Ś w i t a ł a - T r y b e k D. 2000, Święto i zabawa. Odpusty parafialne na Górnym Śląsku, Wrocław. T h o m a s W.I., Z n a n i e c k i F. 1976, Chłop polski w Europie i Ameryce, t. 1, Warszawa. T o m i c k i R. 1981, Religijność ludowa, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, M . Biernacka, M . Frankowska, W. Paprocka (red.), t. 2, W r o c ł a w - W a r s z a w a - K r a k ó w - G d a ń s k - Ł ó d ź , s. 29-70. Z d a n i e w i c z W. (red.) 1983, Religia i życie społeczne, Poznań-Warszawa. INGA KUŹMA EXPRIMER L'INEXPRIMABLE Resume Comment dans la culture religieuse traditionnelle polonaise l'ethnologue peut-il chercher le niveau le plus intérieur d'une experience religieuse profonde? Aux yeux de l'auteur de Г article concernant ce probléme cette recherche est possible autant que valable. Mais la demarche proposée est difficile, car la tradition ethnologique en Pologne (depuis le X I X siecle) ne mettait Г accent que sur Г analyse des comportements et des pratiques religieuses «visibles», c'est-á-dire les plus accessibles á observer et á apprecier (comme les pélérinages, le culte de saints, etc.). De cette maniere beaucoup d'anciens ethnologues pratiquaient plutót la methode favorisant la demarche «behaviorique». On a posé la these que la religiosité ancienne (du X I X siecle) était superficielle, parce qu'elle se caractérisait de la «pensée magique». Elle serait une religiosité irrationnelle, mais sans les événements profonds ou mystiques et sans la conscience approfondie. Pire, les mémes observations ont été rapporté á la religiosité contemporaine traditionnelle. Cette methode ethnologique mentionnée, et la stéreotypisation qu'elle pratiquait, a stygmatisé la reli­ giosité actuelle comme l'identique avec le type de la religion du X I X siecle. Malgré les objec­ tions que la nouvelle proposition du changement de la demarche ethnologique dirigerait vers la psychologie, l'ethnologue dispose en fait des possibilités d'interpréter autrement - mais toujours de facón anthropologique - les experiences religieuses profondes. Ainsi chaqué experience, meme la plus personnelle, passerait par les manifestations culturelles. Cest la culture qui decide quels е е е �WYPOWIEDZIEĆ NIEWYPOWIEDZIANE 117 objets, quelles formes et quel type ďépreuves serviront á exprimer Г experience religieuse (souvent tellement difficile á évoquer), meme la plus profonde. Et cette tendance existe évidement dans la culture religieuse traditionnelle, ce que prouvait Г interpretation des materiaux de recher­ che en terrain exercé par l'auteur de l'article. Les gens qui réalisent le modele d'une religiosité actuelle sont bien conscients et autoreflexifs. lis défendent 1'integrité de leur culture, sont fideles aux formes stables de la religion comme les prieres et le cuite des images pieuses, mais á la fois - réfléchissent sur leur participation aux pratiques religieuses, aussi que sur leur condition humaine et leur rapport avec Dieu. La ой Г on cherche Dieu i l serait difficile á dire qu'existe la «pensée magique» - с'est plutót la «pensée religieuse» tout court. De plus, dans le christianisme, oil Dieu est faconné en tant que personne, i l n'y a pas de mana ou de la puissance impersonnelle. Dans la culture religieuse contenant la reflexion sur l'appartenance et la foi, ne peut-on manquer d'experience du profondeur ni de sentiments de rencontrer quelque chose de plus grande que nous et qui nous échappe. Cest un type ďaffirmation ď u n au-delá - 1'affirmation de Dieu qui penetre ce bas monde et le transforme. Les autres manifestations sacrées (par exemple les images pieuses, les invocations á Dieu, les figures des saints, etc.) servent d'intermédiaire et aident les gens á trouver les conditions les plus satisfaisantes pour prendre contact personnel avec sacrum. En ce moment-lá se forment les sentiments et les emotions sur la base d'une experience religieuse survecue. Mais aussi se constituent les reflexions sur la nature-meme de cette experience et á la fois sur son relation avec le participant (ou fidele) et avec la tradition religieuse dont i l obéit et qui le souvent transgresse. Le dialogue est en cours meme dans la culture traditionnelle - elle est plus ouverte qu'on ne le pense. Le dialogue se prolonge toujours entre les fideles et le sacrum, entre la theologie et l'anthropologie, officielles et non-officielles. D'oíi proviennent les légendes sacrées, les preuves ď u n e presence de Sainte Vierge, de Jesus ou des saints sur terre, les images qui pleurent, etc. Sacrum prend la forme concrete et de plus en moins stable. De cette facón les fideles «traduisent» les dogmes théologiques en la langue plus proche, personnelle et quotidienne, en gardant toujours ce qui est inexprimable par sa nature, mais exprimable par la culture - Dieu lui-meme. Traduit par Inga Kuźma � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1e0a17bf19a19176fa5b96f543953388.pdf e3c86cd8e0375de2b8dc7e383d7d7c0b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1714 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1586 Title A name given to the resource Wobec "inności" - Europejczycy i Indianie / ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46, s.51-76 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krysińska-Kałużna, Magdalena Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLVI: 2002, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 M A G D A L E N A KRYSIŃSKA-KAŁUŻNA* Konin WOBEC INNOŚCI- EUROPEJCZYCY I INDIANIE Ludzie boją się władców, władcy boją się obcych diabłów, obce diabły boją się ludzi. (powiedzenie przypisywane dynastii Quing) Proces kontaktu kulturowego nie jest „bezosobowym" „kontaktem kultur", lecz spotkaniem żywych ludzi, którzy w swych działaniach kierują się różnego rodzaju motywacjami i przesłankami. Przeświadczenie o tym, kim jest inny, stosu­ nek do niego p o p r z e d z a j ą c y „poznanie" go, ma bardzo istotne znaczenie dla przebiegu spotkania „różnych światów", jakimi są kultura izolowanej społecz­ ności indiańskiej i zaawansowanej technologicznie społeczności Zachodu. Takie spotkania, rozpoczynające proces kontaktu kulturowego, wciąż mają miejsce w Amazonii. Stosunek do innego jest w tym procesie tłem, jednakże tłem determinującym jego przebieg. Zadaniem niniejszego artykułu jest wska­ zanie na przesłanki kierujące postępowaniem zachodnich społeczności, a także tych, które wyrosły na wartościach Zachodu, w ich kontaktach z innym i na źródła przyjmowanych postaw kształtujących się od czasów Wielkich Odkryć, kiedy to Europa rozpoczęła projekt podporządkowania sobie świata. W Ama­ zonii to przedstawiciele społeczeństw narodowych są zwykle stroną aktywną, inicjującą nawiązanie kontaktu i skutecznie kontrolującą jego przebieg, jednak, oczywiście, istotna jest również postawa przyjmowana przez drugą stronę. Chcia­ łabym więc również przedstawić wyobrażenia dotyczące obcego i innego w wybranych kulturach amazońskich. W przypadku grup indiańskich, o których będę pisać, w procesie akulturacji następuje „przyciąganie" przez innego (kul­ turę dominującą) całych społeczności, które tym samym oddalają się od po­ zostających bez kontaktu ze społeczeństwem narodowym współplemieńców. Te - żyjące w izolacji grupy - stają się dla Indian, mówiących tym samym językiem, innym ze wszystkimi wynikającymi z tego konsekwencjami. Swego rodzaju łącznikiem i narzędziem, które może nam pozwolić zinter­ pretować odmienne postawy wobec obcości i zrozumieć procesy zachodzące * Artykuł ten jest częścią pracy doktorskiej pt. „Proces kontaktu a przetrwanie kultur indiań­ skich w Amazonii", przygotowywanej pod kierunkiem prof. dr. hab. Janusza Muchy. �52 MAGDALENA KRYSIŃSKA-KAŁUŻNA podczas kontaktu kulturowego jest antropologia. Z drugiej strony, jest ona także efektem rozwoju właśnie specyficznie europejskiej postawy wobec innego. Antropologiczne badanie kontaktu jest oczywiście uwarunkowane kulturowo i zależne m.in. od stosunku badacza do innego. Działanie naukowe jest procesem zwrotnym - interpretacja ogłoszona przez badacza wpływa na dalszy przebieg procesów zmiany kulturowej. O tym również będzie traktował ten artykuł. Publikacje dotyczące problematyki innego, czy też obcego są bardzo liczne (zarówno w literaturze obcojęzycznej, jak i polskiej) i w tekście stawiającym sobie za cel przedstawienie wybranych postaw wobec innego nie sposób byłoby ich rzetelnie przypomnieć. Chciałabym jednak - oprócz prac, do których będę odwoływać się w dalszej części artykułu - przywołać tutaj znany szkic o obcym Georga Simmla. Potrzebne wydaje mi się bowiem dokonanie rozróżnienia pomiędzy innym, o którym piszę, a obcym, którego definicja odpowiadałaby kategorii wyróżnionej przez niemieckiego socjologa. Dla Simmla obcy oznaczał członka grupy różniącego się od niej w sposób znaczący, np. obcokrajowca. Mnie zaś interesuje taka wersja „obcości", w której inny nie został (jeszcze) członkiem grupy, a o której Simmel pisze: „Z drugiej strony, istnieje pewien rodzaj «obcości», który z góry wyklucza właśnie wspólnotę na gruncie tego, co ogólne, co łączy różne kategorie. Typowym jej przykładem jest stosunek Greków do barbarzyńców oraz wszystkie te przypadki, kiedy odmawia się innym właśnie tych ogólnych właściwości, które uważa się za specyficznie ludzkie. Wówczas jednak określenie «obcy» pozbawione jest wszelkiego znaczenia pozytywnego, stosunek do innych polega właśnie na braku stosunku, obcy nie jest tu zatem członkiem grupy - taka sytuacja wykracza zaś poza przedmiot naszych rozważań" (Simmel 1975, s. 510-511). W dalszej części pracy będę posługiwać się terminem inny dla określenia interesującej mnie kategorii obcości, którą przyjęłam za przedmiot roz­ ważań zakładając, iż stosunek do innego nie jest jedynie „brakiem stosunku". INNY- RÓŻNE ŚWIATY Pojęcie „kontakt kulturowy" implikuje spotkanie z innym. Z kimś, z kim nie możemy/nie chcemy się utożsamiać. Determinanty tej odmienności mogą być różnie określane (postrzegane) w obrębie tej samej kultury, a nawet w obrębie jednej jej dziedziny, np. nauki. I tak antropologia może w różnicach kulturowych widzieć granice nie do pokonania lub - w zależności od przyjętej teorii - uzna­ wać je za stosunkowo proste do rozszyfrowania wersje tego samego systemu myślenia. Bez względu na to, jak bardzo (lub jak niewiele) wyodrębnione różnice dzielą nas od innego, można powiedzieć, iż inność rozpoczyna się od każdego, kto nie jest mną i wynika zapewne z egocentrycznego nastawienia każdego człowieka. Rozchodzi się ono jak kręgi na wodzie - im dalej od centrum, tym słabiej obejmuje daną wspólnotę (rodzinę, klan, naród). Co więcej, obszar, którego kręgi nie obejmują może być uznany za zamieszkały przez istoty, które różnią się od nas stopniem człowieczeństwa. Wydawać by się mogło, iż tego typu �53 WOBEC INNOŚCI- EUROPEJCZYCY I INDIANIE podział na my - ludzie i oni - nie-ludzie był typowy dla kultur tradycyjnych, a dziś można go spotkać jedynie wśród tych ludów, które nie mają kontaktu z kulturami narodowymi lub mają go od niedawna. W sprzeczności z takim wyobrażeniem stoją jednak fakty. Przykładem może być zdziwienie, jakie wyra­ ziło w roku 1989 kilku brazylijskich osadników, gdy odkryli, iż zabici przez nich Indianie Korubo są takimi samymi ludźmi jak i oni (Humań Rights... 1992, s. 63). Pisząc o inności stojącej za wszelkim kontaktem kulturowym, a szczególnie za „pierwszym kontaktem", za spotkaniem z tymi Indianami, którzy dla nas są „izolowaną grupą", a dla których my jesteśmy nieznanymi istotami, nie-ludźmi, kanibalami, etc, chciałabym zwrócić uwagę na wspólne źródła postaw wobec innego wyrosłych na gruncie kultury europejskiej, a także - na podstawie relacji antropologów - spróbować opisać analogiczne postawy w wybranych kulturach indiańskich. Niezwykle trudno byłoby opracować szczegółową typologię postaw wobec innego w kulturze, czy raczej kulturach europejskich i w tych, które rozwi­ nęły się i rozwijają się pod wpływem „świata Zachodniego". Odmienny będzie stosunek do obcej kultury reprezentowany przez antropologa, przez osadnika, żołnierza, przedsiębiorcę, turystę. Inaczej - w zależności np. od Kościoła, którego jest członkiem - będzie do obcego odnosił się misjonarz. A każdy z tych ludzi, uczestnicząc w procesie kontaktu kulturowego, może mieć istotny wpływ na losy niewielkich grup indiańskich, z którymi nawiązano kontakt lub które dotychczas zdołały go uniknąć. Sądzę jednak, że dla dalszych rozważań na temat losów tychże grup istotne będzie wskazanie na pewne ogólne aspekty europejskiego myślenia 0 innym, które stanowi część generalnie akceptowanych na Zachodzie (przy­ najmniej oficjalnie) wartości, a także na te, które akceptowane - oficjalnie - nie są. INNY W OCZACH EUROPEJCZYKA Doszukując się źródeł dzisiejszych postaw i wartości Europejczyków warto cofnąć się aż do czasów konkwisty, kiedy to Europa zetknęła się z innością, której istnienia nie przewidywała i wobec której musiała zająć określoną postawę 1 kiedy to prowadzono dyskusje, mające rozstrzygnąć, czy inni - barbarzyńscy Indianie - są prawdziwymi ludźmi, czy też nimi nie są. Dokonane wówczas roz­ strzygnięcia w istotny sposób wpłynęły na kształtowanie się europejskiej myśli społecznej. Poza tym: „To właśnie przed 500 laty - pisze Michał Chmara w przedmowie do Roku 501 Noama Chomsky'ego - położone zostały podwaliny współczesnego światowego systemu kapitalistycznego z jego podziałem na spo­ łeczeństwa rdzenia - centrum oraz peryferii" (Chmara 1999 s. I I ) . Według Tzvetana Todorova - którego szczególnie zainteresował okres pod­ boju Nowego Świata właśnie w kontekście stosunku do odmiennej kultury 1 1 Nacisk na fakt, iż to właśnie w X V I w., wraz z powstaniem rynku światowego, rozpo­ częły się zasadnicze zmiany w dynamice rozwojowej poszczególnych krajów, kładą - oprócz Chomsky'ego i Chmary - m. in. badacze z kręgu skupionego wokół amerykańskiego socjologa Immanuela Wallersteina i jego „teorii systemu światowego" (world-system theory). �54 MAGDALENA KRYSIŃSKA-KAŁUŻNA - rozważania problematyki inności mogą skupiać się wokół przynajmniej trzech możliwych osi, tworzonych przez: 1. Sądy wartościujące (plan aksjologiczny - inny jest dobry lub nie, szanuję go lub nie); 2. Zbliżanie się lub oddalanie od innego (plan prakseologiczny - upodab­ niam się i przejmuję wartości innego lub dostosowuję go do siebie, projek­ tuję na niego mój własny obraz albo też pozostaję obojętny); 3. Znajomość tożsamości innego (plan epistemiczny); (Todorov 1996, s. 205). Todorov, który analizował postawę Kolumba wobec Indian, stwierdził, że po­ sługując się tym modelem można opisać ją tylko w kategoriach całkowicie nega­ tywnych - nie kocha, nie zna i nie utożsamia się. Tak samo można by określić postawę wspomnianych brazylijskich osadników. Jednak stwierdzenie, iż nic się pod tym względem nie zmieniło przez 500 lat, nie byłoby słusznym wnioskiem, ponieważ zarówno w XVI-wiecznej kulturze europejskiej, jak i w dzisiejszej latynoskiej, nie można mówić o jednolitości postaw wobec innego. Tak bliskie Kolumbowi kulturowo i historycznie postacie, jak Kortez i obrońca Indian, biskup Chiapas, Bartolome de Las Casas, znacznie się od niego różniły swoimi sądami i stosunkiem do Indian. W sposób oczywisty różniły się także między sobą. „Las Casas zna Indian gorzej niż Kortez i bardziej ich kocha, ale polityka asymilacyjna tych dwóch Hiszpanów jest zbieżna. Poznanie nie oznacza miłości ani na odwrót. Wynikiem żadnego z nich nie jest utożsamienie się z innym, ani żadne z nich nie jest wynikiem owego utożsamienia" (Todorov 1996, s. 205). Można powiedzieć, iż Krzysztof Kolumb był typowym przedstawicielem średniowiecza, nastawionym na interpretowanie przepowiedni i odczytywanie znaków boskiej Opatrzności (za taki uznał m.in. zatopienie swojej karaweli w wigilijny wieczór). Był on człowiekiem głęboko wierzącym i pobożnym - nigdy nie żeglował w niedzielę. Celem jego wypraw oraz kolonizacji Nowego Świata miało być ostateczne zwycięstwo chrześcijaństwa, nie tylko poprzez jego szerzenie wśród tubylców, ale także dzięki odnalezieniu wielkich ilości złota i innych bogactw, które Kolumb zamierzał przeznaczyć na zorganizowanie wy­ prawy krzyżowej i wyzwolenie Jerozolimy. Kolumb znalazł się w Nowym Świecie w bardzo konkretnym celu. Indianie interesowali go o tyle, o ile byli istotni dla realizacji jego zamierzeń i pasowali do jego interpretacji boskich planów. Szczególnie znaczący dla wyobrażenia sobie, jak Kolumb postrzegał innego wydaje się fakt, iż uważał, że napotkani przez niego tubylcy nie potrafią mówić. Mowa, którą słyszał była dla niego tak odmienna, iż odrzucał uznanie jej za język. Wreszcie doszedł do wniosku, iż mowa, jaką posługują się Indianie, to bardzo zdeformowana wymowa jakie­ goś europejskiego języka. „Kolumb wdaje się w zabawne i urojone dialogi, z których najczęściej prowadzony dotyczy Wielkiego Chana, celu jego podróży" (Todorov 1996, s. 38) . 2 2 Szerzej o powiązaniu oceny „innego" z niezrozumiałością jego mowy pisze m.in. Zbigniew Benedyktowicz (2000). �WOBEC INNOŚCI- EUROPEJCZYCY I INDIANIE 55 Jakże odmienną postawę przyjął Kortez, który rozpoczął podbój od poszu­ kania sobie tłumaczy i zdobywania informacji (tamże; Diaz del Castillo 1986). Był on typowym konkwistadorem, przedstawicielem nowoczesnego państwa, wykorzystującym religię dla legitymizacji swoich poczynań, działającym ze świadomością, iż bogactwo może otworzyć mu każde drzwi. Działanie Korteza nastawione było jedynie na skuteczną realizację celu, a nie na wypełnianie prze­ znaczenia. Znał on Indian lepiej niż Kolumb, ale traktował ich znacznie gorzej. Jeśli odkrywca Ameryk traktował Indian przedmiotowo, to dlatego, iż naprawdę uważał, że te „chodzące nago istoty" pozbawione są kultury. Można powiedzieć, iż tubylcy byli dla niego elementem krajobrazu. Kortez natomiast chciał Indian zrozumieć i podporządkować, reprezentując jakże pragmatyczne i zgoła współ­ czesne podejście do sprawy. Postawy pierwszych zdobywców determinowane były w sposób oczywisty przez poglądy panujące w ówczesnej Europie i dominujący na jej obszarze stosunek do innego. Szczególną rolę odgrywa tu Hiszpania, która w 1492 roku pozbywa się „wewnętrznego innego", pokonując Maurów i wypędzając Żydów, a jednocześnie odkrywa „nowego innego" (Parry 1983). Oceniani w tym planie pierwsi odkrywcy i konkwistadorzy przynależą do „starej Europy", której miesz­ kańcy - podobnie jak inne ludy i kultury - uznają innego za istotę od siebie gorszą. Dla hiszpańskich zdobywców - i nie tylko dla nich - Indianie właściwie nie byli istotami ludzkimi: karmiono nimi psy, tłuszcz sporządzony z ich ciał miał leczyć rany, eksploatowano ich bez opamiętania (Las Casas 1988). Drugi plan dotyczyłby sposobów komunikowania się ze światem i ludźmi. Europej­ czycy stają się pragmatyczni. Cel może uświęcać środki - podbój zajmuje więc szybko miejsce przysługujące uprzednio szerzeniu wiary chrześcijańskiej. Na tej płaszczyźnie konkwistadorzy są już „nowymi Europejczykami". Miejsce, w którym płaszczyzny te się przecięły było źródłem największych nieszczęść dla nowo odkrytych ludów, czy też - uogólniając - dla wszystkich innych podbija­ nych przez Europejczyków i to niekoniecznie w czasach konkwisty. Lecz Europa to nie tylko kontynent, który starał się - z sukcesem - zdomi­ nować i podbić innych. To także obszar, na którym głoszone są idee tolerancji i braterstwa, miłości bliźniego. Symbolem takiej postawy z czasów konkwisty jest biskup Chiapas, Bartolome de Las Casas, który przez kilkadziesiąt lat walczył o poprawę losu Indian i - co istotne dla naszych rozważań - bronił ich inności przeciwko tym, dla których była ona dostatecznym powodem do zniewolenia rdzennych mieszkańców Nowego Świata. Las Casas, antycypując poglądy niektórych relatywistów kulturowych, starał się nawet usprawiedli­ wiać kanibalizm i ofiary z ludzi czynione przez Indian. Uważał, że nie mogą one być powodem do interwencji zbrojnej chrześcijan, ponieważ są dowodem głębokiej religijności tubylców, a ponadto przypominają niektóre wątki zawar­ te w religii chrześcijańskiej (Las Casas 1985, s. 248-250). W dyspucie prze­ prowadzonej w Valladolid w 1550 roku z teologiem i kronikarzem cesarza Karola V, Juanem Ginesem de Sepulvedą, Las Casas przez „pięć dni nieprzer­ wanie" czytał swą „Apologię" broniąc twierdzenia, iż prowadzenie „wojen �56 MAGDALENA KRYSIŃSKA-KAŁUŻNA sprawiedliwych" przeciw Indianom, zwanych conquistas, nie jest przedsięwzię­ ciem słusznym (tamże). Kortez i Las Casas mogą reprezentować - obecne również współcześnie - ste­ reotypowe postacie zachodniej kultury: zdobywcy oraz misjonarza (dla porówna­ nia różnych postaw współczesnych misjonarzy zob. np. Krysińska-Kałużna 2000). Z drugiej strony Sepúlveda, dla którego zbawienie jednego „dzikiego" jest uspra­ wiedliwieniem dla zabicia wielu z nich (Sepúlveda 1986, s. 210) - i jego poglądy na innych, to postawa także niezbyt odległa od tej, jaką zajmowali niektórzy XX-wieczni misjonarze - fundamentaliści (Lewis 1988). Zdaniem Leszka Kołakowskiego, konkwistadorzy byli może ostatnimi praw­ dziwymi Europejczykami, którzy „brali na serio swoją chrześcijańską i łacińską cywilizację i z tej właśnie racji nie mieli żadnych powodów, aby ochraniać przed zniszczeniem pogańskie bożki, czy też odnosić się z estetycznym dystansem albo z ciekawością muzeologów do obiektów, które nosiły inny, a więc wrogi sens reli­ gijny" (Kołakowski 1990, s. 11). Jeśli jednak przyjąć - również za Kołakowskim (tamże; Flis 1994) - iż cechą immanentną kultury europejskiej i jej siłą, jak pisze Ryszard Kapuściński (2001), była także (i jest) jej zdolność do samokrytyki, a co za tym idzie otwartość na obce wpływy i idee, to okaże się, iż spektrum postaw „typowego Europejczyka" wobec innego jest już od dawna bardzo szerokie. Sym­ bolicznymi przykładami takich różnorodnych postaw mogą być trzej niezwykli bohaterowie, którzy znaleźli się w Nowym Świecie w pierwszej połowie X V I w. Pierwszym z nich jest Gonzalo Guerrero, który po rozbiciu statku u wybrzeży Jukatanu w 1511 roku został wzięty do niewoli, nauczył się miejscowego języka, został ekspertem i doradcą Indian w sprawach wojny, sposobów walki i budowy umocnień. Ożeniony z Indianką wyższego stanu, z którą miał dzieci, nigdy nie próbował uciec, a wprost przeciwnie, odmówił przyłączenia się do wojsk Korteza, kiedy te wylądowały u wybrzeży Jukatanu. „On to przed niespełna rokiem [...] namówił Indian, aby nas zaatakowali, sam nawet był tam razem z kacykiem owej wielkiej wsi" (Diaz del Castillo 1986, s. 47). Jego postawa kojarzyć może się z bohaterem Gawędziarza Mario Vargasa Llosy (Vargas Llosa 1998) i być symbolem poszukiwań tych Europejczyków, którym odpowiedzi dawane przez własną kulturę nie wystarczają i bardziej cenią te, które udzielane są przez inne ludy. Choć Guerrero zapewne nie wyruszył do Nowego Świata z myślą o tym, by zostać Indianinem, to ostatecznie - gdy poznał innego - w pełni się z obcą kulturą zidentyfikował, walcząc prawdopodobnie na czele indiańskich jednostek przeciwko konkwistadorom. Niezwykłe były też losy Álvara Núñeza Cabeza de Vaca. W 1528 roku wylądował on jako skarbnik królewski w dzisiejszej zatoce Tampa. Jego marsz w głąb lądu zamienił się wkrótce w ośmioletnią tułaczkę po przedwczesnym od­ płynięciu flotylli. Wraz z trzema innymi towarzyszami dostał się do indiańskiej niewoli. Cierpiał z powodu głodu i zimna uciekając od jednej grupy indiańskiej do innej, wreszcie podjął się zawodu hadlarza krążącego pomiędzy plemio­ nami. W pewnym okresie pełnił nawet rolę uzdrowiciela. Wiele lat spędzonych z Indianami z pewnością wpłynęło na jego politykę wobec nich, gdy wreszcie po �WOBEC INNOŚCI- EUROPEJCZYCY I INDIANIE 57 powrocie do Hiszpanii nominowany został gubernatorem Rio de la Plata. Jego łagodny stosunek wobec tubylców sprawił, iż stał się ofiarą buntu podwładnych. Został uwięziony i odesłany do metropolii. Cabeza de Vaca nigdy w pełni nie zidentyfikował się z obcą kulturą. Czytając jego wspomnienia odnosi się wraże­ nie, iż z kulturą chrześcijańską, z którą przez tak długi okres nie miał kontaktu, również nie zawsze się utożsamiał. Z jednej strony chciał pomóc Indianom w utrzymaniu wolności, z drugiej, w swojej relacji z wyprawy na Florydę, pisze: ,Chciałem tu o tym opowiedzieć, bo niezależnie od tego, że wszyscy ludzie są ciekawi, jak polują i jak walczą inni ludzie, gdyby ktoś kiedyś na nich się natknął, będzie powiadomiony o ich zwyczajach i podstępach, które nierzadko w podobnych przypadkach stosują" (Cabeza de Vaca 1988, s. 102). To pragma­ tyczne podejście, które - pomimo całej sympatii dla Indian - uznaje za normalne próby ich podporządkowania Hiszpanom, może odpowiadać wielu bardziej współczesnym postawom: świetnie znającego obcą kulturę antropologa działają­ cego (niekoniecznie świadomie ) w interesie własnego rządu lub tzw. „global­ nych agentów", a nie „badanego" ludu, misjonarza, czy też jakiejkolwiek innej działającej z jakąś „misją" osoby, która mimo wielu lat spędzonych wśród Indian własną kulturę uznaje za bardziej wartościową, a indoktrynację (choć metodami łagodnej perswazji) za naturalną. Ostatnią postacią - modelem, którym chciałabym się posłużyć, jest Geronimo de Aguilar. Wraz z Gonzalo Guerrero przeżył on po rozbiciu się statku u wy­ brzeży Meksyku i został sprzedany w głąb kraju jako niewolnik. Po ośmiu latach udało mu się przyłączyć do wojsk Korteza, gdy ten poszukiwał tłumacza. Jeden z konkwistadorów, Bernal Diaz de Castillo, tak go opisuje: „Z natury był smagły, ogolony jak indiański niewolnik, niósł wiosło na ramieniu, stary chodak miał na nodze, drugi, uczepiony do pasa, okryty był podartą opończą, a jeszcze bardziej podarte spodenki okrywały jego wstyd. W róg opończy zawinięta była książka do nabożeństwa [podkreślenie - M . K.-K.], bardzo stara" (Diaz del Castillo 1986, s. 46). Aguilar został oficjalnym tłumaczem Korteza i oddał mu nieocenione usługi. Był wojownikiem, który wykorzystał swoją wiedzę o innym, by z nim walczyć. Tę postawę reprezentują dziś wszyscy, którzy po nawiązaniu kontaktu z ludnością tubylczą wiedzę, jaką zdobędą na jej temat świadomie wykorzystują przeciwko niej (choć układ sił oczywiście się zmienił i to raczej Indianie niejedno­ krotnie muszą uciekać z niewoli). Przykładów można by szukać wśród biznes­ menów, wojskowych, polityków, pracowników rządowych agend. O ile Guerrero należał, być może, jeszcze do pokolenia „ostatnich prawdziwych Europejczy­ ków", o tyle jego naśladowcy kierują się już tym samym pragmatycznym po­ dejściem, które rosło w siłę wraz ze zwycięstwami Korteza, niekoniecznie już „biorąc na serio swoją chrześcijańską i łacińską cywilizację". Podsumowując, w okresie wielkich odkryć geograficznych Europa przestała być egocentryczna, a stała s i ę - j a k pisze Todorov - allocentryczna. Skupienie na własnej kulturze i jej wartościach, ignorowanie innego, reprezentowane przez Kolumba, zostało zastąpione przez pragmatyzm konkwistadorów, zainteresowa­ nych innością na tyle, na ile wiedza o niej może być użyteczna. Z drugiej strony, ? �58 MAGDALENA KRYSIŃSKA-KAŁUŻNA rozwinął się nurt tolerancji reprezentowany przez takie postacie jak Las Casas, czy też jego nauczyciel, Antonio de Montesinos. Problemem uzasadnienia prawa Hiszpanii do Indii zajęły się najtęższe umysły Imperium, a próby sformułowania norm rządzących postępowaniem cywilizowanych państw, zarówno wzajemnie wobec siebie, jak i w stosunku do słabszych ludów, przyczyniły się do powstania studiów prawa międzynarodowego. Choć dysputa w Valladolid (uważana przez niektórych za początek drogi, która doprowadziła społeczną myśl europejską do Deklaracji Praw Człowieka) nie została nigdy oficjalnie rozstrzygnięta - sędziowie nie przedstawili bowiem końcowego sprawozdania - można jednak sądzić, iż przegrał w niej Sepúlveda, który nigdy nie otrzymał zezwolenia na publikację swej pracy, głoszącej słuszność wojen przeciwko Indianom. Odkrycia i podboje zawsze rodzą cierpienie podbijanych ludów i bogactwo silniejszych. W przypadku tej konkretnej konkwisty przyczyniły się też jednak do powstania pewnej nowej myśli w społeczeństwie najeźdźców - refleksji doty­ czącej natury prawa zezwalającego nam na prowadzenie wojny z innymi. Wizja Chrystusa jako supersuwerena, w którego imieniu można zawładnąć poganami i ich ziemią, przestała wystarczać. Stało się tak paradoksalnie właśnie głównie za przyczyną myśli chrześcijańskiej, traktującej każdego człowieka - również innego - jako osobę, a „my", jako zbiór ogarniający cały świat. Zbawiciel bowiem zmarł za wszystkich (de Rougemont 1991). Idee chrześcijańskie doprowadziły do rozwoju poglądów opartych na tolerancji i równości wszystkich - również innych - ludzi wobec Boga, lecz sposób myślenia, który dawał siłę i legitymi­ zację działaniom i metodom konkwistadorów jest w życiu publicznym obecny, tak jak i oni sami (Jacórzyński, Krysińska-Kałużna 2001). Jest to szczególnie widoczne w rejonach świata, gdzie kultura „europejska" zderza się z obcą. Z czasem trójca złożona z uczonego (etnologa), zakonnika i handlarza, reprezen­ tująca interesy kolonii, zepchnęła konkwistadora - żołnierza na drugi plan. INNY W OCZACH INDIANINA Posługując się interpretacjami antropologicznymi, chciałabym teraz przed­ stawić konkretne rekonstrukcje tego, w jaki sposób innych, czyli nie-Indian, a w szczególności przedstawicieli zachodniej cywilizacji, postrzega druga strona uczestnicząca w procesie kontaktu - Indianie. Słowo „Indianin" określa tubylczego mieszkańca Ameryk, który może być członkiem jednej z setek odmiennych kultur. O ile więc pisząc o innym w oczach Europejczyka można spróbować odnaleźć wspólne źródła i wspólne cechy po­ staw ludzi Zachodu, o tyle pisząc o Indianach konieczne jest sprecyzowanie, o jakiej grupie (kulturze) jest mowa. Chciałabym przedstawić koncepcje innego obecne w dwóch kulturach amazońskich - Cashinahua i Huaorani. Obydwa ludy zaczęły wchodzić w stałe kontakty ze światem nie-indiańskim w drugiej połowie X X wieku i istotna (jak można sądzić) część atrybutów przypisywanych innemu w okresie poprzedzającym kontakt wciąż funkcjonuje w ich kulturach. �WOBEC INNOŚCI - EUROPEJCZYCY I INDIANIE 59 Dla przedstawienia stosunku do innego u Cashinahua i Huaorani posłużę się rekonstrukcjami antropologicznymi dokonanymi przede wszystkim przez Barbarę Keifenheim (Keifenheim 1997) oraz Laurę Rival (Rival 1996). Cashinahua zamieszkują strefę przygraniczną Peru i Brazylii. Huaorani miesz­ kają we wschodnim Ekwadorze. Obydwie grupy zostały zepchnięte na obszary marginalne i żyły w izolacji do połowy X X w. (Pierwsze pokojowe kontakty z nie-Indianami Huaorani mieli w roku 1956, a Cashinahua w 1947, a praktycz­ nie rozpoczęły się one w 1955 roku, gdy po epidemii ospy przeżyła już tylko 1/5 dorosłej populacji.) W przypadku obydwóch ludów niewielkie ich grupy wciąż żyją w izolacji, unikając kontaktu ze światem zewnętrznym. Cashinahua należą do rodziny językowej pano, liczą ok. 3,5 tysiąca osób i zamieszkują górny bieg rzeki Purus oraz jej dopływy. Część grupy zamieszkująca Peru nie miała wielu kontaktów z narodowym społeczeństwem metyskim. Wyeksponowani na obce wpływy byli raczej Cashinahua z Brazylii. U grupy peru­ wiańskiej, w której przebywała Barbara Keifenheim, decydujący okres kontaktów ze światem zewnętrznym rozpoczął się w 1955 roku od przybycia misjonarzy z Letniego Instytutu Lingwistycznego (SIL) - niedenominacyjnej organizacji pro­ testanckiej o charakterze misyjnym. W jednej ze wsi zbudowano wówczas pas startowy, stację sanitarną i założono szkołę dwujęzyczną. Misjonarze pośredniczy­ li również w handlu, ograniczając monopol miejscowych handlarzy, ale i kontakty Indian ze światem zewnętrznym, których zresztą Cashinahua sami konsekwentnie unikali. Udawało im się to do lat 80., kiedy wprowadzono państwowy system szkol­ nictwa i na obszary zamieszkałe przez Cashinahua przybyło wielu metysów. W kulturze Cashinahua istnieje, według Keifenheim, model strukturalny, obej­ mujący zarówno sfery duchowości, relacji społecznych, jak i spraw material­ nych. Model ten zakłada istnienie trzech obszarów: jeden odnosi się do „ja", drugi do „innego" i trzeci do „strefy pośredniej". „Inni" to dla Cashinahua m.in. duchy zmarłych, Inkowie i - ich następcy - biali. Zarówno Inkowie, jak i biali, uważani są przez Cashinahua za „właścicieli metalu". Należy unikać kontaktów z jednymi i z drugimi. Zbliżyć się do nich można jedynie za pomocą strefy po­ średniej, a tę stanowią wszyscy pozostali Indianie mówiący językami pano. Strefa pośrednia spełniała bardzo ważną rolę umożliwiając zaopatrywanie się w meta­ lowe narzędzia, niegdyś poprzez napady na grupy pozostające w bezpośrednim kontakcie ze społeczeństwem narodowym, na przykład na Marinahua, a później - poprzez wymianę. Wszystkie grupy należące do sfery pośredniej i umożliwia­ jące Cashinahua dostęp do atrybutów innego nazywane są przez nich Yaminahua, co dosłownie oznacza: „ludzie - siekiery z metalu". Jeden z Indian Cashinahua zetknął się w 1994 roku z izolowaną grupą swoich pobratymców . To pierwsze spotkanie zakończyło się wzajemnym ostrzeliwa­ niem. W dwa lata później członkowie tej izolowanej grupy rozbili obóz w pobliżu 3 3 Według różnych źródeł, izolowana grupa, o której Cashinahua sądzą, że to ich dalecy krew­ ni, może być jakąś inną grupą mówiącą także językiem pano. Przede wszystkim wymienia się Amahuaca lub Maxonahua (Cujarenos). Niektórzy sądzą, że są to Mashco-Piro. �60 MAGDALENA KRYSIŃSKA-KAŁUŻNA jednej ze wsi i łupili okolicę. Cashinahua stanęli wówczas przed problemem okre­ ślenia kim są ci ludzie i kim w tej sytuacji są oni sami. Obcych uznali za dziki lud i nazwali ich Mashiku. Mashiku byli postrzegani przez Cashinahua jako żyjący przodkowie. O sobie samych natomiast Cashinahua sądzili, iż różnią się od obcych głównie dzięki przedmiotom, które w zasadzie są atrybutem innego. Obawiali się, iż w związku z tym mogą być przez Mashiku brani za białych i zalecali młodzieży chodzenie nago z ciałem pokrytym tradycyjnymi malunkami. Podczas dyskusji nad tym, jak należy postąpić z Mashiku, młodzi byli zdania, by walczyć przeciwko „dzikim" razem z wojskiem i policją, a najstarsi się temu sprzeciwiali. Rozważano, czy należy - postępując tak jak misjonarze - „cywilizo­ wać dzikich" dając im prezenty, czy też raczej pozostawić ich własnej „dzikości". Prowadząc te wszystkie rozważania Cashinahua uświadomili sobie zmiany, jakie dokonały się w ich własnym społeczeństwie i zaczęli zastanawiać się, czy nie przekształcają się w tworzących strefę pośrednią Yaminahua. Barbara Keifenheim uważa, iż koncepcja strefy pośredniej w kulturze Cashinahua ozna­ cza w praktyce dążenie do oddzielenia innego od jego atrybutów. Świat zewnętrz­ ny może więc wnikać w sferę wewnętrzną poprzez przepływ przedmiotów. Gdy pojawili się Mashiku, przedmioty białych zaczęły przepływać do nich za pośrednictwem pozostałych Cashinahua, których Mashiku po prostu okradali (tak jak to wcześniej czynili Cashinahua z innymi Pano). Ostatecznie Cashinahua zdecydowali się sami spacyfikować Mashiku. Roz­ ważali dwie koncepcje: Pierwsza z nich zakładała, że „dzicy przodkowie" zosta­ ną „przysposobieni" do bycia szwagrami, a druga - niewolnikami. W pierwszym przypadku Mashiku mieli zostać włączeni do systemu zawierania małżeństw jako strona dostarczająca żony. Choć pomysł ten nie zakładał równorzędnego partner­ stwa, był jednak niezwykły, jako że Cashinahua kultywują endogamię lokalną, w której śluby z osobami z innych osad są źle widziane, a jak pisze Andre Marcel d'Ans, „w kwestiach rodzinnych można powiedzieć, iż ideologia Cashinahua sytuuje się na antypodach indywidualizmu" (d'Ans 1975 s. 28). Nowe więzi pokrewieństwa udostępniłyby jednak nowe terytoria, umożliwiły lepszą obronę przed Peruwiańczykami i świętowanie zapomnianych rytuałów. Część społecz­ ności opowiadała się jednakże za zbliżeniem ze społeczeństwem narodowym i uważała, iż „prymitywni dzicy" powinni zostać ucywilizowani. Ich koncepcja zakładała, że Mashiku będą produkować, a Cashinahua zajmą się resztą. W tym drugim przypadku związki małżeńskie nie wchodziły w rachubę. Brano nato­ miast pod uwagę zbrojną pacyfikację Mashiku. W obydwóch koncepcjach koszty pacyfikacji ponosiliby właśnie ci drudzy. W tej niezwykłej autorefleksji Cashinahua, dotyczącej ich zmieniającej się pozycji wobec innego w stworzonym przez ich kulturę modelu, wyraża się posta­ wa dwóch grup, które odmiennie reagują na procesy akulturacyjne. Jedna z grup zbliża się mentalnie do innego, jakim jest biały - „władca metalu". Prawdziwym innym stają się żyjący w izolacji i „dzikości" współplemieńcy. Dla drugiej grupy - a są to głównie ludzie starsi - innym jest wciąż biały człowiek, natomiast Mashiku są na tyle bliscy, iż mogliby zostać krewnymi. �61 WOBEC INNOŚCI- EUROPEJCZYCY I INDIANIE Z wyobrażeniem innego reprezentowanym przez Cashinahua chciałabym po­ równać - j e ś l i czynienie porównań jest tu w ogóle zasadne - koncepcje i posta­ wy wobec innego zajmowane przez Indian Huaorani. Obydwu grupom, które uciekały przed obcymi niosącymi choroby i niewolnictwo (szczególnie w czasie boomu kauczukowego trwającego od ok. 1860 do 1915 roku) na niedostępne obszary, stosunkowo długo udało się uniknąć kontaktu ze społeczeństwem naro­ dowym. Poza tym - jak już wspominałam - część Huorani także żyje nadal w izolacji, a ich wzorzec kulturowy zakładał endogamię lokalną, podobnie jak miało to miejsce u Cashinahua. Pokryte lasem deszczowym obszary zamieszkałe przez Huaorani we wschod­ nim Ekwadorze obejmowały jeszcze na początku lat 1960. ok. 20000 ha. India­ nom Huaorani, mówiącym językiem izolowanym i liczącym obecnie ok. 1200 osób, długo udawało się bronić swojej niezależności. Jedną z przyczyn tego „zatwardziałego izolacjonizmu", bronionego bezwzględnie z pomocą włóczni, było z pewnością przekonanie, iż wszyscy nie-Huaorani (nie tylko Indianie Keczua, czy biali osadnicy, lecz także ich dawni sąsiedzi, Indianie Zaparo ) są kanibalami o antropomorficznych cechach (cohuori) polującymi i pożerającymi ludzi z ich plemienia. W przeciwieństwie do nich Huaorani napadali tylko dla obrony oraz w celu pozyskania maczet i siekier. Uważali się za prawdziwych ludzi, ponieważ: po pierwsze, polują i zjadają zwierzęta nadrzewne, a po drugie, nie jedzą innych ludzi, kanibali, ani też niebezpiecznych zwierząt, które zabiją. Huaorani przez dziesięciolecia byli w stanie permanentnej wojny - nie tylko z cohuori, lecz także pomiędzy sobą, a więc pomiędzy wrogimi grupami zwanymi huarani. Huarani był każdy, z kim więzi pokrewieństwa były zagubione i nie można było odnaleźć wspólnego przodka: „Jesteś moim najgorszym wrogiem. Nie jesteś moją rodziną, nie jesteś taki sam jak ja. Musisz umrzeć" - mówią słowa starej wojennej pieśni Huao (Rival 1996, s. 54). Wszyscy, którzy nie nale­ żeli do grupy wspólnotowej polującej na tym samym terenie i składającej się z 2-3 chat komunalnych byli obcy (choć nie w takim samym stopniu, jak cohuori, którzy byli obcymi nie-Huaorani ) i należało ich wyeliminować. Akt zabicia obcych definiował, według Laury Rival, ko-rezydencję i pokrewieństwo, odtwa­ rzając związki pomiędzy ofiarami (ci, którzy przeżyli zobowiązani byli dokonać zemsty) oraz pomiędzy atakującymi. Huaorani wierzyli, iż zmarli odchodzą za rzekę Napo, by tam kontynuować życie będące lustrzanym odbiciem życia wiedzionego po drugiej stronie rzeki, łącznie z ponownym umieraniem. Można 4 4 Norman E. Whitten, w artykule „La Amazonia actual en la base de los Andes: una confluen­ cia étnica en la perspectiva ecológica, social e ideológica", zamieszczonym w opublikowanej przez ekwadorskie wydawnictwo Abya-Yala książce Amazonia ecuatoriana, podaje na str. 36: „Aktualna liczba mieszkańców Orientu, którzy mówią językiem zaparo, jest trudna do określenia. Mówi się, że nie ma ich więcej niż siedmiu, lecz ja jestem pewien, że liczba ta jest znaczniejsza. Jednakże większość lub wszyscy są dwujęzyczni posługując się quichua z Orientu, huaorani lub achuar". W październiku 2001 roku odnaleziono ok. 200-osobową grupę Indian Zaparo, którym udało się przetrwać żyjąc w izolacji. Informacje o aktualnej kulturze Zaparo można znaleźć w Internecie pod adresem: http://abyayala.nativeweb.org/ecuador/zaparo/zaparal.php. �62 MAGDALENA KRYSIŃSKA-KAŁUŻNA Rye. 1. Menieua wyrusza na polowanie (Huaorani), Cononaco, 1991 Fot. M . Krysińska-Kałużna by więc powiedzieć, iż umarli byli traktowani jako „żywi gdzie indziej", a powra­ cające duchy nie były mile widziane (one też są kanibalami: przychodzą wyssać krew i zjeść swe ofiary). Jako martwy traktowany był też każdy, kto opuszczał terytorium wspólnoty. W kulturze Huao, w której małżeństwa były uxorilokalne, gdy brakowało żon we wspólnocie, zdarzały się małżeństwa z odległymi grupa­ mi. Ci, którzy odeszli, stawali się obcy, a powracając powinni się spodziewać, iż mogą zostać zabici. Nieobecność i jej ekstremalna forma - śmierć - były więc także elementami tworzącymi innego. Inny był zawsze związany z agresją fizyczną, z potencjalnym niebezpieczeństwem wynikającym z relacji z istotami spoza chaty komunalnej: huarani, cohuori, duchami i zwierzętami. Koncepcja Huaorani, dzieląca świat na „nas, prawdziwych ludzi", i innych - „kanibali", należy z całą pewnością do tego obrazu świata, który systematycz­ nie ulega zmianie. Jednak Laura Rival, która prowadziła badania wśród Huaorani na początku lat 90., pisze: „Młodzi wciąż mają się na baczności przed cohuori, a w szczególności przed niektórymi z nich. Nie przejmują się tak bardzo Indianami Quichua, którzy tworzą teraz część ich świata, lecz europejskimi dyrektorami kompani naftowych. W czasie, gdy realizowałam pracę w terenie krążyły plotki, �WOBEC INNOŚCI - EUROPEJCZYCY I INDIANIE 63 że europejscy inżynierowie schwytali i zamordowali kilkoro młodych Huaorani, po czym wysłali ich mięso na inny kontynent, do przerobienia na konserwy dla domowych ulubieńców" (Rival 1996, s. 72). Niektórzy starcy twierdzą, że dziś jest po prostu zbyt wielu cohuori - nie da się wszystkich zabić, więc lepiej żyć w pokoju. Można więc przyjąć, iż tradycyjne widzenie innego w kulturze Huao jest wciąż obecne. Ma ono wpływ również na stosunek do współplemieńców, którzy nie są krewnymi (huarani), a szczególnie na stosunek do tych, którzy nadal żyją w izolacji. Takich unikających wszelkiego kontaktu podgrup Huaorani jest prawdopodobnie pięć (Smith 1996). Pozostali obawiają się spotkania z nimi, zawsze bowiem kończy się ono krwawo. Z drugiej strony, „największe niebezpie­ czeństwo dla Taromenga [jedna z izolowanych grup Huaorani - przyp. M.K.-K.] pochodzi ze strony samych Huaorani, szczególnie od Bebe [jeden z lokalnych liderów - przyp. M . K.-K.], który próbował już nawiązania z nimi kontaktu z różnych powodów" (tamże, s. X X V ) . Grupa Bebe starała się przekonać woj­ skowych, by zrzucili bomby na obozowisko Taromenga w 1993 roku. Myślenie o zbrojnej pacyfikacji żyjących w izolacji członków tej samej grupy kulturowej pojawia się więc zarówno wśród Huaorani, jak i Cashinahua. W pierw­ szym przypadku wydaje się to być spowodowane tradycyjnie wrogim stosunkiem do huarani, świeżą wciąż pamięcią o tym, kto i z której grupy był niegdyś sprawcą śmierci krewnych i na kim w związku z tym należałby wywrzeć zemstę. Młodzi Huaorani, podobnie jak młodzi Cashinahua, są pod coraz większym wpływem szkoły i narzucanych przez nią wzorców. Zgodnie z nimi, „dzikich" należy cywili­ zować. Huaorani nie chcą już być Auca - „dzicy", jak nazywali ich sąsiadujący z nimi Quichua. „Dzikimi" nie chcą też być młodzi Cashinahua. „Dzikim" jest kto inny - „żyjący przodkowie" Mashiku u Cashinahua, Taromenga, Taromenane i inne izolowane grupy u Huaorani. Dawny inny - biały, Quichua, Inka, staje się coraz bliższy, staje się wzorcem dla młodzieży szukającej nowych ścieżek zapew­ niających dostęp do dóbr tego coraz bliższego innego, posiadacza metalu. Wojna, która kiedyś mogła zastąpić handel nie ma już racji bytu. W tej sytuacji można zakładać, że dla żyjących w izolacji Huaorani i Cashinahua innymi są zarówno biali pracownicy firm wydobywających surowce, metyscy osad­ nicy, Quichua, jak i żyjący w kontakcie z tym obcym światem pozostali Huaorani i Cashinahua. Czy w sytuacji, która wymusiłaby na izolowanych grupach kontakt ze społeczeństwem narodowym mogliby oni liczyć na pomoc funkcjonujących już od jakiegoś czasu w tym systemie i społeczeństwie współplemieńców? Z powyżej przedstawionych postaw wynikałoby, iż pomoc taka nie byłaby sama przez się oczywista, a w każdym bądź razie, nie bezinteresowna. Tak, czy inaczej - jak mówi Keifenheim - „to Mashiku ponoszą koszty pacyfikacji". Nie wszyscy Huaorani i Cashinahua chcą pacyfikować unikające kontaktu grupy. Są też Indianie, którzy - jak na przykład Matis, sąsiadujący z żyjącymi w izolacji w Vale do Javarí (dolinie rzeki Javarí) w Brazylii Indianami Korubo - mówią wprost, iż chcieliby, aby ich sąsiadom udało się uniknąć kontaktu jak najdłużej. Jedna z peruwiańskich organizacji tubylczych, Federación de los Nativos de Madre de Dios (FENAMAD) otrzymała w 1996 roku nagrodę �64 MAGDALENA KRYSIŃSKA-KAŁUŻNA - Bartolomé de Las Casas Award za „ nieustające wysiłki w celu obrony swych indiańskich braci żyjących «bez kontaktu» lub w «dobrowolnej izolacji»" (Indigenous Affairs 1997, s. 6) . Podsumowując, procesy akulturacyjne trwające wśród Indian żyjących w Ama­ zonii powodują, iż dawny inny - „kanibal" i „władca metalu" - staje im się coraz bliższy i często łatwiej utożsamiać się z nim, niż z żyjącymi w izolacji Indianami z ich własnych grup. Z drugiej strony, zaufanie do tychże „kanibali" jest - na co wskazuje plotka o mięsie w puszkach - żadne. Grupy te stają się - jak explicite wyrażają to Cashinahua - „strefą pośrednią" pomiędzy innym, a tym kim byli uprzednio. W zależności od stopnia akulturacji, dawna tożsamość - reprezento­ wana obecnie przez grupy nadal żyjące w izolacji - staje się im coraz bardziej obca. Kimkolwiek natomiast nie byłby inny - ufać mu nie należy. Posługując się trzema płaszczyznami służącymi do analizy problemu inności, które proponuje Todorov, można powiedzieć, iż Indianie, o których mowa, nie kochają innego, słabo go znają, lecz - w części przynajmniej - się z nim utożsamiają. Inaczej wygląda sytuacja w przypadku kultur mających swe źródła w Europie. Zachodnie - oparte na etyce chrześcijańskiej - sądy wartościujące, są „poprawne politycznie". Wszyscy są równi, inny ma takie same prawa jak my, nawet będąc kanibalem (oczywiście tylko wówczas, gdy jego kanibalizm jest uwarunkowany kulturowo). Jednak w sytuacji wciąż trwającego podboju, przeważa pragmatyzm. Ludzie Zachodu od czasów Korteza poznają innego, ponieważ zdają sobie spra­ wę, iż wiedza taka jest w trakcie podboju bezcenna. Zadziwienie brazylijskich osadników, o którym pisałam na początku artykułu, świadczyć może, iż bliższa jest im postawa Indian, o której Claude Lévi-Strauss orzekł, że w porównaniu z zachowaniami białych, bardziej była godna człowieka: Gdy w X V I wieku mnisi z zakonu św. Hieronima zadawali kolonizatorom pytanie, czy ich zdaniem „Indianie byliby zdolni żyć samodzielnie na poziomie wieśniaków w Kastylii", usłyszeli jedynie odpowiedzi negatywne, z których wyciągnięto wniosek, iż dla Indian lepiej, by stali się „niewolnikami, niż pozostali zwierzętami na wolności [...]. W tym samym zresztą czasie na sąsiedniej wyspie [...] Indianie zajmowali się chwytaniem białych i topieniem ich; następnie tygodniami stawiali straż przy topielcach, żeby przekonać się, czy ciała ich nie podlegają gniciu. Z tego porównania ankiet wynikają dwa wnioski: biali powoływali się na nauki społeczne, podczas gdy Indianie mieli raczej zaufanie do nauk przyrodniczych i gdy biali głosili że Indianie są zwierzętami, ci ostatni ograniczali się do podejrzenia, że biali są bogami. Biorąc pod uwagę jednakową niewiedzę, postępowanie Indian było na pewno bardziej godne ludzi" (Lévi-Strauss 1964, s. 69). Myślę, iż z kilku powodów warto przyjrzeć się postawie wobec innego właś­ nie w koncepcjach antropologicznych. Pierwszą z przyczyn jest fakt, iż to rozwój - typowej dla Europy - samokrytycznej wobec innego refleksji, który „zrodził wysiłek łamania własnego «etnocentrycznego» zamknięcia" (Kołakowski 1984, 5 5 Na temat stosunku Indian do ich izolowanych współbraci zob. też teksty Lva Michaela, Kacpra Świerka i mój w Tawacine, nr 1 [57], 2002. �WOBEC INNOŚCI- EUROPEJCZYCY I INDIANIE 65 s. 15) doprowadził do rozwoju antropologii kulturowej, której przedmiotem stało się właśnie badanie innego i której historia jest „katalogiem ukazującym różne sposoby przedstawiania Innego" (de Wolf 1995, s. 52). Po drugie, artykuł ten pisany jest z punktu widzenia antropologa właśnie i - po trzecie - antropolog jest jednym z agentów kontaktu , a więc postacią, której poglądy i postawa wobec innego mają wpływ na jego dalsze losy. 6 B A D A N I A N A D KONTAKTEM KULTUROWYM I ZMIENIAJĄCE SIĘ PODEJŚCIA BADAWCZE „Antropologowie, jak dotąd, koncentrowali swoje zainteresowania głównie na tych procesach akulturacji, które następowały w wypadku impaktu kultury europejskiej na tereny zamieszkałe przez ludy prymitywne. Dla określenia tych procesów przyjęło się w antropologii używać wygodnego terminu «kontakt kulturowy», jakkolwiek istnieje współcześnie tendencja do zastępowania go termi­ nami «zmiana społeczna» czy «zmiana kulturowa»" (Olszewska-Dyoniziak 2001, s. 50). Przyjmując powyższe stwierdzenie musimy jednak uznać, iż nie każda zmiana w kulturze jest wynikiem kontaktu z inną kulturą, choć przyjąć można, iż każdy kontakt prowadzi do zmiany. Definicja kontaktu kulturowego sformuło­ wana przez Krzysztofa Kwaśniewskiego, znajdująca się w Słowniku etnologicznym, określa ten rodzaj kontaktu jako „zespół stosunków pośrednich lub bezpo­ średnich, fizycznych lub psychicznych, ciągłych lub okresowych, świadomych lub nieświadomych zachodzących między kulturami. Może on być jednostronny, ale często bywa dwustronny W wyniku kontaktu kulturowego zanika zjawisko izolacji kulturowe/' (Kwaśniewski 1987a, s. 177; podkreślenie - M.K.-K.) Ten sam autor za zmianę kulturową uważa „proces pojawienia się, zaniku lub restrukturalizacji elementów kultury oraz powstawania i zaniku poszczególnych, konkretnych kultur" (Kwaśniewski 1987b, s. 381). Można więc uznać, iż „zmia­ na kulturowa" jest pojęciem szerszym, a „kontakt kulturowy" odpowiadałby jej szczególnemu przypadkowi, a mianowicie „zmianie kulturowej egzogennej". Terminem o podobnym znaczeniu do zmiany i kontaktu kulturowego jest akulturacja, która oznacza „proces zmian spowodowanych międzykulturową wymianą lub przepływem treści" (Posern-Zieliński 1987, s. 17). Termin „akulturacja" bywa używany zamiennie z terminem „kontakt kulturowy", jak i z określe­ niem „transkulturacja". Jednak zdaniem Janusza Muchy, kontakt kulturowy jest jedynie początkową fazą dłuższego procesu akulturacji, który prowadzi do stanu 6 Wyrażenie „agent kontaktu" używane jest powszechnie w anglo- i hispanojęzycznej lite­ raturze przedmiotu dla oznaczenia osób biorących bezpośrednio udział w procesie kontaktu, szczególnie w jego fazie inicjalnej, i mających istotny wpływ na przekształcenia dokonujące się w społeczeństwie (społeczeństwach) będących stroną kontaktu. W literaturze polskiej funkcjo­ nuje też wyrażenie „agent zmiany"; por np. Posern-Zieliński 1987. Używam określenia „agent kontaktu" dla podkreślenia roli tych osób, które wpływają na zmiany poprzez sposób nawiązy­ wania kontaktu. �66 MAGDALENA KRYSIŃSKA-KAŁUŻNA akulturacji, będącego właściwie zanikiem jednej z kultur. Etap kontaktu kulturo­ wego charakteryzują konflikty społeczne, będące następstwem „spotkania" grup kulturowych (informacja ustna J. Muchy). Spośród terminów o zbliżonym lub pokrywającym się znaczeniu wybrałam i umieściłam w tytule tej części artykułu termin „kontakt kulturowy", ze względu na fakt, iż „kontakt" jest przeciwień­ stwem „izolacji", a właśnie to, co niesie wyjście ze stanu izolacji jest dla mnie w prześledzeniu procesów zachodzących w Amazonii najistotniejsze. Jednak ze względu na podobne znaczenie wyżej wymienionych określeń są one często używane przez antropologów zamiennie, co będzie widoczne w rozważaniach na temat zmieniających się podejść do badania kontaktu kulturowego, które chciałabym przedstawić poniżej. Jak pisze Janusz Mucha: „Zmiana społeczna (czy kulturowa; dalej będę zasad­ niczo używał tych terminów zamiennie) uchodzi za podstawowe pojęcie antropo­ logii społecznej. Lektura uniwersyteckich podręczników antropologii społecznej i kulturowej, a także wybitnych dzieł reprezentantów tej dyscypliny, nie potwier­ dza wspomnianej tezy, explicite deklarowanej w tych właśnie książkach. Antropo­ logia wydaje się raczej dyscypliną zajmującą się trwaniem niż zmianą" (Mucha 1995, s. 30). Ten sam autor proponuje dokonanie porządkującego rozróżnienia w obrębie antropologicznej tradycji badawczej poprzez wydzielenie trzech obsza­ rów w ramach zainteresowań antropologii, mianowicie: analizy społeczności trady­ cyjnych, nowoczesnych oraz analizy kontaktu kulturowego. To właśnie ten ostatni obszar interesowałby nas szczególnie. Badając kontakt kulturowy - twierdzi Janusz Mucha - znajdujemy się w centrum problematyki zmiany społecznej. „Współczesne, prowadzone również obecnie, analizy kontaktu kulturowego są na ogół badaniem zaniku tubylczych kultur pod wpływem społeczeństw nowo­ czesnych. Jest to więc ważna, dramatyczna zmiana społeczna. [...] Analiza kon­ taktu kulturowego i rozmaitych jego konsekwencji ma wielkie znaczenie dla teorii społecznej. Kontakt kulturowy jest zjawiskiem dotyczącym nie tylko słabszych, zanikających pod jego wpływem społeczeństw tradycyjnych, ale i silniejszych społeczeństw nowoczesnych - tych, które są stroną aktywną" (tamże, s. 32). Nie jest moim zamiarem prześledzenie kolejnych nurtów w antropologii, ze szczególnym uwzględnieniem koncepcji badania kontaktu kulturowego (takie omówienia można znaleźć m.in. w: Nowicka 1991; Olszewska-Dyoniziak 2001), lecz zwrócenie uwagi na pewnego rodzaju „ewolucję", która dokonała się w ramach antropologii - w jej stosunku do innego i do roli, jaką odgrywa jako dziedzina nauki, której wyniki badań (szczególnie nad kontaktem kulturowym) mogą być używane w praktyce. Chciałabym wskazać, jak dalece różni się - czy też różnić się może, ponieważ nie wszyscy antropologowie wyznają te same zasady - postawa antropologa - funkcjonalisty z pierwszej połowy X X wieku, czy pierwszych reprezentantów antropologii stosowanej od tej, jaką może przy­ jąć antropolog dziś. Przykładem tej ostatniej może być pogląd wyrażony przez wenezuelskiego badacza Daniela Mato: „Taka dyskusja [dotycząca globalnych agentów i ludów indiańskich - M.K.-K.] służy dwóm głównym celom: (1) wspar­ ciu rozwoju teorii zmiany społecznej w obecnym wieku globalizacji, poprzez �67 WOBEC INNOŚCI- EUROPEJCZYCY I INDIANIE krytykę ustalonej praktyki akademickiej polegającej na studiowaniu «lokalnych» przypadków, jak gdyby faktycznie istniały lub jakby mogły przynajmniej, bez żadnych znaczących konsekwencji, zostać oderwane od światowego porządku, w którym uczestniczą; (2) krytyce kolonialnego spadku, który znajduje swój wyraz w obszarze studiów podejmowanych przez antropologię i inne akade­ mickie dyscypliny badające «Innego» - bardzo często ludy tubylcze - który to obszar, niezależnie od intencji badacza, przyczynia się do informowania agen­ tów kolonialnych i post-kolonialnych sił; w zamian za to proponuje zdobywanie wiedzy dotyczącej «globalnych» agentów, ich praktyk, która byłaby potencjalnie użyteczna dla agentów «lokalnych»" (Mato 2000, s. 343). Trudno jest jednoznacznie orzec, kiedy należałoby doszukiwać się „prawdzi­ wych" początków antropologii. „Każda odpowiedź - pisze Wojciech Burszta - na pytanie typu «kiedy się narodziła» nadaje się do obrony, jeśli uprzednio założymy, że ten lub ów składnik zbioru jest dla naszego rozumienia terminu «antropologia» konstytutywny; w tym momencie dokonujemy postanowienia wartościującego. Rację ma więc zarówno Harris wywodząc «prawdziwie naukową» antropologię z Oświecenia, jak i ci z antropologów, którzy pierwocin «antropologicznego punktu widzenia» poszukują z powodzeniem w Renesansie, a nawet Średniowieczu" (Burszta 1992, s. 31). Zwykle przyjmuje się jednak, iż pierwszym w pełni skrystalizowanym nurtem w antropologii był klasyczny, XIX-wieczny ewolucjonizm zajmujący się badaniem ludów pierwotnych żyją­ cych w „zakrzepłej teraźniejszości" (tamże, s. 31). Opierając się na schematach porównawczych i umieszczając w nich na różnych poziomach różne ludy, w za­ leżności od tego, w jakim stopniu spełniały one założone przez ewolucjonistów kryteria, nurt ten próbował stworzyć uniwersalny model rozwoju ludzkiej kul­ tury. Dla ewolucjonistów pojęcie społeczeństwa pierwotnego zawierało w sobie zaprzeczenie nowożytnego społeczeństwa europejskiego. „Pierwotna umysłowość", magia, promiskuityzm, nomadyzm były to cechy wyróżniające innego i w tym wypadku ten inny nazwany został „żyjącym przodkiem" . Ponieważ, według ewolucjonistów, zmiany w kulturze - czyli przejście od jednego etapu do drugiego - nie były zależne od zewnętrznych uwarunkowań, więc siłą rzeczy kontakt kulturowy nie leżał w sferze zainteresowań badaczy. W tym samym jednak czasie i niezależnie od oficjalnego, akademickiego nurtu, rozwijały się w Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych towarzystwa etno­ graficzne, których zamiarem było wpłynięcie na opinię publiczną, celem poprawy tragicznej sytuacji ludności tubylczej w koloniach (Waligórski 1973, s. 237-241). A więc, w gruncie rzeczy, obszarem zainteresowań towarzystw była zmiana kulturowa, a celem - wpływ na jej kształt. Oficjalna antropologia brytyjska natomiast po raz pierwszy zamierzała wpłynąć na sytuację ludności tubylczej - z intencją ograniczenia dezintegracji społecznej, wynikającej z zetknięcia pierwotnych instytucji z o wiele bardziej rozwiniętą cywilizacją - oferując swą wiedzę na potrzeby praktyki, pod koniec wojen burskich prowadzonych w latach 7 Zauważmy, iż tak samo niektórzy Cashinahua nazywają Mashiku. �68 MAGDALENA KRYSIŃSKA-KAŁUŻNA 1899-1902 w południowej Afryce. „Królewski Instytut Antropologiczny w Lon­ dynie przedstawił ministrowi do spraw kolonii program zbierania informacji na temat praw i instytucji społecznych różnych plemion południowoafrykańskich w celu stworzenia naukowej podstawy dla «oświeconej administracji)) kolonial­ nej w bliskich już czasach pokojowych" (Mucha 1985, s. 209). Na szerszą skalę antropologia stosowana, a więc taka, której celem jest stero­ wanie procesami zmian społeczno-kulturowych badanych grup, pojawiła się w okresie międzywojennym, w bezpośrednim związku z działalnością Bronisława Malinowskiego. Uważał on, iż jednym z najważniejszych problemów, z jakimi styka się antropolog w Afryce jest analiza istoty kontaktu kulturowego . Z jednej strony, badanie praktyki kolonialnej było - według Malinowskiego - ważne dla rozwoju nauki, która miała okazję brać udział w kontrolowanych eksperymentach społecznych, z drugiej: antropolog powinien być użyteczny i przyczyniać się do rozwoju cywilizacyjnego Afryki. Zgodnie z poglądami Malinowskiego, kolonizacja była naturalnym procesem ekspansji wysoko rozwi­ niętej cywilizacji. W przeciwieństwie do innych antropologów nie traktował on jednak kolonizacji jako „misji cywilizacyjnej". Bycie przedstawicielem „wysoko rozwiniętej cywilizacji" nakładało na antropologa obowiązki - udzielania informacji administracji kolonialnej i dbania o to, by tubylcom „nie działa się krzywda". Taka postawa różniła Malinowskiego od wielu zatrudnianych wów­ czas na urzędowych posadach antropologów, którzy - wykonując swoje zadania - uważali, iż nie do nich należy zastanawianie się nad celami (Mucha 1985). Założony w 1926 roku w Londynie Międzynarodowy Instytut Języków i Kultur Afrykańskich prowadził badania, które „miały, zupełnie jawnie, na celu bezkon­ fliktowe utrzymanie kolonializmu, ale i podtrzymanie nadal żywych instytucji tradycyjnych" (Mucha 1985, s. 209) . Kilka lat wcześniej australijskie władze administracyjne powołały rządowego antropologa w Papui, podobne placówki powstały też w południowej Nigerii, w Tanganice i w Afryce Południowej (Kuper 1987). W USA, w 1934 roku, założono, w ramach Biura do Spraw Indian, komórkę zajmująca się antropologią stosowaną, której zadaniem było ułatwienie adaptacji Indian do życia w rezerwatach, a siedem lat później powołano w tym kraju Towarzystwo Antropologii Stosowanej. W tym samym okresie (pierwsza połowa lat 40.) rząd USA zatrudnił antropologów do badań nad ludnością japoń­ ską i mikronezyjską. Począwszy od lat 50. antropologia stosowana, będąca swo­ istą inżynierią społeczną, coraz częściej uprawiana była na obszarach Ameryki Łacińskiej. Była ona tam wówczas nierzadko wykorzystywana do aranżowania 8 9 8 „Bronisław Malinowski odwiedził Afrykę w roku 1934 i zapoznał się tam z tworzącym się, jego zdaniem, «nowym społeczeństwem)). Wprowadził do teorii antropologicznej pojęcie kon­ taktu kulturowego. Odnosiło się ono do konfrontacji dwóch odrębnych, całościowych kultur w obrębie pojedynczego państwa czy kolonii. Te odrębne kultury to tradycyjne (sprzed kontaktu) kultury plemienne z jednej strony i kultura pochodzenia europejskiego, stale wzmacniana bez­ pośrednimi oddziaływaniami z Europy - z drugiej" (Mucha 2000, s. 15-16). Ten sam Instytut przekazał jednak cała wiedzę, jaką dysponował przywódcom afrykańskiego ruchu narodowowyzwoleńczego (Mucha 1985, s. 209). 9 �WOBEC INNOŚCI- EUROPEJCZYCY I INDIANIE 69 procesu kontaktu kulturowego izolowanych grup indiańskich. Często do roli ini­ cjatorów kontaktu zatrudniani byli wtedy misjonarze - antropologowie. Powtarza się więc historia okresu konkwisty, gdy za zdobywcą pojawiali się - jak już pisałam - handlarz, misjonarz i naukowiec. To właśnie misjonarz często zajmował się jednocześnie badaniem tubylczej kultury (np. Diego Durân, Bernardino de Sahagûn, Diego de Landa). Lecz ta pragmatyczna idea: poznać by zwyciężyć, była tylko jednym z elementów, który dał początek profesjonalnemu badaniu innego. Podobnie jak u źródeł zachodniego myślenia o innym, u źródeł antropologii tkwi też drugi element, jakim jest typowa dla Europy autorefleksja, zwątpienie w słuszność, a co za tym idzie - wyższość własnych wartości i wyni­ kające z tego zwątpienia przekonanie, iż inny zasługuje na to, by na równi z nami być bohaterem, podmiotem społecznych procesów. Jednym z pierwszych nurtów w antropologii, w którym istotnym elementem działalności naukowej jest partnerstwo pomiędzy antropologiem i badaną spo­ łecznością, jest „action anthropology", czyli „antropologia działająca", opisana w 1952 roku przez amerykańskiego antropologa Sola Taxa. Nazwa ta określa proces, w czasie którego prowadzone są zarówno badania z zakresu nauk społecznych, jak i niesiona jest praktyczna pomoc w rozwiązywaniu bieżących problemów badanej grupy. Tak sformułowane podejście było wynikiem pracy Taxa i jego studentów, głównie wśród Indian Mesquakie (Lisów) w latach 1948-1959, a także przyjętej przez nich filozofii. „Hitler, wojna i bomba, wszystko to odegrało rolę w moim powrocie do tego, co interesowało mnie wcześniej w działalności społecznej i zagadnieniach filozoficznych, zakładających użycie teorii antropologicznej dla dobra społeczności, z którą się pracuje. Tak rozpo­ częło się to, co nazwaliśmy «action anthropology))" (Tax 1988, s. 8). Zdaniem Taxa i jego współpracowników, antropolog powinien w równym stopniu uczyć się, jak i pomagać. Działania antropologiczne nie powinny ograniczać się l i tylko do pracy w ramach określonej teorii badawczej. Naukowiec powinien mieć też świadomość swoich obowiązków wobec grupy, z którą pracuje. Pomagając określonej społeczności, nie powinien jednakże podejmować decyzji za nią, lecz respektować nawet te wybrane przez nią kierunki działania, które sam uważałby za niepożądane. Zdaniem Taxa, antropologowie nie powinni „używać" określo­ nej społeczności do celów, które nie pozostają w związku z jej dobrem i w tym sensie nie powinni „używać" jej do własnych celów. „Action antropology" różni się od tradycyjnej antropologii stosowanej zarówno w płaszczyźnie metodolo­ gicznej, jak i - bardziej nas tu interesującej - etycznej, w swoim stosunku do badanej grupy. „W tradycyjnej antropologii stosowanej badacz sprzedaje swoją ekspertyzę klientowi. Zwykle ma miejsce umowa na dostarczenie produktu, np. raportu, czy projektu. Jeśli antropolog nie decyduje się na opublikowanie teoretycznej pracy opartej na badaniach, odpowiada on wówczas tylko wobec zleceniodawcy. Odpowiedzialność jest finansowa. Niedostarczenie zakontrakto­ wanego produktu lub usługi (lub ich zła jakość) może być przyczyną utraty wynagrodzenia, zniszczenia zawodowej reputacji (lecz, co ważne, niekoniecznie zawodowej antropologicznej reputacji) lub nawet poniesienia konsekwencji �70 MAGDALENA KRYSIŃSKA-KAŁUŻNA prawnych. Jednak nawet w antropologii stosowanej badacz może uniknąć od­ powiedzialności za użycie dostarczonych przez niego informacji. [...] w «action athropology» badacz musi być odpowiedzialny na dwóch poziomach: wobec społeczności naukowców i wobec lokalnej społeczności, z którą pracuje. Ponie­ waż «action anthropology» została błędnie - przez wiele osób pracujących poza jej obrębem - określona jako wariant tradycyjnej antropologii stosowa­ nej, więc ta połączona odpowiedzialność i jej implikacje są zwykle pomijane" (Rubinstein 1986, s. 270). Na podstawie przeprowadzonych przez siebie badań nad zmianą kulturową, Tax doszedł do wniosku, iż nie ma żadnych naukowych przesłanek, by sądzić, iż plemiona indiańskie w USA ulegną asymilacji. Nie zgadzał się z koncepcją „tygla", która określała politykę rządów federalnych wobec ludności tubylczej: „Musiałem stwierdzić, iż nie mamy prawa uważać za przegrany (org. - count out) żaden z ludów, który jest dzisiaj z nami, że istniejące pojęcia dotyczące akulturacji i asymilacji są nie tylko krzywdzące, ale, być może, błędne" (Tax 1988, s. 8). 0 tym, że asymilacja Tubylczych Amerykanów nie jest nieunikniona Tax mówił nie tylko naukowcom (po raz pierwszy w 1952 roku), ale i samym Indianom. Można powiedzieć, iż antropologia stosowana rozwija się dalej w dwóch kierun­ kach. Pierwszym jest ten, który Robert Rubinstein nazywa „tradycyjną antropologią stosowaną". W jej ramach badacz sprzedaje swój produkt zleceniodawcy, zamie­ rzającemu uzyskane informacje zastosować w praktyce. Zleceniodawcą może być w tym wypadku organizacja stawiająca sobie za cel ochronę praw ludności tubylczej, agenda rządowa, jak i firma nosząca się z zamiarem wykupienia ziemi indiańskiej. W każdym z tych przypadków końcowy produkt antropologicznych badań może znaleźć zastosowanie. Drugim nurtem antropologii stosowanej są działania na rzecz ludności tubylczej podejmowane przez poszczególnych badaczy lub organizacje, których są członkami. Przykładami mogą być: IWGIA - Interna­ tional Work Group for Indigenous Affairs, organizacja powstała w Kopenhadze w 1968 roku, mająca na celu „współpracę z ludami tubylczymi na całym świecie 1 pomoc w ich walce o prawa człowieka, samo-stanowienie, prawo do ziemi, kontrolę nad ziemią i zasobami, integrację kulturową oraz prawo do rozwoju" (z biuletynu informacyjnego IWGIA). Podobne cele stawiają sobie powstała rok później w Wielkiej Brytanii organizacja Survival International oraz założona w USA - Culture Survival. Z każdą z nich współpracują antropologowie. Powstają też organizacje skupiające jedynie „działających antropologów", jak na przykład Anthropology in Action, powstała z przekształcenia British Association for Social Anthropology in Policy and Practice. W przypadku tego nurtu antropologii zastosowanie wiedzy antropologicznej ma na celu niesienie pomocy ludności tubylczej. Myślę, że dobrą ilustracją podejścia reprezentowanego przez badaczy związanych z tym właśnie nurtem mogą być poglądy brazylijskiej antropolog Alcidy Ramos, związanej z Pro-Yanomami Commission (CCPY). CCPY pow­ stała w 1978 roku jako organizacja działająca na rzecz utworzenia rezerwatu dla Indian Yanomami. Prowadzi ona projekty edukacyjne, a także zapewnia opiekę zdrowotną Indianom mieszkającym w 20 wsiach. �WOBEC INNOŚCI - EUROPEJCZYCY I INDIANIE 71 Ryc. 2. Meniemo z wnukiem (Huaorani), Cononaco, 1991 Fot. M . Krysińska-Kałużna W artykule zatytułowanym „Rozmyślając o Yanomami: wyobrażenia etno­ graficzne, a pogoń za egzotyką", brazylijska badaczka poddaje krytyce trzy opisy Indian Yanomami stworzone przez trzech antropologów, którzy spędzili wiele lat poznając kulturę tych Indian: Napoleona Chagnona, Jacąuesa Lizota i Bruce'a Alberta (również współpracującego z CCPY); (Ramos 1999). Najbardziej kryty­ kowanym przez Ramos, ale najlepiej też chyba znanym etnologicznym „portre­ tem" Yanomami jest obraz okrutnego i wojowniczego ludu stworzony przez Chagnona . Lizot tworzy obraz kultury skupionej raczej na erotyzmie, a Albert - na grze intelektualnej. Ponieważ każdy etnograf konstruuje swój własny całoś­ ciowy obraz Yanomami, a narzędziami są osobiste inklinacje i zestaw metod antropologicznych - pisze Ramos - „skoro rzeczywistość nigdy nie może być wyczerpana - niektórzy mówią, że nigdy nie może być nawet przedstawiona, to wszystko cokolwiek etnograf obiera za przedmiot swego szczególnego zain­ teresowania, niezależnie jak drobiazgowego, jest zawsze wynikiem osobistego wyboru. Fakty etnograficzne nie istnieją gdzieś tam w oczekiwaniu na zebranie przez kompetentnego antropologa, lecz są rezultatem złożonego procesu dawania 10 1 0 Na temat kontrowersji wokół publikacji Chagnona por. np. Rabben 1999. W książce Dark­ ness in El Dorado Patrick Tierney oskarża Chagnona i genetyka Jamesa Neela o wywołanie epidemii wśród Yanomami w latach 60. W związku z faktami przedstawionymi w tej publi­ kacji, American Anthropological Association powołało komisję celem sprawdzenia zasadności zarzutów Tierney'a. �72 MAGDALENA KRYSIŃSKA-KAŁUŻNA i brania w interakcji pomiędzy obserwatorem i obserwowanym. Inaczej mówiąc, to dla kogo i o czym pisze etnograf ma bezpośredni wpływ na to, jak pisze" (Ramos 1999, s. 216). Efektem Fierce People Chagnona był stereotyp ludzi okrutnych, który przylgnął do Yanomami i zaobfitował licznymi historiami na temat tych „dzikich Indian", opowiadanymi w filmach i książkach (np. w pornograficznym filmie „Canibal Holocausto"). Można założyć, iż tak samo jak Yanomami są egzotyczni dla nas, tak i my jesteśmy egzotyczni dla nich. Jednak my za naszą wobec nich egzotyczność nie płacimy - jak pisze Ramos - naszym życiem lub życiem naszych rodaków. „Wzajemne sądy, jakie Indianie i antropolodzy formułują przy pierwszym spotkaniu, są niewspółmierne. Kon­ sekwencje egzotyzmu mogą być przyjemne dla tych drugich, lecz mogą okazać się destrukcyjne dla tych pierwszych" (tamże, s. 223). W świecie, w którym Amazonia ze swoimi naturalnymi bogactwami jest łakomym kąskiem, łatwiej jest opinii publicznej wytłumaczyć konieczność „ucywilizowania", czy pacyfi­ kacji Indian, jeśli przedstawiani są oni jako okrutni, niemoralni, „bądź jakoś inaczej niechrześcijańscy". Konsekwencje pisania mogą wykraczać więc daleko poza to, co zostało pierwotnie przez badacza zamierzone. Zdaniem Alcidy Ramos, opowiadanie „prawdy" nie może przesłaniać znaczenia społecznej odpowiedzialności antropologa. „De rigueur dzisiejszej antropologii to nade wszystko pytanie o sposób etycznego stosunku do wszelkiej INNOŚCI" (Burszta, Piątkowski 1994, s. 46). Można zapytać, co ma zrobić antropolog, który odkrywa, iż standardy mo­ ralne badanego przez niego ludu znacznie się różnią od standardów dominującej zachodniej cywilizacji? Czy powinien ukrywać wyniki swych badań w obawie przed wyrządzeniem szkody danej grupie? Gdzie przebiega granica, poza którą nawet najbardziej rzetelny badacz nie powinien się posunąć? Są to pytania, jakie zadają sobie dzisiaj (przynajmniej niektórzy) antropologowie, badając proste społeczności i procesy zachodzące w nich w wyniku kontaktu z zachodnią kul­ turą. Czy rozwiązaniem może być proponowane przez Daniela Mato badanie globalnych agentów celem informowania o nich agentów lokalnych? W takiej sytuacji, antropologia od postulatu badania „obcego" na użytek własnej kultury doszłaby do postulatu przeprowadzania badań na użytek kultury obcej (przy zało­ żeniu, iż badacz utożsamia się z kulturą zachodnią i że reprezentują j ą również globalni agenci), a ogólniej - do postulatu nieprowadzania badań służących kulturze dominującej. Innymi słowy, do postulatu, który byłby przeciwieństwem tego, co głosił Malinowski. Malinowski uważał, iż naukowiec powinien przeciwdziałać krzywdzie tubyl­ ców. Jego opinia dotycząca tej etycznej strony działalności antropologa opierała się - podobnie jak u Daniela Mato, Sola Taxa i Alcidy Ramos - na tej samej przesłance, nakazującej antropologowi odpowiedzialność wobec badanej spo­ łeczności. Wiedział on też już doskonale, iż badając naukowo zmianę kulturową można się do zmian w kulturze przyczynić. Cóż więc się zmieniło? W przeci­ wieństwie do Malinowskiego, Ramos uważa, iż badana grupa jest partnerem w procesie badawczym. Takie założenie czynili również badacze pracujący zgod- �WOBEC INNOŚCI- EUROPEJCZYCY I INDIANIE 73 nie z zasadami action anthropology Sola Taxa. W literaturze polskiej propozycje prowadzenia badań, w których badający staje się partnerem podmiotu badań moż­ na znaleźć np. u Anny Wyki (Wyka 1992). W tym ujęciu, praca naukowca to, z jednej strony, badania teoretyczne, z drugiej - praktyczna pomoc. Jednak, zgod­ nie z tym, co głosi Alcida Ramos, już sam temat pracy, nastawienie badacza, sposób przedstawienia wyników - mogą być pomocne dla danej społeczności lub jej zaszkodzić. „Niezachwiana wiara w to, że można odkrywać prawdę i tylko prawdę uwalnia od odpowiedzialności i ogranicza zobowiązania" (Ramos 1999, s. 224). Różnica zdań co do przeznaczenia i celowości pracy antropologa znajduje się więc w odpowiedzi na pytanie, co leży w interesie społeczności tubylczej, będącej w kontakcie z dominującym społeczeństwem zachodnim. Nie­ ustanna refleksja nad własnymi wartościami w kontekście relacji z innym, ciągłe kwestionowanie własnych wniosków i szukanie odpowiedzi, które wyjaśnią, kim jestem „ja" poprzez waloryzowanie odpowiedzi udzielanych przez innego a - przede wszystkim - założona przez Zachód (przynajmniej teoretycznie) pod­ miotowość innego wpływają na zmianę podejścia badawczego antropologów. Podejście proponowane przez Mato i Ramos wpisane jest w ten nurt antropo­ logii, która stara się znaleźć taką formułę badań, by ich beneficjentem był inny. Oczywiście, nie wszyscy antropologowie przyjmują postawę prezentowaną przez brazylijską badaczkę. Z drugiej strony, jej krytyka podejścia „wielu anglo­ saskich antropologów" nie wydaje mi się do końca uzasadniona. Zgodziłabym się raczej z Michałem Buchowskim, który w kontekście antropologii stosowanej pisał, iż „antropolodzy bezpośrednio zaangażowani w procesy mniej lub bardziej gwałtownych przemian w świecie dzisiejszym stanowią znaczącą część środowi­ ska w skali globalnej" (Buchowski 1995, s. 65). Przebieg procesów związanych z kontaktem kulturowym zależy - jak już pisałam - w znacznej mierze od tego, jak strony tego kontaktu postrzegają siebie nawzajem, od tego, jaki jest ich stosunek do innego. Jeśli jedną stroną kontaktu jest dominująca kultura zachodnia, a drugą izolowana kultura indiańska, szanse na przetrwanie tej drugiej zależą od tego, czy dominująca społeczność da po­ słuch pragmatycznemu podejściu „konkwistadorów", czy też - rywalizującemu z nim w naszym społeczeństwie - podejściu, które widzi w innym takiego same­ go człowieka, osobę, jaką jestem „ja". Szczególną rolę ma w tym procesie do odegrania antropolog. „Wielkim wyzwaniem dla antropologów jest próbować zobaczyć innych tak jak widzą siebie i sportretować ich jako ludzi. Jest to strasz­ liwie trudne przedsięwzięcie. Cała nasza wspólna historia stoi pomiędzy nami i wpływa na nasz sposób rozumienia. [...] Nawet kierowane najlepszymi zamia­ rami wysiłki zmierzające do zrozumienia mogą zostać przez kogoś innego nie­ właściwie użyte. Od czasu do czasu, jednakże, obserwatorzy przedostają się przez stworzone przez samych siebie przeszkody i przedstawiają postać innego bez zbyt wielkich zniekształceń. Może się to zdarzyć tylko sporadycznie, niespo­ dziewanie, w kilku paragrafach rozrzuconych w 400-stronicowym tomie. [...] Wysiłek w celu zrozumienia wciąż trwa, podczas gdy dzieci umierają, giną lasy, a rtęć zatruwa wodę" (Rabben 1998, s. 40-41). �74 MAGDALENA KRYSIŃSKA-KAŁUŻNA LITERATURA B e n e d y k t o w i c z Z. 2000, Portrety „obcego", Kraków. B u c h o w s k i M . 1995, Zmiana w antropologii, [w:] Antropologia wobec zmiany, J. Kurczew­ ska, E. Tarkowska, R Gliński, W. Zaborowski (red.), s. 60-72, Warszawa. B u r s z t a W. 1993, Wymiary antropologicznego poznania kultury, Poznań. B u r s z t a W., P i ą t k o w s k i K. 1994, O czym opowiada antropologiczna opowieść, Warszawa. C a b e z a de V a c a A . N . 1988, Wędrówki od morza do morza, [w:] Kronikarze kultur pre­ kolumbijskich, T. Garbacik (red.), s. 82-113, Kraków. C h m a r a M . 1999, Wstęp do wydania polskiego: Chomsky - uczony i dysydent amerykański, [w:] Noam Chomsky, Rok 501. Podbój trwa, s. 9-23, Poznań. d' A n s A . M . 1975, La verdadera biblia de los Cashinahua (Mitos, leyendas y tradiciones de la Selva peruana), Lima. D í a z d e l C a s t i l l o B. 1986, Pamiętnik żołnierza Korteza, czyli prawdziwa historia pod­ boju Nowej Hiszpanii, Łódź. F l i s M . 1994, Leszek Kołakowski - teoretyk kultury europejskiej, Kraków. Human Rights... 1992, Human Rights Violations Against Indigenous Peoples of the Americas, Amnesty International, Londyn. Indigenous Affairs 1997, Indigenous affairs, 1/1997, IWGIA, Kopenhaga. J a c ó r z y ń s k i W., K r y s i ń s k a - K a ł u ż n a M . 2001, Indianie i konkwistadorzy, Etyka, nr 34, s. 39-52. K a p u ś c i ń s k i R. 2001, Nasz kruchy świat, Gazeta Wyborcza, 29-30.IX, s. 2-10. K e i f e n h e i m B. 1996, Futurs beaux-frères ou esclaves? Les Kashinawa découvrent des Indiens non contactés, Journal de la Société des Américanistes, 83, s. 141-158. K o ł a k o w s k i L. 1990, Cywilizacja na lawie oskarżonych, Warszawa. K r y s i ń s k a - K a ł u ż n a M . 1999, Indianie i misje. Misjonarze w procesie kontaktu i zmiany kulturowej w Amazonii, Lud, t. LXXXIV, s. 11-37. K u p e r A. 1987, Między charyzmą a rutyną. Antropologia brytyjska 1922-1982, Łódź. K w a ś n i e w s k i K. 1987a, Kontakt kulturowy, [w:] Słownik etnologiczny, terminy ogólne, Z. Staszczak (red.), s. 177-178, Warszawa-Poznań. - 1987b, Zmiana kulturowa, [w:] Słownik etnologiczny Terminy ogólne, Z. Staszczak (red.), s. 381-383, Warszawa - Poznań. L a s C a s a s de B. 1985, 12 Réplicas, [w:] Bartolomé de Las Casas. Obra Indigenista, s. 217-276, Madryd. - 1988, Krótka relacja o wyniszczeniu Indian, Poznań. L é v i - S t r a u s s C. 1964, Smutek tropików, Warszawa. L e w i s N . 1988, The Missionaries. God against the Indians, Londyn. M a t o D. 2000, Transnational Networking and the Social Production of Representations of Iden­ tities by Indigenous Peoples' Organizations of Latin America, International Sociology, Vol. 15(2), s. 343-360, Londyn, Thousand Oaks, CA, New Delhi. M u c h a J. 1985, Antropologia stosowana w ujęciu Bronisława Malinowskiego, [w:] Antro­ pologia społeczna Bronisława Malinowskiego, M . Flis, A . K . Paluch (red.), s. 206-235, Warszawa. - 1995, Zmiana społeczna w perspektywie antropologicznej. O pożytkach studiowania antro­ pologii przez socjologów, [w:] Antropologia wobec zmiany, J. Kurczewska, E. Tarkowska, P. Gliński, W. Zaborowski (red.), s. 28-37, Warszawa. - 2000, Studenci zagraniczni a sytuacja kontaktu kulturowego, Przegląd Polonijny, t. X X V I , nr 1, s. 9-28. N o w i c k a E. 1991, Świat człowieka - świat kultury, Warszawa. O l s z e w s k a - D y o n i z i a k B. 2001, Człowiek-kultura-osobowość. Wstęp do klasycznej antropologii kulturowej, Wrocław. P a r r y J.H. 1983, Morskie imperium Hiszpanii, Gdańsk. �WOBEC INNOŚCI- EUROPEJCZYCY I INDIANIE 75 P o s e r n - Z i e l i ń s k i A. 1986, Akulturacja, [w:] Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, Z. Staszczak (red.), s. 16-19, Warszawa - Poznań. R a b b e n L. 1998, Unnatural Selection, Seattle. R a m o s A.R. 1999, Rozmyślając o Yanomami: wyobrażenia etnograficzne a pogoń za egzotyką, [w:] Amerykańska antropologia postmodernistyczna, M . Buchowski (red.), s. 202-228, Warszawa. R i v a l L. 1996, Hijos del Sol, padres del jaguar, Quito. de R o u g e m o n t D. 1991, List otwarty do Europejczyków (fragmenty), Literatura na świe­ cie, nr 10, tłum. A. Olędzka-Frybesowa, s. 3-42. R u b i n s t e i n R.A. 1986, Reflections on Action Anthropology: Some Developmental Dyna­ mics of Anthropological Tradition, Human Organization, vol. 3, s. 270-279. S e p u l v e d a de G. 1985, 12 Objeciones, [w:] Bartolome de Las Casas. Obra Indigenista, s. 217-276, Madryt. S i m m e 1 G. 1975, Socjologia, Warszawa. Słownik Etnologiczny..., 1987, Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, Z. Staszczak (red.), Warszawa-Poznań. S m i t h R. 1996, Crisis under the Canopy. Drama bajo el manto amazonico, Quito. T a x S. 1988, Pride and Puzzlement: A Retro-introspective Record of 60 Years of Anthropology, Annual Review of Anthropology , vol. 17, s. 1-21. T o d o r o v T. 1996, Podbój Ameryki. Problem innego, Warszawa. W a l i g ó r s k i A. 1973, Antropologiczna koncepcja człowieka, Warszawa. V a r g a s L l o s a M . 1998, Gawędziarz, Poznań. W o l f de J. 1995, ZIDJI: Junod's South Africa Novel, [w:] Post-Modernism Anthropology, K. Geuijen, D. Raven, J. de Wolf (eds.), Assen; Van Gorcum. W y k a A. 1992, Badacz społeczny wobec doświadczenia, Warszawa. M A G D A L E N A KRYSIŃSKA-KAŁUŻNA I N FACE OF THE OTHERNESS: EUROPEANS A N D INDIANS Summary The article discusses the attitude toward the other as one of the essential elements which determine the process of culture contact. Amazonian Indians cultures and societies which have developed on the basis of values of the Western culture are the subject of consideration. While discussing premises that guide behaviours of Western societies in their culture contact with the other and sources of attitudes adopted, the author focuses on the period of Great Discoveries, when Europe started a project of conquering the world and when the assumption that the end justifies the means became an official doctrine. The attitude of contemporary "conquistadors" is a continuation of this way of thinking. It coexists with the idea based on Christian values that gives the other the same attributes of humanity and, consequently, the same rights we have. The Huaorani and the Cashinahua cultures are examples which illustrate Indians' attitude towards the other and changes occurring in this category in connection with the processes of acculturation. The author presents also how changing research approaches in anthropology are related with a researcher's attitude toward the other who is the subject of study. M.K.-K. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/de8f2854fc6fb3c7ee8114ecaae3bb14.pdf 38cd17467696d1be49846b9ad73d05fa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1715 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1587 Title A name given to the resource "Być może moglibyśmy żyć razem..." Dialog między judaizmem a chrześcijaństwem i zmiana modelu sąsiedztwa / ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46, s.77-100 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska, Iwona Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLVI: 2002, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 IWONA KABZIŃSKA Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa „BYĆ MOŻE MOGLIBYŚMY ŻYĆ RAZEM..." DIALOG MIĘDZY JUDAIZMEM A CHRZEŚCIJAŃSTWEM I ZMIANA MODELU SĄSIEDZTWA* DEKLARACJA DABRUEMET W różnego typu publikacjach, także etnologicznych, podobnie jak w środ­ kach masowego przekazu, sąsiedztwo Żydów i chrześcijan ukazywane jest najczęściej przez pryzmat stereotypów, sytuacji konfliktowych, różnic, jak też trudnych do przekroczenia granic kulturowych. Zwraca się głównie uwagę na to, co dzieli obydwie grupy, akcentując negatywne elementy ich obrazu (por. S. Krajewski 1997, s. 155). Warto więc - jak sądzę - odnotować inicjatywę osób ze środowiska żydowskiego, będącą sygnałem dążenia do przełamywania wzajemnych barier i uprzedzeń, a zarazem znaczącym - w moim przekonaniu - krokiem w stronę dialogu między judaizmem i chrześcijaństwem. 9 maja 2001 roku Redakcja miesięcznika Więź oraz Polska Rada Chrześcijan i Żydów zorganizowały w Warszawie sympozjum poświęcone wspomnianemu dialogowi. Punktem wyjścia i inspiracją do dyskusji była deklaracja Dabru emet (Mówcie prawdę), ogłoszona w Stanach Zjednoczonych 10 września 2000 roku przez kilku wierzących i praktykujących Żydów . Czym jest Dabru emet? W dokumencie czytamy, że jest to „żydowska dekla­ racja na temat chrześcijan i chrześcijaństwa" . Jej autorami są czterej Żydzi pra­ cujący na nieżydowskich uniwersytetach w USA i Kanadzie. Do maja 2001 roku pod Deklaracją podpisało się ok. 170 żydowskich intelektualistów. Twórcy Dabru emet wskazują kilka obszarów ważnych - ich zdaniem - dla dialogu z udziałem Żydów i chrześcijan. Podstawowe znaczenie ma płaszczyzna 1 2 * Fragmenty tego tekstu zaprezentowałam podczas konferencji nt. „Pogranicza kulturowe i pogranicza etniczne w środkowej Europie", zorganizowanej przez Zarząd Główny Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego oraz cieszyńską filię Uniwersytetu Śląskiego, 8 czerwca 2002 г., w Cieszynie. Dzięki zaproszeniu, jakie otrzymałam z Redakcji Więzi mogłam wziąć udział w tym spot­ kaniu. Chciałabym tu przekazać informacje o nim, jak też podzielić się refleksjami, będącymi zarazem komentarzem do Dabru emet i kwestii dialogu między judaizmem i chrześcijaństwem. Tekst Deklaracji można było otrzymać podczas Sympozjum. Został on także opublikowany w miesięczniku Więź, nr 8: 2001, s. 56-58, w tłumaczeniu Stanisława Krajewskiego (patrz Aneks). W tym samym numerze zamieszczono również wypowiedzi uczestników spotkania. 1 2 �78 IWONA KABZIŃSKA teologiczna. Deklaracja mówi o wspólnocie korzeni, wierze w tego samego Boga, odwoływaniu się do tego samego autorytetu, jakim jest Biblia Hebrajska, zwana przez Żydów Tanach (skrót: Tora, Neviim, Ketuvim, czyli Tora, Prorocy i Pisma), a przez chrześcijan - Starym Testamentem (za: Żydzi jako problem... 1998, s. 129; w artykule można również znaleźć wiele informacji o związkach między judaizmem i chrześcijaństwem; na ten temat patrz też: S. Krajewski 1997, s. 25-81; Tyloch 1987; Unterman 1989). Inna płaszczyzna dialogu, o której jest mowa w Dabru emet, dotyczy współ­ pracy Żydów i chrześcijan na rzecz sprawiedliwości i pokoju. Autorzy Deklara­ cji stwierdzili poza tym, że chrześcijanie „mogą respektować żydowskie prawa do Ziemi Izraela" (Dabru emet 2001, s. 57). W Polsce na ten temat wypowiadał się wcześniej m.in. Władysław Bartoszewski (1998, s. 9), który podkreślił, że ustanowienie państwa Izrael ma znaczenie religijne. Oznacza ono powrót Żydów do ziemi przodków i może być interpretowane jako zmartwychwstanie po Szoah (patrz też: Żydzi jako problem... 1998, s. 134-135; S. Krajewski 1997, s. 98-126). W Deklaracji pada również ważkie stwierdzenie, iż „nazizm nie był fenomenem chrześcijańskim". Nie był także „nieuniknionym rezultatem chrześcijaństwa" (Dabru emet 2001, s. 57). Jak wiemy, kwestia odpowiedzialności chrześcijan za zbrodnie nazistowskie jest jedną z przyczyn nieporozumień między chrześcija­ nami i Żydami (por. Dialog to wysiłek... 1998, s. 154-155; Żydzi jako problem... 1998, s. 136; S. Krajewski 1997, s. 171-180; W. Krajewski 1998, s. 101-102). Twórcy Dabru emet mają nadzieję, że Deklaracja przyczyni się do poprawy stosunków między wyznawcami judaizmu i chrześcijaństwa. Jednocześnie dają wyraz przekonaniu, że „nowe stosunki między Żydami a chrześcijanami nie osła­ bią żydowskich praktyk religijnych. Lepsze stosunki nie przyspieszą kulturowej i religijnej asymilacji, której Żydzi słusznie się obawiają. Nie zmienią trady­ cyjnych żydowskich form praktyk religijnych, nie powiększą liczby małżeństw mieszanych między Żydami a nie-Żydami, nie skłonią większej liczby Żydów do nawrócenia na chrystianizm, ani nie stworzą fałszywej mieszaniny judaizmu i chrześcijaństwa. Szanujemy chrześcijaństwo jako wiarę, która poczęła się wewnątrz judaizmu i nadal ma z nim znaczące związki. Nie widzimy jej jako rozszerzenia judaizmu. Tylko wtedy, gdy będziemy cenić własne tradycje, może­ my uczciwie kultywować te nowe stosunki" (Dabru emet 2001, s. 58). Według rabina Davida Nováka (pracującego na Uniwersytecie w Toronto), jednego z uczestników warszawskiego spotkania, przede wszystkim zaś - współ­ autora Deklaracji, w stosunkach między judaizmem i chrześcijaństwem nie może być mowy o negowaniu wspólnoty wielu elementów występujących w obydwu religiach, ani też o konwersji, narzucaniu własnej wiary innym, prozelityzmie, synkretyzmie („budowaniu nowej rzeczywistości religijnej z elementów juda­ izmu i chrześcijaństwa") czy triumfalizmie, rozumianym jako „upieranie się, że wyłącznie mojej wspólnocie została już dana nie tylko prawda najwyższa, ale i ostateczna" (Novak 2001a, s. 40-41). Należy natomiast dążyć do tego, by każda ze stron pragnęła widzieć drugą „w najlepszy możliwy sposób w świetle swej własnej tradycji [...] Ta wizja nie może prowadzić do jakiegokolwiek zniekształ- �,BYĆ MOŻE MOGLIBYŚMY ŻYĆ RAZEM" 79 cenia tego, co jest prawdą według nauczania każdej tradycji z osobna. Prawdzi­ wy dialog wymaga, by wyznawcy każdej tradycji znaleźli uzasadnienie drugiej tradycji w świetle swojej własnej. Zrozumienie dla innych nie może [jednak] posłużyć jako rodzaj ucieczki od pełnego zaangażowania wobec autorytetu judaizmu dla Żydów, a chrześcijaństwa - dla chrześcijan" (tamże, s. 37). W podobnym tonie utrzymana jest wypowiedź biskupa Stanisława Gądeckiego, autora „Przedmowy" do zbioru tekstów i dokumentów, zatytułowanego Kościół katolicki o swoich żydowskich korzeniach (wyd. w 1998 roku). Biskup Gądecki pisze: „Twórczy dialog rozpoczyna się tam, gdzie zauważa się różnice i gdzie pracuje się nad tym, aby ich zrozumienie mogło prowadzić ku lepszemu pojmowaniu rzeczy. Dialog zatem nie może być drogą do zacierania różnic, do zamykania na nie oczu, do ignorowania ich, ani tym bardziej do asymilacji czy synkretyzmu. Wyrasta on z szacunku dla odrębności, z chęci wyeliminowania uprzedzeń i stereotypów" (za: Bartoszewski 1998, s. 7). Tekst Dabru emet zasługuje - jak sądzę - na uwagę etnologów. Jest w nim bowiem mowa nie tylko o kwestiach ściśle teologicznych, ale również o innych, społeczno-kulturowych wymiarach relacji między wyznawcami judaizmu i chrze­ ścijaństwa . Bardzo ważna jest przy tym możliwość spojrzenia na dialog i jego konsekwencje dla społeczności żydowskiej z perspektywy tej właśnie społecz­ ności, a ściślej - jej części, zainteresowanej przełamywaniem istniejących barier między Żydami i chrześcijanami. Przytoczony fragment tekstu Deklaracji uwraż­ liwia nas na lęk przed próbami asymilowania Żydów przez środowiska nieżydowskie. Mówi również o przywiązaniu do własnych tradycji i zdecydowanej woli ich kontynuacji (jest to z pewnością jeden ze sposobów obrony przed asymilacją). Wskazuje ponadto na podstawę dialogu, jaką powinno być posza­ nowanie kulturowej (w tym także religijnej) odrębności. Nie ma tu mowy o za­ cieraniu różnic, ani o synkretyzmie religijnym. Tak widziany dialog między Żydami i chrześcijanami może - jak sądzę - toczyć się wyłącznie w społeczeń­ stwie wielokulturowym, otwartym na to, co inne. W społeczeństwie, które dąży do wypracowania mechanizmów umożliwiających różnym grupom etnicznym, narodowym, czy wyznaniowym zachowanie tradycyjnego zróżnicowania, przy­ najmniej w takim zakresie, w jakim jest to możliwe we współczesnym świecie. 3 4 3 Zgodnie z duchem judaizmu, teologia powinna być „natychmiast przekładana na zachowa­ nia. Inaczej jest mało warta" (Dialog to wysiłek... 1998, s. 161). Jak wiadomo, za podstawowe wyznaczniki żydowskiej tożsamości uważane są: pochodze­ nie biologiczne, wyznanie, przynależność do wspólnoty kulturowej oraz przynależność etniczna lub państwowa i używany język (Unterman 1989, s. 23-29; Datner, Melchior 1997, s. 64-70). Rabin Byron L . Sherwin pisze, że Żydzi są z jednej strony wyznawcami pewnej religii, a z dru­ giej członkami pewnego ludu. „Jest to wiara i lud nawzajem". Zwraca on zarazem uwagę, że określanie Żydów terminem 'naród', występującym w Polsce, lub 'grupa etniczna', używanym w USA, nie jest właściwe (Dialog to wysiłek... 1998, s. 152). Rabin Novak podkreślił natomiast, że „z powodu klasycznej żydowskiej doktryny wybrania, nawet najbardziej zeświecczeni Żydzi są wciąż Żydami. Bycie Żydem nie jest kwestią ludzkiego wyboru (nawet ktoś nawracający się na judaizm musi wierzyć, że został wybrany przez Boga); (Novak 2001, s. 70). 4 �80 IWONA KABZIŃSKA Rabin Novak przypomniał, że w wielu krajach Żydzi i chrześcijanie od wie­ ków byli sąsiadami. Żyli jednak wśród chrześcijan, gdy tymczasem ważne jest, by Żydzi mogli żyć razem z chrześcijanami, a chrześcijanie razem z Żydami (Novak 2001, s. 66; podkr. autora). Konieczna jest więc - jak widać - zmiana modelu sąsiedztwa. Mówiąc o tej zmianie, rabin Novak użył sformułowania: „Być może moglibyśmy żyć razem" (tamże). Słowa te świadczą o nadziei, ale też o pewnej (uzasadnionej) ostrożności. Źródłem nadziei są - według D. Nováka - dostrzegane przez część środowiska żydowskiego zmiany zacho­ dzące w świecie chrześcijańskim, świadczące o chęci podjęcia dialogu z juda­ izmem i zmiany postaw wobec Żydów. Te same zjawiska stworzyły również kli­ mat, którego owoc stanowi Dabru emet. Jest ona bowiem „żydowską teologiczną odpowiedzią na chrześcijańską teologiczną inicjatywę" (Novak 2001, s. 68) . Rabin Novak stwierdził, że w przeszłości Żydzi i chrześcijanie potrafili darzyć się szacunkiem i żyć w pokoju. Nawet jeśli przykłady takiego współżycia są nieliczne, pozwalają mieć nadzieję, że tego typu relacje są możliwe również obecnie (Novak 2001, s. 69). Ostrożność, z jaką współautor Deklaracji wypowiadał się o zmianie stosun­ ków między Żydami i chrześcijanami może wynikać z faktu, iż w obu środowi­ skach nie brak przeciwników dialogu (por. Co dalej z dialogiem... 2001, s. 113). Wielu Żydów nie uznaje np. wspólnoty Przymierza z religiami chrześcijańskimi. Godzi to bowiem „w samą istotę żydowskiej tożsamości" (Borkowicz 1998, s. 81). Trzeba również pamiętać, że diaspora żydowska „nie stanowi zespołu o jednakowych cechach kulturowych, jak przyjmuje to większość współczesnych badaczy" (Goldberg-Mulkiewicz 1995, s. 333; o zróżnicowaniu społeczności żydowskiej patrz też np. S. Krajewski 1998; Lewandowski 1995, s. 49; Pinkus 1988, s. 33-39, 302-305; Fuks 1998, s. 122-123; Zieliński 1999), stąd-różnice postaw wobec wielu zjawisk, również wobec dialogu z chrześcijaństwem. Część Żydów negatywnie ustosunkowanych do dialogu powołuje się na wzglę­ dy historyczne, przekonanie o wrogości cechującej wzajemne stosunki, pamięć prześladowań. Innym powodem sprzeciwu jest założenie, że „Żydzi mogą wypo­ wiadać się publicznie tylko w sposób polityczny, ponieważ właśnie polityka jest jedyną sprawą, o której Żydzi mogą mówić, przynajmniej do innych. Ci Żydzi - zdaniem rabina Nováka - albo uważają, że żydowska teologia jest sprawą czysto prywatną, albo też sądzą, że w judaizmie teologia w ogóle nie istnieje. Zwykle są to Żydzi zeświecczeni, dla których wiara jest jedynie indywidualnym wyborem lub też czymś całkowicie nieistotnym dla rzeczywistości narodu żydowskiego. Dla nich judaizm może być tylko ideologią polityczną narodu, a nie teologią narodu, który jest wspólnotą wiary" (Novak 2001, s. 70). Autor tych słów podkreśla, że 5 5 O tych inicjatywach piszę szerzej w ostatniej części artykułu. Tutaj wspomnę tylko o ogło­ szonym w 1991 roku liście pasterskim Episkopatu Polski, „O Żydach i judaizmie". Jak pisze rabin Byron L. Sherwin, przez wiele lat list ten pozostawał bez odpowiedzi. Rabin Sherwin zwrócił również uwagę na konieczność „odwzajemnienia się" strony żydowskiej Kościołowi Katolickiemu w związku z zachodzącymi w nim zmianami w stosunku do Żydów i judaizmu (Dialog to wysiłek... 1998, s. 151). �81 „BYĆ MOŻE MOGLIBYŚMY ŻYĆ RAZEM" twórcy Dabru emet są religijnymi Żydami. „Skoro tak, mogliśmy wypowiadać się tylko z wnętrza religijnej tradycji judaizmu" (tamże; na temat dialogu patrz też: Chrostowski 1996; S. Krajewski 1997, s. 291-370; Grosfeld 1999; Chrześcijań­ stwo a religie... 1999; Bartoszewski 1998; Żydzi jako problem... 1998) . Część Żydów sądzi, że „mogą się [oni] wypowiadać teologicznie jedynie wobec innych Żydów. [...] także chrześcijanie mogą wypowiadać się teolo­ gicznie jedynie wobec innych chrześcijan. Wydaje się zatem, że uważają oni teologię - naszą czy waszą - za coś w rodzaju sekretnego języka, który mogą zrozumieć jedynie ci, dla których jest on językiem ojczystym. [...] W tej perspektywie jako Żydzi i jako chrześcijanie nie tylko mówimy różnymi teolo­ gicznie znaczącymi językami, ale także językami, które są wzajemnie nieprze­ tłumaczalne we właściwy sposób [...]" (Novak 2001, s. 72). Biorąc pod uwagę opory i sprzeciwy wielu Żydów, rabin Novak podkreślił, że Dabru emet „jest przede wszystkim deklaracją niektórych Żydów skierowaną do wszystkich chrześcijan" (Novak 2001, s. 65; podkr. autora). 6 SĄSIEDZTWO ŻYDÓW I CHRZEŚCIJAN Wypowiedź rabina Nováka, dotycząca bycia razem Żydów i chrześcijan, a nie tylko mieszkania wśród wyznawców różnych religii skłania do refleksji nad tym, jak wyglądało niegdyś i jak wygląda obecnie sąsiedztwo tych grup. Jak należy rozumieć owo „bycie wśród", widziane z perspektywy żydowskiej i chrześ­ cijańskiej, co tak naprawdę oznacza „bycie razem", o którym ostrożnie mówił D. Novak, i czy tak określony model sąsiedztwa jest możliwy do zrealizowania? Kiedy słuchałam wypowiedzi Davida Nováka, przychodziły mi na myśl mia­ sta i miasteczka leżące na wschodnich obszarach I I Rzeczypospolitej, zamiesz­ kałe przez przedstawicieli różnych wyznań. O życiu w takich miejscowościach w okresie międzywojennym miałam m.in. okazję usłyszeć w trakcie badań tere­ nowych, jakie w latach 1992-1998 przeprowadziłam w zachodnich i central­ nych rejonach Białorusi . Na podstawie wspomnień i relacji autobiograficznych osób, które identyfikowały się jako Polacy i najczęściej katolicy scharaktery­ zowałam m.in. relacje między katolikami i wyznawcami judaizmu w latach 7 6 Kwestii tej poświęcona jest też obszerna praca magisterska Mai Stawarz, zatytułowana „Stosunek Kościoła Rzymsko-Katolickiego do judaizmu w okresie transformacji ustrojowej (1989-2001)". Rozprawa została napisana pod kierunkiem prof. dr. hab. Wiesława Mysłka w Wyższej Szkole Pedagogicznej TWP w Warszawie (obrona odbyła się w czerwcu 2001 roku). Komputerowy wydruk pracy znajduje się w Archiwum WSP TWP oraz w moich zbiorach prywatnych. Przedmiotem badań były wyznaczniki tożsamości etnicznej i narodowej Polaków miesz­ kających na Białorusi oraz ich sąsiadów, stereotypy etniczne, relacje międzywyznaniowe, funk­ cjonowanie społeczności lokalnych na pograniczu kulturowym i in. Badania objęły ponad 30 miejscowości leżących na terenie obwodu grodzieńskiego, mińskiego i brzeskiego. Efekty swoich prac prezentuję m.in. w monografii opartej na wynikach badań terenowych (Kabzińska 1999) oraz w licznych artykułach. 7 �82 IWONA KABZIŃSKA międzywojnia. Część moich rozmówców twierdziła, że stosunki między Żydami i Polakami-katolikami były bliskie i bezkonfliktowe, nacechowane szacunkiem dla wyróżniających obie grupy praktyk religijnych. Zdaniem innych natomiast, relacje między wyznawcami judaizmu i katolikami nie były wolne od uprzedzeń i konfliktów. Jedna z osób stwierdziła пр., że Żydom nie podobało się, gdy uczniowie-Polacy mówili pacierz przed lekcjami. Z drugiej strony zdarzały się przypadki zakłócania żydowskich nabożeństw przez polskie dzieci. Zachowania te - jak podkreślano - były zawsze piętnowane przez dorosłych. Rodzice karali też np. za próby smarowania ust dzieciom żydowskim słoniną. Negatywnie oceniano natomiast małżeństwa mieszane. Z zanotowanych przeze mnie relacji wynika, że ich zdecydowanymi przeciwnikami byli przede wszystkim Żydzi. Kilka osób wspomniało o konfliktach między Żydami i Polakami, mających podłoże ekonomiczne (konkurencja handlowa). Wielu rozmówców oceniło jednak pozytywnie handel prowadzony przez Żydów, zwłaszcza możliwość robienia zakupów na kredyt. Aby odpowiedzieć na pytanie, czy w badanych przeze mnie społecznościach Żydzi żyli wśród chrześcijan, musiałabym poznać ich perspektywę i ocenę rela­ cji z wyznawcami katolicyzmu . Nie miałam jednak możliwości przeprowadzenia takich badań, podczas dziesięciu wyjazdów badawczych na Białoruś nie spotka­ łam bowiem wyznawców judaizmu. Wojna i powojenne zmiany niemal zupełnie zmieniły strukturę mieszkańców tych ziem, doprowadzając do drastycznego spadku liczby ludności żydowskiej (por. uwagi O. Goldberg-Mulkiewicz na temat trudności w prowadzeniu badań nad kulturami, które przestały istnieć w wyniku wojny, w tym - nad kulturą Żydów wschodniej Europy; Goldberg-Mulkiewicz 1995, s. 331). Na podstawie badań, jakie przeprowadziłam, można natomiast mówić o braku izolacji Żydów przez katolików. Sami Żydzi również nie zamykali się na kontakty z innymi członkami lokalnych społeczności i osobami reprezentującymi odmienne wyznanie, zachowując przy tym własną odrębność religijną i - szerzej - kulturową (do tej kwestii jeszcze powrócę). Trudno dziś stwierdzić, na ile wspomniane kontakty były głębokie, jak często wykraczały poza sferę wzajemnych interesów, poza mury szkoły lub przestrzeń ulic i placów, przeradzając się w przyjaźń, miłość, daleko idącą akceptację, jak często skłaniały do bliższego zainteresowania choćby podstawami innej wiary i wyjścia poza powszechną koncentrację na tym, co zewnętrzne, widoczne gołym okiem i poza przekonanie, że Żydzi mieli „swoje wyznanie" („żydow­ skie"), a Polacy = katolicy - „swoje" (z takimi informacjami zetknęłam się w trakcie badań). W badanej grupie nie dostrzegano więc, jak widać, wspólnoty korzeni wiary i historyczno-teologicznych związków między judaizmem i katoli­ cyzmem (a także szerzej - chrześcijaństwem). Mimo różnicy wyznań, niektórzy rozmówcy określili Żydów jako „swoich", „naszych braci". Podstawą takiej klasyfikacji było długotrwałe sąsiedztwo, 8 8 Równie interesujące, jak sądzę, mogłyby być badania dotyczące charakteru relacji Żydów z mieszkającymi na wschodnich terenach I I Rzeczypospolitej wyznawcami prawosławia. �„BYĆ MOŻE MOGLIBYŚMY ŻYĆ RAZEM" 83 wspólne zamieszkanie na tych samych terenach. Czy jednak była to „swojskość całkowita i nie budząca wątpliwości" ? O postrzeganiu Żydów jako „swoich", choć jednocześnie „innych", przez członków badanej przeze mnie grupy - mieszkańców zachodnich i centralnych rejonów dzisiejszej Białorusi - można mówić w odniesieniu do okresu poprze­ dzającego wybuch I I wojny światowej. W czasie działań wojennych Żydzi - przede wszystkim z uwagi na współpracę wielu z nich z Rosjanami - ze „swoich" i „naszych braci" stali się „obcymi". Trzeba jednak zauważyć, że wojna pogłębiła również wśród Żydów „dawno ukształtowane [...] poczucie obcości w stosunku do otoczenia polskiego", a „stereotyp Polaka przybrał na grozie i wrogości" (Hurwic-Nowakowska 1996, s. 58). Bardzo ciekawe informacje, m.in. na temat „swojskości" i „obcości" Żydów, a także charakteru sąsiedztwa społeczności żydowskich i katolickich, przynoszą badania przeprowadzone przez Alinę Całą (w latach 1975-1978 i w roku 1984) w południowo-wschodniej Polsce. Pozwalają one mówić o modelowym, „bez­ konfliktowym współistnieniu", ale też o braku bliższych kontaktów między wyznawcami judaizmu i katolikami, o wzajemnej tolerancji, jak i o „życiu obok siebie" (Cała 1992, s. 16; podkr. I.K). Autorka zwraca uwagę na różnice między modelem sąsiedztwa Żydów i katolików na badanych przez nią terenach, a zachowaniami codziennymi, świadczącymi o antagonizmach i braku szacunku dla odmienności kulturowej Żydów, o dominacji negatywnych elementów ich stereotypu, ale też o dostrzeganiu zróżnicowania ludności żydowskiej przez część rozmówców. Na poziomie modelu można mówić o izolacji, życiu bez konflik­ tów, ale i bez głębokich przyjaźni, na co dzień natomiast nierzadkie były przy­ padki bardzo bliskich więzi, łącznie z małżeństwami mieszanymi, świadczące 9 o wyodrębnieniu „swoich obcych" z „anonimowej masy" (Cała 1992, s. 181; podkr. I.K.). Badania A. Całej wskazują na dwoistość zachowań i sposobu widzenia Żydów. Z jednej strony wyrażano się z szacunkiem, a nawet z podzi­ wem o ich religijności, z drugiej - wyśmiewano żydowskie zwyczaje, zakłócano obrzędy (zachowania te były przede wszystkim „dziełem" tzw. kawalerki; Cała 1992, s. 40-42, 49). Z informacjami o takim zróżnicowaniu postaw zetknęłam się podczas swoich badań na Białorusi. Informatorzy A. Całej - w przeciwieństwie do moich rozmówców - pod­ kreślali, że Żydzi i katolicy wierzą w tego samego Boga. Wielu z nich „popraw­ nie, choć ogólnikowo określiło różnice między wyznaniami" (tamże, s. 33; patrz też s. 33-39, 84). Najczęściej mówiono o zachowaniach, jakie można było zaobserwować poza domem i synagogą, tych, które podpatrywano lub w których uczestniczono „jako «gapie»" (tamże, s. 55). Badaczka podkreśla, że najbardziej zamkniętą przed obcymi była sfera życia rodzinnego (tamże, s. 33). Wiele miejsca poświęciła A. Cała wierzeniom w rytualne zabójstwa dzieci nie należących do społeczności żydowskiej przez Żydów (Cała 1992, s. 88-120). 9 Odwołuję się tu do słów Aleksandra Hertza, którego zdaniem, w relacjach między Żydami i Polakami nie można mówić o pełnej „swojskości", nie budzącej zastrzeżeń (Hertz 1988, s. 37). �84 IWONA KABZIŃSKA Zdaniem badaczki, zabobon ten odegrał zasadniczą rolę „w europejskich poglą­ dach na judaizm" [był więc zjawiskiem znanym nie tylko w Polsce - dop. I.K.] Przyczynił się on do izolacji Żydów, jak też do ich „symbolicznego odczłowieczenia" (Cała 1992, s. 103) . Dla Europy wschodniej, także dla części przedwojennej Polski, charaktery­ stycznym zjawiskiem była „małomiasteczkowa kultura żydowska", której model - znany pod nazwą sztetl - „przeszedł jako jasno określona jednostka kulturowa do zestawu tradycyjnych grup terytorialnych" (Goldberg-Mulkiewicz 1995, s. 332). Nazwa sztetl oznacza „nie tyle obszar geograficzny, określone miejsce, miasteczko na terenie wschodniej Europy [...] ale przede wszystkim społeczność żydowską w nim mieszkającą. Społeczność o określonej strukturze wewnętrznej, rządzącą się własnymi, ściśle określonymi prawami, które zjednej strony stanowią rezultat określonych procesów historycznych, z drugiej zaś podporządkowane są nakazom żydowskiej religii" (Goldberg-Mulkiewicz 1995, s. 332). W przypisie do tego fragmentu tekstu autorka wyjaśnia: „Używane przeze mnie pojęcie «żydowskiego miasteczka» - sztetl, nie oznacza, że wykluczam istnienie obok żydowskiej także społeczności polskiej na tym samym obszarze. Niemniej zwartość gminy żydowskiej i odrębne prawa, którymi się rządziła usprawiedliwiają takie podejście do problemu" (tamże, przyp. 4). Autorka cytuje słowa Elizabeth Herzog i Marka Zborowskiego, ze „Wstępu" do książki Life is with People (New York 1962): My shtetl means my community, and community means the Jewish community (Goldberg-Mulkiewicz 1991, s. 198, przyp. 13). Nasuwa się pytanie, czy w tak postrzeganych wspólnotach można mówić o życiu Żydów wśród chrześcijan? Znakomitym źródłem informacji o społecznościach żydowskich są tzw. Księgi pamięci, nawiązujące do znanego m.in. w średniowiecznych gminach żydowskich Europy zwyczaju pisania ksiąg, mających na celu „ocalenie od zapomnienia poszczególnych osób lub świata, który już nie istnieje" (Goldberg-Mulkiewicz 1991, s. 187). Zainteresowanie „Księgami pamięci" znacznie wzro­ sło po I I wojnie światowej. Powstawały one dla „utrwalenia świata sprzed za­ głady, przedłużenia istnienia żydowskiego miasteczka Europy wschodniej [...] uwiecznienia tych, co w nim mieszkali" (tamże). „Księgi pamięci" pisane są przez osoby wywodzące się z dawnych miast i miasteczek, żyjące w diasporze (O. Goldberg-Mulkiewicz posługuje się terminem 'ziomkostwa'), jak też - na ich prośbę - przez zawodowych historyków, którzy najczęściej opracowują tylko niektóre rozdziały. Księgi zawierają informacje o historii gminy żydowskiej, teksty o charakterze sprawozdawczym, wspomnienia, czasem utwory poetyckie. Zamieszczane są w nich także dokumenty - listy, wycinki prasowe, spisy człon­ ków organizacji społecznych, jak również fotografie i ryciny Bardzo ważną część Ksiąg stanowią opisy Zagłady (Goldberg-Mulkiewicz 1991, s. 188-191). 10 1 0 Z informacjami o rytualnych zabójstwach polskich (katolickich) dzieci przez Żydów zetknęłam się dwukrotnie podczas swoich badań na Białorusi (Kabzińska 1999, s. 114). Dodam też, że wiele emocji i podejrzeń budził np. rytualny ubój zwierząt. I w tym przypadku bardzo często przypisywano Żydom „nieczyste zamiary" (na ten temat patrz: Rozanov 1929). �„BYĆ MOŻE MOGLIBYŚMY ŻYĆ RAZEM" 85 „Księgi pamięci" pisane są przez Żydów i dla Żydów, z pozycji członków określonej gminy, wspólnoty, sztetL Można w nich jednak znaleźć pewne informacje o sąsiadach, o występowaniu dwóch światów: żydowskiego i tego, „który istniał obok i - jak sądzi wielu badaczy - był przez Żydów zupełnie niezauważany" (Goldberg-Mulkiewicz 1991, s. 194; podkr. I.K.). Autorka po­ daje przykład mapy Kałusza, znajdującej się w „Księdze pamięci" tego miastecz­ ka. „Na schematycznie narysowanym planie umieszczono wszystkie ważniejsze, zdaniem autora, instytucje. Podział na dwa światy widoczny jest na pierwszy rzut oka. Otóż, wszystkie instytucje nieżydowskie oraz nazwy ulic oznaczone są polskim alfabetem i po polsku, instytucje należące do świata żydowskiego podpisane są po hebrajsku. Sąsiedzkie usytuowanie sprawiło, że niemalże grani­ czą ze sobą dwa teksty: «Plac piłki noznej» oraz napis oznaczający żydowski cmentarz; cmentarz katolicki oznaczony jest krzyżem i słowem «cmentarz». Użycie krzyża jako oznacznika zasługuje na szczególną uwagę, gdyż w głęboko zakorzenionej tradycji żydowskiej leży unikanie tego znaku. Dwoma alfabetami: łacińskim i hebrajskim, podpisana jest siedziba niemieckiej policji kripo. W tym wypadku oznaczono bowiem instytucję, która nie należała do żadnego z tra­ dycyjnych światów miasteczka, niemniej zaważyła zasadniczo na jego losie" (Golberg-Mulkiewicz 1991, s. 194). Jednym z wielu przykładów opisu społeczności żydowskiej, zawierających również informacje o relacjach między Żydami i chrześcijanami, jest książka Jakóba Schalla poświęcona Żółkwi - miejscowości leżącej 30 km na północ od Lwowa - i jej mieszkańcom (Schall 1939). Czytamy tam m.in. o tym, że w X V I I - X V I I I w. mieszkający w Żółkwi Polacy, Rusini, Żydzi, jak też nieliczni Ormianie żyli „zgodnie obok siebie" (Schall 1939, s. 87; podkr. I.K.). W mia­ steczku znajdowała się „«ulica zydowska», w której mieszkali obok Żydzi i chrześ­ cijanie. Nie brak też «domów zydowskich» wśród domostw chrześcijańskich w innych dzielnicach miasta. Nie brak wreszcie domów, w których Żyd mieszka obok chrześcijanina. Jakkolwiek istnieje «ulica zydowska», to jednak nie ma ona znamienia ghetta, nie jest oddzielona od reszty miasta żadnym murem, ani płotem, bo i poza «ulica zydowska» mieszkają «niewierni» w dość wielkiej liczbie. Świadczy to najlepiej o tym, że nie ma w Żółkwi takiej różnicy pomiędzy lud­ nością żydowską a nieżydowską, jak np. we Lwowie, gdzie ghetto oddzielone było od reszty miasta" (Schall 1939, s. 88; podkr. I.K.). Autor przeciwstawił bezkonflik­ towe relacje mieszkańców Żółkwi, gdzie „na całej przestrzeni niemal 250 lat nie było żadnych tarć", sytuacji we Lwowie, w którym „dochodziło do częstych tumultów przeciw Żydom" (tamże, s. 88). Na szczególną sytuację lwowskich Żydów zwracał np. uwagę Aleksander Hertz (1988, s. 210). Z podanych przez niego informacji wynika, że jeszcze przed wybuchem I I wojny światowej Żydzi we Lwowie traktowani byli, przynajmniej przez część mieszkańców miasta, jako 11 11 Schall podaje, że w XVII-wiecznych aktach Żydzi nazywani są „niewiernymi" albo „per­ fidnymi", w dokumentach z późniejszych okresów występuje natomiast nazwa „starozakonni" (Schall 1939, s. 88). �86 IWONA KABZIŃSKA „obcy". Jak wiemy, wojna zaważyła dramatycznie nie tylko na sytuacji tej grupy, ale też na losach mieszkańców Żółkwi (na ten temat patrz: Taffet 1946). Jakób Schall pisze o życiu Żydów wśród chrześcijan. Informuje też, że przed­ stawiciele obydwu społeczności żyli obok siebie. Można jednak zapytać, jaka jest różnica między tymi pojęciami, a także - jakie były konsekwencje owego „życia wśród" i „życia obok siebie" - rozpatrywanego nie tylko pod kątem przestrzennej lokalizacji domostw zamieszkałych przez przedstawicieli różnych wiar, lecz przede wszystkim pod kątem postaw poszczególnych osób wobec sąsiadów, sposobu ich widzenia, charakteru relacji sąsiedzkich? Można przecież żyć (przestrzennie) obok siebie, czy wśród członków jakiejś grupy, a jednak pozostawać dla siebie obcymi lub nawet wrogami. Informacje podane przez Schalla pozwalają mówić o dwóch typach relacji sąsiedzkich. Jeden z nich jest elementem wspomnianego już (być może nieco wyidealizowanego) modelu miasteczka , drugi - elementem modelu getta. Dzieje i funkcjonowanie tak specyficznego zjawiska, jakim jest getto, w tym przede wszystkim getto żydowskie, nie są przedmiotem tego artykułu. Chciała­ bym tu tylko przypomnieć, że w I V - V I wieku, w Hiszpanii, wydano pierwsze ustawy dyskryminujące ludność żydowską. W myśl Soboru Laterańskiego I I I (1179 i 1215) chrześcijanie nie mieli prawa mieszkać wśród Żydów. Tych ostat­ nich obowiązywało ponadto noszenie kawałka materiału w kolorze żółtym lub czerwonym jako „znaku rozpoznawczego" (Lewandowski 1995, s. 43). Jak widać, sposób informowania o przynależności etnicznej, narodowej, czy wyznaniowej - stosowany w obozach hitlerowskich - nie był XX-wiecznym wynalazkiem, lecz - podobnie jak getta tworzone w czasie I I wojny światowej - nawiązywał do odległych wzorów. Wspomniane tu przykładowo decyzje Soboru Laterańskiego I I I , podobnie jak różnego rodzaju lokacje, zaowocowały izolacją (częściową lub całkowitą) społeczności żydowskich i chrześcijańskich. Przyczyniły się też do tworzenia gett i dzielnic etnicznych, zamieszkałych przez grupy różniące się wyznaniem, jak też innymi elementami kultury. Takie specyficzne getta i dzielnice żydowskie istniały w wielu miastach. Przywołam tu przykład Pragi, gdzie w X V I - X V I I stu­ leciu istniało getto, w którym mieszkali Żydzi pochodzący z różnych krajów (m.in. z Hiszpanii, Włoch, Polski, a także z Jerozolimy), zajmując się handlem i rzemiosłem. Tu - zdaniem G.P. Mielnikowa - odbywał się proces wewnętrznej integracji żydowskiego etnosu średniowiecznej Europy (Melnikov 1994, s. 127). Nieliczną grupę stanowili Żydzi - konwertyci. Byli oni bardzo często prześla­ dowani, zarówno przez krewnych, jak i przez inne osoby. Autor jednego z doku­ mentów, dotyczącego średniowiecznych Czech, domagał się nawet, by Żydów 12 1 2 Olga Goldberg-Mulkiewicz zwraca uwagę na mitologizację żydowskiego miasteczka Europy Wschodniej. Elementem mitu jest np. przekonanie o przewadze kultury chasydzkiej i jej oddziaływaniu na wszystkie sfery życia sztetl oraz przeświadczenie o idealnej harmonii, w jakiej żyli jego mieszkańcy. Inny mit, zdaniem autorki, mówi o nędzy żydowskiego miastecz­ ka, braku nadziei i perspektyw oraz o konieczności buntu przeciwko takiemu życiu (Goldberg-Mulkiewicz 1995, s. 336). �„BYĆ MOŻE MOGLIBYŚMY ŻYĆ RAZEM" 87 i chrześcijan, którzy nawiązali zbyt bliskie stosunki karać śmiercią (Randin 1994, s. 96-98). Jak widać, w tym modelu relacji między wyznawcami judaizmu i chrześcijaństwa izolacja obydwu społeczności miała być pełna. Przekroczenie granic etniczno-konfesyjnych było (lub miało być) surowo karane. W Warszawie, jeszcze w okresie międzywojennym, Żydzi należący do warstw uboższych mieszkali w odrębnej dzielnicy, „jakby w samoistnie utworzonym gettcie" (Fuks 1998, s. 123). Znaną „dzielnicą żydowską" był krakowski Kazimierz (o jego współczesnym odrodzeniu interesująco pisze Anna Szulc, 2002). Także w Lublinie, do czasów I wojny światowej, istniały wyraźne podziały na dzielnice i części miasta zamieszkałe w większości przez Żydów lub Polaków. Jak pisze Konrad Zieliński: „Podzamcze i Stare Miasto zdominowane były przez Żydów. Nieliczni Polacy byli właścicielami znajdujących się tam domów i rzadko tam mieszkali, skupiając się często na niektórych tylko ulicach. Po sąsiedzku mieszka­ no w okolicach [...] Placu Bychawskiego, przedmieść i ulicy Zamojskiej, zaś Żydzi zamożniejsi posiadali własne kamienice i wynajmowali mieszkania na Nowym Mieście - głównie przy Królewskiej, Krakowskim Przedmieściu i Namiestnikow­ skiej. Były to rejony miasta zdominowane przez Polaków, a mieszkający tam, zwłaszcza przy «lepszych» ulicach, Żydzi, należeli głównie do wyższych i często zasymilowanych warstw społecznych. [...] W porównaniu z ludnością chrześcijań­ ską lubelscy Żydzi byli grupą uboższą, słabiej wykształconą i zamieszkującą gene­ ralnie gorsze dzielnice miasta" (Zieliński 1999, s. 67). Autor podaje, że stosunki polsko-żydowskie w Lublinie z początku XX wieku „cechowała wzajemna nie­ chęć i nieufność" (tamże, s. 74). Kontakty ograniczały się do środowisk miejskiej inteligencji oraz nielicznej klasy przemysłowców i finansistów, a także robotników zakładów przemysłowych i członków partii socjalistycznych. „Ze strony żydow­ skiej - informuje Zieliński - z Polakami kontaktowali się głównie asymilanci [...] niechętnie odbierani przez swoich, a ich głęboka nieraz identyfikacja z kulturą polską także nie chroniła przed dyskryminacją" (tamże). Cytowani tu autorzy informują o udziale przedstawicieli żydowskich i pol­ skich elit (artystycznych i politycznych) w życiu kulturalnym Lublina i Warsza­ wy (Zieliński 1999, s. 73; Fuks 1998, s. 124). Fuks pisze np. o wizytach polskich mężów stanu, a także artystów opery i muzyków, w Wielkiej Synagodze na Tłomackiem, „ze względu na wysoki poziom i muzyczną atrakcyjność nabo­ żeństw", jakie tam odprawiano. „Była to synagoga reformowana, z instrumental­ nym (organowym) akompaniamentem i 120-osobowym chórem, towarzyszący­ mi kantorowi w czasie śpiewu" (Fuks 1998, s. 124). Edmund Lewandowski pisze, że Żydzi żyli „w systemie kastowo-gettowym". „Zamykali się «od wewnatrz» w kaście", a „inni zamykali ich «od zewnatrz» w gettach [...]. Życie w systemie kastowo-gettowym umacniało [...] podział na «swoich)) i «obcych»" (Lewandowski 1995, s. 43; podkr. I.K.; szerzej o tych podziałach patrz: Hertz 1988, s. 27-37, 52-83). Zjawisko kastowości Żydów zostało znakomicie opisane przez A. Hertza (1988, s. 83-205). Autor wyjaśnił, że 'kasta' jest pojęciem szerszym od 'getta' - zamkniętej jednostki terytorialnej. Termin 'kasta' odnosi się do grupy, niezależnie od miejsca jej �88 IWONA KABZIŃSKA zamieszkania i występujących w niej podziałów wewnętrznych. Jest to grupa zamknięta, „odcięta od innych grup społeczności narodowej" (tamże, s. 108). Kasta bardzo często stanowi organizację ekonomiczną, będąc zarazem grupą kul­ turową. Istnienie systemu kastowego związane jest ze „sztywnym i tradycyjnie utrwalonym układem ocen społecznych" (tamże, s. 99). Cytowany tu autor twier­ dzi, że każdy kto jest członkiem grupy określanej jako kasta „rodzi się w niej i umiera" (tamże, s. 84). Z dalszych rozdziałów pracy wynika jednak, że zdarzają się przypadki wyjścia poza kastę (przede wszystkim poprzez zmianę wyznania). Nie brak też działań przeciwko niej, podejmowanych przez osoby należące do środowiska żydowskiego (Hertz 1988, s. 145-205). Hertz poruszył również kwestię izolacji Żydów, podnoszoną przez wielu ba­ daczy i traktowaną jako jeden z zasadniczych wyróżników ludności żydowskiej. Aleksander Kac pisze пр., że przez dwa tysiące lat Żydzi żyli „w dobrowolnej izolacji od ludów krajów, w których mieszkali, nie zapuszczając głębiej korzeni" (Kac 1997, s. 103; por. Cała 1992, s. 33, 103). Według Edmunda Lewandowskiego natomiast, „Żydzi bali się zewnętrznego świata i nawet w spokojnych czasach mieli poczucie alienacji" (Lewandowski 1995, s. 44). Zdaniem Hertza, nie moż­ na mówić o pełnej izolacji ludności żydowskiej przez chrześcijan, ani też o izo­ lowaniu się tej grupy Jako kasta Żydzi „byli [...] w obrębie zamkniętego syste­ mu, tworzyli świat sam dla siebie. Ale równocześnie jako jednostki i mniejsze zespoły utrzymywali stałe kontakty ze światem pozakastowym, stanowili skład­ nik tego świata, odgrywali w nim poważną rolę. Były to kontakty częste, liczne, wielostronne. Miały one mocne zabarwienie emocjonalne. Żyd [...] stał się częś­ cią świata wartości polskiego szlachcica-ziemianina i nie był wartością ujemną. I tym samym wytwarzały się drogi wzajemnego oddziaływania kulturalnego [...] ściśle wytyczone przez cały układ stosunków społecznych i gospodarczych [...]" (Hertz 1988, s. 112; por. też podane wcześniej dla przykładu informacje o udziale niektórych Żydów i Polaków w życiu kulturalnym Warszawy i Lublina, prze­ czące stereotypowemu przekonaniu o izolacji tych społeczności) . W ostatnich latach ukazało się wiele monografii poświęconych ludności ży­ dowskiej w różnych krajach, także w Polsce (patrz пр.: Bronsztejn 1993; Kersz 1999; Matwijowski red. 1994; Pakentreger 1988; Ziemny 2000 i in.). Podobnie jak inne prace dotyczące Żydów i chrześcijan, przynoszą one informacje, które mogą stać się punktem wyjścia do analizy mającej na celu ukazanie charakteru relacji sąsiedzkich między przedstawicielami tych społeczności. Mogą one także stano­ wić podstawę rozważań nad modelem/modelami sąsiedztwa Żydów i chrześcijan. Sądzę, iż kwestia ta zasługuje na szczegółowe opracowanie. Wymaga ono pogłębionych studiów, uwzględniających aspekt geograficzny, historyczny, per­ spektywę porównawczą. Bardzo ważne jest tu - podobnie jak np. w przypadku 13 13 Przykładem izolacji i tworzenia specyficznego getta jest, rozpoczęta 30 czerwca 2002 roku, budowa 50-kilometrowego ogrodzenia, „mającego chronić Jerozolimę przed palestyńskimi ata­ kami z Zachodniego Brzegu [Jordanu] [...] Ogrodzenie [...] na kilku odcinkach będzie mieć wysokość 4,5 metra [...]" (PAPa 2002). �„BYĆ MOŻE MOGLIBYŚMY ŻYĆ RAZEM" 89 „swojskości", „inności" i „obcości" Żydów - uwzględnienie wymiaru lokalnego, jak też wewnętrznego zróżnicowania obydwu badanych społeczności. Pozwoli to uniknąć generalizacji i formułowania pochopnych wniosków. MIEJSCE POLSKI W DIALOGU MIĘDZY JUDAIZMEM I CHRZEŚCIJAŃSTWEM Zdaniem rabina Byrona L. Sherwina, historia polskich Żydów jest „absolut­ nie wyjątkowa i nieporównywalna z historią, doświadczeniem i twórczością Żydów w jakimkolwiek innym kraju. [...] Tutaj Żydzi stworzyli kulturę, naukę, system edukacji i nawet język (jidysz), jakie nie powstały w żadnym innym miejscu . Tuż przed drugą wojną światową 84% wszystkich Żydów na świecie albo żyło na terytoriach historycznie polskich, albo stąd pochodziły ich rodziny. 14 Polska jest więc czymś wyjątkowym dla Żydów" (Dialog to wysiłek... 1998, s. 153; podkr. I.K.). Z tak postrzeganego miejsca Polski wynika - jak można wnioskować - jej szczególna rola w dialogu między judaizmem i chrześcijań­ stwem. Wskazuje na nią również fakt, iż tylko w Polsce nadano pewien rozgłos Dabru emet, mimo że tekst dokumentu został przetłumaczony na wiele języków (Co dalej z dialogiem... 2001, s. 102). Działania na rzecz dialogu między judaizmem i chrześcijaństwem podej­ mowano w naszym kraju w latach dwudziestych - trzydziestych X X wieku, przede wszystkim w intelektualnych środowiskach katolickich. Główną rolę odegrał ośrodek w Laskach koło Warszawy, a także zespół związany z czaso­ pismem Verbinum i Stowarzyszenie Katolickiej Młodzieży Akademickiej „Odrodzenie" (Bartoszewski 1998, s. 8). Można jednak przypuszczać, że oddziaływanie tych instytucji na polskie społeczeństwo było niewielkie. Próby dialogu podejmowano także w środowiskach kościelnych. Do prekursorów należał ks. Michał Płaszczyński, prorektor seminarium łomżyńskiego, który na początku lat trzydziestych X X w. zapraszał rabinów do teologicznych dyskusji (Co dalej z dialogiem... 2001, s. 107). Przełomowym wydarzeniem w stosunkach między Kościołem Rzymskokato­ lickim i judaizmem było ogłoszenie przez Sobór Watykański I I (28 października 1965 roku) „Deklaracji o stosunku Kościoła do religii niechrześcijańskich «Nostra aetate»" . Zapoczątkowało to „proces gruntownej reorientacji Kościoła wobec Żydów i judaizmu" (Bartoszewski 1998, s. 9; Co dalej z dialogiem... 2000, s. 108). W 1971 roku powstał Międzynarodowy Komitet Łączności Chrześcijan i Żydów (International Catholic-Jewish Liaison Committee), w którym obecni są przedstawiciele Stolicy Apostolskiej oraz ważniejszych międzynarodowych organizacji żydowskich, współpracujących z International Jewish Committee on 15 1 4 Wiadomo też, że wielu wykształconych Żydów odegrało znaczącą rolę w rozwoju polskiej kultury. Na ten temat piszą пр.: Fuks, Hoffman i in. 1982; Fuks 1992; Hertz 1988; Janion 2000; S. Krajewski 1997, s. 189-196; Zieliński 1999 i in. Ciekawym, a niezbadanym dotychczas pro­ blemem jest teologiczne, a nie tylko kulturowe dziedzictwo polskich Żydów. Kwestią tą zajął się m.in. rabin Sherwin (1997). W 1993 roku nawiązane zostały stosunki dyplomatyczne między Stolicą Apostolską i Izraelem. 15 �90 IWONA KABZIŃSKA Interreligious Consultations (Żydzi jako problem... 1998, s. 123; patrz także s. 123-124, 127; por. S. Krajewski 1997, s. 335-370). Po 1945 roku, w Polsce, dialogiem z judaizmem zainteresowane były nadal głównie środowiska inteligencji katolickiej, skupionej wokół Tygodnika Pow­ szechnego i miesięcznika Znak, a następnie - w Klubach Inteligencji Katolickiej (powstających od 1957 roku) i wokół miesięcznika Więź (pierwszy numer pisma ukazał się w lutym 1958 roku). Problematykę tę poruszano także na niektórych uczelniach katolickich (Katolicki Uniwersytet Lubelski, Akademia Teologii Kato­ lickiej - obecnie Uniwersytet im. Kardynała Stefana Wyszyńskiego) i świeckich (Uniwersytet Jagielloński w Krakowie, Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie). Przy ATK powołano Instytut Dialogu Katolicko-Judaistycznego (S. Krajewski 1997, s. 364-365). We współczesnej Polsce uczestnikami dialogu są nadal wąskie kręgi intelek­ tualistów. Działają wprawdzie różne gremia: Polska Rada Chrześcijan i Żydów, której celem jest „przyczynienie się do wzajemnego poznawania, do przezwycię­ żania stereotypów i pogłębiania kontaktów międzyreligijnych" (Bartoszewski 1998, s. 7; por. S.Krajewski 1997, s. 365-367) oraz Komisja Episkopatu do Spraw Dialogu z Judaizmem (szerzej patrz: S. Krajewski 1997, s. 355-361; Chrześcijań­ stwo a religie... 1999), idea dialogu nie została jednak upowszechniona. Zdaniem księdza Romualda Jakuba Weksler-Waszkinela, Kościół Katolicki w Polsce, zwłaszcza na poziomie parafii, ale też wielu diecezji, nie jest przygotowany do dialogu z Żydami. Nie przeniknął jeszcze do niego nowy sposób myślenia na temat judaizmu. Brak np. wyraźnej odpowiedzi na inicjatywę Episkopatu Polski dotyczącą obchodów Dnia Judaizmu w Kościele (17 stycznia), modlitw za „star­ szych braci w wierze", zbyt mało jest „kręgów biblijnych", umożliwiających katolikom spotkania z Żydami. W różnych tłumaczeniach Biblii, jak też w mo­ dlitwach brewiarzowych i Mszale, można znaleźć treści pogłębiające negatywne nastawienie do Żydów. Zreformowania wymaga sposób edukacji w seminariach duchownych, gdzie już na pierwszym roku powinien być położony nacisk na chrześcijańską teologię judaizmu oraz wspólne korzenie judaizmu i chrześcijań­ stwa (Co dalej z dialogiem... 2001, s. 98-102; por. wypowiedź Z. Nosowskiego, tamże, s. 105). Niezbędna jest również, jak sądzę, zmiana w nauczaniu religii w szkołach, w duszpasterstwie akademickim i innych środowiskach. Od tego typu działań zależy, w jakim stopniu wierni zostaną przeniknięci ideą dialogu z judaizmem i czy podejmą działania zmierzające do jego pogłębienia. Zmiana obecnej sytuacji z pewnością nie jest łatwa. Nie będzie też natych­ miastowa. Bardzo trudno np. oddzielić perspektywę teologiczną od innych zjawisk decydujących o charakterze relacji między Żydami i chrześcijanami. Bardzo trudno również uniknąć patrzenia na poszczególne społeczności bez wkraczania w sferę stereotypów i wzajemnych uprzedzeń. Nie została też 16 1 6 Na temat stereotypu Żydów, choćby tylko w polskiej kulturze, istnieje ogromna literatura. Pisało o tym m.in. wielu cytowanych przeze mnie autorów (Cała 1992; S. Krajewski 1997, 1998; W. Krajewski 1998; Dialog to wysiłek... 1998; Fuks 1992, 1998; Hertz 1988; Hurwic-Nowakowska 1996; Janion 2000; Zieliński 1999; patrz też: Kabzińska 1999, s. 109-115). �„BYĆ MOŻE MOGLIBYŚMY ŻYĆ RAZEM" 91 jeszcze przezwyciężona przeszłość Szoah (Żydzi jako problem... 1998, s. 125-136; Greenberg 2001; S.Krajewski 1997, s. 221-289). Istnieją również „trudności znalezienia polskich partnerów dialogu, których opinia byłaby reprezentatywna dla większości Żydów polskich. [Poza tym] Nieliczne środowiska żydowskie w Polsce są pod względem poglądów religijnych bardzo zróżnicowane" (Żydzi jako problem... 1998, s. 125-126). O trudnościach w dialogu między judaizmem i chrześcijaństwem, a także 0 konieczności uwzględnienia zarówno płaszczyzny religijnej, jak i pozareligijnej w relacjach między obydwoma grupami, mówili m.in. uczestnicy dyskusji nad Dabru emet, zorganizowanej przez Redakcję Więzi oraz Polską Radę Żydów 1 Chrześcijan. Helena Datner - przewodnicząca warszawskiej gminy żydowskiej - podkreśliła, że dialog międzywyznaniowy powinien uwzględniać szerszy kon­ tekst społeczny, historyczny, jak i polityczny - w skali jednego kraju i stosunków międzynarodowych. Jej zdaniem, z którym się w pełni zgadzam, „dialog religijny, niezwykle sam w sobie interesujący i ważny, bez dialogu społecznego traci nośność" (Co dalej z dialogiem... 2001, s. 98). Stanisław Krajewski, współprzewodniczący Polskiej Rady Chrześcijan i Ży­ dów, wyraził natomiast przekonanie, że „im bardziej będziemy się posuwali w wiek X X I , tym bardziej będziemy mieli za sobą debatę, która prowadzi do jakiegoś pogodzenia się z tragiczną przeszłością. W ten sposób historia, również ta najtragiczniejsza, przestanie stopniowo być najważniejszym i podstawowym materiałem dialogu, a staną się nim sprawy fundamentalne: wspólne świadectwo, wspólna misja, pytanie, na ile przymierze może być rozumiane jako obejmujące na różne sposoby zarówno Żydów, jak i Kościół, itd." (Co dalej z dialogiem... 2001, s. 104; por. S.Krajewski 1997, s. 293-370). Czy rzeczywiście możliwe jest ograniczenie dialogu między Żydami i wyznawcami religii chrześcijańskich do kwestii teologicznych? Czy uczestnikami takiego dialogu będą wyłącznie elity, czy też szersze kręgi społeczeństwa i jakie warunki muszą zostać spełnione dla upowszechnienia jego idei? Na stosunkach między judaizmem i chrześcijaństwem cieniem kładzie się historia. Nie sposób też mówić o nich pominąwszy bolesną dla obydwu stron kwestię antysemityzmu. Problemowi antysemityzmu poświęcono wiele prac (patrz np. Poliakov 1975; Pinkus 1988; S. Krajewski 1997; Hertz 1988; Janion 2000). Nie jest on przed­ miotem tego artykułu. W tym miejscu chciałabym tylko przytoczyć wypowiedź księdza Michała Czajkowskiego, który przypomniał, że antysemityzm ma rodo­ wód pogański. Jest on całkowicie sprzeczny z chrześcijaństwem, „obcy mu i wrogi". Idea ta zrodziła się i upowszechniła przede wszystkim w Aleksandrii, ok. 150 roku przed Chrystusem. Jej piewcami byli „egipscy literaci-propagandyści", kierujący się motywami religijnymi, ekonomicznymi i politycznymi. W 38 r. przed Chr., w Aleksandrii doszło do pogromu. W I wieku przed i po Chrystusie odnotowano też wystąpienia przeciwko Żydom na wyspie Rodos, w Rzymie, w Syrii i Palestynie (Czajkowski 1998, s. 138). Niezależnie od tego, jak dawny rodowód ma antysemityzm, należy podkreślić ogromną skalę tego �92 IWONA KABZIŃSKA zjawiska i jego wymiar międzynarodowy (patrz np. Poliakov 1975; Krzemiński 2001, s. 178; Pinkus 1988; Kac 1997). Dla dialogu między judaizmem i chrześcijaństwem bardzo ważny jest fakt istnienia „antysemityzmu specyficznie chrześcijańskiego" czy też „antysemi­ tyzmu pochodzenia religijnego" (Mazowiecki 1998, s. 27). Jak twierdzi biskup Henryk Muszyński, wyodrębnienie różnych form antysemityzmu „wydaje się niezmiernie istotne". Zwraca on jednocześnie uwagę, że antysemityzm spotykany w Polsce „nie miał nigdy korzeni rasowych, a wyrastał z podłoża religijnego, gospodarczego i politycznego". Na Zachodzie jednak rozpowszechnione jest twierdzenie o ciągłości przedwojennego antysemityzmu polskiego i jego jedności z antysemityzmem rasistowskim, jako doktryną i rasistowską ideologią nazistów" (Żydzi jako problem... 1998, s. 124, 136). Biskup Muszyński zapro­ ponował, by używać określenia 'antyjudaizm' dla odróżnienia antysemityzmu religijnego od rasistowskiego, który „w samym założeniu zmierzał do unicestwie­ nia Żydów, a w dalszej kolejności także do wytępienia innych pośrednich ras niegodnych, nie zasługujących na to, aby je ziemia nosiła" (Żydzi jako problem... 1998, s. 124). Myślę, że takie rozróżnienie terminologiczne jest bardzo potrzeb­ ne m.in. dla ścisłego wyodrębnienia ram badanych zjawisk, a także określenia płaszczyzny i granic dialogu. Inną kwestią jest wspomniana już trudność oddzielenia sfery religijnej od innych czynników decydujących o przebiegu dia­ logu międzyreligijnego i jego pomyślności. Z badań przeprowadzonych w latach 1992-1993 przez zespół socjologów pod kierunkiem Ireneusza Krzemińskiego (w ramach projektu „Polacy, Żydzi i inni") wynika, że „w Polsce mamy na ogół do czynienia z «nowoczesna», ideologiczną formą antysemityzmu, na którą składa się charakterystyczny zespół poglądów, występujący nie tylko w całej Europie, ale i na całym świecie. Nie znajdujemy tu niczego «specyfícznie polskiego»" (tamże, s. 178). Krzemiński podkreśla, że „tradycyjny antysemityzm religijny występuje obecnie w Polsce raczej rzadko. [...] Widać wyraźnie, że polski katolicyzm przeszedł istotną ewolucję [...] Ci, którzy deklarują wciąż postawy antysemickie, uzasadniane argumentacją religijną, należą do specyficznej kategorii społecznej: do zanikającej grupy osób 0 niskim wykształceniu (podstawowe bądź niższe), powyżej 60 roku życia 1 mieszkających na wsi bądź w najmniejszych miastach" (tamże, s. 179, 181). Mimo to, jak przypomina Jacek Borkowicz, „wśród wielu ludzi na Zachodzie utrwaliło się przekonanie, że u podstaw antysemityzmu współczesnych polskich chrześcijan leży oskarżenie Żydów o zabójstwo Jezusa" (Borkowicz 1998, s. 83). Tymczasem - pisze dalej cytowany autor - „w oceanie głupstw, jakich przez lata słuchałem nad Wisłą na temat Żydów [...], nie zdarzało mi się wyłowić podobnego oskarżenia. Tak mówiło się przed wojną i w czasie okupacji [...]. O Żydach-bogobójcach można być może jeszcze usłyszeć od starych ludzi w za­ bitych deskami wioskach, ale takich ludzi i takich wiosek jest już bardzo mało . Argument ukrzyżowania Pana Jezusa nie jest już zatem siłą napędową polskiego 17 1 7 Por. Krzemiński 2001, s. 181. �„BYĆ MOŻE MOGLIBYŚMY ŻYĆ RAZEM" 93 antysemityzmu. Kto uważa, że jest ten nie zna polskiej rzeczywistości. Nawia­ sem mówiąc, ksiądz Waldemar Chrostowski od dawna przypomina komu może, że Kościół przeciwstawił się nakładaniu na Żydów zbiorowej odpowiedzial­ ności za śmierć Jezusa... w 1546 roku, na Soborze Trydenckim" (Borkowicz 1998, s. 83-84; patrz też: Randin 1994, s. 98; Salij 1998; Hertz 1988, s. 30-38; S. Krajewski 1997, s. 301-302, 319-323) . Jak jednak widzimy, oficjalne sta­ nowisko Kościoła Rzymskokatolickiego przez wiele wieków nie zostało przyjęte przez znaczną część wiernych, a może też do nich po prostu nie dotarło... Pytanie 0 przyczyny tego zjawiska pozostawiam bez odpowiedzi. Badania etnologiczne wykazują wprawdzie, że oskarżanie Żydów o śmierć Jezusa nie odeszło jeszcze w niepamięć, wciąż też przypisywane są im mordy rytualne (Cała 1992, s. 81, 88-120; Kabzińska 1999, s. 114), wynika z nich jednak również, że na sposób widzenia Żydów wpływają obecnie inne kwestie. Do najważniejszych należy przypisywanie Żydom znaczącej (i negatywnie ocenianej) roli, jaką odegrali w czasach PRL. Negatywnie oceniana jest też ich współpraca z Rosjanami w czasach I I wojny światowej, zwłaszcza na terenach dawnych Kresów Wschodnich, i sympatia dla idei komunistycznych (Cała 1992, s. 74-79; Hertz 1988, s. 210-211; S. Krajewski 1998; 1997, s. 184-188,203-217; W. Krajewski 1998; Co dalej z dialogiem... 2001, s. 103). Ireneusz Krzemiński podaje, że zarejestrowane w Polsce postawy antysemic­ kie „nie odbiegają od uniwersalnego wzorca. Najpopularniejszym powodem niechęci, wskazanym przez prawie 60% badanych (dokładnie 58%) było stwier­ dzenie: «Zydzi mają w swym ręku większość finansów swiata». Na drugim 1 trzecim miejscu, prawie jednakowo często wybierane, znalazły się stwierdze­ nia, że «Zydzi zawsze się popieraja» (ze szkodą dla innych, rzecz jasna, bo takie było znaczenie tego sformułowania) i «Zydzi dążą skrycie do rzadzenia». Na niechęć do Żydów jako skutek przesądu wskazało wcale nie tak mało ankietowa­ nych, bo prawie 40%. Ale «nieuzasadniony przesad» znalazł się dopiero na czwartym miejscu pod względem częstości wyborów" (Krzemiński 2001, s. 187; por. Cała 1992, s. 45, 74-79). Być może z tych właśnie powodów wiele osób uważających się za chrześcijan nie potrafi wyzbyć się uprzedzeń czy wręcz 18 19 1 8 W 1992 roku rabin Sherwin wygłosił wykład w Akademii Teologii Katolickiej w War­ szawie, w którym przedstawił „nową żydowską interpretację osoby Jezusa". Podkreślona została wyraźna różnica między Jezusem, synem Józefa, jako jednym z wielu mesjaszy, a Mesjaszem, synem Dawida, który ma dopiero nadejść. Rabin Sherwin stwierdził m.in.: „Mamy tradycję uzna­ jącą, że Mesjasz, syn Józefa, rozpoczyna dzieło mesjańskie, ale go nie kończy. I mamy nawet tradycję, że taki mesjasz zjawia się w każdym pokoleniu, a jego zadanie kończy się wraz z tym pokoleniem. Próbuję więc - sięgając wstecz aż do X I I I wieku - porównać Jezusa z tą rolą Mesjasza, syna Józefa i tym samym przyznać mu rolę nie tylko w judaizmie, ale i w mesjanizmie żydowskim" (Dialog to wysiłek... 1998, s. 151). Przekonanie o wyjątkowej solidarności wśród Żydów jest jednym z elementów stereotypu tej grupy. Zetknęłam się z nim także podczas swoich badań. Cecha ta, podobnie jak wiele innych stereotypowych wyobrażeń, nie ma jednak potwierdzenia w rzeczywistości (na ten temat patrz: S. Krajewski 1998, s. 63; W. Krajewski 1998, s. 95; por. też zamieszczone w tekście tego artykułu uwagi o zróżnicowaniu społeczności żydowskiej). 1 9 �94 IWONA KABZIŃSKA wrogości wobec Żydów, nie dostrzegając przy tym wewnętrznych podziałów tej grupy, a przecież - jak pisze ks. M . Czajkowski, „chrześcijańscy antysemici [...] przestają być chrześcijanami mimo prowadzenia w Kościele życia religijnego, nieraz bardzo szczerego" (Czajkowski 1998, s. 145). Cytowane tu wyniki badań socjologów prowadzą do wniosku, a zarazem potwierdzają wyrażony już pogląd, iż bardzo trudno byłoby dziś ograniczyć dia­ log między Żydami i chrześcijanami do kwestii religijnych. Trudno byłoby też wyznaczyć granicę między antyjudaizmem i antysemityzmem (w potocznym rozumieniu). Myślę jednak, że upowszechnienie idei dialogu międzyreligijnego, nie tylko w Kościele, ale też w różnego typu publikacjach, podkreślanie tego, co wspólne i wyjaśnianie przyczyn podziałów - z zachowaniem szacunku dla odrębności poszczególnych grup - mogłoby prowadzić do (bardzo powolnej) zmiany istniejących uprzedzeń. Interesujące byłoby też, jak sądzę, przeprowa­ dzenie badań, które ukazywałyby nie tylko stosunek Polaków do Żydów, ale też pozwoliły stwierdzić, jakie są postawy polskiego społeczeństwa wobec dialogu z judaizmem i jakie czynniki utrudniają jego prowadzenie. Wnioski z badań przeprowadzonych przez polskich socjologów zostały opublikowane w pracy zatytułowanej Trudne sąsiedztwa. Tytuł książki jedno­ znacznie kwalifikuje relacje między grupami, którym poświęcone są poszcze­ gólne rozdziały. Nie tylko między Polakami i Żydami, ale też między Polakami a Romami, Rosjanami i Niemcami (oddzielny rozdział dotyczy mieszkańców byłej Jugosławii). Wracamy tu do kwestii modelu/modeli sąsiedztwa Żydów i chrześcijan i charakteru relacji między nimi, do kwestii życia wśród lub obok siebie. Czy przyjdzie czas, gdy sąsiedztwo tych grup przestanie być trudne i co o tym zadecyduje? Nawiązując do cytowanej wcześniej wypowiedzi ks. Romualda Weksler-Waszkinela i jego negatywnej oceny przygotowania Kościoła Rzymskokatolic­ kiego w Polsce do dialogu z judaizmem, można zapytać, jak są do niego przy­ gotowane inne Kościoły chrześcijańskie, nie tylko w naszym kraju, ale też poza jego granicami? Jak np. wygląda dialog między judaizmem i różnymi odłamami protestantyzmu, o którym wspomina się w Dabru emet? W Dokumencie nie wymieniono prawosławia. Mało znany jest fakt, że pod­ czas wizyty w USA i spotkania z amerykańskimi rabinami, w listopadzie 1992 roku, patriarcha Aleksy I I , stojący na czele Rosyjskiej Cerkwi Prawosław­ nej, mówił o wspólnocie chrześcijaństwa i judaizmu. Stwierdził też, że istniejące podziały wynikają z tego, że żadna z religii nie osiągnęła jeszcze pełni swego rozwoju. Jak pisze A.S. Kac, wypowiedź Aleksego I I została przyjęta krytycznie przez niektórych hierarchów prawosławnych. Oskarżono go nawet o herezję. Już samo powitanie rabinów przez patriarchę słowami: „Drodzy bracia, szalom wam od Boga miłości i pokoju, Boga naszych ojców, który objawił się słudze swemu Mojżeszowi!" spotkało się z krytyką. Jeden z rosyjskich arcybiskupów złożył nawet doniesienie do prokuratury, uznawszy wypowiedź Aleksego I I za obrazę uczuć religijnych obywateli (Kac 1997, s. 106). �„BYĆ MOŻE MOGLIBYŚMY ŻYĆ RAZEM" 95 Kac podkreślił, że w Cerkwi Prawosławnej jest wielu przeciwników dialogu z judaizmem . Sam wypowiedział się bardzo pozytywnie na ten temat, zwraca­ jąc jednocześnie uwagę na konieczność poszerzenia dialogu i wyjścia poza elity, a także - włączenia się w dialog przywódców innych wyznań chrześcijańskich, należących do Światowej Rady Kościołów. Znane przysłowie mówi: „Nawet najdłuższa podróż zaczyna się od pierw­ szego kroku". W działaniach na rzecz dialogu między wyznawcami judaizmu i chrześcijaństwa postawiono już wiele kroków. Myślę, że ich śledzenie, a także badanie efektów tego dialogu, obejmujących różne dziedziny życia, może być niezwykle ciekawym zadaniem dla etnologów. Jest rzeczą zrozumiałą, że zmiany wymagają długiego czasu, głębokich przeobrażeń w sferze mentalności i stereotypów, zakorzenionych w świadomości obydwu stron, a często utrwa­ lanych w określonych celach (na ten temat patrz: Dialog to wysiłek... 1998, s. 154-155; Mazowiecki 1998, s. 21). Konieczne jest jednak otwarcie się na dialog, podjęcie „wysiłku tłumaczenia symboli", poszukiwania tego, co wspólne i podejmowania prób przezwyciężenia podziałów, zarówno w sferze religijno-teologicznej, jak i polityczno-ekonomicznej. Bez podjęcia wysiłków otwarcia się na szeroko rozumiany dialog będziemy nadal brnęli w ślepą uliczkę konflik­ tów, stereotypów i nieufności. 20 LITERATURA CYTOWANA B a r t o s z e w s k i W. 1998, Jesteśmy jednym obrazem, Więź, wydanie specjalne: Pod wspól­ nym niebem. Tematy polsko-żydowskie, s. 7-12. - 2001, Mamy szukać wspólnoty, Więź, nr 8 (514), s. 59-64. B o r k o w i c z J. 1998, Parę słów o Żydach i Polakach, Więź, wydanie specjalne: Pod wspólnym niebem. Tematy polsko-żydowskie, s. 80-89. B r o n s z t e j n Sz. 1993, Z dziejów ludności żydowskiej na Dolnym Śląsku po II wojnie świato­ wej, Wrocław, Wydawnictwa Uniwersytetu Wrocławskiego. C a ł a A. 1992, Wizerunek Żyda w polskiej kulturze ludowej, Warszawa, Wydawnictwa Uniwer­ sytetu Warszawskiego. 2 0 Nie brak tam również przeciwników ekumenizmu i dialogu z Kościołem Katolickim. Wy­ starczy przypomnieć wydarzenia, jakie miały miejsce w Rosji po 11 lutego 2002 roku, kiedy to decyzją Watykanu podniesiono do rangi diecezji cztery administratury apostolskie, istniejące na terenie Federacji Rosyjskiej. Jeden z deputowanych złożył nawet w Dumie projekt rezolucji, domagając się zakazu działalności kościoła Katolickiego w Rosji (Metropol 18.04.2002). W wielu miastach Rosji zbierano podpisy „potępiające ekspansję katolicyzmu" (Metropol 30.04.2002; patrz też np. Inglot 2002; Rędzioch 2002). Nie ustają oskarżenia Watykanu o ekspansjonizm. Jak podaje Polska Agencja Prasowa, „Cerkiew prawosławna opublikowała raport, w którym przed­ stawiła powody, jakie - jej zdaniem - uniemożliwiają rozwój dialogu z Kościołem rzymsko­ katolickim. Głównym zarzutem [...] ma być fakt, iż duchowni katoliccy traktują Rosję jako terytorium działalności misyjnej. A przecież, przypomina raport, Rosja to kraj o tysiącletniej kulturze chrześcijańskiej, przenikniętej tradycją prawosławia. Świadectwem złego traktowania prawosławia ma być działalność katolickich zakonów i zgromadzeń zakonnych" (PAP 2002). �96 IWONA KABZIŃSKA C h r o s t o w s k i W. 1996, Rozmowy o dialogu, Warszawa, Oficyna Wydawnicza „Vocatio". Chrześcijaństwo a religie, 1999, Chrześcijaństwo a religie, I . Ledwoń, К. Рек (red.), L u b l i n -Warszawa, Instytut Teologii Fundamentalnej K U L . Co dalej z dialogiem chrześcijańsko-żydowskim w Polsce?, Więź, nr 8 (514), s. 96-113. C z a j k o w s k i M . 1998, Grzech antysemityzmu, Więź, wydanie specjalne: Pod wspólnym nie­ bem. Tematy polsko-żydowskie, s. 138-148. - 2001, Dlaczego deklaracja „Dabru emet" jest potrzebna chrześcijanom, Więź, nr 8 (514), s. 78-86. Dabru emet... 2001, Dabru emet. Żydowskie oświadczenie na temat chrześcijan i chrześcijaństwa, ogłoszone 10 września 2000 roku, tłum. S. Krajewski, Więź, nr 8 (514), s. 56-58. D a t n e r H., M e l c h i o r M . 1997, Żydzi we współczesnej Polsce - nieobecność i powroty, [w:] Mniejszości narodowe w Polsce, Z. Kurcz (red.), Wrocław, Wydawnictwo Uniwersy­ tetu Wrocławskiego, s. 63-81. Dialog to wysiłek... 1998, Dialog to wysiłek tłumaczenia symboli. Z rabinem Byronem L. Sherwinem, prorektorem Spertus College of Judaica w Chicago, rozmawia Zbigniew Nosowski, Więź, wydanie specjalne: Pod wspólnym niebem. Tematy polsko-żydowskie, s. 149-161. F u k s M . 1992, Żydzi w Warszawie. Zycie codzienne - Wydarzenia - Ludzie, Poznań. - 1998, Życie duchowe i obyczaje Żydów w Warszawie okresu międzywojennego, [w:] Miasto i kultura, t. 2: Warszawa. Etniczne i spoleczno-kulturowe zróżnicowanie miasta, A. Stawarz (red.), Warszawa, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Muzeum Niepodległości, s. 121-138. F u k s M . , H o f f m a n Z., H o r n M . , T o m a s z e w s k i J. 1982, Żydzi polscy. Dzieje i kul­ tura, Warszawa, Wydawnictwo Interpress. G o l d b e r g - M u l k i e w i c z O. 1991, Księga Pamięci, a mit żydowskiego miasteczka, Etno­ grafia Polska, t. 35, z. 2, s. 187-199. - 1995, Świat, który przestał istnieć. Refleksje nad badaniem kultury Żydów polskich, Lud,X. 78, s. 331-340. G r e e n b e r g I . 2001, Dialog żydowsko-chrześcijański - jak długo jeszcze w cieniu Zagłady?, tłum. Violetta Reder CHR, Więź, nr 8 (514), s. 87-95. G r o s f e l d J. 1999, Krzyż i gwiazda Dawida, Warszawa, Wydawnictwo Księży Marianów. H e r t z A. 1988, Żydzi w kulturze polskiej, Warszawa, Biblioteka „Więzi". H u r w i c - N o w a k o w s k a I . 1996, Żydzi polscy (1947-1950). Analiza więzi społecznej lud­ ności żydowskiej, Wydawnictwo IFIS PAN, Warszawa. I n g 1 o t M.SJ. 2002, Historia struktur Kościoła katolickiego w Rosji, L'Osservatore Romano, R. X X I I I , nr 4. Ja n i o n M . 2000, Do Europy tak, ale razem z naszymi umarłymi, Warszawa, Wydawnictwo Sic! K a b z i ń s k a I . 1999, Wśród„kościelnych Polaków". Wyznaczniki tożsamości etnicznej (naro­ dowej) Polaków na Białorusi, Warszawa, Instytut Archeologii i Etnologii PAN. Biblioteka Etnografii Polskiej, t. 54. K a c A.S. Evrei, christianstvo, Rossija, S. Peterburg, „Novyj Gelikon". К e r s z 1999, Szkice z dziejów gminy żydowskiej oraz cmentarza w Lodzi, Łódź, wyd. 2, Oficyna Bibliofilów. K r a j e w s k i S. 1997, Żydzi. Judaizm, Polska, Warszawa, Oficyna Wydawnicza „Vocatio". - 1998, „Problem żydowski" - problem polski, Więź, wydanie specjalne: Pod wspólnym niebem. Tematy polsko-żydowskie, s. 59-79. K r a j e w s k i W. 1998, Fakty i mity. O roli Żydów w okresie stalinowskim, Więź, wydanie spe­ cjalne: Pod wspólnym niebem. Tematy polsko-żydowskie, s. 90-104. K r z e m i ń s k i I . 2001, Polacy i Żydzi - wizja wzajemnych stosunków, tożsamość narodowa i antysemityzm, [w:] Trudne sąsiedztwa. Z socjologii konfliktów narodowościowych, A. Jasińska-Kania (red.), Warszawa, Wydawnictwo Naukowe Scholar, s. 171-200. L e w a n d o w s k i E. Charakter narodowy Polaków i innych, Londyn - Warszawa, Polityka. Mazowiecki T. 1998. Antysemityzm ludzi łagodnych i dobrych, Więź, wydanie specjalne: Pod wspólnym niebem. Tematy polsko-żydowskie, s. 13-32. �„BYĆ MOŻE MOGLIBYŚMY ŻYĆ RAZEM" 97 M ą t w i j o w s k i K. (red.), 1994, Z historii ludności żydowskiej w Polsce i na Dolnym Śląsku, Wrocław, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego. M e 1 n i к o v G.P. 1994, Socioekonomičeskoe i sociokulturnoe położenie evrejskogo naselenija Pragi v konce X V I - načale X V I I v., [w:] Slaviane i ich sosedi, t. 5: Evrejskoe naselenie v CentraVnoj, Vostočnoj i Jugo-Vostočnoj Evropě. Średnie veka - novoe vremja, Moskva, „Nauka", s. 123-137. N i e w i a r a A. 2000, Wyobrażenia o narodach w pamiętnikach i dziennikach z XVI-X1X wieku, Katowice, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego. N o v a k D. 2000, Do czego dążyć i czego unikać w dialogu żydowsko-chrześcijańskim, tłum. T. Wiścicki, Więź, nr 5 (511), s. 36-41. - 2001, Dlaczego deklaracja „Dabru emet" jest potrzebna Żydom, tłum. T. Wiścicki, Więź, nr 8 (514), s. 65-77. P a k e n t r e g e r A. 1988, Żydzi w Kaliszu w latach 1918-1939. Problemy polityczne i społecz­ ne, Warszawa, Żydowski Instytut Historyczny. PAP 2002a, Cerkiew oskarża Watykan o ekspansję, Metropol, 3. 07. PAP 2002b, Początek końca palestyńskich osiedli, Metropol, 1.07. P o 1 i а к o v L. 1975, The History of Anti-Semitism, London, t. 1-3. P i n к u s B. 1988, The Jews of the Soviet Union. The History of a National Minority, Cambridge, Cambridge University Press. R a n d i n A . V 1994, „Christianskoe obščestvo" i evrejskij element v srednevekovoj Čechi ( X - X V I vv), [w:] Slaviane i ich sosedi, t. 5: Evrejskoe naselenie v Central'noj, Vostočnoj i Jugo-Vostočnoj Evropě. Średnie veka - novoe vremja, Moskva, „Nauka", s. 92-106. R ę d z i o c h W. 2002, Trudny moment w stosunkach między Kościołem katolickim a rosyjską cerkwią prawosławną, Niedziela. Tygodnik katolicki, nr 18, 5.05.2002. R o z a n o v V.V. 1929, Zertvennyj uboj (čto mne slučilos' videť), [w:] tegoż, Obonjatel'noe i osjazatel'noe otnošenie evreev к krovi, Paryż, wyd. kn. M . Gorčakova, s. 3-16. S a 1 i j J. OP, 1998, Czy Żydzi ukrzyżowali Pana Jezusa?, Więź, wydanie specjalne: Pod wspól­ nym niebem. Tematy polsko-żydowskie, s. 107-113. S с h a 11 J. 1939, Dawna Żółkiew i Żydzi, Lwów, wyd. Żydowska Gmina Wyznaniowa w Żółkwi. S h e r w i n B.L. 1997, Duchowe dziedzictwo Żydów połskich, Warszawa, Oficyna Wydawnicza „Vocatio". S z u l c A. 2002, Sen o miasteczku, Polityka, nr 26, 29. 06, s. 100-105. T a f f e t G. 1946, Zagłada Żydów żółkiewskich, Łódź. T y 1 о с h W. 1987, Judaizm, Warszawa, Krajowa Agencja Wydawnicza. U n t e r m a n A. 1989, Żydzi. Wiara i życie, Łódź, Wydawnictwo Łódzkie. Z i e l i ń s k i K. 1999, M y i oni. Przyczynek do stosunków polsko-żydowskich w Lublinie w latach I wojny światowej, [w:] Wokół antropologii kulturowej, M . Haponiuk, M . Rajewski (red.), Lublin, Wydawnictwo UMCS, s. 65-75. Z i e m n y A. 2000, Resztki mniejszości, czyli Żydzi polscy dzisiaj, Łódź, wyd. 2, Oficyna Biblio­ filów. Żydzi jako problem chrześcijański i polski. Z biskupem Henrykiem Muszyńskim, przewodniczą­ cym Komisji Episkopatu Polski ds. Dialogu z Judaizmem, rozmawia Zbigniew Nosowski, Więź, wydanie specjalne: Pod wspólnym niebem. Tematy polsko-żydowskie, s. 119-137. ANEKS Dabru emet Żydowskie oświadczenie na temat chrześcijan i chrześcijaństwa, ogłoszone 10 września 2000 roku W ostatnich latach nastąpiła dramatyczna, bezprecedensowa zmiana w stosunkach żydowsko-chrześcijańskich. Przez niemal dwa tysiąclecia żydowskiej diaspory chrześcijanie zwykli charak­ teryzować judaizm jako religię nieudaną czy, w najlepszym razie, przygotowująca grunt i mającą �98 IWONA KABZIŃSKA swoje wypełnienie w chrześcijaństwie. Jednak w dziesięcioleciach, które nastąpiły po Holokauś­ cie, chrześcijaństwo uległo dramatycznej zmianie. Coraz więcej oficjalnych ciał kościelnych, zarówno rzymskokatolickich, jak i protestanckich, publicznie oświadcza, że ma wyrzuty sumienia z powodu niewłaściwego traktowania przez chrześcijan Żydów i judaizmu. Oświadczenia te stwierdzają też, że chrześcijańskie nauczanie i kaznodziejstwo musi ulec zmianie tak, by uznać trwałość Boskiego przymierza z Żydami i pochylić się z uznaniem nad wkładem judaizmu do cywilizacji świata i do samej wiary chrześcijańskiej. Jesteśmy przekonani, że te zmiany zasługują na przemyślaną odpowiedź żydowską. Mówiąc tylko w swoim imieniu - jako grupa żydowskich naukowców ponad podziałami na poszczególne odłamy judaizmu - wierzymy, że jest czas, aby Żydzi poznali wysiłki czynione przez chrześcijan, by wyrazić szacunek dla judaizmu. Wierzymy, że nadszedł czas, by Żydzi zastanowili się, co judaizm ma teraz mówić o chrześcijaństwie. Jako pierwszy krok proponujemy osiem zwięzłych stwierdzeń o tym, jak Żydzi i chrześcijanie mają się odnosić do siebie nawzajem. 1. Żydzi i chrześcijanie czczą tego samego Boga. Przed powstaniem chrześcijaństwa Żydzi byli jedynymi, którzy czcili Boga Izraela. Jednak chrześcijanie również czczą Boga Abrahama, Izaaka i Jakuba, Stworzyciela nieba i ziemi. Choć chrześcijańskie praktyki religijne nie są życiodajnym religijnym wyborem dla Żydów, my, jako żydowscy teologowie, cieszymy się, że poprzez chrześcijaństwo setki milionów ludzi weszło w związki z Bogiem Izraela. 2. Żydzi i chrześcijanie uważają za autorytet tę samą Księgę - Biblię (zwaną przez Żydów „Tanach", a przez chrześcijan „Starym Testamentem"). Zwracając się do niej, by uzyskać orientację religijną, duchowe wzbogacenie i wspólnotową edukację, wynosimy podobne nauki: Bóg stworzył świat i podtrzymuje jego istnienie. Bóg ustanowił przymierze z narodem Izraela, objawione słowo Boże kieruje Izrael ku życiu w prawości, a w końcu będzie tak, że Bóg odkupi Izraela i cały świat. Jednakże Żydzi i chrześcijanie w wielu miejscach różnie interpre­ tują Biblię. Te różnice muszą być uszanowane. 3. Chrześcijanie mogą respektować żydowskie prawa do Ziemi Izraela. Po Holokauście naj­ ważniejszym wydarzeniem dla Żydów było powtórne ustanowienie żydowskiego państwa w Ziemi Obiecanej. Jako wyznawcy religii zakorzenionej w Biblii chrześcijanie doceniają, iż Izrael był obiecany - i dany - Żydom jako fizyczny ośrodek przymierza między nimi a Bogiem. Wielu chrześcijan popiera Państwo Izrael z powodów znacznie głębszych niż sama tylko polityka. Jako Żydzi przyjmujemy to z aplauzem. Uznajemy zarazem, że tradycja ży­ dowska postuluje sprawiedliwość dla wszystkich nie-Żydów mieszkających w żydowskim państwie. 4. Żydzi i chrześcijanie przyjmują zasady moralne Tory. W ich centrum jest niezbywalna świętość i godność każdej istoty ludzkiej. Wszyscy zostaliśmy stworzeni na obraz Boga. Ten wspólny fundament moralny może być podstawą do lepszych stosunków pomiędzy obiema wspólnotami. Może też być podstawą wielkiego świadectwa wobec całej ludzkości, by popra­ wić życie wszystkich ludzi, naszych bliźnich, i by przeciwstawiać się niemoralności i bałwo­ chwalstwu, które nas rani i degraduje. Takie świadectwo jest szczególnie potrzebne po bez­ precedensowych horrorach mijającego stulecia. 5. Nazizm nie byl fenomenem chrześcijańskim. Bez długiej historii chrześcijańskiego antyjudaizmu i chrześcijańskiej przemocy przeciwko Żydom ideologia hitlerowska nie mogłaby zdobyć poparcia ani być wprowadzona w życie. Zbyt wielu chrześcijan uczestniczyło w nazi­ stowskich zbrodniach na Żydach lub sprzyjało tym zbrodniom. Inni chrześcijanie nie dość protestowali. Jednak nazizm nie był nieuniknionym rezultatem chrześcijaństwa. Gdyby hitle­ rowcom udało się wymordować Żydów, ich mordercza pasja bardziej bezpośrednio skierowa­ łaby się przeciw chrześcijanom. Z wdzięcznością pamiętamy tych chrześcijan, którzy ryzyko­ wali lub poświęcali życie, by ratować Żydów w czasie rządów nazistów. Mając to na uwadze, zachęcamy do kontynuowania czynionych ostatnio wysiłków teologii chrześcijańskiej, by jednoznacznie odrzucić pogardę dla judaizmu i narodu żydowskiego. Z uznaniem odnosimy się do tych chrześcijan, którzy odrzucili nauczanie pogardy i nie winimy ich za grzechy popeł­ nione przez ich przodków. �99 „BYĆ MOŻE MOGLIBYŚMY ŻYĆ RAZEM" 6. Różnica pomiędzy Żydami a chrześcijanami nie może być przezwyciężona siłami ludzkimi. Stanie się to, gdy Bóg zbawi cały świat, jak obiecuje Pismo. Chrześcijanie poznają Boga i służą M u przez Jezusa Chrystusa i tradycję chrześcijańską. Żydzi poznają Boga i służą M u poprzez Torę i tradycję żydowską. Ta różnica nie będzie przezwyciężona przez jedną ze wspól­ not poprzez wmawianie, że to ona zinterpretowała Pismo bardziej właściwie niż inni. Nie będzie też przezwyciężona przez użycie przewagi politycznej. Żydzi mogą szanować chrze­ ścijańską wierność ich objawieniu, tak jak my oczekujemy od chrześcijan szacunku dla naszego objawienia. Ani Żyda, ani chrześcijanina nie należy zmuszać do afirmacji nauczania drugiej wspólnoty. 7. Nowe stosunki między Żydami a chrześcijanami nie osłabią żydowskich praktyk religij­ nych. Lepsze stosunki nie przyspieszą kulturowej i religijnej asymilacji, której Żydzi słusznie się obawiają. Nie zmienią tradycyjnych żydowskich form praktyk religijnych, nie powiększą liczby małżeństw mieszanych między Żydami a nie-Żydami, nie skłonią większej liczby Żydów do nawrócenia na chrystianizm, ani nie stworzą fałszywej mieszaniny judaizmu i chrze­ ścijaństwa. Szanujemy chrześcijaństwo jako wiarę, która poczęła się wewnątrz judaizmu i nadal ma z nim znaczące związki. Nie widzimy jej jako rozszerzenia judaizmu. Tylko wtedy, gdy będziemy cenić własne tradycje, możemy uczciwie kultywować te nowe stosunki. 8. Żydzi i chrześcijanie muszą razem pracować na rzecz sprawiedliwości i pokoju. Żydzi i chrześcijanie, każdy na swój sposób, uznają, że świat nie jest w stanie zbawienia, co wyraża się w trwałości prześladowań, ubóstwa, ludzkiego poniżenia i nędzy. Chociaż sprawiedliwość i pokój są w ostatecznych rachunku Boże, nasze połączone wysiłki, we współpracy z innymi wspólnotami religijnymi, pomogą sprowadzić królestwo Boże, na które oczekujemy z nadzieją. Osobno i razem musimy pracować na rzecz sprawiedliwości i pokoju w naszym świecie. W tym dziele kieruje nami wizja proroków Izraela: „Stanie się na końcu czasów, że góra świątyni Pańskiej stanie mocno na wierzchołku gór i wystrzeli ponad pagórki. Wszystkie narody do niej popłyną, mnogie ludy pójdą i rzekną: «Chodzcie, wstąpmy na Górę Pańską do świątyni Boga Jakubowego! Niech nas nauczy dróg swoich, byśmy kroczyli Jego ścieżkami» (Iz 2, 2-3)". tłum. Stanisław Krajewski I W O N A KABZIŃSKA "PERHAPS WE COULD LIVE TOGETHER..." DIALOGUE BETWEEN JUDAISM A N D CHRISTIANITY. CHANGING THE MODEL OF NEIGHBOURHOOD Summary Relationships of the Jews and Christians living as neighbours, when discussed in publications of different kind: in mass media, in social sciences etc. are, more often than not, presented in terms of mutual stereotypes, conflicts, differences and cultural boundaries difficult to overcome. Usually elements separating both groups are emphasized, including mutual negative images. Therefore an initiative is worth noticing, undertaken by the Jews, which may be considered the sign of the w i l l to break down social barriers and prejudices. According to the author of the article, the initiative is an important step toward the Christian-Jewish dialogue. On 10 September 2000 a group of religious Jews in the USA proclaimed a Declaration called Dabru emet ("Tell the truth"). By 20 May 2001 it was signed by about 170 Jewish intellectuals from the USA and Canada. Dabru emet is the Jewish response to reiterated efforts of the Chris­ tians (Roman Catholics in particular) to enter upon a dialogue. The Declaration includes some theological problems as well as many other, which have determined mutual images of the two groups. Stress has been laid on the necessity of preserving the identity and distinct character of �100 IWONA KABZIŃSKA each of them, but at the same time elements joining both religions should be taken into account (faith in the same God, Judaistic roots of Christianity, appeal to the same authority - the Hebrew Scripture). The Declaration expresses hope that the dialogue may contribute to the improvement of mutual relations and that the Jews and the Christians w i l l be able to live "together" and not only "beside each other". Thus there is a possibility of changing the model of neighbourhood. The author of the article discusses the character of that neighbourhood. She presents different types of socio-spatial relations of Christian and Jewish communities: the shtetl (little town), ghetto and Jewish districts in towns. Another aspect of the relationships are the attitudes and definitions of the Jews as "aliens" or "our people". In the last part of the article initiatives of the Roman Catholic Church have been presented aiming at changing attitudes towards the Jews as well as at intensifying the dialogue with Judaism. Obstacles have been mentioned too: difficulties with separating religious and non-religious di­ mensions, negative stereotypes and prejudices on both sides, different views and interpretations of the past, antisemitism and life in the shade of Shoah. There are no partners on the Polish side whose opinions could be representative for the Jews. The author maintains that all activities leading to mutual dialogue are of great importance; the idea should be propagated not only among theologians and intellectual circles but also by social sciences and widespread among large groups of the Catholics. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a782f81ac87bf5177c6fd97101848a0c.pdf e6aa5024e0ad8f204e1591827bf915cb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1712 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1584 Title A name given to the resource Postkomunizm. Ideowe i społeczne płaszczyzny dialogu / ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46, s.5-28 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drozd-Piasecka, Mirosława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y „Etnografia Polska", t. X L V I : 2002, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa POSTKOMUNIZM. IDEOWE I SPOŁECZNE PŁASZCZYZNY DIALOGU Wyrazy: 'postkomunizm', 'postkomunistyczne' weszły na trwałe do naszego języka (potocznego, literackiego i naukowego) bezpośrednio po upadku „bloku sowieckiego" i związanego z nim ustroju politycznego. Stosowane są one dość dowolnie, zwykle dla podkreślenia trwałości - uznanych za komunistyczne - sposobów myślenia lub działania konkretnych osób i instytucji . W trakcie kilkunastoletnich zainteresowań procesami obecnej transformacji społeczno-gospodarczej polskiej wsi miałam niejednokrotnie do czynienia z róż­ nie artykułowanymi wypowiedziami i zapisami określającymi postkomunizm. Dotychczasowe definicje postkomunizmu są w większości opisowe. Przy czym najszersza i najbardziej oczywista stwierdza, że jest to wszystko to, co nastąpiło po systemie komunistycznym (Kofman, Roszkowski 1999, s. 142). W literaturze naukowej niektórzy autorzy zachodni używają określenia postkomunizm do łącz­ nego opisania sytuacji krajów byłego bloku radzieckiego po 1989 r. i samej trans­ formacji ustrojowej. Rzadziej pojęcie to jest stosowane jako składnik procesu transformacji i wówczas znaczy tyle, co zbiór reliktów przeszłości. W przed­ stawionym tu tekście postaram się uporządkować, a także przybliżyć konteksty i okoliczności występowania słowa 'postkomunizm'. Chciałabym też ukazać realia społeczno-ekonomiczne, w jakich ma miejsce dyskurs o postkomunizmie. Za podstawę do wniosków posłuży mi analiza przekazów prasowych, uzupeł­ niona wynikami najnowszych badań socjologicznych nad społeczeństwem polskim. 1 INTELEKTUALNA PŁASZCZYZNA POSTKOMUNIZMU W żargonie politycznym 'postkomunizm' jest jednym z najczęściej używanych słów. Jego zakres nie jest jednak dokładnie sprecyzowany. Pojęciu temu przypisuje się wiele różnorodnych znaczeń. Paweł Śpiewak, historyk idei, socjolog, w jed­ nym z wywiadów wyraził głębokie przekonanie o istniejącym nadal problemie 1 Z całą świadomością pozostawiam do innych studiów rozważania, na ile satelitarne pań­ stwa ZSRR, w tym także Polska, były socjalistyczne, a na ile komunistyczne. Istotne jest dla mnie w tym miejscu głównie stwierdzenie, że w konkretnej rzeczywistości historycznej zaistniał termin 'postkomunizm'. �6 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA postkomunizmu. Określił go mianem choroby, która przenika cały ustrój państwa i dotyka całą sferę publiczną, która sprawia, że mamy dzisiaj niemal dokładnie takie państwo, jakie próbowaliśmy pokonać przed 1989 r. Przy tym nie jest to pro­ blem formacji politycznych wywodzących się ze starego reżimu, ani [...], jaka par­ tia będzie rządzić, ale programu politycznego zapewniającego wolność polityczną oraz codzienny porządek i ład organizacyjny (Informacja Polityka 2000, s. 112). Jerzy Surdykow ski, w felietonie pt. „Niewola z wyboru", zastanawia się czy postkomunizm odnosi się do byłych komunistów i krajów, które nie w pełni wyzwoliły się z upadłego ustroju, czy też Polska jest dlatego krajem postkomu­ nistycznym, że nadal nie sprywatyzowano ogromnej części gospodarki, czy też dlatego, że rządzące koalicje przejęły od komunistów zasadę nomenklatury (Surdykowski 1999, s. 32). Francuski historyk, specjalista od Rosji i Europy Wschodniej, profesor Alain Besancon uważa, że - podobnie jak 'postmodernizm' - 'postkomunizm' jest terminem właściwym. Istotne jest tylko dokładne zdefiniowanie tego, co się kryje pod tym pojęciem. Może ono wyjaśniać czy postkomuniści mają analo­ giczny cel z komuną (wszechświatową rewolucję) czy stosują identyczne metody terroru i fałszu, wierzą w te same prawdy, w walkę klas i gospodarkę planową, czy też odnosimy je do tego, co nas szczególnie irytuje, a mianowicie - do samych ludzi, wyznających i realizujących określone idee. Jego zdaniem, okreś­ lenie postkomunizm odnosimy przede wszystkim do ludzi, którzy coraz to nowym językiem zabiegają o to samo. Najpierw używali oni języka ideologii, potem - kiedy zdobyli władzę - języka siły, by teraz używać języka interesów. Ale ich celem jest niezmiennie władza (Czerwony... 1999, s. 34). Przerwanie tej ciągłość zależy od polityki i biologii. Od zmiany ustroju upłynęło ponad dziesięć lat. Komuniści, którzy na prze­ łomie lat 80. i 90. rządzili w Europie Wschodniej są już ludźmi starymi i scho­ rowanymi. To pokolenie komunistów w większości dbało o władzę, a nie o włas­ ność, bo nomenklatura i tak miała wszystko, czego potrzebowała. Ci, którzy pozostają obecnie na kierowniczych pozycjach - w krajach, w których post­ komuna jest u władzy - za czasów realnego socjalizmu byli młodzi i naiwni, nie zdążyli pobrudzić sobie rąk (tamże, s. 34). Ci młodzi, jak uważa Besancon: są jeszcze gorsi od poprzedników. Jako pierwsi wykorzystali sytuację i okopali się w szańcach własności [...]. Mają wszystko: pozycję, bogactwo i demokra­ tyczną legitymizację (Czerwony... 1999, s. 34). Andrzej Szczypiorski, zastanawiając się nad procesami transformacji, dostrze­ gał ten sam sposób myślenia i te same nawyki u obecnych przedstawicieli socjal­ demokracji, jak u dawnych komunistów. Pisał: Ale jestem naiwny, jeśli się jesz­ cze dziwię i zdumiewam, że to są przecież dokładnie ci sami ludzie. Te same r 2 2 Członek Institut de France, autor kilku książek o komunizmie. Jego Anatomia widma - ekonomia polityczna realnego socjalizmu była wydana u nas w drugim obiegu podczas stanu wojennego, a kolejną, Przekleństwo wieku: o komunizmie, nazizmie i wyjątkowości Shoah, opubli­ kował w 2000 r. Czytelnik. �POSTKOMUNIZM. IDEOWE I SPOŁECZNE PŁASZCZYZNY DIALOGU 7 nawyki, ten sam sposób myślenia. Mogą sto razy powtarzać, iż nawrócili się z komunizmu na socjaldemokratyzm, lecz tacy z nich dzisiaj socjaldemokraci, jak niegdyś komuniści [...] Ludzie dzisiejszej władzy są wychowankami epoki gierkowskiej, kiedy kwestie ideowe już literalnie żadnej roli nie odgrywały, bo wtedy szło tylko o władzę, o socjotechnikę sprawowania władzy, o korzystanie z przywilejów władzy, o uczynienie z władzy jedynego sensu i celu działań, o rozkosz posiadania władzy, słowem - o władzę dla władzy, czyli najbardziej nihilistyczny i demoralizujący światopogląd polityczny, jaki w ogóle może być przedmiotem ludzkiego myślenia [...] (Szczypiorski 1996b, s. 86). Polscy komuniści, według Besancona, znakomicie opanowali umiejętność przywdziewania patriotycznego kostiumu. Jeśli nie od razu, w 1945 г., to już od czasu Gomułki (1956 r.) wmawiali narodowi, że powinien ich kochać, bo są mniejszym złem niż Sowieci (Czerwony... 1999, s. 35). Mistrzem w stosowaniu tej hipokryzji był, jego zdaniem, generał Jaruzelski, którego - po odczycie na paryskiej Sorbonie - studenci uważali za bohatera. Wśród różnic między komunistami a postkomunistami zwraca uwagę całko­ wity brak u tych ostatnich więzi poziomych, tzw. internacjonalizmu proletariac­ kiego. Komuniści jeździli głównie do Moskwy, ich następcy natomiast nie odwie­ dzają się nawet po sąsiedzku. Można to interpretować jako wynik braku ośrodka kierowniczego, ale także jako manifestację patriotyzmu, według Besancona, bardzo ostentacyjną po tylu latach uległości wobec Moskwy. Dążeniem partii postkomunistycznych w krajach byłego bloku wschodniego nie jest wspólna ojczyzna proletariacka, ale Unia Europejska. Może się wydać paradoksem, że dzięki kapitalistycznej unii możliwe się stanie odrobienie strat spowodowanych przez komunizm. Leszek Kołakowski w tekście Upadek komunizmu jako problem filozoficzny napisał, że wbrew oczekiwaniom klęska komunizmu nie spowodowała przeło­ mu, lecz była czasem pomieszania i konfuzji. Krajobraz polityczny ze Związkiem Sowieckim i blokiem komunistycznym wydawał się stosunkowo przejrzysty. Jasny był podział na totalitaryzm, demokrację i wszystkie sprawy można było odnieść do tego fundamentalnego przeciwstawienia. Gdy upadł blok komunistyczny, za­ nikły proste punkty odniesienia i orientacji (Wiek... 1999, s. 19). Nasiliło się uczucie niepokoju o dalsze losy cywilizacji. Leszek Kołakowski wyznaje w wywiadzie przeprowadzonym przez B. Wildsteina, że już sam nie wie, co jest na prawicy, a co na lewicy i - kontynuując - stwierdza, że mało go to w ogóle interesuje. Oczywiście, istnieją jakieś trady­ cyjne podziały, ale ich ideologiczna treść jest już nieważna. Również w Polsce. Mówi się wprawdzie: lewica-prawica, ale gdzie jest ta ideologia lewicowa czy prawicowa? Wśród osób określających się dziś w Polsce jako prawica najwięcej jest takich, które chciałyby zwiększenia państwowego interwencjonizmu, czyli starej, lewicowej, socjalistycznej zasady [...] (Wiek... 1999, s. 20). Komunizm był utopią, wcieleniem uniwersalnej tęsknoty za rajem na ziemi. Pozostaje zatem pytanie: jaką formę realizacji znajdzie sobie ta tęsknota po jego upadku? �8 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Kołakowski nie obawia się powrotu komunizmu w takim sensie, w jakim istniał w ideologii i praktyce bolszewickiej. Niezależnie od swoich intencji ko­ munizm bolszewicki (leninowsko-stalinowski) stał się ideowym zapleczem Czwartego Rzymu. Był kolejną próbą uczynienia z Moskwy ośrodka duchowej przemiany świata [...] Mogą się pojawić inne formy totalitaryzmu (Wiek... 1999, s. 19). Na razie wydaje się to niemożliwe z racji upowszechnienia internetu, telewizji satelitarnej, komputeryzacji, radiofonizacji etc. Jednym z fundamentów komunizmu był bowiem monopol informacji i komunikacji. Obecnie powrót totalitaryzmu w tradycyjnej postaci jest więc nieprawdopodobny. Ale równo­ cześnie pojawiają się niepokojące siły mentalne i społeczne. Zastanawiamy się np. nad fenomenem polegającym na występowaniu tzw. globalizacji przy jedno­ czesnej eksplozji nacjonalizmów i trybalizmów. Świadomość utopijna jest częścią psychiki człowieka, nie ma więc powodu do jej zaniku. Jej podstawowym elementem jest próba stworzenia techniki, dzięki której osiągniemy powszechne ludzkie braterstwo. Wiara w taką technikę otwiera już drzwi do niewolnictwa, gdyż tylko poprzez zniewolenie powszechne można uzyskać pozory owego powszechnego braterstwa (Wiek... 1999, s. 19). Dobrowolne łączenie się małych grup na zasadzie idei braterstwa jest możliwe. Przykładem tego są klasztory, czy - kiedyś - izraelskie kibuce. Jednak idea instytucjonalnego braterstwa na wielką skalę jest drogą do rządów totalitarnych. Ale mimo to utopijna świadomość, rozpaczliwa wiara, że można ustanowić niezawodną, braterską wspólnotę ludzi za pomocą technicznych środków, nie zginie (Wiek... 1999, s. 19). Jerzy Surdykowski zwraca uwagę na podstawową cechę utrwaloną przez komunizm - mentalność niewolniczą. Komunizm upadł z wielu powodów, m.in. dlatego, że obiecywał ludziom warunki życia, których zrealizować nie był w stanie, co wywołało bunt nawet początkowo przekonanych do jego idei, a także dlatego, że jego struktura okazała się całkowicie niewydolna. Upadek komunizmu nie oznacza jednak kresu mentalności niewolniczej. Mentalność niewolnika nie jest wyłącznie cechą jednostek. Widoczna jest ona także w zachowaniach różnych organizacji i ugrupowań partyjnych oraz związ­ kowych, ściślej w ich programach, deklaracjach, wystąpieniach przywódców i innych tekstach. Świadczyć o tym może obserwacja Wacława Wilczyńskiego dotycząca AW„S". Charakteryzując to ugrupowanie i jego zachowanie, napisał on m.in.: [...] Jest to audytorium na ogół słabo wykształcone, żywiące się złudzeniami, oczekujące wszystkiego nie od normalnych demokratycznych instytucji, nie od siebie, lecz od przywódców, od państwa, które wszystko da lub w jakiś cudowny sposób zapewni rozmnożenie dóbr, ukarze winnych, odbierze wyzyskiwaczom, zagwarantuje rów­ ność, sprawiedliwość itd. (Wilczyński 1997, s. 54). Rodzi się, zatem pytanie o różnicę między niewolnikiem a człowiekiem wol­ nym. Zdaniem Jerzego Surdykowskiego, nie należy jej upatrywać w wykształ­ ceniu czy zamożności, lecz w predyspozycjach psychicznych - „w duszy". Niewolnik może obalić najbardziej represyjną władzę. Czyni to, aby „odegrać �POSTKOMUNIZM. IDEOWE I SPOŁECZNE PŁASZCZYZNY DIALOGU 9 się" za wcześniejsze poniżenie. Zaraz jednak potem oddaje rządy pierwszemu lepszemu krzykaczowi, który uwiedzie go kolejną obietnicą „świetlanej przy­ szłości" [...]. W ten sposób niewolnik zrywa jedno jarzmo tylko po to, aby nałożyć sobie drugie, może jeszcze gorsze (Surdykowski 1999, s. 32). Inaczej postępuje człowiek wolny. Wie on, że „świetlanejprzyszłości" nie ma, a prorocy, którzy ją obiecują pod warunkiem powierzenia im rządów to tylko spragnione władzy watażki albo odurzeni własnym kłamstwem szarlatani. Człowiek wolny wie, że po obaleniu lub abdykacji tyrana nie oczekuje go nowa, barwna i fascy­ nująca utopia, że nie ma sposobu, aby szybko „zrobiło się dobrze", że trzeba będzie mozolnie borykać się tak z niedoskonałością ludzkiej natury, jak i z po­ zostałościami upadłego systemu (Surdykowski 1999, s. 32). Wobec tych okoliczności i predyspozycji natury ludzkiej objawienie się wolności (z jej nową ofertą) może zostać odrzucone lub przyjęte niechętnie jako trudne, odstręczające, oczywiście mniej przyjemne od kłamstwa i złudy, które oferuje „szarlatan kolejnej niewoli" (s. 32). Efektem jest „ucieczka od wol­ ności" , która kusiła człowieka już od początku świata. Wolność zawsze, jak jabłko Ewy, złożona jest w ręce człowieka i tylko od niego zależy czyją odrzuci, czy odważnie nadgryzie. Kuszenie odrzuceniem wolności na rzecz bezpieczeństwa niewolnika, tęsknota za dobrym wodzem nie ustaje nawet w demokracji. Pisał o tym już 150 lat temu wnikliwy obserwator młodej demokracji amerykańskiej, Alexis de Tocqueville: Naszych współczesnych ustawicznie zżerają dwie sprzeczne ze sobą namiętności: potrzeba, żeby ktoś prowadził ich za rękę i pragnienie zachowania wolności. [...] Marzą więc o jednej opiekuńczej i wszechobecnej władzy, którą wybieraliby jednak wszyscy obywatele. Mylą centralizację z suwerennością ludu. To im przy­ nosi ulgę (cyt. za: Surdykowski 1999, s. 32). Ta myśl, według Surdykowskiego, znakomicie pasuje do naszych czasów i dzisiejszej Polski. Jego zdaniem, sednem komunizmu nie była ani władza komitetów partyjnych, ani presja sowiecka, ani nawet wszechobecność bezpieki. Była nią mentalność niewolnika, [...] nie­ skłonna do podjęcia ryzyka wolności. [...] Nie warto więc mozolnie borykać się z niedoskonałościami demokracji, której się nie zna i nie pojmuje, lepiej i łatwiej byłoby dostrzec takiego proroka i oddać mu się w wiodącą do szybkiego błogostanu niewolę (s. 32). Mentalność niewolnika powoduje, że wraz z postępem demokracji wręcz ma­ leje odsetek chętnych do podjęcia trudnego dylematu wyboru. Wyrazem tego jest niska frekwencja Polaków w wyborach, skłonność wielu z nich do wiary w zapewnienia o dobrobycie przypadkowemu, ale brutalnie krytykującemu to, co jest i barwnie roztaczającemu miraż utopii, kandydatowi i wyniesienie go do godności „wodza narodu". To, że jest to utopia, która nie ma żadnych szans realizacji nie ma znaczenia. Przykładem takich zachowań jest przypadek Stana 3 3 Zawarta w tytule głośnej książki Ericha Fromma. W Biblii - Adam, odmawiając jabłka, może pozostać w uległości i niewiedzy, przyjmując je zyskuje wiedzę, bierze swój los we własne ręce, skazując się na samodzielne borykanie się z nim. �10 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Tymińskiego (1990 г.), Lecha Wałęsy (1993 г.), Mariana Krzaklewskiego (1997 г., chociaż tej roli nie podjął), a obecnie Andrzeja Leppera. W jednej z prac L. Kołakowskiego czytamy: Klopot z demokracją jest taki, że nie wydziela żadnych ideologicznych czadów zniewalających umysły młode i na­ iwne (cyt. za: Surdykowski 1999, s. 33). Wciąż więc dorastają kolejni fałszywi prorocy, którzy będą zyskiwać fanatycznych zwolenników i stawać na ich czele. Do wolności trzeba dorosnąć. Nie przychodzi ona wraz z wolnymi wybo­ rami, ale z wykształceniem mechanizmów demokratycznych. W Polsce są już zręby społeczeństwa obywatelskiego, istnieją organizacje pozarządowe, samo­ rząd lokalny, ale droga od komunizmu do demokracji jest jeszcze daleka. Pod tym względem Polska jest krajem mocno postkomunistycznym. Co więcej, rozbudowana „mentalność niewolnicza", tęsknota za „dobrym wodzem", będzie spychać nas z drogi do demokracji w każdym kryzysie, powodującym frustracje i spadek zaufania do aktualnych ekip rządzących-władzy (Surdykowski 1999, s. 33). Człowiek wolny, świadomy obywatel państwa demokratycznego, pojmuje znaną maksymę Winstona Churchilla, że demokracja jest „najlepszym z kiepskich ustrojów". Według Surdykowskiego (1999, s. 33) demokracja jest ustrojem najtrudniej­ szym, ponieważ wymaga odpowiedzialności wolnego człowieka. Tylko dyktatura jest łatwa, bo wymaga posłuchu niewolnika, którego „dobry król", albo wódz wyzwala od ciężaru ponad siły - od wolności wyboru. W czasie kryzysów („za­ krętów politycznych") ma on przede wszystkim świadomość, że nie ma „łatwych recept" na opanowanie sytuacji. Wie on także, że człowiek jest tworem niedo­ skonałym, omylnym i grzesznym, a zatem nigdy nie będzie idealnie. Dobrze, jeśli będzie trochę lepiej. Władza jest tak samo niedoskonała, jak i rządzeni, nie należy zatem w porywie gniewu występować brutalnie przeciwko niej, ale nie­ ustannie „patrzeć jej na ręce". Obywatel ten rozumie, że decyzje podejmuje się na drodze kompromisów, w których wszyscy trochę tracą, ale więcej zyskują. Nie wierzy w opowieści o genialnych decyzjach i rozwiązaniach przynoszących oszałamiające, natychmiastowe zyski pod warunkiem przepędzenia kilku pod­ stępnych wrogów i „jak ognia" wystrzega się charyzmatycznych kandydatów na zbawców narodu. Ta wiedza jawi się w praktyce jako bardzo gorzka, przy­ wołująca powiedzenie „gorzki smak wolności", a powściągliwa postawa wobec rzeczywistości jest niezwykle trudna do osiągnięcia. Andrzej Szczypiorski uzasadniał: Państwo dyktatury, które arbitralnie decy­ dowało o sposobach zachowań oraz granicach samodzielności swych poddanych, dawało jednocześnie ludziom słabym i niedojrzałym pewien niebywały komfort, którego świat wolny i demokratyczny stanowczo odmawia. Tamto państwo nie 4 4 Wolność - pisał Andrzej Szczypiorski - jest dla wielu ludzi ciężarem, nie mogą sobie zna­ leźć miejsca w kraju, gdzie każdy ma prawo dokonywania takich wyborów, jakie mu dogadzają i gdzie już nikt nie ma przywileju dyrygowania wyborami współobywateli. Są u nas ludzie, którzy po prostu boją się wolności [...] Pewni ludzie nie chcą zrozumieć i zaakceptować, że każdy ma prawo żyć tak, jak mu się podoba [...] (Szczypiorski 1996a, s. 99). �POSTKOMUNIZM. IDEOWE I SPOŁECZNE PŁASZCZYZNY DIALOGU 11 tylko decydowało o wszystkim, ale także za wszystko brało odpowiedzialność. „Nieopisana lekkość bytu" - mówiąc słowami Kundery. Dziś przyszedł czas duchowej dojrzałości i suwerenności. Dla pewnych ludzi to jest sytuacja nie do zniesienia, ponieważ odpowiedzialność traktują jako ciężar ponad siły. Tacy ludzie nigdy nie zaznają spokoju w demokratycznym państwie [...] Uczynią oni wszystko [M.D.-R] byle tylko się uchylić od przywileju samodzielnego, swobodnego wyboru, bo on nakłada na człowieka ciężary odpowiedzialności (Szczypiorski 1996a, s. 99). Dopiero, gdy dostatecznie duża liczba obywateli dorośnie do demokracji, państwo przestanie być postkomunistyczne czy też posttotalitarne (Surdykowski 1999, s. 33). Zdaniem Surdykowskiego, odpowiedź na pytanie o kres komunizmu w Polsce nie jest obecnie możliwa. Dzisiejszy model demokracji zachodniej, bardzo odbiegający od swego klasycznego pierwowzoru, nie daje dobrych wzorów do naśladowania. Współczesna „demokracja telewizyjna" Ameryki i Europy Zachod­ niej nie zostawia czasu na dialog świadomych obywateli, w którym krystalizują się sądy o sprawach publicznych, dochodzi się do kompromisu. W demokracji telewizyjnej nie głosuje się na programy, bo albo nie są znane, albo nie traktuje się ich poważnie, lecz na osobę przywódcy, jego wygląd, uśmiech (także żony), na sprawność wizażystów i techników od public relations. Tymczasem „zakręty na drodze do wolności" - jak ostrzega Surdykowski - będą ostre (s. 33). Zwracał już na to uwagę A. Besancon, że tam, gdzie w demokratycznych wyborach oddawano głosy na postkomunistów, w rzeczywistości oddawano je przeciw twardym wymogom życia, przeciw kosztom wychodzenia z realnego socjalizmu, a w niektórych wypadkach przeciw niezręcznym politykom prawicy (Czerwony... 1999, s. 34) i niemal we wszystkich krajach byłego bloku wschod­ niego po okresie rządów poskomunistów do władzy dochodziła prawica. Płaszczyzna intelektualnych rozważań o postkomunizmie, jak się okazuje, jest bardzo szeroka. Oscylują one między filozoficznymi problemami totalitaryzmu, wolności, natury ludzkiej i demokracji, a realiami życia społecznego byłych krajów komunistycznych. Jakie postawy społeczne pozostawił po sobie ustrój komunistyczny w Polsce i w jakim kontekście są one najbardziej widoczne? Będzie to przedmiotem moich dalszych refleksji. SPOŁECZNA PŁASZCZYZNA POSTKOMUNIZMU POSTKOMUNIZM SOCJALNY Za kosztowny, a zarazem spektakularny relikt komunizmu uważane są różnego rodzaju osłony socjalne, określane potocznie jako spadek po PRL. Socjalizm miał „przyzwyczaić" do nich różne grupy zawodowe, które teraz nie tylko żądają ich utrzymania, ale wręcz domagają się kolejnych przywilejów. W opracowa­ niach naukowych i publicystyce postawy te są interpretowane jako zachowania typowo postkomunistyczne. �12 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Profesor Jan Winiecki, z Uniwersytetu Europejskiego we Frankfurcie, porównując gospodarkę Starego Kontynentu i Ameryki, pisał: W świecie postko­ munistycznym upowszechniły się postawy żebraczo-roszczeniowe. Ale te postawy nie są czymś obcym w Europie Zachodniej (Olejnik i inni 2000, s. 28). Sedno problemu, jego zdaniem, polega na tym, iż: Państwo opiekuńcze powoduje koro­ zję moralną wolniej niż komunizm, ale działa w ten sam sposób (s. 28). Efektem państwa opiekuńczego w Europie jest wzrost poziomu bezrobocia. Podczas, gdy najlepsze wyniki w walce z bezrobociem osiągają kraje, w których obciążenia socjalne są najniższe. W tym miejscu nie jest istotne to, że także w krajach o starej i rozwiniętej demokracji istnieją w obrębie branż przywileje pracownicze, ani też ich rodowód. Przypomnę tylko, że polski chłop pańszczyźniany, a także robotnik folwarczny w I I Rzeczypospolitej, otrzymywał od dworu konkretne deputaty. Przywileje nie są więc „pomysłem" czy „wynalazkiem" komunistów, faktem jest natomiast, że socjalizm adaptował je do swojego systemu społeczno-ekonomicznego i rozbu­ dował w szczegółach. Część z nich dotąd utrzymała się, bowiem dotychczasowi beneficjenci, bez względu na zmianę ich sytuacji, nie zgadzają się na jakiekol­ wiek ograniczenia i wyrzeczenia. Faworyzowanie jednych grup pracowniczych wywoływało i nadal wywołuje negatywne nastawienie i reakcje pozostałych. Wszak robotnicy Stoczni Gdańskiej, podejmując walkę z komunizmem, głosili m.in. hasło: „wszyscy mamy jednakowe żołądki". Wśród różnych przywilejów zawodowych w PRL do najpoważniejszych nale­ żała możliwość wcześniejszego przejścia na emeryturę. Szeroka opinia społecz­ na akceptowała to prawo w przypadku ciężko pracujących fizycznie górników, hutników, kolejarzy itp., ale już nie przyznawała go pracownikom dokumentacji i informacji naukowej, kustoszom, bibliotekarzom, wokalistom, muzykom grają­ cym na instrumentach klawiszowych i smyczkowych, chórzystom czy komikom cyrkowym. Dla hołubionych w latach 70. i 80. górników ukoronowaniem przyznawanych przywilejów było ustanowienie „Karty górnika". „Kartę" uzy­ skali także hutnicy i nauczyciele (Boruc 1998, s. 40) . Kolejarze i inne osoby pracujące w PKP (wraz z emerytami), a także ich dzieci, posiadali przywilej bezpłatnego przejazdu pociągami. Kolejarze otrzymywali też deputat węglowy: 3,6 tony węgla rocznie, mundur, bądź dodatek mundurowy. Znacznie bardziej wymierne korzyści materialne w postaci zniżkowych biletów lotniczych mieli pracownicy PLL LOT. Zawodowi wojskowi i policjanci mieli zagwarantowane nie tylko 50% zniżki kolejowe, dodatek mundurowy, ale i korzystniejsze niż inni pracownicy „budżetówki" zasady naliczania emerytur i możliwość przejścia na emeryturę po 15 latach służby. W ich przypadku magnesem przyciągającym 5 5 Gwarantowała im ona m.in. pensum należące do najniższych w Europie (21 godzin tygo­ dniowo), a ich dzieciom pierwszeństwo przyjęcia do internatów, burs i szkół ponadpodsta­ wowych oraz prawo do 50% ulgi na przejazdy pociągami osobowymi. Zachowała też, anachro­ niczny w czasie gospodarki rynkowej, zapis o prawie do dodatkowej powierzchni mieszkalnej w postaci jednej izby. �POSTKOMUNIZM. IDEOWE I SPOŁECZNE PŁASZCZYZNY DIALOGU 13 miały być mieszkania służbowe, ale w praktyce pozostały one jedynie martwym zapisem (Boruc 1998, s. 40). Odrębne miejsce wśród uprzywilejowanych przypada rolnikom. Wprawdzie rolnictwo jest sektorem prywatnym, jednak emerytury rolników były w PRL (i są nadal) nieomal w całości finansowane przez budżet państwa. Rolnicy nie płacą też podatku dochodowego i wielu z nich korzysta z preferencyjnych kredy­ tów. Rolnicy otrzymali Kasę Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego - KRUS, do której 96% pieniędzy wpłaca budżet państwa, a właściciele gospodarstw opła­ cają symboliczną (w porównaniu z ZUS-em) składkę, taką samą w przypadku gospodarstwa 4-jak i 500-hektarowego. Składki zróżnicowanej nie mogą płacić, nikt bowiem nie wymyślił sposobu oszacowania ich dochodów. Nie płacą więc podatku dochodowego i z tego względu składkę na ubezpieczenie zdrowotne rolników od 1999 r. również opłaca budżet państwa (Cichocka 1998, s. 18). Raz przyznane przywileje i ulgi trudno jest odebrać, o czym przekonują się rządzący, przedstawiając kolejne projekty zmiany Kodeksu Pracy oraz praco­ dawcy podczas negocjacji ze związkami zawodowymi. Związkowcy pytają m.in. dlaczego rządzący chcą im odebrać część przywilejów, skoro sami z nich korzy­ stają [...] posłowie mają prawo do darmowych przejazdów krajowych, a upo­ sażenia parlamentarzystów i wydatki związane z utrzymaniem biur poselskich nie są opodatkowane - argumentują (Boruc 1998, s. 41). Zdaniem wielu liberalnie zorientowanych publicystów, związki zawodowe, w poczuciu postkomunistycznej sprawiedliwości społecznej, toczą zawzięte boje 0 wzrost wynagrodzeń, nieograniczanie gwarancji socjalnych. Wszelkie inge­ rencje w zakresie zdobyczy socjalnych świata pracy zasługują - według nich - na jednoznaczne potępienie. Standardy, o które walczą związki zawodowe są konsekwentnie „propracownicze". Chcąc ochraniać miejsca pracy, torpedują restrukturyzację przemysłu, żądają wysokich zasiłków, odpraw, organizowania robót publicznych. Skutek jest taki, że zamiast chronić pracowników, utrwala się strukturalne bezrobocie (Balicka 1999, s. 62). Koncepcje państwa opiekuńczego ponoszą na naszych oczach porażkę za porażką - pisał w felietonie Wacław Wilczyński (1998, s. 47). Kontynuując do­ wodził, iż pochopna rozbudowa najrozmaitszych gwarancji osłabiła tak bardzo finanse publiczne, nawet najbogatszych państw [jak Niemcy i Francja - M . D.-P], że nieuchronne staje się wycofanie ze świadczeń uznawanych za stałe zdobycze państwa opiekuńczego [...] Najkrótsza odpowiedź na pytanie o głębsze źródła kryzysu państwa opiekuńczego jest prosta - za dużo gwarancji! Za dużo obietnic egzystencji bez wysiłku [...] (s. 47). Doskonale już znane zachodnie doświadczenia z państwem opiekuńczym 1 sektorem państwowym, niestety, nie wpłynęły w dostatecznej mierze na poglądy i preferencje większości polskich kół politycznych. Nie docenia się jeszcze zależności między poziomem produktu społecznego a dopuszczalnym ekonomicz­ nie stopniem jego redystrybucji. Nadal utrzymuje się przesocjalizowana mental­ ność utożsamiająca perspektywy z gwarancjami [...] Od państwa nie tyle ocze­ kuje się tworzenia warunków sprzyjających przedsiębiorczości, racjonalnemu �14 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA gospodarowaniu, ile działań interwencyjnych na rzecz grup nacisku, konkuru­ jących ze sobą w wyścigu do naszych wspólnych pieniędzy [...] Gospodarka z natury swej nie jest charytatywna. Nadmiernie rozbudowane gwarancje w isto­ cie ograniczają perspektywy i podkopują warunki rozwoju (s. 47). Przytoczone tu wypowiedzi i przykłady jednoznacznie wskazują na to, że postkomunizm socjalny ma wciąż trwałe zaplecze w postawach obywatelskich, tak rządzących, jak i rządzonych, co gwarantuje mu długą jeszcze obecność w naszej przestrzeni społecznej. POSTKOMUNIZM SENTYMENTALNY Innym, wysuwanym przez publicystykę, przykładem myślenia w kategoriach postkomunistycznych jest gloryfikowanie okresu PRL, kiedy sekretarzem КС był Edward Gierek (1970-1980). Sam Gierek do końca (zmarł w 2001 r.) bronił swojej polityki: Huty Katowice, która miała być dobrodziejstwem dla zadymio­ nego Śląska, Portu Północnego, uniezależniającego nas choć trochę od dostaw radzieckiej ropy, Bełchatowa i dziesiątek innych inwestycji. Bronił planu uregu­ lowania Wisły i żałował, że następne ekipy rządzące nie poszły jego śladem. Mówił: dzisiaj macie przynajmniej co prywatyzować i sprzedawać. - Historia uczciwie oceni mnie i lata siedemdziesiąte - powtarzał (Dziadul 1999, s. 26). Jeszcze w ostatnich latach życia byłego I sekretarza PZPR (zwłaszcza w roku 1999) w publicystyce prasowej przybrała na sile obrona postaci E. Gierka i jego historycznej roli. Pochlebne opinie o nim wyraził Andrzej Lepper. Maciej Szczepański (szef telewizji w latach 70., wieloletni bliski współpracownik I sekretarza КС, jeszcze w okresie pracy w Katowicach, na Śląsku) poświęcił Gierkowi obszerny elaborat drukowany w odcinkach w Trybunie i wiele cie­ płych słów w wywiadzie udzielonym Gazecie Wyborczej. Wygłaszane wówczas słowa i opinie zdawały się dobrze współbrzmieć z przekonaniami społecznymi artykułowanymi nie tylko w różnych sondażach i badaniach opinii. W plebiscy­ cie ogłoszonym przez Gazetę w Katowicach - lokalny dodatek Gazety Wyborczej - na Stu Najwybitniejszych Ślązaków i Zagłębiaków X X wieku, Gierek zajął drugie, po Korfantym, miejsce. Rolnik z Kułakowic pod Hrubieszowem postawił Edwardowi Gierkowi pomnik, ale po roku go zburzył, bo rozgłos zaczął prze­ szkadzać w karierze dzieciom zatrudnionym na państwowych posadach. Miesz­ kańcy wsi Waszkowskie koło Zduńskiej Woli podjęli budowę sali gimnastycznej imienia byłego sekretarza partii. W Łomży powstało Stowarzyszenie Społeczne Uhonorowania Edw arda Gierka. Podobnego typu akcje zmultiplikowały się po śmierci Edwarda Gierka w 2001 r. Jego pogrzeb stał się prawdziwą manifestacją narodową. Wrócono też do oceny prowadzonej przez niego polityki. Nieodparcie nasuwa się pytanie o przyczyny trwałości tej, jakże żywej dotąd, dekady komunistycznych dziejów Polski i jej przywódcy. Wyniki rankingów OBOP dowodzą, że (przy pytaniu o ocenę Gierka) akcep­ tacja ankietowanych rośnie wraz z wiekiem, przy czym jest ona największa w grupie 40-49 lat (69% przy 15% negatywnych), czyli w pokoleniu, które r �POSTKOMUNIZM. IDEOWE I SPOŁECZNE PŁASZCZYZNY DIALOGU 15 w latach 70. wchodziło w swoją dorosłość, kończyło szkoły, zakładało rodziny i jakoś wkomponowuje Gierka w to doświadczenie. Jest ona najwyższa tam, gdzie gorsze wykształcenie i sytuacja materialna respondentów. Podobnie z miejscem zamieszkania. Im mniejsze miasto, tym cieplejsza pamięć. Nie mówiąc już o wsi (61% ocen pozytywnych przy 12% negatywnych). Tę pra­ widłowość wzmacnia podział według kryterium społeczno-zawodowego: 78%o rolników jest za, 7% przeciw, potem renciści, emeryci, robotnicy i bezro­ botni. Przy tym nie ma większego znaczenia fakt czy ktoś jest wierzący, czy nie. Pewne znaczenie ma orientacja polityczna (prawicowe poglądy osłabiają nieco poparcie). Podobnie kształtują się odpowiedzi dotyczące oceny dekady Gierka (Władyka 1999, s. 20). Argumenty „za" wszędzie są te same: za Gierka chłopom powodziło się do­ brze, dostali renty, emerytury, mogli brać tanie kredyty. Chłop był wtedy chło­ pem, teraz jest dziadem. Jacek Soska, w radiu „Z", w listopadzie 2001 r. powie­ dział, że ze szczegółowych analiz wynika, iż w tym czasie standard życia i osiągnięć pracy polskiego chłopa były analogiczne jak francuskiego. Nie tylko wieś wspomina Gierka z sentymentem. Burmistrz Ustronia (gdzie do śmierci mieszkał Gierek) - Szwarc - mówił, że w Ustroniu mało kto uważa lata 70. za czas przegrany dla kraju czy przejedzony, bo żyliśmy na kredyt. Dotąd są , z tamtych lat szpitale, sanatoria, domy wypoczynkowe, przyzwoita droga, która dochodzi do miasta. Setki ludzi indywidualnie się pobudowało. Może to wszyst­ ko było za kredyty, ale pieniądze „nie poszły w błoto", przynajmniej tu (Dziadul 1999, s. 24). Nie ulega zatem wątpliwości, że dla współczesnych Polaków pamięć o dekadzie Gierka i o nim samym jest funkcją tego, jak żyją i jak prze­ żywają Polskę współczesną. Ich świadomość rzeczywiście określa byt. Prawdą jest też, że ta akurat przeszłość i ta postać zdają się świetnie pasować do społecz­ nej potrzeby mitotwórstwa (Władyka 1999, s. 22). Gierek rządził między Gomułką i Jaruzelskim. Znalazł się ze swoją polityką konsumpcji i relatywnego liberalizmu między siermiężnym, doktrynalnym socja­ lizmem poprzednika a stanem wojennym i pustymi półkami. Polacy przez chwilę, zwłaszcza w pierwszej pięciolatce Gierka uwierzyli, że mogą sobie pożyć na­ prawdę, zamieszkać w normalnych mieszkaniach, jakoś się urządzić, pojeździć własnym samochodem po świecie (Władyka 1999, s. 22). Program budowy nowej Polski, jej gospodarczej modernizacji, upadł. Zrodził kolejny kryzys i zostawił długi, które dotąd musimy spłacać. W porównaniu z poprzednią i następną dekadą Polska może się jednak jawić jako eldorado. Jak pisze Wiesław Władyka: dla wielu grup społecznych i zawodowych wzór ten nie będzie mógł już nigdy być odtworzony. Dla wsi polskiej na pewno (w latach 70. rzeczywiście przeżywała ona swój najlepszy okres, biorąc pod uwagę cały PRL i pierwsze dziesięciolecie III RP), dla wielu gałęzi przemysłu i dla wielu regio­ nów (ze Śląskiem na czele) także. Tak czy inaczej Gierek otworzył Polskę na Zachód, wymykał się, chcąc nie chcąc, z realkomunizmu rekompensując Moskwie te straty demonstrowanym serwilizmem i orderami dla Leonida Breżniewa (s. 22). Rządy Gierka odznaczały się też stosunkowo łagodnym traktowaniem �16 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA opozycji i Kościoła, mimo że po 1976 r. zaostrzył represje wobec środowisk kontestujących. Od władzy odszedł bez większych oporów, a po latach twierdził, że padł ofiarą spisku wewnątrz partii, wspieranego przez Moskwę. W świadomości społecznej opowieść o Gierku i dekadzie lat 70. jest wy­ koślawiana i przykrawana do dzisiejszych wyobrażeń i oczekiwań. Z przeszłości wybiera się to, co wydaje się ludziom lepsze, od tego, co jest teraz. Mniejsza 0 prawdę rzeczywistą, o prawdę historyczną. Ta świadomość jest składnikiem prawdy o dzisiejszej Polsce. Chociaż trzeba przyznać, że ludziom o małych aspiracjach i potrzebach żyło się wówczas lepiej, teraz jest odwrotnie. W toczącej się dyskusji o historycznym znaczeniu postaci byłego I sekretarza КС i latach jego rządów ważny jest głos Leszka Moczulskiego, wieloletniego opo­ zycjonisty ustroju socjalistycznego, przywódcy Konfederacji Polski Niepodległej, historyka i publicysty. W 1999 r. powiedział on m.in.: [...] ze wszystkich sekretarzy КС Gierek w słabszym stopniu realizował podporządkowanie się hegemonii ZSRR 1 dążył do poszerzenia zakresu autonomii Polski wobec Moskwy [...] nie chciał brutalnej rozprawy ze społeczeństwem. Jedynym cieniem może być 1976 r. [...] na serio podjął rozbudowę gospodarki. To co zostało zbudowane w latach 70., zostało potem zmarnowane w stanie wojennym. Mieliśmy więc dobrą jak na tamte warunki i wyróżniającą się na tle obozu sowieckiego gospodarkę. Pod kierownictwem Gierka była to dość nowoczesna gospodarka, a w złym systemie szereg mechaniz­ mów było trafnie dobranych. Jeśli zaś chodzi o negatywy, to uważam dwa: [...] nie widział innego rozwiązania, jak bycie satelitą wobec ZSRR. Uważał, że hegemonia Moskwy jest nie do usunięcia [...] oraz nie próbował bardziej odważnej polityki. Mógł doprowadzić do bardziej fundamentalnych zmian w systemie gospodarczym, by nieuchronne odejście od systemu zostało lepiej przygotowane. Nie potrafię jednak ocenić, na ile sam tego nie chciał, a na ile nie pozwolili mu na to jego polityczni współpracownicy (cyt. za: Władyka 1999, s. 22). POSTKOMUNIZM EGZYSTENCJALNY W 1996 r. pisarz Edward Redliński w jednym ze swoich wywiadów powie­ dział m.in.: Epokowym, historycznym osiągnięciem PRL było coś, co nie udało się Meksykowi, Pakistanowi oraz Indiom: pokonanie ubóstwa. Podczas siedmio­ letniego pobytu w USA spotkałem tylko jednego Polaka, który przybył tam, aby wydobyć rodzinę z nędzy. Wszystkim innym dobrze się wiodło w Polsce, ale przy­ jechali po to, by powodziło się im jeszcze lepiej [...] to paradoksalnie świadczy na korzyść PRL [...] Sama Polonia w USA dzieli naszą emigrację na trzy fale historyczne: emigracja chlebowa, emigracja wojenna, emigracja szynkowa [...] Ilu Polaków w 1996 r. chce przyprawiającego o nerwicę kapitalizmu, a ilu opiekuńczego socjalizmu? Ilu pragnie i jednego i drugiego? Jak to pogodzić? Czy warto? To oddzielny temat [...] Ameryka dzieje się teraz w Polsce, w nas, tyle że wolniej i mniej widowiskowo [...] (Za... 1996, s. 84). W 2000 roku opublikowano obszerny raport „Diagnoza społeczna 2000" - z badań na temat wpływu reform na warunki i jakość życia Polaków. Wzbudził �POSTKOMUNIZM. IDEOWE I SPOŁECZNE PŁASZCZYZNY DIALOGU 17 6 on wielkie zainteresowanie i oddźwięk w mediach . Zaszokował zwłaszcza skraj­ ny pesymizm, z jakim Polacy oceniają swoją sytuację. Na całość transformacji patrzono przez pryzmat indywidualnych doświadczeń wyniesionych także z czte­ rech reform (służby zdrowia, oświaty, emerytur, administracji kraju), które funk­ cjonowały od ponad roku. Wśród badanych rodzin - 47,4% stwierdziło, że refor­ my nie udały się, a zaledwie 7,7% oceniło je pozytywnie (Nowakowska 2000a, s. 16). Zadowolenie z sytuacji finansowej własnej rodziny, z poziomu dostęp­ nych dóbr i usług, sytuacji w kraju, perspektyw na przyszłość spadło do poziomu początków dekady, gdy szok po pierwszej reformie Balcerowicza spowodował dramatyczne załamanie nastrojów. Nasuwają się nieodparcie pytania o powody najniższego od 1994 r. zado­ wolenia społecznego. Wyniki przeprowadzonych badań jednoznacznie wskazały na przyczyny materialne. Wiosną 2000 r. ponad 45% rodzin zadeklarowało, że stałe dochody nie wystarczają im na zaspokojenie bieżących potrzeb (Nowa­ kowska 2000a, s. 16). Z „Diagnozy" wynikało, że w 2000 r. Polacy najgorzej oceniali sytuację finansową własnej rodziny oraz ogólną sytuację w kraju. W szczegółowym oglą­ dzie składało się na tę opinię to, że: - Ponad 20%) rodzin nie opłacało w terminie czynszu, 18%) zalegało z opła­ tami za gaz i elektryczność, 10 % miało zaległe spłaty kredytu mieszkaniowego. - Blisko 30%) nie mogło sobie pozwolić na zaspokojenie potrzeb żywnościo­ wych rodziny, w zakresie mięsa, drobiu, owoców i ich przetworów. - 80%) rodzin nie posiadało żadnych oszczędności. Ci, którzy coś odło­ żyli mówili najwyżej o równowartości trzymiesięcznych dochodów. Ponad 58%o miało długi. - Ponad 35%> rodzin z braku pieniędzy zrezygnowało w 1999 r. z takich form uczestnictwa w kulturze jak: kupno gazet, kaset, wyjście do kina. - Ponad 51%o rodzin z tego samego powodu nie wysłało dzieci na wakacje, zaś w 64%o rodzin z wypoczynku zrezygnowali dorośli. Wyniki badań przyniosły także negatywną ocenę reformy służby zdrowia, zwłaszcza przez emerytów i rencistów (ogółem 29% ankietowanych zrezygno­ wało z usług medycznych z braku pieniędzy) oraz reformy oświaty. Nieprzy­ chylne opinie pochodziły najczęściej ze wsi. Im więcej dzieci w rodzinie, tym częstsze niezadowolenie, ponieważ „bezpłatna" nauka kosztowała coraz więcej. Po tym zestawieniu „Diagnozy" nie dziwi, że na pytanie: kiedy respondento­ wi żyło się łatwiej? przeważały odpowiedzi: - przed 1989 r. (53%), podczas gdy w 1997 r. takie deklaracje składało 45 % badanych (Nowakowska 2000a, s. 17). Prowadzone stale sondaże, badania socjologiczne, ukazują zjawisko nie­ spotykanego w PRL ubóstwa, które niewątpliwie wpływa na ocenę procesów transformacji i resentyment za czasami komunizmu. 6 Badaniami sondażowymi „Diagnoza społeczna 2000" objęto 3007 gospodarstw domowych. Były one wspólnym przedsięwzięciem Rady Monitoringu Społecznego i grupy ekspertów finan­ sowanym m.in. przez kancelarię premiera. Radzie przewodniczył prof. Janusz Czapiński (Uni­ wersytet Warszawski). �18 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Z badań CBOS wynika, że najzamożniejsi Polacy upatrują przyczyn biedy w lenistwie, niezaradności życiowej i alkoholizmie. Biedacy natomiast jako główne przyczyny nędzy wymieniają bezrobocie, niskie emerytury i renty, chorobę i kalectwo. Do głównych przyczyn ubóstwa socjologowie społeczni zaliczają: bezrobocie, zatrzymanie migracji do miast, wielodzietność, choroby, niski poziom edukacji. Bezrobocie wystąpiło równolegle z procesami restrukturyzacji gospodarki i od samego ich początku obserwujemy jego wzrost. Jest ono szczególnie dot­ kliwe na wsi i w małych miasteczkach, gdzie padły PGR lub lokalne zakłady. W marcu 2002 r. GUS podał, iż w lutym 2002 r. było w Polsce 3 min 277,9 tys. bezrobotnych, czyli 18,1% zdolnych do pracy (Informacja, Gazeta Wyborcza 2002, s. 4). Problemy z zatrudnieniem miały nie tylko osoby słabo wykształ­ cone, ale też absolwenci wyższych uczelni. Większość badanych najbardziej boi się utraty pracy. W dawnym województwie suwalskim stopa bezrobocia jest dwudziestokrotnie wyższa niż w dawnym warszawskim (GUS operuje jeszcze starym podziałem administracyjnym). Są obszary w kraju, gdzie na jedną ofertę pracy przypada 300-350 bezrobotnych (Janicki 2000, s. 30). Zagadnienia związane z bezrobociem, sposoby i środki ekonomiczne po­ wstrzymujące jego wzrost czy też przeciwdziałające temu zjawisku są przedmio­ tem licznych analiz i opracowań ekonomistów, tak niezależnych, jak i związa­ nych z Krajowym Urzędem Pracy, Centrum im. Adama Smitha, Instytutem Badań nad Gospodarką Rynkową, Ministerstwem Pracy i Polityki Społecznej, które opracowało „Narodową Strategię Wzrostu Zatrudnienia", przyjętą w I kwartale 2000 r. przez Radę Ministrów (Solska 2000, s. 54). Po zlikwidowaniu hoteli robotniczych w miastach przybysze ze wsi i małych miasteczek nie mają się gdzie zatrzymać, aby szukać zajęcia lub pracować. Na wsi zaś ubywa miejsc pracy. Elżbieta Kryńska, autorka opracowania „Średnio­ okresowe i długookresowe prognozy rynku pracy dla Polski", ostrzegała, że w latach 2006-2010 podaż na rynku pracy najszybciej wzrastać będzie w regio­ nach, gdzie już teraz występuje wysoka stopa strukturalnego bezrobocia. Jedno­ cześnie sytuacja mieszkaniowa nie pozwoli na przemieszczenie siły roboczej z regionów zacofanych do szybko się rozwijających (Szczęsny i inni 1998, s. 26). W rodzinach wielodzietnych nawet wyższa od przeciętnej pensja jednego z rodziców zmusza rodzinę (np. 2 + 8) do życia na poziomie poniżej granicy mini­ mum socjalnego. W ubóstwie żyje ponad 70% tego typu rodzin. Z badań Elżbiety Tarkowskiej wynika, że wielodzietności towarzyszy syn­ drom ubóstwa jako zjawiska w skali całego kraju. Istnieje ścisła zależność między biedą a liczbą dzieci. Im więcej dzieci, tym większa bieda. Jest więc ona nadreprezentowana na przykład w koszalińskiem, w regionie upadłych PGR-ów. Jest ona generalnie obecna na terenach nazywanych umownie Polską B. Istnieje tak­ że przekonanie, podzielane m.in. przez pracowników służby zdrowia i opieki społecznej, o tym, iż wielodzietność jest cechą dziedziczną - przechodzi z po­ kolenia rodziców na dzieci. Prawdopodobnie wychowanie w rodzinach wielo­ dzietnych uczy dzieci, że należy mieć dużo potomstwa; działa tu więc jakiś �POSTKOMUNIZM. IDEOWE I SPOŁECZNE PŁASZCZYZNY DIALOGU 19 mechanizm socjalizacyjny, chociaż nie każda wielodzietność jest synonimem ubóstwa (zasada ta nie występuje np. w Małopolsce); (Co... 2000, s.19). W Polsce żyje 5 min osób niepełnosprawnych. Za większość usług medycz­ nych trzeba płacić. Często choroba w rodzinie oznacza jej finansową katastrofę. 38% Polaków ma wykształcenie ponadpodstawowe. Pozostałym (62%) trudno się poruszać na nowym rynku pracy (Informacja, Polityka 1999, s. 8). Zakres i charakter obecnej biedy w Polsce sprawiają, że jest ona istotnym tematem badawczym, tak z poznawczego, jak i praktycznego punktu widzenia. W badaniach prowadzonych od kilku lat w Instytucie Filozofii i Socjologii PAN podejmowano m.in. kwestię odrębności ubóstwa poszczególnych grup de­ mograficznych, w tym młodzieży, trudności edukacyjnych młodzieży z biednych rodzin, w tym rodzin dawnych pracowników PGR. Najpełniej problem biedy został przeanalizowany w badaniach: „Historia biedy - dwa studia przypadków", stanowiących fragment międzynarodowego programu „Poverty, Ethnicity and Gender in Transitional Societies", kierowanego przez Ivana Szelenyi'ego z Yale University. Polską część badań przeprowadzono w latach 1999-2000; miały one charakter monograficznej analizy społeczności dotkniętej ubóstwem. Autorzy zbiorowego opracowania pt. Zrozumieć biednego. O dawnej i obec­ nej biedzie w Polsce, przygotowanego pod red. E. Tarkowskiej (Warszawa 2000), podejmują problemy dotyczące źródeł obecnej biedy, związane z jednej strony z zachodzącymi właśnie przemianami, z drugiej - mocno zakorzenione w prze­ szłości. Zajmują się zróżnicowaniem obecnej biedy pod względem ekonomicz­ nym, demograficznym, społecznym i kulturowym. Analizują rolę czynników kul­ turowych w mechanizmach trwania i odtwarzania się ubóstwa w obrębie rodzin, a także w strategiach radzenia sobie z tego rodzaju trudnościami. Starają się usta­ lić, czym jest bieda w bezpośrednim doświadczeniu jednostek - kobiet i męż­ czyzn, dzieci i ludzi starych. Z tych studiów wyłoniło się pewne kontinuum: na jednym krańcu płytka bieda ludzi dotkniętych krótkotrwałym bezrobociem, którzy szukają nowych sposobów zarabiania na życie i wierzą w korzystną odmianę losu, na drugim - chroniczne ubóstwo, trwała zależność od instytucji pomocy społecznej, brak perspektyw i aspiracji. Modelową reprezentację drugiego bieguna stanowią rodziny byłych pracow­ ników PGR-ów. Zdaniem badaczy, właśnie tam kształtuje się polska odmiana underclass, podklasy - środowiska dziedziczącego biedę z pokolenia na pokole­ nie, zdegradowanego cywilizacyjnie, trwale wykluczonego z życia szerszej spo­ łeczności (Nowakowska 2000b, s. 94). Przyczyną obecnej biedy stała się likwidacja PGR-ów. Z dziejów badanych rodzin wynika jednak, że dotkliwe ubóstwo było także udziałem wcześniejszych pokoleń. Okruchy pamięci o przodkach - robotnikach folwarcznych i wiejskich wyrobnikach - mówią o zabiegach o przetrwanie nędzy okresu międzywojen­ nego. Najstarsze pokolenie badanych osobiście doświadczyło powojennej biedy. PGR-y okazały się jedynym miejscem, do którego można było od niej uciec - Ziemią Obiecaną dla ludzi bez atutów, nie posiadających żadnej własności, �20 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA kwalifikacji zawodowych ani aspiracji awansu. Tu czekało minimum stabilizacji w postaci mieszkania i pracy, wprawdzie nisko płatnej, ale gwarantującej osłonę socjalną w formie rozmaitych deputatów: mleka dla dzieci, ziemniaków na zimę, taniej paszy dla przydomowej hodowli (Nowakowska 2000b, s. 94). Opiekuńczy PGR organizował życie, a zarazem „konserwował" tradycyjne obyczaje, nawy­ ki, niski pułap aspiracji. Dzieci w rodzinach byłych robotników PGR kończą edukację na szkole podstawowej albo wcześniej i podejmują pracę w PGR (przed wojną „chodziły po ludziach, żeby zarobić", a po likwidacji PGR-ów „szły na kuroniówkę"). Rodzina żyje z dnia na dzień, pasywnie, nie oszczędza i nie inwe­ stuje w przyszłość dzieci. Po likwidacji PGR-ów i wyczerpaniu się kuroniówek „przeżywanie" stało się wegetacją na łasce opieki społecznej. Gdy zabrakło opie­ kuńczego pracodawcy, okazało się, że problemem jest nie tylko brak dochodów z pracy, ale również brak samodzielności życiowej, niegospodarność, pasywność, życie z dnia na dzień. Przekształcanie postaw, zachowań i aspiracji ludzi żyjących w opisywanych warunkach może dać tylko wykształcenie. Kształcenie dzieci jest zatem, według socjologów, jedyną drogą wyjścia z błędnego koła dziedziczonej biedy (Nowakowska 2000b, s. 94). Badacze wskazują nie tylko na niebezpieczeństwo utrwalania się w niektórych grupach społecznych biedy jako stanu chronicznego, ale i na niebezpieczeństwo swoistego „dziedziczenia" bezrobocia i innych negatywnych zjawisk z tym zwią­ zanych. Niebezpieczeństwo to jest obecnie w Polsce pochodną „dziedziczenia" niskiego poziomu wykształcenia. Z analiz statystycznych wyłania się obraz biedy jako stanu przedłużającego się lub chronicznego, przede wszystkim w ro­ dzinach żyjących na wsi. W szczególnie trudnej sytuacji są rodziny byłych pracowników dawnych PGR-ów. Dostrzega się wśród nich zjawisko bezrobocia „rodzinnego" (np. gdy wszystkie osoby dorosłe w rodzinie pozostają bez pracy) lub „dziedziczonego" (gdy bezrobotni są nie tylko byli pracownicy dawnych PGR-ów, ale także ich dorosłe już dzieci). POSTKOMUNIZM W PROCESACH TRANSFORMACJI Postawy i działania postkomunistyczne w zachodzących obecnie procesach transformacji nie stały się, jak dotąd, przedmiotem odrębnych, metodycznych studiów. Można o nich jednak wnioskować na podstawie wyników analiz socjo­ logicznych dotyczących zachowań ekonomicznych i społecznych w ostatniej dekadzie (Por. np. Jak... 2000; Zmiany... 1999). Podkreślają one rozwarstwienie w wymiarze zamożności, jakie nigdy nie występowało w takim stopniu w PRL (Jak... 2000) oraz rozchodzenie się biegunów hierarchii społecznej . 7 7 Proces ten obrazowo wyjaśnia socjolog, profesor Henryk Domański: jeśli na jednym bie­ gunie wyobrazimy sobie takie kategorie jak inteligencja i wyższe kadry kierownicze, dodajmy do tego jeszcze właścicieli firm, a na przeciwległym biegunie ulokujemy chłopów i robotników, to spostrzeżemy, że tak zbudowana hierarchia rozwarstwia się. Rozchodzi się w górę i w dół poziom zamożności mierzony wielkością dochodów. W latach 90. nastąpił wręcz skokowy wzrost tej rozpiętości. Wzięło się to z odmiennego mechanizmu wynagradzania łączącego wykształcenie i złożoność wykonywanego zawodu z zarobkami (Co... 2000, s. 18). �POSTKOMUNIZM. IDEOWE I SPOŁECZNE PŁASZCZYZNY DIALOGU 21 Jednym z najsilniejszych związków wynikania, jakie ukształtowały się w mi­ nionej dekadzie jest zależność między wykształceniem a pozycją społeczną, mie­ rzoną wysokością zarobków, trwałością zatrudnienia i perspektywami awansu . W 1999 r. ukazało się socjologiczne opracowanie pt. Zmiany w życiu Pola­ ków w gospodarce rynkowej (Warszawa 1999), przygotowane pod redakcją Lidii Beskid, zawierające studia dotyczące zachowań różnych grup społecznych w ob­ liczu transformacji gospodarczej. Sporządzono je na podstawie analizy wyników wielu prac badawczych wykonanych w ostatniej dekadzie, których przedmiotem było rejestrowanie nowego rozwarstwienia materialnego oraz subiektywnie postrzeganego bogactwa i ubóstwa. W rezultacie ukazano społeczny obraz współ­ czesnych Polaków, na który składają się trzy grupy o zbliżonej liczebności. Pierwszą z nich stanowią ludzie sukcesu - wygrani w procesie transforma­ cji. Są relatywnie młodzi, wykształceni, osiągają najwyższe dochody. Od nich zależy dynamika zmian gospodarczych. Na przeciwległym biegunie znajduje się liczebnie podobna grupa - ludzi przegranych, pasywnych i zniechęconych. Są relatywnie starsi i słabo wykształceni. Co druga z tych osób wypadła z ryn­ kowej gry o sukces, są to emeryci, renciści i bezrobotni. Ich dochody są niskie, aż 26% spośród nich twierdzi, że żyje w trwałym ubóstwie. Transformację ustro­ jową postrzegają jako zmiany na gorsze. Biernie oczekują od państwa zabez­ pieczenia socjalnego. Pozostała (1/3) część społeczeństwa usytuowana jest między tymi biegunami. Grupa ta skupia różnych ludzi „skołowanych", nie umiejących odnaleźć się w nowej rzeczywistości gospodarczej. Tworzą j ą z jednej strony zawiedzeni indywidualiści, z drugiej - uzależnieni kolektywiści . Wyniki niektórych polskich badań zestawiono z efektami analogicznych prac przeprowadzonych w Czechach, byłej NRD, na Węgrzech i Słowacji. W rezulta­ cie tej konfrontacji okazało się, że w Polsce nastąpiła największa polaryzacja warunków życia - transformacja gospodarki miała najsilniejszy wpływ na społeczne zróżnicowanie dochodów. Ubogich (o dochodach na poziomie 50% średnich i poniżej) jest u nas kilkakrotnie więcej niż w pozostałych krajach. Bogatych (200%) średniej i powyżej) mamy tyle samo, co Czechy i Węgry, a więcej niż Słowacja i Niemcy Wschodnie. Obiektywne informacje statystyczne pokrywają się z odczuciami subiektyw­ nymi. Znacznie więcej Polaków, niż obywateli krajów sąsiednich, ocenia zmiany 8 9 8 Blisko 90% badanych Polaków podziela opinię, że najlepszą inwestycją jest dobra szkoła dla dziecka. Równocześnie 96% uważa, że zarobki winny być zróżnicowane w zależności od poziomu wykształcenia (Nowakowska 1999, s. 82). Ewa Nowakowska napisała w Polityce, że socjologowie zrelacjonowali różne reakcje gospodarstw domowych na zmieniającą się sytuację ekonomiczną. Nakreślili m.in. aktywną „stra­ tegię lisa" polegającą na podejmowaniu prac dodatkowych, wytwarzaniu czegoś na sprzedaż, zaciąganiu kredytów na rozruch własnej firmy. Opisali też pasywną „strategię jeża" sprowadzają­ cą się do ograniczania wydatków, rezygnacji z różnych dóbr, usług i uczestnictwa w kulturze, a w jej skrajnej postaci wyprzedaży przedmiotów domowych, zaciąganiu pożyczek lombardo­ wych, korzystaniu z zasiłków pomocy społecznej (Nowakowska 1999, s. 82). 9 �22 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA ustrojowe w sposób skrajny: jako przyczynę własnej klęski życiowej lub otwar­ cie drogi do indywidualnego sukcesu. Na pierwszym z tych biegunów dominują bezrobotni i rolnicy. Drugi skupia relatywnie najwięcej osób wykształconych. Socjologowie bardzo ostrożnie formułują tezę o nieodwracalnym charakterze dokonanych zmian. W tezie tej należy bowiem odnieść się do dwóch aspektów: ludzi i struktur (instytucji, hierarchii i organizacji życia publicznego), w których jednostki funkcjonują. Takie stanowisko jest ze wszech miar uzasadnione w obec­ nej rzeczywistości społecznej. Potwierdzają to wahania nastrojów i postaw społecznych wobec bieżących wydarzeń, rejestrowane przez dziennikarzy, pu­ blicystów i badania opinii publicznej. Inną sprawą jest stosunek ludzi do zmian. Z badań wynika, że są oni skłonni akceptować pojawiające się nierówności społeczne, jeśli równocześnie zagwa­ rantowana jest równość szans w dostępie do wykształcenia, równość startu w karierze zawodowej oraz wynagradzanie proporcjonalne do specjalistycznych kwalifikacji. Po ponad dziesięciu latach realizowania w Polsce tych trzech fundamentalnych haseł zachodniego liberalizmu jedno jest pewne (tak wynika z badań): masowy awans społeczny, równość szans i walka z nierównymi warun­ kami życia nie stały się ani wizytówką, ani magnesem przyciągającym ludzi do nowego ustroju (Co... 2000, s. 19). Próbom odejścia od rzeczywistości PRL towarzyszy dość duże niezadowole­ nie ze zmian. Nie jest ono jednak równoznaczne z pragnieniem powrotu do PRL. Jednym z wniosków wynikających z analiz socjologicznych jest to, że akcep­ tując konieczność zasadniczej przebudowy w systemie politycznym i ekonomii (przekonanie, że „warto było zmieniać ustrój" wyraziło w 1999 r. 67% badanych przez CBOP) można być niezadowolonym ze zmian. Bezrobocie, zjawiska korupcji, zagrożenie bezpieczeństwa życia codziennego i niejasność reguł są najczęstszymi przyczynami frustracji. Niezadowolenie wzbudzają te zjawiska, które są nieuchronnymi konsekwencjami zmian aprobowanych przez dwie trze­ cie ludności. Źródłem niezadowolenia nie jest więc brak, ale powodzenie trans­ formacji. Nie oznacza to odrzucenia kapitalizmu, do którego wymogów Polacy zdają się coraz lepiej dostosowywać, ale nie zawsze czynią to z entuzjazmem. Można postawić hipotezę, że na poziomie realnych zachowań i strategii dosto­ sowawczych Polacy radzą sobie lepiej z rynkiem, niż z demokracją. Bolesne kon­ sekwencje rynku krytykują, a zarazem uczestniczą w nim przez swoje zachowania. W polityce jest poniekąd odwrotnie: demokracja jako hasło zdaje się nie wzbudzać zastrzeżeń, ale zarazem poziom realnego uczestnictwa w niej jest niski. Fenomen jednoczesnego niezadowolenia i behawioralnej akceptacji ma inte­ resujący aspekt. Analizy wykazały, że protest w ostatnich latach stracił w Polsce charakter „antysystemowy", co znaczy, że niezadowolenie jest już do pewnego stopnia „włączone w system". W dzisiejszej Polsce mało kto dokonuje bilansu zysków i strat w kategoriach zmiany ustroju politycznego (Co... 2000, s. 19; Jak... 2000). Taka konstatacja nie zmienia faktu, iż w zakładach pracy w całym kraju wciąż mają miejsce zwolnienia grupowe, zapowiadane są dalsze. Coraz mniej osób ma prawo do zasiłków, zresztą są one żenująco niskie (300-400 zł.). Różne �POSTKOMUNIZM. IDEOWE I SPOŁECZNE PŁASZCZYZNY DIALOGU 23 kręgi społeczne zaczęły ostatnio ponownie wiele mówić o dwóch Polskach, 0 pogłębiających się podziałach ekonomicznych, niemożliwych do złagodzenia w przewidywalnej przyszłości. Niektórzy publicyści (np. Marcin Król) dopusz­ czają nawet możliwość wybuchu społecznej, być może krwawej, rewolty. Nie­ ustannie polepszający się byt mniejszości, wygranej w procesie transformacji, ujawnia przez kontrast niedostatki większości. Po kompromitacji idei państwa opiekuńczego już nie próbuje się na nowo zdefiniować roli państwa w niwelo­ waniu nierówności. Dyskusja zamarła, tak jakby została uznana za niesłuszną, ideologicznie przestarzałą. Chociaż problem się nie zestarzał, ubóstwo i bez­ robocie wzrasta (Janicki 2000, s. 30-31). Elity w tej sytuacji tworzą - zresztą dobrze psychologicznie umotywowane - pewne stałe schematy myślowe. Zgodnie z nimi, emeryci na przykład mają się zupełnie nieźle; praca jest, tylko trzeba być bardziej mobilnym. Do pewnych ofert nie można znaleźć chętnych, a więc bezrobocie nie jest znowu takie duże, ludzie „kombinują na czarno", rolnicy też przesadzają w protestach, przecież 1 tak tyle do nich dokładamy itd. Jeśli wziąć pod uwagę rzeczywisty, przygnębiająco niski poziom życia eme­ rytów, rolników, pracowników sezonowych - to widać, o jak różne, nieprzy­ stające światy tu chodzi. Współczucie dla niższych warstw jest czasami po­ strzegane wręcz jako godne pogardy dziwactwo, specyficzne złamanie klasowej solidarności zamożnych. Mitem nie wytrzymującym konfrontacji z faktami jest twierdzenie, iż rośnie akceptacja społeczna (Janicki 2000, s. 32) dla nierówności dochodowych jako ustrojowej konieczności. W 1997 r. 48% respondentów badań opinii publicznej (CBOS) zgadzało się z opinią, że nierówności dochodów są niezbędne dla postępu gospodarczego. W 1999 r. już tylko 32%. Na pytanie, czy badany akceptuje zasadę, iż energiczni przedsiębiorcy muszą dobrze zarabiać dla dobra gospodarki, „tak" w 1997 r. odpowiedziało 73%, a dwa lata później już tylko 58%. W ciągu ostatnich trzech lat średnio o 10%> wzrosła (i tak już ogromna) liczba osób uważających, że „różnice zarobków w Polsce są zbyt duże", a także takich, które sądzą, że „obowiązkiem rządu powinno być zmniejszenie różnic pomiędzy dobrze i źle zarabiającymi" (Janicki 2000, s. 32). Nie powinno więc dziwić, że prawie 40%o Polaków twierdzi, że za PRL było lepiej i tyleż uważa, iż kapitalizm nie jest optymalnym systemem dla naszego kraju. Charakterystyczne, że wśród zwolenników egalitaryzmu jest niemal tyle samo ludzi o poglądach prawicowych, jak i lewicowych, co świadczy o tym, że nie chodzi tu o ideologię i resentymenty, ale o miejsce na drabinie społecznej. POSTKOMUNIZM R U S T Y K A L N Y Z badań, sondaży i obserwacji wiejskiej rzeczywistości wynika, że wśród śro­ dowisk najbardziej dotkniętych kosztami obecnych przekształceń ustrojowych jest bezsprzecznie polska wieś. Tu mieszka najwięcej ludzi będących z różnych powodów ofiarami zachodzących przeobrażeń. Wiele rodzin cierpi tu ogromny �24 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA niedostatek. Ze statystyk samobójstw można sądzić, że bieda na wsi dla wielu osób staje się ciężarem nie do udźwignięcia. Dlatego też nie dziwią wyniki badań stwierdzające, że właśnie wśród chłopów najliczniej występują postawy i tęsknoty za obalonym systemem komunistycznym. Elżbieta Cichocka napisała: Żadna dziedzina życia nie obrosła tak w mity, mistyfikacje i demagogię jak rolnictwo. Narzekanie na ciężkie czasy zdaje się być zawarte w genach polskiego rolnika i są po temu uzasadnienia. Przez całe lata, desperacko opierając się kolektywizacji, nauczył się ukrywać swoje prawdziwe dochody. To, co się dzisiaj udaje wyszarpać od państwa, traktuje jak swego rodzaju rewindykację (Cichocka 1998, s. 17). Postawa taka jest charakterystyczna dla wszystkich chłopów. Przy czym niemal każdy z nich gotów jest powiedzieć z pełnym przekonaniem, że niczego od państwa nie dostaje . Nikt naprawdę nie wie, ile zarabia rolnik, ani z czego żyje. W Polsce prak­ tycznie brak jest wiarygodnych danych o dochodach rolników i kosztach produk­ cji, zróżnicowanych regionalnie i wg rodzajów produkcji, co wyklucza nawet potencjalną możliwość oceny stopnia ich wyrównywania - napisali autorzy przyję­ tej przez rząd w kwietniu 1998 r. „Średniookresowej strategii rozwoju rolnictwa". Według badań socjologicznych, sytuacja chłopów, mierzona ich dochodami, jest zła. Przy tym jednak dochody chłopskie nie są dobrze porównywalne z do­ chodami innych, szczególnie miejskich grup. Jeżeli już je porównywać, to w stosunku do średniej krajowej. W tym zestawieniu sytuacja chłopów i robotni­ ków rolnych pogorszyła się i nie ulega poprawie. Jeśli natomiast charakteryzujemy pozycję chłopów przez posiadanie dóbr materialnych, to lokują się oni znacznie wyżej, nie ustępując robotnikom wykwalifikowanym. Na przykład 49% właś­ cicieli gospodarstw rolnych ma samochody, przy średniej dla Polski wynoszącej 53%. Są oni też często właścicielami domów, a średnia powierzchnia mieszkalna przypadająca na członka rodziny jest wyższa niż w mieście. Nie zmienia to jednak faktu, że dochody przeciętnego gospodarstwa są coraz niższe, a chłopi jako warstwa społeczna mają powody, by odczuwać dyskomfort. W latach 80. wśród chłopów odsetek ludności czynnej zawodowo kształtował się na poziomie 19%, w latach 90. spadł on gwałtownie do 10-11%). Część osób zajęła się biznesem, zakładając firmy i działając na własny rachunek. To są ci - w sumie kilka procent - którzy z nowych możliwości skorzystali. Część jednak - głównie chłoporobotnicy - powiększyła szeregi bezrobotnych. Zdecydowaną większość spośród tych 11% stanowią ciągle właściciele niewielkich, kilku­ hektarowych gospodarstw. Warstwa prawdziwych farmerów, w zachodnim stylu, mimo że rośnie, pozostaje w zdecydowanej mniejszości (Co... 2000, s. 18). Rolnictwo - pisał Edmund Mokrzycki - jest jedynym wielkim działem gospo­ darki, w którym od czasów realnego socjalizmu nie nastąpiły żadne istotne zmia10 1 0 Kategoriami rewindykacji rozumował Artur Balazs, minister rolnictwa w rządzie Tadeusza Mazowieckiego, kiedy forsował nowy system emerytur dla rolników. Józef Slisz, chłopski sena­ tor z tamtego okresu, przekonywał wówczas, że taki system emerytalny jest wyrazem sprawiedli­ wości dziejowej. Pani dostała za darmo mieszkanie od państwa, a rolnicy przez całe lata musieli realizować obowiązkowe dostawy - argumentował (Cichocka 1998, s. 18). �POSTKOMUNIZM. IDEOWE I SPOŁECZNE PŁASZCZYZNY DIALOGU 25 ny jeżeli nie liczyć upadku najbardziej deficytowych gospodarstw państwowych i pseudospółdzielczych. Proces przekształcania się gospodarki chłopskiej w gospodarkę towarową nie uległ przyspieszeniu i jest jak dawniej niewidoczny w perspektywie jednego pokolenia. Koncentracja własności ziemskiej jest ciągle zjawiskiem śladowym. Polityka rolna państwa zamyka całą klasę chłopską w cywilizacyjnej niszy. Daje wszystkim, jak w czasach PRL, szansę przeżycia i pozbawia wszystkich szansy na rozwój (Mokrzycki 1997, s. 13). W socjologii zachodniej karierę zrobiło pojęcie underclass ('podklasa'). Naj­ istotniejszą cechą podklasy jest to, że niejako nie mieści się w strukturze danego społeczeństwa; jest jak gdyby sprzeczna z nią, nie pasuje do jej logiki określonej przez społeczny podział pracy. Jest to klasa ludzi zbędnych, których system nie potrzebuje. Ludzie z podklasy są rażąco biedni, żyją na społecznym marginesie, z zasiłków, a czasem i z tego, „co im wpadnie w ręce". Ich ubóstwo nie jest chwilowym, złym darem okoliczności życiowych, lecz cechą systemowo repro­ dukowaną. Przechodzi w sposób naturalny z pokolenia na pokolenie, jak rzecz niezbywalna, odporna na różne programy naprawcze (affirmative actions). W tym właśnie kierunku zmierza znaczna część polskich chłopów, choć jest to sprzeczne z chłopską tradycją, ideologią bycia „na swoim" i pogardą dla „dziadowania" (Mokrzycki 1997, s. 12). Andrzej Koraszewski, znakomity znawca społecznych problemów polskiej wsi, już w połowie lat 90. alarmował w paryskiej Kulturze (styczeń-luty 1996, artykuł „Ludzie zbędni na swoim"), że „podklasa" wkracza na polską wieś za sprawą błędnej polityki państwa, pojmującego swoją powinność względem wsi zgodnie z najgorszymi wzorami państwa opiekuńczego. Państwo, przekazując ogromne sumy na rzecz wsi, w rezultacie hamuje jej rozwój, zamiast go sty­ mulować, a system zasiłków powoduje powszechną demoralizację i wpycha uboższą część ludności wiejskiej jeszcze głębiej w stan apatii i inercji. Z analizy zachodnich programów wyciągania z biedy na drodze zasiłków adresowanych do całych warstw społecznych wynika, że warstwy w ten spo­ sób wspomagane nie wychodzą z biedy Przeciwnie, następuje nieodwracalna degradacja ich tkanki społecznej, uruchamiają się mechanizmy samoczynnej reprodukcji nieszczęścia, a subkultura zależności i przestępczości, przeka­ zywana z pokolenia na pokolenie, staje się trwałym atrybutem warstwy i nie­ zbywalnym elementem życia społecznego kraju. Wyciągnięta na ślepo ręka państwa, zamiast zamierzonej pomocy w rezultacie daje zależność, bezradność i demoralizację. Koraszewski, biorąc za podstawę gospodarstwa mniejsze niż 5 ha ziemi ornej, oszacował liczbę kandydatów do wiejskiej podklasy na 5-6 min ludzi. To w tych właśnie gospodarstwach, tradycyjnie niewydajnych, zaobserwowano na początku lat 90. zanik praktycznie wszelkich oznak gospodarki towarowej. Obecna polityka rolna jest ze swej istoty polityką z tamtych czasów, realizo­ waną nieco odmiennymi - „rynkowymi", środkami. Jest to polityka łagodząca symptomy społecznego i ekonomicznego zacofania wsi, ale całkowicie bezradna wobec jego przyczyn. W jej wyniku chroniczna bieda wiejska z socjalistycznego �26 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA rozdzielnika przemienia się w chroniczną biedę wiejską z „kapitalistycznych" dopłat, zasiłków i ceł zaporowych. Samo jej źródło pozostaje natomiast nietknięte. Obrany sposób „ochrony" chłopskich interesów jest nierealny i nieskuteczny. Nierealny, ponieważ społeczny koszt podtrzymywania przez państwo „opłacal­ ności" produkcji rolnej jest u nas wielokrotnie wyższy niż w Europie Zachod­ niej. Decyduje o tym: duża liczebność ludności rolniczej, niska wydajność jej pracy i dominacja wydatków na żywność w strukturze spożycia ludności miej­ skiej (charakterystyczna cecha biednego kraju). Nieskuteczny, ponieważ przenosi w dzisiejsze czasy i instytucjonalizuje w innych warunkach ustrojowych ekono­ miczne anachronizmy gospodarki chłopskiej, czego efektem jest społeczne poni­ żenie chłopów jako klasy. Trudno wyrokować, czy i jaka część polskich chłopów zejdzie ostatecznie do poziomu „podklasy". Należy się jednak obawiać o los jeszcze szerszej kategorii osób niż ta, o której pisał Koraszewski. Zgodne szacunki ekspertów mówią, że ok. 30 proc. polskich gospodarstw rolnych ma szanse utrzymania się w otwartej konkurencji z rolnictwem zachodnim. Chłopi płacą najwyższą cenę za normalizację - cenę społeczno-ekonomicznej marginalizacji. Wyjście z tego zaułka zapewni im jedynie mechanizm selektywnego rozwoju. Oczywiście, daje on lepsze szanse tym, którzy „i tak są bardziej konkurencyjni", ale jest też jedynym realnym sposobem na stworzenie cywilizowanych miejsc pracy dla tych, którzy konkurencyjni nie są - również na pozarolniczym rynku pracy. Przed działaniem tego mechanizmu - po­ wszechnego w krajach rozwiniętych - bronią chłopów (zgodnie z ich życze­ niem) kolejne rządzące koalicje. Demokracja polega na wyrażaniu i uzgadnia­ niu partykularnych interesów, sprzyja więc stabilizacji istniejącej struktury, a nie jej radykalnym przeobrażeniom. Szansa polskich chłopów na wyjście z cywilizacyjnej niszy, w której tkwią nie z własnej winy, polega na tym, że polityczna obrona ich obecnych, klasowych, interesów okaże się w dłuższej perspektywie nieskuteczna. * Obecnie, w środkach masowego przekazu - tak powszechne w pierwszych latach nowego ustroju - intelektualne wypowiedzi i dyskusje o postkomunizmie wyraźnie ustępują miejsce innym aktualnym problemom, w tym zwłaszcza globalizacji, terroryzmowi czy Unii Europejskiej. Z punktu widzenia nauko­ wego poznania pozostaje natomiast nadal frapujący problem postkomunizmu. Czeka on na swoją szczegółową analizę etnologiczno-antropologiczną, w której wzięto by pod uwagę każdy z jego elementów składowych, rozpatrzono je w szerokim kontekście wszelkich uwarunkowań, zdiagnozowano i wręcz mo­ nograficznie opisano. �POSTKOMUNIZM. IDEOWE I SPOŁECZNE PŁASZCZYZNY DIALOGU 27 LITERATURA CYTOWANA B a l i c k a M . 1999, Droga robota, Polityka, nr 48, 27.09, s. 62. B o r u c R. 1998, Spadkobiercy PRL, Wprost, nr 29, 19.07, s. 40-41. Changing Rules... 1997, Changing Rules .Polish Political and Economic Transformation in Com­ parative Perspective, L.T. Holmes, W. Roszkowski (red.), Warszawa. C i c h o c k a E. 1998, Żniwa na torach, Gazeta Wyborcza, 29-30.08, s. 17-18. Co... 2000, Co się z nami dzieje (rozmowa Z. Żbikowskiego z profesorem H. Domańskim), Życie (Wołka), 12-13.02, s. 18-19. Czerwony... 1999, Czerwony kod (rozmowa Andrzeja Krzysztofa Wróblewskiego z profesorem Alainem Besancon, francuskim historykiem), Polityka, nr 49, 4.12, s. 34-35. D z i a d u l J. 1999, Sąd historii, Po//(vb, nr47, 20.09, s. 24-26. D z i ę g i e l L. 1996, Swoboda na smyczy. Wspomnienia 1946-1956, Kraków. - 1998, Paradise in a Concrete Cage. Daily Life in Communist Poland. An Ethnologist's View, Kraków. Informacja 1996a, Wprost, nr 32, 11.08, s. 9. - 1996b, Wprost, nr 44, 3.11, s. 9. - 1999, Polityka, nr 41, 9.10, s. 8. - 2Ш, Polityka, nr 50, 9.12, s. 112. - 2002, Gazeta Wyborcza. Dodatek Gospodarka, 22.03, s. 4. Jak... 2000, Jak żyją Polacy, H. Domański, A. Ostrowska, A. Rychard (red.), Warszawa. J a n i c k i M . 2000, Biedaszyb, Polityka, nr 29, 15.07, s. 30-32. K o f m a n L , R o s z k o w s k i W. 1999, Transformacja i postkomunizm, Warszawa -Białystok. K o r z e n i e w s k a K. 2002, Biedni (i) emeryci: o ekonomicznej zależności biednych rodzin od pomocy z zewnątrz i o „underclass po polsku" [w:] Lata tłuste..., s. 141-160. Lata tłuste... 2002, Lata tłuste, lata chude. Spojrzenie na biedę w społecznościach lokalnych, A. Korzeniewska, E. Tarkowska (red.), Warszawa. K o r a s z e w s k i A. 1996, Ludzie zbędni na swoim, Kultura (paryska): styczeń-luty. M o k r z y c k i E. 1997, Klasa z przeszłości, Gazeta Wyborcza, 5-6.07, s. 12-13. N a ł ę c z T. 1998, Widmo Szeli, Wprost, nr 39, 27.09, s. 17. N o w a k o w s k a E. 1999, Lisy, jeże i inni, Polityka, nr 47, 20.09, s. 82. - 2000a, Dolna strefa stanów średnich. Kondycja Polaków 2000, Polityka, nr 34, 19.08, s. 16-17. - 2000b, Dzieci się sypnęli. Dziesięć lat badań nad polską biedą, Polityka, nr 50, 9.12, s. 94. Od komunizmu... 1999, Od komunizmu do...? Dokąd zmierza III Rzeczpospolita?, J. Kłoczkowski (red.), Kraków. O 1 ej n i к К. i inni 2000, Skazani na bezrobocie, Wprost, nr 11, 12.03, s. 26-30. Pochwała... 1996, Pochwała rozumu. Pentor dla „Wprost": kim są młodzi Polacy, Wprost, nr 22, 2.06, s. 25-26. Postcommunism... 2001, Postcommunism and the Theory of Democracy, (R.D. Anderson i inni), Wstęp G.W. Breslauer, Princeton, Oxford. S k i d e l s k y R. 1999, Świat po komunizmie: spór o nasze czasy, Kraków-Warszawa. S o l s k a J. 2000, Goło, niewesoło, Polityka, nr 14, 1.04, s. 54-56. S t a n i s z k i s J. 1999, Post-communism: the Emerging Enigma, Warszawa. - 2001, Postkomunizm: próba opisu, Gdańsk. S u r d y k o w s k i J. 1999, Niewola z wyboru, Wprost, nr 40, 3.10, s. 32-33. S z c z ę s n y J. i inni 1998, Bomba demograficzna, Wprost, nr 43, 25.10, s. 26-29. S z c z y p i o r s k i A. 1996a, Nuda Demokracji, Wprost, nr 52, 29.12, s. 97-99. - 1996b, Pomniczek z błota, Wprost, nr 10, 10.03, s. 85-86. The Roundtable..., 1996, The Roundtable Talks and the Breakdown of Communism, J. Elster (red.), Chicago-London. T a r k o w s k a E. 2000a, Z biedy w przyszłość. Drogi i wybory młodych ludzi, Więź, X L I I I , nr 6 (500), s. 95-103. �28 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA - 2000b, Zróżnicowanie biedy: wiek i płeć, [w:] Jak żyją Polacy, H . Domański, A. Ostrowska, A. Rychard (red.), Warszawa, s. 259-280. Wiek... 1999, Wiek utopii (rozmowa Bronisława Wieldsteina z profesorem Leszkiem Kołakow­ skim), Wprost, nr 45, 7.11, s. 19-21. W i l c z y ń s k i W. 1997, Socjalistyczny nacjonalizm, Wprost, nr 17, 27.04, s. 54. - 1998, Pytanie z przeszłości, Wprost, nr 35, 30.08, s. 47. - 1999, Cena sektora nierynkowego, Wprost, nr 49, 5.12, s. 51. W ł a d y k a W. 1999, Przeszłość zaklęta, Polityka, nr 47, 20.11, s. 20-22. Za... 1996, Za szynką (rozmowa z Edwardem Redlińskim), Wprost, nr 10, 10.03, s.84. Zmiany... 1999, Zmiany w życiu Polaków w gospodarce rynkowej, L . Beskid (red.), Warszawa. Zrozumieć... 2000, Zrozumieć biednego. O dawnej i obecnej biedzie w Polsce, E. Tarkowska (red.), Warszawa. MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA POST-COMMUNISM. IDEOLOGICAL AND SOCIAL PLANES OF THE DEBATE Summary The terms "post-communism" and "post-communistic" came into common use within differ­ ent areas of our language: literary and scientific as well as colloquial language, as soon as the communist system had collapsed. These terms are applied optionally, in different meanings; most often they are meant to define ideas, attitudes and activities considered as long lasting relics of the departed system. For over ten years the author has been meeting the mentioned terms and concepts while study­ ing written and oral texts connected with her subject of research, i.e. the socio-economic transfor­ mations in Polish peasant life and culture. Because of the variety of usages and meanings, now the author aims at introducing some conceptual order. She also wants to present real contexts in which the notion appears and the socio-economic circumstances of the "discourse on post-communism". The study is based on press publications and on results of recent sociological surveys. The article consists of two parts. The first one concerns intellectual consideration of "post-communism". In her research the author has realized how wide is the area where the concept is applied. A l l the analysed texts range between general philosophical problems of totalitarism, freedom, democracy, human nature and the presentations of the realities of social life in post-communist countries. In the second part post-communism is presented on its social plane - the author shows social attitudes shaped and left by the communist system. The attitudes are ordered according to the contexts in which they usually appear. Particular contexts are defined by the author as the "so­ cial", "sentimental", "existential" or "rustical" post-communism. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/95c1bc45f193d7fe1cc48109c8e0bee0.pdf fa4196624dfae13a54c76c6f0cef7a44 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1713 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1585 Title A name given to the resource Powoływamie narodu śląskiego. Od Katowic do Strassburga - wyboista droga rejestracji Związku Ludności Narodowości Śląskiej / ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46, s.29-50 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gerlich, Marian Grzegorz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLVI: 2002, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 M A R I A N GRZEGORZ GERLICH Katowice POWOŁYWANIE NARODU ŚLĄSKIEGO. OD KATOWIC DO STRASSBURGA - WYBOISTA DROGA REJESTRACJI ZWIĄZKU LUDNOŚCI NARODOWOŚCI ŚLĄSKIEJ ZAPISKI Z WŁASNEGO NOTATNIKA (1987-1996) We wrześniu 1987 roku kontynuowałem - w miastach górnośląskich - bada­ nia terenowe dotyczące świadomości narodowej śląskiej ludności rodzimej. Był to okres gwałtownego wzrostu różnych form upodmiotowienia tej zbiorowości, rozwoju nowych demokratycznych stowarzyszeń o wyraźnie regionalnych celach (jak np. Związek Górnośląski, Związek Górnoślązaków, Ruch Autonomii Śląska), wreszcie rozwoju instytucjonalnego mniejszości niemieckiej (zob. np. Berlińska 1999; Kurcz 1995) dość wyraźnie zróżnicowanej (np. Niemieckie Koła Przyjaciół, Stowarzyszenie Społeczno-Kulturalne Mniejszości Niemieckiej na Śląsku Opol­ skim, dalej Niemiecka Wspólnota Robocza „Pojednanie i Przyszłość" w woj. katowickim, Towarzystwo Społeczno-Kulturalne Ludności Pochodzenia Niemiec­ kiego w Katowicach, czy Towarzystwo Społeczno-Kulturalne Ludności Pocho­ dzenia Niemieckiego w Gliwicach) . Wśród ludności rodzimej coraz wyraźniej następował awans znanej od dawna deklaracji: Jo nie jest ani Polok, ani Niemiec, jo jest Ślonzok . Należy też zaznaczyć stosunkowo wysoki odsetek osób deklarują­ cych się tylko jako Górnoślązacy. Lecz prosta, jednoznaczna interpretacja zjawi­ ska jest złudna. Nawet bowiem wśród ludności rodzimej istnieją co najmniej trzy sposoby interpretowania zasygnalizowanej deklaracji. I tak, pierwsza, tradycyjna, zawarta w lokalnym folklorze, zdaje się wynikać z przekonania, iż mieszkańcy regionu charakteryzują się pewnym - na ogół słabo precyzowanym - zespołem cech charakterystycznych, swoistych, w jakimś sensie jakościowo odmiennych od innych grup etnograficznych, etnicznych czy narodów. Nie oznacza to definio­ wania siebie w kategoriach narodowych, lecz tylko podkreślanie swojej inności, którą pragnie się kultywować, która jest atrakcyjna i nie powinna być redukowana 1 2 1 Na trenie byłego woj. katowickiego, jak i obecnego woj. śląskiego, ścierają się dwie opcje, to jest „katowicka", reprezentowana przez D. Brehmera, oraz „gogolińska" (opolska), reprezento­ wana przez H . Krolla. Wyjaśnijmy, że śląska ludność rodzima to zbiorowość Górnoślązaków i używanie tego ter­ minu jest prawidłowe. Sami Górnoślązacy natomiast współcześnie raczej stosują termin „Ślą­ zak", choć stopniowo, od 1989 roku, następuje awans drugiego. Ze względu na różne konteksty w artykule pojawiają się oba terminy. 2 �30 MARIAN GRZEGORZ GERLICH przez grupę lub kulturę dominująca. Jest to pogląd utrwalony i popularny. Druga, mająca niewątpliwie proweniencję sięgającą początku X X wieku, a wyraźnie okresu po I wojnie światowej, wyraża głębokie i niezachwiane przekonanie o istnieniu narodu śląskiego. Właśnie z tamtego okresu zachowała się pamięć 0 trzech opcjach narodowych Górnoślązaków, to jest polskiej i niemieckiej (wyrażonych w plebiscycie z marca 1921 roku) oraz śląskiej. W potocznej świadomości historycznej Górnoślązaków, w przekazach oralnych, zachowana została pamięć o potencjalnej szansie powołania po I wojnie światowej samo­ dzielnej republiki górnośląskiej. Trzeci pogląd - z różnych, niekiedy pozosta­ jących w opozycji powodów - zdecydowanie neguje istnienie narodu śląskiego. Niezależnie od opcji potocznej, analizowane zjawisko trzeba postrzegać w per­ spektywie lokalnego układu etniczno-narodowego, jego niestabilności, zmienności. Pod datą 13 września 1987 roku „na gorąco" zapisałem następujące zdania: „Wiele osób mówi mi, iż są Ślązakami, ewentualnie (sporadycznie) Górnośląza­ kami (Oberschlesierami). Ale co to znaczy? Nie identyfikują się z Polakami, ani też z Niemcami, choć zarazem wskazują na znaczne podobieństwa kulturowe z pierwszymi i techniczno-cywilizacyjne z drugimi. Ta deklaracja nie ma cha­ rakteru narodowego. Dla wielu rozmówców jest przede wszystkim formą mani­ festacji dumy z przynależności do zbiorowości zachowującej przez wieki swą specyfikę, albo też jest wyrazem buntu po dziesiątkach lat unifikacji kulturowej [...]. Jest to także rodzaj podkreślenia swojej specyfiki wobec otoczenia, tyle 1 tylko tyle. Coraz częściej u wielu rozmówców problem deklaracji narodowych wywołuje rozdrażnienie, a sam awans śląskości zdaje się im coraz bardziej cią­ żyć". Tyle się teraz mówi o nas, że z tego tylko będą kłopoty, my tacy ludzie jak i inni. Pojawia się dualizm. Górnoślązacy chcą dyskusji o swojej tożsamości, pragną j ą chronić, ale zarazem dyskusja na te tematy napawa ich lękiem przed bliżej nieokreślonymi konsekwencjami negatywnymi. Kilka lat później, w czerwcu 1992 roku, zanotowałem: „[...] pewna część lud­ ności rodzimej nadal postrzega siebie tylko jako Górnoślązaków. To realnie wystarcza. To stanowisko zdaje się ulegać petryfikacji. W przeszłości to wystar­ czało, ale teraz? [...]. Trzeba zrozumieć ten fenomen we współczesnym świecie wykrystalizowanych postaw narodowych, funkcjonowania konkretnych pojęć i definicji". Tu, na Górnym Śląsku, jest to pewna szczególna jakość, której nie można postrzegać l i tylko mechanicznie, w perspektywie niewykrystalizowanej świadomości narodowej lub świadomości rozumianej w kategoriach: „tutejsi". Jeśli ktoś mówi: Jestem Górnoślązakiem, to jest to chyba deklaracja najczęściej pozbawiona - powtórzmy - konotacji narodowych, lecz zarazem też pozbawiona kompleksu definiowania siebie tylko w taki sposób: A co to, jak człowiek żyje to zarozki musi być przy jakimś narodzie! Ta wypowiedź, choć unikalna w sensie jednoznacznego sprecyzowania stanowiska, oddaje jednak sens pojmowania przez część ludności rodzimej kwestii narodowych. Problem jest złożony, meandrujący, charakteryzujący się zmiennością identyfikacji. Górnoślązacy wy­ pracowali określone formy współpracy, więzi i relacji z Polakami i Niemcami. Cechuje ich specyficzny, prawie nierozpoznany, rodzaj i zakres identyfikacji �31 POWOŁYWANIE NARODU ŚLĄSKIEGO z obu narodami, który realizują w sposób zgodny z własnymi potrzebami, tylko tyle ile potrzeba, nic więcej. Pragnę wyjaśnić, iż celem artykułu jest próba prezentacji sposobu powołania narodu śląskiego poprzez rejestrację Związku Ludności Narodowości Śląskiej. Pomijam natomiast analizę rzeczywistości społecznej, to znaczy realny zasięg, istotę oraz przyczyny śląskiej postawy narodowej. Próba prezentacji działań Związku w perspektywie skomplikowanego układu etniczno-narodowego na Górnym Śląsku wymagałaby bowiem analizy uwarunkowań historycznych i współczesnych, także prawnych, bo nie realizuje on zadań, jakie wiążą się z ochroną mniejszości narodowych, nawet gdyby przyjąć, że śląska zbiorowość rodzima takie wymogi spełnia. KRZEWIENIE IDEI NARODU ŚLĄSKIEGO I REWITALIZACJA REGIONALNEJ TOŻSAMOŚCI Silne eksponowanie regionalnej tożsamości oraz żywiołowo wyrażana dekla­ racja: Jestem Ślązakiem, Jesteśmy Ślązakami muszą skłaniać do refleksji i uwzględniania w procesie badawczym także śląskiej opcji narodowej. Lecz realna rzeczywistość społeczna, pojmowana w kategoriach obiegu niepublicz­ nego, pozbawiona była w pierwszej połowie lat 90. X X wieku wyraźniejszych treści nacjonalistycznych; pojawiały się one raczej incydentalnie. Tendencja ta była natomiast obecna w publicznych wypowiedziach radykalnych działaczy regionalnych związanych zwłaszcza z Ruchem Autonomii Śląska. Organizacja powstała w styczniu 1990 roku i przede wszystkim głosiła hasło restytucji auto­ nomii na wzór przedwojenny, obowiązujący w I I Rzeczpospolitej . Zgodnie z zapowiedziami, był to tylko etap pierwszy, kolejnym była j u ż - „pełna auto­ nomia". Można w jakimś sensie wnosić, że zwolennikom tego pojęcia chodziło 0 wolne państwo śląskie (Nawrocki 1993, s. 168). Natomiast w założeniach programowych - dostępnych w ostatnich latach na stronach internetowych orga­ nizacji - RAŚL opiera zasady autonomii na czterech filarach, którymi są: regio­ nalny parlament górnośląski, prezydent wybierany w wyborach powszechnych, skarb regionalny, bazujący na minimum 60% uzyskanych w regionie dochodach, 1 konstytucja regionalna. Ponadto Związek dąży do „rozbudzenia i ugruntowania śląskiej tożsamości narodowej bądź regionalnej wśród mieszkańców Śląska". Można też przywołać różnego rodzaju publiczne wystąpienia członków i sympa­ tyków stowarzyszenia wskazujące na istnienie narodowej opcji śląskiej, jak choćby Antoniego Kositzy, który wręcz pisał o Schlesierach jako odrębnej nacji (Kositza 1991, nr 1, s. 2) czy Alfreda Dragi stwierdzającego kategorycznie: „My 3 r 3 Trzeba tu jednak zaznaczyć, że idea autonomii jest w potocznym rozumieniu odnoszona nie tylko do konkretnych i zachowanych w pamięci zbiorowej realiów I I Rzeczypospolitej, ale także przykładowo do idei Karla Ulitzki, postulowanej w odniesieniu do Prus, czy Wojciecha Korfantego odnoszonej do Polski. �32 MARIAN GRZEGORZ GERLICH Ślązacy nie chcemy opieki i dobrodziejstw Macierzy i Vaterlandu. Chcemy być «sierotami». Oparcia będziemy szukać w Organizacji Narodów Zjednoczonych i w Unii Europejskiej" (Draga 1993; cyt. za: Szczepański 2002, s. 27-28). Z obecnej perspektywy zasadna jest teza, aby pierwszą połowę lat dziewięć­ dziesiątych pojmować jako „ideologiczny prolog" do bardziej skoncentrowanych działań programowych i podjęcia przez zwolenników narodu śląskiego kon­ kretnych decyzji instytucjonalnych. Odnieść to należy zwłaszcza do zasygnali­ zowanej organizacji. Jednak panorama ówczesnego lokalnego ruchu regionalnego była bardziej złożona, a polski w swej istocie Związek Górnośląski, powołany w czerwcu 1989 roku, lansujący niewątpliwie koncepcję „Wielkiego Śląska" (Szczepański 1993, s. 208-209) był nie tylko organizacją regionalną, ale przede wszystkim wpły­ wową siłą polityczną, której ranga pod koniec ubiegłej dekady wyraźnie zmalała. Ogólnie jednak w owym okresie krzewienie idei narodu śląskiego miało cha­ rakter marginalny, podstawowe znaczenie miał wieloaspektowy proces rewitali­ zacji śląskiej tożsamości. To było zjawisko dominujące. Ścierały się dwa nurty, nostalgiczno-sentymentalny, skierowany do wewnątrz (tzw. skansenowy) mający swe źródło w znamiennej mitologizacji tego, co śląskie, nawet petryfikowaniu kul­ tury typu ludowego, podnoszeniu jej znaczenia aksjologicznego i pragmatycznego, oraz nowoczesny, skierowany na zewnątrz, odwołujący się do ogółu dorobku kul­ turowego i cywilizacyjnego tej ziemi. Znamienna rewitalizacja regionalnej tożsa­ mości praktycznie wykluczała kwestie narodowe, nawet je degradowała. W tym kontekście sprawa istnienia narodu śląskiego nie była podówczas przedmiotem większego zainteresowania ludności rodzimej. Górnoślązacy pod­ kreślali, iż każdy naród musi być uznany przez innych w płaszczyźnie admini­ stracyjnej i na gruncie prawa międzynarodowego. Istniało pewne rozdarcie mię­ dzy stosunkowo nieliczną, w sensie zasięgu społecznego, tęsknotą za „byciem narodem", a w miarę powszechną absencją takich dążeń, rezygnacją z takich ambicji lub obawą przed potencjalnymi jej skutkami. Realia górnośląskie mają swoją specyfikę, ale też noszą znamiona uniwersalne w skali naszego kontynentu. Z całą pewnością świat współczesnej Europy jest przestrzenią formowania się nowych czynników konstytuujących naród, „śmierci narodu", podnoszoną przez niektórych myślicieli, wzrostu nacjonalizmów - starych i nowych. Chodzi w tym przypadku także o podjęty przez Iwonę Kabzińską (Kabzińska 2000) problem funkcjonowania niektórych zbiorowości między grupą etniczną a narodem. Jest to proces dynamiczny, gdzie niewątpliwie może istnieć kategoria, jak chce Dorota Simonides, grup etnoregionalnych (Simonides 1997, s. 8) czy, być może, protonarodów (zob. np. Kamusella 1998). 11 grudnia 1996 roku Komitet Założycielski złożył w katowickim sądzie niezbędne dokumenty do rejestracji Związku Ludności Narodowości Śląskiej. 15 grudnia 1996 roku zapisałem w notatniku następującą wypowiedź 36-letniego Górnoślązaka: Jest paradoksem, że istnienie narodu musi być uznane przez sąd. Naród jest albo go nie ma. Narody powstają przez wieki i okoliczności decydują, że są za takie uznane. Zawsze musi być wola innych. Najlepiej jak stworzą �POWOŁYWANIE NARODU ŚLĄSKIEGO 33 własne państwa. Ale też mogą być problemy, bo czy istnieje naród szwajcarski, albo belgijski, albo dawniej jugosłowiański. Są Walonowie i Flamandowie, Bośniacy, Chorwaci, Czarnogórcy, Serbowie. Żydzi nigdy państwa nie mieli [...]. Gdyby w 1919 roku powstałą republika górnośląska, to byłby naród śląski [...]. Ja jestem Ślązakiem, co do narodu śląskiego mam swoje zdanie, nie ma go, może powoli powstaje [...]. W XX wieku nastąpiło przyśpieszenie. Może nie można patrzeć na naród w rozumieniu XIX wieku, jak się tworzyły Nasi ludzie czują się inni, tak patrzą też na nas ludzie z innych regionów. To nie wystarczy do narodu, problem pozostaje. Waham się, albo źle się stało, że oni z tym wyszli, albo bardzo dobrze [...]. Naród śląski. Jest? Nie ma? Coś na rzeczy jest. Co będzie dalej! W tym kontekście warto zastanowić się nad sensem wypowiedzi socjologa Krzysztofa Kwaśniewskiego, który w 1997 roku zwracał uwagę, że właśnie w realnej teraźniejszości okaże się czy Ślązacy są odrębną narodowością. Prze­ strzegał też, iż konkretna decyzja tej ludności nie może być odrzucona drogą administracyjną (zob. Kwaśniewski 1997). 4 PRÓBA REJESTRACJI ZWIĄZKU LUDNOŚCI NARODOWOŚCI ŚLĄSKIEJ Powtórzmy, wszystko zaczęło się 11 grudnia 1996 roku, kiedy to Komitet Założycielski (w którego skład wchodzili: Rudolf Kołodziejczyk, Erwin Sowa, Jerzy Gorzelik) złożył w katowickim Sądzie Wojewódzkim w Katowicach wnio­ sek o rejestrację stowarzyszenia Związek Ludności Narodowości Śląskiej. Pod wnioskiem widniały podpisy 109 osób. Nim 24 czerwca 1997 roku Sąd Wojewódzki podjął decyzję o rejestracji stowa­ rzyszenia, zaszły wydarzenia, które należy tu przywołać. Są one zresztą uznawane przez sympatyków Związku za szczególnie ważne. Przykładowo, na stronach internetowych Ruchu Autonomii Śląska - organizacji, która od początku sprzyja inicjatywie Związku Ludności Narodowości Śląskiej, są one krótko omówione, stanowiąc swoiste symbole działań (spontanicznych i zinstytucjonalizowanych) w obronie idei narodu śląskiego. Jest to kilka kolejno po sobie następujących zda­ rzeń obrazujących historię sporu między Związkiem a organami władzy i sądow­ nictwem. To, według niektórych określeń, progi na drodze powstawania Związku. Sama próba powołania stowarzyszenia budziła sporo zainteresowania, wiele emocji. Wyjaśnijmy też w tym miejscu, że prezentowany sposób analizy - przy odwoływaniu się do badań empirycznych - opiera się na prezentowaniu opcji jakościowej, a nie kwantytatywnej. Omawiamy zatem kategorie występujących opinii oraz ocen, i to dominujących, a nie realny zasięg ich społecznej akcepta­ cji. Tak więc, o statucie krążyły plotki, niekiedy wręcz sensacyjne, ale nie był on 5 4 Cytowane w tekście wypowiedzi respondentów pochodzą z badań własnych autora. Dokumenty dotyczące Związku Ludności Narodowości Śląskiej wykorzystane w tym tek­ ście uzyskałem dzięki uprzejmości byłego prezesa dr. Jerzego Gorzelika, także jednego z liderów Ruchu Autonomii Śląska. 5 �34 MARIAN GRZEGORZ GERLICH zupełnie znany. Sporadycznie pojawiały się natomiast informacje o rzekomo po­ djętych umowach dyplomatycznych dotyczących zorganizowania plebiscytu na Górnym Śląsku, który ma poprzedzić uznanie narodu śląskiego. Niewątpliwie tego rodzaju plotka stanowiła pokłosie pewnych prób, m.in. Otto von Habsburga . Naj­ częściej jednak pytano o prawdziwą treść statutu i o cele powoływanego Związku. Jaka była reakcja władz wobec inicjatywy Komitetu Założycielskiego? Oto 27 stycznia 1997 roku - czyli ponad 6 tygodni od daty złożenia wniosku skie­ rowanego do Sądu Wojewódzkiego w Katowicach - ówczesny wojewoda kato­ wicki, Eugeniusz Ciszak, poprzez podległy mu Wydział Spraw Obywatelskich przekazał Sądowi swoje negatywne stanowisko dotyczące rejestracji Związku. Nim przedstawimy „dzieje sporu", odwołajmy się do statutu zakładanej orga­ nizacji. Składa się on z ośmiu rozdziałów, w tym - trzydziestu paragrafów. Kilka artykułów musimy przytoczyć, aby najogólniej oddać ideę oraz sens stowarzy­ szenia. Otóż §2 stwierdza, iż: „Terenem działania Związku jest obszar Rzeczy­ pospolitej Polskiej, na obszarze tym Związek może zakładać Oddziały Terenowe. Natomiast §6, pkt 1, informuje: „Związek może przystąpić do organizacji krajo­ wych i międzynarodowych, o ile ich cele są zbieżne z celami Związku". Paragraf 7 Statutu brzmi następująco: „Celem Związku jest: 1. Rozbudzenie i ugruntowanie świadomości narodowej Ślązaków. 2. Odrodzenie kultury śląskiej. 3. Propagowanie wiedzy o Śląsku. 4. Ochrona praw etnicznych osób narodowości śląskiej. 5. Opieka socjalna nad członkami Związku". Dwa paragrafy wzbudzają, i to potwierdziła praktyka, szczególne zaintereso­ wanie. Tak więc paragraf 10 brzmi: „Członkiem zwyczajnym może być każda osoba posiadająca obywatelstwo polskie, która złoży pisemne oświadczenie o przynależności do narodowości śląskiej". Interpretacja tego paragrafu może budzić wątpliwości. Wyjaśnijmy więc, za liderem nieistniejącego już Związku, że warunkiem członkostwa jest posiadanie obywatelstwa polskiego, ale nie jest konieczny śląski rodowód. Konieczne jest natomiast owo pisemne oświadczenie woli przynależności . Idąc dalej, co już nie jest zawarte w statucie stowarzysze­ nia, wymagane poświadczenie należy pojmować jako konsekwencję poczucia przynależności do narodu śląskiego, jednoznaczną identyfikację z ziemią górno­ śląską, z jej historią, dziedzictwem, chęć dalszego mieszkania i pracy w tym regionie. Ten sposób myślenia wynika „z nowoczesnego" - w rozumieniu twór­ ców Związku - pojmowania kwestii poczucia narodowego. Tego rodzaju decy­ zja jest aktem woli i identyfikacji, wolnego, nieskrępowanego wyboru. Idąc tym tropem można, jak podaje jeden z dowcipów, zostać członkiem narodu śląskiego, 6 1 6 Otto von Habsburg, deputowany z CSU do Parlamentu Europejskiego, przedstawił na tym forum w 1989 roku propozycję przeprowadzenia plebiscytu na terenie Górnego Śląska, który miał dotyczyć nadania temu regionowi statusu „niezależnej enklawy europejskiej". Dodajmy, że podob­ ny pomysł zgłosił Herbert Hupka w czasie zjazdu ziomkostw w Norymberdze, 10-11 lipca 1993 r. Zapis rozmowy z dr. Jerzym Gorzelikiem; 15 marca 2002 roku. 7 �POWOŁYWANIE NARODU ŚLĄSKIEGO 35 będąc Eskimosem, Rosjaninem czy Cyganem, pod warunkiem, że posiada się polskie obywatelstwo i chce się być Ślązakiem. Najważniejsza jest przecież wola przynależności do tego narodu. Paragraf 30 jest natomiast sformułowany tak: „Związek jest organizacją ślą­ skiej mniejszości narodowej" [zob. np. Europejska Karta Języków Regionalnych i Mniejszościowych, Konwencja Ramowa Rady Europy o Ochronie Mniejszości Narodowych, Instrument Inicjatywy Środkowo-Europejskiej Ochrony Praw Mniejszościowych - przyp. MGG] . Ta kwestia wzbudza najwięcej emocji wśród oponentów, którzy zarzucają Związkowi chęć skorzystania z odpowiednich „przywilejów" wyborczych. Natomiast działacze dowodzą, że przez wieki Górno­ ślązacy byli „mniejszością narodową", zarówno w realiach państwa pruskiego, w Cesarstwie Niemieckim, w republice weimarskiej, w I I I Rzeszy, ale też w realiach I I Rzeczypospolitej oraz PRL-u. O takiej pozycji, nie statusie, świadczy - według potocznej wizji historii - stosunek obcych etnicznie struktur państwo­ wych, ale także państwa polskiego, do ludności rodzimej. Pogląd ten jest też inte­ gralnym i trwałym elementem lokalnej tożsamości, co wyraża się w charaktery­ stycznym poczuciu krzywdy. Znamienna wieloaspektowa trauma w konsekwencji jest czynnikiem procesów alienacyjnych, izolacyjnych, i w jakimś sensie, choć w ograniczonym zakresie - separatystycznych. Konsekwencją zbiorowego poczu­ cia pokrzywdzenia jest więc w efekcie dążenie do zmiany niekorzystnej sytuacji. Liderzy Związku upatrywali tę szansę w „śląskiej mniejszości narodowej". Jest też inny aspekt omawianego problemu. Oto bowiem uzyskanie dla zbio­ rowości śląskiej statusu mniejszości narodowej zapewni jej - pozbawiony dotychczasowych ograniczeń, upokorzeń, niesprawiedliwości, prześladowań - harmonijny rozwój. To jest jeden z naczelnych celów powoływania Związku Ludności Narodowości Śląskiej. Zrozumiałe jest, że w zasygnalizowanym wystąpieniu wojewody nastąpiło odniesienie do §30 Statutu. Wykładnia podważała istnienie narodu śląskiego i sprowadzała się do stwierdzenia, iż ludność rodzima jest „grupą etniczną". Sym­ patycy ruchu w tym kontekście zazwyczaj przywołują fakt, iż określając Górno­ ślązaków jako grupę etniczną odwołano się do „podobnych grup", takich jak Krakowiacy, Górale i Mazurzy. Szczególny typ potocznej argumentacji, jaki się w związku z tym pojawia, dotyczy tego, iż ludność rodzima regionu nie została zdefiniowana w kategoriach grupy etnograficznej, ale grupy etnicznej, a zatem jednak grupy o pewnym wyraźnym obliczu kulturowym, poczuciu odrębności. Wprawdzie nie istnieje wiedza na temat różnicy między obu pojęciami, ale funk­ cjonuje rodzaj intuicyjnego ich pojmowania, które w zasadzie oddaje sens obu terminów. Znamienna jest satysfakcja zawarta w potocznych, narastających w sensie zasięgu społecznego, wypowiedziach w rodzaju: Teraz to już nie jesteśmy tylko Polacy, odwieczny lud słowiański, ale grupa etniczna, to znaczy nie do końca prawdziwi Polacy. W ostatnim okresie pojawiają się także opinie - będące 8 8 Zaznaczyć należy, że badani często odwołują się do „różnych ustaw" dotyczących mniej­ szości narodowych, ale ich realna treść nie jest im znana. �36 MARIAN GRZEGORZ GERLICH niewątpliwie efektem określonej akcji propagandowej - odwołujące się do rezul­ tatów badań socjologicznych. Symptomatyczne i intrygujące jest to, że w wypo­ wiedziach tych używa się uproszczonych i często sfalsyfikowanych opinii naukowych dotyczących definiowania górnośląskiej zbiorowości regionalnej w kategoriach „grupy etnicznej" lub wręcz odrębnego narodu. Ilustracją jest odwoływanie się do socjologa Marka S. Szczepańskiego (którego nazwisko jest niekiedy przywoływane) jako obiektywnego i uczciwego badacza rzekomo broniącego stanowiska, iż Ślązacy są grupą etniczną, co częściowo satysfakcjonuje zwolenników narodu śląskiego. Pretekstem jest, być może, następujące stwier­ dzenie socjologa: „Do [...] grup etnicznych zaliczyć można w Polsce na przykład Kaszubów czy Ślązaków" (1999, s. 16). Z kolei przejawem nadinterpretacji jest odwoływanie się do Doroty Simonides, która rzekomo twierdzi, jak podają niektórzy, iż „Ślązacy nie chcą być ani Polakami, ani Niemcami". Chodzi nie­ wątpliwie o przeciwstawianie się Simonides ideologicznej wizji propagandowej, według której, jak komentowała, „wszyscy Ślązacy są albo tylko Polakami, albo tylko Niemcami, przy czym ani pierwsze, ani drugie nie jest prawdziwe" (Simonides 1994, s. 64). Spotkać można i inne odwołania do nauki wyraźnie dowodzące, że socjologowie podają istnienie trzeciej nacji na Śląsku - Ślązaków . Stanowisko wojewody wywołało reakcję Komitetu Założycielskiego. Nastą­ piła ona jednak ze znacznym - uwzględniając wielką dyskusję społeczną na ten temat - opóźnieniem. Ogłoszona została 13 marca 1997 roku. Wskazywano, iż po I wojnie światowej „niezależni obserwatorzy" mówili o fenomenie odrębnego narodu. Bardzo wyraźnie wyrażono zastrzeżenia co do przywołania Krakowia­ ków, którzy - zdaniem Komitetu - nigdy nie uważali się za naród. Owa wymiana racji wywołała społeczną dyskusję nad istotą narodu w ogóle, w tym także nad sytuacją narodowościową na Górnym Śląsku, wreszcie nad poczuciem przyna­ leżności narodowej samych Górnoślązaków. Problem narastał. W czasie badań terenowych spotykałem się z wieloma próbami docierania do definicji narodu, a dalej zastanawiania się w tym kontekście nad tożsamością górnośląskiej zbiorowości regionalnej. Z całą pewnością warto zastanowić się nad problemem potocznego sposobu pojmowania pojęcia „naród". Należy stwierdzić, iż dominu­ je pewien sposób jego „operacjonalizacji" polegający na podawaniu definicji opisowo-wyliczającej. Sama „definicja" ma charakter intuicyjny, choć opatrzony stygmatami doświadczenia, znamiennej weryfikacji uzależnionej od sposobu poj­ mowania wizji własnej grupy w czasie i stosunku do niej „obcych", zwłaszcza stosunku negatywnego. Opisywana „definicja" narodu wskazuje w konsekwen­ cji, iż jest to wielka grupa, ukształtowana od wieków, cechująca się poczuciem więzi, konkretną kulturą, językiem, religią, zamieszkaniem na konkretnym tery­ torium, posiadaniem państwa, „wspólną historią", takimi samymi tradycjami, obyczajami, swoistym charakterem narodowym, zaletami i wadami, świętowa9 9 Niezwykłym przykładem jest powoływanie się na opracowanie, w którym autorka wyróż­ nia na Śląsku trzy narody, to jest Polaków, Niemców i Ślązaków. Być może chodzi o studium Marii Szmeji pod znamiennym tytułem Niemcy? Polacy? Ślązacy!, wydane w 2001 roku. �POWOŁYWANIE NARODU ŚLĄSKIEGO 37 niem określonych świąt państwowych, „honorowaniem swoich bohaterów naro­ dowych", stosunkiem do innych narodów, własnymi interesami politycznymi i ekonomicznymi. Dla zdecydowanej większości w takiej definicji nie mieści się własna grupa. Efektem wystąpienia Komitetu Założycielskiego była kolejna reakcja woje­ wody. 14 kwietnia 1997 roku do katowickiego Sądu Wojewódzkiego wpłynęły dwa listy opracowane w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych, a skierowane do Urzędu Wojewódzkiego w Katowicach. Niezależnie od owej „dyskusji", trzeba zwrócić uwagę na kontekst, w jakiej się toczyła. Sytuacja wiosną 1997 roku komplikowała się coraz bardziej. Oto bowiem zbliżały się czerwcowe obchody 75 rocznicy przyłączenia części Gór­ nego Śląska do Polski. Wiązało się to bezpośrednio z trzema powstaniami śląski­ mi i plebiscytem. Na Górnym Śląsku natomiast trwał spór o istnienie narodu śląskiego. Najbardziej radykalne stanowisko wyrażało się w tym, iż samo poja­ wienie się tego problemu podważa założenia i logikę konferencji wersalskiej, a w tym przeprowadzonego 20 marca 1921 roku plebiscytu. I oto, po niespełna półrocznym oczekiwaniu, 23 maja 1997 roku, w Sądzie Wojewódzkim w Katowicach nastąpiło postępowanie wyjaśniające. Wydział Obywatelski Urzę­ du Wojewódzkiego w Katowicach, pismami z dnia 8 kwietnia 1997 roku oraz z 11 kwietnia 1997 roku - do którego dołączył dwa pisma z Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji kierowane do tegoż wydziału (datowane 4 lutego i 10 kwietnia 1997 roku) - zwrócił się do Sądu Wojewódzkiego w Katowicach (Wydział I Cywilny) prezentując własne stanowisko. I tak np. w punkcie 2 stwier­ dzono: „Powoływanie się założycieli [Komitetu Założycielskiego Związku - przyp. MGG] [...] na przepisy ustawy o mniejszościach narodowych jest przedwczesne, gdyż nie jest on jeszcze obowiązującym w Polsce prawem. Odno­ szenie jednostkowych praw obywatela do swobodnego określenia swojej naro­ dowości do uprawnień całej grupy etnicznej, jaką są niewątpliwie Ślązacy, nie może być uznane jako uzasadnienie wniosku o rejestrację stowarzyszenia mniej­ szości narodowej, gdyż w grupie tej istnieją różne opcje narodowe" (Pismo Wydziału Obywatelskiego UW w Katowicach, sygn. akt.: I Ns. Rej. St. 750/95). Ponadto podniesiono konieczność usunięcia ze statutu Związku §30, który brzmi: „Związek jest organizacją śląskiej mniejszości narodowej" (Statut Związku). Rodzi się w tym miejscu pytanie, dlaczego nie budził zastrzeżenia cytowany już §12, dotyczący sposobu osiągania członkostwa Związku. Niezależnie od własnego pisma w sądzie przedstawiono jeszcze wspomniane dwa pisma z Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji. W pierwszym, z 4 lutego 1997, stwier­ dzono m.in.: „ani względy historyczne, ani też etnograficzne nie uzasadniają jakoby ludność Śląska mogła być uznana za mniejszość narodową" (Pismo Dyrektora Departamentu Spraw Obywatelskich MSWiA, Ob.II-5010-1/1/97). W drugim zaś, z 10 kwietnia 1997 roku, podkreślono, iż „kwestia rejestracji stowarzyszenia Związek Ludności Narodowości Śląskiej mogłaby być rozpa­ trywana po formalnym stwierdzeniu istnienia takiej narodowości" (Dyrektor Departamentu Spraw Obywatelskich MSWiA, DO.V.866/97). �38 MARIAN GRZEGORZ GERLICH Stanowisko Komitetu Założycielskiego było niezmienne. Do porozumienia nie doszło. Komitet Założycielski po otrzymaniu (15 kwietnia 1997 roku) opinii Wydziału Obywatelskiego i obu pism z Ministerstwa, 28 kwietnia 1997 roku - j a k podaje były lider Związku - skierował do Sądu Wojewódzkiego w Kato­ wicach pismo, w którym podkreślał m.in., że w polskim prawie nie istnieje jaka­ kolwiek procedura umożliwiająca ustalenie czy dana grupa jest narodem. Niespełna miesiąc później następuje kolejny akt. 16 czerwca 1997 roku woje­ woda zdecydowanie przeciwstawia się rejestracji Związku. Stanowisko jest nie­ zwykle szeroko komentowane. Znajduje także odzwierciedlenie w mediach. Ostatecznie, 24 czerwca 1997 roku, Sąd Wojewódzki w Katowicach podejmuje decyzję o rejestracji Związku Ludności Narodowości Śląskiej. Kończy się pierw­ szy, znaczący etap w działalności stowarzyszenia. Wywołuje zadowolenie zwo­ lenników idei narodu śląskiego i duże wrażenie społeczne. Staje się to ważnym wydarzeniem medialnym, zarówno w regionie, jak i w kraju. Na łamach „Rzeczy­ pospolitej" już 26 czerwca ukazuje się notatka „Wojewoda zapowiada rewizję", której autorka stwierdza m.in.: „Sąd Wojewódzki w Katowicach zarejestrował budzące na Śląsku wiele emocji prasowych stowarzyszenie Związek Ludności Narodowości Śląskiej [...]. Nowo zarejestrowany związek ma rozbudzać i ugrun­ tować świadomość narodową Ślązaków [...] stawia sobie także za cel ochronę praw etnicznych Ślązaków, którzy zadeklarują swą przynależność do nowej narodowości. We wniosku o rejestrację dowodzi się, że istnieje liczna grupa obywateli polskich identyfikująca się jako Ślązacy - różni zarówno od Polaków, jak i od Niemców" (Cieszewska 1997). W prezentowanym tekście zawarta jest też informacja, iż wojewoda zapowiedział złożenie rewizji w Sądzie Apelacyjnym. Szeroko komentowana była wypowiedź przedstawiciela wojewody, który dowo­ dził, iż rejestracja związku może wywołać powrót do podziałów plemiennych sprzed powstania polskiej państwowości. Argumentacja sympatyków Związku polegała zaś na podkreślaniu wizji unii europejskiej opartej nie na narodach, lecz na regionach, a w tym na małych narodach typu Ślązacy, Morawianie, Katalończycy, Bawarczycy. Później znalazło to odzwierciedlenie w „Europie 100 flag". Warto też przywołać sposób rozumowania lidera Związku, Jerzego Gorzelika, dotyczący kwestii poczucia narodowego. Dziennikarka relacjonująca jego wypo­ wiedź stwierdza, że „jeśli narodowość śląska jest kwestią indywidualnego wyboru, jeśli istnieje grupa ludzi, która tę narodowość deklaruje, tym samym istnieje naród śląski". Kwestią kluczową jest tu „świadomość", czyli abstrakcyjna idea, mówi Gorzelik. Porównuje to - jak pisze dalej - z sytuacją Łemków. Wśród Ślązaków są w encyklopedycznej definicji różne opcje narodowe: niemiecka, polska, morawska, czeska, kiedyś jeszcze żydowska, lecz mamy też grupę ludzi, którzy określają siebie po prostu jako Ślązacy" (Cieszewska 1997a). Znamienna jest w tym kontekście następująca informacja: „Na problem narodowości śląskiej można patrzeć bez obaw, bo nie jest groźny", sugeruje senator Dorota Simonides, Ślązaczka od pokoleń. Można dowodzić, że 'Ślązak' to pojęcie regionalne, a nie narodowe. Założyciele Związku chcą rozbudzać świadomość narodową Śląza­ ków, lecz odżegnują się od posądzeń o separatyzm. Sąd uznał, że statut nowego �POWOŁYWANIE NARODU ŚLĄSKIEGO 39 związku nie budzi prawnych zastrzeżeń, a w demokratycznym państwie istnieje swoboda zrzeszania się. Rejestracja Związku nie oznacza prawnego uznania naro­ dowości śląskiej, bo w polskim prawie uznaje się kategorię obywatelstwa, a nie narodowości. Życie pokaże, czy obawy były przesadzone" (Cieszewska 1997a). Mimo rejestracji Związku stanowisko wojewody katowickiego pozostaje nie­ zmienne i 2 lipca 1997 roku zostaje ogłoszona informacja o apelacji złożonej do Sadu Apelacyjnego w Katowicach. Tuż przed ogłoszeniem decyzji Sądu Apelacyjnego w regionalnym śląskim miesięczniku społeczno-kulturalnym ukazuje się szkic „W poszukiwaniu narodu śląskiego". W zakończeniu stwierdzono: „Problemem o fundamentalnym zna­ czeniu będzie [w przypadku rejestracji - przyp. MGG] natomiast realna działal­ ność Związku i jego odporność na naciski polityczne. A cóż to za naród, który nie pragnie realizować swojej określonej ideologii i polityki? Bez nich zatraca swoje prawo do bytu. Z całą pewnością naród śląski stoi na początku swojej drogi. Nie odnaleźliśmy go w przeszłości, wyłonił się dopiero w realnej teraź­ niejszości [...]. Czy ten naród okaże się herodem? (Gerlich 1997, s. 9). COFNIĘCIE A K T U REJESTRACYJNEGO ZWIĄZKU LUDNOŚCI NARODOWOŚCI ŚLĄSKIEJ Sąd Apelacyjny w Katowicach, 24 września 1997 roku, uchylił decyzję Sądu Wojewódzkiego dotyczącą rejestracji omawianego Związku. Informacje w me­ diach nie były precyzyjne. Pojawiła się przestrzeń do spekulacji i plotki. Narastała atmosfera sensacji. Jak to jest? Związek Śląski był, teraz go nie ma. Grzech za to, że my Ślązaki. Co to, boją się nas? Zadowolenie wyrażali tylko zagorzali prze­ ciwnicy Związku obawiający się potencjalnych, bliżej nieokreślonych konfliktów. Do społeczeństwa docierały krótkie informacje radiowe i telewizyjne oraz na ogół również ulotne notatki prasowe. Nieco więcej wiadomości przekazywała Rzeczpospolita, w której odwołano się do obszernego uzasadnienia przedstawio­ nego przez przewodniczącą zespołu orzekającego, Barbarę Kurzeję, eksponując, iż Ślązacy są grupą o silnym poczuciu tożsamości i odrębności regionalnej, ale nie wystarcza to, aby byli uznani za naród. Przywoływano też wielowiekowe oderwanie Ślązaków od etnicznej macierzy i zachowanie mimo to odrębności kulturowej i językowej przynależnych etnicznie do polskiego pnia (Cieszewski 1997). Rzeczpospolita nadal udostępnia swoje łamy do dyskusji o narodzie ślą­ skim. Artykuł Dagmira Długosza - noszący jakże istotny tytuł: „Czy istnieje naród śląski?" - zamieszczony zostaje 24 września 1997 roku, czyli w momencie kiedy katowicki Sąd Apelacyjny podejmuje swą decyzję. Autor szuka śladów istnienia nacji śląskiej w przeszłości, nie odnajduje jej, lecz zarazem - w kon­ tekście kongresu wiedeńskiego - podejmuje problem szczególnie podnoszony przez sympatyków Związku. Stwierdza bowiem, iż wówczas „hojnie tworzono państwa narodowe nieznacznych rozmiarów" (1997). Nie zwrócono jednak wów­ czas uwagi na ziemię śląską. Pojawia się też w tekście kwestia niezwykle istotna, �40 MARIAN GRZEGORZ GERLICH i zarazem zaskakująca: „Źle się stało, że sprawa mniejszości śląskiej zaistniała przed wyborami do Sejmu. Gdyby stało się to w okresie wyborów do samorządu, mielibyśmy obiektywny sprawdzian zasięgu popularności osób przyznających się do śląskości, bez podejrzeń, że chodzi tu o obejście progu wyborczego" (1997). Na ten temat zdania są zróżnicowane, lecz pojawia się i taki pogląd, niewątpliwie znamienny dla zwolenników omawianej narodowej opcji: Nam zarzucają, że chcemy uznania narodu śląskiego, żeby mieć przywileje do wybo­ rów parlamentarnych. [...] / niech nas nie zachęcają żebyśmy wystawiali swoją oddzielną śląską reprezentację do wyborów samorządowych, bo wtedy dopiero zaczną nam zarzucać najgorsze rzeczy, na ten numer się nie nabierzemy, my jesteśmy uczciwy naród. My się nie damy wpuścić w specjalne śląskie partie, bo powiedzą, że my jesteśmy separatyści, my wiemy co to znaczą wybory, w nich uczciwie stajemy, tych samorządowych i tych do Warszawy. Zbliżały się wybory parlamentarne. Do wyborów w tymże 1997 stanęli też przedstawiciele „Ruchu Autonomii Śląska", podobnie jak w 2001 roku . Powróćmy do stanowiska Sądu Apelacyjnego. W obszernym, bo liczącym prawie 14 stron uzasadnieniu podjęto wiele wątków. Skoncentrujmy się na nie­ których, w naszym rozumieniu istotnych. Odnosząc się do decyzji z 24 czerwca 1997 roku stwierdzono: „W motywach swego orzeczenia wskazał [Sąd Woje­ wódzki w Katowicach dokonujący rejestracji Związku Ludności Narodowości Śląskiej - przyp. MGG], że statut Związku nie narusza powszechnie obowiązu­ jących zasad prawnych. Cele, jakie sobie stawia i określone w statucie sposoby ich realizacji są zgodne z prawem i nie naruszają zasad współżycia społecznego. W szczególności brak jest podstaw do uznania, że Związek może godzić w swo­ jej przyszłej działalności w prawa innych osób" (Uzasadnienie, sygn. Akt I ACa 493/97, s. 2-3, dalej: Uzasadnienie...). Sąd zwrócił uwagę także na prawne uwa­ runkowania stosunku do pojęć „narodowość śląska" oraz „śląska mniejszość narodowa". Stwierdził, że ich definiowanie „nie może być przedmiotem badania z uwagi na nałożony na Sąd przez ustawę o stowarzyszeniach [konkretyzu­ jąc, chodzi o ustawę z 7 kwietnia 1989 roku „Prawo o stowarzyszeniach" - przyp. MGG] obowiązek niezwłocznego [...] rozstrzygnięcia sprawy Podzielił jednocześnie twierdzenie wnioskodawców, że od wyboru osoby zależy jej naro­ dowość i stwierdził, że nie ulega wątpliwości, że na obszarze Górnego Śląska 10 1 0 Dnia 21 września 1997 roku w wyborach do Senatu lista wojewódzka obejmowała 18 kan­ dydatów; wybrano 3 senatorów Uprawnionych do głosowania było wtedy 2918280 osób, głoso­ wało 1 341 539 osób, głosów ważnych oddano 1314419. RAŚL wystawił następujące osoby, które uzyskały odpowiednio: Bartecka Urszula - 133 350 głosów, Kołodziejczyk Rudolf - 100764 głosy, Wieczorek Zenon - 108 897 głosów. W wyborach do Senatu w dniu 23 września 2001 roku w trzech okręgach wyborczych wyniki „Autonomii dla Ziemi Górnośląskiej" były następujące: okręg gliwicki (nr 28), uprawnionych do głosowania 674949 osób, głosów ważnych 256945, kan­ dydat „Autonomii" Bartecka Urszula uzyskała 39999 głosów; okręg rybnicki (nr 29) uprawnio­ nych do głosowania 567 854, głosów ważnych 232460, kandydat „Autonomii" Kluczniok Krzysz­ tof uzyskał 41849 głosów; okręg katowicki (nr 30), uprawnionych do głosowania 830025 osób, głosów ważnych 361 145, kandydat „Autonomii" Bogacki Jerzy uzyskał 75429 głosów. Źródło: Państwowa Komisja Wyborcza, Protokóły Okręgowych Komisji Wyborczych, 1997, 2001. �POWOŁYWANIE NARODU ŚLĄSKIEGO 41 zamieszkują „etniczni tubylcy" (Uzasadnienie..., s. 3). Niestety, Sąd nie wyjaśnił pojęcia „etniczni tubylcy". Z dalszego toku wywodu można wnosić, iż miał na uwadze etnicznie polską śląską ludność rodzimą. Użyty termin jest zbyt pojemny, a zarazem kontrowersyjny Rodzi wątpliwości często podnoszone przez mniej­ szość niemiecką na Górnym Śląsku. Pomijając tę kwestię zaznaczmy, że dalej podniesiono jeszcze problem braku jednoznaczności w stosunkach między­ narodowych, co do sposobu pojmowania pojęć: „mniejszość narodowa" oraz „narodowość". W odniesieniu do pojęcia „naród" przedstawiono natomiast wykładnię prawną rozumianą w kategoriach, co jest słuszne ze względu na cały tok wywodu, prawa międzynarodowego. Stwierdzono zatem, odwołując się do pracy Alfonsa Klafkowskiego, Prawo międzynarodowe publiczne, z 1964 roku, iż: „Nauka prawa międzynarodowego posługuje się określeniem naród jako wspólnotą ludzi uformowaną historycznie, będącą wynikiem warunków geogra­ ficznych, gospodarczych, społecznych, kulturowych. Naród rozwija się i dąży do stworzenia własnej organizacji państwowej. Dopóki jej nie stworzy, nie jest podmiotem prawa międzynarodowego" (Uzasadnienie..., s. 6). Odwołując się do wielu innych prac dalej stwierdzono w „Uzasadnieniu", iż przyjęte rozumienie narodu wskazuje, że tego rodzaju organizm społeczny kształtuje się w procesie historycznym przez wiele stuleci. Tego warunku Ślą­ zacy nie spełniają. Jednocześnie podkreślono silne związki tej grupy, znajdującej się przez stulecia poza obszarem państwa polskiego, poddawanej germanizacji, przynależnej „do pnia kultury polskiej" mimo odrębności kulturowej. Odwołano się też do sposobu postrzegania Górnoślązaków stwierdzając, że są pojmowani jako grupa regionalna a nie narodowa. Niezwykle istotny, w kontekście decyzji Sądu Apelacyjnego, był tekst Jerzego Kranza (1997), który w odbitkach krążył w badanych środowiskach. Autor zachęca do zastanowienia się nad istotą takich pojęć, jak „naród", „mniejszość narodowa", „mniejszość etniczna, religijna, językowa". W konkluzji stwierdza, że Ślązakom „potrzebna jest [...] pomoc państwa w rozwiązywaniu trudnych problemów lokalnych [...]. Wiele śląskich postulatów można realizować krok po kroku w ramach innych struktur. Wniosek o rejestrację organizacji mniejszości śląskiej wydaje się jednak rozwiązaniem chybionym, bez związku z rzeczywi­ stością społeczną i polityczną Polski i regionu Śląskiego" (Kranz 1997). 11 JESTEŚMY NARODEM. ZŁOŻENIE WNIOSKU KASACYJNEGO DO SĄDU NAJWYŻSZEGO Zgodnie z zapowiedziami lidera Związku, następuje złożenie wniosku kasacyj­ nego do Sądu Najwyższego w Warszawie. Formalnie wniosek wpłynął 3 listopada 1997 roku. Działacze byli wspomagani przez Helsińską Fundację Praw Człowieka. 11 Autor jest pracownikiem Centrum Stosunków Międzynarodowych Instytutu Spraw Pu­ blicznych w Warszawie. �42 MARIAN GRZEGORZ GERLICH W czasie badań terenowych, rozmów z Górnoślązakami, okazało się, że właśnie decyzja Związku o wprowadzeniu problemu narodu śląskiego na forum ogólno­ polskie wywołała bardzo silne, zróżnicowane reakcje; od zachwytu do zupełnej negacji . Dyskusje środowiskowe uległy wzmocnieniu. Do tej pory działalność Związku pojmowano w kategoriach pewnej wewnętrznej śląskiej akcji, która nie miała - według potocznych przekonań - mimo wielu enuncjacji prasowych i na­ głośnienia w kraju, szerszego oddźwięku społecznego i politycznego. Pojawienie się tego problemu „u nich w Warszawie" zmuszało natomiast do refleksji nad odbiorem społecznym, nad potencjalnymi skutkami dla regionu, a zwłaszcza jego ludności rodzimej. Zwolennicy decyzji Związku podkreślali konieczność finali­ zowania rozpoczętej akcji. Najważniejszym było dla nich uznanie własnej grupy jako narodu, a ewentualną decyzję pozytywną pojmowano jako efekt dojrzałości państwa polskiego, także samych Polaków, postrzeganych często jako nacjonali­ stów. Tego rodzaju decyzję rozumiano również jako rekompensatę za doznane krzywdy i tym samym „prawdziwy akt sprawiedliwości dziejowej". Ten radykalny pogląd miał jednak zdecydowanie marginalny zasięg, choć niezbędne są odpo­ wiednie badania statystyczne, uzupełniające prezentowaną opcję jakościową. Do rangi symbolu urasta fakt, iż właśnie w Katowicach odbyła się w grudniu 1997 roku, z inicjatywy Anny Tatarkiewicz, konferencja „Pytania o polską toż­ samość kulturową" , w której poza problemami ogólnopolskimi odniesiono się także do kwestii górnośląskich , zwracając uwagę na wiele specyficznych elementów lokalnej tożsamości, widzianych też w kontekście tradycji polskiej; pojawił się również temat narodu śląskiego. Pokłosie konferencji zostało opubli­ kowane częściowo w Śląsku (1998, nr 2) oraz w całości w kwartalniku Wyrazy (1998, nr 5-6), co nastąpiło tuż przed oczekiwaną decyzją Sądu Najwyższego. Ostatecznie, 18 marca 1998 roku, odrzucił on kasację złożoną przez Związek Ludności Narodowości Śląskiej i tym samym podtrzymał decyzję Sądu Ape­ lacyjnego w Katowicach. Obszerne „Postanowienie" zawiera wiele ważnych sformułowań. Istotne były odwołania się do kwestii sensu stricte prawnych. Zwrócono m.in. uwagę, iż „Mniejszość narodowa [a liderzy Związku zdecy­ dowanie definiują śląską zbiorowość regionalną jako mniejszość narodową na terenie państwa polskiego - przyp. MGG] jest pojęciem prawnym (art. 35 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 2 lutego 1997 r.), choć nie jest zdefinio­ wana ani w prawie polskim, ani w powołanych w kasacji konwencjach. Jednakże raport wyjaśniający do Konwencji Ramowej Rady Europy o mniejszościach narodowych z 1995 roku jednoznacznie stwierdza, że subiektywny wybór narodu przez człowieka jest zawsze nierozłącznie związany z obiektywnymi kryteriami 12 13 14 15 1 2 Jest zastanawiające, jak informacja ta tak szybko dotarła do w miarą szerokich rzesz spo­ łeczeństwa. Jej organizatorami była redakcja Wyrazów, Górnośląskie Towarzystwo Literackie i miesięcz­ nik Śląsk, a patronat medialny objęła redakcja Polityki (Zdzisław Pietrasik oraz Adam Krzemiński). Wystąpili m.in.: A. Tatarkiewicz, P. Śpiewak, A. Krzemiński G. Borkowska, J. Hennelowa, T. Kijonka. W tej części wystąpili: M.S. Szczepański, M.G. Gerlich, J. Tomasiewicz, J. Wódz, K. Karwat. 1 3 1 4 1 5 �POWOŁYWANIE NARODU ŚLĄSKIEGO 43 istotnymi dla tożsamości narodowej. Oznacza to, iż subiektywna deklaracja przy­ należności do określonej grupy zakłada uprzednią społeczną akceptację istnienia takiej grupy narodowościowej" (Postanowienie, s. 4). Chodzi tu zatem o naród ukształtowany w procesie historycznym, z wszystkimi tego konsekwencjami wewnętrznymi, zewnętrznymi, subiektywnymi i obiektywnymi. Dalej stwierdzo­ no: „W powszechnej świadomości społecznej było i jest przekonanie o istnieniu grupy etnicznej Ślązaków, która jednakże nigdy nie była uważana za odrębną grupę narodową" (Postanowienie, s. 4). Tego rodzaju uzasadnienie budzi największe kontrowersje ze strony zwolen­ ników istnienia narodu śląskiego. Nadal był on przedmiotem ożywionej dyskusji. I tak, na łamach Rzeczypospolitej, Jan Lissowski, w artykule „Czy można wybie­ rać ojczyznę", zastanawia się nad fenomenem „narodu śląskiego" i stwierdza: „Nie było nigdy trzeciej, śląskiej narodowości, ale była - i nadal jest - trzecia grupa ludności, której nie można zaliczyć ani do Niemców, ani do Polaków [...]. Należą do niej ci mieszkańcy Śląska, którzy nie podjęli jeszcze ostatecznej decy­ zji, co do swojej ojczyzny i stoją przed indywidualnym wyborem: być Polakiem czy Niemcem" (Lissowski 1998). Z kolei Antoni Kositza, polemizując z tymi wywodami, ogłasza artykuł „Ani Polska, ani Niemcy", w którym dowodzi ist­ nienia narodu śląskiego i zarazem stwierdza: „Ojczyzną dla tych Górnoślązaków nie jest ani Polska, ani Niemcy, lecz stanowi j ą «Slaska Heimaterde»" (1998). SKARGA W EUROPEJSKIM TRYBUNALE PRAW CZŁOWIEKA W STRASSBURGU 18 czerwca 1998 roku Komitet Założycielski ZLNŚ składa w trybunale strasburskim skargę na państwo polskie, zarzucając sądom złamanie prawa do zrze­ szania się, a z kolei 17 maja 2001 roku dochodzi do publicznego przesłuchania stron, to jest reprezentantów komitetu założycielskiego i polskiego rządu. Zwią­ zek reprezentowali: R. Kołodziejczyk, E. Sowa, J. Gorzelik, a na czele strony rządowej stał Krzysztof Drzewicki. Reprezentujący interesy Związku mecenas Sławomir Waliduda ustosunkował się do sposobu pojmowania przez stronę rządo­ wą mniejszości narodowych, a w tym kryteriów subiektywnych i obiektywnych. Stwierdził: „Jakkolwiek rząd odnotowuje istnienie subiektywnych kryteriów po stronie skarżących, to jednak odmawia istnienia kryteriów obiektywnych. Jed­ nakże odmowa ta jest zupełnie dowolna i nie znajduje potwierdzenia w rzeczy­ wistym stanie sprawy. Rząd co prawda sugeruje, iż kryterium obiektywnym jest społeczna akceptacja, ale przecież z samego założenia pogląd powyższy ma cechy wyłącznie subiektywne, gdyż nie znajduje oparcia w jakichkolwiek normach prawnych. Rząd nie mówi więc, jakie są obiektywne kryteria istnienia mniej­ szości, po to, by Ślązaków pozbawić w tym względzie możliwości odniesienia" . Po upływie kilkunastu miesięcy, 5 grudnia 2001 roku, na posiedzeniu czwar­ tej sekcji Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, zapada decyzja w sprawie 16 6 Materiał uzyskany od dr. J. Gorzelika. �44 MARIAN GRZEGORZ GERLICH ZLNŚ. Orzeczenie jest utajnione aż do publikacji. Dwa tygodnie później, 20 grud­ nia 2001 roku, zapada ostateczna decyzja. Zdaniem Trybunału, polskie sądy nie złamały prawa odmawiając rejestracji Związku Ludności Narodowości Śląskiej. Polskie media podały tę informację z nieukrywanym zadowoleniem. Poja­ wiają się tytuły w rodzaju „Ślązacy przegrali", które bulwersują rodowitych mieszkańców Górnego Śląska odrzucających działania Związku, a więc zdecy­ dowaną większość. Organizacja nie istnieje, ale jednak sprzymierzeniec, czyli Ruch Autonomii Śląska, w swoim portalu internetowym szeroko komentuje to zdarzenie. I tak praktycznie było przez cały okres sporu dotyczącego rejestracji Związku Ludności Narodowości Śląskiej. Wiele elementów programu tej organi­ zacji w różny sposób prezentowano w działaniach Ruchu Autonomii Śląska, a szczególne odzwierciedlenie można zauważyć na łamach Jaskółki Śląskiej oraz na stronach internetowych tej organizacji (zob. www.raslaska.org.) . Na szcze­ gólną uwagę w tym kontekście zasługuje to, że 8 listopada 2001 roku odbył się kongres "European Free Alliance - Democratic Party of Peoples of European". Wtedy to Ruch, który reprezentowali Józef Gwóźdź i Jerzy Gorzelik, uzyskał status członka-obserwatora. Można nawet zauważyć pewne wyraźne związki kadrowe między obu organizacjami. 17 PORAŻKA W STRASSBURGU I NOWA SZANSA Decyzja Trybunału spowodowała niewątpliwą radykalizację poglądów zwolen­ ników narodu śląskiego. Mówią, że naród ten nie umarł w Strassburgu. Pytają czy są „niechcianymi dziećmi Europy" {Jaskółka 2002, styczeń). Decyzja w Strass­ burgu jest niewątpliwą porażką dla Związku, a także określonej części członków i sympatyków Ruchu Autonomii Śląska. Jednak odnaleziono nową szansę mobili­ zacji etnicznej, a w efekcie także wyniesienia kwestii narodu śląskiego ponownie na arenę ogólnopolską, a nawet międzynarodową. Zbliżający się spis powszechny potęguje nastroje mobilizacji. Związek Ludności Narodowości Śląskiej nie istnieje, ale okazuje się, że o kwestie narodowości śląskiej upomina się Ruch Autonomii Śląska. Oto, w zbliżającym się Narodowym Spisie Powszechnym, pod nume­ rem 33, zawarte jest pytanie dotyczące właśnie narodowości. Okazuje się, że - według informacji uzyskanych przez członków stowarzyszenia - w czasie szko­ leń rachmistrzów zalecano im, aby osoby deklarujące narodowość śląską zachęcać do zmiany deklaracji. Problem ten, jak i szerzej zarzucane władzom manipulacje związane ze spisem, a dotyczące Górnoślązaków, zostały omówione w „Oświad­ czeniu" wydanym przez Ruch 13 marca 2002 roku . Ogłoszony 23 kwietnia 2002 18 1 7 Jest kilka portali internetowych, które prezentują kwestie dotyczące narodu śląskiego i to zgodnie z ideami Związku Ludności Narodowości Śląskiej czy Ruchu Autonomii Śląska. Warto odwołać się także do „Echa Ślońskiego. Niezależnego Magazynu Internetowego (www.echoslonska.com.)". „Oświadczenie" podpisał kierownik Biura Prasowego RAŚL - Jerzy Gorzelik. 1 8 �POWOŁYWANIE NARODU ŚLĄSKIEGO 45 „Komunikat" stwierdza natomiast: „Ruch Autonomii Śląska ma zatem mocne podstawy by przypuszczać, że władze polskie, wspomagane przez część establish­ mentu, dążąc do wywołania dezorientacji wśród Ślązaków, pragną zmanipulo­ wać spis powszechny i wypaczyć obraz sytuacji narodowościowej na Górnym Śląsku". Można przyjąć hipotezę, iż część górnośląskiej zbiorowości regionalnej będzie deklarowała przynależność do narodu śląskiego. Najtrafniej sytuację ujął jeden z rozmówców: Czekamy. Nawet jeśli za Ślązaków będzie się w tym spisie uważało 1000 osób to już jest problem dla władzy. Działacze spodziewają się natomiast kilkudziesięciu tysięcy tego rodzaju deklaracji, konkretyzując - nie­ którzy spodziewają się do 90 tysięcy. Zasygnalizowany typ wyboru może potencjalnie wywołać zawiłą sytuację i to nie tylko w kategoriach prawnych. Oto, nie uznajemy istnienia narodu śląskiego, ale zarazem w Narodowym Spisie Powszechnym może się pojawić kategoria osób deklarująca poczucie takiej przy­ należności narodowej. Istnieje zresztą casus czeski. Stanisław Zahradnik pisze, co rozumieć należy nie tylko jako wypowiedź zatroskanego działacza polskiego: „Główne cechy [...] spisu ludności z 1991 roku [czyli już w realiach nowego demokratycznego państwa czeskiego - przyp.MGG] to wprowadzenie narodo­ wości morawskiej i śląskiej " (Zahradnik 1991, s. 24-25). W Polsce wyniki spisu nie są jeszcze znane. 19 NARÓD ŚLĄSKI - NOWY PRZEJAW PROCESU NARODOTWÓRCZEGO? Historia prezentowanego Stowarzyszenie to szczególnego rodzaju obraz dzia­ łań zmierzających do przygotowania podstaw instytucjonalnych skierowanych wobec występujących na Górnym Śląsku już od początku ubiegłego stulecia zróżnicowanych tendencji ślązakowskich. Jest to problem niezwykle skompli­ kowany, tak jak wszelkie procesy narodotwórcze, czy też mające choćby taki charakter, lub tylko symptomy. W naszej europejskiej perspektywie stykamy się zarówno z narodami historycznie ukształtowanymi, jak i zjawiskami nowymi, o różnej jednak skali czasowej. Przede wszystkim to historyczne uformowanie się europejskich wielkich i małych narodów. Wiadomo, że proces ten przebiegał według pewnych znamiennych, rozpoznanych już w kategoriach scjentystycz­ nych modeli (zob. np. Chlebowczyk 1983; Pomian 1992; Waldenberg 1992). To są konkretne prawidłowości (kulturowe, społeczne, ideologiczne, organizacyjne, instytucjonalne, polityczne, militarne), a wreszcie również określony kontekst politycznej akceptacji wewnętrznej i międzynarodowej. Zresztą właśnie kwestia politycznego uznania danego narodu przez inne narody jest szczególnie pod­ noszona przez zwolenników narodu śląskiego. Twierdzą oni, iż dotąd dla Górno­ ślązaków nie było w zasadzie sprzyjającego momentu do tego typu rozwiązań. W tym klasycznym modelu nie zawsze w pełni mieszczą się procesy zachodzące 1 9 Dla ilustracji podajmy, że przynależność do narodu polskiego deklarowało na Zaolziu 43479 osób a do narodu śląskiego 10858 osób (Zahradnik 1991, s. 25). �46 MARIAN GRZEGORZ GERLICH w niektórych ustabilizowanych demokracjach zachodnich związane z aktyw­ nością niektórych narodów czy grup etnicznych nie posiadających własnej pań­ stwowości, a dążących do realizacji różnych celów politycznych, w tym także rozszerzenia autonomii. W różny sposób ambicje narodowe połączone z dąże­ niem do samostanowienia przebiegały od 1989 roku we wschodniej części Europy. Miały charakter pokojowy, ale też militarny. Problematykę rozwiązań prawnych w tym zakresie należy jednak postrzegać już w kontekście prawo­ dawstwa Unii Europejskiej (zob. np. Wybór... 1999, s. 151-208), choć przykła­ dowo Polska nadal nie ma ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych. Niezależnie jednak od owych procesów interesującą nas kwestię narodową należy współcześnie rozpatrywać także w powiązaniu z tworzeniem się społe­ czeństwa obywatelskiego i „obumierania" państwa narodowego czy „epoki póź­ nej nowoczesności". Natomiast w przestrzeni postsowieckiej należy dodatkowo uwzględnić między innymi szeroko rozumianą traumę wynikającą z wielo­ aspektowego zniewolenia (Bogucka 1997), tworzenie struktur demokratycznych, restrukturyzację przemysłu. Przypadek górnośląski jest szczególny. Ludność rodzima deklaruje się bowiem w miarę powszechnie jako Polacy, zarazem eksponuje przywiązanie do śląskości. Sytuacja jest skomplikowana, bowiem m.in. określone wydarzenia społeczne, a zwłaszcza polityczne, a obecnie także ekonomiczne powodują pojawianie się postaw labilnych narodowo. Tego nie można jednak oceniać w klasycznych kategoriach patriotyzmu i zdrady, lokalny kontekst jest bowiem materią bardzo delikatną i nie znajduje odniesienia w innych regionach Polski. Występuje tu splot różnych (historycznych i realnie teraźniejszych), dotąd w małym zakresie rozpoznanych w aspekcie kompleksowym, czynników dynamizujących erozję polskich postaw narodowych i zarazem formowanie się postaw proślązakowskich oraz lansowanie fenomenu narodu śląskiego. Z całą pewnością część ludności rodzimej po prostu chce być tym kim jest, to znaczy grupą nie odczuwającą potrzeby definiowania siebie w kategoriach narodowych. Musi zastanawiać pytanie: Czy człowiek, który nie umie określić siebie w kategoriach narodowych nie jest człowiekiem, jest kimś gorszym? Czy ktoś taki nie może iść do Europy? Ja też dobrze pracuję, lubię teatr, muzykę, lubię i Chopina, i Wagnera, lubię Mickiewicza i Schillera, a nie lubię ani polskiego disco-polo, ani bawarskich przyśpiewek. Natomiast czynnik narodowy mnie nie interesuje. Tak oto stara postawa znajduje nową jakość merytoryczną. Część Górnoślązaków poszukuje swojej tożsamości. Oni, i ogół ludności rodzimej, tkwią w szczególnej sytuacji, tu i teraz. W tym kontekście musimy więc uwzględnić choćby wielowiekowe funkcjonowanie górnośląskiej zbioro­ wości regionalnej poza etnicznym organizmem państwowym, realne bytowanie na pograniczu kulturowym i politycznym, istnienie kultury dominującej, jeszcze z początkiem okresu międzywojennego funkcjonowanie niepełnej struktury społecznej własnej zbiorowości, nikły związek z polskim Universum symbolicz­ nym, prymat regionalnego Universum symbolicznego (o charakterze oralnym), nie w pełni wykrystalizowana sytuacja narodowościowa, silne poczucie własnej �POWOŁYWANIE NARODU ŚLĄSKIEGO 47 odrębności, tworzenie się organizacji ślązakowskich w okresie międzywojnia, silny wpływ nazizmu, eksploatacyjną politykę centrum wobec Górnego Śląska w dobie PRL, stosunkowo wyraźne zamknięcie się jeszcze w latach 60. X X wieku części ludności rodzimej w obrębie śląskości, istniejące poczucie krzywdy, nikłą mobilność społeczną, na ogół małe zainteresowanie edukacją, narastanie frustra­ cji wynikającej z postępującego gwałtownie upadku „starego przemysłu" i na­ rastanie bezrobocia, brak wiary w kreacyjną rolę własnej elity i rozczarowanie jej „rządami", przekonanie o konieczności śląskiej reprezentacji na różnych szczeblach władzy, niezrozumienie braku autokreacji śląskiej tożsamości i jej szczególnych walorów, utrzymywanie się elementów tzw. tradycyjnej kultury i przekonanie ojej atrakcyjności. Ta sytuacja, jak i działalność ideologów narodu śląskiego, którzy niewątpli­ wie będą szukać nowych form aktywności i instytucjonalizacji swego ruchu, wskazuje, iż na obecnym etapie stykamy się jednak ze specyficznym, nowym przejawem procesu narodotwórczego. Nie wykluczone, iż będzie ona wykorzy­ stana do tworzenia śląskiego etnomitu politycznego, który w swej istocie zawsze odwołuje się do emocji i stereotypów. Czy będzie on pomocny w intensyfikacji postaw prośląskich i jednocześnie mobilizacji etnicznej, służącej politycznej akceptacji narodu śląskiego? Trudno odpowiedzieć. Po próbie jego uznania poprzez sądową rejestrację Związku Ludności Narodowości Śląskiej może na­ stąpić próba jego politycznego uznania wskutek odwoływania się do deklaracji w Narodowym Spisie Powszechnym. Problemem odrębnym jest natomiast to, w jakim zakresie naród śląski spełnia kryteria znamienne dla narodów ukształ­ towanych historycznie. Tego typu nowa „technologia" powoływania narodu pozbawionego swojej jednoznacznej tożsamości jest - parafrazując wypowiedź, którą sformułował Ivan Colovic - szczególna. Możemy się zetknąć z kolejnymi zadekretowanymi politycznie obrzędami przejścia „od banalnego stadium życia nieobudzonego" (Colovic 2001, s. 87), nieistniejącego narodu do statusu narodu powołanego drogą administracyjną, bez jakichkolwiek cech narodu-bohatera, co jest znamienne dla wielu nacji. LITERATURA B e r l i ń s k a D. 1999, Mniejszość niemiecka na Śląsku Opolskim w poszukiwaniu tożsamości, Opole. B o g u c k a T. 1997, Polak po komunizmie, Kraków. B r u b a k e r R. 1998, Nacjonalizm inaczej. Struktura narodowa i kwestie narodowe w nowej Europie, Warszawa-Kraków. C h l e b o w c z y k J. 1983, O prawie do bytu małych i młodych narodów. Kwestia narodowa i procesy narodotwórcze we wschodniej Europie Środkowej w dobie kapitalizmu (od schyłku XVIII wieku do początków XX w.), Warszawa-Kraków. C i e s z e w s k a B. 1997, M y naród, Rzeczpospolita, nr 147, 26.06. - 1997a, Wojewoda zapowiada rewizję, Rzeczpospolita, nr 149, 28.06. C i e s z e w s k i J. 1997, Ślązacy nie są mniejszością, Rzeczpospolita, nr 224, 25.09. Ć o 1 o v i ć I . 2001, Polityka symboli. Eseje o antropologii politycznej, Kraków. �48 MARIAN GRZEGORZ GERLICH G e r l i c h M . G. 1994, O poczuciu przynależności narodowej i stosunku do „obcych" Uwagi na marginesie badań nad świadomością narodową współczesnych Górnoślązaków, Kontekst, nr 1-2, s. 13-135. - 1996, „Jestem Górnoślązakiem". Co to znaczy?, [w:] Konflikty etniczne. Źródła - Typy - Sposoby rozstrzygania, I . Kabzińska-Stawarz, S. Szynkiewicz (red.), s. 191-196. - 1998, W poszukiwaniu narodu śląskiego, Śląsk, nr 8, s. 7-9. - 1999, Elementy tradycyjnej tożsamości regionalnej w ideologii nowych elit politycz­ nych na Górnym Śląsku, [w:] Diferenciacia metskeho spoiećenstva v każdodennom żivote, I . Salner, Z. Benuśkova (red.), Bratislava,s. 28-36. H e n n e l o w a J. 1998, Polak-katolik? Tożsamość kresowa, Wyrazy, nr 5-6, s. 42-44. H u p k a H. 2001, Niespokojne sumienie. Wspomnienia, Warszawa. K a b z i ń s k a I . 2000, Między grupą etniczną a narodem, Etnografia Polska, t. 44, z. 1-2, s. 39-60. K a n i u s e l l a T. 1999, Wyłanianie się grup narodowych i etnicznych na Śląsku w okresie 1848-1918, Sprawy Narodowościowe, Seria Nowa, z. 12-13, s. 35-72. K 1 a f k o w s k i A. 1964, Prawo międzynarodowe i publiczne, Warszawa. K o s i t z a A.S. 1998, Ani Polska, ani Niemcy, Rzeczpospolita, 30.05. K r z e m i ń s k i A. 1998, Polska Frankensteinem Europy, Wyrazy, nr 5-6, s. 19-23. K u r c z Z. 1997, Mniejszość niemiecka w Polsce, Wrocław. K w a ś n i e w s k i K. 1997, Czy istnieje narodowość śląska?, Sprawy Narodowościowe. Seria Nowa, t. 6, z. 1, s. 129-151. L i s s o w s k i J. 2000, Czy można wybierać ojczyznę?, Rzeczpospolita, 28.03. N a w r o c k i T. 1993, Spór o regionalizm i regionalizację na Górnym Śląsku, [w:] Czy Polska będzie państwem regionalnym?, G. Gorzelak, B. Jałowiecki (red.), Warszawa, s. 137-179. Niechciane... 2001, Niechciane dzieci Europy (komentarz), Jaskółka Śląska, styczeń. Ochrona... 1995, Ochrona praw osób należących do mniejszości narodowych, Warszawa. P o m i a n K. 1992, Europa i jej narody, Warszawa. S i m o n i d e s D. 1994, Nad przeszłością, Przegląd Polityczny, nr 24, s. 63-69. - 1997, Górnośląska samowiedza, Śląsk, nr 6. S z c z e p a ń s k i M . S. 1993, Regionalizm górnośląski w świadomości społecznej, [w:] Czy Polska będzie państwem regionalnym?, G. Gorzelak, B. Jałowiecki (red.), Warszawa, s. 205-233. - 2002, Opel z górniczym pióropuszem, Katowice. S z m e j a M . 2001, Niemcy? Polacy? Ślązacy!, Kraków. S z y n k i e w i c z S. 1996, Konflikt tożsamości, tożsamość w konflikcie, [w:] Konflikty etniczne. Źródła - Typy - Sposoby rozstrzygania, I . Kabzińska-Stawarz, S. Szynkiewicz (red.), War­ szawa, s. 15-30. W a l d e n b e r g M . 1992, Kwestie narodowe w Europie środków o-w schodni ej'. Dzieje, idee, War­ szawa. W ó d z J. 1998, Z politycznego punktu widzenia, Wyrazy, nr 5-6, s. 49-56. Wybór... 1999, Wybór Konwencji Rady Europy. Wersja polska, Warszawa. Z a h r a d n i k St. 1991, Struktura narodowościowa Zaolzia na podstawie spisów ludności. 1880-1991, Trzyniec. ŹRÓDŁA Jaskółka Śląska, organ Ruchu Autonomii Śląska. Komunikat Ruchu Autonomii Śląska z 23 kwietnia 2002 r. Korespondencja różnych instytucji do Związku Ludności Narodowości Śląskiej. Oświadczenie Ruchu Autonomii Śląska z 13 marca 2002 r. Materiały Państwowej Komisji Wyborczej, Protokóły Komisji Okręgowych 1997, 2001. Postanowienie Sądu Najwyższego w Warszawie (sygn. Akt I PKN 4/98). Statut Związku Ludności Narodowości Śląskiej. Uzasadnienie Sądu Apelacyjnego w Katowicach (sygn. akt I Aca 493/97). �POWOŁYWANIE NARODU ŚLĄSKIEGO 49 MARIAN G R Z E G O R Z G E R L I C H CALLING THE SILESIAN NATION INTO BEING. FROM KATOWICE TO STRASSBURG - THE ARDOUS WAY TO THE REGISTRATION OF THE ASSOCIATION OF PEOPLE OF SILESIAN NATIONALITY Summary As soon as the communist regime had collapsed, some new social processes emerged among the autochtonous population of Upper Silesia. The processes, complex and not known previously, were manifested in the revival of the Silesian ethnic identity, creation of new autonomy of the local society, initiation and institutionalization of new regional movement. Among the elites the idea of regionalization of the country was promoted and, to a lesser extent, the idea of restoration of the autonomy of the province of Silesia like that from before 1939. It was the perspective in which, some years later, the problem of the Silesian nation reappeared officially. It was expressed in the attempt of the registration of the Association of People of Silesian Nationality, on 11 December 1996. The article describes the stages and circumstances of the endeavour to register the association in state courts of succeeding instances. The Association was registered by the District Court in Katowice on 24 June 1997. The decision, however, was revoked on 24 September 1997 by the Court of Appeal in Katowice. On 3 November the leaders of the Association appealed for cassation to the Supreme Court; the application was eventually rejected on 18 March 1998. The author has analysed the arguments of both parties - the courts and the Association - and he points at two dimensions of the problem: that of the formal legal regulations and that revealing the complexity of problems concerning national identity and self-definition. The phenomenon of the "Silesian nation", the attitudes of its adherents do not appear in any studies in social science in general, and ethnology in particular.The debate on the problem can be found in press only - both national and regional. The next step of the Association was to put the case to the Human Rights Court in Strassbourg. On 20 December 2001 the Strassbourg Court acknowledged the conformity of the procedures of the Polish courts with the regulations. A l l the same, that decision cannot solve the problem of the Silesian nation, neither can it prevent other organizations from raising it again. New circumstances appeared connected with the National Census in 2002, since the questionnaire includes "nationality". Supporters of the idea of Silesian nationality recommend the inhabitants to declare it although it has not been included on the list of nationalities officially recognized. Yet the main problem is to what extent the idea is really accepted by the local population. Translated by Anna Kuczynska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/50c58f45d1b4c5788a3ed8cf1f56c71b.pdf 5326a66e7161c1dbdd11ca0b7ab0674e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1709 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1582 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45, s.247-255 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia Polska", t. X L V : 2001, z. 1-2 P L ISSN 0071-1861 Z A P O M N I A N Y O D Ł A M DAJÓW W C H I N A C H , X I N P I N G , J U N N A N , 3-8.02.2001 Konferencja była wydarzeniem interesującym nie tylko z powodu treści merytorycznych, lecz może bardziej nawet ze względu na towarzyszące jej aspekty administracyjno-polityczne oraz stosunek chińskich intelektualistów do kultury mniejszości etnicznych. Uznałem zatem, że po­ czynione w jej trakcie obserwacje będą godne uwagi czytelnika polskiego. Konferencja nosiła nazwę „Kultura Huayao Dajów" i miała charakter międzynarodowy. Odbyła się na terenie autonomicznego powiatu Xinping dla grup etnicznych Y i oraz Dai, należącego do prefektury Yuxi w prowincji Junnan. Spośród ponad 40 zagranicznych uczestników większość stanowili uczeni z Tajlandii, w dalszej kolejności plasowali się Japończycy i obywatele Tajwanu. Dajowie południowych Chin liczą około miliona dwustu tysięcy osób i wchodzą w skład zespołu ludów tajskich, które w Chinach przekraczają 25 milionów. Zamieszkują oni prowincję Junnan, w większości pograniczne obszary z Tajlandią i Birmą. Podobnie jak ich tajscy pobratym­ cy za granicą, wyznają buddyzm i posiadają pismo, w którym stworzona została bogata literatura religijna, historyczna oraz prawnicza (kodeksy). Uważa się, że ludy tajskie przybyły na obecne tereny swego rozsiedlenia w pierwszym tysiącleciu naszej ery z północy, najprawdopodobniej z obszarów na południowy wschód od Tybetu. Hipotezę tę uprawdopodobnia fakt, że na przypuszczalnej trasie ich wędrówki znajdują się niewielkie enklawy Dajów, znane pod chińską nazwą Huayao Dai, której pierwszy człon oznacza w przybliżeniu 'wielobarwny strój'. Wszystkie one charakteryzują się tym, że wyznają animizm i nie znają pisma, co dowodzi wczesnego oderwania się od zasadniczego trzonu migrujących Tajów. Są więc swego rodzaju maruderami, którzy przechowali archaiczne cechy tąjskiego kom­ pleksu kulturowego. Nie byli oni dotąd przedmiotem badań naukowych i dopiero w ostatnich latach zainteresowali się nimi językoznawcy . Na terenie powiatu Xinping zamieszkują trzy grupy Huayao spośród dziewięciu znanych z terenu Junnanu. W Xinpingu liczą one ponad 40 tys. osób. Różnią się zrozumiałymi wzajemnie dialektami, szczegółami stroju i pewnymi zwyczajami. Mimo bliskości kulturowej i przestrzennej zachowują względem siebie endogamię a ich wioski w całości składają się z przedstawicieli konkretnej grupy. Uprawiają dobrze nawodnione doliny ( m i n . chińskiego odcinka rzeki Czer­ wonej), dzięki czemu uzyskują dwa plony ryżu w roku. W wyższych partiach rozlokowała się przybyła później ludność chińska, a na górskich halach dominują Y i . Ci ostatni są liczniejsi od Dajów, jednak przewodniczącym władz powiatu jest Daj. Mniejszości stanowią 70% ludności powiatu, która wynosi ok. 260 tysięcy . Formalny prymat Dajów jest swego rodzaju kompensacją historycznej podległości wobec Y i , którzy na tym terenie odgrywali rolę feudalnych suwerenów ściągających daniny dla siebie i poda­ tki dla administracji chińskiej, którą reprezentowali. Ta ostatnia nie zapuszczała się na owe obszary z powodu ich malaryczności, obecnie zlikwidowanej. Kłopoty zdrowotne nie odstraszyły 1 2 1 Z tego też względu wystąpienia na konferencji dotyczyły raczej innych ludów, o podobnym do Huayao Dai statusie etnicznym lub społecznym. Były też eseje historyczne w dowolny sposób powiązane z Huayao i stosujące metodologię porównawczą trudną do zaakceptowania w Europie. Powiaty chińskie są znacznie większe od polskich i porównywalne są jedynie miejscem w strukturze administracyjnej. 2 �248 KRONIKA jednak protestanckich misjonarzy, którzy usadowili się tu w początkach X X wieku. Kierownik misji opisał wspomnienia z pracy , której rezultaty przetrwały po części do dziś, o czym świadczy niedawne wznowienie działalności parafii wokół na nowo zbudowanego kościoła. Konferencja zorganizowana została staraniem miejscowych władz, z finansowym wsparciem prefektury (województwa) oraz prowincji. Za stronę naukową odpowiedzialność wziął na siebie Instytut Etnologii Akademii Nauk Społecznych Junnanu. Polski czytelnik odnajdzie tu więc nie tylko egzotykę miejsca, ale też stosunku do nauki jeśli chodzi o docenienie jej przez państwowych decydentów. Pieniądze na konferencję nie zostały jednak wyłożone bezinteresownie. Niegdyś zacofany powiat wszedł na ścieżkę szybkiego rozwoju, o czym świadczy unowocześnienie krajob­ razu urbanistycznego, dotyczące zwłaszcza stolicy powiatu - Guishanu, budowa hoteli, a przede wszystkim drogi szybkiego ruchu na miejscu dawnego traktu terenowego. Powiat, który do niedawna nie miał bitych dróg, i do którego nie zaglądali obcy nawet w celach handlowych, szczęśliwie nie został dotknięty industrializacją. Ale też dlatego należy do ubogich. Inwestycje winny się opłacić i w tym celu powstał plan przyciągnięcia ruchu turystycznego zorientowanego etnicznie. Jego centrum ma się stać specyficzna kultura Daj ów rozwijająca się wśród przyciągających swym pięknem gór Ailao. Władze powiatu liczą przede wszystkim na turystów krajowych, a po rozbudowie bazy hotelowej także na zagranicznych. Nie jest to plan nierealny, biorąc pod uwagę stosunkową bliskość stolicy prowincji - Kunmingu i trasy prowa­ dzącej do muzeum archaicznych brązów z czasów poprzedzających kulturę chińską na danym terenie (dwa tysiąclecia wokół przełomu er), które znajduje się w Lijiashan. Zainwestowano już nawet w 'wieś kulturową', swego rodzaju skansen otaczający żywą wioskę i złożony z wielu elementów kultury materialnej związanej z rzemiosłem ludowym (np. kieratowa tłoczarnia soku z trzciny cukrowej, wodna stupa do łuskania ryżu, również poruszana wodą kaszarnia ryżowa, farbiarnia, warsztat garncarski bez użycia koła, warsztaty tkackie i inne). Uczestnicy konferencji mogli ją oglądać w detalach. Więcej nawet; w słusznym przeświadczeniu, że część z nich stanie się propagatorami turystycznych walorów powiatu, zaproszono ich do przeprowadzenia badań terenowych przez dwa pełne dni poprzedzające konferencję. Dostarczono transport, profesjonalnych tłumaczy i pozostawiono pełną swobodę w doborze rozmówców i po­ ruszanych tematów. Autor tych słów zaskoczony był tak pełną otwartością, bowiem dotychczasowe jego doświad­ czenia obfitują w przykłady dyskretnej opiekuńczości ze strony miejscowych władz, która utrud­ nia swobodne planowanie badań. Chiny dzisiejsze nie są państwem zamkniętym w skali, w jakiej potocznie postrzega się je w Europie. Toteż owa opiekuńczość częściej jest wyrazem troski 0 wygodę cudzoziemca niż przejawem kontroli. Ta ostatnia jednak również występuje, nic więc dziwnego, że moi chińscy koledzy zapowiadali, że w Xinpingu nie będę miał okazji zobaczyć pewnych istotnych rzeczy, np. związanych z pierwotnymi wierzeniami czy krwawymi ofiarami ze zwierząt. K u obopólnemu zdziwieniu, żadnych ograniczeń nie napotkaliśmy. W konsekwencji, przez dwa dni badań w czterech wioskach mogłem zebrać materiał porównywalny z dwutygod­ niowym niemal plonem zwykłej pracy w innych miejscowościach. Tę efektywność zawdzięczam przede wszystkim doskonałym tłumaczom. Teren badań był oczywiście wcześniej przygotowany. Tradycyjne, izolowane od wielkiego świata wioski zostały uprzedzone o czekającym je napływie fali gości, jakiej nigdy w swej historii nie przeżyły. Byli wszak wśród nich przedstawiciele władz, chińskich uczonych, nawet mediów z nieoglądaną tu nigdy aparaturą filmową i na koniec cudzoziemcy. Nastąpiła swoista konfrontacja dwu stron, z których każda przyglądała się drugiej na zasadzie pełnej równorzędności. Przewagę jednak mieli goście, co jest naturalne w każdej społeczności. Oni też częściej zadawali pytania 1 wchodzili bez żenady tam, gdzie w normalnych warunkach wymagana jest zgoda gospodarza. Przygotowanie terenu zawierało także element aranżacji. Jeden z jej przejawów polegał na tym, że olbrzymia większość miejscowej ludności wystąpiła w strojach ludowych, z wyjątkiem 3 3 Dodd, W.C., The Tai race, elder brother of the Chinese, Cedar Rapids: Torch, 1923. �KRONIKA 249 mężczyzn, którzy zachowali jedynie prosty strój roboczy. Z rozmów z niektórymi dziewczętami można było przekonać się, że wolą one ubierać się na co dzień bez etnicznego nacechowania. Tym razem wszyscy otrzymali polecenie świątecznego przyodziania się (w warunkach chińskich polece­ nie przyjmuje formę sugestii). Nie skaziło to jednak rzeczywistości w sposób istotny, gdyż wszyst­ kie stroje były własne, nie wypożyczone, bowiem płeć żeńska (choć nie wszystkie małe dziew­ czynki) jest w nie wyposażona. Istotniejsza interwencja z zewnątrz dotyczyła zaplanowanego programu ceremonialnego. Zo­ staliśmy dopuszczeni do obserwowania trzech obrzędów odbywających się w różnych wioskach, z których tylko dwa przypadały zwyczajowo w danym dniu, trzeci zaś został przyspieszony o pięć dni w stosunku do tradycyjnego kalendarza. Pierwszą uroczystością był rytuał wyjścia w pole, czyli ceremonia wiosennej orki, drugą ofiara dla smoka (sprowadzająca się do wypędzania ze wsi złego ducha), trzecią zaś młodzieżowe święto wiosny połączone z miłosnymi spotkaniami na odosobnieniu. To ostatnie oglądaliśmy w wersji folkloryzowanej w postaci koncertu powiatowego zespołu artystycznego i połączonych z nim wydarzeń o charakterze jarmarku. Była to jednak wersja o tyle naturalna, że odbywała się w tej formie już po raz jedenasty jako doroczny festiwal wiosny, nałożony na tradycyjne święto młodych, któremu ciągle towarzyszy swoboda seksualna. Dwa pierwsze rytuały były okazją do przeprowadzenia badań nad wspólnotowym charak­ terem wsi dajskich oraz ich obrzędowością. Tę ostatnią trzeba było jednak śledzić indywidualnie, z odwołaniem się do instynktu badacza terenowego. Uroczystości bowiem odbywały się w róż­ nych miejscach, a ich program znany był tylko ludności miejscowej. Można stąd wnosić, że nie został on poważnie zakłócony obecnością obcych, których nie zapraszano specjalnie na każdą sekwencję obrzędową, ale też obecnych stamtąd nie wypraszano. Najogólniej mówiąc, zachowane zostały warunki dla obserwacji uczestniczącej i często od szczęśliwego zbiegu okoliczności zależało zetknięcie się z interesującą praktyką, jak na przykład interwencja wiejskiej czarownicy chroniącej wieś przed magiczną szkodliwością napływu masy obcych ludzi. Powierzchowne siłą rzeczy badania bez wątpienia przekonały o sukcesie procesu odrodzenia kultury etnicznej Huayao po okresie represji z czasów Rewolucji kulturalnej, której ekscesy dotarły także do tego, podówczas głuchego zakątka kraju. Odrodzenie to pozwoliło nie tylko na przywrócenie dawnej obrzędowości wraz z jej funkcjonariuszami (kapłani, czarownice), ale także pewnych instytucji życia wiejskiego związanych z konserwacją urządzeń publicznych (irygacja pól, wewnątrzwiejska infrastruktura), ze szczególnym akcentem na funkcjonowanie samorządu, który stał się możliwy dzięki wyborom do rad wiejskich. Wszystkie te elementy składają się na od­ tworzenie, przynajmniej w ogólnych zarysach, wspólnoty wiejskiej. Relacja między współczesną i dawną wspólnotą z pewnością nie sprowadza się do tożsamości. Odnalezienie różnic wymaga jednak głębszych badań. Interesujące były także spostrzeżenia na temat inicjatywy handlowej w odwiedzanych wsiach. Na każdym niemal kroku w Chinach, gdzie gromadzą się z jakiegoś powodu przybysze, wykwitają stragany drobnych kupców. W słabszym stopniu dotyczy to mniejszości etnicznych, natomiast Huayao w ogóle nie dostrzegli w napływie gości okazji do zarobienia. Jedna tylko wieś, w której corocznie odbywa się festiwal wiosny, przyciągający też mieszkańców sąsiednich wiosek, była na tę okoliczność przygotowana, choć w bardzo skromnym wymiarze. W pozostałych przyjmowano nas jak autentycznych gości, nie podejrzewając, że tłum przybyłych to potencjalni klienci i de­ monstrując w ten sposób własny niemerkantylny etos. Może on skończyć się z napływem tury­ stów. Już obecnie młodzi mieszkańcy wsi, którzy po gimnazjum nie kontynuują z reguły nauki i pozostają w domu, marzą o życiu urozmaiconym technicznymi wynalazkami współczesności, o których dowiadują się ze swych najczęściej czarno-białych telewizorów. Zapowiada to istotne zmiany w przyszłości. Stały się one przedmiotem gorącej debaty na konferencji, zwłaszcza na jej sekcji poświęconej turystyce. Zaskakiwała niemal powszechna jednomyślność mówców ze strony chińskiej, zarówno uczonych, pisarzy (także pochodzenia mniejszościowego), jak i dziennikarzy. Wszyscy ostrzegali przed niebezpieczeństwem utraty 'tradycyjnej' kultury i specyfiki etnicznej, optując za utrzyma­ niem swego rodzaju skansenu kulturowego. Nie dotarły do nich, wyraźnie słyszalne w rozmowach �250 KRONIKA z młodzieżą głosy o tym, że chcą żyć jak pozostali Chińczycy w wygodnych nowych domach i korzystać z dobrodziejstw cywilizacji. Jeśli zaś dotarły, to odrzucili oni ten punkt widzenia i nawoływali do wznoszenia barier przed zgubnym wpływem świata zewnętrznego. Podobną retorykę znamy również z nieodległego polskiego doświadczenia. Jej motywy są przypuszczalnie w obu wypadkach podobne. Nie jest jednak wykluczone, że w przypadku inte­ ligencji chińskiej dochodzi jeszcze poczucie winy za wielowiekowy proces asymilowania mniej­ szości, lub przynajmniej odrzucania tych, którzy nie godzili się na upodobnienie do Chińczyków. Dziś ta inteligencja, w przypływie ekspiacji, nie tylko daje mniejszościom przyzwolenie na po­ zostawanie sobą, ale stara się nawet uwiązać je do swojej tożsamości. Nie dostrzega najprawdo­ podobniej tego, że ową tożsamość można zachować przy jej zmienionych znakach zewnętrznych. Konserwacja dawnych znaków staje się nagle sprawą priorytetową. Niepokoi myśl, że taka sama postawa przyjęta zostanie przez miejscowe władze administracyjne, tyle że motywowana chęcią podtrzymania źródeł dochodu dla całego powiatu, gdyż swoiste zacofanie Dajów urosło do rangi towaru na rynku turystycznym. Sławoj Szynkiewicz „ K R O N I K I SEJNEŃSKIE". O Ś R O D E K POGRANICZE - SZTUK, K U L T U R , N A R O D Ó W Scenariusz, reżyseria i prowadzenie pracy z dziećmi: Bożena Szroeder. Współpraca: Małgorzata Sporek-Czyżewska, Urszula Wasilewska, Jerzy Czyżyński i Wiesław Szumiński. Scenografia: makieta przedwojennych Sejn wykonana z wypalanej gliny przez dzieci oraz patchwork owe „Anioły Sejneńskie". Grają dzieci z Sejn - Litwini, Rosjanie-staroobrzędowcy i Polacy. Forma działania Ośrodka „Pogranicze - sztuk, kultur, narodów" jest „formą ogarniającą różne dziedziny życia w jednym, czyli zagarniającą różne praktyki, różne sfery życia w jednym" (Czyżewski 2001, s. 9). Tak też „Kroniki Sejneńskie" to nie tylko przedstawienie - jest to kilkuetapowe przedsięwzięcie mieszczące się w nurcie animacji kultury. Przedsięwzięcie poprzedził konkurs dla dzieci pt. „Nasze dobre, stare Sejny", w wyniku którego wyłoniono grupę kilkunastu autorów najciekawszych prac i podjęto z nimi dalszą pracę. Najpierw było to poznawanie historii własnej rodziny. Na podstawie rozmów z krewnymi i ich wspomnień dzieci wyrysowały na wielkim płótnie mapę przedwojennych Sejn, na której zaznaczyły wszystkie ważne dla opowieści miejsca. Tak powstała mapa: zarówno realnego miasta, jak i miejsca mitycznego. Następnie na piaskowej podstawie stworzona została makieta Sejn - gliniane domki, świątynie, postaci. Kolejnym etapem przedsięwzięcia były „badania etnograficzne" - dzieci udały się do najstar­ szych mieszkańców, aby zebrać ich wspomnienia i opowieści o przedwojennych Sejnach. Roz­ mówcami byli często członkowie własnej rodziny, sąsiedzi, znajomi. Pozwoliło to dzieciom wejść w sytuację prawdziwej rozmowy , gdyż - jak pisze Gadamer - „współprzynależność zawsze 1 2 1 Krzysztof Czyżewski jest kierownikiem i założycielem Ośrodka „Pogranicze - sztuk, kultur, narodów". „Prawdziwą rozmową" nazywam rozmowę rozumianą zgodnie z filozofią Martina Bubera i Hansa-Georga Gadamera. Najistotniejszą kwestią jest tu otwartość uczestników rozmowy: „Ta otwartość jednak nie jest tylko otwartością na tego, od kogoś chce się coś usłyszeć. Raczej ten, kto chce w ogóle coś usłyszeć, jest w zasadniczy sposób otwarty. Bez takiej otwartości na siebie nawzajem nie ma rzetelnego związku między ludźmi" (Gadamer 1993, s. 336) oraz podmiotowe 2 �KRONIKA 251 oznacza zarazem możność słuchania się nawzajem" (Gadamer 1993, s. 336). Dzieci nie były obciążone bagażem metodologii i naukowych przed-sądów. W ten sposób proces zbierania opo­ wieści zbliżył się do postulatów etnografii nieprzezroczystej (patrz: Tokarska-Bakir 1995). Przede wszystkim kontakty takie jedynie w minimalny sposób są zagrożone przekształceniem się w wiwi­ sekcję. Nie służą też spisaniu historycznego raportu, który uprzedmiotowiłby tak rozmówców, jak i same opowieści. Nie ma tu miejsca dla obiektywnego skryby rodem z paradygmatu moderni­ stycznego - są dzieci wsłuchane we wspomnienia dziadków. Następuje powrót do ustnego prze­ kazu tradycji, charakterystycznego dla kultury oralnej. Dzięki temu nie jest ona „po prostu procesem, który poznajemy poprzez doświadczenie i który uczymy się opanowywać, lecz języ­ kiem, t j . mówi ona sama z siebie niczym jakieś t y " (Gadamer 1993, s. 333). Tym bardziej nie jest tradycją wyuczoną z podręcznika, zewnętrzną i obcą wobec doświadczeń poznających j ą dzieci - staje się czymś bliskim i w pewnym sensie własnym. Opowiedziane podczas „badań" historie zostały przez dzieci spisane w postaci kilkunastu maleńkich książeczek. Są one pozbawione jakichkolwiek dat, co - jak stwierdził prof. Roch Sulima - nadaje im wymiar absolutny. W tym sensie, mimo że są zapisane, nabierają charakteru bezczasowego, typowego dla tekstów kultury oralnej (por. Zumthor 1986, s. 42). Warto zauważyć, że książeczki tracą swoją rolę informacyjną, jako że zapisane w nich historie są już czytelnikom znane z przedstawienia. Stają się one w dużo większym stopniu przedmiotem niż przekaźnikiem treści, skupiają uwagę na swej fizyczności, aspekcie materialnym. Następuje tu zatem przesunięcie od tematyczności ku rematyczności . W efekcie powstała barwna opowieść o przedwojennych Sejnach. Nie są to Sejny historyków, socjologów czy nawet etnografów - choć może tych ostatnich najbardziej. To miasto widziane oczyma dzieci. Rozmówcy, opowiadając o przedwojennych Sejnach, wracają do czasów, gdy byli dziećmi, do krainy dzieciństwa. W tej krainie ważniejsza od bohaterów oficjalnej historii staje się na przykład młoda żydowska dziewczyna, piękna Rachela. Gdy umarła, zakochany w niej młodzieniec odkopał jej trumnę, aby się z nią pożegnać. Widziana z tej perspektywy historia Sejn jest „historią nie zbudowaną z dat i wydarzeń, ale ze wspomnień dawnego życia miasta, zapamiętanego z dzieciństwa i wczesnej młodości", jak głosi ulotka informująca o przedstawieniu „Kronik Sejneńskich". Ostatnim etapem przedsięwzięcia jest bowiem, jak zostało to zasygnalizowane na początku, przedstawienie pod tytułem „Kroniki Sejneńskie". Grają w nim dzieci, które brały udział w projekcie. Scenografię stanowi gliniana makieta Sejn i patchworkowe anioły sejneńskie - również dzieło młodych twórców. Przedstawienie jest zazwyczaj wystawiane podczas innych imprez kultura­ lnych, które odbywają się w ośrodku „Pogranicze" . Przedstawienie otwiera postać Latarnika gaszącego na noc światła. To od jego Pomocnika widz słyszy pierwsze opowieści o mieszkańcach Sejn. Następnie zjawiają się Anioły, które wprowadzają widza w świat religijny - a w zasadzie wieloreligijny - tych ludzi. Podnosząc z makiety miasta kolejne świątynie, opisują i odśpiewują modlitwy poszczególnych wyznań. Potem pojawiają się opowieści o codziennym życiu miasta - łącznikiem między obiema częściami jest wspomniana już wyżej historia śmierci Racheli. 3 4 traktowanie partnera dialogu: „Każdy rozmówca rozumie tutaj partnera, do którego [...] się zwraca jako to osobowe istnienie. Rozumienie kogoś oznacza w tym kontekście zarazem realizację możliwego dla rozmówcy w danej chwili stopnia uobecnienia. [...] Rozmówca jednak nie tylko postrzega tego, który w ten sposób jest dlań obecny, lecz przyjmuje go jako swego partnera, a to znaczy: potwierdza na ile jest do tego zdolny, ten drugi byt" (Buber 1992, s. 151). Terminy „tematyczność" i „rematyczność" stosuję za J. Tokarską-Bakir, która pisze: „W przyjętym tu znaczeniu remat jest tym, co się mówi, temat zaś - tym, o czym jest mowa. W sferze zachowań zachowaniem rematycznym będzie zauważanie materialności tekstu, jego formy rzeczowej (kult księgi jako rzeczy świętej), zachowaniem tematycznym - skupienie na jego treści, podczas gdy forma jest dla analizującego przezroczysta semantycznie" (Tokarska-Bakir 1997, s. 8-9). Autorka mniejszego omówienia miała okazję zobaczyć to przedstawienie podczas konferencji „Animacja kultury - doświadczenie i przyszłość", zorganizowanej przez Instytut Kultury Polskiej U W we współpracy z Ośrodkiem Pogranicze, która miała miejsce w Sejnach w dniach 5-8.04.2001. 3 4 �252 KRONIKA Wszystkie opowieści przedstawiane są w poetyce małomiasteczkowych plotek i sensacji. Konwencja ta jest doskonale uchwycona i odgrywana przez młodych aktorów. Anioły zamieniają się w rozplotkowane Kumoszki. Została tu w pełni wyzyskana specyfika przekazu ustnego. Jak pisze Bartmiński, „nawrót do form mówionych wynika z narastającego przekonania o nie dających się niczym zastąpić humanistycznych wartościach komunikacji ustnej, jej natural­ ności, jej głębokim związku z osobowością człowieka. Mówienie bardziej niż pisanie jest auten­ tycznym świadectwem postawy, wrażliwości, mentalności" (Bartmiński 1989, s. 3). Dlatego relacje o przedwojennych Sejnach są nie tylko barwne, ale też brzmią bardzo prawdziwie - nie ma się t u wrażenia „literackości". Miasto, którego obraz wyłania się ze sztuki „Kroniki Sejneńskie", zostaje ożywione w wyobraźni widzów. Ważnym elementem przedstawienia są pieśni. „Ach, jak oni się pięknie - modlą!" wołają Anioły i słychać pieśni Rosjan-staroobrzędowców, Polaków-katolików, Żydów-chasydów. Okrzyk „Cyganie przyjechali!" wprowadza romską pieśń o tułaczym losie. Opowieści o litewskim weselu towarzyszą pieśni weselne i korowodowe. Dzieci polskie, litewskie i starowierskie uczyły się nawzajem swoich pieśni, razem poznawały żydowskie niguny i muzykę cygańską. Całe przedsięwzięcie doskonale mieści się w nurcie działalności kulturalnej Ośrodka „Po­ granicze - sztuk, kultur, narodów". Jest to uprawianie „kultury czynnej, czyli tej kultury, która nie jest kulturą prezentacyjną, nie jest oparta na prezentacji i odbiorze, tylko współuczestnictwie, czy współistnieniu w jednym strumieniu" (Czyżewski 2001, s. 9). Zgodnie z nazwą ośrodka, przez który zostało zrealizowane, omawiane przedsięwzięcie znajduje się na pograniczu sztuk, kultur i narodów. Sztuk - bo samo przedstawienie „Kroniki Sejneńskie" jest tylko, jak zostało powie­ dziane, częścią większego przedsięwzięcia kulturalnego, w skład którego wchodzi nie tylko działal­ ność teatralna, ale w szerokim rozumieniu artystyczna (gliniana makieta, patchworki, książeczki). Kultur - przede wszystkim ustnej i pisma. Ale też przedwojennej kultury małego miasteczka i współczesnej kultury masowej, której uczestnikami są - chcąc nie chcąc - dzieci będące realiza­ torami tego projektu. Narodów - nie tylko polskiego, litewskiego i rosyjskiego, których przed­ stawiciele brali udział w przedsięwzięciu, ale również żydowskiego, niemieckiego i romskiego. Choć nie ma ich w dzisiejszych Sejnach, nie mogą więc uczestniczyć w przedstawieniu, to zostali przywołani we wspomnieniach, w których odgrywali istotną rolę. Na koniec warto przywołać sytuację współczesnej etnologii, rozdartej między nauką a sztuką. Oczywiście przedsięwzięcie, które zaowocowało przedstawieniem „Kronik Sejneńskich" nie poma­ ga w rozwiązaniu dylematu, czy uprawiając etnologię, uprawiamy (lub uprawiać powinniśmy) dziedzinę należącą raczej do nauki czy do sztuki (science czy art). Pokazuje jednak, że czasem sztuka może stać się etnologią. Zuzanna Grębecka LITERATURA B a r t m i ń s k i J. 1989, Opozycja ustności i literackości a współczesny folklor, Literatura Ludowa, nr 1, s. 3-11. B u b e r M . 1992, Ja i Ty. Wybór pism filozoficznych, Warszawa. C z y ż e w s k i K . 2001, Funkcjonowanie niezależnej instytucji kultury, referat wygłoszony podczas konferencji „Animacja kultury - doświadczenie i przyszłość", Sejny 5-8.04.2001, mps w posiadaniu autorki mniejszego omówienia. G a d a m e r H . - G . 1993, Prawda i metoda, Kraków. T o k a r s k a - B a k i r J. 1995, Dalsze losy syna marnotrawnego. Projekt etnografii nieprzezroczy­ stej, Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, nr 1, s. 13-22. - 1997, Wyzwolenie przez zmysły. Soteriologiczne aspekty religijności tybetańskiej, Wrocław. Z u m t h o r P. 1986, Właściwości tekstu oralnego, Literatura Ludowa, nr 1, s. 41-58. �KRONIKA 253 WYSTAWA „WIGILIA - CZAS O C Z E K I W A N I A , CZAS M A G I I " Muzeum Etnograficzne im. Marii Znarnierowskiej-PrufFerowej w Toruniu, 12.12.2000 - 11.03.2001., komisarz wystawy: Teresa Okoniewska, scenariusz: Hubert Czachowski, Iwona Święch Wigilia Bożego Narodzenia w kalendarzu świąt polskich zajmuje pozycję szczególną. W Polsce otoczona jest splendorem, który w świecie chrześcijańskim przysługiwać powinien raczej Wielka­ nocy. To jednak Wigilia jest punktem centralnym polskiego świętowania, najbardziej oczekiwa­ nym i cenionym. Kojarzy się z ciepłem i bezpieczeństwem rodzinnego domu. Samotność i brak serdecznego kontaktu z innymi ludźmi są wówczas najdotkliwiej odczuwane. Większość Pola­ ków byłaby w stanie określić, jaka Wigilia powinna być, jaka zaś z pewnością nie. Potrafili­ by naszkicować scenariusz tego święta oraz wyodrębnić (wymienić) jego istotne elementy, choćby: pierwszą gwiazdkę, choinkę, dzielenie się opłatkiem, wieczerzę, prezenty, kolędy, być może wyjście na pasterkę. Często, kiedy religijny wymiar tego święta zaciera się lub zanika zupełnie, jest ono nadal obchodzone, choć na innej już płaszczyźnie. Uzasadnieniem jego ciągłej obecności staje się przy­ pisywana mu dawność. W Wigilii splata się i nakłada na siebie wiele wątków wywodzących się z różnych źródeł (z tradycji chrześcijańskiej, antycznej czy starosłowiańskiej). Mamy tu do czynienia z ogromnym nagromadzeniem sensów symbolicznych, często niezrozumiałych dla współczesnego człowieka, a przecież kultywowanych. Jednocześnie każdy z nas nosi w sobie pewien mityczny obraz Wigilii, do którego się odwołuje. Jest on zbudowany z elementów o różnym pochodzeniu, ale w naszej świadomości funkcjonuje jako niezmienna, harmonijna całość, mająca status odwiecznej, danej na samym początku. Próbą pokazania, że to, co postrzegamy jako jednolite i niezmienne, było bardzo zróżnicowane i ulegało wielu przeobrażeniom w czasie, była prezentowana w toruńskim Muzeum Etnograficznym wystawa pt.: „Wigilia - czas oczekiwania, czas magii". Już samo sformułowanie tytułu wskazywało na postrzeganie Wigilii jako święta wielowarstwowego, w którym splatają się elementy różnego pochodzenia. Z jednej strony, jest to czas oczekiwania na przyjście Zbawiciela, a więc przede wszystkim ma wymiar chrześcijański. Z drugiej strony, jest to okres, w którym dawniej wykonywano wiele praktyk magicznych, mających korzenie w czasach przedchrześcijań­ skich. Ich rola polegała na zabezpieczaniu urodzaju, życia ludzi i hodowanych zwierząt oraz gwarantowaniu zdrowia i pomyślności... a także zamążpójścia w przypadku panien na wydaniu. Wystawa była próbą przełamania dominującej dotychczas w muzealnictwie konwencji prezen­ towania obrzędów. W przypadku Wigilii ograniczano się zazwyczaj do przedstawienia tradycyj­ nego stołu wigilijnego danego regionu. W dużej mierze umacniało to przekonanie odbiorców o jednorodnym charakterze tego święta i jego niezmienności w czasie. Autorzy zdecydowali się zerwać z jednowymiarowym wizerunkiem Wigilii, proponując w zamian zróżnicowany, polifoniczny obraz tego święta. Uzyskali go tworząc na ekspozycji wystawowej osiem aranżacji przedstawiają­ cych wieczór wigilijny w różnych miejscach i czasie. Na parterze przedstawiono dziewiętnasto­ wieczne wigilie rodzin chłopskich z czterech wybranych regionów zróżnicowanych przede wszyst­ kim pod względem wyznaniowym, a także majątkowym. Można było obejrzeć wigilię katolickich Kurpiów, prawosławnych mieszkańców Podlasia, Hucułów wyznania greckokatolickiego oraz ewangelików, Górali Śląskich z Beskidu. Na piętrze zaś znalazły się wigilie prezentujące różne czasy i stany społeczne: szlachty wileńskiej z końca X I X w., podkrakowskich chłopów z początku X X w., Kaszubów zajmujących się rybołóstwem z okresu dwudziestolecia międzywojennego oraz mieszkańców miasteczek wielkopolskich z 60. lat wieku X X . Takie ujęcie tematu pokazało jak to samo święto, w zależności od wielu czynników, mogło w różny sposób być rozgrywane. To, co większość z nas nosi w sobie jako obraz „tradycyjnej Wigilii polskiej" zostało skonfrontowane z wieloma obliczami tego święta. Autorzy wystawy zaproponowali widzowi dyskusję z tym popularnym, zwłaszcza w mediach, mitem. Okazało się bowiem, że to, czemu przypisywaliśmy miano odwiecznego i typowego, wcale takim nie jest, np. zwyczaj dzielenia się opłatkiem nie funkcjonował ani na Podlasiu, ani u Hucułów, Górali �254 KRONIKA Śląskich, czy Kaszubów. Obowiązujący na wieczerzy post również okazał się nie mieć charak­ teru powszechnego, nie przestrzegali go Górale Śląscy. Różnie wyglądał stół wigilijny, którego funkcję zresztą pierwotnie spełniała ława. Odmiennie przebiegała wieczerza, różną formę i in­ tensywność miały zabiegi magiczne. Przykłady można by mnożyć, ale mija się to z celem. To wszystko pięknie i dogłębnie prezentowała wystawa, jednocześnie pokazując wyższość obrazu nad suchym opisem i wyliczaniem. Oczywiście, mimo całego zróżnicowania obecne są pewne elementy wspólne w obchodzeniu święta: przede wszystkim jest to szczególny wymiar tego wieczoru. Wszędzie był on ukoronowa­ niem i kulminacją czasu oczekiwania. Powszechnie wierzono również w skuteczność wszelkich podejmowanych w tym czasie praktyk magicznych. Wieczór miał skodyfikowany charakter, jego punktem centralnym była zawsze wspólnie spożywana uczta. Pojawiały się, co prawda w postaci odmiennych potraw, te same produkty: przede wszystkim miód, mak, ziarna zbóż. Powszechne były również postacie kolędników. Jako, że uczta była kulminacyjnym momentem wieczoru, centrum każdej z aranżacji stanowił zastawiony stół bądź ława. Był to element podstawowy, jednak w przeciwieństwie do powszechnej dotychczas praktyki muzealnej, nie jedyny. W tej wystawie zadbano o umieszczenie go w kontekście, w którym funkcjonował, czyli w pomieszczeniu. Dlatego właśnie każda aranżacja to wnętrze domu. Wywoływało to wrażenie intymności i poczucie ciepła, a anonimowego widza przemieniało w wigilij­ nego gościa. Przestrzeń domowa została wypełniona elementami kreującymi świąteczny charakter, ale również tymi, które były tu obecne na co dzień. Piec, meble, inne sprzęty stały się niezbędnym tłem wydarzenia. Widoczne było ogromne skupienie twórców wystawy na każdym ze szczegółów. Nic nie trafiło tu przypadkowo, nie zajęło również przypadkowego miejsca. W koncepcji wystawy ważną rolę pełniła również przestrzeń zewnętrzna w stosunku do zaaranżowanych wnętrz. Jej obecność, układ i charakter stworzyły wrażenie wchodzenia i opusz­ czania domowej przestrzeni, jednocześnie widzowi dały możliwość „oddechu", oddzielenia wra­ żeń, jakie wywoływała każda z aranżacji. Na parterze część tego obszaru zajęły świerki i sosny, przywołując obraz lasu, przestrzeni silnie związanej z życiem dziewiętnastowiecznych chłopów. Przestrzeni niebezpiecznej, ciągle ujarzmianej, pozostającej w opozycji do tego, czym jest dom i rodzina skupiona przy ognisku domowym. Na piętrze pojawiły się w tej strefie reprodukcje grafik, przedstawiające sceny świąteczne. Czyżby miało to sugerować zmniejszanie się roli krajo­ brazu przyrodniczego w życiu grup tu zaprezentowanych? Wigilia wieńczy okres oczekiwania, jednocześnie jest zapowiedzią i rozpoczęciem czasu o in­ nej jakości: czasu świątecznego. Ten aspekt został również zaakcentowany w wystawie. Opisy towarzyszące każdej z aranżacji nie ograniczyły się wyłącznie do samego wieczoru wigilijnego, wykroczyły poza jego ramy. Podkreśliły związek z poprzedzającym go adwentem oraz świątecz­ nym czasem, który rozpoczyna. Opisy te stanowiły integralną część każdej z aranżacji, bez nich prezentowany obraz byłby nie do końca czytelny. W jednym przypadku jednak zastrzeżenia mogło budzić usytuowanie planszy z opisem; zasłoniła ona nazbyt huculski piec, co zubożyło w dużym stopniu pieczołowicie przygotowany obraz. Wszystkie elementy budujące dramaturgię wieczoru zaznaczono w tekstach tłustym drukiem. Jednocześnie w samych aranżacjach to, co uznano za najistotniejsze, wyeksponowano operując światłem. W celu uwypuklenia zróżnicowania w świętowaniu Wigilii, zdecydowano się zestawić ze sobą jak najbardziej kontrastowe obrazy. Uczyniło to całe przedsięwzięcie bardziej widowiskowym i barwnym, a przez to bardziej interesującym dla widza. Wystawie towarzyszyła muzyka korespondująca z poszczególnymi aranżacjami. Dźwięk speł­ niał tu ważną rolę, intensyfikując wrażenie świątecznego nastroju, łagodził także dominację wizu­ alnych wrażeń. Elementem pomagającym w poruszaniu się po wystawie był katalog, w którym można było znaleźć m.in. analizę Wigilii jako święta oraz charakterystykę i genezę konstytuujących j ą elemen­ tów. Jego lektura pozwalała widzowi zorientować się w wielowarstwowości znaczeń, pomagała uporządkować wrażenia. Z jednej strony wzmacniała czytelność obrazu, z drugiej - konieczność korzystania z niego mogła wywoływać znużenie. �KRONIKA 255 To, co zawsze wywołuje u większości widzów irytacje we wszelkiego rodzaju muzeach, to niemożność dotykania eksponatów oraz konieczność respektowania granic wyznaczonych różnego rodzaju linkami, tasiemkami, czy sznurkami. Z pewnych względów zrozumiała jest ich obecność, ale chyba nigdy nie zdobędą sympatii zwiedzających. Możliwość znalezienia się w ob­ rębie zaaranżowanych wnętrz oraz obejrzenia eksponatów z różnych perspektyw wprowadziłaby więcej dynamiki, byłaby impulsem do zadania wielu nowych pytań i sformułowania spostrzeżeń. Przez jej brak, potencjał wystawy został nie do końca wykorzystany. Przygotowania do wystawy zajęły dwa lata. Pierwszy etap polegał na żmudnym „wertowniu" literatury w poszukiwaniu opisów Wigilii oraz penetrowaniu muzeów, by ustalić jakie eksponaty są do dyspozycji. Na podstawie tego powstały scenariusze wielu aranżacji, z których wybrano ostatecznie osiem. Kolejnym punktem była już praca nad ich realizacją. Na wszystkich tych etapach pojawiał się w praktycznym wymiarze problemem wielokrotnej interpretacji, który jest tak żywo analizowany w ramach współczesnej antropologii. Przy realizowaniu tego typu wystawy autorzy na bazie dostępnych opisów etnograficznych mających charakter kreacji literackich i za­ wierających subiektywny obraz opisywanej rzeczywistości, tworzą swoją wizję. Jakby tego było mało, każdy widz na podstawie wykreowanej rzeczywistości w obszarze muzeum, konstruuje sobie prywatny obraz prezentowanego tematu. Trudno tego uniknąć, nie o to w gruncie rzeczy zresztą chodzi. Istotne jest raczej bycie świadomym tego faktu. Autorzy wystawy z pewnością nimi byli. Rzetelnie informowali, że każda z ich aranżacji to pewien model, nie twierdzili, że odzwierciedlają one rzeczywistość, na którą wskazują. Obecność tego rodzaju refleksji jest bardzo ważna, jednocześnie interesujące jest czy i na ile wpłynęło to na sposób patrzenia zwiedzających. Pojawienie się na wystawie aranżacji związanych ze szlachtą czy z mieszkańcami wielkopol­ skich miasteczek z lat 60. wydaje się być nowością w takim miejscu, jak muzeum etnograficzne. Świadczy to o wyzwalaniu się tego typu instytucji z ograniczeń tematycznych, zawężonych dotych­ czas do kultury zwanej chłopską. Dużym walorem wystawy była jej siła oddziaływania na widza. Temat oraz sposób jego ujęcia wywoływał u wielu zwiedzających uczucie nostalgii, przywoływał wspomnienia, korespondował z indywidualnymi doświadczeniami. Można się było o tym przekonać przysłuchując się głośnym komentarzom widzów, czy wertując księgę pamiątkową. Najwięcej emocji budziła aranżacja przedstawiająca Wigilię z lat 60. XX-go wieku. Działo się tak, prawdopodobnie, z dwóch powo­ dów. Przede wszystkim dotyczyła ona czasów przez większość pamiętanych. W przypadku mło­ dych osób, obraz ten wiązał się często ze wspomnieniem domu dziadków, z czasem spędzonego u nich dzieciństwa. Po drugie, usytuowanie tego, co ciągle tak obecne i żywe we wspomnie­ niach, w przestrzeni muzealnej, kojarzonej z przechowywaniem tego, co bezpowrotnie minione, wywołuje wstrząs, każąc patrzeć na prywatny świat wspomnień z innej perspektywy. Olga Kwiatkowska �WARUNKI PRENUMERATY - „RUCH" S.A. 1. Wpłaty na prenumeratę przyjmowane są na okresy roczne. Cena prenumeraty krajowej na 2002 r. wynosi 25.00 zł., a cena prenumeraty ze zleceniem dostawy za granicę jest o 100% wyższa od krajowej. 2. Wpłaty na prenumeratę: - na teren kraju - przyjmują jednostki kolportażowe „Ruch" S.A. właściwe dla miejsca zamieszkania lub siedziby prenumeratora. 3. Cena prenumeraty ze zleceniem dostawy za granicę: Cena prenumeraty + rzeczywiste koszty wysyłki. Zlecenia na prenumertę dewizową, przyjmowane od osób zamieszkałych za granicą, realizowane są od dowolnego numeru. Wpłaty przyjmuje Oddział krajowy Dystrybucji Prasy „Ruch" SA na konto: Pekao SA IV O/W-wa 12401053-40060347-2700-401112-001 lub kasa Oddziału. 4. Informacji o warunkach prenumeraty i sposobie zamawiania udziela „RUCH" SA OKDP, 00-958 Warszawa, skrytka pocztowa 12, ul. Jana Kazimierza 31/33 lub telefonicznie: (22) 5328-731, 5328-820, 5328-816; fax 5328-732; internet: www.ruch.pol.pl; e-mail: prenumerata@okdp.ruch.com.pl 5. Terminy przyjmowania wpłat na prenumeratę krajową i zagraniczną: do 5.12 - na pierwszy kwartał roku następnego, na I półrocze i na następny rok. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c0692dae7ab2ea120c2f85232b371548.pdf 40efe1211d89baf65d1b7d2699dce0cc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1711 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1583 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46, s.3-4 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT ARCHEOLOGII I ETNOLOGII POLSKIEJ AKADEMII NAUK ETNOGRAFIA POLSKA XLVI Zeszyt 1-2 Warszawa 2002 �REDAKTOR: IWONA KABZIŃSKA Członkowie Rady Redakcyjnej: Wanda Paprocka, Mirosława Drozd-Piasecka Andrzej Woźniak, Dagnosław Demski Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, A l . Solidarności 105 E-mail: red_etno@iaepan.edu.pl Koncepcja okładki: Iwona Kabzińska, Anna Rejf Zdjęcie na okładce: Muzułmanie ze Słonimia (Białoruś) podczas modlitwy Fot. Monika Jakubowska (2001) Korekta: Redakcja i Autorzy Recenzenci tomu: Ryszard Tomicki, Katarzyna Waszczyńska Etnografla Polska © Copyright 2002. A l l Rights Reserved A l l papers, photos and cover are copyright to their authors and to Etnografla Polska Etnografia Polska is regularly indexed in the International Bibliography of the Social Sciences; in IBZ - CD-ROM; IBR - International Bibliography of Book Reviews of Scholarly Literature; IBR - CD-ROM Printed in Poland PL ISSN 0071-1861 Skład i druk: Zakład Wydawniczy Letter Quality, 01-216 Warszawa, ul. Brylowska 35/38 Tel.: 631 45 18, e-mail: rwlq@optimus.waw.pl Drukarnia: PUIP, Jachranka 94 Zam. nr 28/02. Objętość 25 ark. wyd. Nakład 420 egz. Papier offset 80 g �SPIS TREŚCI ARTYKUŁY Mirosława D r o z d - P i a s e c k a - Postkomunizm. Ideowe i społeczne płaszczyzny dialogu Post-communizm. Ideological and social planes of the debate Marian Grzegorz G e r l i c h - Powoływanie narodu śląskiego. Od Katowic do Strassburga - wyboista droga rejestracji Związku Ludności Narodowości Śląskiej Calling the Silesian nation into being. From Katowice to Strassburg - the ardous way to the registration of the Association of People of Silesian Nationality Magdalena K r y s i ń s k a - K a ł u ż n a - Wobec inności - Europejczycy i Indianie In face of otherness: Europeans and Indians Iwona K a b z i ń s k a - „Być może moglibyśmy żyć razem..." Dialog między judaizmem a chrześcijaństwem i zmiana modelu sąsiedztwa "Perhaps we could live together..." Dialogue between Judaism and Christianity. Changing the model of neighbourhood Inga K u ź m a - Wypowiedzieć niewypowiedziane Exprimer l'inexprimable Piotr B o r a w s k i - Wierzenia religijne Chewsurów Religious beliefs of the Khevsurs Grzegorz D ą b r o w s k i - Uwagi na temat używania środków odurzających w tzw. kultu­ rach tradycyjnych a aspekty uniwersalnego modelu rytuału przejścia w MONAR-ze Remarks on the use of hallucinogens in so-called traditional cultures and aspects of universal model of rites of passage in the therapy of drug addiction Agnieszka S z c z e p a n i a k - K r o l l - Bamberska rodzina Bajerleinów - j e j wkład w historię i kulturę Poznania Bamberger Familie Bajerlein - ihr Einsatz in die Kultur und Geschichte von Posen 5 28 29 49 51 75 77 99 101 116 119 142 143 162 163 180 STUDIA I MATERIAŁY Anita B r o d a - Tożsamość „przesiedleńca". O ludności przesiedlonej po I I wojnie świa­ towej ze wschodniej Polski w rejon dziatłowski (zachodnia Białoruś) The identity of "transplanted inhabitants". Population removed from the Eastern terri­ tory of post-war Poland to Western Belarus in the years 1944-1947 Anna R e j f - Obraz Matki Boskiej Żyrowickiej w świadomości katolików i prawosławnych rejonu Słonimskiego The holy picture of Our Lady from Żyrowice in the consciousness of Roman catholic and Russian orthodox inhabitants in the district of Słonim, Western Belarus 181 205 207 226 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA Mirosława D r o z d - P i a s e c k a - Lud na celuloidowej taśmie PRL-u Andrzej W o ź n i a k - O religii katarów i okcytańskiej cywilizacji Jacek G ą d e c k i - Dean MacCannell, Turysta. Nowa teoria klasy próżniaczej, Warszawa 2002, Muza S.A Beyond Integration. Challenges of Belonging in Diaspora and Exile, Maja Povrzanovic Frykman (red.), Lund 2001, Nordic Academic Press, ss. 224 - Grzegorz Sokół 227 230 237 242 �James Clifford, Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia, literatura i sztuka, War­ szawa 2000, Wydawnictwo KR, ss. 411 - Agnieszka Ewa Taper Trudne sąsiedztwa. Z socjologii konfliktów narodowościowych, Aleksandra Jasińska-Kania (red.), Warszawa 2001, Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, ss. 247 - Katarzyna Kulikowska Roman Dzwonkowski SAC, Oleg Gorbaniuk, Julia Gorbaniuk, Postawy katolików obrządku łacińskiego na Ukrainie wobec języka polskiego, Lublin 2001, Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, ss. 230 - Zdzisław J. Winnicki Ks. Edward Walewander, Problematyka wychowawcza w środowiskach emigracyjnych, Lublin 2000, Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, ss. 106 - Helena Giebień Walter Żelazny, Francja wobec mniejszości narodowych. Etniczność, etnopolityka, etnosocjologia, Tyczyn 2000, Wyższa Szkoła Społeczno-Gospodarcza, ss. 339 - Joanna Cukras Z kraju nad Leną. Związki polsko-jakuckie dawniej i dziś, Antoni Kuczyński (red.), W rocław 2001, Wydawnictwo Atla2, ss. 246 - Anna Milewska-Młynik Henryk Zins, Kupcy i kidnaperzy. Handel niewolnikami w dziejach Afryki i Ameryki, Lublin 2001, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, ss. 230 - Arkadiusz Żukowski Wstyd w kulturze. Zarys problematyki, Ewa Kosowska (red.), Katowice 1998, „Śląsk", ss. 1 7 0 - Jadwiga Agnieszka Budzyńska-Daca Maria Paradowska, Krzysztof Arciszewski. Admirał wojsk holenderskich w Brazylii, Wrocław-Warszawa 2001, Stowarzyszenie „Wspólnota Polska", Wydawnictwo DTSK Silesia, ss. 201 - Iwona Kabzińska Wojciech Lipoński, Encyklopedia sportów świata, Poznań 2001, Oficyna Wydawnicza Atena - Iwona Kabzińska 255 r KRONIKA Komunikacja międzykulturowa we współczesnej diasporze. Między odtwarzaniem „małej ojczyzny", dopasowaniem do obcej kultury i tożsamością ponadnarodową. Konfe­ rencja Niemieckiego Towarzystwa Ludoznawczego, Monachium, październik 2000 - Mieczysław Trojan Projekt nowego podręcznika do metod badań terenowych, Łódź, 3-4 grudnia 2001 - Inga Kuźma Rola kontaktów polsko-syberyjskich (w X I X i X X wieku) we wzajemnym kształtowaniu się wiary i kultury - Lilianna Światek Wystawa „Grodno i Wołkowysk w I I Rzeczypospolitej" w Muzeum Etnograficznym w Gdań­ sku Oliwie, 12 lipca - 31 października 2001 - Wiktoria Blacharska 257 260 263 266 269 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f7cf8f17cf7046b16b8b3efc9124cbd9.pdf 9697a72a60140aafd4533bc9af217df8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1708 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1581 Title A name given to the resource Recenzje i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45, s.223-246 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E I O M Ó W I E N I A „Etnografia Polska", t. X L V : 2001, z. 1-2 P L ISSN 0071-1861 George E . Marcus, Ethnography through thick and thin, Princeton 1999, Princeton University Press 1 2 Gdy Writing Culture i Anthropology as Cultural Critique stały się przedmiotem wzmożonej dyskusji wewnątrz etnografii, zarówno ich przeciwnicy, jak i po części badacze utożsamiający się z wiodącymi ideami „krytycznego zwrotu w atropologii" zaczęli się zastanawiać nad tym, co stanie się z dyscypliną, gdy ta zrezygnuje z empirii na rzecz badania wyłącznie własnych tekstów - tak bowiem zaczęto postrzegać antropologię krytyczną, najczęściej uruchamiając do jej rozumie­ nia kliszy odwróconego ja. Towarzyszyły temu liczne, dramatyczne gesty, które pojawiają się zawsze w momentach przełomowych. Ten jednak przełom był postrzegany bardzo jednoznacznie jako destrukcja podstaw etnografii. Przedwcześnie, ponieważ to, co jeszcze 15 lat temu było „przewrotem", jest dziś dobrze zadomowioną praktyką, a ci którzy jawili się jako „destruktorzy" etnograficznej narracji, obecnie są jej klasykami, „wychowującymi" następne pokolenie antropo­ logów - wbrew czarnym scenariuszom o wyjałowieniu i ślepej uliczce, w jaką wprowadziła etnografię antropologia krytyczna. Jednym z owych „klasyków" jest niewątpliwie autor recen­ zowanej książki, George Marcus. Z całą pewnością próba charakterystyki „przewrotu krytycznego", jaki dokonał się w antro­ pologii lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych nie mogłaby obejść się bez przywołania nazwiska George'a Marcusa. Nie sposób bowiem myśleć o tekstualizmie, czy antropologii krytycznej bez przywołania dzieł, których był autorem lub współautorem. W jego opinii to, co części środowiska antropologów jawiło się jako podważanie podstaw, w rzeczywistości było wzbogaceniem kano­ nicznych sposobów pisania etnografii o „wymiar eksperymentalny" i „wietrzeniem" katalogu etnograficznych pewniaków. Marcus sam ze zdziwieniem odkrywa, na co - jak twierdzi - po­ zwoliło mu zestawienie artykułów pisanych przez niego na przestrzeni ostatniej dekady, w recen­ zowanym tutaj opracowaniu, całą tę twórczość łączy wspólny rdzeń - czyli niegasnąca fascynacja możliwościami (tymi realizowanymi i potencjonalnymi), jakie przed antropologią otworzył „kry­ tyczny zwrot" i zróżnicowanie nie tylko w obrębie przedmiotu badań (m.in. badania „na miejs­ cu") ale i jego podmiotu (zwielokrotnienie perspektywy badawczej). Zatem antropologia krytycz­ na jawi się nie tylko jako dyskurs o dyskursie, ale konkretna propozycja, nowy projekt badań empirycznych. Autor jest wręcz zaniepokojony przeteoretyzowaniem współczesnej antropologii i zastanawia się dlaczego „zwrot krytyczny" miał tak niewielki wpływ na sposób przemyślenia, przeprojektowania organizacji i prowadzenia badań terenowych. Według Marcusa, przedmiot badań nie jest już lokowany w jakimś pragmatycznym T A M , nie tylko dlatego, że ono się zmieniło (choćby na skutek procesów globalizacji), lub że T U stało się równie egzotyczne, ale po prostu paradygmatyczność T A M jako przedmiotu stała się problema­ tyczna (choćby przez jej zależność od strategii przedstawiania). Toteż , jednostronna" obserwacja uczestnicząca, jako element dyskursu różnicy, również powinna być zrewidowana, w kierunku zwielokrotnienia punktów obserwacji (multi-sitedfieldwork),co jest prostą konsekwencją zmian w relacji podmiot-przemiot. Według Marcusa, to właśnie czynniki takie jak: „badania tu", „wielogłos", zmiana pozycji podmiotu i przedmiotu, zdecydowały o zmianie sposobu pisania 1 J . Clifford, G . E . Marcus (eds.), Writing Culture. The Poetics and Politics of Ethnography, Berkeley 1986. G . E . Marcus, M.M.J. Fischer, Anthropology as Cultural Critique. An Experimental Moment in the Human Sciences, Chicago 1986. 2 �224 RECENZJE I OMÓWIENIA i myślenia o pracy badawczej oraz o współczesnym nauczaniu antropologii, wykształciły nowy typ wyobraźni badawczej. W jego ramach konstytutywne dla antropologii „oddalenie" jest także odmową konstruowania przedmiotu od samego początku badań jako pochodnej znajomych, znaturalizowanych kategorii. Przecież przedmiot badań „zawsze już" jest ograniczony i do pew­ nego stopnia opisany nim jeszcze zacznie się etnograficzna praca interpretacyjna. Tym, co etno­ graf może jeszcze odkryć jest wiążąca badany fragment rzeczywistości kulturowej sieć związków, połączeń, asocjacji z innymi elementami tejże rzeczywistości przez pryzmat kulturowego „zawsze już", które nigdy nie istnieje w jednym miejscu, ale jest rozproszone w różnych instytucjach kulturowych i co ważniejsze nie jest wyłączną własnością żadnej z nich. Stąd też w badanie etnograficzne angażowane są inne niż dotąd (uznawane za kanoniczne), konkurencyjne sposoby reprezentacji (eksperymentalne), również te oferowane przez inne dyscypliny . Antropolog jest tylko jednym z wielu „kulturowych wytwórców" - inni, określani dotąd jako infor­ matorzy/źródła, czy badani/przedmiot badań, stają się równoprawnymi (?) wytwórcami dyskursu na „zadany" przez antropologa temat. Co ma to w istocie oznaczać dla reorganizacji badań? Marcus zauważa słusznie, że for­ mułowanie postulatów i proste stwierdzenie faktu nieświadomego używania „znaturalizowanych kategorii" w projektowaniu badań i definiowaniu przedmiotu jest o wiele łatwiejsze niż za­ proponowanie pozytywnego programu w postaci technik i alternatywnej strategii badawczej. Dodatkowo, sformułowane dotąd przez antropologię krytyczną postulaty wywołują obawy, że „znaturalizowane kategorie" zostaną zastąpione przez jakąś postać „myślenia życzeniowego" czy „widzimisiowatości", przez które przedmiot badań nie stanie się bliższy i zrozumiały, ale jeszcze bardzej obcy. Powstrzymać mają tę tendencję badania o zwielokrotnionym punkcie obserwacji. Wszystkie zamieszczone w recenzowanej książce artykuły naświetlają tę kwestię również wielo­ stronnie, tak że ostatecznie wyraźnie rysuje się pozytywny program badań. Irytującą stroną takiej ekspozycji jest jednak powtarzalność wątków w poszczególnych artykułach. Jest to z pewnością konsekwencja tego, że książka jest zbiorem artykułów a nie z góry zaplanowaną całością. Recenzowane dzieło podzielone zostało na trzy części. W pierwszej Marcus stara się nakreślić wizję „Nowego Starego Realizmu" etnograficznego, czyli realizmu opartego na nowym sposobie definiowania samej pracy terenowej. Autor proponuje zwielokrotnienie perspektywy badawczej tak, aby dysponując wieloma punktami widzenia naraz móc „powiedzieć więcej" . To „powiedze­ nie więcej" ma być osiągalne m.in. przez „użyczenie głosu innym" tylko, że inny to nie sam informator ale i instytucje (miejsca) związane z badanym zjawiskiem (bachtinowski wielogłos i dialogiczność), miejsca będące wytwórcami dykursu. Zestawianie ze sobą wielu poziomów i stylów analizy (skoro każdy typ analizy odkrywa jedynie prawdę częściową, to zastosowanie różnych metod do tego samego przedmiotu, np. hermenautycznej i strukturalnej, może prowadzić do osiągnięcia efektu trój- zamiast dwuwymiarowości przedmiotu) . Relatywizację praktyk Za­ chodu w stosunku do praktyk nie-Zachodnich przez zestawianie tych przedmiotów, instytucji, które się wzajemnie i krytycznie komentują (lecz bez karykaturowania żadnej z nich, bez używania jednych jako instrumentów krytyki drugich). Najlepiej proces ten uwidacznia druga część pracy, 3 4 5 3 Proces nieobcy etnologii polskiej, która już w początku lat osiemdziesiątych porzuciła wizję wąskiej specjalizacji dyscypliny, jej „profesjonalizacji", która wiąże się raczej z zahamowaniem krytycznego zaangażowania we własną twórczość, a w efekcie prowadzi do ugody z brakiem „zadziwienia rzeczywistością". Jeżeli więc ktoś jeszcze miał wątpliwości, czy antropologia interpretatywna ma coś wspól­ nego z dekonstrukcją i postmodernizmem, teraz już nie powinien mieć wątpliwości, że niewiele. Ideał Derridy, aby „mówić tak, aby nic nie powiedzieć" jest od tak zarysowanej perspektywy bardzo odległy. Fragmentaryczność metody, m.in. w sensie zawierzenia „dziennikarskiemu nosowi", zwielo­ krotnienie równoprawnych miejsc obserwacji, jak i nietrzymanie się jednej metody w badaniu, powoduje pozbycie się złudzenia, co do jednolitości przedmiotu badań, niejako „odczarowuje" przedmiot służąc zatem większemu realizmowi przedstawienia. 4 5 �RECENZJE I OMÓWIENIA 225 w której Marcus stara się zarysować możliwości zastosowania „zwielokrotnionej perspektywy badawczej" do konkretnych przykładów, wykorzystując własne badania nad amerykańskimi for­ tunami dynastycznymi i elitami Wysp Tonga. „Powiedzenie wszystkiego" (niestety, bez intelek­ tualnego radykalizmu Markiza de Sade), a to oznacza przedstawienie całości lokalnego świata równolegle z procesami wykraczającymi znacznie poza lokalność, a oddziałującymi na nią. „Po­ wiedzenie więcej" przez typową dla dziennikarstwa (chodzi o typ wyobraźni badawczej) umiejęt­ ność docierania do możliwie szerokiego spektrum miejsc wytwarzających dyskurs. Część trzecia zawiera dotąd niepublikowane eseje, w których autor próbuje zastanowić się nad samą ant­ ropologią (kulturą profesji), inspirującym oddziaływaniem feminizmu, studiów postkolonialnych, czy tradycji własnej dyscypliny, analizując również wpływ zmian „demograficznych" w obrębie antropologii, w szczególności fakt, że antropologowie nie są już niemal wyłącznie ludźmi z kręgu euro-amerykańskiego, co powoduje m.in. problemy z tożsamością badacza w relacji do badanego, czy choćby definiowaniem standardów nauczania. Książka z pewnością nie stanowi małej rewolucji w rodzaju tej, którą wywołały wcześniejsze publikacje współautorstwa Marcusa, wymienione przeze mnie na początku. Powodem jest częś­ ciowe powielenie znanych już treści z tych wcześniejszych publikacji. Niewątpliwie natomiast demityzuje i odczarowuje tzw. antropologię postmodernistyczną, wskazuje też na możliwości (jedną z możliwych dróg) przekładu rozbudowanej teorii, w którą obrosła antropologia interpretatywna na praktykę badawczą. Z tych dwóch powodów praca ta może być dla wielu in­ teresująca i inspirująca. Marcin Brocki Polskie opisywanie świata. Od fascynacji egzotyką do badań antropologicznych, A. Kuczyński (red.), Katedra Etnologii Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2000, ss. 289 Książka Polskie opisywanie świata. Od fascynacji egzotyką do badań antropologicznych jest jak dotąd jedyną publikacją, która omawia tę problematykę wieloaspektowo. Zawiera ona bowiem materiały z interdyscyplinarnej konferencji naukowej, zorganizowanej we Wrocławiu w dniach 4-5 października 1996 roku. Uczestniczyli w niej etnografowie, historycy, geografowie i socjo­ logowie, którzy zajmowali się przeszłością i teraźniejszością polskich zainteresowań ludami świata. Wygłaszane przez nich referaty ukazywały nie tylko dorobek badaczy obcych kultur w kontekście całokształtu ich dokonań, ale też uwarunkowania zróżnicowanego charakteru relacji etnograficz­ nych, sporządzanych przez uczonych i amatorów. Konferencja zamykała cykl imprez towarzy­ szących wystawie Polskie opisanie świata, otwartej we wrocławskim Muzeum Etnograficznym we wrześniu 1995 roku. Powyższy fakt miał istotny wpływ na tematykę wystąpień. Obok omówienia i oceny „polskiego opisywania świata", drugim wyróżniającym się blokiem problemowym było tworzenie pozaeuropejskich kolekcji w rodzimych placówkach muzealnych. Większość referatów koncentrowała się na prezentacji sylwetek i dorobku polskich badaczy, obserwatorów obcych kultur oraz kolekcjonerów egzotycznych wyrobów, którzy prowadzili swoją działalność w różnym czasie na przestrzeni kilku stuleci. W pierwszej części książki zamieszczone są artykuły poświęcone staropolskim opisom sporzą­ dzonym przez podróżników i duchownych. Franciszek M . Rosiński omawia tu udział Benedykta Polaka w legacji do chana mongolskiego, Dariusz Rott charakteryzuje pierwszy opis Islandii opracowany przez Daniela Vettera. Wiktoria Blacharska przedstawia obraz krajowców z mórz południowych zawarty w książce Jerzego Forstera, Podróż naokoło świata, Filip Wolański zaś ocenia wartość relacji Andrzeja Jordána o Ziemi Świętej. Należy podkreślić, że niektóre fragmenty staropolskich tekstów jeszcze dziś stanowią cenne źródło wiedzy etnograficznej. Zwraca na to uwagę Wiktoria Blacharska, prezentując dokonania Jerzego Forstera, uczestnika wyprawy Jamesa Cooka. Zdaniem autorki, sporządzone przez niego opisy, szkice narzędzi i ozdób tubylców wraz z rysunkami podróżującego z nim Hodgesa umożliwiają rekonstrukcję zewnętrznego obrazu �226 RECENZJE I OMÓWIENIA ludności odwiedzanych przez ^Resolution" wysp. Jednak podstawową konkluzją, jaką można wynieść z lektury zamieszczonych w książce opracowań, jest stwierdzenie, że najwcześniejsze relacje zawierają interesujące, choć nie zawsze wiarygodne wiadomości o nieznanych dotąd krajach; dla współczesnych badaczy są one przede wszystkim ważnym świadectwem mentalności i wiedzy ich autorów. Wyrażane w dawnych relacjach opinie pozwalają też ocenić wpływ środowiska, z jakiego wywodzili się podróżnicy, na sposób postrzegania przez nich obcej kulturowo rzeczywistości. Artykułem podsumowującym staropolską wiedzę etnograficzną jest „Wyobrażenie ludów świata w kalendarzach polskich w XVIII wieku", autorstwa Bogdana Roka. Zawiera on przy­ kłady charakteryzowania obcych społeczności w popularnych drukach wychodzących w War­ szawie i Krakowie oraz ukazuje wpływ zawartych tam informacji na kształtowanie się etnicznych stereotypów. W dalszej części książki omawiane są dokonania osób zajmujących się kulturami tubylczymi w X I X i X X wieku. Wśród nich znaleźli się podróżnicy, emigranci, zesłańcy, badacze specjalizujący się w różnych dziedzinach wiedzy, dla których poznanie obcych ludów stanowiło główny lub tylko marginesowy cel wypraw. Działalności ich wszystkich nie sposób przedstawić w jednej książce. Dlatego zaprezentowano tu sylwetki wybranych osób, których prace dają wyobrażenie o kierunkach i charakterze polskich zainteresowań etnograficznych. Szkoda, że w tomie zabrakło omówienia dokonań Aleksandra Lecha Godlewskiego, choć publikacja jest poświęcona właśnie jego pamięci. W książce zostało wyraźnie zaakcentowane, że badacze, podróżnicy i ludzie jeżdżący po świecie w rozmaitych celach pozostawili po sobie różnorodną spuściznę. W opracowaniach po­ święconych Konstantemu Podhorskiemu, Bogdanowi Szczygłowi, Marianowi Raciborskiemu i Borysowi Małkinowi uwaga autorów koncentruje się na ich działalności kolekcjonerskiej. Inne omawiane postacie - Antoni Muchliński, Jan Grzegorzewski, Bronisław Zaleski, Jan Czekanowski i Michał Siedlecki - charakteryzowane są pod kątem ich naukowych dokonań. Artykuły te, obok wiadomości o życiu i działalności badaczy, zawierają wiele wnikliwych uwag dotyczących wkładu, jaki wnieśli w rozwój wiedzy etnograficznej. W najszerszym kontekście została zaprezen­ towana sylwetka Bronisława Zaleskiego. Antoni Kuczyński przedstawił go jako skazańca wcielo­ nego do carskiej armii oraz badacza historii i etnografii Kazachów. Jego dokonania doceniono dopiero dziś, m.in. dzięki studiom rosyjskich uczonych. Na artykuł warto zwrócić uwagę również z tego względu, że Zaleski jest w książce jedynym reprezentantem pokaźnej, i co ważniejsze, bardzo zasłużonej dla nauki, grupy dziewiętnastowiecznych zesłańców. Ciekawym uzupełnieniem tekstów ukazujących dorobek obserwatorów, badaczy czy miłoś­ ników lokalnych kultur są opracowania, w których zostały omówione różne aspekty działalności poznawczej. W artykule Stanisława Czarnieckiego, „O Rudolfie Zuberze i jego rewelacjach z ba­ dań w Argentynie" zawarte są np. bardzo interesujące stwierdzenia dotyczące postaw naukowych. Autor opisuje tu dokonania wybitnego geologa, który jako ekspert naftowy zyskał uznanie w skali światowej. Nauka stanowiła dla niego najwyższą wartość, ocena innych badaczy zaś uzależniona była od ich przydatności w budowaniu własnych teorii. Scharakteryzowaną w arty­ kule „postawę zuberowską" przeciwstawił Czarnecki poglądom Stanisława Staszica, według którego nauka powinna służyć człowiekowi. Ciekawym ujęciem wyróżnia się artykuł Zbigniewa Wójcika, „Problematyka etnologiczna w XIX-wiecznych publikacjach polskich badaczy przy­ rody". Autor zwraca w nim uwagę na właściwy tej grupie sposób postrzegania lokalnych kultur, polegający na ukazywaniu związków między ich osobliwościami, a specyfiką środowiska natural­ nego. Ów determinizm przyrodniczy widoczny jest w pracach wybitnych geologów - Ignacego Domeyki i Józefa Siemiradzkiego oraz biologów - Jana Sztolcmana i Konstantego Jelskiego. Innym opracowaniem, omawiającym kwestię uwarunkowań określonego widzenia rzeczywis­ tości, jest artykuł Marka Tracza, „Świeckie oblicze Świętego Miasta. Obraz Jerozolimy w polskich relacjach pielgrzymich z połowy X I X wieku". Przedmiotem rozważań są tu spostrzeżenia pątni­ ków podróżujących do Ziemi Świętej. Ich dalekie od obiektywizmu relacje stanowią przykład oceniania faktów w kontekście dziejów biblijnych. Autor pisze, że „[...] pielgrzymka to specyficzny rodzaj podróży, rządzący się swoistymi prawami, które rzutują na sposób postrzegania i rela­ cjonowania otaczającej pątnika rzeczywistości. Jest to droga do jasno określonego, znanego �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 227 i „zadanego" celu, w którym chodzi nie tyle o eksplorację nieznanego, ile intensywne przeżywanie i utwierdzenie się w prawdach już głęboko zinternalizowanych. Stąd relacje pielgrzymie koncen­ trują się z reguły na treściach religijnych, a ubogie są w wątki świeckie" (s. 66). Inne elementy rzeczywistości interesowały turystów. Ewa Kulak, w artykule „Hiszpańskie tańce ludowe w relacjach polskich podróżników na przestrzeni X I X i X X wieku" pisze, iż obok corridy, największą atrakcją pobytu w Hiszpanii były popisy artystów występujących w spek­ taklach organizowanych dla cudzoziemców. Dlatego też „echa fascynacji tańcem znajdujemy w niemal wszystkich relacjach osób podróżujących po Półwyspie Iberyjskim" (s. 87), przy czym własne impresje przeważają w nich nad rzeczowym opisem. Na koniec autorka stwierdza, że „raczej osobista kultura niż wiedza kierowała postrzeganiem wymowy tańca i ona przesądzała 0 jego akceptacji lub odrzuceniu" (s. 96). Obydwa wymienione tu teksty dowodzą, że refleksje przygodnych obserwatorów, zawierające charakterystyki obcych społeczności, są bardziej świadectwem mentalności piszących, niż wartoś­ ciowym materiałem etnograficznym. Inną wymowę ma obszerny artykuł Mieczysława Trojana, „Cywilizacyjny wymiar różnic kulturowych na kontynencie europejskim w opiniach polskich podróżników ( X I X - X X stulecie)". Dowodzi on bowiem, że relacje amatorów poszerzają zakres wiedzy etnograficznej i są przydatne w poszukiwaniu różnorodnych kontekstów, uzupełnień 1 porównań. Autor pisze, iż „w większości z nich informacje, chociaż nie zawsze doniosłe, dokładne i bezstronne, pochodzą zazwyczaj z pierwszej ręki i stanowią średniej wartości materiał źródłowy" (s. 54). Powyższe wnioski zostały oparte na analizie wielu opracowań sporządzonych przez podróżników. Materiały te pozwoliły autorowi określić zakres i znaczenie relacji dotyczą­ cych cywilizacyjnego wymiaru zróżnicowania tradycyjnych kultur europejskich oraz wyodręb­ nić charakterystyczne przykłady postrzegania określonych ludów. Oprócz tekstu M . Trojana w książce zamieszczono kilka innych ważnych opracowań ujmujących syntetycznie lub prze­ krojowo dokonania Polaków w poznawaniu kultur różnych stron świata. Taki charakter mają artykuły Arkadiusza Żukowskiego, „Polskie badania etnologiczne w Afryce Południowej - próba syntezy", Marii Paradowskiej, „Polskie XIX-wieczne penetracje etnograficzne w Ameryce Łaciń­ skiej" oraz Edwarda Pietraszka, „Etnografia polska na Kresach do lat trzydziestych X X wieku". Ostatnią wyróżniającą się w książce grupą tematyczną są omówienia prac prowadzonych przez współczesnych badaczy. Warto tu przede wszystkim zwrócić uwagę na artykuł Iwony Kabzińskiej, „W kierunku zrozumienia i interpretacji. Polska ekspedycja etnograficzna w Mon­ golii". Autorka prezentuje w nim efekty najszerszego w naszej powojennej historii programu badań terenowych realizowanych poza granicami kraju; omawia zakres prowadzonych prac, dokonania poszczególnych uczestników ekspedycji oraz ocenia ich znaczenie dla rozwoju świato­ wej mongolistyki. Z kolei Aleksander Posern-Zieliński w artykule „Polskie badania etnologiczne w Ameryce Łacińskiej po 1945 roku" odtwarza historię naukowych zainteresowań kontynentem latynoamerykańskim oraz charakteryzuje ich główne tendencje i osiągnięcia. Warto dodać, że w obydwu opracowaniach została podkreślona rola wybitnych inspiratorów pozaeuropejskich badań terenowych - prof. Witolda Dynowskiego, organizatora i kierownika ekspedycji mongolskiej oraz prof. Marii Frankowskiej, która była inicjatorką szeroko zakrojonych prac na kontynencie amerykańskim i skupiła wokół siebie grono ludzi zainteresowanych problematyką indiańską. Nieco inny charakter ma artykuł Jacka Łapotta, „Etnologiczne ekspedycje afrykańskie Mu­ zeum Narodowego w Szczecinie - zbiory muzealne jako źródło etnograficznego poznania kon­ tynentu". Autor omawia w nim rezultaty badań penetracyjnych prowadzonych przez tę placówkę i charakteryzuje pozyskane obiekty. Ciekawym ujęciem wyróżnia się opracowanie Ryszarda Verbicha, „Afryka z bliska i z dala. Szkice z historii poznańskiego ośrodka etnograficznego". Został w nim przedstawiony wpływ realiów PRL-u i czasów nam współczesnych na możliwości realizowania badań pozaeuropejskich. Problem ten jest omówiony na przykładzie doświadczeń Instytutu Etnologii U A M . Choć publikacja zawiera materiały z konferencji międzynarodowej, prace zagranicznych auto­ rów prezentowane są ubogo. Oprócz artykułu Tamary Bairasauskaite o Antonim Muchlińskim zamieszczono tu jeszcze tekst Oksany Sapelak, „Początki zainteresowań badawczych uczonych �228 RECENZJE I OMÓWIENIA ukraińskich obcymi kulturami etnicznymi". Na drugie opracowanie warto zwrócić uwagę z tego chociażby względu, że działalność reprezentantów innych narodów na wschodnich kresach Rze­ czypospolitej, nie należy u nas do tematów szeroko znanych. Inna sprawa, czy opublikowanie go właśnie w tej książce jest całkiem zasadne, jako że dotyczy ona polskiego opisywania świata. Zabrakło w niej natomiast szerszego omówienia historii zainteresowań ludoznawczych niektórymi regionami oraz podsumowania dorobku kilku wybitnych znawców kultur pozaeuropejskich, że wspomnę tylko Bronisława Malinowskiego, Benedykta Dybowskiego, Wacława Sieroszewskiego, Józefa Kowalewskiego czy Jana Stanisława Kubarego. Ich najważniejsze osiągnięcia zostały tu jednak przynajmniej zasygnalizowane, dzięki czemu czytelnicy otrzymują w miarę pełny obraz wkładu Polaków w rozwój wiedzy etnologicznej o świecie. Anna Milewska-Młynik Andrzej Bieńkowski, Ostatni wiejscy muzykanci. Ludzie, obyczaje, muzyka, Warszawa 2001, Pruszyńki i S-ka Choć książka Andrzeja Bieńkowskiego nie jest z założenia pozycją naukową, warto ją polecić badaczom społecznym, a badaczom kultury wiejskiej w szczególności. Album ten zawiera nie tylko interesujący i kompetentnie zebrany materiał, ale jest także przykładem wspaniałej postawy badawczej. Środowisku miłośników i badaczy polskiej muzyki ludowej nie trzeba przedstawiać Andrzeja Bieńkowskiego. Z wykształcenia artysta malarz, profesor Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie, stał się z zamiłowania etnografem i cenionym znawcą kultury muzycznej Polski centralnej. Jego wysiłki, by zachować przed zapomnieniem twórczość wiejskich muzykantów zostały docenione - Andrzej Bieńkowski jest laureatem nagrody imienia Oskara Kolberga. Wydany w tym roku album wraz z płytą kompaktową stanowią uwieńczenie dwudziestu lat poszukiwań i prób za­ chowania twórczości odchodzącego już pokolenia wiejskich muzykantów okolic Radomia, Rawy Mazowieckiej, Tomaszowa Mazowieckiego i Łowicza. Wydawnictwo to, jak już wspomniałam składa się z albumu i płyty kompaktowej. Sam album, oprócz zdjęć wykonanych w latach 1981-2000, zawiera krótkie wprowadzenie w świat kultury muzycznej wsi oraz „Zeszyty Etnograficzne", swego rodzaju dziennik z wypraw, prowa­ dzony od 1982 roku. Całość uzupełnia mapa obszaru badań z zaznaczonymi regionami i mikro­ regionami etnograficznymi oraz schemat odzwierciedlający muzyczny ród Kędzierskich z Rdzuchowa i ich uczniów. Album ten, choć z założenia nie jest pracą naukową, cechuje się systematycznością i wnikli­ wością badań. Dwadzieścia lat niemalże penetracji środowiska wiejskiego, nieustanne wypyty­ wanie o skrzypków i nie zrażanie się odpowiedzią: „już poumierały", dało wspaniałe archiwum kultury tego regionu. We „Wstępie" Andrzej Bieńkowski żywym językiem i w sposób bardzo interesujący wprowa­ dza czytelnika w świat muzyki wiejskiej. Zgodnie z tytułem albumu, jest to opowieść o ludziach, ich obyczajach i wierzeniach oraz muzyce, która w tym wszystkim jest głęboko osadzona. Opo­ wieść o świecie, który w dwudziestym wieku uległ rozkładowi pod wpływem postępu technicz­ nego, a zwłaszcza pojawienia się radia, a potem telewizji (proces ten nasilił się po II wojnie światowej). Świecie, w którym żywa muzyka grana i śpiewana stanowiła nieodłączny element życia i budziła wielkie emocje. Świecie, w którym każdy mieszkaniec wsi potrafił przybębnić skrzypkowi i zaśpiewać mu do ucha motyw ulubionego mazura. Jest to też smutna opowieść o tym, co zostało z tej pięknej, żywej kultury, gdy wtłoczono ją na scenę. Choć Andrzej Bieńkowski zaznacza, że jego książka nie jest pozycją naukową, stawia on ważne dla etnomuzykologu i etnologii pytania i zabiera, moim zdaniem, ważny głos w tej dyskusji. Pokazuje, że często kategorie badaczy muzyki ludowej nie przystają do badanego przez niech świata muzyków i śpiewaków wiejskich. Dlatego autor podkreśla, że bada muzykę wiejską, a więc �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 229 także grane prze muzyków wiejskich fokstroty i rumby. Stawia pytanie: czy to naprawdę ostatni wiejscy muzykanci? Odpowiedź na nie zależy od tego, co uznamy za muzykę wiejską - skoro „wiejskie" są grane w wiejski sposób rumby, to dlaczego nie grane na syntezatorze oberki. Wobec zanikania pokolenia muzyków grających w tradycyjny sposób, na kulturę muzyczną wsi składać się w przyszłości będą tylko zespoły folklorystyczne oraz współczesne już zespoły muzyczne, grające na weselach i zabawach, często przyjeżdżające z miasta. Jak sam Andrzej Bieńkowski stwierdza: „Nie jest łatwo odpowiedzieć jednoznacznie na te pytania wobec tego, co stało się z folklorem w ciągu kilkudziesięciu lat instytucjonalizowania, komercjalizowania i edukowania wiejskich muzyków i śpiewaków." Od samych badaczy zależy odpowiedź na pytanie, co stanowi przedmiot ich badań - czy podtrzymywana przez zespoły folklorystyczne tradycja muzyczna (często rekonstruowana, a nie przekazana przez starsze pokolenie), czy też faktyczna kultura muzyczna wsi. Andrzej Bieńkowski posługuje się w swych badaniach nie tylko zapisem magnetofonowym, ale także fotografuje i filmuje muzykantów. Fotografie wspaniale dopełniają opowieść o kulturze wsi. Album ten stanowi interesujący zapis zmieniającego się oblicza wsi, począwszy od lat dwu­ dziestych i trzydziestych dwudziestego wieku, ponieważ autor zamieścił nie tylko własne zdjęcia, ale także te dawne, należące do samych muzykantów. Są to pozowane zdjęcia u fotografa, portrety ślubne sporządzane ze zdjęć z dowodów osobistych oraz okolicznościowe zdjęcia wyko­ nywane przed domem. Najliczniejsze są zdjęcia par młodych z gośćmi weselnymi i muzykantami. Co ciekawe, ostatnie takie zdjęcia, gdzie pojawia się skrzypek wraz z kapelą, pochodzą z lat sześćdziesiątych. Wnikliwy aparat Bieńkowskiego ukazuje nam skrzypków w nowej sytuacji, już nie w otoczeniu weselników czy uczestników wiejskiej zabawy, ale w czasie nagrań. Choć jest to dla nich nowa sytuacja, otoczenie jest naturalne - własny dom lub obejście. Poznajemy muzyków, ich twarze - czasem skupione, pełne napięcia, czasem zaś rozświetlone radością z tworzenia. Twarze artystów. Ich ciała w naturalnej pozycji do gry. Poznajemy wnętrza ich domów i ich obejścia, choć niejedna żona zabrania fotografowania starego domu, „kiedy jest nowy". Muzycy grają często w strojach roboczych, choć niejeden prosi, by poczekać z nagraniami i fotografowa­ niem, aż się umyje i przebierze. Zdjęcia te będą miały kiedyś znaczną wartość, tak przecież wygląda dzisiejsza wieś. Choć nie ma już tradycyjnego współuczestnika „muzyki", czyli śpiewających przyśpiewki uczestników zabawy czy wesela, własna wieś i zagroda stanowią wciąż naturalną scenerię dla tej muzyki. Muzykanci, choć są często starymi, schorowanymi ludźmi, gdy już się uda ich namówić do gry, powracają do lat swej młodości. Muzyka, która znalazła się na płycie jest pełna energii i radości z gry. Co najważniejsze, nie jest to muzyka dostosowana do miejskich gustów, ugładzona, nie jest to muzyka sceny festiwalowej. Andrzej Bieńkowski zawsze prosił o te najstarsze mazurki i obery. Niektórzy skrzypkowie uczyli się od mistrzów urodzonych i dorastających w dziewiętnas­ tym wieku. Tradycja tych melodii i sposobu ich wykonywania jest więc bardzo długa. Nagrania Andrzeja Bieńkowskiego są zapisem tego, czego być może już za kilkanaście lat na wsi nie spotkamy. Ostatni wiejscy muzykanci to roczniki lat trzydziestych i nikt się już od nich nie uczy grania. Może tylko pojedynczy, młodzi, zafascynowani tą muzyką „kawalerowie" z miasta. Jednak to, co najcenniejsze w działalności Bieńkowskiego znajduje się na końcu albumu. Są to „Zeszyty Etnograficzne", lakoniczny zapis licznych, często męczących wypraw do muzykan­ tów. Zapis pełen nazwisk, nazw miejscowości. Jednak ten, kto zada sobie trud wczytania się w te dzienniki, odkryje niejako dopełnienie poprzednich stronnic. Andrzej Bieńkowski potrafił wejść w ten nieufny świat starych, schorowanych, często biednych i samotnych ludzi. Wraz z nim wchodzimy w skomplikowane niuanse antagonizmów między muzykami, problemy rodzinne, gdy żona nie pozwala grać, wzajemne oskarżenia o pijaństwo. Odkrywamy smutną prawdę, że wieś, a nawet własne wnuki, nie chcą już ich słuchać, co więcej - śmieją się z nich. I tu po raz kolejny odkrywamy banalną prawdę - to, jakim się jest badaczem zależy od tego, jakim się jest człowiekiem. Sam autor przyjął pozycję uczeń-artysta - mistrz-artysta. Jak pisze: „Przyjąłem następujące zasady działania: 1. Nie znam się na muzyce ludowej ani na muzykantach. 2. Nauczyć mnie jej mogą tylko muzykanci i ludzie ze wsi. 3. W mojej pracy chcę przyjąć ich (muzykantów) punkt widzenia". Taka i tylko taka metoda okazuje się skuteczna w przypadku �230 RECENZJE I OMÓWIENIA badania zjawisk tak skomplikowanych, jak środowisko artystów, a w tym przypadku byli to wiejscy muzykanci. Pasja Bieńkowskiego, jego upór, pozwoliły dotrzeć nawet do tych, którzy przez 19 lat wzbraniali się przed nagraniami. Jego umiejętność słuchania i autentyczne zainteresowanie ich życiem pozwoliły wysłuchać interesujących historii o konszachtach muzyków z ciemnymi mocami. Wielką zasługą Andrzeja Bieńkowskiego jest nie tylko ogromne archiwum, które pozwoliło ocalić tę bogatą twórczość odchodzącego pokolenia muzykantów, ale też to, co wniósł on w życie ludzi, których nikt nie chciał już słuchać. To dzięki jego nagabywaniom wydobywali ze strychów instrumenty i na nowo powracali - grając - do lat swojej młodości. Wielu z nich pod wpływem nagrań zaczęło grać dla siebie, a czasem nawet dla sąsiadów. Andrzej Bieńkowski po prostu, po ludzku, zaprzyjaźnił się ze swymi mistrzami-muzykami, którzy, gdy odjeżdża, proszą, by o nich pamiętał i czasem odwiedził. Zapewne pięknych historii ze spotkań z ludźmi wsi oraz ich opowieści ma Andrzej Bieńkowski w swej pamięci i zapiskach więcej. Czytając pierwszą część książki czułam niedosyt, pewne wątki można było z pewnością rozwinąć, pewne zjawiska z życia wsi zauważone przez autora mogą stanowić inspirację do dalszych poszukiwań. Są to пр.: wątek o współczesnych weselach, na których do dziś odśpiewuje się oczepiny; interesujący wątek opowieści o muzykach i ich wiedzy magicznej. Jednym z ciekawszych jest też problem wpływu miasta, badaczy tej muzyki i festiwali folklorystycznych na twórczość wiejskich muzykantów i śpiewaków. Pozostaje nam tylko czekać na następne wydawnictwa Autora. Małgorzata Bujak Dariusz Matelski, Niemcy w Polsce w XX wieku, Warszawa-Poznań 1999, Wydawnictwo Nauko­ we PWN S.A., ss. 464 Kilka lat temu moją uwagę zwróciła książka Dariusza Matelskiego Mniejszość niemiecka w Wielkopołsce w latach 1919-1939 (Poznań 1997), która opisywała ważny fragment historii mojej „małej ojczyzny". Dlatego w „Etnografii Polskiej" (t. X L I I : 1998) opublikowałem jej omówienie, zwracając uwagę na brak monograficznych opracowań losów mniejszości narodowych zamiesz­ kujących w I I Rzeczypospolitej. Z innych względów publikacja ta zwróciła uwagę specjalistów zajmujących się badaniami stosunków polsko-niemieckich i została przez nich zrecenzowana. Jedną z najciekawszych recenzji opublikował w Przeglądzie Zachodnim Jerzy Krasuski, podkreś­ lając „przedstawienie w książce problemu mniejszości niemieckiej ze zrozumieniem racji obu stron" (nr 3 (288): 1998, s. 237). Podkreślił on również, że niezależnie od realnego zagrożenia, jakie stanowiły dla polskiego bytu państwowego poczynania Niemiec, nie wolno się godzić na usprawiedliwianie tym nierzetelności historiografii . Kontynuując badania niemcoznawcze prowadzone na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, D. Matelski opublikował dwa lata później książkę, która opisuje losy Niemców zamieszkujących na ziemiach polskich w całym X X stuleciu. Znaczące poszerzenie ram czaso­ wych, podkreśla chęć powiązania nieodległej przeszłości z teraźniejszością. Przyjęcie za cezury czasowe lat 1918 i 1998 jest w pełni uzasadnione, co autor precyzyjnie wyjaśnił we „Wstępie". Zrozumiałe jest również wyznaczenie zasięgu terytorialnego rozważań zgodnego z obszarem, jaki w danym czasie historycznym obejmowało państwo polskie. Przeglądając polskie periodyki naukowe, ze zdziwienie stwierdziłem, że brak w nich recenzji omawianej pozycji. Chociaż nie specjalizuję się w problematyce niemcoznawczej, postanowiłem przedstawić koncepcję całości i podzielić się refleksjami, do jakich skłoniła mnie lektura. Uważam bowiem, że niezależnie od oceny całości - akceptacji bądź dezaprobaty dla zawartych w niej poglądów, pozycja ta zasługuje na upowszechnienie. 1 1 Por. także recenzja Stanisława Żerko w Dziejach Najnowszych, r. X X X : 1998, nr 3. �RECENZJE I OMÓWIENIA 231 Książkę tworzy sześć rozdziałów, w których autor zaprezentował chronologicznie dzieje Niemców mieszkających w Polsce w X X w. Tylko rozdział pierwszy ma charakter wprowadze­ nia ukazującego osadnictwo niemieckie przed 1918 r. W kolejnych znajdujemy opis działalności Niemców w czasach: I I Rzeczypospolitej, okupacji hitlerowskiej 1939-1945, Polski Ludowej i Ш Rzeczypospolitej. Chronologiczny tok narracji burzy rozdział szósty, w którym przedstawio­ no przegląd historiografii badanego problemu. Autor zapewne uznał, że w ten sposób lepiej podsumuje wcześniejsze dywagacje. Zamiast tego otrzymaliśmy jednak coś w rodzaju podwójnego zakończenia. Czy zabieg ten był konieczny? Wydaje się, że nie, ponieważ książka została zaopa­ trzona w niezwykle rozwinięty aparat naukowy (bibliografia, indeksy, aneksy, wykaz skrótów), który łącznie zajmuje ponad sto dwadzieścia stron. Sama bibliografia, co prawda obejmująca wyłącznie pozycje cytowane, to kilkaset pozycji na trzydziestu sześciu stronach (s. 362-398). Książkę wzbogacają również bardzo rozwinięte, miejscami może nawet z przesadą, przypisy. Została ona jednak pomyślana jako synteza i dlatego nie mogła zostać pozbawiona aparatu naukowego. Trzeba w tym miejscu dodać, że niezwykle staranne opracowanie edytorskie jest mocną stroną książki (czytelne i dobrze opisane mapy, tabele, zdjęcia). Pisząc o losach ludności niemieckiej w Polsce w X X w. D . Matelski musiał przedstawić również stosunek Polaków (i polskich władz, gdy takowe istniały) do niej. Podjął się więc zadania niezwykle trudnego, bo obciążonego ogromnym bagażem emocji, uprzedzeń, stereotypów i ra­ chunków wzajemnych krzywd. Dlatego niezwykle ważne było zachowanie dystansu do opisywa­ nych wydarzeń. Czy autorowi udało się to w pełni? Na to pytanie z pewnością odpowie sobie każdy czytelnik po zakończeniu lektury. Moim zdaniem, w książce widoczna jest dbałość o wielo­ stronną prezentację kontaktów polsko-niemieckich w opisywanym okresie. Przytoczenie licznych przykładów antyniemieckich zachowań polskiej strony (głównie w pierwszej połowie X X w.) stwarza miejscami pewien dyskomfort czytelnikowi nieprzygotowanemu do przyjęcia takiej trud­ nej prawdy. Jednak właśnie to jest zasługą autora, który podjął próbę walki ze stereotypami i funkcjonującymi nadal zafałszowaniami historii. Przykładem może być sprawa działalności tzw. V kolumny w 1939 г., z której uczyniono w okresie P R L ideologicznego straszaka, służącego utrzymywaniu antyniemieckich nastrojów . Obok przeglądu wydarzeń politycznych w omawianej publikacji znajdujemy również opis działalności gospodarczej Niemców i ich wkładu w rozwój kulturalny ziem polskich. Z podobną starannością zaprezentowano represje i prześladowania ludności polskiej podczas okupacji, jak też wysiedlenia Niemców po zakończeniu wojny. Co ważniejsze, autor nie poprzestał na analizie wpływu polityki państwa polskiego i niemieckiego na kształt stosunków między oboma narodami, ale pokusił się również o przedstawienie postaw ludzkich, czyli działań, na jakie się owa polityka przekładała w praktyce dnia codziennego. Wykorzystał do tego celu kwerendę prasową i badania socjologiczne, powtarzając niekiedy swoje wcześniejsze ustalenia, na przykład dotyczące podzia­ łów społecznych występujących w Wielkopolsce po 1918 г., gdy miejscowych Niemców uznawano za „swoich", a napływowych Polaków z Małopolski za „obcych" (s. 138-139). Konstrukcja omawianej książka różni się znacząco od wcześniejszej publikacji, poświęconej Niemcom w Wielkopolsce. O ile tam w kolejnych rozdziałach omawiano poszczególne dziedziny działalności mniejszości niemieckiej (organizacje polityczne, życie gospodarcze, religijne itd.), to znacznie dłuższy okres historyczny badany w tym przypadku, skłonił autora do ścisłego pod­ porządkowania narracji układowi chronologicznemu. W efekcie rozdziały od drugiego do piątego prezentują, obok analizy wydarzeń politycznych, także wydarzenia kulturalne i związane z życiem religijnym Niemców zamieszkujących na ziemiach polskich. Fragmenty te z pewnością zainteresu­ ją nie tylko historyków, ale także etnologów, religioznawców i specjalistów z innych dziedzin. Niemcy w Polsce w XX wieku to książka, której znaczenie upatruję w sposobie podjęcia ważnego problemu historycznego, związanego z obecnością niemieckiej grupy etnicznej na zie­ miach polskich w ubiegłym stuleciu. Autor uczynił to nowatorsko, nie przemilczając trudnych 2 2 Problem V kolumny omówił Jerzy Krasuski w cytowanej wyżej recenzji opublikowanej przez Przegląd Zachodni. �232 RECENZJE I OMÓWIENIA momentów we wzajemnych stosunkach. Zaprezentowany przez D . Matelskiego wywód sprowa­ dza się w istocie do ukazania splotu niezwykle skomplikowanych wydarzeń historycznych, które postawiły na początku stulecia oba narody naprzeciw siebie. Dopiero przemiany polityczne ostatniej dekady X X w. - likwidacja P R L i zjednoczenie Niemiec, diametralnie zmieniły ten stan rzeczy. Wyraziło się to w całkowitej zmianie statusu prawnego mniejszości niemieckiej w Polsce, usankcjonowanej przez podpisanie 17 czerwca 1991 r. traktatu polsko-niemieckiego o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy. Bezsprzecznie, po 1991 r. historia kontaktów Polaków z Niemcami przestała być dla władz polskich i niemieckich elementem kształtującym ideologiczne podstawy wzajemnej wrogości. Stworzyło to nie tylko nową jakościowo sytuację polityczną w stosunkach wzajemnych, ale wyznaczyło również lepsze warunki funkcjonowania mniejszości niemieckiej w Polsce. Oma­ wiana książka dowodzi dynamizmu tych przewartościowań i zaangażowania w nie obu stron (druk wsparły: Fundacja Współpracy Polsko-Niemieckiej i Instytut Historii Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu). Warto na koniec dodać, że autor z godną odnotowania otwartością zaprezentował również trudności, jakie występują obecnie w kontaktach wzajemnych. Uczynił to miejscami z dużym poczuciem humoru. Przykładem niech będzie przytoczona w rozdziale piątym frapująca sys­ tematyka nielegalnych metod nabywania przez Niemców ziemi w Polsce. Obejmuje ona sześć sposobów, określonych kolokwialnie, jako: „na nieboszczyka, na polską żonę, na pętlę kredy­ tową, na fundację, na ewangelika, na spółkę mniejszościową" (s. 290-291). Wysoko oceniając prezentowane dzieło nie mogę się powstrzymać od kilku uwag dotyczących tego, co zakłócało mi nieco lekturę. Mam na myśli nie zawsze chyba do końca przemyślane wtręty, z przesadą podkreślające np. wkład Niemców w rozwój cywilizacyjny Polski (s. 37). W tekście podane zostały wytłuszczonym drukiem, co jakby zawiera w sobie domniemanie o braku intelektualnego przygotowania czytelnika do przyjęcia tej informacji. Wydaje mi się, że znaczenia owego wkładu nikt rozsądny (nie mówię wykształcony) nie mógłby nawet próbować zanegować. Trzeba również uprzedzić czytelnika, że znajdzie w książce powtórzenia informacji z niektórych wcześniejszych publikacji autora. Jest to w pewnym sensie zrozumiałe, jako że losy Niemców w międzywojennej Wielkopolsce np. są częścią całego obrazu wzajemnych kontaktów polsko-niemieckich w X X w. i dlatego należało o nich również opowiedzieć. Polecając lekturę książki Dariusza Matelskiego dodajmy, że wymaga ona od czytelnika sporego skupienia. Zamiast utartych sądów i kształtowanych przez wiele pokoleń stereotypów, opisuje bowiem dzieje trudnego sąsiedztwa zawierające racje obu stron - polskiej i niemieckiej. Konkluzje, do jakich dochodzi autor nie zawsze są łatwe do zaakceptowania, a często nawet prowokują do sprzeciwu i skłaniają do polemiki. Zapewnia to czytelnikowi lekturę nie tylko pouczającą, ale również interesującą. Dzięki temu książka wypełnia istniejącą dotąd poważną lukę w naszej wiedzy o grupie etnicznej, która wniosła istotny wkład w rozwój wielonarodowej Rzeczy­ pospolitej i wpłynęła na jej wielokulturowe oblicze . 3 Andrzej Furier Antoni K r oh, Sklep potrzeb kulturalnych, Wydawnictwo Prószyński i S-ka, Warszawa 1999, ss. 274 Podhale to miejsce symboliczne, region-mit, znak rozpoznawany przez ludzi nauki i sztuki, a także przez odbiorców ich dzieł. Opisywanie tego fragmentu przestrzeni Polski nie jest z pewnoś­ cią wyłączną domeną etnografów, ale przede wszystkim mitografów. Otóż, zwyczajowo przyjęło się, 3 Na pierwszej konferencji na ten temat, zorganizowanej przez U J w 1997 г., podkreślano brak polskich publikacji z tej dziedziny. Por. A. Furier, Problemy wielokulturowości społeczeń­ stwa polskiego. Konferencja w Instytucie Polonijnym Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny, t. L I X : 1997, z. 3, s. 205-207. �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 233 że góralskie znaczy piękne, bo odwieczne, archaiczne, cudem dochowane do naszych czasów. Niewiele jest krain, które kochano by tak namiętnie, natarczywie i w sposób tak bardzo zaślepiony. Fenomenowi Podhala postanowił stawić czoło Antoni Kroh, urodzony w 1942 roku, historyk kultury, etnograf, tłumacz literatury czeskiej i słowackiej. W środowisku etnologicznym dał się już poznać jako autor Współczesnej rzeźby ludowej Karpat Polskich (1974) i „Prywatnego leksykonu współczesnej polszczyzny", który był drukowany na łamach Polskiej Sztuki Ludowej. Konteksty (1991, nr 1). Wspomnianemu regionowi poświęcił także najnowszą pracę zatytułowaną Sklep potrzeb kulturalnych. Może on zaskoczyć wszystkich czytelników przywykłych do lektury klasycz­ nej prozy etnograficznej. Kroh, w bardzo przystępnej formie, snuje swoją opowieść o latach dorastania spędzonych na Podhalu, w Bukowinie, gdzie przybył do swojej ciotki w związku z przewlekłą astmą, którą uleczyć miał górski klimat. Nieco uważniejsza lektura dwudziestu czterech rozdziałów, z których składa się cała praca, wskazuje jednak, że mamy w tym przypadku do czynienia z niezwykle poważną rozprawą antropologiczną opartą na trzech powiązanych ze sobą ujęciach. Pierwsze z nich autor poświęcił przenikaniu się kultur, opisując trudne do zburzenia mury, jakie wyrastały pomiędzy swoimi - wychowanymi i urodzonymi na Podhalu, a obcymi - letnikami, panami, a nawet najbliższymi sąsiadami - Łemkami. Na uwagę zasługuje bardzo odważne domaganie się prawdy o akcji „Wisła", a szczególnie o wysiedlaniu Łemków i Podhalanach, pośpiesznie zaj­ mujących dopiero co opuszczone przez sąsiadów gospodarstwa. Drugi wątek ukazuje kulturę ludową i jej, wasalne czasem, uzależnienie od ideologii PRL-u, czego kwintesencją było utworze­ nie muzeum Lenina w Poroninie. Ujęcie trzecie ogniskuje się na materialnych atrybutach tego, co uważa się za cechę charakterystyczną kultury ludowej Podhala. Zasadniczym spoiwem wymienionych powyżej wątków jest, jak sądzę, demitologizacja kul­ tury ludowej Podhala. Pozostałą część książki wypełniają fragmenty autobiograficzne, które - czyniąc lekturę bez wątpienia przyjemną - nie wpływają jednak na zasadniczy przekaz. Relacja swój-obcy stanowi, jak już wspomniałam, jeden z kluczowych wątków książki. Swoi - dla górali - to ci, którzy mówią tym samym językiem, myślą 'po góralsku', są tutejsi i wierzą w tego samego Boga. Wszyscy, którzy nie mieścili się w tym schemacie uważani byli za dziwaków, przedmiot niewybrednych kpin, a nawet obiekt słusznej agresji. Byli po prostu obcy. Autor omawianej pracy dużo uwagi poświęca poszukiwaniu granic kultury góralskiej. Występo­ wał tutaj wyraźny konflikt między ideologicznymi ustawami kolejnych rządów (od Austro-Węgier po P R L ) a lokalnym poczuciem przynależności. Elity naukowe i artystyczne związały górali z kulturą polską dopiero w drugiej połowie X I X wieku; samym góralom kwestia powyższa dość długo była raczej obojętna. Tatry bowiem, wraz z najbliższą okolicą, stanowiły kulturalną i gospodarczą całość, wewnętrznie zróżnicowaną, ale należącą do wielkiej kultury karpackiej. Ojczyzna duchowa ważniejsza była, mówi Kroh, od podejmowanych gdzieś daleko decyzji urzędników i etnografów. Wyłomem w tej idealnej wspólnocie byli Łemkowie: wyznawcy obrządku wschodniego, „ludzie ruscy", właściciele nieznanych wcześniej sadów, hodowcy zwierząt innych, niż odwieczne owce. Ta urozmaicona gospodarka sprawiła, że wiodło im się lepiej od miejscowych. Akcja „Wisła" spadła góralom, jak z nieba: pozbyli się obcych, zajęh część ich gospodarstw, resztę porosła trawa i zmowa milczenia. Czasy PRL-u to drugi z wyraźnych motywów całej książki. Romans góralszczyzny z ideologią socrealizmu, a potem PRL-u, był długi i owocny. Jego początki sięgają czasów pobytu Lenina na Podhalu. Muzeum ojca rewolucji utworzono w najpiękniejszej poronińskiej chacie, a w rzeczy­ wistym miejscu jego pobytu w Białym Dunajcu powołano do życia stałą wystawę, urządzoną w klasycznym, cepeliowskim stylu. Socrealizm ujednolicił kulturę górali, sprowadził ją do maso­ wych i powielanych wyrazów produkowanych przez oficjalną Cepelię. Uzyskany w wyniku tej manipulacji polski, socjalistyczny góral w odpowiednim stroju stał się nieodzownym elementem państwowych świąt, a góralskie zespoły przygrywały zagranicznym delegacjom. Uległość górali okazała się jednak złudna. Co prawda, stroje, które można było zobaczyć w czerwcu 1979 roku podczas mszy koncelebrowanej przez Jana Pawła I I na nowotarskim lotnisku były identyczne z tymi, które towarzyszyły centralnym dożynkom, ale ludzie je noszący zmienili się diametralnie. Polskość górali stała się antyrządowa, jawnie religijna. �234 RECENZJE I OMÓWIENIA Trzecim wątkiem przewodnim pracy jest atak wymierzony w mit archaiczności kultury Pod­ hala. Co ważne - autor swoje argumenty wspiera rzeczowo, wielostronnie, z dobrze pojętą pasją polemisty. Na pewno nie brak mu brawury, ponieważ godzi w samo jądro utrwalonego stereotypu archaicznej góralszczyzny. I tak, za niewątpliwy atrybut każdego górala powszechnie uchodzi odpowiedni strój, taniec zbójnicki oraz aura 'zbójowania'. Podtrzymywana przez dziesięciolecia koncepcja, wyrażana przy pomocy wierszy, prozy, płócien, fotografii i filmów, przekonywała 0 tym, że w atrybutach tych tkwi szczególna moc obyczajowa. K r oh pamięta dobrze, że pierw­ szym strojem każdego górala był wigon, czyli zwyczajna koszulka do połowy łydek. Znane z występów estradowych stroje dzieci góralskich zostały wymyślone w latach dwudziestych nasze­ go stulecia przez osiadłą na Bukowinie nauczycielkę. To ona założyła przyszkolny zespół i wyna­ jęła krawca, by szył stroje według jej pomysłu. Bardzo wiele wysiłku kosztowało tę animatorkę kultury przekonanie dzieci do występowania w kierpcach. Wolały one 'pańskie' buty, bo kierpce były oznaką ubóstwa. Ongiś wykonywano je z niewyprawionej skóry, nie zdobiono, a w czasie głodu służyły jako namiastka pożywienia. Wprowadzenie dziecięcych strojów do kultury Podhala było naruszeniem symbolicznych znaczeń wpisanych w jej funkcjonowanie. Przykładem mogą być tutaj góralskie portki. Pierwsze cyfrowane portki były dla górala oznaką dojrzałości, kupowano je za pierwszą otrzymaną wypłatę. Dziś są tylko atrakcją turystyczną, a górale wolą nosić dżinsy. Ciągle odnawianą i atrakcyjną legendą pozostają postacie zbójników i ich zbójnicki taniec. Popularny obrazek przedstawia zbójników skaczących przez ognisko w ogromnych czerwonych czapkach obszytych złotą lamówką. Taki wizerunek powielany jest przez cały przemysł pamiąt­ karski. Skąd wszelako wziął się pomysł na czerwone czapki w środku lasu? Jego rodowód sięga węgierskich hajduków z południowej strony Tatr. To oni właśnie nosili wysokie czapy, na które zbójnicy polowali, jak na skalpy. W rzeczywistości były one jednak dużo mniejsze, ich powięk­ szenie zawdzięczamy właściwemu kulturze ludowej przerysowaniu. Po raz kolejny okazuje się zatem, wbrew przyjętemu przekonaniu, że to zwykły przypadek a nie uświęcona tradycja Pod­ halan jest twórcą wzorów kulturowych. Taniec zbójnicki w obecnej postaci to także wynik ingerencji, a nie autochtonicznego trwania. Został on stworzony, jak ustalił Kroh, przez Szczęsnego Połomskiego, naczelnika Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół" z Nowego Targu. Pragnął on w sposób oryginalny uczcić pięćsetną rocznicę bitwy pod Grunwaldem i z tej okazji przygotował specjalny pokaz pod nazwą „Ćwicze­ nia toporkami wraz z tańcem górali tatrzańskich". Były to zaaranżowane popisy gimnastyczne, lekko „podmalowane" na ludowo, z użyciem góralskich ciupag. Swój pomysł Połomski rozrysował i zaplanował do najdrobniejszego szczegółu. Rzecz ogłoszona została drukiem i rozwiewa ona jak mgłę wizję swobodnej zabawy zbójnickiej, w jaką długo kazali nam wierzyć zarówno pisarze, jak i etnografowie. Kroh wielokrotnie uświadamia czytelnikowi, że kultura Podhala nie powstała na skutek odcięcia jej od zniekształconej rzeczywistości, tylko w wyniku kontaktów z innymi kulturami, z których jedną z najważniejszych była, niestety, kultura etnografów. Dzięki próbie rekonstrukcji rodzimej kultury podhalańskiej przełamał stereotyp o nadzwyczajnej rasie silnych ludzi o orlich nosach i barwnych strojach. Przy okazji zadrwił z potrzeby egzotyzmu, właściwej tak wielu z nas. Sklep potrzeb kulturalnych wpisuje się w utrwaloną już w polskiej etnografii tradycję demitologizacji kultury ludowej. Za tekst założycielski dla tego nurtu uznać można wspólny artykuł Czesława Robotyckiego i Stanisława Węglarza, „Chłop potęgą jest i basta" . Kultura ludowa opisana przez etnografię jest w nim przedstawiona jako twór zmityzowany, podległy ideologiom 1 paradygmatom stworzonym jeszcze przez XIX-wiecznych ludoznawców. To oni skanonizowali obraz „wsi spokojnej, wsi wesołej", z którego drwił w Antropologii kultury wsi polskiej XIX wieku Ludwik Stomma. Pokazał on, w jakim stopniu kolbergowski świat jest światem „roztańczonym do skretynienia", w którym nie ma miejsca na pracę, codzienność, szarą rzeczywistość. Do1 2 1 Cz. Robotycki, S. Węglarz, Chłop potęgą jest i basta. O mityzacji kultury ludowej w nauce, Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, 1983, nr 1-2. L . Stomma, Antropologia kultury wsi polskiej XIX wieku, Warszawa 1986. 2 �235 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA ciekliwy czytelnik mógłby w tym momencie zapytać o to, czy przebogata mozaika anegdot o przewodnikach tatrzańskich, partyjnych dygnitarzach, działaczach kulturalnych, jasnych i ciem­ nych podhalańskich sprawkach, nie jest w istocie utajoną formą tworzenia mitu? Ten przecież, aby trwał musi być podtrzymywany i opowiadany wciąż na nowo. Co, moim zdaniem, Sklep potrzeb kulturalnych czyni. Nieco zabawne jest zatem to, że gawędy Kroha spotkały się z ostracyzmem samych górali: informowano o ich oburzeniu w serwisie „Teleexpresu" i w specjalnym reportażu emitowanym przez I program PR. Z drugiej strony, na łamach Gazety Wyborczej, pochlebnie oceniła Sklep potrzeb kulturalnych noblistka Wisława Szymborska, a program II PR nadał książkę w odcinkach. Ilu etnografów może poszczycić się takim wyróżnieniem?! Szkoda zatem, że nie można tej pracy uznać za dzieło naukowe napisane przez zawodowego etnografa. Brak w niej bibliografii, scjentystycznej metody analizowania, a w wielu miejscach przypisów oraz źródeł. Jest to zatem raczej zgrabny mariaż reportażu, wspomnień i krytyki, połączenie autobiografii i etnograficznego eseju niż klasyczny przykład monografii regionu. Katarzyna Kaniowska (odwołująca się do usta­ leń Michała Głowińskiego) zaliczyłaby pracę Kroha do kategorii dokumentu-powieści. Jest to, według tej badaczki, jeden z najważniejszych, narracyjnych nurtów współczesnej antropologii. Dokument musi w takim przypadku spełniać warunki literackości, a są nimi beletryzacja lub upowieściowienie . Kroh - jak sądzę - poprzez przyporządkowanie i niesystematyczne stosowanie ujęć i procedur właściwych narracyjnym formom literackim, skłania się zdecydowanie wyraźniej ku beletrystyce, niż naukowej monografii. Tak czy owak, Antoni Kroh jawi się jako kolejny - chociaż przewrotny i mimowolny - popularyzator kultury Podhala. Cóż bowiem z tego, że autor Sklepu potrzeb kulturalnych pozbawia aury odwieczności i autentyczności takie elementy rzekome­ go dziedzictwa Podhala, jak obrazki na szkle, ciupagi, kierpce, a nawet gazdowska gościnność. Mimo tej demaskatorskiej pracy i krytycznej wrażliwości pisze o nich z wielką miłością. Omawia­ ną książkę przesycił Kroh wyczuwalną tęsknotą za krajem lat dziecinnych, a także, co zapewne nie mniej istotne, za miejscem swoich najintensywniejszych, być może, badań terenowych. 3 Mariola Kuligowska Wielka Syberia Małych Narodów, Ewa Nowicka (red.), Kraków 2000, Zakład Wydawniczy „NOMOS" Dla przeciętnego polskiego czytelnika pod pojęciem „Syberia" kryją się przede wszystkim rozległe (i odległe zarazem) przestrzenie oraz miejsce zsyłki tysięcy rodaków. Ewa Nowicka wraz z współautorami książki Wielka Syberia Małych Narodów proponuje zupełnie inne spojrzenie na te tereny. Redagowana przez nią praca różni się od dostępnych, „klasycznych" publikacji o tema­ tyce syberyjskiej. Historię traktuje się tu jedynie jako środek do wyjaśnienia procesów zachodzą­ cych współcześnie (teraźniejszość jest bowiem dla autorów najważniejsza) a największy nacisk kładzie się na sytuację ludności autochtonicznej (z przyczyn politycznych do tej pory marginalizo­ wanej, uważanej za przeżytek kulturowy i co najwyżej punkt wyjściowy w dziele tworzenia „człowieka radzieckiego"). Autorzy słusznie wyszli z założenia, że wspólne losy historyczne, związane z ekspansją car­ skiej Rosji w głąb Azji a następnie powstaniem i upadkiem ZSRR, tworzą z ziem syberyjskich obszar na tyle jednolity, by toczyły się tu obecnie te same procesy kulturowe i polityczne. Układają się one w jeden wzór, który odczytać można jako narodziny bądź też... odrodzenie narodowe. Wokół tego problemu, przełożonego na sytuację w konkretnych republikach, kon­ centrują się rozważania Agnieszki Halemby, Zoji Morochojewej, Ewy Nowickiej, Łukasza Smyrskiego, Pawła Trzcińskiego, Roberta Wyszyńskiego i Stanisława Zapaśnika. 3 K . Kaniowska, Opis - klucz do rozumienia kultury, Łódź 1999, s. 162-163. �236 RECENZJE I OMÓWIENIA Stanisław Zapaśnik i Zoja Morochojewa ukazują trudności, przed jakimi staje badacz przy próbie wyodrębnienia niezmiennych elementów kultury buriackiej. Wynikają one z tego, że ple­ miona buriackie nigdy nie wytworzyły wspólnej kultury a ciągłość ich i tak niejednolitej tradycji była wielokrotnie zakłócana. Autorzy zwracają uwagę na negatywne dla buriackiej tożsamości skutki radzieckiego systemu oświaty, który kulturę rdzenną ujmował jako kulturę niższą i przez to prowadził do braku identyfikacji z nią . Podkreślają także znaczenie zmian struktury społecznej dla analizy tradycji buriackiej. Celem Ewy Nowickiej jest poznanie tożsamości społecznej Buriatów poprzez określenie ich postaw względem grupy własnej i obcej. Rdzeniem przeprowadzonych przez nią badań jest założenie mówiące, iż dopiero zaistnienie „obcości" umożliwia nam wyznaczenie tego, co „swoj­ skie". Autorka przedstawia między innymi autostereotyp Buriata i utkany na zasadzie przeciwień­ stwa obraz grupy obcej (Rosjan). Mierzy dystans etniczny, używając do tego takich wskaźników jak - stopień akceptacji małżeństw mieszanych i dzieci pochodzących z takich związków. Zaobser­ wowana przez nią wysoka pozycja Rosjan jako potencjalnych partnerów skłania do refleksji. Uwypukla znaczenie bliskich, bezpośrednich kontaktów dla zmniejszania poczucia obcości. Robert Wyszyński zajmuje się analizą kilku rodzajów więzi społecznej występującej wśród Buriatów, szczególny nacisk kładąc na więź narodową i panmongolską. Zastanawia się, czy możliwe jest wyodrębnienie kanonu kultury buriackiej. Dużą wartość przypisuje działaniom instytucjonalnym podejmowanym przez rdzenną inteligencję (należy do nich np. organizacja konkursu na flagę narodową, wykreowanie festiwalu opartego na realizacji wątków eposu ludo­ wego). Omawiając przebieg procesów odrodzenia (narodzin?), zwraca uwagę na pojawienie się w kulturze buriackiej nowego zjawiska - neotradycjonalizmu, rozumianego jako tworzenie nowa­ torskich symboli na bazie tradycyjnych znaków. Kwestię tę porusza w swych rozważaniach także Łukasz Smyrski. Również na innym terytorium syberyjskim - w republice Ałtaj - podejmowane są, jak wskazuje Agnieszka Halemba, próby stworzenia jednolitej kultury narodowej. Zadanie to utrud­ nia stale utrzymująca się autoidentyfikacja mieszkańców na poziomie rodowo-plemiennym. Duże zróżnicowanie wewnętrzne nie sprzyja tworzeniu jedności. Faktu tego nie chcieli przyjąć do wiadomości badacze radzieccy , pomijają go także współcześni ideologowie ałtajscy. Czynnikiem pozytywnym dla procesu narodowotwórczego wydaje się natomiast być odrodzenie religijne. Autorka zauważa, iż miejscowi intelektualiści mają jednak problem z określeniem, która z wy­ znawanych w republice religii najlepiej nadaje się do konsolidacji ludności Ałtaju. Łukasz Smyrski śledzi instytucjonalne przejawy zjawiska odrodzenia narodowego w Tuwie. Uwidaczniają się one między innymi w poparciu władz dla projektu szkoły narodowej (której celem ma być zaznajomienie młodzieży z tradycją), kreacji symboli narodowych, odgórnym tworzeniu warunków dla rozwoju rdzennej kultury oraz organizowaniu świąt narodowych i religijnych. Autor ostatniego z rozdziałów omawianej publikacji - Paweł Trzciński - skupia się na problemie już wcześniej sygnalizowanym, polegającym na oddziaływaniu Rosjan na kultury auto­ chtoniczne. Analizę swą prowadzi na przykładzie sytuacji w republice Sacha (Jakucja). We wdrażanych programach odrodzeniowych wyróżnia dwa nurty. Pierwszy z nich sprowadza się do reinterpretacji wybranych elementów kultury tradycyjnej tak, by zaspokajały one współczesne potrzeby. Drugi natomiast zasadza się na działaniach prowadzących do zmiany sposobu po­ strzegania własnej pozycji, uwolnieniu rdzennej kultury od negatywnego wartościowania, będą­ cego efektem propagandy radzieckiej. Autorzy, których prace złożyły się na książkę „Wielka Syberia Małych Narodów", wskazali w swych publikacjach na kilka podstawowych problemów, z którymi styka się socjolog czy antropolog prowadzący badania. Dobrze byłoby je w tym miejscu zebrać. Po pierwsze, badania 1 2 3 1 Sytuacja ta jest typowa również dla innych republik syberyjskich. Narzucili oni grupom nie poczuwającym się do wspólnoty jedną nazwę - Ałtajczycy (s. 99). W Republice Ałtaj, w zależności od regionu dominują: buddyzm, szamanizm, burchanizm bądź prawosławie. 2 3 �RECENZJE I OMÓWIENIA 237 naukowe mogą zostać wykorzystane do celów ideologicznych. Co więcej, istnieje ryzyko, że względy ideologiczne znacząco wpłyną na ich wyniki. Sytuacja taka jest możliwa w przypadku, gdy badacz angażuje się w ruch na rzecz odrodzenia narodowego. Dlatego dobrze, że studiami nad kulturą syberyjską zajmują się także osoby bardziej neutralne z racji swego pochodzenia - na przykład Polacy. Nie można zapominać również o tym, iż wyniki badań mogą wpływać na obraz własny grupy. Poza tym, pewne cechy i pojęcia podlegają odmiennemu wartościowaniu w różnych kulturach i rażącym błędem byłoby niezauważenie tego faktu. Badacze, których pracę mam przed sobą, takiej pomyłki nie popełnili. Na pozytywne wyróżnienie zasługuje pomysł umieszczenia w książce fotografii (szkoda, że nie kolorowych). Przybliżają one czytelnikowi tematykę stosunkowo odległą. Dzięki nim omawia­ na praca wydaje się być bardziej przystępna. Jednym z niewielu zarzutów, jakie można skiero­ wać pod jej adresem, jest nieumieszczenie procesów toczących się w republikach syberyjskich w ramach szerszej perspektywy. Zjawisko określane mianem odrodzenia narodowego nie ogra­ nicza się jedynie do tych terenów, występuje również w innych jednostkach administracyjnych Federacji Rosyjskiej a także szeroko poza nią - stanowi ogólnoświatową tendencję ostatnich lat. Być może warto byłoby to podkreślić. Ponadto, wydaje mi się, że zbyt mało głosu w tej publi­ kacji udzielono badanym. Tylko w niektórych miejscach pozwolono im zaistnieć w sposób pod­ miotowy, cytując ich wypowiedzi. Względy polityczne ograniczały możliwości prowadzenia badań naukowych na terenach Związku Radzieckiego. Przemiany, jakie dokonały się w ostatnich latach, otworzyły przed bada­ czami nowe perspektywy. Autorzy omawianej pracy wykorzystali je bardzo dobrze. Podjęli się analizy problematyki dotychczas pomijanej (kwestie etniczne w ZSSR stanowiły temat tabu, gdyż nie pasowały do oficjalnej doktryny). Dzięki temu udało im się zapełnić lukę istniejącą od wielu lat na rynku książki naukowej. Ich publikację można polecić wszystkim zainteresowanym zagad­ nieniami etnicznymi. Syberia stanowi bowiem niezwykłe laboratorium etniczne, jest polem służą­ cym obserwacji dokonujących się współcześnie procesów narodowotwórczych. Pozycję tę powinny wziąć do ręki także osoby, które chcą po prostu poszerzyć swoją wiedzę o tych terenach. Katarzyna Kulikowska Lech Leciejewicz, Nowa postać świata. Narodziny średniowiecznej cywilizacji europejskiej, Wrocław 2000, Monografie Fundacji Na Rzecz Nauki Polskiej, ss. 491 Od wielu lat obserwujemy wzmożone zainteresowanie dziejami Europy. Obejmujące nasz kontynent procesy integracyjne, jak i prowadzące do rozpadu starych struktur, skłaniają do refleksji nad tym, co wspólne i co odmienne dla jego mieszkańców, co ich łączy, co dzieli, jakie są korzenie europejskiego dziedzictwa kulturowego, jak kształtowało się pojęcie 'Europy', jakie były skutki procesów historycznych dla kultury europejskiej (a może raczej należałoby mówić o kulturze Europy?). Najnowsza książka prof. Leciejewicza jest pasjonującym, głęboko refleksyjnym wykładem europejskich dziejów, w których wyniku ukształtowały się podwaliny naszej kultury, tkwiącej korzeniami w antycznej tradycji helleńsko-rzymskiej i w chrześcijaństwie. Autor znakomicie uka­ zał rolę tych trzech elementów w formowaniu cywilizacji europejskiej, w tworzeniu wspólnoty, z której może nie do końca zdajemy sobie dziś sprawę i która zapewne nie ma żadnego zna­ czenia dla wielu mieszkańców Europy. L . Leciejewicz ukazał również, jak doszło do podziałów chrześcijańskiego świata, a w ich następstwie - kontynentu, i uformowania się odrębnych (istnie­ jących do dziś) „kręgów": wschodniego i zachodniego, różniących się nie tylko pod względem religijnym, społeczno-politycznym, etnicznym, lecz także kulturowym. Widzimy też, jak wielką rolę odegrało chrześcijaństwo, m.in. jako opozycja wobec islamu, w kształtowaniu europejskiej tożsamości i poczucia przynależności do jednej wspólnoty religijnej, mimo istniejących w niej podziałów wewnętrznych. �238 RECENZJE I OMÓWIENIA Przez wiele wieków Europa podzielona była między Imperium Romanům i barbaricum. Autor doskonale scharakteryzował wewnętrzne zróżnicowanie tych terenów, np. kulturową odmien­ ność należących do barbaricum Bałtów, ludów ugrofińskich, mieszkańców części Skandynawii i „wyspiarzy" (Irlandia, Szkocja). Wskazał też na istnienie pogranicza kulturowego na styku tych dwóch potężnych obszarów, zanim jeszcze barbaricum zostało włączone w nurt przemian obej­ mujących zachodnią część Europy. L . Leciejewicz zwrócił również uwagę na trwałość wzorów kultury duchowej, które wyróżniały barbaricum, i na ich korzenie, sięgające niekiedy epoki brązu. Ważne miejsce zajmują tu kulty solarne, zwyczaj palenia zwłok, sztuka naskalna. Autor stawia wiele istotnych pytań badawczych. Dotyczą one np. możliwości kultywowania własnych wzorów życia przez ludność autochtoniczną barbaricum, korzystania z dorobku cywilizacyjnego Imperium przez barbarzyńskich przybyszy, zakresu erozji tradycyjnych struktur kulturowych w zmieniającej się rzeczywistości i in. Europa ukazana przez prof. Leciejewicza jest kontynentem podlegającym nieustannym zmia­ nom, procesom integracji i dezintegracji, kontynentem zróżnicowanym, a przecież posiadającym wspólne korzenie, przyjmującym liczne fale migracji i poddającym się masom najeźdźców, pusto­ szących ją, a jednocześnie wnoszących nowe wzory do wspólnego dziedzictwa. Część z nich adaptuje się do miejscowych tradycji, część ulega asymilacji lub przyswaja sobie nowe wzory. Przykładem mogą być wpływy cywilizacji śródziemnomorskiej na kulturę islamu. Książka dotyczy średniowiecza, skłania jednak do przemyśleń nad współczesnością. Nad tym, co pozostało z fundamentów naszej cywilizacji. Na ile są one dla nas ważne na początku X X I wieku? Jaki jest nasz stosunek do europejskiej spuścizny? Brak miejsca nie pozwala na szczegółowe omówienie pracy. Chciałabym jednak polecić ją wszystkim, którzy pragną poznać i zrozumieć europejskie dziedzictwo, jego źródła i procesy, których efektem jest przecież także dzisiejsza Europa. Iwona Kabzińska Gerard Labuda, Święty Wojciech, Biskup - męczennik, patron Polski, Czech i Węgier, Wrocław 2000, Monografie Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej, ss. 334 W 1997 roku minęło 1000 lat od męczeńskiej śmierci św. Wojciecha. Obchody jubileuszowe stały się okazją do przypomnienia tej postaci. Powstało wiele opracowań książkowych, setki artykułów, wystaw, przeprowadzono liczne badania (zaangażowali się w nie również archeolodzy i etnologowie z Instytutu Archeologii i Etnologii PAN). Zainteresowania prof. Labudy znacznie wyprzedziły swoistą „modę" na św. Wojciecha. Rozpoczął on bowiem swoje badania i gromadze­ nie materiałów dotyczących Świętego już w roku 1937. W książce, będącej podsumowaniem wieloletnich prac Autora, wykorzystano wiele bezcen­ nych, unikalnych źródeł archiwalnych pochodzących z różnych krajów, księgi pamięci, kroniki i liczne opracowania. Sam spis literatury zajmuje 17 stron tekstu. W pracy omówione zostały szczegółowo kolejne etapy życia Świętego. Ukazano środowisko rodzinne i szkolne, w jakim się wychowywał, działalność duszpasterską, misyjną, pątniczą, wreszcie - okoliczności śmierci oraz powstanie, rozwój i przejawy kultu. Obszerny rozdział poświęcony jest prezentacji stanu badań, wiedzy historiograficznej. G . Labuda znakomicie wpisał życie świętego Wojciecha w realia historyczno-polityczne Europy. Poznajemy też wiele osób z bezpośredniego otoczenia Świętego. Osób, które miały wpływ na podejmowane decyzje, kształtowały Jego osobowość i drogę życiową. Wiele uwagi poświęcił Autor związkom Kościoła z polityką oraz procesom chrystianizacyjnym, obejmującym kolejne obszary kontynentu. Książka została napisana z wielką pasją i nieukrywaną sympatią dla jej Bohatera. Zabrakło mi jednak rozdziału ukazującego stosunek współczesnych mieszkańców Polski i innych krajów, choćby wymienionych w tytule Czech i Węgier, do tej postaci, a także informacji o występujących obecnie śladach kultu. Zabrakło odpowiedzi na pytanie, czy Święty Wojciech, �RECENZJE I OMÓWIENIA 239 czczony w różnych krajach, stał się rzeczywiście postacią łączącą różne obszary Europy, czy też Jego wspomnienie (i związane z Nim uroczystości) ma charakter lokalny. Jakie znaczenie ma dziś Jego życie i śmierć? Czy kult św. Wojciecha ogranicza się do Kościoła, czy też wychodzi poza jego mury? Odpowiedź na niektóre z tych pytań przynoszą badania etnologiczne, prowadzone w Instytucie Archeologii i Etnologii P A N . Na pełną publikację ich wyników musimy jednak jeszcze poczekać. 1 Iwona Kabzińska Anna Engelking, Klątwa. Rzecz o ludowej magii słowa, Wrocław 2000, Monografie Fundacji Na Rzecz Nauki Polskiej, ss. 315 Przedmiotem książki jest ludowy, słowny rytuał klątwy, analizowany w różnych kontekstach sytuacyjnych, jak też w szerokim kontekście kulturowym: mitologii ludowej, religii oraz w od­ niesieniu do obowiązujących w tej kulturze norm i wartości. W polskiej humanistyce nie było dotychczas pracy tak szeroko omawiającej wspomniane zagadnienie, prezentującej strukturę, funkcje i semantykę klątwy, ukazującej „wewnętrzny system" ludowych rytuałów słownych. Jednym z jej walorów są ponadto niezwykle interesujące materiały zgromadzone podczas badań terenowych, przeprowadzonych przez Autorkę (częściowo z grupą studentów) w latach 1980-1998 „na szeroko rozumianym pograniczu polsko-wschodniosłowiańskim (białoruskim i ukraińskim): od Podlasia i Grodzieńszczyzny po Przemyskie i Łemkowszczyznę" (s. 7). Bazę źródłową stanowi również bogata literatura etnograficzna, antropologiczna, folklorystyczna i językoznawcza. Zjawisko omawiane przez Autorkę należy do sfery magii. Część książki poświęcona więc została nieprofesjonalnej magii ludowej, wyjaśnieniu znaczenia samego terminu 'magia', omówie­ niu jego ujęć językoznawczych, ukazaniu magii jako specyficznego sposobu działania, a także - określonego światopoglądu. Autorka scharakteryzowała również zasadnicze elementy teorii magii słowa, wiary w jego moc sprawczą, w oddziaływanie na rzeczywistość. Wśród przywoła­ nych prac znalazły się m.in. dzieła Jana Stanisława By stronia, Kazimierza Moszyńskiego, Jana Karłowicza, Michała Buchowskiego, Ryszarda Tomickiego, Toshihiko Izutsu, Jeyaraja Tambiaha, Mircei Eliadego, Marcela Maussa i wielu innych. Autorka skoncentrowała się na pracach przedsta­ wicieli różnych dyscyplin humanistycznych, pomijając - z niezrozumiałych dla mnie względów - teksty biblistów (nazwiska kilku z nich zostały zaledwie wymienione w przypisie na s. 5-6), a przecież - jak sama słusznie zauważyła - klątwa od dawna stanowiła obiekt ich zainteresowań (s. 5-6). Należałoby dodać, że w Biblii bardzo wyraźnie akcentowana jest wiara w moc sprawczą słowa/Słowa. Podkreślana jest też odpowiedzialność za wszystko, co mówimy. W Ewangelii św. Mateusza czytamy пр.: „A powiadam wam: Z każdego bezużytecznego słowa, które wypowiedzą ludzie, zdadzą sprawę w dzień sądu. Bo na podstawie słów twoich będziesz uniewinniony i na podstawie słów twoich będziesz potępiony" (Mt 12, 33-37). O mocy słowa czytamy m.in. w Księdze Rodzaju, Księdze Przysłów i Księdze Psalmów. W Biblii też wielokrotnie jest mowa o wojowaniu językiem, przeklinaniu, obelgach, podstępach, fałszywych świadectwach i oszczerstwach, a także o złych wieściach i - przeciwstawnej im - mowie, która buduje*. Bez uwzględnienia, choćby pobieżnego, tekstów biblijnych praca dotycząca teorii i znaczenia słowa, ilustrowana przykładem klątwy, jest niepełna, nawet jeśli w zamyśle odnosi się ona tylko do kultury ludowej. 1 Patrz пр.: M . Paradowska, / szedł przez pola, łąki, lasy. Święty Wojciech w tradycji ludo­ wej, Poznań 2000, Wyd. W drodze; tejże, St. Wojciech (Adalbert) the Patron Saint of Europe and Poland. His Image in Polish Folk Culture, Ethnologia Polona, vol. 21:2000, s. 103-118; A. Urbańska, Saint Vojtěch in Bohemia, Ethnologia Polona, vol. 21:2000, s. 119-126; A. Woźniak, Kult św. Wojciecha we wsi mazowieckiej X V I I I i pierwszej połowy X I X wieku na tle kultu innych świętych, Etnografia Polska, t. 42: 1998, z. 1-2, s. 141-159. * Popularny wykład na ten temat można znaleźć np. w książce Marka Kinzera, Panowanie nad językiem, Kraków 1995, Wydawnictwo WAM, Księża Jezuici. �240 RECENZJE I OMÓWIENIA Niezwykle ciekawe są te partie książki, w których A. Engelking - odwołując się do bogatego materiału etnograficznego, folklorystycznego i literatury - ukazuje działania oparte na wierze w magiczną moc słowa, omawia przekonania o poważnych konsekwencjach słów wypowiadanych świadomie lub bez udziału świadomości. Wspomina także o sposobach ich odczarowania, unie­ ważnienia, np. przez nazywanie rzeczy po imieniu, zastanawiając się zarazem, czy jest to zawsze możliwe, skoro „słowo pociąga za sobą rzecz w sposób konieczny" (s. 89). Zasadnicza część książki poświęcona jest klątwie, sposobom jej rozumienia, przypisywanym funkcjom (np. wyłączenie ze społeczności, zaklinanie). Formą klątwy jest przeklinanie, łamiące „regułę nazywania rzeczy po imieniu" (s. 119). Autorka podkreśla, iż niezależnie od tego, czy mamy do czynienia z przeklęciem, zaklęciem, przeklinaniem, wyklęciem, zaklinaniem czy zakli­ naniem się (przysięganiem), zawsze poruszamy się w sferze przywoływania mocy (s. 131). Najbardziej rozpowszechnionym w kulturze ludowej typem rytuału klątwy jest klątwa rodzi­ cielska. Materiały przytaczane przez Autorkę, często pełne emocji i ogromnego dramatyzmu, ukazują uczestników tego typu rytuału i skutki wypowiedzianych przez nich słów. W pracy zamieszczono również przykłady zachowań, których uczestnikami są osoby nie połączone więzią rodzicielską, rzucające np. klątwę na tego, kto wyrządził im krzywdę. Odrębny rozdział poświęcony jest semantyce klątwy, językowej strukturze dyrektyw magicz­ nych, wypowiedzeniom żądająco-życzącym i zaklinająco-życzącym oraz różnym formułom wy­ stępującym w funkcji klątwy. Autorka ukazuje także „egzekutorów klątwy" - Pana Boga, Matkę Boską, diabła. Cytowane materiały znakomicie ukazują ludowe sposoby postrzegania tych po­ staci, ich specyficznego „uczłowieczenia". Efektem rzucenia klątwy może być choroba, „niedobra" śmierć, konieczność pokutowania w czyśćcu, rozmaicie pojmowana niedola. Klątwa może też przechodzić na kolejne pokolenia, jest dziedziczna. Skutki klątwy są też zazwyczaj nieodwracalne. Tylko wówczas, gdy osoba, która rzuciła klątwę natychmiast tego pożałuje i poprosi Boga o wybaczenie (zamawiając w tym celu Mszę w kościele) nie zacznie się ona realizować. Autorka słusznie podkreśla, że „w istocie nie ma mowy o odwracaniu czegokolwiek; raczej mamy do czynienia z zapobieganiem, a więc z rytuałem zażegnującym" (s. 272). Unikalna książką A. Engelking zachęca do zadumy nad ludową mądrością, wizją świata, w którym słowo ma moc sprawczą i porządkuje rzeczywistość. Skłania też do refleksji nad sposobem, w jaki sami posługujemy się słowami i nad współczesnym światem: Jak daleko odeszliśmy od biblijnej i ludowej troski o słowo, od namysłu poprzedzającego jego użycie, od świadomości skutków raz wypowiedzianego słowa, od wiary, że może ono tworzyć i zabijać, leczyć rany lub skazywać na udrękę? Jak dalece współczesny świat stał się królestwem pustosłowia, bełkotu, agresywnych dźwięków, bezmyślnych popisów, które można określić jako „chlapanie językiem" lub „mielenie ozorem"? Ile w nim pogardy dla ciszy i dla słów niosących dobro, ukojenie, nadzieję... Iwona Kabzińska Magdalena Zowczak, Biblia ludowa. Interpretacje wątków biblijnych w kulturze ludowej, Wrocław 2000, Monografie Fundacji Na Rzecz Nauki Polskiej, ss. 527 O wartości tej książki stanowi m.in. przebogata, imponująca baza źródłowa - setki wykorzys­ tanych opracowań i zapisy 900 rozmów przeprowadzonych w latach 1986-1996 przez Autorkę oraz studentów Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UW na Litwie, Białorusi, Ukrainie, jak też w różnych częściach Polski. Autorka podkreśla, że Biblia ludowa należy do dziedzictwa kultury staropolskiej, jej korzenie zaś sięgają europejskiego średniowiecza (s. 6). Teza ta znalazła znakomite potwierdzenie w cyto­ wanych w pracy materiałach porównawczych pochodzących z różnych miejsc i okresów. W książ­ ce omówione zostały ludowe sposoby adaptacji tekstów i tradycji biblijnych, najczęściej różniące się znacznie od pierwowzoru. Odmienna jest w nich np. relacja między Bogiem Ojcem i Synem, �RECENZJE I OMÓWIENIA 241 Jezusem, a także między Bogiem i diabłem. Różni się też od biblijnego kanonu ludowa wizja stworzenia świata i człowieka oraz grzechu pierworodnego. Bogata wyobraźnia ukazała własną wizję Potopu, pozwoliła na utożsamienie Noego i jego żony z Adamem i Ewą, wykreowała wiele historii o diabłach i świętych, o wędrówce dusz. Wyrazem ludowych sposobów widzenia wątków biblijnych są m.in. pieśni, kolędy, pastorałki, modlitwy. Drobiazgowo analizowane przez Autorkę ukazują m.in. bogactwo wierzeń oraz zachowań obrzędowych związanych z Bożym Narodzeniem i okresem Godów. Ludowa wyobraźnia dopisała też nowe karty do biblijnych wydarzeń, przydała nowe funkcje występującym w Biblii postaciom. Szczególnie wzruszające jest przypisanie Matce Boskiej roli opiekunki dziewcząt, które urodziły nieślubne dziecko (bo przecież Maryja także rodziła, będąc panną). Rzucenie przez Nią klątwy na kukułkę, która swym głosem mogła zdradzić miejsce pobytu Świętej Rodziny uciekającej przed prześladowcami lub na drzewo, które odmówiło uciekinierom schronienia, świadczy o pojmowaniu Matki Bożej na sposób ludzki. Ukazując różne sposoby funkcjonowania Biblii ludowej, M . Zowczak poddała analizie teksty ludowych modlitw, nie ograniczając się - w przeciwieństwie do wielu badaczy - do wyrażonej w nich, czy za ich pośrednictwem, postawy magicznej. W ludowej kulturze chrześcijański cykl świąt łączy się z obrzędami rodzinnymi i dorocznymi, prowadząc do syntezy nadającej kulturze spoistość i kształtując silne poczucie tożsamości u jej uczestników (s. 478). Można też, zdaniem Autorki, mówić o specyficznym systemie ludowej teologii, w której to, co nadnaturalne łączy się z tym, co człowiecze, a to, co ziemskie, dotykalne, przenika się ze światem duchowym. Badania przeprowadzone przez Autorkę, wraz z grupą studentów, w znacznym stopniu uzupełniają naszą wiedzę o ludowej interpretacji wątków biblijnych (w różnych kulturach). Po­ zwoliły one także na ocalenie istotnego fragmentu świata ludzkich wierzeń, występujących współ­ cześnie nie tylko w ludzkiej pamięci, lecz także funkcjonujących na co dzień, nie poddających się „nowoczesnemu" myśleniu. Iwona Kabzińska Jarosław Komorowski, Kresowym szlakiem: kapliczki, pomniki, groby. Część I - Polesie, Świdnica 1997, ss. 42, Część II- Nowogródczyzna, Świdnica 2000, ss. 62 Zainteresowanie problematyką kresową w jej wielowątkowym wymiarze, po eksplozji popu­ laryzatorskiej i memuarystycznej początku lat dziewięćdziesiątych, zdaje się zanikać. Po egzalta­ cjach nieznanym oraz potrzebie niejako wykrzyczenia długo tłumionej krzywdy, co zaowocowało setkami artykułów, wspomnień, wywiadów oraz wielością literatury martyrologicznej, w tym całymi seriami wydawniczymi, jak wrocławska Biblioteka Zesłańca, nastąpiło wyciszenie tej tema­ tyki. Tak oto po początkowym boomie publicystycznym oraz literackim, wspartym szczątkowo i na samym początku zjawiska przez dokumentalistykę telewizyjną (tylko T V publiczna!), rzecz wraca do początku. Zainteresowane problematyką pozostały jedynie środowiska ziomkowskie, nieliczne stowarzyszenia problemowe oraz naukowcy specjalizujący się w tematyce wschodniej. Przykładem połączenia tych dwu ostatnich zainteresowań jest Jarosław Komorowski - nau­ kowiec oraz pasjonat społecznego działania na rzecz ochrony pamięci o tym, co pozostało w Krainie dzisiejszemu społeczeństwu polskiemu nie znanej, a o której Wieszcz powiedział: Ten kraj szczęśliwy, ubogi i ciasny, Jak świat jest boży, tak on był nasz własny! Tym wyimkiem z Inwokacji, Jarosław Komorowski podsumował wprowadzenie do drugiego ze swych Zeszytów poświęconych kapliczkom, grobowcom, pomnikom, jakie pozostały realnie lub w pamięci Polaków do dziś żyjących na Polesiu oraz w części Nowodgródczyzny, na lewym, dziś w większości prawosławnym, brzegu mickiewiczowskiej rzeki domowej - Niemna. Opracowania Komorowskiego to efekt jego studiów dokumentacyjnych oraz praktycznych studiów w terenie. Ich oryginalność oraz znaczenie polegają przede wszystkim na tym, że autor �242 RECENZJE I OMÓWIENIA podjął się upamiętnienia oraz dokumentacji fotograficznej i opisowej (informacyjnej) tak zwanych małych obiektów znajdujących się dotąd poza głównym nurtem powojennych (II wojna światowa) zainteresowań badawczych, takich jak fundamentalne dzieła Romana Aftanazego czy cenne, pionierskie opracowania popularyzatorskie G . Rakowskiego . Opracowania J. Komorowskiego dotyczą podróżnych kapliczek i pojedynczych pomników oddających charakter Ziemi, na jakiej powstały. Charakter, jaki nadawali jej tutejsi mieszkańcy - parafianie, którzy poprzez swoje skromne vota określali swój światopogląd. Zewnętrzny wyraz wyznawanych wartości oraz przy­ należności kulturowej. Ów wyraz chrześcijaństwa oraz deklarowanej przynależności do kultury łacińskiej Zachodu, a zatem tradycji I i I I Rzeczypospolitej - Polski, mszczony przez orientalną Rosję carów a następnie z totalną bezwzględnością przez Rosję bolszewików niemal do ostatnich godzin istnienia ZSSR, był szczególnie bezbronny. Bo był maluczki. Był za to wielki, bo przeczył ideologicznemu założeniu, iż katolicyzm i polskość na tych ziemiach to skutek pańskiego przymu­ su i pańskiego budownictwa. Budownictwa pałaców, dworów i kościołów, rzekomo narzuconej polskiej wiary. Te dewastowano (za caratu konfiskowano na cerkwie lub koszary) niejako natural­ nie. Panów i ich dzieło likwidowano fizycznie. Co innego z chłopami. Ci mieli być podporą nowego ustroju. Najpierw caratu, bo wyzwolił z pańszczyzny, później bolszewików, bo wyzwolili od zabobonu oraz opium dla mas. Kapliczki i pomniki dewastowano i niszczono ze szczególną zaciekłością, bo były dziełem ludu, który tworzył je sam, dając w ten sposób wskazane wyżej świadectwo. Zaprzeczał ideologicznemu modelowi. Bo na tych Ziemiach, jak je opisywał półtora wieku temu rosyjskojęzyczny świadomy Białorusin, Paweł Szpielewski, co J. Komorowski przypo­ mina we wstępie do I I zeszytu, „przy wjeździe do Nieświerza wzrok podróżnika napotyka prawie na każdym kroku drewniane krzyże, krzyżyki i kapliczki albo wielkie słupy z rzeźbionymi wyob­ rażeniami Matki Bożej, Zbawiciela i św. Jana Chrzciciela. Patrząc na te pomniki wiary chrześ­ cijańskiej, już za wczasu zyskujesz pojęcie o nabożności mieszkańców nieświeskiej ziemi i możesz nazwać ją Krainą Krzyży" . To właśnie charakter tej ziemi, ogniem i żelazem chciał wymazać zaborca . Przetrwałym mimo wszystko i odradzającym się na nowo po roku 1989 pomnikiem wiary i historii poświęcone jest opisanie Jarosława Komorowskiego. Wcześniej autor wielokrotnie publikował swe ustalenia i spostrzeżenia, głównie na łamach miesięcznika Spotkania z Zabytkami. Do obecnego opisania autor przygotował się naukowo studiując stosowną literaturę i doku­ mentację (jej wykaz podaje w zakończeniu). Swe ustalenia weryfikował następnie w trakcie licznych naukowych i krajopoznawczych wędrówek w terenie. Tam, na Białorusi, kierując się wiadomościami z literatury, informacjami mieszkańców oraz nierzadko odkrywając zabytki nie­ mal przypadkowo (np. w Puszczy Nalibockiej, w miejscu nieistniejących już wiosek), fotografował je, opisywał oraz oznaczał terenowo. W obu Zeszytach, w zakończeniu, zamieszczano mapki z naniesionymi miejscowościami „dowiązanymi" do granic administracyjnych oraz na tle ozna­ czonych rzek. W ten sposób J.Komorowski zaprezentował stan aktualny zabytków i innych znaków pamięci odnośnie do zachowanych obiektów, wskazał na ubytki (częstokroć publikując archiwalne fotografie lub ryciny) w poszczególnych miejscowościach oraz odnotowywał pomniki powstałe współcześnie, jak np. AK-owskie kwatery wojskowe czy krzyże i kapliczki Stowarzysze­ nia Straż Mogił Polskich - na Wschodzie lub obiekty memorialne ufundowane przez warszawską Fundację Ochrony Zabytków albo, coraz częściej, przez Oddziały Związku Polaków na Białorusi. 1 2 3 1 G . Rakowski Ilustrowany przewodnik po zabytkach kultury na Białorusi, Warszawa 1997. P.M. Szpilewski, Putešestvie po Polesiu i belorusskomu kraju, Minsk 1992. O tym, do jakiej zapiekłości antychrześcijańskiej i przede wszystkim antypolskiej dochodziło i nadal dochodzi świadczy przykład z okolic Baranowicz, przywołany jeszcze w roku 1992 przez prezesa Związku Polaków na Białorusi, Tadeusz Gawina: „Wracając zauważyłem obok osady Żemczużnaja spiłowany krzyż. Okazało się, że ten krzyż niedawno postawili parafianie w celu upamiętnienia osadników wywiezionych z tej wsi w 1940 r. na Syberię. Nikt nie powrócił. Trzeba być pozbawionym serca i duszy, aby zdecydować się na taki czyn. Właśnie takich ludzi przez wszystkie lata wychowywała komunistyczno-faszystowska ideologia o radzieckim obliczu"; T. Gawin, Ojcowizna, Grodno 1993, s. 131. 2 3 �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 243 Komorowski opracował dwa obszary. W Zeszycie I - przedwojenne województwo Poleskie, w II - tzw. węższą Nowogródczyznę, czyli obszar na południe od lewego brzegu Niemna, na odcinku pomiędzy Stołpcami a Dziemi ano wieżami. Zeszyt I, w układzie alfabetycznym, prezentuje 98 obiektów opatrzonych krótkimi opisami. 40 spośród nich ilustrują fotografie, głównie obrazujące stan obecny. Większość z nich wykonał autor omawianej pracy. Zeszyt II, to opisanie 126 pamiątek zobrazowanych 60 zdjęciami. Oba tomiki spełniają istotną rolę. Są materiałem inwentaryzacyjnym, dokumentacyjnym i stanowią swego rodzaju przewodnik po tego typu zabytkach na części Polesia oraz Ziemi Nowogródzkiej. Podstawowym mankamentem obu części jest jakość wydań (broszurowe okładki, zupełny brak kolorowych reprodukcji) oraz bardzo niski nakład (każdy tomik w ilości 250 egz.). To zapewne skutek ubóstwa społecznego stowarzyszenia Bractwa Krzyżowców i Oddziału P T T K w Świdnicy, które opracowania wydały. Nie mniej i ten wysiłek zasługuje na wyróżnienie, bo tylko dzięki nim opracowania J. Komorowskiego mogły się ukazać. Autorowi życzyć należy, by nadal prowadził swe badania a ich efektami dzielił się z zainteresowanymi instytucjami i czytelnikami. Poza tym utrwalił to, co jeszcze pozostało, a co świadczy o dziejach i kulturze dawnych Kresów Wschodnich. Zdzisław Julian Winnicki Studia Angerburgica, 1.1 (1996), ss. 100; t. II (1997), ss. 96; t. III (1998), ss. 192; t. I V (1999), ss. 184, Węgorzewo, wydawca: Muzeum Kultury Ludowej w Węgorzewie, Komitet Redakcyjny: Barbara Grąziewicz-Chludzińska, Jerzy Marek Łapo (w tomie I również Krzysztof Braun) Studia Angerburgica to ukazujące się nieregularnie pismo przeznaczone dla etnografów, hi­ storyków i archeologów. Radę Redakcyjną tworzą profesorowie będący autorytetami w tych dziedzinach: Stanisław Achremczyk - profesor z Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, historyk zajmujący się między innymi Prusami Książęcymi, Jerzy Okulicz-Kozaryn - profesor z Uniwer­ sytetu Warszawskiego, archeolog pradziejowy, specjalista od etnogenezy Bałtów i Słowian oraz Marian Pokropek - również profesor z Uniwersytetu Warszawskiego, etnograf, którego główne zainteresowania to sztuka ludowa i kultura materialna Słowiańszczyzny. Dla historyka interesujące mogą być artykuły dotyczące historii ważnych rodów z tych okolic: „LehndoriTowie - władcy «wielkiej głuszy nad jeziorem»", Magdaleny Bartos (SA II) czy „Kownaccy herbu «Pielesz odmieniony» - nieznana szlachta polska", Roberta Kosteckiego (SA III). Archeolog przeczyta pewnie z zainteresowaniem publikacje Jerzego Marka Łapo, „Gro­ dziska gminy Węgorzewo" (SA I) czy Wojciecha Nowakowskiego, „«Syrenka» z Kruklanek - zagadkowa fibula z okolic Węgorzewa" (SA IV). Szczególnie interesujące dla siebie teksty może znaleźć w SA etnograf. Nie tylko ciekawe artykuły, jak np. cykl poświęcony strojom i tkaninom ludowym, ale też materiały źródłowe. Od 1997 r. Muzeum Kultury Ludowej w Węgorzewie organizuje konkurs pt. „Losy nasze..." Wyróżnione prace konkursowe - wspomnienia, pamięt­ niki, fotografie - są publikowane w SA i mogą być cennym źródłem informacji dla etnografa zainteresowanego historią tego regionu. Choć Studia Angerburgica są silnie związane z obszarem Warmii i Mazur, adresowane są do szerszego kręgu odbiorców. Wynika to z założeń programowych wydawcy pisma, Muzeum Kul­ tury Ludowej w Węgorzewie. W swoich zbiorach zgromadziło ono około ośmiu tysięcy eks­ ponatów związanych z geografią, archeologią, historią oraz dawną i obecną kulturą ludową. Ze względu na wielokulturowość Prus Wschodnich zbiory te dotyczą nie tylko terenów północno-wschodniej Polski, ale i macierzystych regionów osadników, którzy od lat współtworzą specyfikę tego regionu. Takie podejście pozwala lepiej poznać i zrozumieć kulturę Warmii i Mazur, gdyż np. „staroobrzędowcy, którzy osiedlili się w I. połowie X I X w. w okolicach Mrągowa, byli nosicielami tej samej kultury i religii, co ich pobratymcy na Suwalszczyźnie czy na Brasławszczyźnie. Na koloryt pruskiej krainy, zwłaszcza jej północnych części, silnie wpływał etnos litewski, obecny przecież i wśród mazurskich jezior już od średniowiecza, a korzenie wielu obecnych �244 RECENZJE I OMÓWIENIA mieszkańców Krainy Wielkich Jezior Mazurskich tkwią głęboko w Wilnie i jego okolicach" (SA IV, s. 7). I tak np. w I edycji wspomnianego już konkursu wyróżniony został między innymi Marian Olechnowicz, prezentujący zbiór 173 fotografii autorstwa Władysława Piotrowskiego, dokumentujących dzieje Białostocczyzny i Wileńszczyzny z lat dwudziestych-trzydziestych X X w. Jak czytamy w nocie „Od Redakcji" w tomie czwartym SA, „Mazury i współcześnie i dawniej były swoistą małą wieżą Babel" (s. 7). Ową różnorodność i złożoność kultury dawnych Prus Wschodnich widać w wielu artykułach publikowanych na łamach Studia Angerburgica. Barbara Grąziewicz-Chludzińska, pisząc o pisankarstwie w województwie suwalskim (SA I), zwraca uwagę na przenikanie się wzorów i technik oraz materiałów (barwników) stosowanych przez suwalskie pisankarki. I tak, tradycyjne pisanki suwalskie charakteryzują się bogactwem ornamentu, zagęsz­ czeniem elementów zdobniczych, czystymi, zdecydowanymi kolorami. Pisanki litewskie z okolic Sejn zachowały natomiast we wzorach dawną symbolikę magiczną - krzyże, gwiazdy itp. Są one również barwne, ale subtelniejsze od poprzednich. Dariusz Kubinowski, omawiając adaptacje kulturowe tańca na terenie północno-wschodniej Polski, zauważa że „sfera kultury tanecznej stała się płaszczyzną różnorodnych wpływów i zapo­ życzeń. Taniec bowiem, jako element kulturowy nie wymagający komunikowania się na płasz­ czyźnie werbalnej, w sposób szczególny oddziaływuje integrująco na ludzi" (SA II, s. 38). Zwraca też uwagę na regularności w procesie adaptacji - tendencję do uniformizacji (przejmowana forma jest dostosowywana do aktualnego repertuaru muzycznego), odwoływanie się do wzorców medial­ nych, nawarstwianie się kolejnych adaptacji tego samego tańca, przejmowanie najpierw samej muzyki, a dopiero potem ruchów tanecznych. Interesujący jest opisany zwyczaj zamawiania na wesela dwóch kapel - tradycyjnej i nowoczesnej. Wynika to stąd, że starzy tancerze nie umieją dostosować ruchów do współczesnych melodii. W SA ukazują się artykuły związane z bogatą działalnością prowadzoną przez Muzeum. Co roku organizowane są tam liczne imprezy folklorystyczne. Kilka z nich zasługuje na szczególną uwagę. W styczniu odbywają się „Herody" - przegląd widowisk związanych z obrzędowością okresu zimowego. W czasie kwietniowego „Święta Wiosny" prezentowane są z kolei widowiska wielkanocne. W lipcu mają miejsce warsztaty i plenery ceramiczne, w sierpniu Wojewódzki Jarmark Folkloru - występują na nim zespoły śpiewacze, instrumentalne i taneczne, sprzedawane są wyroby ludowego rzemiosła i rękodzieła. W listopadzie można obejrzeć przegląd prac twórców ludowych. Przy Muzeum odbywają się też Międzynarodowe Festiwale Dziecięcych Zespołów Folklorystycznych Mniejszości Narodowych. Wszystkie organizowane przez Muzeum imprezy są wymienione w „Kronice", która ukazuje się w SA w opracowaniu Zofii Rycharskiej. Przy Muzeum działa pracownia ceramiczna, odbywają się kursy i pokazy zanikających rze­ miosł, takich jak tkactwo, koronkarstwo, hafciarstwo czy plastyka obrzędowa. Tworzony jest też park etnograficzny. Docelowo znajdzie się w nim siedem obiektów: trzy chałupy podcieniowe, budynek gospodarczy, kuźnia, remiza strażacka i wiata na wozy. Szerzej o założeniach tego projektu można przeczytać w artykule Adama Żulpy, „Park etnograficzny przy Muzeum Kultury Ludowej w Węgorzewie" (SA I). Zasługi Muzeum dla popularyzacji kultury regionalnej zostały docenione. W roku 2000 w konkursie im. Zygmunta Glogera, honorującym twórców i badaczy kultury, za całokształt wieloletniej działalności kulturotwórczej została wyróżniona dyrektor Muzeum, Barbara Grąziewicz-Chludzińska. Na naukowy charakter SA ma wpływ fakt, że Muzeum jest nie tylko instytucją popularyzu­ jącą kulturę ludową - ma ono też charakter jednostki naukowo-badawczej. Posiada bibliotekę zawierającą prace o tematyce etnograficznej, archeologicznej i ogólnie związane z regionem Polski północno-wschodniej. Są to publikacje zarówno w języku polskim, jak również po niemiecku, ukraińsku, białorusku, litewsku, rosyjsku, angielsku i romsku. Muzeum prowadzi własne badania terenowe. Można tu wymienić np. etnograficzny obóz studencki na Ziemi Trockiej, który miał miejsce w roku 1992 lub prowadzone w roku 1995 wykopaliska archeologiczne na kurhanie z wczesnej epoki żelaza w Skomacku Wielkim. Sprawozdania z aktualnie prowadzonych badań są publikowane na łamach pisma. O wynikach dwóch ekspedycji archeologicznych zorganizowanych w 1998 г., w czasie których przebadano kurhany w Kamieńskich i Dziwiszewie, można przeczytać �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 245 w artykule autorstwa kierownika tychże ekspedycji, Jerzego Marka Łapo, zamieszczonym w to­ mie trzecim Studiów. Muzeum organizuje też konferencje naukowe oraz seminaria dotyczące mniejszości narodo­ wych. Na konferencje i seminaria zapraszani są naukowcy z Polski i państw ościennych, jako że Muzeum nawiązało też współpracę naukową z licznymi instytucjami i organizacjami krajowymi i zagranicznymi. Są to przede wszystkim Institut für Heimatforschung i Kreisgemeinschaft Angerburg w Rotenburgu, Piedagogiczieskij Kolledż w Czerniachowsku, Związek Polaków na Litwie, Muzeum Etnograficzne w Toruniu, Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie oraz Muzeum Okrę­ gowe w Suwałkach. W 1998 r. miała miejsce Międzynarodowa Konferencja Naukowa „Dzieje tkactwa i ubiorów na obszarze dawnych Prus Wschodnich". Prezentowane referaty dotyczyły zarówno dziejów tkactwa i tkaniny, jak i strojów ludowych poszczególnych grup etnicznych i etnograficznych - Ukraińców, starowierców, Warmiaków. Część referatów została opublikowana w Studia AngerburgicaTV. W jednym z ciekawszych z nich autorka, Małgorzata Rusińska, podnosi kwestię, dlaczego na Wileńszczyźnie nie można mówić o stroju ludowym. Stwierdza ona, że w tym rejonie „rozwój stroju ludowego, będącego reprezentatywną wizytówką stanu chłopskiego został zahamo­ wany przez dominującą kulturę drobnoszlachecką, a następnie i miejską" (SA IV, s. 90). Dlatego, choć wykształcił się na tych terenach rodzaj odzieży odświętnej, to jednak nie można go nazwać strojem ludowym. Większość artykułów pochodzących z tej konferencji jest bogato ilustrowana. Można więc obejrzeć przykłady litewskich krajek wielowzorowych (T. Jurkuviené, „Krajki Małej Litwy", SA IV, il. s. 72, 73, 75), piękne wyszywane wstawki chust ze stylizowanym ornamentem roślinnym (D. Alekniené, „Stroje Litwinek pruskich od schyłku XVIII w. do początku X X w.", SA IV, il. s. 67), czepce i fartuchy warmińskie (E. Kaczmarek, „Strój warmiński", SA IV, il. s. 35, 40, 42) czy tkaniny użytkowe chłopów kłajpedzkich (E. Nenartavičiúté, „Tkanina nieubraniowa chłopów kłajpedzkich z końca X I X w. i początku X X w.", SA, il. s. 80-83). Do udziału w seminariach dotyczących mniejszości narodowych zapraszani są zarówno badacze, jak i przedstawiciele mniejszości. Wydaje się to być bardzo dobrym pomysłem, gdyż dzięki temu głos mają nie tylko badający, ale i „obiekty" badań. Jak dużego taktu i wrażliwości wymaga omawianie w takiej sytuacji wyników własnych badań przekonała się autorka niniejszego tekstu uczestnicząc w seminarium „Staroobrzędowcy - historia i kultura". Również część referatów wygłoszonych podczas tego seminarium została opublikowana w SA. Na szczególną uwagę zasługuje tu artykuł Urszuli Nalaskowskiej, „Wesele u staroobrzędowców w Suwalskiem - dramaturgia i muzyka obrzędu" (SA IV). Oprócz zagadnień zapowiedzianych w tytule, autorka porusza też inne interesujące kwestie, jak np. wybór dziewczyny na żonę. Opisuje tu dawny zwyczaj porywania panien z jarmarku w sytuacji, gdy rodzina odnosiła się niechętnie do wyboru młodych. Autorka przytacza też ciekawe wróżby przedmałżeńskie, od zabaw-zgadywanek, aż po czary w bani (łaźni). Na podstawie tych ostatnich dochodzi do wniosku na temat „dwoistości duchowej natury tych kobiet: z jednej strony cechuje je głęboka religijność, z drugiej - wierzą w magię, złe moce i uroki" (SA IV, s. 47). Studia Angerburgica to pismo znakomicie redagowane również pod względem technicznym. Umieszczenie na końcu każdego tomu indeksu nazwisk i miejscowości ułatwia znalezienie in­ teresujących czytelnika informacji. Również cenne jest podawanie adresów autorów, co umożliwia osobom zainteresowanym skontaktowanie się z nimi. Szkoda natomiast, że od trzeciego numeru redakcja zaprzestała drukowania streszczeń artykułów w języku niemieckim - gdyż, jak się wydaje, podnosiło to rangę pisma, zwłaszcze że ma ono również niemieckich czytelników. SA można kupić w Redakcji pod adresem: Muzeum Kultury Ludowej, ul. Portowa 1, 11-600 Węgorzewo, tel. (0-87) 427 3242. Można też zostać subskrybentem kolejnego tomu, wpłacając 15 zł na konto M K L (PKO BP O/Węgorzewo, nr 10204779-31860-300-1, dopisek „Studia Angerburgica tom 6"). Subskrybenci otrzymają pismo zaraz po wydrukowaniu, ponadto zostaną umieszczeni na liście na końcu tomu. Zuzanna Grębecka � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1d94e1840975c9e05c3dc6ca4e0270b5.pdf fd9b765bd37d1429fa37ffad418e533c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1344 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1241 Title A name given to the resource Postać ascety indyjskiego jako przykład alternatywnej drogi ludzkiej egzystencji / ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.1, s.39-56 Creator An entity primarily responsible for making the resource Demski, Dagnosław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X I I I : 1989, z. 1 P L I S S N 0071-1861 DAGNOSŁAW DEMSKI (Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie) POSTAĆ ASCETY INDYJSKIEGO JAKO P R Z Y K Ł A D ALTERNATYWNEJ D R O G I L U D Z K I E J EGZYSTENCJI Zjawisko ascezy jest bardzo ważnym elementem struktury religijnej, którą określa się mianem hinduizmu. Można je rozpatrywać z różnych punktów widzenia. Jednym z nich jest ujęcie postaci ascety (sadhu) jako mediatora pośredniczącego pomiędzy różnymi elmentami hierarchii społecz­ nej. System kastowy determinuje życie człowieka z chwilą jego urodzin. Jednostka nie ma możliwości ominięcia przynależności do swojej grupy, swojej kasty. Nawet zmiana wyznania np. na islam spowoduje tylko przejś­ cie do „kasty muzułmanów". W historii Indii tradycyjnie już ruch ascetycz­ ny skupiał jednostki prężne, które wyrastały poza ramy przypisanych im obowiązków przez samo urodzenie. Obok nich w ruchu ascetycznym można jednak spotkać ludzi przypadkowych, żebraków, uciekinierów itp. W zgodzie z obowiązującym systemem asceta tracił przynależność do kasty, w której się urodził, zyskując w ten sposób swobodę i nieskrępowany dostęp do wszyst­ kich innych grup społecznych. Ruch ascetyczny można rozpatrywać z punktu widzenia alternatywnego obiegu wiedzy, której nośnikami i przekazicielami są asceci. Tak jak kręgi najwyższej warstwy bramińskiej tradycyjnie są ostoją ortodoksji, tak działal­ ność wielu wybitnych jednostek w ramach „drugiego obiegu" była zawsze źródłem nowych myśli i prądów w tradycyjnym systemie hinduizmu. Naj­ wybitniejsi reformatorzy religijni, m. in. twórca odnowionego hinduizmu Szankaraczarja, należeli do świata ascetów. W ruchu tym należy szukać wszelkich elementów, które stały się źródłem ewolucji całego systemu społeczno-religijnego. Innym ujęciem zagadnienia jest rozpatrywanie ascezy jako fragmentu Wielkiej Tradycji, ruchu scalającego „od góry" różne etnicznie tereny subkontynentu indyjskiego. Proces scalania odmiennych wątków kulturowych określany bywa jako proces sanskrytyzacji. Na Wielką Tradycję składa się z jednej strony nastawienie na podtrzymywanie więzów ze światem społecz­ nym, podkreślanie etyki pracy i rodziny oraz wartości rytuału, z drugiej zaś droga zerwania więzów ze światem, działanie lub egzystencja z boku, na marginesie całej struktury. �40 DAGNOSŁAW DF.MSKI Zakładany przez ascetów aśram (forma klasztoru, zgromadzenia) stanowi często przyczółek cywilizacji, pomost między prymitywną religijnością odizo­ lowanych grup lokalnych a wpływami z zewnątrz, np. z innych centrów kulturowych, innych regionów, z których przybyli asceci. Funkcjonowanie aśramu może również stanowić interesujący temat badań. W swoich badaniach (po wstępnej selekcji) ostatecznie zdecydowałem się na inne ujęcie zjawiska ascezy. Za punkt wyjścia przyjąłem symbol drogi, który wydawał mi się szczególnie charakterystyczny dla życia ascety. Asce­ tów, czyli sadhu, spotkać można w Indiach wszędzie, w centrach pielgrzym­ kowych, w wioskach i współczesnych miastach, w jaskiniach górskich i leśnych pustelniach. Wędrują prawie 10 miesięcy w roku, z wyjątkiem pory desz­ czowej. Docierają do wszystkich zakątków Indii, przekraczają granice tery­ torialne (stanowe i państwowe), językowe, geograficzne itp. Znajdują się w ciągłym ruchu i nie tylko w sensie fizycznym, przestrzennym, ale i we­ wnętrznym. Tozmaite formy praktyki duchowej porównywane są bowiem do wewnętrznej pielgrzymki . Moim celem było przedstawienie modelu życia ascety, jego drogi życiowej. Punktem wyjścia dla każdego z nich było określone miejsce w strukturze społecznej oraz związane z tym prawa i obo­ wiązki. Pierwszy etap drogi prowadził zawsze na peryferie tej struktury, gdzie dzięki inicjacji następowało przekroczenie granicy. Wyjście poza tę granicę oznaczało zerwanie z dotychczasowym światem struktur społecznych. Drugi etap drogi prowadził do często niedostępnego kresu, jakim była moksza — stan wyzwolenia z łańcucha kolejnych narodzin, śmierci i po­ nownych narodzin. Cel ten był osiągalny tylko dla nielicznych najbardziej rozwiniętych duchowo jednostek. Reszta kroczyła powoli po wyznaczonej drodze. Przedstawione tu przemyślenia uważam za wstęp do głębszego opra­ cowania. Są one wynikiem dwóch wyjazdów do Indii i badań terenowych przeprowadzonych w Ryszikeś w stanie Uttar Pradeś (1984 r.) oraz w Puszkar i Udajpur w Radżastanie (1986 г.). 1 Uznałem za zasadne, na wstępie do rozważań na temat postaci ascety w społeczności indyjskiej, stworzenie idealnego modelu jego życia. W wywia­ dach i rozmowach pojawiają się niektóre elementy tego modelu. Interesujące, że w opowieściach (czasem bardzo zdawkowych, z uwagi na słabą znajomość języka angielskiego przez niektórych informatorów) wymieniane były takie, a nie inne zdarzenia z życia (np. ucieczka z domu i poszukiwania przez rodzinę, doprowadzenie z powrotem do domu i ostateczne odejście, dziwne, czasem niebezpieczne spotkania z dzikimi zwierzętami oraz inne tajemnicze, cudowne zdarzenia). Ponadto, informatorzy często byli zaznajomieni z osiągnię­ ciami lub historiami życia słynnych, wielkich ascetów. Prawdopodobnie nastę­ puje tu proces pewnej mityzacji własnego życia już na początku drogi. Zebrane przeze mnie materiały pochodzą z rozmów z osobami, które nie 1 Patrz: niektóre motywy ikonograficzne w malarstwie indyjskim. �POSTAĆ ASCETY INDYJSKIEGO 41 znalazły jeszcze grona uczniów. Były więc jak gdyby w połowie drogi. Nie udało mi się przeprowadzić wywiadów z przełożonymi aśramów, za­ łożycielami szkoły czy też nowej linii. Materiały dotyczące tych postaci znalazłem natomiast m. in. w spisanych i opublikowanych historiach ich życia. Każdy niemal aśram wydaje bowiem w ramach swej działalności biografię lub autobiografię zmarłego założyciela. Materiały te pozwoliły mi stworzyć pewien idealny model życia ascety. Weryfikacja stworzonego mo­ delu w trakcie badań terenowych nie dała jednoznacznych wyników. Być może przyniosą je dalsze badania. Pierwotnie ascetyzm indyjski przejawiał się jako praktyka indywidualna, ale z upływem czasu rozwinął się w instytucję społeczno-religijną. W ruchu tym działało wiele znaczących dla kultury indyjskiej postaci, takich jak: Szankaraczarja, Ramanudża, Ramdas, Kabir, Eknath, Ramakryszna, Sri Aurobindo, Ramana Maharyszi i in. Wielu ascetów i joginów występuje w mi­ tologii. Ascezę uprawiają bogowie i demony. Uprawiający ascezę demon osiąga taką moc, że zaczyna zagrażać bogom. To zaburza istniejący układ sił na ziemi i staje się przyczyną zbrojnej interwencji któregoś z bóstw, zmuszonego zabić demona. Mity indyjskie są pełne tego rodzaju interwencji. Archetypem ascety i jogina w mitologii jest Śiva. Nosi on m. in. imię Jogesvara . Informatorzy podają wręcz dosłownie, że był on pierwszym joginem. Ikonograficzny wzór ascety, to Śiva siedzący ze skrzyżowanymi no­ gami w pozycji lotosu, z ciałem posmarowanym popiołem z ogniska, z niestrzyżonymi włosami związanymi w rodzaj koku. Do jego atrybutów należy miska żebracza wykonana z czaszki ludzkiej i trójząb, a więc przedmioty używane przez współczesnych ascetów sziwaickich. Ascetami byli także Bud­ dha i Mahavira. Prawdopodobnie do V I I I w. naszej ery świat ascetów w Indiach składał się głównie z dżajnów, buddystów oraz sekt Paśupata i Kapałika. Asceci Paśupata i Kapalika żyli wokół niewielkich, lokalnych świątyń Sivy (Ghurye 1964, s. 42). Śiva występował zapewne w nich w formie Maheśvara\ Bhairava , Kapalesvara . W tym czasie ruch asce­ tyczny związany był z kultem Sivy. W obecnych czasach ruch ten dzieli się na dwa główne odłamy: asceci "wisznuiccy, potocznie nazywani Bairagi, oraz asceci sziwaiccy, zwani sanjasi. Sam termin sanjasi jest również czasem stosowany na określenie wszystkich ascetów, którzy porzucili drogę ziemską . Członkowie obu odłamów różnią się między sobą znakami identyfikacyjnymi malowanymi na czole i innych częściach ciała oraz kolorem szat. Asceci wisznuiccy noszą szaty białe, sziwaiccy natomiast w kolorze ochry. 2 4 5 6 - Jogesvara — Pan J o g i n ó w . Mahesvara — Wielki Król. 1 4 5 fi Bhairava — Straszliwy. Kapalesvara — Pan Czaszek. Samnyasi — bez więzów, ten, który się wyrzekł. �42 DAGNOSŁAW DEMSKI Od wieków w Indiach ten typ osób w sposób podobny pojawia się na ziemi i znika, tworząc nieprzerwany łańcuch istnień ludzkich. Przypomi­ na to trochę koncepcję awatara, czyli kolejnych wcieleń bóstwa, zejścia jego w konkretnej formie cielesnej na ziemię, aby wykonać odpowiednie zadanie. Jak już wspomniałem, drogi ich życia tworzą pewien schemat. Jego elementami są: 1) cudowne lub niecodzienne narodziny oraz związane z nimi przepowiednie; 2) zagrożenie życia lub zdrowia w dzieciństwie albo wczesnej młodości; 3) pierwsze przejawy nadnaturalnej mocy, czyny o charakterze cudownym; 4) odejście lub ucieczka z domu rodzinnego i . powtarzające się próby (ze strony rodziny) skłonienia uciekiniera do powrotu; 5) wędrówki w poszukiwaniu mistrza; 6) spotkanie ze swoim mistrzem; 7) inicjacja; 8) wejście na drogę wyrzeczenia, przyjęcie ślubów zakonnych; 9) okres nowicjatu, nauki; 10) pierwsze osiągnięcia w praktyce duchowej; 11) osiągnię­ cie mocy nadnaturalnych, niezwykłe czyny świadczące o dużej sile duchowej, np. oswajanie dzikich zwierząt, uzdrawianie chorych, poznanie przyszłości, nawracanie ludzi na właściwą drogę; 12) pierwsi uczniowie, założenie nowej szkoły, linii, sekty, w celu przekazania osiągniętej wiedzy i mocy; 13) obra­ zy, wizualizacje, stany kosmicznej świadomości, samadhi ; 14) niezwykła śmierć, poznanie wcześniejsze chwili własnego odejścia, wejście w stan mahasamadhi . 7 8 Przedstawiam tu fragmenty źródeł, ukazujących poszczególne elementy modelu. Jeden z takich elementów, to cudowne lub niecodzienne narodziny oraz związane z nimi przepowiednie: Kiedy urodził się późniejszy Svami Yogananda, jego matka dowiedziała się od swego duchowego mistrza o przeznaczeniu syna. Po narodzinach guru położył sobie niemowlę na kolanach i ręką przykrył czoło dziecka (Paramahamsa Yogananda 1982, s. 15). Rodzice Śri Hamsy byli w górach, kiedy przyszedł na świat. Wdrapał się na kolana kobiety uprawiającej jogę. Przez dwa tygodnie przebywał u niej i karmiła go piersią. Znacznie później, tuż przed śmiercią, kazała ona przekazać swoją lutnię chłopcu. Również astrologowie przepowiedzieli jego ojcu, że syn zostanie joginem (Bhagwan Sri Hamsa 1934, s. 10). Ojcu Ramakryszny podczas pielgrzymki objawił się Wisznu i powiedział, że ciągle się odradza, ale tym razem odrodzi się jako jego syn. W tym samym czasie jego matka miała dziwne wizje (Life of Sri Ramakrishna 1983. s. 8). Do domu pradziadka Ramany przyszedł wędrowny asceta prosząc o jedze­ nie, a kiedy mu odmówiono powiedział, że odtąd zawsze ktoś z pokolenia będzie wędrował i żebrał o pożywienie. Nie wiadomo, czy była to klątwa, czy błogosławieństwo, ale się spełniło (Osborne 1982, s. 2). 7 Samadhi — stan świadomości kosmicznej, stan jogicznej ekstazy (Eliade), całość, wchłonięcie, połączenie, koncentracja. 8 Mahasamadhi — wielkie, ostatnie samadhi, śmierć ascety. zjednoczenie, �POSTAĆ A S C E T Y 43 INDYJSKIEGO Przyszły Muktananda urodził się o świcie, kiedy matka niczego się nie spodziewając stała pod palmą kokosową myjąc zęby. Przyszedł na świat bez ostrzeżenia, nagle wpadając do zbiornika z wodą pod drzewem. Wcześniej pewien sadhu przopowiedział matce, że urodzi syna (Amma 1971, s. 12). Matka Krishnamurtiego miała przeczucie, że jej ósme dziecko będzie bardzo znane i zdecydowała, że urodzi je w pokoju, w którym odprawia się pudżę . Horoskop mówił, że stanie się on wielkim człowiekiem (Luthyens 1983, s. 2). Na kilka miesięcy przed narodzeniem Sai Baby " zdarzyły się w domu liczne cudowne przypadki. Instrumenty muzyczne często same z siebie wyda­ wały dźwięki, koło nowo narodzonego dziecka nagle pojawiła się kobra. Poprzedni Sai Baba z Shirdi urodził się pod drzewem banjanu . Matka ułożyła dziecko na ziemi, przykryła liśćmi banjanu i pobiegła zawiadomić męża. Jak się okazało, mąż stracił zainteresowanie do ziemskich spraw. Dziecko więc zostało zabrane po kilku godzinach przez bezdzietną parę, która je wychowała (Kasthuri 1972, s. 40). Późniejszy Svami Sivananda urodził się o świcie, kiedy nad horyzontem widniała gwiazda Bharani (Sivananda Svami 1980, s. 7). Yogananda po urodzeniu pamiętał swoje poprzednie wcielenia, kiedy był joginem w Himalajach (Paramahamsa Yogananda 1982, s. 1). Po urodzeniu Gopi Krishny matka pojechała z nim w góry do pewnego sadhu, ponieważ obawiała się o życie swego jedynego dziecka. Sadhu wziął go na kolana i pogłaskał po długich włosach, których matka nie chciała obciąć przed ceremonią założenia świętego sznura (Gopi Krishna 1971, s. 47). Kolejny element modelu to zagrożenie życia lub zdrowia w dzieciństwie albo wczesnej młodości: Yogananda w wieku 8 lat zachorował ciężko na cholerę. Cudownie wyzdrowiał dzięki fotografii guru matki, którego postać jeszcze wielokrotnie będzie się przewijać przez jego życie (Paramahamsa Yogananda 1982, s. 7). Gopi Krishna uratowany został przez sadhu, który pojawił się we śnie matki i dotknął chorego miejsca, wtedy choroba ustąpiła (Gopi Krishna 1971, s. 49). Dziecko w sytuacji zagrożenia życia lub zdrowia styka się z mocami innego świata. Jego ocalenie jest świadectwem działania sił nadprzyrodzo­ nych i znakiem powołania do niezwykłych celów. Ważnym elementem w moy 1 11 12 9 Pudża — rodzaj codziennego rytuału odprawianego w świątyni lub domu, 1 0 Sai Baba z Shirdi przed śmiercią przepowiedział, że odrodzi się po 8 latach. Sathya Sai Baba obecnie żyjący jest jego drugą inkarnacją. P o jego śmierci ma się urodzić trzecia inkarnacja Prem Sai Baba. 1 1 Banjan — święte drzewo, ficus religiosa. 1 2 C e r e m o n i ę założenia świętego sznura przechodzi każdy chłopiec z trzech wyższych braminów, kszatria i wajśja, stąd nazwa kast p o d w ó j n i e urodzonych (upanayana). warn: �44 DAGNOSŁAW DEMSKI delu ascety są pierwsze przejawy nadnaturalnej mocy i czyny o charakterze cudownym: Yogananda nieoczekiwanie przewiduje, że oparzy sobie rękę. Później staje się świadomy swojej mocy i w rozmowie z siostrą mówi, że Bogini Matka daje mu to, o co poprosi. Przepowiada też śmierć matki (Paramahamsa Yogananda 1982, s. 9). Sathya Sai Baba jeszcze będąc niemowlęciem często pokrywał sobie twarz popiołem, który nagle pojawiał się w jego rękach (Kasthuri 1972, s. 20). W dzieciństwie Ramakryszny zdarzyły się dziwne wydarzenia, np. raz dziecko było za ciężkie, żeby je podnieść, innym razem stawało się zbyt lekkie {Life of Sri Ramakrishna 1983, s. 11). Krishnamurti w dzieciństwie miewał ataki malarii, przez wiele lat cierpiał na wysokie gorączki i krwotoki z nosa. Od dzieciństwa miał usposobienie religijne, po śmierci matki zaś po raz pierwszy ujawnił się u niego dar jasnowidzenia (Luthyens 1983.. s. 2). Kolejny element modelu to odejście lub ucieczka z domu rodzinnego i powtarzające się próby (ze strony rodziców) skłonienia uciekiniera do powrotu: Życie rodzinne w domu i edukacja szkolna są dla wybranego dziecka udręką. Postanawia więc to zmienić. Odchodzi lub ucieka z domu udając się na wędrówkę w poszukiwaniu mistrza, który by pomógł mu odnaleźć własną drogę. Ramana w dzieciństwie miewał wyjątkowo głęboki sen, co według naj­ bliższych zapowiadało duchowe przebudzenie. Wyruszył z domu w podróż i napisał ostatni w życiu list, w którym podpisał się rodzinnym nazwiskiem. Następnego dnia był 31 sierpnia, dzień urodzin Kryszny, jeden z najbardziej pomyślnych dni w roku (Osborne 1982, s. 20). Ojciec wybrał karierę ziemską dla Vyasa Deva, późniejszego Svami Yogesvaranandy. Młodzieniec jednak wielokrotnie uciekał z domu, odrzucał możliwości małżeństwa obierając drogę brahmaczarina *. Stwierdził przy tym, że miłość do rodziny jest wielką przeszkodą na drodze duchowej realizacji (Yogeshvarananda 1970, s. 2). Kiedy ojciec dowiedział się od astrologa, że jego syn zostanie joginem, zakazał mu czytania Bhagavad Gity i innych ksiąg religijnych (Bhagwan Sri Hamsa 1934, s. 15). Svami Sivananda ukończył studia medyczne i wyjechał na Malaje, aby tam podjąć pracę lekarza. Po kilku latach pracy w szpitalu wrócił do Indii i zdecydował się wejść na drogę wyrzeczenia (Sivananda Svami 1980, s. 11). Svami Muktanandę nie interesowała kariera akademicka. W młodości chciał zostać bohaterem. W wieku 15 lat poznał słynnego mistyka Nitjanandę. Ten objął go, lekko stuknął po policzkach i odszedł. Od tego momentu 1 Brahmacarya — żyjący w czystości, wstrzemięźliwości. �POSTAĆ ASCETY 45 INDYJSKIEGO jego niechęć do nauki i kariery ziemskiej jeszcze bardziej wzrosła. Postanowił więc odejść. Pewnego dnia rano zamiast do szkoły poszedł daleko przed siebie, rozpoczynając tym samym nowy rozdział życia (Amma 1971, s. 44). Gopi Krishna nigdy nie zamierzał odejść z domu, przeciwnie — ożenił się i miał dzieci. Jego rodzice pragnęli, aby zrobił karierę urzędniczą. Nie zdał jednak egzaminów wstępnych na uczelnię, co stało się momentem prze­ łomowym jego życia. Zrozumiał, że w ten sposób uratował się przed po­ zorną karierą, w której wyższe cele duchowe stałyby się zwykłymi ambicjami intelektualnymi lub akademickimi. Od tej chwili poświęcił się głębiej codzien­ nej praktyce medytacji pozostając nadal człowiekiem tego świata, pracując i utrzymując swoją rodzinę (Gopi Krishna 1971, s. 62). W życiu ascety ważnym wydarzeniem jest spotkanie ze swoim mistrzem, inicjacja i przyjęcie ślubów zakonnych: Yogananda podczas medytacji usłyszał głos, który powiedział mu, że tego dnia zjawi się guru. Tak też się stało. Svami Yuktesvara inicjował go, a kilka łat później przyjął go do sekty (Paramahamsa Yogananda 1982, s. 88). Yogesvarananda spotkał swego mistrza w jaskini w Himalajach z dala od szlaków ludzkich. Przyszedł do niego po darśan . Guru przelał w nie­ go swoją moc wprowadzając go w stan ekstazy. Dopiero po kilku latach Yogesvarananda został przyjęty do sekty Dasanami. Dokonał samoinicjacji, która wymaga tylko złożenia ofiary i sam sobie nadał imię (Yogeshvarananda 1970, s. 36). Bóstwem opiekuńczym Sri Hamsy był Dattatreja. Podczas pielgrzymki do Tybetu na górę Kailasa Sri Hamsa spotkał go w postaci fizycznej. Dattatreja inicjował go i nadał mu imię (Bhagwan Sri Hamsa 1934, s. 21). Okres nowicjatu trwa kilka lat. W tym czasie adept służy swemu mistrzowi przede wszystkim przyrządzając mu pożywienie, sprzątając, wykonując wszyst­ kie codzienne prace. Następnie nadchodzi czas pierwszych osiągnięć w prak­ tyce duchowej i niezwykłych czynów świadczących o dużej sile ducha. Gwał­ towny atak choroby i cudowne ozdrowienie to znak ostatniej próby i osiągnię­ cia wyższego etapu rozwoju (Amma 1971, s. 71; Gopi Krishna 1971, s. 86; Paramahamsa Yoganada 1982, s. 163; Yogeshvarananda 1970, s. 103). Charakterystyczne są powtarzające się spotkania z dzikimi zwierzętami, oswajanie ich, a więc zmagania i opanowanie sił natury. Pierwsze kontakty kończą się atakiem zwierzęcia i ucieczką ascety, cudem unikającego śmiertel­ nego niebezpieczeństwa, później jednak dochodzi do pewnej harmonii między człowiekiem a zwierzęciem. Yogeshvarananda ma nieoczekiwane spotkania z niedźwiedziem, panterą, tygrysem, czarną kobrą (Yogeshvarananda 1970, s. 48, 59, 116); Sťi Hamsa uciekał przed wściekłym słoniem, tygrysem, 14 15 1 4 Darśan — o d : widzieć, widzenie, kontakt wzrokowy. 1 5 Ista devata. �46 DAGNOSŁAW DEMSKI kobrą (Bhagwan Sri Hamsa 1934, s. 62); Svami Muktananda ratuje się ucieczką przed wściekłym psem, krokodylem (Amma 1971, s. 55). Ujawnia się również moc uzdrawiania. Yogananda leczy przyjaciela chore­ go na cholerę, rozpoznaje swego zmarłego ucznia w nowo narodzonym dziecku, nawraca szwagra materialistę na drogę duchową (Paramahamsa Yogananda 1982, s. 233). Yogesvarananda nawraca na hinduizm renegatów, którzy przeszli wcześ­ niej na chrześcijaństwo, i upadłego sadhu, który porzucił swój stan i ożenił się. Nawraca też złodziei na dobrą drogę, wyciąga konia z bagna, powstrzy­ muje lawinę śnieżną w górach, powstrzymuje deszcz, zatrzymuje na jakiś czas bicie swego serca (Yogeshvarananda 1970, s. 124, 133, 154, 155). Kolejną fazę życia wyznacza pojawienie się pierwszych uczniów i założe­ nie nowej szkoły. Yogananda zakłada szkołę w Ranczi, później jednak guru wysyła go do Stanów Zjednoczonych, został bowiem wybrany, aby założyć pierwszą szkołę jogi dla ludzi Zachodu (Paramahamsa Yogananda 1982, s. 246). Svami Yogesvarananda zakłada w Ryszikeś szkołę Niketan. Svami Sivananda również zakłada w Ryszkeś Misję Jogi, jeździ po całych Indiach szerząc duchową wiedzę, jaką zdobył w ciągu swego życia (Sivananda Svami 1980, s. 53). Svami Muktananda po latach wędrówki spotyka swego pierwszego mistrza z dzieciństwa, Nitjanandę, i osiada przy nim. Po jego śmierci zakłada własną szkołę siddha jogi (Amma 1971, s. 84). Ostatni element modelu ascety stanowi schyłek życia i niezwykła śmierć. Asceta zwykle wie, kiedy ma to nastąpić. W Indiach zgodnie z tradycją ciało zmarłego człowieka poddaje się kremacji, zasada ta jednak nie obo­ wiązuje sadhu. Przed śmiercią wchodzą oni po raz ostatni w stan samadhi (Mahasamadhi). Ciało ich grzebie się w ziemi w pozycji pionowej, medytacyj­ nej. Na powierzchni ustawia się kamienny nagrobek z napisem informują­ cym, czyje to samadhi. Czasem na wierzchu ryje się w kamieniu stopki (ślady stóp). Innym rodzajem ostatniego rytuału ascetów jest ceremonialne zatopienie ciała na środku rzeki (Tripathi 1978, s. 67). Po sześciu miesiącach od śmierci sadhu organizuje się ucztę (bhandara), podczas której karmi się innych sadhu i biedaków. Samadhi (grobowiec) znanego ascety staje się miejscem pielgrzymek. Jego uczniowie zaś zbierają się w każdą rocznicę śmierci mistrza. Przemiana, jaką stopniowo przechodzi asceta, wywiera wpływ na wszyst­ kie sfery jego egzystencji. Szok inicjacyjny ma go na trwałe oderwać od dotychczasowego życia, rozerwać wszystkie więzy łączące go ze światem. Ceremonia inicjacji w sposób symboliczny przypomina śmierć. Jak już wspomniałem, każdy człowiek, który urodził się w Indiach, zostaje przez swe urodzenie przypisany do odpowiedniego miejsca w hierarchii społecznej, należy do tej samej kasty, co jego rodzice. Droga ascety, człowieka duchowej �POSTAĆ A S C E T Y 47 INDYJSKIEGO 16 realizacji, pozwala wyłączyć siebie z systemu kast. Inicjacja (diksza) ma za zadanie usankcjonować przekroczenie granic dotychczasowej kondycji, wyznaczyć kres pełnienia dotychczasowej roli w społeczeństwie. Istnieją trzy rodzaje inicjacji: 1) anavi, podczas której adept otrzymuje m a n t r ę ; 2) sambhavi, kiedy kontakt z mistrzem, np. spojrzenie, dotknięcie, słowo, powoduje przemianę świadomości ucznia; 3) śakti, kiedy to moc mistrza (jego śakti) przechodzi na ucznia w sposób nieoczekiwany, nagły, nawet wtedy, gdy uczeń znajduje się daleko w sensie fizycznym (Brent 1976, s. 84). Można także wydzielić dwie kategorie inicjacji ze względu na inicjowa­ nych: 1) inicjacja ludzi, którzy wybrali drogę wyrzeczenia, wolność od więzów z tym światem; 2) inicjacja tych, którzy są sanjasi tylko w sercu, nie zrywają z życiem rodzinnym, prowadzą dom, pracują . Istotą inicjacji jest przelanie zdobytej wiedzy i mocy (śakti) z mistrza na ucznia. Przed inicjacją podczas nowicjatu (brahmaczarin) mistrz poznaje wartość ucznia i jego możliwości rozwoju. Kiedy uczeń dojrzeje do inicjacji, mistrz podczas ceremonii przekazuje mu część swojej energii, świadomości. Jeśli przekazuje mantrę, staje się ona jednym z głównych elementów praktyki. W przypadku ludzi świeckich mantra jest tu niemal jedynym elementem. Mantrę należy utrzymać w tajemnicy, nigdy jej nie p i s a ć . Najbardziej pomyślny czas dla inicjacji ustala się astronomicznie. W przy­ padku Svami Krysznanandy był to czternasty dzień ciemnej połowy mie­ siąca księżycowego. Moment ten ma głębsze uzasadnienie symboliczne. Czas traktowany jest cyklicznie, w związku z czym całe życie składa się z ko­ lejnych, zamkniętych cykli. Ów dzień czternasty ciemnej połowy jest ostatnim dniem starego cyklu i momentem jego zamknięcia. To czas, kiedy kończy się stare, a jeszcze nie zaczęło nowe . Sziwaicki sadhu z Ryszikeś powiedział, że w ciągu roku człowiek zostaje brahmaczarinem. Przez dwa lata następne będzie usługiwał swemu guru. Gdy podejmnie decyzję o zostaniu sadhu, jego guru poddaje go ćwiczeniom i praktykom mającym na celu nie przywiązywanie się do spraw i przed­ miotów materialnych i osiągnięcie spokoju. Gdy po trzech, czterech latach 17 18 19 20 21 "> Diksa. 1 7 Mantra — sylaba lub werset ze świętych ksiąg będący g ł ó w n y m elementem praktyki. 1 8 N a przykład Gopi Krishna, Lahiri M a h a ś a y a guru matki Yoganandy. 19 Brahmacarya 2 0 Informacja 2 1 Tradycyjnie 28 dni, co dwa oznacza także nowicjusza. uzyskana od Svami Krysznanandy z Eklingji. w Indiach obowiązuje kalendarz lunarny. lata natomiast dodaje się miesiąc, aby W roku jest 12 miesięcy uzupełnić brakujące dni. zaczyna się od pełni i dzieli na dwie części: od pełni do nowiu (krsna paksa) i od do pełni (śukla paksa). po Miesiąc nowiu �48 DAGNOSŁAW DEMSKI guru uzna, że nadszedł czas, brahmaczarin zostaje inicjowany w sanjase, czyli przyjmuje wyrzeczenie. Wtedy na ceremonię przychodzi grupa sadhu i składają za niego ofiarę. Guru daje kandydatowi mantrę w obecności wszystkich, szepcząc mu ją na ucho. Obydwaj są pod przykryciem i odbywa się to w wielkim sekrecie. Uczeń trzyma wtedy prawą stopę guru, gdyż cała siła guru skoncentrowana jest w stopie. Ze stopy guru siła przechodzi do głowy i rąk ucznia. Po trzykrotnym pokłonie ucznia, guru kładzie trzy razy prawą rękę na głowie ucznia. Uczeń dostaje nowe szaty. Przed podaniem mantry guru odcina uczniowi kosmyk włosów, co ma symbolizować odcięcie więzów ze światem i k a s t ą . Wszyscy obecni sadhu dają inicjowanemu błogosławieństwo. Pali się ogień i kaganki z topionego masła . 22 23 24 U sziwaickiej sekty Dasanami nowicjuszowi mówi się o pięciu symbolicz­ nych elementach, które mają być źródłem nauki. Są to: szaty w kolorze pomarańczowym, obcięcie kosmyku włosów będącego znakiem przynależności do kasty bramińskiej, naszyjnik i różaniec rudraksza, mantra, święty popiół ze świętych palenisk (Ghurye 1970, s. 80). Następnie nowicjusz rozbiera się i nago robi 7 lub 11 kroków, po czym przebiera się w nowe szaty. Otrzymuje też nowe imię. W sekcie Dasanami nowe imię ascety składa się z dwóch członów, a ostatni człon imienia jest wspólny dla wszystkich członków tej samej l i n i i , np. Svami Krysznananda Saraswati. U sziwaickich Naga nowicjuszy inicjuje się według procedury pocho­ dzącej z Upaniszady Naradaparivradzaka . W pierwszym okresie nowicjusz nazywany jest wastradhari, czyli ten, który założył szaty; tangatoda, co może oznaczać kastrację lub celibat; digambara, czyli odziany w powietrze (Ghurye 1970, s. 81). Podczas inicjacji w wisznuickiej sekcie Ramanandi nowicjusz otrzymuje pięć darów: imię, naszyjnik i różaniec z trawy tulasi, znak sekty na czole, atrybuty Ramy łuk i strzałę malowane na ciele i mantrę. Mantra składa się z 7 (Ramamantra) lub 12 (Wasudewamantra) sylab. Pierwszą mantrę otrzymuje asceta, drugą świecki członek sekty (Ghurye, 1970, s. 86). Wszystkie czynności inicjacyjne, jak już wspomniałem, mają podkreślić ostateczne zerwanie z przeszłością. Nie można już powrócić do poprzed­ niego stanu. Po każdej inicjacji obecni sadhu, uczniowie tego samego guru, składają ofiarę za zmarłych (za adepta), która należy do obowiązującego 25 26 27 28 2 2 Kosmyk 2 3 Informacja 2 4 Dasanami — najbardziej znana sekta sziwaicka z a ł o ż o n a przez Szankaraczarję, dzieląca w ł o s ó w noszą bramini. od sziwaickiego ascety z Ryszikeś. się na 10 linii, stąd jej nazwa. 2 5 Dhuni — święty ogień podtrzymywany stale w niektórych świątyniach sziwaickich. 2 6 Informacja 2 7 Charakterystyczna grupa ascetów w c h o d z ą c y c h w skład sekty Dasanami; c h o d z ą nago od Svami Krysznanandy z Eklingji. i smarują ciało p o p i o ł e m . 2 8 Upanisad Naradaparivrajaka. �POSTAĆ ASCETY 49 INDYJSKIEGO powszechnie rytuału pogrzebowego. Kiedy w rodzinie umiera ojciec, ofiarę za niego powinien złożyć najstarszy syn. Jest to warunkiem pomyślności na drodze po śmierci. Złożenie podczas inicjacji takiej ofiary za zmarłego jest symbolicznym podkreśleniem śmierci. Z tego też powodu później, w mo­ mencie zgonu ascety, ofiary tej nie składa się powtórnie. Zerwanie z przynależnością kastową pociąga za sobą porzucenie wszel­ kiej własności, zrzeczenie się spadków i innych praw rodzinnych. Po inicjacji adept zobowiązany jest nie podejmować żadnej pracy zarobkowej i ma utrzymać się z jałmużny lub w kuchniach prowadzonych przez niektóre aśramy. W pochodzącej z V I wieku n.e. Księdze Mam sformułowano ogólne zasady, zgodnie z którymi życie człowieka z warny braminów dzieli się na 4 części. Każda z nich określa inne prawa i obowiązki człowieka wobec świata: 1) brahmaczarin — okres dzieciństwa i młodości, nauki i studiów, przygoto­ wania do podjęcia obowiązków życia dojrzałego — trwa ok. 25 lat; 2) gryhastha — czas od momentu ślubu do chwili narodzin pierwszego wnu­ ka, okres wypełniania obowiązków głowy rodziny i obowiązków rytual­ nych przypisanych gospodarzowi, umacniania pozycji swojej i rodziny w hierarchii społecznej (25-50 lat); 3) wanaprastha ~- okres rezygnacji z pełnienia obowiązków rodzinnych, prze­ kazania ich synowi, odejście z domu i życie w lesie w samotności lub z żoną; człowiek żyje jako pustelnik, przenosi swój święty ogień, niczego nie buduje, nie może uprawiać ziemi, przygotowuje się do ostatniego etapu życia, jeśli wróci nie będzie już panem domu (50-75 lat); 4) sanjasin — zerwanie więzów z dotychczasowym życiem społecznym, wyrze­ czenie się działania w tym świecie (75-100 lat) {Manusmryti 1986, s. 117189). Człowiek za życia realizuje cztery podstawowe cele: 1) dharma — przystosowanie do porządku świata zastanego w chwili urodzin, prawo, zacność; 2) artha— dobrobyt, siła i bogactwo w świecie społecznym; 3) kama —miłowanie i przyjemności ziemskie; 4) moksza — wyzwolenie się z kołowrotu kolejnych wcieleń (Manusmryti 1986, s. 379-388). Każdy człowiek ma szansę spełnić swe duchowe ambicje i osiągnąć mokszę przechodząc kolejno przez wszystkie etapy życia. Droga ascezy, przyjęcie roli sadhu, sanjasina jest przejściem od pierwszego do czwartego etapu, z pominięciem roli gospodarza. Właśnie drugiemu etapowi życia w tradycji hinduistycznej przypisany jest cały system szczegółowych obo­ wiązków rytualnych. Rytuał przyjmowany jest za najbardziej świadome uczestnictwo w życiu społecznym. Cały ciężar życia rytualnego spoczywa 29 2 4 4 Manusmryti, czyli Księga Etnografia Polska, t. 33. z. 1 praw albo Traktat o zacności. �50 DAGNOSł.AW Dł.MSKl na ludziach znajdujących się na etapie gryhasthy. Człowiek pozostając w stanie wanaprasthy (trzeci etap) może jeszcze uczestniczyć w rytuale i składać pewne ofiary, ale już nie w postaci płodów rolnych leżących w sferze działań gospodarza. Działania wanaprasthy nastawione są już nie na sprawy tego świata, lecz na zaspokojenie swoich minimalnych potrzeb. Akt sanjasy, czyli wejście na drogę wyrzeczenia lub przejście z wanaprasthy na etap sanjasina, powoduje wykluczenie z systemu składania ofiar i zwolnie­ nie z obowiązków rytualnych. Z chwilą inicjacji odprawiony został ostatni rytuał w życiu ascety. Teraz jego życie samo stało się rytuałem. Stosunek do rytuału i do składania ofiar wraz z przejściem z etapu gryhasthy do sanjasina zmienia charakter z fizycznego i dosłownego, na bardziej wewnętrzny i abstrakcyjny, polegający na przeżywaniu kontemplacyjno-medytacyjnym symboliki ofiary. Zgodnie ze stopniem duchowego rozwoju członkowie sziwaickiej Dasanami dzielą się na cztery kategorie: 1) kuticzaka — mieszkaniec chatki pustelniczej, pierwszy okres, kiedy asceta mieszka sam poświęcając się kontemplacji i oczyszczaniu swojej istoty, żyje z jałmużny; 2) bahudaka — wspierany przez wielu, okres, kiedy asceta przebywa wśród ludzi, również żyje z jałmużny, wędruje z wioski do wioski nie zatrzymu­ jąc się w żadnej na dłużej; 3) hamsa — mityczny łabędź , okres, kiedy asceta ponownie przebywa w jed­ nym miejscu, pielgrzymi odwiedzają go przychodząc po radę lub duchowe wsparcie, jest także znawcą ksiąg sakralnych; 4) paramahamsa — najwyższy poziom duchowego rozwoju, kiedy asceta nie­ odwracalnie wstąpił na drogę realizacji duchowej, jest już wolny od zasad i ograniczeń obowiązujących na poprzednich etapach. Ostatecznym celem, jaki asceta sziwaicki z sekty Dasanami może osiąg­ nąć za życia, jest stan paramahamsa. To stan wyjścia poza dwoistości tego świata, poza bieguny przeciwieństw. W tym stanie ascecie nie zagrażają już ani nieczystość, ani żadne inne ziemskie niebezpieczeństwa, ponieważ swoją drogą życiową dokonał czegoś, co w języku Eliadego nazywałoby się połączeniem przeciwieństw {coniunctio oppositorum). W Indiach każde miejsce pielgrzymkowe nad Gangesem nosi nazwę tirtha, czyli „przejście na drugi brzeg, bród". Ma ono obok znaczenia dosłownego, konotacje głębsze. Paramahamsa to stan, kiedy asceta przeszedł na „drugi brzeg rzeczywistości" i powrócił na stary brzeg. Jego zachowania nie można oceniać już według norm obowiązujących pozostałych ascetów. To on sam dla swoich uczniów i pielgrzymów stał się tirtha, czyli możliwością kontaktu z tamtym brzegiem. 30 Inicjacja jest punktem zwrotnym w życiu ascety, zarazem dzieli je na 511 Łabędź w mitologii indyjskiej posiada umiejętność oddzielenia istoty od powierzchni, prawdy od nieprawdy i pozorów. �POSTAČ A S C E T Y 51 INDYJSKIEGO dwie części. Całe jego życie nosi teraz piętno śmierci. Podczas inicjacji asceta świadomie pozbawia się atrybutów życia i przejmuje stopniowo atry­ buty śmierci. Wszystkie jego działania zostają skierowane na ewolucję we­ wnętrzną. Droga ascety składa się z dwóch części: z jednej strony życie społecz­ ne, inicjacja, która stanowi granicę i punkt zwrotny, a z drugiej strony praktyka ascezy. Ostateczny cel moksza jest już poza tym podziałem. Życie społeczne Droga ascezy Moksza kasta ini­ poza kastą Parama­ rytuał zgodny cja­ brak rytuału hamsa z kastą i etapem życia małżeństwo cja hamsa celibat praca, zarobki własność uczniowie - rodzina, dzieci jałmużna brak własności stałe miejsce pobytu okresowe wędrówki ekumena ubranie świeckie anekumena, peryferia nagość, szaty ascety kremacja po śmierci grzebanie ciała w ziemi, aśram szkoła mahasamadhi Życie ascety jest stopniowym osiąganiem egzystencji anonimowej (Camp­ bell 1964, s. 174). Wszystkie najważniejsze momenty jego życia — takie jak: niezwykłe narodziny, zagrożenie życia w dzieciństwie, ucieczka z domu, wędrówki w poszukiwaniu mistrza, spotkanie z mistrzem, inicjacja, niezwykłe czyny, uczniowie, wreszcie mahadamadhi — świadczą z jednej strony o na­ rastaniu lub stopniowym odkrywaniu przeznaczenia, z drugiej strony zaś o pozbywaniu się dotychczasowej tożsamości, a punktem najwyższej samo­ świadomości, samoidentyfikacji jest moment inicjacji. Od tego czasu zaczyna się proces odwrotny, tzn. pozbywania się swego „ja", proces powolnego oddalania się w przestrzeń, rozmywania na tle świata społecznego, zakoń­ czony stanem całkowitej anonimowości (moksza). Aby mógł nastąpić proces odwrotny, musi nastąpić śmierć. Od tej chwili asceta drogą przedłużania praktyk traci wszystkie swoje ograniczenia osobiste, nawyki, nadzieje i obawy. Wszystko, co przyswoił sobie od dzieciństwa, zostało teraz podważone. Asce­ ta przestaje opierać się samounicestwieniu. Samounicestwienie jest warun­ kiem wstępnym odrodzenia na innym poziomie egzystencji, dzięki niemu osiąga dojrzałość do jej przyjęcia. Wszystkie osobiste ambicje i pragnienia uległy zawieszeniu i asceta nie próbuje wrócić do życia. Natomiast pozwala na wszystko, co wychodzi z niego, staje się anonimem, podąża za głosem wewnętrznym, dharma żyje w nim za jego nieograniczoną zgodą. Wiele postaci charakterystycznych dla Indii przedstawia ostateczny stan obecności anonimowej: ryszi, wieszczowie z gór i lasów, wędrowni sadhu i żebracy (Campbell 1964, s. 174). �52 DAGNOSŁAW DEMSKI Człowiek w świecie działań życia, którego znanym symbolem jest pole bitwy z Bhagavad City, traci swe ukierunkowanie na cel ostateczny, jakim jest moksza. Przez rezygnację ze swych czynów i owoców tych czynów można uwolnić się, podobnie jak przez ofiarę, od więzów. Przez rezygnację ze swych czynów asceta osiąga głęboki wgląd, spokój, wolność w działaniach i świadomość, że przez niego przepływa przeznaczenie, staje się wówczas świadomym wehikułem, awatarem, wcieleniem dharmy. W Indiach są dwa rodzaje ludzi: ci, którzy żyją w tym świecie, oraz ci, którzy się go wyrzekli. Kto szuka wyzwolenia, musi opuścić ten świat i przyjąć inną drogę życia. W indyjskim systemie społecznym instytucja ascetyzmu jest w wielu przypadkach jedyną tradycyjną formą wyjścia poza ograniczenia społeczne, szczególnie dla niższych kast. Daje ona możliwość transcendencji tego systemu, spełnia rolę zaworu bezpieczeństwa w tradycyj­ nym porządku bramińskim (Dumont 1968, s. 96). Życie ascety jest hierofanią i dlatego jego działalność powtarza archetypo­ wy prawzór. Nie jest to zwyczajne życie ludzkie, ale właśnie odtwarzanie prawzoru, prarytualu. Jeśli dharmą lub obowiązkiem, powinnością ojca jest wychowanie i opieka nad dziećmi, dharmą bramina rozwój duchowy i pośred­ nictwo w ofierze między bogami a ludźmi, to dharmą ascety jest przemiana na wyższy etap rozwoju duchowego, wewnętrzna ewolucja. Wszystkie działa­ nia na tej drodze są same w sobie rytuałem. Sadhu wędrujący z wioski do wioski, z miasta do miasta przypominają 0 ostatecznym celu ludzkiej egzystencji. Wprowadzają ludzi w temat inny, ale być może równie ważny porządek. Przypominają, że tamten porządek istnieje gdzieś obok ludzi albo w nich samych, tylko nie jest przez nich dostrzegany. Jest to inny, może czwarty wymiar rzeczywistości. Ludzie za­ nurzeni w działaniach w tym świecie nie są przystosowani do odbioru otaczającej rzeczywistości. Porządek ten jednak istnieje wszędzie dookoła, ale nie jest dostępny dla profanów. Wędrujący asceci są jedną z mani­ festacji owego wymiaru, są możliwością przejścia (tirthd), ujrzenia, poznania go. Być może szacunek, z jakim w dużej mierze spotyka się asceta, obdarowa­ nie go i dawanie jałmużny ma być próbą przywrócenia równowagi między porządkiem tego świata a gościem, posłańcem stamtąd. Ten typ postaci kroczącej po drodze ascezy jest potwierdzany z pokolenia na pokolenie w Indiach od setek lat. Każdy czas ma swoją konkretną aktualizację tego modelu życia. Archetypowe postacie pierwszych ascetów 1 joginów Sivy, Dattatreji, Gorakhnatha do dnia dzisiejszego są żywe, po­ pularne i obecne w wielu sferach życia współczesnych Indii. Ich przesłanie ciągle znajduje odzew w postaci setek tysięcy naśladowców. Z tego przesłania być może wynika również, że ideał wyrzeczenia, realizacji wyższych celów duchowych jako drogi życiowej jest niezbędny do utrzymania równowagi w społeczeństwie. W obliczu coraz gwałtowniej postępujących zmian i ewolucji struktur społecznych świat, społeczność wymaga pojawienia się awatara, postaci, której życie i działania w dobie kryzysu dotychczasowych wartości �POSTAĆ ASCETY 53 INDYJSKIEGO stanie się czytelnym, powszechnie zrozumiałym drogowskazem. Postacie takie należą do przyszłej epoki, do nowego porządku, który nastanie dzięki ich działaniom. W 1956 r. na konferencji najwybitniejszych przedstawicieli różnych grup ascetów w Ryszikeś został utworzony Indyjski Związek Sadhu . Związek przyjął następujące zadania: rozszerzać edukację społeczną; propagować ma­ sowe modlitwy za wzrost wartości moralnych i materialnych ludzi; utwo­ rzyć i prowadzić instytucje edukacyjne dla ascetów; pomagać w leczeniu chorób stosując metody naturalne, np. ajurweda , joga; rozbudzać u ludzi skłonności duchowe i tworzyć sprzyjającą atmosferę do zapobiegania korupcji oraz do prohibicji narkotyków; działać w celu powstrzymania fali nieprzyz­ woitych obrazów i zdjęć, pozostających w sprzeczności z duchem kultury indyjskiej; tworzyć sprzyjającą atmosferę wokół problemu ochrony krów; pracować nad poprawą bytu materialnego warstw najbardziej upośledzonych społecznie, ludzi zamieszkujących niedostępne regiony kraju, plemion; przed­ siębrać konieczne kroki dla ratowania godności i tradycji ascetów; zapewniać ochronę, utrzymanie i administrację własności świątyń i aśramów (Bharat Sadhu Samaj 1981, s. 1). Obecnie w Indiach żyje prawie milion ascetów, z czego Związek skupia ok. 30% (tamże). Działalność Związku wzbudza wiele kontrowersji wśród samych ascetów, niemniej jego istnienie stało się faktem, a zadania, jakie sobie stawia, świadczą o nastawieniu na działalność społeczną. Jednakże brak współpracy ze strony większości ascetów, a także niechęć wobec polityki organów rządowych mieszania się w ich sprawy powoduje słabość i brak perspektyw Związku. 31 32 LITERATURA I ŹRÓDŁA PUBLIKOWANE Amma 1971 Svami Mukananda Bhagwan 1934 Paramahamsa. The Saint and his mission, Ganeshpuri. Sri Hamsa Bhagwan Sri Hamsa, the holy mountain being the story of a pilgrimage to Lake Manas and initiation on Mount Kailas, Bombay. Bharat Sadhu 1981 Samaj Bharat Sadhu Samaj. Published by Mandlashwar Svami Narayan Dasji Secretary of Bharat Sadhu Samaj, Delhi. B r e n t P. 1976 Godmen of India, London. B r i g g s G . W. 1982 Gorakhnath and Kanphata Yogis, Delhi. Campbell J. 1964 A hero with a thousand faces, 3 1 Bharat Sadhu Samaj. ? 2 Tradycyjny London. system medyczny, którego podstawowym traktatem jest Caraka Samhita. �54 DAGNOSŁAW DEMSKI Dowson J. 1984 A classical dictionary of Hindu mythology and religion, Delhi. D u b o i s J. A. 1982 Hindu manners, customs and ceremonies, Delhi. Dumont L. 1960 World renunciation in Indian religions, "Contribution to Indian Sociology", No. 6, Hague. Eliade M. 1984 Joga. Nieśmiertelność i wolność, Warszawa. G h u r y e G . S. 1964 Gopi Indian Sadhus, Bombay. Krishna 1971 Kundalini. The evolutionary energy in man, Boulder. K a s t h u r i N. 1972 Life of Bhagwan Sri Sathya Life of Sri 1983 Sai Baba, Bombay. Ramakrishna Life of Sri Ramakrishna. Compiled from various authentic sources, Calcutta. Luthyens M. 1983a Krishnamurti. The years of awakening, t. 1, New York. 1983b Krishnamurti. The years of fulfilment, t. 2, New Y o r k . Manusmryti 1985 Manusmryti. Kamasutra, tłum. K . M . Byrski, Warszawa. Monier-Williams M. 1960 A sanskrit-english dictionary. Etymologically and philologically arranged, Navajata 1972 Sri Aurobindo, New Delhi. O s b o r n e A. 1982 Ramona Maharishi and the path of self knowledge, Bombay. Paramahamsa Yogananda 1982 Autobiography of a yogi, Delhi. Samanda Ghosh L. 1984 Mejda. Sathyananda 1982 Sanyasa Sivananda 1978 Sri Sri Paramahamsa Tantra, Munger. Svami Autobiography of Svami Sivananda, Shivanandanagar. T r i p a t h i B. D . 1978 Sadhus of India, Bombay. Yogeshvarananda 1970 Yogananda. His family and early life, Delhi. Sarasvati Himalaya Svami ka yogi, Rishikesh. London. �POSTAĆ ASCETY 55 INDYJSKIEGO D a g n o s ł a w Demski THE INDIAN AN ASCETIC: EXAMPLE O F AN ALTERNATIVE WAY EXISTENCE OF HUMAN Summary The paper discusses the character of ans Indian ascetic (sadhu) and the pattern of his life history which expresses an alternative way of human existence in the Indian society. The author's point of departure were the field data collected by him in India as well as biographies and autobiographies of some famous ascetics, the founders of schools etc. The author constructs an ideal model of the ascetic's life. The verification of that model in the field has not resulted in clear conclusions, mainly because the fieldwork lasted too short. The problem is still outstanding, the forthcoming researche should provide us with a deeper knowledge of the subject. According to the model the ascetic's biography includes a number of regular elements: (1) a miraculous, unusual birth, (2) a danger threatening his life or health in childhood or adolescence. (3) the first symptoms of his supernatural power, miraculous accomplishments, (4) departure or escape from home and his family's repeated attempts to make him come back. (5) wandering in search of a master, (6) meeting of a master, (7) initiation, (8) entering the path of mortifying, monastic vows. (9) the period of novitiate, apprenticeship, (10) first accomplishments in spiritual practice, (11) achieving a supernatural power, unusual acts indicating great spiritual power e.g. taming wild animals, healing diseases, foreseeing future and converting people to the proper way of life' (12) first disciples, founding a new school, line or sect in order to transmit the achieved knowledge and power, (13) visions, the state of a cosmic consciousness, samadhi, (14) the unusual death with previous knowledge of the exact moment of own demise entering the state of mahasamadhi. The initiation divides the ascetic's life into periods. The first one means the worldly life, membership in a particular caste, an element od the entire social and religious structure. This period is a sequence of unusual or miraculous events, which are the foreboding of the turning point to come and the knowledge of another reality. The events grow in number along with the ascetic's age. The initiation means crossing a kind of border. According to the Indian traditions with the initation the ascetic loses his caste status and all the rights and obligations resulting from it. Since that moment he lives on the margin of the social structure. The initiation expresses the ascetic's death as a member of the society. Therefore the ritual includes the symbols of death. The next part of the ascetic's life means the successive abandoning of the signs of his former identity. At the end of this process there is moksha (that means the liberation from the chain of successive births, deaths and re-births). This purpose can be achieved by few of the ascetics, the most developed spiritually. Other ones walk slowly along their way of renunciation. The described sort of people has appeared and disappeared in India for hundreds of years making up a neverending chain of human beings. What an ascetic does is to repeat in his life a kind of archetype. He becomes an awatar, an exponent of dharma. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1ff1939202be6cdb82b2d1ee30717975.pdf 08262cc1b41ef902b160e30e0376dcc5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1346 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1243 Title A name given to the resource Wedrowni kowale i handlarze bydła z Radżastanu - hipotetyczni przodkowie Cyganów / ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.1, s.77-108 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X I I I : 1989. z. 1 P L I S S N 0071-1861 L E C H MRÓZ (Uniwersytet Warszawski) WĘDROWNI K O W A L E I H A N D L A R Z E BYDŁA Z RADŻASTANU HIPOTETYCZNI PRZODKOWIE C Y G A N Ó W Od momentu, kiedy postawiona została teza o indyjskim pochodzeniu Cyganów i poparta językowymi dowodami, czyli od przełomu X V I I I i X I X w., powracało pytanie, kim byli przodkowie Cyganów i z jakimi grupami, plemio­ nami, kastami należy ich wiązać. Od lat dwudziestych ubiegłego wieku znajdujemy w literaturze — zwłaszcza angielskiej — kolejno coraz nowe hipo­ tezy i przypuszczenia; w drugiej połowie ubiegłego wieku jest to częsty wątek rozważań zarówno cyganoznawców, jak i orientalistów (patrz: Mróz 1987). Przypuszczenia odnośnie do cygańskich przodków łączą się z najrozmaitszy­ mi grupami społecznymi Indii, lecz żadna z hipotez nie zyskała wystarczają­ cej wiarygodności. Jedną z istotniejszych przyczyn takiego stanu jest fakt do dzisiaj żywego i ciągle nie rokującego rychłego rozstrzygnięcia problemu czasu wyjścia z Indii i rejonu, który miałby być praojczyzną Cyganów (Hancock 1984). Jest jednak kilka wspólnych rysów tych poszukiwań cygańskich przod­ ków. Jeśli przypatrzymy się proponowanym rozwiązaniom, widać, że docieka­ nia idą głównie drogą najprostszych skojarzeń. Zarówno dawne kroniki europejskie, jak i badacze XIX-wieczni i pierwszych dziesiątków lat X X w. wymieniają pośród zawodów i umiejętności wykonywanych przez Cyganów najczęściej kowalstwo, wróżbę, handel i tresurę zwierząt oraz muzykę i taniec. Zatem analogii i ewentualnych powiązań z Cyganami zaczęto szukać pośród grup uprawiających te same zawody w Indiach. Druga cecha ciążąca na dociekaniach dotyczących ojczyzny Cyganów jest raczej natury emocjonalnej. Od schyłku Średniowiecza i przez okres Renesansu kształtował się w euro­ pejskiej świadomości wizerunek Cyganów, którego trwałość okazała się znacz­ na. Nie wdając się, co było przyczyną, a co skutkiem, przypomnę tylko, że w czasie, gdy odkryto wreszcie z końcem X V I I I w. prawdziwą ojczyznę Cyganów, istniał powszechny, trwale wpojony, niekorzystny wizerunek tej grupy (patrz: Mróz 1987). Poza jednostkowymi przykładami, wszędzie i pow­ szechnie kojarzono Cyganów z nędzą, społecznymi nizinami, brakiem higieny, prymitywizmem i brakiem oświaty, z występkami i kontaktami ze środowiskiem przestępczym —generalnie z ludźmi zajmującymi sam dół społecznej hierarchii �78 LECH MRÓZ albo znajdującymi się poza społeczeństwem. Badacze X I X - i XX-wieczni zapewne nie zdawali sobie sprawy, jak dalece pozostawali pod wpływami tego wizerunku wypracowanego przez minione wieki; jak wpłynął on na zawężenie pola obserwacji i dociekań. Faktem jest bowiem, że niemal wszyst­ kie — poza chyba jedynym, niejasno sformułowanym przypuszczeniem Pittarda (1932) dotyczącym pochodzenia od wyższych warstw społeczeństwa — hipotezy dopatrywały się związków z Cyganami w analogicznych warstwach Indii. Potwierdzeniem zdawał się być fakt, że tymi co i Cyganie zawodami zajmowali się właśnie ludzie z niskich warstw społecznych. Rekapitulując — te trzy podstawowe przyczyny, tj. brak jednomyślności co do rejonów, z jakich wyszli Cyganie, i czasu wyjścia, kojarzenie z miesz­ kańcami Indii poprzez podobieństwo profesji oraz wizerunek Cyganów łą­ czący ich z najniższymi warstwami społeczeństwa, zaważyły w sposób za­ sadniczy na poszukiwaniach przodków Cyganów. Czwartą przyczyną, równie istotną, choć innej natury, była i jest pewna niefrasobliwość terminologiczna, pochopność w szafowaniu terminem Cyganie, a raczej jego angielskim odpowiednikiem: „Gypsies". Jednym z najpopularniej­ szych, najbardziej oczywistych skojarzeń łączących się z Cyganami było wędrowne życie, zamieszkiwanie w szałasach lub innych łatwych do przeno­ szenia, czasowych domostwach, używanie jako środka transportu wozów lub po prostu jucznych zwierząt. Tak więc bardzo wiele koczowniczych społeczności Indii, niezależnie od cech antropologicznych, przynależności językowej, specjalizacji zawodowej, rejonów przebywania, sklasyfikowane zostały jako Cyganie objęci wspólną nazwą „Gypsies" i jako indyjscy Cyganie opisywani byli w rozprawach naukowych i urzędowych raportach. Jedynym chyba odstępstwem były grupy i plemiona wyraźnie pasterskie, trwale związane z hodowlą zwierząt i z określonymi rejonami wypasowymi, najczęściej w stepowo-pustynnych lub górskich częściach pln.-zach. Indii. Koczowników indyjskich podzielono więc na dwie kategorie: pasterzy i Cyga­ nów, do których zaliczono wszystkich lub niemal wszystkich nie związanych z pasterstwem (Baines 1976, s. 100). Termin okazał się na tyłe pojemny i tak bezkrytycznie stosowany, że objęto nim także koczownicze lub półkoczownicze leśno-górskie plemiona Assamu, należące do zupełnie innej grupy antropologicznej i językowej niż Cyganie, półnomadyczne grupy myśliwych z Cejlonu (Sri Lanka) posługujące się językiem należącym do rodziny drawidyjskiej (Cyganie europejscy mówią językiem z rodziny języków indoeuropejskich). Nawet żyjące na wybrzeżach Borneo, Sumatry, Celebesu i kilku innych wysp Azji Płd.-Wsch. niewielkie grupy pólkoczowniczych rybaków których w literaturze angielskiej, a za nią i w innej, określono jako Cyganów Morskich — Sea Gypsies. Nazwa okazała się na tyle trwała, że znajdujemy ją jeszcze w wydanym stosunkowo niedawno w Moskwie Atlasie narodów świata (Atlas 1964). Długotrwałe używanie nazwy „Cyganie" jako obiegowego równoważnika słowa „koczownicy" doprowadziło do tego, że współcześni badacze (nie tylko �KOWALE 1 HANDLARZE BYDŁA Z RADŻASTANU 79 zresztą zajmujący się Cyganami) mają sporo kłopotów, by dojść, o jaką grupę, jaką społeczność chodzi naprawdę. Spośród wielości przypuszczeń, odnoszących się do różnych kast. plemion i grup społecznych Indii, zajmiemy się tutaj bliżej dwiema z nich: Gadulia Lohar i drugą, znaną najczęściej pod nazwą Bandżara. Obie te grupy w l i ­ teraturze antropologicznej i cyganoznawczej ostatnich kilkunastu lat są często kojarzone z Cyganami. W przypadku Bandżarów można powiedzieć, że zostali już uznani niemal oficjalnie za protoplastów Cyganów, uzyskując akceptację zarówno w literaturze, jak też pośród samych Cyganów. Na ostatnim Światowym Kongresie Cyganów (Romów) w Getyndze w 1981 r. gościła bowiem zaproszona specjalnie przez organizatorów kilkunastoosobowa delegacja Bandżarów— uczestnicząc w spotkaniach, przysłuchując się obra­ dom i doświadczając sympatii jako wprawdzie dziwni i nierozumiani, ale przecież bracia. Jednakże o ile wszystkie wcześniejsze rozważania nad genezą Cyganów i przypuszczenia co do ich przodków wychodziły ze środowiska europejskich uczonych i podróżników, o tyle we współczesnych pojawił się pewien zna­ mienny rys, mianowicie podjęcie poszukiwań rozproszonych po świecie współ­ braci przez badaczy indyjskich. Na początku lat sześćdziesiątych ukazała się praca nosząca tytuł: Cyganie. Zapomniane dzieci Indii (Lal 1962). Autor przedsięwziął podróż, której celem były kontakty z władzami kilku krajów europejskich (także Europy Wsch.), naukowcami i samymi Cyganami. Książ­ ka Lala ma charakter publicystyczny, niemal całkowicie została ona oparta na kilku znanych pracach cyganoznawczych, natomiast dobór wiadomości i wyraźnie formułowana myśl przewodnia oraz fakt skierowania książki do czytelnika indyjskiego uwidaczniają cel, którym było przekonanie do idei wspólnoty Cyganów i Indusów i potrzeby podtrzymania kontaktów Cyganów z praojczyzną. Nie wnikając w polityczne podteksty zagadnienia możemy stwierdzić, że zapewne zawierały się one w przedsięwzięciu Lala. Potwierdza to fakt, że — jak pisze autor— książka powstała z inspiracji i dzięki po­ mocy premiera Indii Jawaharlala Nehru, a opublikowana przez Ministerstwo Informacji i wydawnictwa rządowe. W latach sześćdziesiątych ukazały się trzy wydania książki Lala. Przejaw oficjalnego zainteresowania władz Indii zapomnianymi, niegdysiejszymi emigrantami widoczny był właśnie w Getyn­ dze. Jednym z najważniejszych momentów inaugurujących zjazd było wystą­ pienie specjalnego wysłannika ówczesnej premier Indii Indiry Gandhi i od­ czytanie posłania, w którym Indie zadeklarowały objęcie symboliczną opieką wszystkich Cyganów. Opublikowanie książki Lala, szereg artykułów, jakie ukazały się w Indiach — także w prasie centralnej — na temat związków Cyganów z Indiami, pokazują, że zainteresowanie nie było jedynie chwilowe (patrz: Vjas 1968). Powstaje natomiast pytanie, czy i w jaki sposób wpłynęło to na faktyczne odnalezienie powiązań, i dostarczenie argumentów naukowych, pozwalających zweryfikować narosłe przez dziesięciolecia niejasności i za­ fałszowania. �80 LECH MRÓZ Celem tego tekstu jest próba zastanowienia się, na ile możliwe jest uznanie za wiarygodne przypuszczenia o wspólnocie Bandżarów i Gadulia Lohar z Cyganami. To bowiem, co zawarte jest w większości publikacji, nie dostarcza wystarczającej argumentacji, nie daje potwierdzeń słuszności przyjętego dosyć powszechnie zdania. Wprawdzie nie jest możliwe obecnie rozstrzygnięcie bardzo wielu nurtujących wątpliwości, ale rozważmy, czy obie­ gowa i akceptowana współcześnie zarówno przez cyganoznawców i samych Cyganów, jak też Bandżarów i badaczy indyjskich opinia idzie utartym tropem najbardziej prostych skojarzeń, na ile zaś daje nadzieję rozstrzygnięcia i szanse potwierdzenia naukowymi badaniami. Rzeczywistość okazała się jednak jeszcze inna. Wymienienie po raz pierwszy Bandżarów jako domniemanych przodków Cyganów wiąże się z nazwiskiem jednego z francuskich orientalistów pierwszej ćwierci ubiegłego wieku, z Duboisem (Pischel 1909, s. 306). Jest to opinia odosobniona i przez kolejne dziesięciolecia poszukiwania idą innymi tropami. Potem dopiero na przełomie stuleci angielscy badacze pośród prawdopodob­ nych przodków wymieniają także Bandżarów. Sytuacja taka trwa do lat sześćdziesiątych tego wieku — wówczas to, czyli zupełnie niedawno, Bandżarowie eliminują niemal wszystkich konkurentów, monopolizując prawo do bycia cygańskimi protoplastami. Pozycja Gadulia Lohar jako tych, którzy dali początek Cyganom, jest nadal dyskutowana i właściwie zarówno indyjscy, jak europejscy uczeni wymieniają ich z ostrożnością i wieloma zastrzeżeniami, wynikającymi w znacz­ nym stopniu ze świadomości braku argumentów umożliwiających powszech­ ne przyjęcie takiej tezy. Rozważania nad Gadulia Lohar i ich ewentualnymi związkami z Cyganami po części zdezaktualizowały się poprzez uznanie związku Bandżarów z Cyganami, w wyniku — można by złośliwie powie­ dzieć — obsadzenia Bandżarów w roli cygańskich przodków. Charakterystycz­ ne jest, że na uznaniu Bandżarów za pra-Cyganów brak argumentacji — analogicznie do Gadulia Lohar — nie zaważył. Ale w tym przypadku zamiast argumentu wystarczyło zdanie samych Bandżarów uznających siebie za współ­ braci Cyganów, podczas gdy Gadulia Lohar wobec takiej możliwości zacho­ wali się — o ile wiadomo —obojętnie. Oczywiście idzie tutaj o pewną tylko część społeczności Bandżarów i Gadulia Lohar, do której te naukowe rozterki docierają i która jest w stanie je ogarnąć, a także wpłynąć po­ tem na kształtowanie postaw własnej grupy i oddziaływać na szerszą opinię. Gadulia Lohar to wędrowni kowale — nazwa jest dokładnym niemal odpowiednikiem polskiego tłumaczenia: gadi — to określenie dużego wozu, lohar — oznacza kowala. Pochodzenie grupy jest niejasne; niewiadomo bliżej, kiedy ukształtowała się, opowiadana przez nich historia nie dostarcza bowiem zadowalających wyjaśnień, a w dawnych tekstach indyjskich, także klasycz­ nych, jest wprawdzie mowa o kowalach, ale nie jako o ukształtowanej zawodowo i społecznie grupie. Nawet w rodzaju encyklopedii dotyczącej starożytności, historii i zwyczajów Radżastanu autorstwa Toda (1829), pod- �KOWALE I H A N D L A R Z E BYDŁA Z RADŻASTANU 81 stawowym dziele przy studiach nad przeszłością rejonu płn.-zach. Indii, hasło Gadulia Lohar nie występuje, chociaż bez wątpienia wśród wiejskich społeczności Radżastanu byli znani i mieli już swoją pozycję w ekonomicz­ nych strukturach regionu. W piśmiennictwie europejskim poświęcono Gadulia Lohar — jak się wydaje — tylko dwa teksty (Cobas 1973, Ruhela 1973), oba zamieszczone w „Etudes Tsiganes", kwartalniku wydawanym w Paryżu. Prócz tego są wzmianki w literaturze cyganoznawczej lub dotyczącej Radżastanu, ale nie przekraczające kilku wersów. Pierwsza monografia poświęcona Gadulia Lohar Radżastanu wydana była pod koniec lat sześćdziesiątych (Ruhela 1968). Od tego czasu ukazało się w Indiach kilka artykułów i kolejna praca monograficzna (Misra 1977). Większość opracowań — zarówno dotyczą­ cych Gadulia Lohar, jak Bandżarów powstała nie w środowiskach uni­ wersyteckich, ale w rządowych i stanowych instytucjach do badań antropo­ logicznych i problemów społeczności plemiennych (np. Anthropological Survey of India, Tribal Research Institute itd.). Instytucje te, zatrudniające wielu znanych naukowców i mające oddziały w większości stanów i wielu dystryk­ tach, dysponują także własnymi wydawnictwami, w których właśnie zawarte jest gross informacji na temat Gadulia Lohar i Bandżarów. Nieznajomość tych opracowań wśród cyganoznawców wynika głównie z faktu ich właści­ wie wewnętrznego obiegu, niedostępności w bibliotekach uniwersyteckich (nie tylko Europy i Ameryki, ale także Indii) i niezamieszczania ich w biblio­ grafiach ogólnych. Gadulia Lohar są związani przede wszystkim z rejonem Radżastanu, a także sąsiedniego Gudżaratu. Wędrują wprawdzie daleko na północ— od Pendżabu, a zwłaszcza na wschód — do stanów Madhia Pradeś i Uttar Pradeś, utworzyli lokalne wspólnoty w Delhi i innych dużych ośrodkach dających szanse zarobkowania, ale zarówno kulturą, jak i językiem związani są z Indiami zachodnimi — z Radżastanem i Gudżaratem. Posługują się dialektem farsi (nie mającym jednak nic poza nazwą wspólnego z językiem farsi używanym powszechnie w Iranie) będącym mieszaniną słów gudżarati, mewari i marwari (dialektów radżastani) oraz malwi (bliskiego radżastani, używanego w zachodniej części Madhia Pradeś), (Ruhela 1968, s. 24). Pewne cechy, takie jak odległość wędrówek, cykl wędrowania, kontakty zarobkowe z ludnością wiejską, nazwy podkast i gotr , zdają się wskazywać, że Gadulia Lohar nie są społecznością plemienną, która stopniowo, w wy­ niku zawodowej specjalizacji stawała się kastą — czego wiele przykładów znaj­ dujemy w Indiach, w tym i w Radżastanie — ale, że od dawna istnieją jako odrębna kasta — dźati . (Nadal jednak problem powstawania i genezy 1 2 1 Gotra — grupa węższa niż kasta, p o c h o d z ą c a od w s p ó l n e g o przodka, łączy ich rytuał ofiarowywania strawy i wody oraz wspólne przepisy dotyczące z w i ą z k ó w łoża i stołu (Byrski 1985, s. 190). 2 Dźati — kasta, grupa ludzi przestrzegających tych samych z a k a z ó w i n a k a z ó w , o przy­ należności kastowej decyduje urodzenie; kasty dzielą się na podkasty (Byrski 1985, s. 190). 6 — Etnografia Polska, t. 33. z. I �82 LECH MRÓZ wielu kast radżastańskich wzbudza dyskusje i zawiera szereg niejasności). Nie wiadomo bliżej, jaka jest ich liczebność dzisiaj —dane są dosyć rozbieżne — głównie z przyczyn ruchliwości przestrzennej. Według danych z roku 1941 w Radżastanie było 6970 Gadulia Lohar; spis był jednak robiony w okresie, gdy znaczna część gromad wędrowała rozproszona, w związku z sezonem prac polowych i robót kowalskich. Spis z roku 1955 wykazał w Radżastanie 3611 rodzin (16 648 osób) identyfikowanych jako Gadulia Lohar (Ruhela 1968, s. 3-4). W ciągu ponad 30 lat, jakie minęły od tego spisu, liczba Gadulia Lohar bez wątpienia powiększyła się. Trudno jednak orzekać, jakiego rzędu jest to wzrost populacji, a żadne późniejsze dane nie zostały opublikowane. Życie grupy jest związane poza nielicznymi przypadkami rodzin osiad­ łych - z wędrowaniem. Przeciętnie około 8 miesięcy w roku znajdują się one w drodze, pozostałe okresy zaś są koniecznymi postojami, wynikają­ cymi z niedogodności pewnych pór roku — najgorętszej części lata i pory deszczowej, kiedy przemieszczanie ciężkimi wozami jest praktycznie nie­ możliwe. Podstawą ich egzystencji jest kowalstwo i handel wołami służącymi do transportu, a zarazem będącymi podstawową siłą pociągową przy pracach polowych. Wędrówki nie są nieograniczone, porozumienia panczajatów posz­ czególnych podkast i gotr ściśle ustalają rejony wędrowania — w konsekwencji podkasty związane są od pokoleń ze stałymi regionami, np. okolicami Adźmeru, Ćitoru. Dżaipuru, Udaipuru itd., przy czym zwykle każdy z tych rejonów liczy wiele dziesiątków kilometrów długości i szerokości; niekiedy nawet ponad 200 km. Odbywają się także wędrówki na znaczniejszych dystansach, ale głównie wówczas, gdy są to rejony słabo zaludnione, półpustynne lub gdy jakiś szczególny cel do tego skłania — np. odwiedzenie miejsc ważnych z przyczyn religijnych (co jest powodem dalekich czasami wędrówek w odległe rejony Indii) lub handlowych, jako coroczne wielkie targi bydła, koni i wiel­ błądów w Puszkarze koło Adźmeru, dokąd przybywają wieśniacy i pasterze także spoza Radżastanu. Dwa są takie miejsca—według tego, co udało się ustalić na podstawie literatury i rozmów terenowych — na obszarze Rad­ żastanu. dostępne dla wszystkich Gadulia Lohar, bez naruszenia zasady nieprzekraczania granicy swojego obszaru. Są to wspomniany już Puszkar ze względu na targi i znajdującą się tam świątynię Kalka Mata, czczonej szczególnie przez Gadulia Lohar oraz Ćitogarh, stary fort, zajmujący szcze­ gólne miejsce w świadomości Gadulia Lohar i zarazem miejsce spotkań panczajatu i przywódców poszczególnych podgrup i gotr tego rejonu. Wznie­ siona niedawno w Puszkarze świątynia jest wyrazem nie tylko ekonomicz­ nych możliwości Gadulia Lohar, ale także ich aspiracji. W panteonie bogów są prócz postaci charakterystycznych dla Gadulia Lohar jako kasty i osadzo­ nych mocno w ich mitologii (np. Aie Laća, Khetla) również bóstwa lu­ dowe, popularne w regionie, z którym związana jest gotra lub podkasta (np. Ram Deodzi, Bheron), oraz bóstwa hinduistyczne, siwaickie (Siwa, Kali, Parwati, Ganesia) (Ruhela 1968, s. 107). Gadulia Lohar jako członko- �KOWALE I HANDLARZE BYDŁA 'L RADŻASTANU 83 wie kast niskich — tak bowiem są najczęściej klasyfikowani przez podwójnie urodzonych, czyli trzy wyższe stany — bywali nie dopuszczani do świątyń. Wybudowanie własnej świątyni to nie tylko wyraz prestiżu (tym bardziej że jest ona usytuowana w sławnym mieście, w pobliżu znanej szeroko w Indiach świątyni Brahmy). uniezależnia to także od innych i wybawia z sytuacji kłopotliwych, które mogłyby utrudnić awans grupy w społeczeń­ stwie indyjskim. Rejon „przydzielony" wędrownej grupie stanowi — jak mówiliśmy — jej wyłączną „własność". Każdy osobnik spoza jest intruzem, obcym i po za­ łatwieniu spraw, które go przywiodły, powinien bezzwłocznie oddalić się. Są jednakże sytuacje (poza omówionymi wyżej), kiedy więcej niż jedna grupa znajduje się na jakimś terenie. Wówczas, gdy istnieje możliwość długotrwałego zarobkowania (pracami kowalskimi) w jednym miejscu, zostaje wyznaczona przez panczajat rodzina czy najczęściej kilka rodzin, które po­ dejmują pracę, pozostając niekiedy i przez kilka lat, a w tym okresie za­ równo rejon, jak i sama miejscowość mogą być obszarem działania kowalsko-handlowego innej grupy; czasami nawet z innej gotry. Tak np. w paź­ dzierniku 1986 r. w Udaipurze (gdzie prowadzone były wówczas nasze prace terenowe) przebywało od czterech czy pięciu już lat kilka rodzin Nandi z subkasty Rathore, a równocześnie okresowo zatrzymali się w wę­ drówce Gadulia Lohar — Bidziani i Cianani. Każda z grup stanowi na swoim terenie zwykły, staly element miejscowej struktury społecznej i ekonomicznej, wędrują pomiędzy stałymi punktami, wykorzystując możliwości poszczególnych nisz ekologicznych. Nawet w obrę­ bie jednego rejonu istnieją (z uwagi na warunki geograficzne i klimat) różnice czasu prac polowych — orki, siewu, zbioru, powtórnej orki itd. Wy­ nikają one też z rozmaitości uprawianych roślin, co również zależne jest od warunków miejscowych, czyli gleby i klimatu. Zapotrzebowanie wsi na usługi kowalskie wiąże się przede wszystkim z okresem przygotowywania ziemi do siewu; także siła pociągowa wtedy jest najbardziej potrzebna. Utrzymy­ wanie wołów przez cały rok jest uważane w wielu wioskach za niemożliwe z ekonomicznego punktu widzenia. Trudności zdobycia paszy niejednokrot­ nie wręcz uniemożliwiają stałe trzymanie potrzebnych zwierząt. Jest więc normalnym zjawiskiem w Radżastanie (także zresztą i w innych rejonach Indii) stała cyrkulacja—kupowanie i sprzedawanie zwierząt pociągowych. Tę rolę dostarczycieli i odbiorców pełnią w znacznym stopniu właśnie Gadulia Lohar. Tak więc rytm ich wędrówek i postojów oraz plan marszru­ ty wyznaczany jest kalendarzem prac polowych w poszczególnych wioskach rejonu stałego przebywania grupy. Jedyne wyjątki stanowią nieliczni osiadli na stałe Gadulia Lohar, głównie w Gudżaracie (bogatszym, rolniczym stanie) sąsiadującym z Radżastanem, oraz ci, którzy znaleźli zatrudnienie w mieście. W tym ostatnim przypadku postoje trwają niekiedy po kilka lat, póki jest zajęcie i póki panczajat nie zdecyduje inaczej. Postój jest tylko prze­ dłużającym się czasowym zatrzymaniem wędrówki i nie nosi znamion przecho- �84 LECH MRÓZ dzenia do życia osiadłego, a widok obozowiska niczym niemal nie różni się od jakiegokolwiek innego napotkanego przy drodze w trakcie wędro­ wania. Istotne znaczenie dla rozważań nad Gadulia Lohar, ich genezą i ewentual­ nymi związkami z Cyganami ma wewnętrzna organizacja. Istnieją znaczne rozbieżności pomiędzy badaczami analizującymi to zagadnienie; na tyle istot­ ne, że uporządkowanie wiedzy według przyjętych współcześnie w etnologii terminów jest niemożliwe. Zapewne dalsze badania — jeśli zostaną kiedykol­ wiek podjęte — powinny doprowadzić do uporządkowania tej kwestii, obec­ nie zmuszeni jesteśmy odwoływać się do informacji w znacznym stopniu nieprecyzyjnych. Po części zresztą wynika to z trudności określenia we­ wnętrznych podziałów przez samych informatorów — Gadulia Lohar, zwłaszcza w odniesieniu do innych — poza własną — podkast. Według Misry (1977, s. 32) Gadulia Lohar podzieleni są na trzy linie rodów: Słońca, Księżyca i Ognia. Ten trójpodział przebiega przez każdą z dziewięciu gałęzi: Ćauhan, Sisodia, Solanki, Pawar, Parihar, Rathor, Dąbi, Sankla i Balbunk. Każda zaś z owych gałęzi dzieli się na kilka lub kilkanaście rodów. Dokładniej przedstawia podziały wewnętrzne Ruhela (1968, s. 27n.). Jego zdaniem spo­ łeczność Gadulia Lohar dzieli się na kilkanaście części (używa tutaj określe­ nia loharskiego „koms" lub „nakhs"), te zaś na gotry (określane także jako subgrupy lub klany). Wśród tych części wymienia: Bodana, Ćawda, Guhilot, pozostałe jak u Misry (z wyjątkiem Sisodia i Balbunk których to nazw nie znajdujemy u Ruheli). Są także istotne różnice w nazwach gotr u obu autorów. Pytani przeze mnie o wewnętrzne podziały rozmówcy mieli kłopoty z ustaleniem, czy niektóre nazwy oznaczają gotrę, czy szerszą kategorię. Ich zdaniem wszyscy Gadulia Lohar dzielą się na cztery grupy, cztery odrębne społeczności, których z racji braku wspólnego zwierzchnictwa, a w niektórych przypadkach i zakazu małżeństw między nimi, nie można nazwać z całkowitym przekonaniem podkastami (a być może należy mówić 0 odrębnych kastach Gadulia Lohar). Podział ten ma swoje odbicie także w różnicach zawodowych, sposobie życia i religii. Są to: Gariwale (wędrują­ cy wozami, zajmujący się handlem i kowalstwem), Parewale (wędrujący pieszo po terenach górzystych i handlujący wołami), Bhens (także wędrujący bez wozów, ale po nizinnych częściach Radżastanu) i Multani (muzułmanie, z którymi kontakt w ogóle jest sporadyczny). Tą grupą, na którą naj­ częściej zwraca się uwagę mówiąc o Gadulia Lohar, są Gariwale wędrujący dużymi wozami. Dzielą się na kilka subkast (Rathor, Solanki, Ćouhan, Sankla i inne), te zaś z kolei na gotry. Wśród Gadulia Lohar identyfikujących się jako Gariwale, podkasta Rathor, wymienili rozmówcy nazwy dwunastu gotr. Istnieje zakaz małżeństw w obrębie gotry i poza własną dźati (kastą), 1 poza subkastą. Skąpość informacji i znaczne rozbieżności wyników prac poszczególnych badaczy nie pozwalają rozstrzygnąć problemu organizacji społecznej. Niezależnie jednak jak przebiegają linie wewnętrznych podziałów, �KOWALE I H A N D L A R Z E BYDŁA Z RADŻASTANU 85 warto zwrócić uwagę na kilka z powtarzających się nazw: Panwar, Ćauhan, Rathore, Solanki, Parihar — do tej kwestii powrócimy w dalszej części artykułu. Szczegółowy opis kultury Gadulia Lohar wydaje się niecelowy z uwagi na inne intencje tego artykułu. Analiza literatury i własna praca w terenie nie wskazują na bezpośrednie analogie do Cyganów. Związany z przemiesz­ czeniami sposób życia Gadulia Lohar i kowalstwo zdają się być podstawo­ wymi argumentami na rzecz wspólnoty z Cyganami, czyli pozostajemy w obrę­ bie starych, tradycyjnych już skojarzeń. Nie jest wiadomy czas uformowania się Gadulia Lohar jako kasty; odwołajmy się teraz do ich świadomości i przekazywanej tradycji, by tam poszukać wyjaśnienia. Historia opowiadana przez Gadulia Lohar nie jest zbyt długa, sięga czasów stosunkowo bliskich i wyjątkowo — jak na warunki indyjskie — jest realistyczna, co nie znaczy, że prawdziwa. Zarówno wersje przytaczane przez indyjskich badaczy, jak te, które zarejestrowałem bezpośred­ nio od rozmówców loharskich, są dosyć podobne. Jednakże współczesne opowieści wiążą pochodzenie grupy z imieniem jednego z mewarskich wład­ ców Pratapem Singhiem, postacią historyczną z drugiej połowy X V I w., podczas gdy starsze mają fabułę znacznie bardziej rozbudowaną i zmitologizowaną, choć z wyraźnym wątkiem radżpuckim. Mniej dziś popularna, no­ towana jako powszechna w latach czterdziestych (Ruhela 1968, s. 15-19) wersja mówi, że w pobliżu słonego jeziora Sambhar, w Radżastanie, znaj­ dowało się miasto o tej samej nazwie — stolica Radżputów Ćauhan. Prithwi Radź Ćauhan, władca ćauhański, pokonany przez wojska Mohammada Gauri zmuszony został opuścić wraz ze swoim rodem kraj; część osiadła w Mewarze, innym radżpuckim księstwie. Wśród Cauhanów był młody władca o imie­ niu Ugam Singh. Zabiegał on o przychylność Raímala Singha, władcy Gudżaratu, i możliwość poślubienia jego córki Aie Laća. Ojciec dziewczyny nie wyraził zgody i przepędził konkurenta. Ugam Singh udał się po pomoc do Adźmeru, a potem Ćitoru, stolicy władcy Mewaru. Ponieważ nie udało się zmusić władcy gudżarackiego do oddania córki, a ciąża oczekującej Aie Laća była coraz bardziej zaawansowana, zniecierpliwiona i zawiedziona dziewczyna przeklęła Ugama Singha i jego ród, mówiąc: „Będziecie wędro­ wać zawsze głodni, nigdy nie najecie się do syta, nigdy nie będziecie spać w wygodnym łóżku i tak długo będziecie umierać z głodu, póki skuteczne będzie moje przekleństwo" (Ruhela 1968, s'. 16). Ugam Singh przyjęty został przez władcę Ćitoru do jego zastępu wojowników i powierzono mu przygo­ towywanie uzbrojenia. On i jego ród zmuszeni więc zostali osiedlić się u murów fortu i zająć produkcją, by zdobyć środki do życia. Tak więc i profesja, i wędrowny sposób życia, i prymitywizm codziennej egzystencji, brak wygód — to forma kary, efekt przekleństwa. Aie Laća przeklęła także swojego ojca i kiedy po urodzeniu dziecka popełniła samobójstwo, los przestał sprzyjać Raimalowi Singhowi: stracił władzę, bogactwo i znalazł się na łasce władcy Ćitoru, zatrudniony wraz �86 LECH MRÓZ ze swoimi ludźmi przy produkcji broni. Opowieść wyjaśnia więc, skąd wzięły się umiejętności kowalskie u Gadulia Lohar. ale — co niemniej istotne — wyraźnie podkreśla związek obu postaci z bronią. (Natomiast Aie Laća i Khetla —jej nieślubne dziecko są postaciami ubóstwionymi i znalazły się w panteonie loharskim.) Wyjaśnienie koczowniczego życia wiąże się z wypadkami, jakie miały miejsce w drugiej połowie X V I w. Mianowicie w 1567 r. mogolska armia Akbara zaatakowała księstwo Mewaru, ostatnie już państwo radżpuckie nie podporządkowane muzułmanom i dynastii mogolskiej. Na początku roku 1568 zdobyli stolicę księstwa Ćitogarh. Wśród obrońców walczyli także — jak mówi opowieść — ludzie z rodów Udai Singha, niedoszłego męża Aie Laća, i Raimal Singha — jej ojca; walczyli dzielnie mieczami — co jest w opowieściach podkreślane — zatem na sposób rycerzy, Radżputów (Ruhela 1968, s. 16, inf. terenowe). Ćitor padł, a obrońcy rozpierzchli się. Wewnątrz fortu pozostało wielu braminów i kobiety radż­ puckie oraz loharskie; wszystkie one popełniły dżohar, rytualne samobójstwo, by nie dostać się w ręce muzułmanów. Akbar wymordował braminów, miasto ograbił, zabierając także magiczną świecę Radżputów, której właściwoś­ cią było, że mogła palić się nawet pod wodą. Gdy obrońcy powrócili (ci z rodu Udai Singha i Raímala Singha), zobaczyli trupy kapłanów i kobiet; poprzysięgli wówczas nie wracać do Ćitoru i nie oglądać go nawet z dala, nie mieszkać w stałych domostwach, nie palić nocą światła, gdyż utracone zostało światło ich życia (owa tajemnicza świeca), nie przechowywać liny do czerpania wody i nie trzymać na wozie szałasu we właściwy, przyjęty sposób, do czasu odzyskania Ćitoru (Ruhela 1968, s. 18). Wersje owego ślubowania różnią się pewnymi szczegółami. Nie jest zbyt zrozumiały punkt ostatni; pozostałe są zgodne z przekleństwem rzuconym przez Aie Laća lub wynikają z faktu utraty Ćitoru i splądrowania go przez wojska Akbara. Wersja podana przez Misrę (1977, s. 12) nie wspomina nic o szałasie, natomiast piąte wyrzeczenie dotyczy niespania w łóżkach; moi rozmówcy dodawali jeszcze niejedzenie z glinianych ani metalowych naczyń. Opowieści zanotowane przez Webba (Ruhela 1968, s. 9), a później Misrę (1977, s. 12-13), mówią — choć niezbyt jasno — że Gadulia Lohar bronili Ćitoru pod wodzą Maharany Pratapa Singha. Imię tego władcy mewarskiego już zupełnie jednoznacznie i wyraźnie wymieniane jest w wersji, którą zano­ towałem w 1986 r. Historycy jednak kwestionują uczestnictwo Gadulia Lohar w walkach o Ćitor. Brak jest w ogóle potwierdzenia uczestnictwa Pratapa w walkach o Ćitor — Maharana Pratap walczył z mongolską armią znacznie później, a największą bitwę, którą zresztą przegrał, stoczył z nimi w Haldighati w 1576 r. Potem dalej prowadził partyzancką wojnę i stał się symbolem oporu przeciw muzułmanom (Kieniewicz 1985, s. 345). Ćitor utracił Udai Singh, jego ojciec natomiast faktycznie kilka lat po upadku Ćitoru (w 1574 r.) złożył Maharana Pratap ślubowanie, ale o nieco innej �KOWALE I HANDLARZE BYDŁA Z RADŻASTANU 87 treści — nie mieszkać w stałym domu, nie spać w łóżku i nie jeść ze złotych i srebrnych naczyń, póki nie odzyska stolicy Mewaru. O świeceniu nocą i linie do wody nie wypowiadał się, bo zapewne nie miał powodu. Dodatek dwóch ostatnich ograniczeń, zanotowanych u Gadulia Lohar, staje się zrozumiały (przynajmniej jedno, bo drugie jest niezbyt jasne), jeśli uświadomić sobie, że i dzisiaj jeszcze nie mogą po przybyciu do wsi sami czerpać wody, ale muszą przy studni dla niskokastowych oczekiwać, prosząc o wyciągnięcie wody i napełnienie dzbanów — ich dotknięcie może bowiem skalać studnię. Jedynymi, od których oni sami (czyli Gadulia Lohar) nie mogą przyjąć wody, to fryzjerzy, pracze, ci, co trudnią się usuwaniem padliny zwierzęcej, zdejmowaniem skór i garbowaniem - czyli ci, którzy znajdują się na samym dole kast, uważani powszechnie za najbardziej nieczystych. Tak więc zakaz dostępu do studni zsykał uzasadnienie wyższego celu. To, co w wersji starszej (według wszelkiego prawdopodobieństwa) było przekleństwem skazującym na koczowanie, stało się przez przemodelowanie opowieści świadomym, patrio­ tycznym wyrzeczeniem, związanym z ważnymi momentami historii Radżputów i z imieniem najsławniejszego władcy mewarskiego. Sławna, choć przegrana bitwa Maharany Pratapa pod Haldighati znalazła się w innej opowieści Gadulia Lohar, zanotowanej przez Misrę (1977, s. 14-15). Maharana Pratap Singh wiele już razy pokonał wojska nieprzyjacielskie dzięki pomocy bogini. Kalka Mata (której świątynia znajduje się w Puszka­ rze) stała zawsze za jego plecami; obiecała Pratapowi swą pomoc w walkach, ale zabroniła mu oglądać się za siebie. Gdy w Haldighati zobaczył Pratap armię mogolską, zląkł się i obejrzał, by sprawdzić, czy jego dowódcy stoją za nim, zarazem jednak zobaczył boginię Kalka Mata. Rozgniewana złama­ niem jej zakazu bogini przeklęła go. Maharana Pratap przegrał bitwę, a kon­ sekwencją było, że musiał wraz ze swoimi wojskami kryć się w dżungli, spać na ziemi, jeść chleb z trawy. Po pewnym czasie siostra Pratapa je­ chała, aby zobaczyć, jak się mają ludzie Pratapa. W drodze złamała się oś jej wozu. Zobaczyli to Gadulia Lohar, ale wówczas jeszcze nie znali kowalstwa, choć więc chcieli przyjść Padmie — siostrze Pratapa — z pomocą, nie wiedzieli jak. Padma cudownym sposobem zaopatrzyła ich w narzędzia, z ust zrobiła kuźnię, z nosa — miechy, z kolana lewej nogi — kowadło, a z prawej pięści młot. Tym samym Gadulia Lohar mogli naprawić jej wóz i odtąd już zajmowali się kowalstwem. W opowieściach zanotowanych przez Webba, Ruhelę, Misrę, w tych, które słyszałem sam w Radżastanie, historia Gadulia Lohar spleciona jest mniej lub bardziej z postaciami historycznymi i historycznymi miejscami. Kowal­ stwo — podstawa ich egzystencji, a zarazem identyfikacji — zawsze ma cha­ rakter boski; dawcą narzędzi i nauczycielem kowalstwa jest Padma, siostra Pratapa, Parwati, małżonka Siwy lub sam Siwa. Zwykle przy tym jest to związane z naprawą wozu (Padmy. Parwati lub Siwy). Jest zagadkowe dlaczego — nie tylko w ostatnio zacytowanej opowieści — Gadulia Lohar �88 LECH MRÓZ nie potrafili naprawić wozu, mimo iż byli w armii Pratapa i znali kowalstwo produkując broń. Najprawdopodobniej nałożyły się tutaj różne wątki mitolo­ giczne wespół z historycznymi, a opowieść o Pratapie, Kalka Mata i Padmie jest taką zmodyfikowaną w nieodległym czasie wersją (Padmę być może utożsamiono tutaj z Parwati). Tak więc kowalstwo jest faktycznie związane z wozem i jazdą — choć początkowo podróżującymi są postaci boskie. Kastowy status Gadulia Lohar zdaje się stopniowo i powoli zmieniać. Zarówno treść opowieści genealogicznych zawiera w sobie element przekleń­ stwa i życia, które jest jego pochodną (historia Aie Laća, nawet Maharany Pratapa w Haldighati), jak też pośrednio mówi o tym zakaz posiadania liny i czerpania wody. Potwierdzają to informacje samych Gadulia Lohar, a także zawarte w publikacjach dotyczących statusu poszczególnych kast w Indiach (Misra 1970, 1974). Wyjaśnienie tego faktu — niskiego statusu — znajdujemy w opowieści odnotowanej przez Ruhelę (1968, s. 23). Z racji wywodzenia się z Radżputów-Ćauhan winni Gadulia Lohar posiadać status wysoki, przynależny kszatrjom, jednakże ciąży na nich przekleństwo; poza tym jest jeszcze inna ważna przyczyna. Jak pamiętamy, opuszczając po klęsce Ćitor pozostawili tam kobiety, które zginęły samobójczo. Konsekwencją było branie później — jak mówi opowieść — za żony kobiet z niskich kast rzemieślniczych. To zaś musiało prowadzić do znalezienia się u dołu hierarchii społecznej jako konsekwencji złamania zasady życia zgodnego z d h a r m ą . Manusmryti, czyli traktat o Zacności, jeden z podstawowych tekstów klasycz­ nych, mówi przecież wyraźnie, że wynikiem naruszenia przyrodzonego po­ rządku, wynikiem pomieszania stanów (warn) jest powstanie najróżniejszych kategorii mieszańców, których status zawsze będzie niski (1985, s. 322-328). 3 W roku 1955 odbyło się w Ćitorze spotkanie przywódców Gadulia Lohar. Wówczas to wmurowana została w jednej z bram fortu tablica mówiąca o walce z wojskami mogolskimi. Po pewnym czasie istnienie owej pamiątkowej tablicy stało się argumentem potwierdzającym prawdziwość opo­ wieści — skoro istnieją ruiny fortu, skoro można je zobaczyć i wśród wielu innych pamiątek także widzieć napis upamiętniający uczestnictwo w walce Gadulia Lohar, zatem i związki z Maharana Pratapem Singhiem, i opowiadana historia jest prawdziwa. Zresztą już uczestnicy spotkania doszli do wniosku, że istnieje duże prawdopodobieństwo związku Gadulia Lohar z postacią Maharany Pratapa. Obecnie jest to związek oczywisty dla rozmówców (inf. z okolic Udaipuru); w początku lat sześćdziesiątych informatorzy Ruheli (1968, s. 13) przyznawali, że dowiedzieli się o tym od organizatorów spotkania w Ćitorze. Spotakanie przywódców Gadulia Lohar w Ćitorze, w kwietniu 1955 г., nie było wyłącznie sprawą wewnętrzną, loharską. Na spotkanie przybył także 1 Dharma — zacność, oznacza p o s t ę p o w a n i e zgodne z tym, co wiemy o rzeczywistości, oznacza wiedzę i zespół wynikających z niej norm; źródłem wiedzy o zacności jest (Byrski 1985, s. 202). Weda �KOWALE I H A N D L A R Z E BYDŁA Z RADŻASTANU 89 ówczesny premier Jawaharlal Nehru, który realizując ideę niwelowania różnic społecznych i likwidacji niedotykalności, a zarazem jeden z istotnych elemen­ tów polityki społecznej, oficjalnie głosił wypełnienie ślubowania (Ćitor jest przecież wolny), a zatem i możliwość trwałego osiedlenia się Gadulia Lohar. Istotnie kilkanaście rodzin (brak jest pełniejszej informacji) zdecydowało się na osiedlenie. Jednakże rodziły się tutaj istotne problemy: ziemi, której niewiele było do dyspozycji państwa i dla chętnych do osiedlenia, oraz kwestia możliwości zapewnienia egzystancji w przypadku ewentualnego za­ rzucenia kowalstwa. Gadulia Lohar funkcjonują w systemie wypracowanym w okresie zapewne wielu dziesięcioleci i mają tam swoje stałe miejsce. Przejście do życia osiadłego dość gwałtownie stawiało wobec rewolucyjnej zmiany i konieczności szukania nowych podstaw egzystencji — a to w lud­ nych, niezbyt bogatych i w wielu względach mocno trzymających się tra­ dycji Indiach — nie jest łatwe. Towarzyszyła temu zapewne obawa przed zubożeniem i ekonomiczną degradacją. Dlatego można było spodziewać się, że możliwość zaprzestania życia wędrownego mierny wzbudzi entuzjazm u znacznej części, jeśli nie większość Gadulia Lohar. Poza tym, prócz ekonomicznych istniały inne jeszcze trudności. Ilustracją ich był przypadek jednego z przywódców o imieniu Dżai Ram (Mistra 1977, s. 13). Po spotkaniu w Ćitorze zdecydował się wraz z trzema innymi rodzinami na osiedlenie w okolicach Ćitoru. Niedługo potem zmarła podczas porodu jego córka, nie przeżyło także jej dziecko. Społeczność loharska uznała to za karę zesłaną przez Kalka Mata za złamanie niegdyś uczynionego ślubo­ wania (niemieszkania w domach, niespania w łóżkach itd.). Dżai Ram pod presją współrodowców został zmuszony do porzucenia życia osiadłego i podjęcia tradycyjnego, wędrownego życia. Nehru i wysiłki władz państwo­ wych okazały się zbyt słabe wobec Kalka Mata. Niewielkie grupy osiedlo­ nych, przede wszystkim w Gudżaracie, nie zmieniły zasadniczego obrazu — Gadulia Lohar są nadal społecznością koczującą, a przyczyny ekonomiczne (wespół z boginią Kalka Mata) zapewne jeszcze długo zachowają ten stan rzeczy. Spotkanie w Ćitorze i deklaracja władz państwowych oraz próby osiedle­ nia (podejmowane zresztą w tym czasie także wobec innych społeczności wędrownych, jak np. Bandżarowie) nie wpłynęły zasadniczo na sposób życia Gadulia Lohar, nie zmieniły ich sytuacji i powiązań ekonomicznych; były natomiast bodźcem oddziaływającym na świadomość grapy. Gadulia Lohar zaczęli dopominać się o uznanie ich za Ćitori Radżput Lohar lub Mewari Radżput Lohar — ćitorskich lub mewarskich kowali — Radżputów; zatem domagać się statusu kszatrjów, drugiej w hierarchii, po braminach, warny (stanu) społeczeństwa indyjskiego. Z opowieści genealogicznych zaczęły za­ nikać motywy świadczące o niskokastowości, o zakazie posiadania sznura do czerpania wody; podważona jest zasada konieczności czekania na wodę przy studni dla niskokastowych. M o i rozmówcy wyraźnie stwierdzali, że nie muszą czekać na wodę, że nabierają ją sami; potwierdzają to obserwacje �90 LECH MRÓZ uczynione przeze mnie w Hardwarze (Uttar Pradeś) w 1984 r. oraz w Udaipurze, w okolicy Ahai (na wschód od Udaipuru, w kierunku Ćitogarh), w Nathdwarze i w obozowisku znajdującym się około 10 km na płd.-wsch. od Nathdwary (wszystkie miejscowości w Radżastanie) w roku 1986. Ten drobny pozornie fakt świadczy o istotnych zmianach w świadomości, o istot­ nych korektach własnej tradycji i historii oraz wyraźnie potwierdza kierunek zmian i aspiracje. Zajmijmy się teraz Bandżarami. Literatura na ich temat jest tylko nieco bogatsza, także ogranicza się do dwóch (o ile udało się ustalić) monografii i kilkunastu artykułów. Oba opracowania monograficzne powstały w ostatnich latach; jedno dotyczy Bandżarów Radżastanu, drugie Bandżarów Andhra Pradeś (Śriramaśarma 1983, The Banjaras, 1966). Podobnie jak w przypadku Gadulia Lohar, większość publikacji jest dziełem badaczy działających w ra-, mach instytucji, takich jak: Anthropological Survey of India, Tribal Researches Institute. Jeśli idzie o piśmiennictwo pozaindyjskie, to Bandżarowie także nie doczekali się zwrócenia większej uwagi. Niewielkie wzmianki o nich można znaleźć w dawniejszych publikacjach zawartych w „Journal of the Gypsy Lore Society"; jednakże są to skromne i bardzo powierzchowne informacje, w kontekście rozważań dotyczących przodków Cyganów. Poza tym wyjątkowo, w pracach poświęconych kastom i plemionom Indii, znaleźć można wzmianki o Bandżarach. Jednakże prócz prac naukowych istnieją liczne artykuły zamieszczane w wydawanym przez Bandżarów periodyku, a nawet książki publikowane przez stowarzyszenia bandżarskie. Nie są to opracowania naukowe; opowia­ dają bohaterskie lub mityczne epizody z życia Bandżarów i — jak się wy­ daje cel ich publikowania jest dosyć specjalny, co wyjaśni się w toku dalszych rozważań. Bandżarowie są dużą grupą; brak jest precyzyjnych danych liczbowych, choć zapewne byli rejestrowani tak, jak i inne grupy. Informacje ubiegłowieczne są - jak się wydaje — niedokładne. Według współczesnych opinii liczba Bandżarów w całych Indiach szacowana jest na 10 do 20 min; nie udało się jednak ustalić, na jakiej podstawie oparte są poszczególne stwierdzenia. Crooke (1972, s. 71) oblicza Bandżarów w samym Bombaju na około 750 tys. Bombaj jest prawdopodobnie największym ich skupiskiem; potwierdzają to publikacje bandżarskie i fakt, że właśnie w tym mieście znajdują się organizacje i wydawnictwa bandżarskie. W publikacji z roku 1983 znajdujemy informację, że liczba Bandżarów wynosi 15 min, a zamieszku­ ją aż 21 — czyli znaczną większość — stanów (Naik, 1983, s. 14). Liczni są w Radżastanie, Pendżabie, Uttar Pradeś, Andhra Pradeś, Madhia Pradeś, Mysore, Maharastrze; prócz Bombaju znaczne skupisko miejskie jest w Hajderabacie. Trudności ustalenia danych liczbowych wynikają m. in. z faktu, że w róż­ nych częściach Indii Bandżarowie znani są pod rozmaitymi określeniami. Najpowszechniej znani są jako Bandżarowie. poza tym często powtarzają �KOWALE 1 H A N D L A R Z E BYDŁA Z RADŻASTANU 91 się nazwy takie, jak: Wandżara, Wanadżora, Lambadi, Laman (Elliot 1869, s. 52; Bhavnani 1974, s. 22 п.). Podobnie jak w przypadku Gadulia Lohar, nie jest jasne ich pochodzenie; w literaturze są zwykle uznawani za kastę, a nie społeczność plemienną. Także we współczesnych rejestrach urzędowych określani są jako dźati kasta (Basu 1970, s. 14). W wypowiedziach dotyczących genezy Bandżarów znajdujemy opinie, że przyszli z Iranu, a nawet przypuszczenia — dość fantastyczne — że przy­ byli od strony Europy; postępując za armiami najeźdźców wędrowali do Azji Centralnej, a później Indii, i straciwszy kontakt z europejskimi ich siedzibami stali się w Indiach koczowniczymi handlarzami. Ci z ich przod­ ków, którzy nie wyemigrowali do Indii, rozprzestrzenili się po Europie, i są to właśnie rzekomo dzisiejsi Cyganie (Nag 1983, s. 10). Nazwa Bandżarów najpowszechniej wywodzona jest od sanskryckiego vanijya oznaczającego wędrownego handlarza; także w potocznym współ­ czesnym rozumieniu określenie Bandżar rozumiane jest jako równoważnik słowa kupiec (Gokuldas, bd.. s. 15; inf. ze wsi Bamania). Drugie także dość częste wyjaśnienie związane jest z lasem — słowo ban oznacza las; zatem Bandżarowie to mieszkańcy lasu (Elliot 1869, s. 52; Gokuldas bd., s. 5; inf. ze wsi Rupakhera). Rozmaitość podgrup bandżarskich, ich rozprzestrzenienie czynią, że wia­ domości na temat języka Bandżarów są niejednoznaczne. Pominąć możemy dość odosobnioną opinię Tiplera (1983, s. 16), że mówią oni jakimś sekretnym żargonem, opinię analogiczną do wygłaszanych na temat języka Cyganów przez europejskich badaczy w X V I I I i X I X w. Na terenie Radżasta­ nu Bandżarowie (Bamania — jedna z najliczniejszych tutaj podkast) posługują się mewari. pozostali Bandżarowie marwari; mewari i marwari są dialektami języka radżastani (Vyas 1967. s. 16; inf. z Mangalwar). W publikacjach przeważa opinia, że Bandżarowie posługują się — w zależności od rejonu pobytu miejscowymi językami i dialektami. Prócz tego wszyscy lub prawie wszyscy używają jednego wspólnego języka, którym jest właśnie radżastani. Na sytuację językową Bandżarów wpływają bez wątpienia podziały we­ wnętrzne, których istotnym czynnikiem są różnice wyznaniowe — utożsamianie się w rozmaitych rejonach Indii z odmiennymi systemami religijnymi i kultu­ rowymi — hinduizmem (głównie siwaickim), islamem bądź sikhizmem. Według tradycji potwierdzanej także przez stare źródła, Bandżarowie prowadzili życie koczownicze, trudniąc się handlem karawanowym. Mówi 0 nich —jak twierdzą niektórzy badacze — opowieść Ramatiego z X w. Żywoty dziesięciu książąt — Das Kumar Ćarit (Elliot 1869, s. 52). Nowsze źródła brytyjskie, X I X i XX-wieczne, potwierdzają tę właśnie handlową profesję Bandżarów. Wynika, że zajęcie to uprawiali od dawna, prawdopodob­ nie od kilku już wieków. Wędrowali z zachodniego Radżastanu na południe 1 wschód, rozwożąc sól i handlując wołami. W źródłach, a także w historii opowiadanej przez współczesnych Bandżarów, występuje nazwa jeziora Samb- �92 LECH MRÓZ har (znanego nam już z opowieści Gadulia Lohar o Ugamie Singhu i jego nieszczęsnej narzeczonej Aie Laća) i drugiego — Soda (także w zach. Radżastanie), gdzie zaopatrywali się Bandżarowie w sól (uzyskiwaną z wody tych słonych jezior). Potem przy użyciu wołów rozwozili sól daleko w głąb subkontynentu indyjskiego. Woły także stanowiły przedmiot handlu. W czasach mogolskich zajmowali się Bandżarowie na zlecenia władz wojskowych transpor­ tem przede wszystkim żywności. Mówi o tym wzmianka z roku 1504, dotycząca bitwy o Dholpur. Także w późniejszym okresie uczestniczyli Bandżarowie w wielu kampaniach Muhammeda na terenie Dekanu w tym samym charakterze (Crooke 1972, s. 71). Także dla armii Aurangzeba (Wielkiego Mogoła) - w drugiej połowie X V I I w . ~ dostarczali Bandżaro­ wie swoimi transportowymi karawanami potrzebne artykuły (w tym przede wszystkim żywność), (Williams 1912-191 За, s. 54). Podobne usługi pełnili w czasach nowożytnych na rzecz Brytyjczyków. Przypisuje się Bandżarom — choć nie wiadomo na ile twierdzenie to jest prawdziwe — także działania wywiadowcze. Ich znajomość geografii i wie­ dza o kraju wykorzystywane były podobno przez sułtana Tipu, władcę Mysore, w wałkach z Brytyjczykami w końcu X V I I I w. (Nag 1983, s. 10). Motyw szpiegostwa pojawia się częściej, gdy mowa jest o przeszłości Ban­ dżarów przypomina się tutaj podobny zarzut, powszechnie kiedyś wysuwany pod adresem Cyganów w Europie. Tragedią dla Bandżarów był rozwój transportu kolejowego w latach pięćdziesiątych ubiegłego wieku. W krótkim czasie doprowadziło to do upadku transportu karawanowego, w znacznym stopniu nastawionego na obsługę najpoważniejszego klienta, czyli panujących, armię i władze państwowe. To spowodowało podcięcie podstaw ekonomicznych, podstaw egzystencji grupy i konieczność poszukiwania innych możliwości zarobkowych. Wprowadzenie państwowego monopolu solnego, zwyżki podatków solnych w latach siedem­ dziesiątych X I X w. podważyły inny element ich utrzymania — handel sołą. Być może właśnie zachwianie gospodarczych podstaw i zubożenie były przy­ czyną, że niektórzy Bandżarowie trudnili się rozbojem i że pod koniec X I X w. zostali zaliczeni przez Brytyjczyków do kast przestępczych (Crooke 1972, s. 72; Elliot 1869, s. 52), takich, które podlegają szczególnej uwadze władz wojskowych. Od tamtej pory aż do uzyskania przez Indie niepodległości, w rozmaitych angielskich raportach i opracowaniach znajdują się Bandżaro­ wie na liście tzw. kast kryminalnych (Crooke 1972, s. 72; Nag 1983, s. 10). Po wojnie znaczna ich część osiadła w wioskach, nie zarzucając przy tym handlu bydłem (przynajmniej na terenie Radżastanu i Gudżaratu). Bodź­ cem i pomocą były działania państwowe w latach pięćdziesiątych, zmierzają­ ce zarówno do podniesienia statusu niskich kast, osiedlenia koczowników, jak też podniesienia poziomu życia i oświaty tych grup oraz społeczności plemiennych. W rezultacie większość (jeśli nie wszyscy Bandżarowie) zarzu­ ciła permanentne koczowanie. Wcześniej miało miejsce osiedlanie się Bandża­ rów w ośrodkach miejskich, w Bombaju, Hajderabacie, Delhi; prawdopodob- �KOWALE I HANDLARZE BYDŁA Z RADŻASTANU 93 nie związane jest to z degradacją ekonomiczną grupy w drugiej połowie X I X w. (Nag 1983, s. 10; inf. z Rupakhera, Bamania, Samumfara). Mimo znacznego upływu lat żywa jest pamięć niegdysiejszego handlu solą i permanentnego wędrowania. Jest to zarazem istotny element świa­ domości i cecha identyfikacji — Bandżarowie podkreślają, że wędrowali z wo­ łami pieszo, dużymi karawanami, a nie wozami — co w ich świadomości jest wyróżnikiem Gadulia Lohar. W pamięci rozmówców (z podkasty Bama­ nia) osiedlenie nastąpiło 20-25 lat temu. Przypadałoby więc na przełom lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych, co z grubsza biorąc zgadza się z czasem państwowych akcji osiedlania nomadów. Przyczyną osiedlenia — najczęściej podkreślaną przez rozmówców — była nędza, głód, jaki często trapił grupę, tak że jedyną możliwością utrzymania się przy życiu było skorzystanie z oferty państwa i osiedlenie się. Większość Bandżarów (Bamania) z Radżastanu osiadła we wsiach; żyją w osobnych, bandżarskich osadach lub kilkoma czy kilkunastoma rodzinami w wioskach zamieszkiwanych przez nie-Bandżarów. Domostwa wzorowane są na miejscowych; budują je sami lub zatrudniają do pomocy specjalistów z innych kast. W przypadku wiosek mieszanych Bandżarowie zwykle drążą własne studnie, co eliminuje możliwości konfliktów o dostęp do wody (groźba skalania). Wraz z osiedleniem podjęli pracę na roli; uprawiają najczęściej ziemniaki, kukurydzę, trzcinę cukrową, orzeszki arachidowe i groch. Jednakże osiedlenie i posiadanie stałych domostw nie oznacza w przypadku Bandżarów zupełnego zerwania z okresowym koczowaniem. Nadal — prócz rolnictwa — trudnią się handlem wołami, podstawową siłą pociągową we wsiach radżastańskich; niektórzy handlują także bawołami i owcami. Handel wołami — jako stałe zajęcie uprawiane niezależnie od rolnictwa —był wy­ mieniany przez wszystkich moich rozmówców, w różnych wioskach południa Radżastanu. Bydło kupowane jest w stepowo-pustynnej, zachodniej części Radżastanu, najczęściej w dystrykcie Dżodpur. Potem przepędzane jest na południe, do Gudżaratu. Wędrówka odbywa się pieszo. Zwykle handel wołami zajmuje 4-6 miesięcy w roku. W skład wędrującej grupy, prócz mężyczyzn — poganiaczy, wchodzą czasami także kobiety z najmłodszymi dziećmi. Starsze dzieci i ludzie starzy pozostają we wsi, pilnując dobytku i wykonując bie­ żące prace gospodarskie. Ostanimi laty zwierzęta przewożone są niekiedy za pomocą transportu samochodowego; wtedy zwykle tylko mężczyźni to­ warzyszą stadom, a pobyt poza wsią trwa krócej, przy jednoczesnej możli­ wości kilkakrotnego powtórzenia drogi. Jednakże tylko niektórzy mogą sobie pozwolić na wynajęcie samochodu. Większość Bamania nadal szlak z Dżodpuru do Gudżaratu przemierza pieszo. Powrót następuje zawsze przed porą deszczową, gdy rozpoczyna się okres najintensywniejszych prac polowych. Nie jest on stały dla wszystkich wiosek; między poszczególnymi wsiami istnieją niekiedy nawet znaczne różnice, zależne od warunków geograficz­ nych. Bandżarski handel wołami jest zatem inny niż u Gadulia Lohar. Nigdy �94 LECH MRÓZ poza tym Bandżarowie nie wędrowali wozami. Zawsze — jak notują dawniej­ sze i nowsze źródła — przemieszczali się za stadami pieszo, rzadziej na ko­ niach lub mułach, często też na znacznie większe dystanse niż w przypadku Gadulia Lohar. Rozprzestrzenienie Bandżarów musiało wpłynąć na wewnętrzne zróżnico­ wanie; oddziaływanie odmiennych religii, języków, kultur, podział ten bez wątpienia pogłębiły. Bandżarowie dzielą się na kilka podkast. Większość informatorów wymieniała trzy podkasty: Bamania, Labana i Maru. Potwier­ dza ten podział współczesna literatura (Vyas 1967, s. 22: Gokuldas bd., s. 16); wszystkie trzy nazwy znajdujemy też odnotowane w dawniejszych opracowaniach. Vyas wymienia jeszcze podkastę Ganwar; w wypowiedziach niektórych moich informatorów pojawiły się też nazwy: Gawaria, Mungawa, Marubhat. Nie udało się uzyskać bliższych informacji na temat tych grup; rozmówcy podkreślali, że są to Bandżarowie zamieszkujący odległe rejony. Być może wymieniane przez nich nazwy są nazwami gotr, rozmówcy bo­ wiem nie znali podziałów tamtejszych Bandżarów, nie byli świadomi dokładniej zakresu i znaczenia tych nazw, lub też — być może — posłużyli się jakimiś lokalnymi określeniami. Zarówno literatura, jak informatorzy wymieniają jeszcze Bandżarów muzułmanów, Mukeri (Elliot '869, s. 52; Gokuldas bd., s. 25). Istotą podziałów kastowych (granic dźati) jest wspólnota stołu i związki małżeńskie. Małżeństwo z osobnikiem spoza kasty, picie z nim czy jedzenie są zabronione. Jeżeli więc wszyscy Bandżarowie stanowią jedną kastę (jest to opinia powszechna w literaturze i wypowiedziach rozmówców), nie po­ winno być barier pomiędzy Bamania a Labana, Labana a Mukeri itd. Jednakże są one wyraźne. Informatorzy z podkasty Bamania nie są zgodni co do tego, czy można jeść z Labana i Maru, czy jest to zabronione, ale całkowicie byli jednomyślni, że związki małżeńskie są możliwe tylko w obrębie Bamania; podobnie jak Labana i Maru także tylko wśród swoich mogą szukać partnerów. Podobna jednomyślność charakteryzowała stosunek do Bandżarów — muzułmanów. Związki małżeńskie z nimi, jedzenie i picie jest całkowicie zabronione. To, że muzułmanie jadają krowy — zwierzę czczo­ ne w hinduizmie, przekreśla możliwość bliskich kontaktów z nimi. Świado­ mość tych ograniczeń zapewne utrudnia rozmówcom ocenę granic kasty i wewnętrznych podziałów. Każda z podkast ma własny panczajat, regulujący zarówno sprawy spor­ ne, kwestie ceremonii o charakterze religijnym, jak też małżeństw i handlu. Z racji osiadłego życia czy ściślej posiadania stałej bazy, Bandżarowie niektó­ rych wsi (tam, gdzie są mniej liczni i prócz nich mieszkają nie-Bandżarowie) podlegają także lokalnemu, wioskowemu panczajatowi, regulującemu sprawy całej lokalnej wspólnoty. W odróżnieniu od Gadulia Lohar, Bandżarowie utworzyli organizację o charakterze ogólno indyjskim. Trudno jednakże uznać ją za najwyższe władze bandżarskie. Nie udało się ustalić, na ile organizacja ta jest powszech- �KOWALE I HANDLARZE BYDŁA Z RADŻASTANU 95 na. Jej siedziba znajduje się w Bombaju; na forum różnych spotkań cy­ gańskich w Europie uczestniczą wespół z działaczami bandżarskimi z Ćandigarh w Pendżabie (z Indian Institute of Romani Studies). Żadne dostępne publikacje nie pozwalają zorientować się, czy w organizacji reprezentowani są Bandżarowie z różnych podkast, także muzułmanie. Wydaje się, że ambicją tej organizacji jest występowanie w imieniu wszystkich Bandżarów, dla uzyskania m. in. wyższego miejsca w hierarchii społeczeństwa indyjskiego. Prawdopodobnie grupuje ona stosunkowo niezbyt duży krąg ludzi, przede wszystkim ze środowisk miejskich; tym samym nie ma możliwości rzeczy­ wistego sprawowania roli nadrzędnej wobec wszystkich Bandżarów. Władza podkastowego panczajatu (Bamania, Labana, itd.) jest zatem najwyższą fak­ tyczną władzą. Wewnętrznie podkasty dzielą się na szereg gotr. Nie udało się ustalić, czy te same nazwy gotr występują we wszystkich podkastach — informa­ torzy Bamania nie byli tego pewni, literatura także nie pozwala kwestii tej wyjaśnić. Gotry Bandżarów Radżastanu (Bamania) podzielone są na dwie grupy: rody słoneczne i rody księżycowe (inf. z Mangalwar) Daima Ćawra Kaćhawa Ćandel (Ćouhan) Rathor Khići (Khińći) Gerasia Narawath (Marawath) Bhagara Surawat Oglia Banwaria Zasada zawierania małżeństw wyklucza związki w obrębie tej samej gotry, ale także nie dopuszcza kojarzenia par w obrębie tej samej grupy gotr. Znaczy to, że oboje małżonkowie nie mogą pochodzić z gotr zalicza­ nych do rodów słonecznych ani też oboje nie mogą być z rodów księżyco­ wych. Tak więc związek kogoś z gotry Daima jest możliwy tylko z osobą z gotr: Gerasia, Narawath, Bhagara, Surawat, Oglia lub Banwaria. Zdecydowana większość wymienionych wyżej nazw gotr powtarza się w wy­ powiedziach innych informatorów; prócz powyższych wymienione zostały jeszcze dwie nazwy: Bera i Dżindżer (inf. z Bilakhera). Przytaczam je dla­ tego, że istnienie jednej z nich, Dżindżer, potwierdzone jest także przez Vyasa (1967, s. 24), autora jednego z wartościowszych opracowań na temat Bandżarów. Chociaż należy także dodać, że autor ten nie we wszystkim jest wiarygodny; stwierdza m. in. istnienie osobnych gotr Ćouhan i Ćandel. Zdaniem kilku spośród moich rozmówców obie nazwy określają jedną grupę (zresztą zdanie to potwierdzają publikacje). Nie roztrząsając zbyt drobiazgo­ wo tego zagadnienia, warto zwrócić uwagę na nazwy trzech z wymienionych gotr: Ćawra, Ćandel (Ćouhan), Rathor, oraz jeszcze jedną— czwartą, po­ daną przez Basu (1970, s. 14)— Panwar. Trzy pierwsze nazwy wymieniane były także przez Gadulia Lohar, pośród ich gotr; a wszystkie cztery nazwy znane są od dawna jako określenia rodów radżpuckich. Wewnętrzne po- �96 LECH MRÓZ działy nie są podkreślane żadnymi zewnętrznymi wyróżnikami; ani strój, ozdoby czy tatuaż nie wyróżniają poszczególnych gotr. Aby ustalić przy­ należność i wzajemny stosunek dwóch osób, należy dopiero pytając ustalić pochodzenie i gotrę. Pochodzenie swoje wiążą Bandżarowie z warną kszatrjów, dokładniej z Radżputami, rycerską klasą Radżastanu. Opowiadana przez nich historia jest rozbudowana w porównaniu do tej, z którą utożsamiają się Gadulia Lohar. Zawiera większą liczbę wątków (w części może wynikać to z liczeb­ ności i zróżnicowania Bandżarów) i w większym zakresie jest historią mi­ tyczną. Zajmiemy się tutaj tylko historią opowiadaną przez Bandżarów nie-muzułmanów, a przede wszystkim historią Bamania i Labana. Mukeri (Ban­ dżarowie — muzułmanie) pochodzenie swoje i nazwę wywodzą od Mekki. Twierdzą, że to ich przodkowie budowali Mekkę, a pomagał im w tym Baba-Adam (Gokuldas bd., s. 25); inna wersja mówi, że podczas budowy Mekki jeden z naików (przywódców) mukerskich towarzyszył Abrahamowi (Elliot 1869, s. 52). Brak pełniejszych informacji i szczególny status Mukeri pośród innych Bandżarów skłaniają do pominięcia ich w dalszych rozważa­ niach. Jest zastanawiające, że w zanotowanych wersjach historii opowiadanej przez Bandżarów nie pojawiają się nazwy Soda i Sambhar (znane z historii Gadulia Lohar), mimo iż wielokrotnie zostało potwierdzone (zarówno przez historyków, jak i informatorów terenowych), że w okolicy tych jezior Ban­ dżarowie często przebywali (zaopatrując się tutaj w sól). Także Ćitor wy­ mieniano sporadycznie, chociaż wyraźny jest w ich historii wątek Maharany Pratapa Singha — Maharany Ćitoru. Miejscem uznanym za centrum wszystkich Bamania — Bandżarów jest wieś Bamania, leżąca około 120 km na północ od Udaipuru i około 70 km od Nathdwary. We wsi, będącej miejscem corocznych ogólnych spotkań, ważnych uroczystości i posiedzeń panczajatu, znajduje się świątynia — cel pielgrzymek i czci mitycznego przodka Bandżarów — Bamania i założyciela wsi: Rup Singha. Żył niegdyś w Delhi — jak mówi opowieść — wielki władca mogołski. Na jego dwór przybyło dwóch braci, Gema i Paćhan, aby zaciągnąć się do armii władcy. Byli to synowie radżpuckiego króla o imieniu Asou. Wersja podana przez Vyasa (1967, s. 16) różni się pewnymi szczegółami; ojcem Gemy i Paćhana był Narsingdew, który usunął ich ze swojego kró­ lestwa, za rzekome szerzenie niepokoju w kraju. W poszczególnych relacjach różni się także imię jednego z braci, brzmi ono Gema, Gepa lub Gopa; tutaj pozostaniemy przy formie używanej przez rozmówców Bamania z połud­ niowego Radżastanu. Na dworze delhijskiego władcy także nie dopisało im szczęście. Znów stali się ofiarami pomówień; obawiając się odwagi braci cesarz postanowił ich zgładzić. Bracia uciekli, ale cesarz wysłał w pogoń za nimi swoje wojska. �KOWALE I HANDLARZE BYDŁA Z RADŻASTANU 97 W trakcie ucieczki bracia napotkali w lesie kobietę, która zostawszy wdową postanowiła wejść na stos i spłonąć wraz z mężem. Była to żona golarza; zmarł on ukąszony przez jadowitego węża, gdy zrywał z drzewa liście. Kobieta poprosiła braci o pomoc w dokonaniu obrzędu ciałopalnego. Po­ nieważ wahali się — obawiając pościgu — zapewniła ich, że armia cesarza nie zdoła im nic zrobić. Własną mocą, której źródłem była wierność, spowodowała huragan. Cesarskie wojska zostały rozproszone. Kobieta pobło­ gosławiła braci i weszła na stos, by dopełnić obrządku i stać się sáti . Błogosławiąc ich przepowiedziała, że ten, który znajdzie się przy stosie od strony głowy, zostanie władcą, ten zaś, który znajdzie się przy nogach, zajmie się handlem. 4 Ten wątek występuje niemal we wszystkich znanych wersjach opowieści, zarówno rejestrowanych w literaturze (Vyas 1967, s. 16-17; Gokuldas bd„ s. 29), jak usłyszanych bezpośrednio do rozmówców, podczas prac terenowych. Zapewne należy rozumieć go jako wyraz ingerencji sił boskich, dzięki czemu kobieta może dopełnić chwalebnego czynu. Proroctwo żony golarza zawiera pewną symboliczną treść. Manusmryti, czyli Traktat o zacności mówi wyraź­ nie, że Brahma stworzył bramina z ust, kszatrję z ramion, wajśję z ud, a ze stóp siudrę. Przeznaczeniem kszatrji jest strzeżenie ludu, walka, a w prak­ tyce i rządzenie; natomiast hodowla bydła, handel — to przeznaczenie wajśji (1985, s. 32 i 39). Trzeba dodać, że oba te stany należą (wraz z braminami) do „dwidżdża"— podwójnie urodzonych; którego to statusu nie mają siudrowie, pośledni stan, zrodzony ze stóp Brahmy. Jak się wydaje, jest to istotny szczegół dla zrozumienia ewolucji opowieści. Według relacji terenowych i zarejestrowanych w różnych wioskach, od­ dalonych od siebie o kilkadziesiąt kilometrów, tym, któremu miejsce przy­ padło u wezgłowia stosu, był Paćhan. Potem ożenił się on z jedną z córek władcy Mewaru i od tej chwili znany jest jako Udai Singh (pokonany przez Akbara w Ćitorze); (inf. z Bamania i Mangalwar). Inna wersja mówi, że Paćhan to późniejszy Maharana Pratap — bohater Radżputów. Tak więc historia Bandżarów splata się tutaj znów z historią Gadulia Lohar; ale Bandżarowie mierzą wyżej, nie zadowalając się miejscem w orszaku i wśród rycerzy królewskich. Natomiast Gema, któremu los przeznaczył miejsce przy nogach, zajął się handlem. Gema i Paćhan byli Radżputami, ale Gema jest też pierwszym Bandżarem (z racji handlu). Synem Gemy był Rup Singh, założyciel wsi Bamania — od niego datuje się też początek subkasty Bamania i rozpoczyna ich historia. 1 Pozostawmy chwilowo Rup Singha i wróćmy do śmiertelnego stosu golarza. Wersję opublikowane przez Vyasa i Gokuldasa różnią się od po­ wyższej; mówią one, że tym, który siedział u wezgłowia, był Gema, a od strony nóg siedział Paćhan. Rup Singh, protoplasta Bamania, był synem -* Sati cnotliwa, wierna ż o n a ; termin przeniesiony na akt dobrowolnej ofiary żony, która towarzyszy na stosie ofiarnym zmarłemu mężowi (Kieniewicz 1985, s. 786). 7 — Etnografia Polska, t. 33. 7. I �98 LECH MRÓZ Paćhana. Trudno decydować, jaka jest przyczyna tej inwersji, czy powoduje ją wyłącznie rozmaitość opinii samych opowiadających, czy też jest to swoista nróba rozwiązania pewnego dylematu. Mianowicie, jeżeli zajmują się handlem, nie powinni Bandżarowie aspirować do kszatrjów i szukać związków z Radżputami. Handel jest faktem (jako profesja kasty), ale też dysonansem w sytuacji, gdy podkreślane jest radżpuckie pochodzenie. Próba wybrnięcia z niekon­ sekwencji znalazła być może wyraz w zamianie postaci, przy zachowaniu ciągu opowieści. By kwestię tę rozwiązać, brak jest jednak dostatecznych danych. Rup Singh był — według opowieści — majętny. Posiadał 12 wiosek, z któ­ rych kilka otrzymał za dzielność od Maharadży Mewaru. Swój pałac wy­ budował we wsi Bamania; tam też wystawił poświęconą Krysznie świątynię. W jednej z pobliskich wiosek mieszkał cioteczny brat Rupy — Ekadmal (według wersji ze wsi Mangalwar Ekkaiman). Podejrzewając, że chce on zawładnąć Mewarem, wezwał go maharadża do Udaipuru. Ponieważ Ekadmal odmówił spotkania z władcą (swoim wujem —jak podkreśla relacja ze wsi Mangalar) Rup Singh zobowiązany został do doprowadzenia go do Udaipuru. W wyniku bójki Rup Singh zabił Ekadmala. Potem, nakłaniany przez matkę, by wynagrodził rodzinie krzywdę, pojął żonę zabitego — czyniąc wdowę po Ekadmalu swoją drugą żoną. Na ceremonię zaślubin zaproszeni zostali ludzie z dwunastu wiosek Rupy. Kiedy Rup Singh jechał na uroczystość, zobaczył siedzącą przy studni kobietę, która płakała. Gdy zatrzymał się. kobieta poprosila go. by ją pobłogosławił, wylewając nieco wody na jej głowę. W trakcie tej czynności Rupa ugodzony został w brzuch sztyletem. Ową kobietą był bowiem przebrany jeden z krewnych Ekadmala, który postanowił ukarać Rupę. Mimo iż ranny, Rupa pojechał dalej, na spotkanie z ludźmi swoich wiosek. Radżputowie nigdy nie zdejmowali oręża, ale Rupa, by nie urazić zebranych, zdjął broń i pas — wtedy wypłynęły jego wnętrzności i Rupa zmarł. Wów­ czas mieszkańcy owych dwunastu wiosek rozproszyli się na znak wstydu, za złamanie przez Rup Singha zasady niebrania wdów za żony. Dali w ten sposób początek dwunastu gotrom Bamania; od tego też czasu prowadząc życie wędrowne, związane z handlem. Ruiny pałacu Rup Singha przetrwały długo, jeszcze po ostatniej wojnie— jak twierdzą mieszkający w wiosce Bamania Bandżarowie brano z nich kamienie jako budulec. Stoi także związana z imieniem Rupy krysznaicka świątynia i wystawiona później obok przez Bandżarów Bamania świątynia poświęcona ich protoplaście, Rup Singhowi; jest ona miejscem pielgrzymek, spotkań i religijnych ceremonii. Sposób życia Bandżarów — wędrowanie — jest więc karą, wynikiem zła­ mania zasady. Podobnie jak w przypadku Gadulia Lohar, niski status grupy wiąże się z przekroczeniem reguł małżeńskich. U Gadulia Lohar bylo to wynikiem brania za żony kobiet spoza własnej kasty; w przypadku Bandżarów — wzięcia za żonę wdowy, co także jest niedopuszczalne. Zasadę �KOWALE I H A N D L A R Z E BYDŁA Z RADŻASTANU 99 tę potwierdza Mcmusmryti (s. 285, 289). Inna analogia kojarzy się z uprawia­ ną profesją podjęcie działalności zawodowej związane jest z nadnaturalną interwencją (spowodowanie przez żonę golarza huraganu i tym samym zabezpieczenie braci przed prześladowaniami i proroctwo kobiety). Powyższa wersja o niewątpliwie ludowym charakterze zaspokajać może gusty plebejskie i potrzeby badaczy. Wydaje się jednak nie wystarczać tym, którzy starają się rozwiać wątpliwości co do radżpuckiego pochodzenia i podnieść status kasty. Opowieść, w której wyraźne jest znamię przekleństwa i gdzie jedno­ znaczne jest wykroczenie przeciw zasadzie (i to zasadzie powszechnej, mają­ cej potwierdzenie w tekstach uświęconych) nie najlepiej wówczas nadaje się na opowieść-wzorzec, źródło genealogiczne. Wprawdzie zarówno niektórzy informatorzy, jak i publikacje podkreślają związki z radżastańskim boha­ terem Maharana Pratapem (inf. z Bandżara Khera; Rathod 1985, s. 9), ale są to tylko półśrodki. Wydaje się nieprzypadkowe, że w publikacjach samych Bandżarów historia dźati przedstawiana jest zwykle zupełnie inaczej. Nag (1983, s. 10) wyjaśnia, iż Bandżarowie pochodzą od Mola i Mota, potomków i uczniów Kryszny; związek z Kryszną, Molem i Motem sygnali­ zowany jest i w innych publikacjach. Rozważa ten wątek Gokuldas w swo­ jej książce na temat historii Bandżarów, przygotowanej specjalnie na ogólnoindyjskie spotkanie tej kasty. Gokuldas jest znacznie bardziej radykalny niż ci. którzy odwołują się do Mola i Mota. Odnosząc się krytycznie do związ­ ków Bandżarów z tymi postaciami, stwierdza Gokuldas. że kasta Bandżarów jest starsza, musiała już wówczas istnieć, bo któżby zaopatrywał ludzi w po­ trzebne produkty, ,.nie istniały wtedy jeszcze ani samochody, ani koleje, je­ dyną siłą pociągową były woły i z ich pomocą przewożono wszystkie dobra". Dalej stwierdza, że ponieważ wielu ludzi zrezygnowało ze spożywania mięsa, musiała być grupa, która z odległych rejonów, a także spoza Indii, przywo­ ziła potrzebne produkty; a przecież właśnie tym zawsze trudnili się Bandżaro­ wie (Gokuldas, bd., s. 4). Osobliwy jest to przykład rozumowania i niecelo­ we byłoby dłużej zatrzymywać się przy tym, gdyby nie konkluzje — Gokul­ das stwierdza, że Bandżarowie pochodzą bezpośrednio od Siwy i jego małżonki Parwati. Gokuldas stara się nie być gołosłowny. Odwołuje się do klasycznych tekstów i opowieści o tym, jak Siwa stworzył wojowników; w skrócie przedstawimy tę historię. Spośród całego zastępu wojowników stworzonych przez Śiwę pięciu było wyjątkowo pięknych. Wygląd mieli dzielny, uzbrojeni byli w łuki, miecze, dziryty, maczugi, a poza tym mieli nadzwyczaj piękną, jasną karnację ciała. Siwa ogromnie rad był ze swego dzieła. Ukontentowany wyglądem owych pięciu ganów (wojowników), uczynił ich przywódcami wszystkich swoich zastępów i powierzył ich opiece Nandina — boskiego byka. Pewnego razu w siedzibie Siwy zjawiły się apsary" Indry i zaczęły kąpać się w jego ? Apsary, apswasy — nimfy, mieszkanki raju Indry, przedstawia sieje jako wiecznie młode, urodziwe i z m y s ł o w e kobiety (Jakimowicz 1982. s. 368). �100 LECH MRÓZ sadzawce. Ganowie zwrócili im uwagę, że jest to niedozwolone, a gdy apsary zlekceważyły ostrzeżenie, zaprowadzili je przed oblicze Siwy. Siwa zabronił kąpieli w sadzawce, jednak po kilku dniach nieposłuszne apsary znów zostały przyłapane na swawolach w wodzie. Jeszcze raz znalazły się przed Siwą, doprowadzone przez ganów. Tym razem Siwa nie strofował ich, ale uczynił je żonami swoich wojowników. Każdej z dziewcząt-apsar wplątał Siwa we włosy drewniany kołek, aby nie mogły już wrócić do Indry. Dlatego kobiety Bandżarów noszą we włosach drewniane grzebyki. Dalej (s. 5) zauważa Gokuldas: „teraz jednak nie istnieje obawa, że kobiety odejdą do świata Indry, dlatego należałoby ten zwyczaj porzucić, w dzisiejszych czasach jest to tylko widomy znak zacofania". Historia nie kończy się na tym. Gdy powiększyły się bowiem rodziny ulubionych wojowników, Siwa pobłogosławił ich i nakazał zarabiać na życie przy użyciu wołów — to miało być główne źródło ich utrzymania. Wtedy ganowie odeszli, wybudowali w lesie chaty i zaczęli pełnić nakazaną służbę dla ludzi, przewożąc wołami żywność i inne niezbędne rzeczy. Odkąd zamieszkali w lesie nazywani są Bandżarami (ban dża rahá — „ci, którzy odeszli do lasu") (tamże). Ta historia pozbawiona jest dwuznacznych elementów, nie ma w niej mowy o łamaniu boskiego porządku i nakazanych zasad. Sposób życia i zajęcie są wynikiem realizowania boskiego posłania, a nie karą; bezpośrednim stwórcą kasty jest Siwa. W tej sytuacji współczesne przejście do życia osiadłe­ go nie jest złamaniem woli bożej, skoro nadal kontynuowany jest handel wołami, a transport i dostarczanie żywności, i tak przejęło na siebie państwo i koleje. Tym samym można nie obawiać się sankcji, jakie dosięgnęły Dżaia Rama ze strony Kalka Mata, gdy ośmielił się osiedlić. Podkreślenie jasnej karnacji ganów przecina także ewentualne wątpliwości i podejrze­ nia co do związku z ciemnoskórą ludnością drawidyjską — zamieszkującą subkontynent indyjski przed przybyciem jasnoskórych Ariów. Jest to tym istotniejszy aspekt opowieści, że najniższe kasty są właśnie w znacznym stopniu ciemnolice, aryjscy najeźdźcy bowiem zarezerwowali dla siebie pozycję klas wyższych podporządkowawszy sobie miejscowe drawidyjskie plemiona. Jakie konkluzje wynikają z przytoczonych pokrótce informacji na temat Gadulia Lohar i Bandżarów oraz opowieści na temat ich genezy? Podzielimy odpowiedź na dwa zagadnienia. Pierwsze dotyczy pytania, o czym mogą świadczyć modyfikacje historii obu omawianych społeczności. Drugie - jaki jest ewentualny związek z Cyganami i na ile zasadne jest zestawianie tych trzech grup, czyli Bandżarów, Gadulia Lohar i Cyganów. Rozpocznijmy od kwestii pierwszej: zastanowienia się nad związkami Bandżara i Gadulia Lohar oraz ich historią. Jest kilka niewątpliwie zbież­ nych momentów w życiu i kulturze obu tych kast. Obie prowadzą lub prowadziły życie wędrowne, związane przy tym z handlem wołami. Obie posługują się językiem na bazie radżastani, niezależnie, w jakiej części Indii znajdują się; jest to zatem język własny grupy. Opowiadane przez �KOWALE I HANDLARZE BYDŁA Z RADŻASTANU 101 nich dzieje zawierają wątek piętna, przekleństwa, którego efektem jest sposób życia. Jest jeszcze jedna zaskakująca analogia — identyczne nazwy niektórych gotr: Ćauhan (Ćandel), Ćawra, Bhes, Panwar, Rathor. Ten fakt jest intrygu­ jący także poprzez zbieżności tych nazw z określeniami historycznych rodów radżpuckich — do czego wrócimy dalej. Refleksje nad modyfikacjami opowieści genealogicznych i kierunek tych zmian skłaniają do wniosku, że mamy tutaj do czynienia z wyraźnym przeja­ wem sanskrytyzacji. Terminem tym określa się często we współczesnych Indiach — ale korzeniami sięgające drugiej połowy ubiegłego wieku — zjawisko dążenia do podniesienia swojej pozycji i statusu przez kasty nisko usytuowa­ ne. Zwykle związane jest to ze wzrostem możliwości ekonomicznych, a zarazem i wzrostem ambicji, zjawiskiem charakterystycznym zaś jest stopniowe odrzu­ canie elementów własnej kastowej lub plemiennej tradycji, tworzenie historii bezpośrednio nawiązującej do wielkiej tradycji klasycznej i przejmowanie rytuałów zastrzeżonych zwykle dla stanów i kast wyższych. Aby jednak możliwe było uczestnictwo w tych specjalnych rytuałach wyższych klas i podniesienie pozycji, konieczne jest posiadanie stosownej, uprawniającej do tego podstawy ideologicznej — czyli odpowiedniego mitu genealogicznego, odpowiedniego wariantu historii. To dążenie widoczne jest wyraźnie w ewolucji genealogicznego mitu u obu omawianych grup. Termin „sanskrytyzacja" wprowadził do literatury Srinivas: „może być ogólnie określona jako proces, w którym j a k a ś niska kasta albo plemię, albo jakaś inna grupa przejmuje obyczaje i styl życia jakiejś wysokiej kasty, a w szczególności p o d w ó j n i e urodzonej (dwidżdża). Sanskrytyzacja jakiejś grupy zazwyczaj zwiększa szanse pod­ niesienia jej pozycji w lokalnej hierarchii kulturowym [...] [...] jest głębokim i wieloaspektowym w p ł y w sanskrytyzacji widoczny jest w języku, literaturze, ideologii, procesem muzyce, tańcu, dramacie, stylu życia i rytuale" (Szatkowska 1977, s. 172). Cechą zjawiska sanskrytyzacji jest naśladownictwo kulturowe i identyfika­ cja z wyższymi warnami lub kastami. Zarazem jednak — co może wydawać się paradoksem — jest to ożywienie i umocnienie potrzeby własnej tradycji, po­ przez zwrócenie uwagi i uświadomienie sobie istoty problemu tożsamości (Chaudhuri 1982, s. 181). Kierunki zmian, jakie można dostrzec w obu przypadkach, wysuwane postulaty i aspirowanie do wysokiej warny kszatrjów, poprawki we własnej historii, próby zorganizowania się dla lepszego, sku­ teczniejszego bronienia interesów, są wyraźnym przykładem właśnie sanskry­ tyzacji. Oba powyższe przykłady ilustrują rozmaite warianty sanskrytyzacji — różnica wynika m. in. z historii (faktycznej, a nie opowiadanej) każdej z grup, jej liczebności, możliwości ekonomicznych, rozprzestrzenienia. Dzia­ łania Gadulia Lohar są powolniejsze, zmiany nie tak radykalne, ale też sytuacja ekonomiczna Gadulia Lohar w stosunku do Bandżarów wydaje się gorsza. Poza tym nie stworzyli ogólnoloharskiej organizacji (niezależnie, jak byłaby powszechna); spotkanie w Ćitorze miało istotne konsekwencje, ale było inicjatywą, która nie znalazła naśladownictwa. Bandżarowie nie tylko ekonomicznie stoją wyżej, ale potrafili zorganizować się dla skuteczniejszego �102 LECH MRÓZ występowania w interesach kasty, stworzyć Ogólnoindyjski Związek Bandża­ rów — Akhil Bhakratlya Bandzárá Sevá Sagh. Tego typu inicjatywy nie są całkowitą nowością, sanskrytyzacyjne dążenia obserwowano już pod koniec ubiegłego wieku. Wiadome jest пр., że jedna z grup handlarzy solą utwo­ rzyła w końcu X I X w. Towarzystwo Rozwoju Radżputów; celem powołania tego towarzystwa było udowodnienie, że są oni Radżputami Couhan, zmuszonymi niegdyś do ukrywania się jako handlarze soli (Szatkowska 1977, s. 165). Historia Gadulia Lohar i Bandżarów — zarówno ta dawniejsza, w wersji ludowej, jak i jej współczesne mutacje _ pokazuje wyraźne związki z Radżpu­ tami. Wprawdzie wyższą warną są bramini, ale jest to klasa kapłańska, posług religijnych, odprawiania ceremonii, ofiar i studiów. Natomiast wojowa­ nie, podbój, sprawowanie władzy, z reguły należały do kszatrjów (Radżputów). Czy związki omawianych grup są faktyczne, czy też może te dawne warianty historii przedstawiają tylko intencje — nie sposób ustalić. Przynajmniej dzisiej­ szy stan wiedzy nie pozwala wypowiadać się na ten temat. Jednakże zwrócić musimy uwagę na pewien istotny szczegół. Niektóre nazwy gotr są — co wyżej pokazaliśmy — identyczne u Gadulia Lohar i Bandżarów. Ale jest jeszcze bardziej zastanawiające to, że i inne radżastańskie kasty posiadają gotry o niektórych nazwach podobnych. Intrygujący jest również inny, nie­ podważalny fakt. Otóż wiadomo, że zanim Indie zostały podbite przez Arabów i opanowane przez władców muzułmańskich, istniało na terenie północno-zachodnich Indii kilka państw. Niektóre rządzone były przez dynastie radżpuckie o nazwach już nam znanych: Ćauhan (Ćahuma), Solanki (Ćaulukja), Parihar (Pratihara), Pawar (Paramara) i Rathor. Istnienie tych dynastii, panujących między V I I I a X I I I w. na znacznych obszarach Indii, potwierdza­ ją jednoznacznie źródła historyczne (Kieniewicz 1985, s. 218; Basham 1964, s. 106). Zdaniem historyków pochodzenie tych rodów jest obce; w V i V I w. przybyło na tereny Indii północno-zachodnich plemię koczowniczych wojow­ ników — Gurdżarów. Dzielili się oni na cztery klany (o nazwach jak wymie­ nione wyżej), które potem dały początek królewskim rodom (Kieniewicz 1985, s. 218). Nie sposób wyrokować, na ile historia Gadulia Lohar i Bandża­ rów wyraża (m. in. poprzez wspólne nazwy rodów) faktyczne związki, i na ile loharskie i bandżarskie stwierdzenia o radżpuckim pochodzeniu są uzasad­ nione. Rzecz komplikuje się dodatkowo przez fakt, że w Gudżaracie istnieje kasta niedotykalnych o nazwie Ćouhan, także zgłaszająca pretensje do radżpuckiego, królewskiego pochodzenia (Ašrafjan 1965, s. 176). Spróbujmy teraz zastanowić się nad drugim zagadnieniem, co w tym kontekście robią Cyganie i jak mają się do nich Gadulia Lohar i Ban­ dżarowie. Żadne argumenty, także stosowane w literaturze, nie przemawiają — w moim najgłębszym przekonaniu — za istnieniem jakichkolwiek bezpośred­ nich związków Bandżarów, Gadulia Lohar i Cyganów. Nie da się choćby ślubu takiego związku wywieść z historii omawianych wyżej grup, ani też �KOWALK 1 HANDLARZE BYDŁA Z RADŻASTANU 103 dostrzec ich w kulturze — organizacji wewnętrznej, religii, języku. Stwierdze­ nia Kochanowskiego (1974). Rishiego (1976), Tiplera (1983) i kilku innych autorów są nieuprawomocnione, dyktowane może sercem, ale nie naukowymi przesłankami. Jeżeli Bandżarowie i Gadulia Lohar faktycznie związani są z Gurdżarami (na co mogą wskazywać nazwy gotr), to tym bardziej wyklucza to związek Cyganów z nimi. Wówczas, gdy Gurdżarowie przywędrowali do Indii i posu­ wali się w głąb kraju, zdobywając pozycję, podporządkowując sobie nawet niektóre państwa, przodkowie Cyganów opuszczali Indie. Odwoływanie się do związków Cyganów z Gadulia Lohar czy Bandżarami należy uznać za takie same fantazje, wyrosłe z najprostszych skojarzeń, jak cała niemal historia poszukiwania protoplastów cygańskich. Dwa są tylko (jeśli idzie o dzisiejszy stan wiedzy) czynniki kojarzące te trzy społeczności, to koczow­ niczy sposób życia i pewien znamienny szczegół mitów genealogicznych — sposób życia, koczowanie, traktowane jest jako rezultat przekleństwa, jako kara. Nie prowadziłem specjalnych studiów porównawczych, ale wydaje się, że zwykle istnieje zgodność sposobu życia z jego ideałem mitycznym; ro­ dzaj egzystencji, jaki prowadzi grupa, traktowany jest jako naturalny, właści­ wy, czasami szczególnie godny (potwierdzają to przykłady koczowników z Azji Centralnej i Mniejszej). Jest to zrozumiałe choćby z uwagi na potrzebę zaspokojenia etnocentryzmu, godności własnej etc. Odwoływanie się do opowieści, która podkreśla moment wykroczenia, życia z piętnem kary, jest niepokojące z punktu widzenia analizy. Mogłoby świadczyć o nieutożsamianiu się z formą życia, a zachowaniu dystansu do własnej egzystencji, o świadomości jej niegodnego charakteru i o utajonym dążeniu do zmiany, do osiedlenia. Ten motyw, rodzaju prowadzonego życia jako kary, w przypadku Cyganów jest łatwy do wyjaśnienia. Występuje on w opowieściach skompo­ nowanych wyłącznie — jak się wydaje — na potrzeby nie-Cyganów. W okresie, gdy Cyganie pojawili się w Europie i gdy pątnicze życie było zjawiskiem powszechnym, a zarazem wyjaśnianym w kategoriach kary i pokuty, opo­ wieścią o pokutnym charakterze swojego wędrowania sankcjonowali Cyganie wobec Europejczyków potrzebę, a nawet konieczność przemieszczania się i od­ wiedzania coraz to innych krajów (Mróz 1987). Nie wiadomo natomiast, jak brzmiały mity genealogiczne Cyganów tego okresu (jeśli w ogóle istniały) — nie te dla nie-Cyganów, ale własne. Nie zostały bowiem zarejestrowane, a pamięć o nich najprawdopodobniej uległa zupełnemu zapomnieniu. Jaka jednak jest przyczyna, że opowieści Gadulia Lohar i Bandżarów są naznaczone przekleństwem, piętnem życia, które jest karą? Wyjaśnienie tego przypadku nie jest tak proste i chyba niezbyt możliwe przy dzisiejszym stanie wiedzy. Wydaje się to wynikać z samej istoty podziałów społecz­ nych, siły tradycji, rozumienia ładu społecznego, idei życia zgodnego z dhar­ mą. Albo też obie historie zawierają w sobie echa choć ubrane w szatę mityczną faktycznych wydarzeń, czyli przekroczenia reguł zawierania mai- �104 LECH MRÓZ żeństwa w obrębie tej samej kasty lub w ogóle niezgodnie z przyjętą zasadą. Wtedy identyczność nazw niektórych gotr u Bandżarów, Gadulia Lohar i rodów radżpuckich byłaby zrozumiała. O wspólnocie Cyganów z Gadulia Lohar i Bandżarami zasadne jest mówienie tylko w tdkim stopniu, w jakim można mówić o wspólnocie Cyganów z każdą inną lub prawie każdą grupą, kastą, a może także społecznością plemienną Radżastanu. Nie jest pewne, czy Bandżara i Gadulia Lohar istnieli już jako ukształtowane społeczności w momencie opuszczania Indii przez tych, którzy byli przodkami Cyganów. Ich własna historia nie wskazuje na to. Społeczność Radżastanu była dopiero w okresie kształtowa­ nia się, wiele zmieniło się na przestrzeni późniejszych wieków. Jeżeli można mówić, to o wyspólnocie przodków Cyganów z przodkami Bandżarów, przod­ kami Gadulia Lohar, czyli o związku protoplastów Cyganów z tworzącym się społeczeństwem północno-zachodnich Indii - a to jest oczywiste i wiado­ me. Ale w żaden sposób nie wynika z tego bezpośredni związek Cyganów właśnie z omawianymi tutaj społecznościami. Jak jednak wyjaśnić fakt, że niektórzy współcześni Bandżarowie przyznają się do związku z Cyganami ? Wydaje się — choć brzmi to paradoksalnie że jest to jeden z elementów zabiegów o podniesienie statusu grupy. Dla Gadulia Lohar, kasty o lokalnym w porównaniu z Bandżarami charakte­ rze, Cyganie nie okazali się potrzebni — drogę ku podniesieniu statusu, swój wariant sanskrytyzacji realizują i uzasadniają poprzez retusze niekorzystnych elementów swojego mitu genealogicznego. Odmiennie rzecz ma się z Bandżarami. Ekonomicznie i liczebnie silniejsi, rozprzestrzenieni szeroko po Indiach, aspiracjami wyrastają znacznie ponad kosmetyczne zabiegi wokół historii — chociaż cel jest podobny. Zatem i dzia­ łanie jest bardziej zdecydowane, radykalne. Bowiem: „społeczność, która poświęciła swoją honorową pozycję dla kraju, jego ludzi [trudnią się transportem żywności—L. M.], religii, kultury, ma prawo, by wrócić do odpowiedniej pozycji w społeczeństwie" — stwierdza ambitnie autor tekstu zamieszczonego w bandżarskim periodyku (Rathod 1983, s. 9). Cyganie zostali potraktowani jako jeden z elementów drogi ku górze hierarchii spo­ łecznej. Są przecież Europejczykami, a przy tym dowodem witalności i ekspansywności indyjskiej (ściślej bandżarskiej). O Bandżarach w świecie mało jest wiadomo, o Cyganach znacznie więcej, jest to więc korzystne połączenie dla Bandżarów. Wydawane przez Bandżarów w Bombaju czasopismo za­ wiera wiele osobliwych tekstów. Oprócz opowieści cyganoznawców o euro­ pejskich i amerykańskich Cyganach, kończonych konkluzją, że to są właśnie bracia Bandżarów, zamieszczają o sobie i swojej historii opowieści Bandżaro­ wie, z identycznym wnioskiem. Tak więc Cyganie są - nieważne świadomie czy nieświadomie - traktowani instrumentalnie przez Bandżarów jako droga do podniesienia statusu własnej grupy. Co z tego mają Cyganie? Wydaje się, że tyle samo, że widzą w tym związku także drogę do podniesienia statusu własnej grupy (dotyczy to �KOWALE I HANDLARZE BYDŁA Z RADŻASTANU 105 oczywiście tylko pewnej części, inteligencji cygańskiej). Potwierdzają to wyraź­ nie publikacje, których autorzy są sami pochodzenia cygańskiego (np. Ko­ chanowski 1974). Jeżeli już uznana zostanie i ugruntowana pozycja Bandża­ rów jako Radżputów (kszatrjów), wtedy być może i Cyganie w swojej historii wprowadzą korekty, powołując się na wysoką pozycję braci w indyjskiej hierarchii. O ile bowiem bramini są najwyżej, są stanem kapłańskim, o tyle królami zwykle byli kszatrjowie. Jest to więc możliwość atrakcyjnego przemo­ delowania historii także przez Cyganów. Możliwość odrzucenia całej kryminalno-włóczegowskiej tradycji i balastu obciążeń, a zajęcie godziwej pozycji królów i królewskich rodów Indii. LITERATURA Atlas 1964 Atlas Narodov Mira, A š r a f j a n К. Z. 1965 Moskwa. К voprosu o kastach v severnoj Indii XIIl-XVUI vv. (po dannym persidskich feodttlnych chronik, [w:] Kasty Indii, Moskwa, s. 166-177. B a i n e s A. 1976 Ethnography B a s h a m A. L . (Castes and Tribes), Delhi. 1964 Indie, Warszawa. B a s u M . P. 1970 Some Aspects of the Banjara, „Tribe", vol. V I I , nr 3, Udaipur, s. 14-23. Bhavnani E. 1974 Folk and B y r s k i M. K . Tribal Designs of India, Bombay. 1985 Słowniczek, C h a u d h u r i В. 1982 [w:] Manusmryti, Kamasutra, Warszawa, s. 185-202. Identity Crisis of the Trihals, [w:] B. Chaudhuri Problems and Prospects, Delhi, s. 181- 190. (ed.), Tribal Development in India. C o b a s S. 1973 Crooke 1968 Les Gaduliya Lohars (nómades de l'lnde) sont-ils apperentés ..Etudes Tsiganes", nr 4, Paris, s. 36-48. W. 77;e Popular z 1896 г.). Religion and Folk-Lore of Northern 1972 Things Indian, Delhi (reprint wydania z 1906 E l l i o t H. M. 1896 Memoirs on the History, Folk-Lore and Western Provinces of India, London. Gokuldas bd. Bandżara H a n c o c k I. au\ India, Tsiganes Delhi occidentaux?, (reprint wydania г.). Distribution of the Races of the North bhaskar, A d ź m e r . 1984 The Development of Romani Linguistics, [w:] Sixth Annual Meeting and Conference on Gypsy Studies of the Gypsy Lore Society, North American Chapter, New Y o r k . J a k i m o w i c z - S h a h M . , J a k i m o w i c z A. 1982 Mitologia indyjska. Warszawa. K i e n i e w i c z J. 1985 Historia Indii, Wroclaw. �106 LECH MRÓZ Kochanowski J. 1974 La caste origine/le des Tsiganes d'Europe, |w:] J . Reychman (ed.). Księga ku czci Eugeniuszu Slitszkicwicza. pamiątkowa Warszawa. K u c l e n k o v A. A. 1983 Evolucija indijskoj kasty. Moskwa. Lal CH. 1962 Gipsies. Forgotten Clii/dren of India. Delhi. Manusmryti 1985 Manusmryti, Kamasutra, Warszawa. M i s i a P. K . 1970 Study of Nomads, |w.] S. С. Sinha (ed.), Research Programmes logy and Allied Disciplines, 1974 The Nomadic Calcutta, s. Gadulia Lohars: on Cultural Anthropo­ 151-161. Their Region of Movement and the Composition a Band. |w:] K . S. Mathur. B . C . Mathur (ed.), Tribe, Caste and Peasantry, now, s. 1977 of Luck- 109-118. The Nomadic Gadulia Lohar of Eastern Rajasthan, Calcutta. Mróz L. 1987 Z rodu Kaina. ..Etnografia Polska", t. X X X I . z. 2, s. 193-217. N a g A. K . 1983 Tipu Sułtan Used Banjaras for Espionage Work, „Banjara". 1st November, Bombay, s. 10. N a i k R. 1983 Banjara (Indian Roma) from Barothan. „Banjara", 1st November, Bombay, s. 14. P a l D. 1968 Rajasthan. Delhi. P a n i k k a r К. M. 1965 Dzieje Indii. Warszawa. Pischel R. 1909 The Home of the Gypsies. „Journal of the Gypsy Lore Society", vol. I I . nr 4, Edinburgh, s. 292-320. Pittard M. E . 1932 Les Tziganes ou Bohemiens. Geneve. R a t h o d P. 1983 Historical and Important Role Played by Banjara in the Life of Nation, „Banjara", 1st Newember. Bombay, s. 9. Rishi W. R . 1976 Roma. The Panjabi Emigrants the Americas. in Europe. Central and Middle Asia, the USSR and Patiala. R u h e l a S. P. 1967 77fe Gaduliya s. Lohar: Nomads of Rajasthan. ..Tribe", vol. I l l , nr 2, Udaipur. 1-14. 1968 The Gaduliya Lohars of Rajasthan, Delhi. 1973 The Gaduliya Lohars of Rajasthan. A Study in the Sociology of Nomadism, Tsiganes". nr 4. Paris, s. 42-48. S h a r m a M. L. '971 Rajastham. b. m. w. S i n g h P. 1983 77;e Banjaras. ..Banjara", 1st November. Bombay, s. 16. Sluszkiewicz E. 1980 Pradzieje i legendy Indii, Warszawa. S z a t k o w s k a J. 1977 Zmiany społeczeństwa kastowego w Indiach współczesnych. Warszawa. „Etudes �KOWALE I HANDLARZE BYDŁA Z 107 RADŻASTANU Śriramaśarma 1983 Bawara Samaj. H a i d a r á b á d . The Banjaras 1966 The Banjaras of Andina Pradesh, Hyderabad. Tipler D. 1983 Tod J. The Banjaras, 1829 V j a s S. Annals and Antiquities of Rajasthan, 1968 Diipsi V y a s N. N. 1966 1967 ,-Banjara". 1st November. Bombay, s. 16. diandżati Bandiara, Banjaras: s. 15-35. Bombay. aur bharat. „АскаГ". nr 10, Delhi. Udaipur. The Mercantile Nomads of Rajasthan, ..Tribe", vol. I l l , nr 2. Udaipur, Williams H. L. 1912- The Criminal and Wandering Tribes od India. Genezis and Tribal Particular, „Journal -1913a of the Gypsy Lore Society", vol. V I . nr I. Edinburgh, s. 34-58. 1912The Criminal and Wandering Tribes of India. Tribal Customs and Occupation, „Journal 1913b of the Gypsy Lore Society", vol. V I . nr 2. Edinburgh, s. 110-135. Lech Mróz THE NOMADIC BLACKSMITHS AND CATTLE DEALERS FROM AS H Y P O T H E T I C A N C E S T O R S RAJASTAN OF T H E GYPSIES Summary In spite of great advances in the studies on the Gypsies their origin has not yet been explained sufficienty. There are many controversies concerning the period of their leaving India and the groups, tribes or castes to which they could be traced back. Moreover, there are many misunderstandings, especially in the English literature of the subject, with the very name "Gypsies". It was used as an equivalent of the term "nomads" with reference to the nomadic groups that had nothing in common with the real European Gypsies (Roma). Since the 19 century two Indian groups have been mentioned as the probable ancestors of the Gypsies, i.e. Gadulia Lohar and the Banjara. The latter have been almost officially acnowledged as being the Gypsies' forefathers. Still, the most important arguments supporting the common ancestry of the Banjara and the Gypsies were not the statements of scientists but the declarations of the both sides concerned. The publications of the Indian ethnographers and the periodicals published by the Banjara organizations often stress their with the Gypsies. The same thesis has been confirmed by the represenatives on the Gypsy Congress in Gottingen in 1981 presence connections of the as well as by the Banjara statements of some European authors. Still all these are not a scholary evidence. Basing on literature and his own fieldwork in India (among the Banjara and Gadulia Lohar in Rajastan) the author discusses the above opinions. Neither the literature nor the field data afforded him sufficient arguments proving any real connections of the Banjara or the Gadulia Lohar and the Gypsies. Their languages, culture, the study of their history and myths have not shown any of such relations. Connecting the Gadulia Lohar, the Banjara and the Gypsies is based, as it always was. on simple associations of the nomadic life of the Gadulia Lohar and their occupation The author's field studies the blacksmithery. have indicated quite a different problem the process of �108 LECH MRÓZ sanskritization that becomes apparent in the evolution of genealogie tales of the Banjara and the Gadulia Lohar. It turned out that both these groups of low social position claim to the status of Rajputs, that means to the varna of the ksatrijas. The Banjara and the Gadulia Lohar have undergone two different variants of sanskritization. It is a paradox that the Gypsies, a society having a very low social status in Europe became an element used by the Banjara in their endeavors about improving their social position in India. Once the Banjaras are acknowledged as ksatrijas the Gypsy intelligentsia and social workers will probably take their chance to reject their vagabond and criminal past attributtd to them by the Europeans and will endeavour about raising their social prestige as the brothers of the Indian Rajputs. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3d8488bccc9d54ad38760fc7eeec1ac6.pdf 521102d2631f89800a5fe009a41b4e5f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:410 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:371 Title A name given to the resource Plecionkarstwo na terenach podwarszawskich od końca XIX w. do chwili obecnej / ETNOGRAFIA POLSKA 1959 t.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.2, s.291-295 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprocka, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WANDA PAPROCKA PLECIONKARSTWO NA TERENACH PODWARSZAWSKICH OD K O Ń C A X I X W. D O C H W I L I O B E C N E J Zagadnienie r o z w o j u plecionkarstwa na terenach podwarszawskich wiąże się ściśle ze sprawą oddziaływania ośrodka miejskiego na rze­ mieślniczą produkcję wiejską. Opracowanie tego t e m a t u miało stanowić wkład do planowej przez Zakład E t n o g r a f i i U n i w e r s y t e t u Warszawskiego m o n o g r a f i i etnograficznej okolic Warszawy. W a r u n k i n a t u r a l n e obszarów nadwiślańskich były głównym c z y n n i ­ k i e m , który zadecydował o u t r z y m a n i u się na terenach t e j gałęzi p r o ­ d u k c j i w i e j s k i e j . Natomiast bliskość miasta kształtowała j e j charakter. M i m o że p r o d u k c j a plecionkarska na o m a w i a n y c h terenach istniała od bardzo dawna, pracą moją objęłam j e d y n i e okres od końca X I X w. do c h w i l i obecnej. Ograniczenie się do t a k wąskich r a m czasowych zo­ stało narzucone przez dostępne źródła. P r o d u k c j a plecionkarska nie p o ­ siada p r z y t y m w l i t e r a t u r z e polskiej wyczerpującego opracowania. Stanowiąc d r o b n y f r a g m e n t k u l t u r y m a t e r i a l n e j w s i jest ona p o t r a k t o ­ wana marginesowo w różnych dawniejszych opisach etnograficznych. P o d s t a w o w y m więc źródłem wiadomości są w tej c h w i l i współczesne badania terenowe. Materiał przez nie dostarczony n i e sięga dalej niż do ostatnich l a t X I X w . Jeżeli chodzi o zakres t e r y t o r i a l n y mojej pracy, ograniczyłam go do t y c h terenów, na których produkcja rozwijała się w o p a r c i u o Warszawę j a k o główny r y n e k z b y t u . Uzależnienie od surowca powoduje, że ośrodki koszykarskie ciągną się wzdłuż Wisły w górę i w dół r z e k i o d K a r c z e w i a do Nowego D w o r u . Najważniejsze z n i c h są to na pn.-zach. od W a r ­ szawy: Młociny, Buraków, Łomianki, Łomna. N a pd.-wsch.: S i e k i e r k i , Augustówka, Las, Kuligów, N o w a Wieś. Granica wyznaczona przez te miejscowości nie była j e d n a k stała, ulegała b o w i e m przesunięciom w k i e ­ r u n k u od l u b do Warszawy, w zależności od mniejszego l u b większego zaopatrzenia r y n k u miejskiego. W większości wsie te nie odznaczały się dobrą glebą, zwłaszcza t e ­ r e n y ciągnące się na pn.-zach. od Warszawy do Łomianek posiadają zie- �292 WANDA PAPROCKA mię piaszczystą, nieurodzajną. Od Łomianek gleba jest bardziej u r o ­ dzajna, ale n i e w i e l k i e działki nie stworzyły warunków dla u t r z y m a n i a rodziny. Obszary na pd.-wsch. od Warszawy, ciągnące się na l e w y m brzegu Wisły do Augustówki, na p r a w y m do Nowej W s i , odznaczają się złą glebą, przeważnie piaszczysto-gliniastą. Badania terenowe przeprowadzone były w oparciu o kwestionariusz obejmujący swoją tematyką nie t y l k o zagadnienia związane ściśle z samą produkcją, ale zawierający również szereg pytań odnośnie do panujących na t y c h terenach stosunków gospodarczych i społecznych. Konieczne było również uwzględnienie szerszego tła porównawczego, ogólnego roz­ w o j u plecionkarstwa w Polsce na t l e warunków gospodarczych i spo­ łecznych i n n y c h ośrodków p r o d u k c y j n y c h . M i m o iż przegląd ośrodków dokonany jest pobieżnie, w p e w n y m stopniu pozwala na zorientowanie się, jaką rolę odegrało plecionkarstwo w gospodarce wiejskiej poszczegól­ n y c h regionów Polski. Na podstawie t y c h wiadomości można stwierdzić, że plecionkarstwo w t e j f o r m i e , w j a k i e j występuje w ciągu ostatnich kilkudziesięciu l a t na podwarszawskich terenach nadwiślańskich, n i e jest t y p o w e dla i n ­ n y c h terenów Polski. Przyczyn tego należałoby szukać w mniejszych za­ sobach surowca w stosunku do i n n y c h obszarów Polski i gorszych g a t u n ­ kach w i k l i n y . O wiele silniej rozwinęło się plecionkarstwo w Małopolsce i Wielkopolsce. S i l n y rozwój koszykarstwa w Małopolsce w o s t a t n i m stuleciu był związany zapewne również z t r a d y c j a m i h i s t o r y c z n y m i roz­ w o j u przemysłu domowego oraz rzemiosła małomiasteczkowego na t y c h terenach, ze słabą konkurencją wyrobów fabrycznych oraz z łatwością uzyskania zbędnej, nie zatrudnionej w przemyśle f a b r y c z n y m siły robo­ czej, natomiast w Wielkopolsce z wysoko zorganizowaną formą gospo­ darki wikliniarskiej. Natężenie p r o d u k c j i plecionkarskiej na terenach podwarszawskich kształtowało się niejednakowo w różnych okresach czasu. Silnie r o z w i j a się ono na przełomie X I X w . zarówno na skutek sy­ t u a c j i ekonomicznej wobec postępującego procesu rozdrobnienia g r u n t u , j a k i w s k u t e k zapotrzebowania rozwijającego się przemysłu i h a n d l u . Plecionkarstwo było zajęciem, którego intratność polegała na możli­ wości z a t r u d n i e n i a dzieci i l u d z i starych oraz prymitywności samego warsztatu i narzędzi, nie wymagających żadnych większych i n w e s t y c j i . Zarówno b o w i e m warsztat składający się z dwóch desek w s p a r t y c h z jednej s t r o n y na nóżkach, j a k żelazo do u b i j a n i a p l e c i o n k i i k l u c z do prostowania w i t e k były w y k o n y w a n e często przez samych koszykarzy. Spośród w s i podwarszawskich najlepsze w a r u n k i do r o z w o j u koszy­ k a r s t w a posiadały te, które nie potrzebowały sprowadzać w i k l i n y , ale �P L E C I O N K A R S T W O NA T E R E N A C H t PODWARSZAWSKICH 293 miały j e j pod d o s t a t k i e m na okolicznych kępach. Do n i c h należał B u ¬ raków, Las, Nowa Wieś (do I w o j n y światowej). Natomiast wsie, które musiały sprowadzać surowiec, to: S i e k i e r k i , Augustówka, Łomianki, Kępa Kiełpińska. Wiklinę przywożono często z t a k odległych miejscowości, j a k Czerwińsk i Wyszogród. Można w przybliżeniu określić, że w w y m i e n i o n y c h wsiach około 5 0 % ludności zajmowało się koszykarstwem (wyjątek stanowiły wsie Las i Augustówka, gdzie liczba ta dochodziła n i e m a l do 100%). Każdy z chałupników-koszykarzy nie t y l k o zajmował się w y p l a t a ­ n i e m , ale należał do niego również cały poprzedzający w y p l a t a n i e p r o ­ ces obróbki surowca. Połączenie t y c h dwóch procesów pracy: przygoto­ wania surowca, a następnie przerobu go na gotowy p r o d u k t , jest zresztą charakterystyczne dla drobnej chałupniczej wytwórczości koszykarskiej nie t y l k o t y c h okolic. W badaniach t e r e n o w y c h położono nacisk na odtworzenie c h a r a k t e r y ­ stycznego procesu przygotowania surowca, który rozpoczyna się z chwilą, k i e d y w i k l i n a gotowa jest do zżęcia, a więc d w a razy do r o k u : bądź na wiosnę, bądź na jesieni. Zwrócono również uwagę na najczęściej sto­ sowane na terenach podwarszawskich t e c h n i k i , to jest t a k zwany spo­ sób plecenia dubeltowy oraz garściak (nazwa pochodzi stąd, że zamiast jednej w i t k i bierze się k i l k a c i e n i u t k i c h w i t e k , które t r z y m a się w gar­ ści). Specjalny rodzaj t e c h n i k i krzyżowej na osnowie żeberkowej sto­ suje się t u t y l k o do plecenia płofków i wierszy r y b a c k i c h . W początkach omawianego okresu, pod koniec w i e k u X I X do I w o j n y światowej, produkcja koszykarska obejmowała przede w s z y s t k i m kosze i k u f r y , które wraz z poważną w t y m czasie masą towarową eksporto­ wane były z Królestwa do Rosji, następnie kosze do b u t e l e k na w i n o , kosze na chleb, zw. piekarnikami, półokrągłe kosze na z i e m n i a k i , kosze na r y b y , zw. badułami, kosze na węgiel, zw. kanciakami, i inne. Z b y t w y p r o d u k o w a n y c h przedmiotów nie nastręczał żadnych t r u d n o ­ ści. I s t n i e l i specjalni pośrednicy zajmujący się zarazem skupem, j a k i d o ­ starczaniem wzorów do p r o d u k c j i . Często również sami koszykarze sprze­ d a w a l i swoje w y r o b y na p o p u l a r n y m w a r s z a w s k i m t a r g o w i s k u Pod Żelazną Bramą. Organizacja z b y t u nie uległa zmianie w okresie międzywojennym. Ciężka sytuacja ekonomiczna w s i podwarszawskich przyczyniła się do u t r z y m a n i a r o l i plecionkarstwa j a k o niezastąpionego źródła dodatkowego dochodu dla małorolnych i czasem jedynego źródła dochodu d l a bezrol­ n y c h chłopów w s i nadwiślańskich. Dane statystyczne z tego okresu ilustrują stan osób z a t r u d n i o n y c h w koszykarstwie i wielkość samej p r o d u k c j i w i k l i n i a r s k i e j . Według t y c h �294 WANDA PAPROCKA materiałów na terenie całej Polski w 1931 r. ogólna liczba koszykarzychałupników wynosiła 17 tysięcy, z tego 2 8 , 5 % s t a n o w i l i pracownicy młodociani. Plantacje w i k l i n o w e dawały rocznie 24 000 wagonów s u ­ rowca, z których 4000 szło na potrzeby w s i , reszta n a eksport. W w o ­ jewództwie w a r s z a w s k i m obszar pól w i k l i n o w y c h , w g a n k i e t y z 1921 r., wynosił 2503 ha (5,8%). P o w i a t warszawski posiadał 22 kępy w i k l i n y dzikiej i kępę w i k l i n y szlachetnej. L i c z b y te dają pewne wyobrażenie 0 rozmiarach p r o d u k c j i w i k l i n i a r s k i e j . W zakresie samej p r o d u k c j i w stosunku do okresu poprzedniego wzbo­ gacił się j e d y n i e asortyment p r o d u k o w a n y c h przedmiotów. Rozwijała się p r o d u k c j a m e b l i koszykarskich, t z w . tarasowych, zarzucona zostaje nato­ miast p r o d u k c j a koszy do w i n a i specjalnych kufrów do przewozu t o ­ warów. Wiązało się to z r o z w o j e m przemysłu i bardziej nowoczesnymi środkami t r a n s p o r t u . P o m i m o że inne ośrodki koszykarskie na terenie Polski w okresie międzywojennym ulegały silnie procesom k a p i t a l i z a c j i , tworząc w i e l k i e warsztaty, na terenach podwarszawskich rozwijała się nadal produkcja reprezentowana przez d r o b n y c h majstrów i chałupników. Okres w o j e n n y przyniósł koszykarstwu ogromne s t r a t y . O k u p a n t p r o ­ wadząc rabunkową gospodarkę niszczył zarówno n a t u r a l n e kępy w i k l i n y , j a k i plantację. Również w stosunku do samych koszykarzy stosowano presje, zmuszając i c h do pracy w ramach gospodarki wojennej. W t y c h w a r u n k a c h nie mogło być m o w y o j a k i m k o l w i e k r o z w o j u plecionkarstwa. Zarówno b r a k surowca, który znajdował się w rękach Niemców, j a k 1 zmniejszenie chłonności r y n k u z b y t u , Warszawy, czyniło produkcję plecionkarską nieopłacalną. Okres powojenny, w którym dokonały się zasadnicze zmiany za­ równo w stosunkach ekonomicznych, j a k i społecznych, w pierwszej swej fazie miał j a k najbardziej u j e m n y wpływ na rozwój p r o d u k c j i plecionkarskiej. Gwałtowny odpływ ludności do Warszawy, większa i n ­ tratność pracy w mieście przyczyniły się do wyraźnego z a n i k u tej ga­ łęzi twórczości w i e j s k i e j . Zahamowanie tego procesu stało się zagadnie­ n i e m palącym. Zaczęto zakładać spółdzielnie i skupiać w i c h ramach pozostałych koszykarzy. Jednakże spółdzielnie nie zawsze potrafią po­ dołać nałożonemu na nie zadaniu. P r z y c z y n należy szukać w złym s u ­ r o w c u , nieodpowiednio p r z y g o t o w a n y m do p r o d u k c j i , n i s k i c h płacach oraz prymitywności narzuconych chałupnikom podwarszawskim wzorów wyrobów, nie znajdujących w s k u t e k tego z b y t u . Miasto j a k o r y n e k z b y t u oddziaływało dodatnio na rozwój plecion­ k a r s t w a , narzuciło jednakże do p r o d u k c j i w z o r y pozbawione wartości a r t y s t y c z n y c h . Te wartości związane w n i e j e d n y m w y p a d k u z c e n n y m i �•i « I I I -PLECIONKARSTWO NA TERENACH PODWARSZAWSKICH 295 t r a d y c j a m i twórczości ludowej dawniejszych okresów h i s t o r y c z n y c h utrzymały się w i n n y c h ośrodkach plecionkarskich w Polsce. Należałoby się zastanowić, czy również i spółdzielnie nie p o w i n n y sięgnąć d o n i e ­ których t r a d y c j i i powrócić do starych wzorów p r o d u k c y j n y c h , prze­ stawiając produkcję na artystyczną. Nasza p r o d u k c j a plecionkarska po­ w i n n a być poszukiwana na r y n k a c h zagranicznych, dostarczając n a m dewiz i propagując piękno polskiej twórczości l u d o w e j . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/168ad5de5a1c576c7ef9f9fa54b2194f.pdf 915906bb932221a5219e4743d5869a7e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:409 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:370 Title A name given to the resource Wieś i miasto w pracach Zakładu Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego / ETNOGRAFIA POLSKA 1959 t.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.2, s.288-290 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dynowski, Witold Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Prace WITOLD Uniwersytetu Warszawskiego W. Dynowskiego DYNOWSKI WIES 1 Zakładu Etnografii pod kierunkiem I MIASTO W PRACACH ZAKŁADU ETNOGRAFII UNIWERSYTETU WARSZAWSKIEGO Zakład E t n o g r a f i i U . W. j a k o stołeczna placówka naukowa z n a t u r y rzeczy j a k najściślej wiązał i wiąże nadal swą działalność z całokształ­ t e m spraw, które dotyczą organizacji życia naukowego i r u c h u etno­ graficznego w skali państwowej. Stąd żywy udział Zakładu w odbudowie etnografii polskiej po w o j n i e , w r e f o r m i e etnograficznych studiów u n i ­ w e r s y t e c k i c h i dostosowania i c h do potrzeb bieżących, j a k i w o r g a n i ­ zowaniu centralnej placówki naukowo-badawczej przy P A N . Łączenie zainteresowań Zakładu E t n o g r a f i i U . W. z ogólnopolskim kręgiem p o ­ trzeb etnograficznych znalazło również swoje odbicie w dydaktycznonaukowej działalności Zakładu. Niezależnie od poszukiwania dróg, które pozwoliłyby j a k najszybciej nadrobić zaniedbania w zakresie t e m a t y k i i p r o b l e m a t y k i e t n o g r a f i i ogólnej w pracach Zakładu E t n o g r a f i i U . W., w całej pełni w y k o r z y s t a n o akcje szkoleniowe i badawcze pomyślane w skali znacznie szerszej. Działalność naukową Zakładu połączono więc przede w s z y s t k i m z coroczną akcją międzyuczelnianych obozów etno­ graficznych oraz z planem badawczym Warszawskiego Zakładu E t n o ­ g r a f i i I H K M P A N . Toteż reprezentowany dziś przez Zakład E t n o ­ g r a f i i U . W. k i e r u n e k badań nie odbiega o d zasadniczej l i n i i działalności i n n y c h placówek n a u k o w y c h w Polsce i od tego, co reprezentuje w za­ kresie e t n o g r a f i i Polska A k a d e m i a Nauk. W oparciu więc o weryfikację wcześniejszych opisów etnograficznych i o systematycznie prowadzone badania terenowe prace Zakładu dążą do w y d o b y c i a n o w y c h zasobów źródłowych w celu możliwie pełnego naświetlenia h i s t o r i i r o z w o j u k u l ­ t u r y mas chłopskich. P r z y czym w metodzie pracy obejmuje się spoj­ r z e n i e m badawczym zarówno dającą się w pełni udokumentować prze­ szłość łącznie z zespołem czynników, które przekształciły ją w e współ- �WIES I MIASTO 289 czesność, j a k również i układy k u l t u r o w e występujące a k t u a l n i e . Stąd też t e m a t y k a badawcza Zakładu nie ogranicza się wyłącznie do samej wsi, lecz zahacza również o miasta i miasteczka, odsłaniając sieć powią­ zań i w a r u n k i , które kształtowały zmienne oblicze k u l t u r y w i e j s k i e j . N a t u r a l n y m zapleczem prac terenowych p r o w a d z o n y c h przez Zakład E t n o g r a f i i U . W. jest stosunkowo mało zbadany obszar środkowego, wschodniego i północno-wschodniego Mazowsza. W r a m a c h tego zaplecza terenowego wybijają się prace prowadzone na obszarze dawnej Puszczy Zielonej i Białej. Prace na terenie Puszczy Zielonej, oparte na materiale o b o z o w y m i i n d y w i d u a l n y c h badaniach studentów Zakładu, dały w efekcie c y k l r o z p r a w magisterskich. Zostały one poświęcone r o z m a i t y m t e m a t o m : r o l n i c t w u (we w s i P i a n k i ) , h i s t o r i i b u d o w n i c t w a puszczańskiego na ca­ łym obszarze północnej Kurpiowszczyzny, j a k i w poszczególnych wsiach (wieś Łyse i osada Kadzidło), z d o b n i c t w u w drzewie, s w o i s t y m f o r m o m i f u n k c j o m ludowego u b i o r u z okolic Kadzidła oraz szerszemu zagadnie­ n i u — malejącej z p r z y c z y n historycznych r o l i środowiska naturalnego w życiu w s i k u r p i o w s k i e j . C y k l prac badawczych prowadzonych przez Zakład E t n o g r a f i i U. W. na obszarze dawnej Puszczy Zielonej zamyka specjalne s t u d i u m poświę­ cone przeszłości i przyszłości Ostrołęki. W części dotyczącej przeszłości miasta s t u d i u m zostało pomyślane jako zarys historyczny r o z w o j u p l a n u i t y p u zabudowy m i e j s k i e j , naświetlony przede w s z y s t k i m od s t r o n y powiązań Ostrołęki z zapleczem w i e j s k i m . Prace nad etnografią Puszczy Zielonej, pod tą samą opieką naukową — docenta Zakładu E t n o g r a ­ f i i U . W. d r A n n y K u t r z e b a - P o j n a r o w e j , k o n t y n u u j e obecnie warszaw­ s k i Zakład E t n o g r a f i i P A N ; tymczasowe w y n i k i badań tej placówki zostały omówione w n i n i e j s z y m tomie „Etnografii P o l s k i e j " . Na wzór prac t e r e n o w y c h w rejonie dawnej Puszczy Zielonej Zakład E t n o g r a ­ f i i U . W. wprowadził również badania na sąsiednim terenie d a w n y c h posiadłości biskupów płockich (rejon tzw. Puszczy Białej), zamieszka­ n y m w przeważnej mierze przez drobną szlachtę mazowiecką. J a k dotąd, poza materiałami z e b r a n y m i przez instruktorów i uczestników między­ uczelnianych obozów etnograficznych, wykończono w postaci prac m a ­ gisterskich k i l k a w y b r a n y c h tematów, co łącznie stanowi p e w i e n wkład materiałowy do przyszłej m o n o g r a f i i tej części K u r p i o w s z c z y z n y . N i e ­ zależnie od badań prowadzonych na obszarze K u r p i o w s z c z y z n y p r a ­ cownicy i studenci Zakładu E t n o g r a f i i opracowali również szereg t e m a ­ tów etnograficznych z i n n y c h terenów Mazowsza. Między i n n y m i w y ­ konano dla Centralnego Urzędu K o n s e r w a c j i i Ochrony Zabytków s t u d i u m do h i s t o r i i przestrzennego r o z w o j u Białej Podlaskiej, w którym po­ dobnie j a k w w y p a d k u opracowania h i s t o r i i r o z w o j u przestrzennego Etnografia Polska I I 19 �WITOLD 290 DYNOWSKI p l a n u Ostrołęki główny nacisk został położony na udział wiejskiego zaplecza w dziejach miasta. Wieloaspektowy temat „Wieś i m i a s t o " w i ­ dziany od s t r o n y p r o b l e m a t y k i etnograficznej znalazł swe odbicie także w pracach k a n d y d a c k i c h i magisterskich, w y k o n y w a n y c h l u b już w y ­ konanych w Zakładzie E t n o g r a f i i U . W. D o t y c h ostatnich należą za­ mieszczone poniżej d w i e r o z p r a w y : W a n d y Paprockiej oraz A l i c j i Ger­ lach, poruszające sprawę oddziaływania miasta na różne zawody rze­ mieślnicze i rolę t y c h zawodów w h i s t o r i i k u l t u r y w s i podwarszawskiej. BHTOJIbA JjHHOBCKH JJEPEBHfl B HAYHHblX PABOTAX H TOPOfl yHMBEPCHTETA BAPUIABCKOrO P e s i o M e yKa,3HBa.H iiiaBCKoro aBTop Ha oflHOBpemeHHo VHHBepcHTeTCKOro no napoRHOH Bonpocax THE npHiiijioch HaynHbie B Kanapę curpaTb aTHorpaifiHiecKoo nacTH Tpy^M, KOTopwe CBHsaHHOii xosHÄcTBa, aos^ecfBa KyCTapHOH Be^yTCH H HcnyccTBa, a B Taume B B Bap- ilojibme, BTOM ijenTpe c H a y n H H M H MCCJie,noBaHHHMH ocoöeHHo npOMHHIJieHHOCTH BTHorpaiJniH «eHTeJibHOCTH B u l l o j i b u i e 'i*py/ibi DTH cocpeAOTOHHJiHCb Ha 3eMJieaejibHecKoro MejIKOH ropoAKax Witold onHCWBaeT upecTbHHCKoro pa3BHTHeM Hbix Kofopyio n opraHH3aqiiif npenoa^BaHHH. KyabType KpecTbHHCKoro C posib, ymiuepcHTeTa Bonpocax MaaoBHH, Ha n a Bonpocax ^epeBHHX H HCTopwH OCHOBHMX cBH3aHHŁix npOBHHUHOHaJIb- MasoBHH. Dynowski ACTIVITY OF T H E CHAIR OF ETHNOGRAPHY OF UNIVERSITY THE WARSAW S u m m a r y W h e n p o i n t i n g at the p a r t the C h a i r of E t h n o g r a p h y of the W a r s a w U n i v e r ­ s i t y h a s to p l a y i n the o r g a n i z a t i o n of e t h n o g r a p h i c a l a c t i v i t y i n P o l a n d , the a u t h o r d i s c u s s e s i n the same time the s c i e n t i f i c w o r k s as c a r r i e d out i n t h a t centre. I n the section connected w i t h the s c i e n t i f i c i n v e s t i g a t i o n s of the people's c u l ­ ture i n P o l a n d these w o r k s w e r e c o n n e c t e d both on the p r o b l e m of the h i s t o r y of the p e a s a n t a g r i c u l t u r e , w i t h s p e c i a l r e g a r d to the M a z o w s z e region, f u n d a ­ m e n t a l p r o b l e m s of p e a s a n t a r c h i t e c t u r e a n d a r t , a n d on the p r o b l e m s connected w i t h the d e v e l o p m e n t of s m a l l house h a n d i c r a f t i n the v i l l a g e s a n d p r o v i n c i a l towns of the M a z o w s z e region. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/55507eaa7c74c669e8d46d07c53ffa61.pdf 261a5a4fad139f85afbe1b693efa92ac Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:418 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:379 Title A name given to the resource Materiały inwentaryzacyjne do budownictwa i architektury ludowej zgromadzone przy Katedrze Architektury i Planowania Wsi Politechniki Warszawskiej / ETNOGRAFIA POLSKA 1959 t.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.2, s.404-405 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cywińska, Izabela Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text i 'l' IZABELA CYWIŃSKA MATERIAŁY INWENTARYZACYJNE DO BUDOWNICTWA I ARCHITEKTURY LUDOWEJ zgromadzone p r z y Katedrze A r c h i t e k t u r y i Planowania W s i P o l i t e c h n i k i Warszawskiej W Materiałach zgromadzonych p r z y Katedrze A r c h i t e k t u r y i Plano­ w a n i a W s i P o l i t e c h n i k i Warszawskiej z miejscowości rozrzuconych głów­ nie w północnej i środkowej Polsce specjalny nacisk położono na rysunek i p o m i a r y wyjaśniające formę, konstrukcję, rodzaj b u d u l c a oraz u s y t u o ­ wanie b u d y n k u Największą wartość, ze względu na wieloaspektowe podejście do za­ gadnienia, przedstawiają przedwojenne materiały K a t e d r y A r c h i t e k t u r y Polskiej P o l i t e c h n i k i Warszawskiej, w których wykreślony w skali w y ­ m i a r o w y rysunek opatrzony jest kwestionariuszem omawiającym zagad­ nienia daleko wykraczające poza dziedzinę t e c h n i k i b u d o w l a n e j , k o n ­ s t r u k c j i i t d . Poza wiadomościami dotyczącymi układu w s i , u s y t u o w a n i a b u d y n k u i zagrody, pochodzenia materiału budowlanego i wiadomościami o czasie powstania o b i e k t u zawierają one również informacje dotyczące składu klasowego w s i . Badania inwentaryzacyjne z tego okresu, p r o w a ­ dzone według jednolitego w z o r u , dawały d l a każdej miejscowości p o m i a r 3 budynków m i e s z k a l n y c h : najstarszego, najpowszechniejszego i naj­ nowszego, oraz k i l k u zasługujących na specjalną uwagę budynków go­ spodarskich. W w y p a d k u występowania na d a n y m terenie zdobnictwa zanotowane są także elementy i f o r m y zdobnicze, a w w i e l u w y p a d k a c h przeprowadzona jest również statystyka typów dachów. Ponadto szeroko omówiona jest l u d o w a a r c h i t e k t u r a sakralna. Powojenne badania tejże k a t e d r y , choć mające t y l k o charakter notat, posiadają również dużą wartość naukową, a to ze względu na i c h szeroki zakres t e r y t o r i a l n y oraz ogólną orientację w zagadnieniach, z którymi można spotkać się w terenie. Materiały te, powstałe w w y n i k u prac o cha­ rakterze sondażowym, wymagają dalszego w e r y f i k o w a n i a i rozszerzenia. Część z t y c h materiałów, określonych nazwą „schematy", przewyższa �MATERIAŁY INWENTARYZACYJNE DO BUDOWNICTWA LUDOWEGO 40,5 pod względem wartości pozostałe „notaty" ze względu na dużą ilość obiektów z i n w e n t a r y z o w a n y c h w jednej miejscowości, co pozwala na ustalenie podstawowego, charakterystycznego dla danego t e r e n u t y p u b u d o w n i c t w a . Dodatkową zaletą t y c h materiałów jest i c h pochodzenie w dużej części z t e r e n u Z i e m Zachodnich, a więc z obszarów, w których zagadnienie b u d o w n i c t w a ludowego w nauce polskiej n i e mogło być dotychczas uwzględnione. O b i e k t y w t y c h materiałach są w większości datowane, a ponadto p r z y n a z w i s k u właściciela zaznaczona jest ilość ziemi, którą on dysponuje. I choć w t y m . w y p a d k u jakość i r o z m i a r b u d y n k u n i e jest w zasadzie m i e r n i k i e m wzrastających l u b malejących potrzeb ludności, gdyż obecni mieszkańcy w p r o w a d z i l i się do budynków już istniejących, t y m n i e m n i e j dane te mogą być przydatne d l a badań p r o w a d z o n y c h n a d zagadnieniem przystosowywania się różnych w a r s t w ludności wiejskiej do n o w y c h warunków życia. Ze względu na-zakres zbliżone do wyżej omówionych p r z e d w o j e n n y c h materiałów K.A.P. P o l i t e c h n i k i Warszawskiej są obecnie gromadzone materiały p r z y Katedrze A r c h i t e k t u r y i Planowania W s i . Są to prace studenckie, pochodzące z l a t powojennych, głównie z t e r e n u Pomorza, prowadzone według schematu: dom najstarszy, najpowszechniejszy, n a j ­ nowszy. Duże znaczenie posiadają także materiały zebrane w ostatnich latach przez K.A. i P.W. P o l i t e c h n i k i Warszawskiej, w których główny nacisk położony jest na b u d o w n i c t w o mieszkaniowe, t y p o w e z p u n k t u widzenia wymogów higieny. Duża ilość z i n w e n t a r y z o w a n y c h w jednej w s i obiektów (przeważnie 10) i każdorazowe i c h datowanie pozwala wyciągnąć pewne w n i o s k i odnośnie do historycznego r o z w o j u f o r m b u d o w n i c t w a ' i zachodzących zmian. K o m e n t a r z e m do rysunków i pomiarów jest ankieta-kwestionariusz, o d ­ powiadająca n a p y t a n i a związane z sytuacją zagrody i budynków,, w i e l ­ kością i wyposażeniem pomieszczeń, jakością materiału budowlanego i , stosunkami r o d z i n n y m i . Materiały te posiadają dla badań etnograficznych duże znaczenie. W p r a w d z i e nie zawsze w zdjęciu o b i e k t u uwzględniono daty jego p o ­ wstania, n i e m n i e j j e d n a k p r z y zastosowaniu j e d n o l i t y c h a n k i e t o t r z y ­ mano materiał wyrównany co do poziomu opracowania i zakresu p o r u ­ szanych zagadnień, dający podstawę źródłową do poważnych studiów porównawczych. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2025c193a2108334e161554d51646ddc.pdf 4fdd4f227f4c248f5b11664e9de32aa4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1066 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:979 Title A name given to the resource Małe miasteczka a kształt kulturowy obszarów górskich / ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.1, s.267-270 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szyfer, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t . X X V I , z. 1 P L I S S N 0071-1881 A N N A SZYFER MAŁE MIASTECZKA A KSZTAŁT KULTUROWY OBSZARÓW GÓRSKICH K O M U N I K A T W Y G Ł O S Z O N Y PODCZAS J U B I L E U S Z O W E J KONFERENCJI MIĘDZYNARODOWEJ K O M I S J I D O B A D A N I A K U L T U R Y L U D O W E J W KARPATACH I NA BAŁKANACH Badania n a d obrazem k u l t u r y t r a d y c y j n e j regionów, j e j zróżnicowa­ n i e m i przeobrażeniami, skupiały się najczęściej na w i e j s k i c h społecz­ nościach l o k a l n y c h , a k i e r u n k u wpływu i oddziaływań poszukiwano na drodze wieś — dwór czy wieś — miasto, rzadziej zwracając uwagę na małe miasteczko, znajdujące się j a k b y „pośrodku d r o g i " między wsią a miastem. Badając relację: małe miasto a kształt k u l t u r o w y otaczają­ cych je terenów w i e j s k i c h należałoby, j a k sądzę, skupić uwagę na obu t y c h środowiskach i i c h powiązaniach. Podjęcie p r o b l e m a t y k i etnogra­ ficznej w małym mieście w y m a g a p e w n y c h uzasadnień wstępnych. K i e d y przed paroma l a t y w ośrodku olsztyńskim rozpoczynaliśmy bada­ nia n a d różnymi aspektami k u l t u r y małych miast, przyjęliśmy: 1) że małe miasto można traktować jako pewien t y p społeczności l o k a l n e j (lub związku k i l k u subspołeczności), 2) że w dużym stopniu cechują je jeszcze f o r m y k u l t u r y t r a d y c y j n e j . Założenia te potwierdziły badania empiryczne, jakie zostały przepro­ wadzone na M a z u r a c h i W a r m i i , na północno-wschodnich terenach M a ­ zowsza i w W i e l k o p o l s c e . Okazało się, że podstawowe cechy społecz­ ności l o k a l n e j (oczywiście przyjmując konieczne modyfikacje spowodo­ wane współczesnymi p r z e m i a n a m i przekształcającymi t a k obszary w i e j ­ skie, j a k i miejskie), takie j a k wspólny obszar zamieszkania, bezpośred1 2 Omówienie l i t e r a t u r y przedrniotu, przede wszystkim socjologicznej, można znaleźć w pracy Współczesne przemiany społeczno-kulturowe małych miast w województwie olsztyńskim. Materiały z IV ogólnopolskiego seminarium Ośrodka Ba­ dań Naukowych w Olsztynie, Olsztyn 1972; A. S z y f e r, Społeczność i kultura małego miasta. Studium na przykładzie Rynu (w d r u k u ) ; Społeczności lokalne i ich przemiany. Materiały z X ogólnopolskiego seminarium Ośrodka Badań Nau­ kowych w Olsztynie w 1978 r. (w druku). S z у f e r, op. cit., rozdział wstępny. 1 ! �268 ANNA SZYFER nie i n t e r a k c j e społeczne i i c h c h a r a k t e r osobowy oraz więzi wyrastające na gruncie wspólnych potrzeb, n o r m , wartości i poczucia odrębności, charakteryzują także obserwowane przez nas społeczności małych miast. Oczywiście, wyciągnięcie wniosków uogólniających możliwe będzie do­ piero po uwzględnieniu w badaniach e m p i r y c z n y c h w s z y s t k i c h typów małych miast i otaczających je terenów. P r z y wyborze małych miaste­ czek ważne będą szczególnie t a k ie cechy, j a k : losy historyczne, s t r u k ­ t u r a ludnościowa, ujęta m . i n . pod kątem pochodzenia ludności ze śro­ dowiska miejskiego l u b wiejskiego, j a k i przynależności etniczno-narodowościowej, s t r u k t u r a zawodowa i poziom wykształcenia, wreszcie historyczna i współczesna n a m f u n k c j a , j a k i e pełni miasteczko w sto­ s u n k u do własnych mieszkańców, otaczającego je t e r e n u i całego k r a j u (targi, rzemiosło, szkoły, i n s t y t u c j e k u l t u r a l n e , obsługa r o l n i c t w a , m i e j ­ sce pracy, t u r y s t y k a itp.). Przyjęta przez nas wstępna k l a s y f i k a c j a (oparta n a podziałach sto­ sowanych dotychczas przez geografów i ekonomistów , z m o d y f i k o w a ­ n y c h j e d n a k dla potrzeb badań n a d społecznością i kulturą) wyodrębnia: 1. Małe miasta rzemieślniczo-rolnicze o bardzo starej t r a d y c j i m i e j s k i e j , które powstały p r z y grodach l u b miejscach k u l t o w y c h , stając się z cza­ sem siedzibą l o k a l n e j a d m i n i s t r a c j i , leżące w znacznej odległości od większego miasta i ośrodków przemysłowych, mające n i e w i e l k i e per­ s p e k t y w y r o z w o j u . 2. Małe miasta o podobnej charakterystyce, u s y t u o ­ wane jednakże w pobliżu dużego ośrodka miejsko-przemysłowego, będą­ ce „sypialnią" dla mieszkańców dojeżdżających do p r a c y w t y m ośrod­ k u . Pogłębianie się t e j f u n k c j i ogranicza wyraźnie p e r s p e k t y w y rozwo­ jowe miasteczka, 3. Małe miasta o starej t r a d y c j i i zmienionej w w i e ­ k u X I X , l u b też już po 1945 r. s t r u k t u r z e zawodowej mieszkańców, dysponujące a t r a k c y j n y m i miejscami pracy, przyciągającymi okoliczną ludność, dzięki czemu mają one dobre p e r s p e k t y w y r o z w o j u . 4. Małe miasta, które stosunkowo niedawno uzyskały p r a w a miejskie, zawdzię­ czające swój status u s y t u o w a n i u w n i c h dużych zakładów przemysło­ w y c h o znaczeniu k r a j o w y m . Występująca w t y c h miastach mozaika s t r u k t u r y zawodowej i pochodzeniowej ludności oraz b r a k długotrwa­ łych uwarunkowań h i s t o r y c z n y c h , pozwalają mówić o i s t n i e n i u s w o i ­ stej neospołeczności. 5. Miejscowości o bardzo starych, lecz niedawno u t r a c o n y c h p r a w a c h m i e j s k i c h , gdzie s t r u k t u r a zawodowa, tradycje i świadomość mieszkańców wskazują n a d a l na istnienie społeczności małomiasteczkowej. B r a k t u j e d n a k wyraźnych f u n k c j i miastotwórczych i p e r s p e k t y w r o z w o j o w y c h . 6. Ostatnią, bardzo ważną dla nas grupę 3 * Np. M . K i e ł c z e w s k a - Z a l e w s k a , Problemy geograficzno-gospodarcze małych miast, Warszawa 1957, s. 42-46; K. D z i e w o ń s k i , Procesy urbanizacji we współczesnej Polsce, „Przegląd Geograficzny", t . 34: 1962, z. 3, s. 472; J . S u с h t a, Małe miasta województwa olsztyńskiego a zaplecze rolnictwa, [w:] Współczes­ ne przemiany..., s. 13-65. �M I A S T E C Z K A A K U L T U R A OBSZARÓW GÓRSKICH 269 stanowią małe miasta ulokowane na ziemiach zachodnich i północnych, posiadające stare p r a w a miejskie. G r u p a ta dzieli się jeszcze wyraźnie na p o d g r u p y , w zależności od s t r u k t u r y pochodzenia ludności i f u n k c j i pełnionych przez miasto. N a podstawie zebranego materiału e m p i r y c z ­ nego można t u wyróżnić: a) miasta, których ludność w zasadzie nie zmie­ niła się, a dodatkowe f u n k c j e , n p . t u r y s t y k a i budowa niedużych za­ kładów przemysłowych, umocniły społeczność i stworzyły p e r s p e k t y w y rozwojowe; b) miasta, których ludność zmieniła się nieco, jednakże u t r z y ­ mała się przewaga p i e r w o t n y c h mieszkańców, przekazujących t r a d y c j e swojej społeczności; wzbogacone o nowe f u n k c j e , wykazują dalszą ży­ wotność; c) miasta, których skład ludnościowy uległ całkowitej w y m i a ­ nie, zróżnicowane p o d względem pochodzenia regionalnego. Leżąc w r o l ­ n i c z y m zapleczu, zdała od większych ośrodków, wegetują, nie pełniąc wyraźnych f u n k c j i miastotwórczych. W miasteczkach leżących na ziemiach zachodnich i północnych, gdzie po I I w o j n i e światowej nastąpiła w y m i a n a większości l u b części miesz­ kańców, pociągając za sobą przeobrażenia s t r u k t u r y zawodowej, osła­ bienie więzi i jednolitości k u l t u r o w e j , ważna jest przede w s z y s t k i m wielkość g r u p y rodzimej l u b największej z g r u p osadniczych. Ona to b o w i e m decydowała o zachowaniu i o d t w a r z a n i u się społeczności l o k a l ­ nej, o działaniu t r a d y c j i i k o n t y n u a c j i wzorów k u l t u r y . Przytoczona k l a s y f i k a c j a pozwala na objęcie b a d a n i a m i różnych t y ­ pów miasteczek n a terenie całego k r a j u , w t y m również Podkarpacia. A b y określić c h a r a k t e r przekształceń współczesnych społeczności l o k a l ­ n y c h , i c h f u n k c j o n o w a n i e i p r z e m i a n y elementów k u l t u r y t r a d y c y j n e j poszczególnych k a t e g o r i i mieszkańców, proponowałabym następujące p y t a n i a badawcze: 1. J a k wygląda stopień zachowania i f u n k c j o n o w a n i e społeczności l o k a l n e j w małym mieście? 2. Czy i w j a k i m s t o p n i u za­ chowała się t u k u l t u r a t r a d y c yjna ? J a k i pod wpływem j a k i c h c z y n n i ­ ków przebiega proces j e j przemian? 3. Jaką rolę odegrała t r a d y c j a w za­ c h o w a n i u społeczności i elementów k u l t u r y t r a d y c y j n e j ? 4. W j a k i spo­ sób małe miasto oddziaływuje na otoczenie wiejskie i j a k i jest wpływ w s i na miasto? 5. Jakie są p e r s p e k t y w y r o z w o j u małego miasta? P y t a n i a badawcze, prowadzące do ustalenia zależności między w y ­ stępowaniem i f u n k c j o n o w a n i e m k u l t u r y t r a d y c y j n e j w małym mieście a cechami k u l t u r o w y m i otaczającego je t e r e n u oraz p y t a n i a prowadzące do ustalenia wpływu małego miasta n a wieś t o droga, która p o z w o l i wyjaśnić zagadnienie związków między małym m i a s t e m a kształtem k u l t u r y otaczających j e obszarów (w interesującym nas p r z y p a d k u : obszarów górskich). P o w i n n a być ona w y k o r z y s t a n a w p r z y g o t o w y w a ­ n y c h obecnie badaniach n a d p o r u s z o n y m t u zagadnieniem n a terenie Podkarpacia. Zależności stopnia tradycyjności k u l t u r y mieszkańców od s t r u k t u r y pochodzenia ludności są oczywiste. Ważne też są stosunki między g r u - �270 ANNA SZYFER parni społeczno-zawodowymi ludności miasteczka, wynikające m . i n . z t r a d y c j i h i s t o r y c z n y c h i płynącej stąd d o m i n a n t y l u b m a j o r y z a c j i g r u p y , która zachowała w i e l e elementów k u l t u r y t r a d y c y j n e j . W aspek­ cie analizy historycznej, rzutującej przecież na ukształtowanie wzorów k u l t u r o w y c h , ważna w y d a j e się również s t r u k t u r a etniczna i narodo­ wościowa, a co za t y m idzie — wielkość g r u p y tego t y p u (np. Żydzi, Ukraińcy, N i e m c y itp.) w miasteczku, choć w interesujących nas małych miasteczkach (do 5 tys. mieszkańców) p r o b l e m t e n występował w sto­ sunkowo małej skali. P r z y b a d a n i u wpływów miasteczka n a otaczające je obszary wiejskie, istotne wydaje się także zagadnienie wielkości m i ­ g r a c j i w różnych okresach, a także obecnej s t r u k t u r y społeczno-zawo­ dowej oraz c h a r a k t e r u kontaktów z d a w n y m miejscem zamieszkania. Te d w u s t r o n n e styczności społeczne są z jednej s t r o n y nośnikiem t r a ­ d y c y j n y c h wartości k u l t u r o w y c h środowiska wiejskiego do miasta, z d r u g i e j zaś niosą one na wieś nabyte już w miasteczku w z o r y s t y l u życia. Pełna c h a r a k t e r y s t y k a f u n k c j o n o w a n i a społeczności l o k a l n e j i t r a ­ d y c y j n e j k u l t u r y w małym miasteczku oraz c h a r a k t e r y s t y k a k u l t u r y otaczających je w s i (wraz ze znajomością ruchliwości przestrzennej mieszkańców o b u t y c h środowisk) może pozwolić na określenie stopnia wzajemnego oddziaływania w s i i małych miasteczek. Zarysowany t u schemat postulatów badawczych, odnoszący się do całej Polski, dotyczy również miasteczek małopolskich. W w a r u n k a c h Podkarpacia należałoby jednak zwrócić większą uwagę na zależność wpływów i oddziaływań środowiska wiejskiego i małomiasteczkowego od warunków geograficz­ n y c h . Położenie miasteczek i w s i w specyficznych w a r u n k a c h górskich stwarzało b o w i e m zawsze u t r u d n i e n i a k o m u n i k a c y j n e , sprzyjając izo­ l a c j i k u l t u r o w e j . Wpłynęło to również na kształtowanie się społeczności i k u l t u r y w t y c h miejscowościach. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9cac681f59da4cc2ad68aad0dea83373.pdf 5fb60d5bc592529d7a9575185460b63d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1065 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:978 Title A name given to the resource Produkcja garncarska Dogonów / ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.1, s.245-266 Creator An entity primarily responsible for making the resource Vorbrich, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V I , z. 1 P L I S S N 0071-1861 RYSZARD VORBRICH PRODUKCJA GARNCARSKA DOGONÓW Niniejsze studium prezentuje w y n i k i terenowych badań nad garn­ carstwem D o g o n ó w , k t ó r e b y ł y prowadzone w ramach Studenckiej Ekspedycji Etnograficznej „Afryka 76". S E E „ A f r y k a " zorganizowana została przez K o ł o Naukowe Studen­ t ó w Etnografii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. W j e j pracach u c z e s t n i c z y ł o 4 s t u d e n t ó w etnografii U A M , etnograf — pra­ cownik Muzeum Narodowego w Szczecinie, lekarz medycyny i kierow­ ca — mechanik, w sumie 7 osób. Przedmiotem b a d a ń c z ł o n k ó w ekspe­ dycji b y ł y wybrane zagadnienia kultury materialnej (budownictwo, roz­ planowanie zagród, kowalstwo i garncarstwo). Terenem, k t ó r e m u po­ ś w i ę c o n o n a j w i ę k s z ą u w a g ę , są skaliste, trudno dostępne w z g ó r z a B a n diagara, w y ł a n i a j ą c e s i ę w centrum szerokiej pradoliny ł u k u Nigru w Republice Mali. Rejon ten od p i ę c i u stuleci jest zamieszkany przez D o g o n ó w , lud górali — rolników. W o j o w n i c z o ś ć D o g o n ó w oraz poło­ ż e n i e ich krainy z dala od u c z ę s z c z a n y c h s z l a k ó w handlowych i tury­ stycznych p o z w o l i ł o i m na skuteczne oparcie s i ę w p ł y w o m islamu i k u l ­ tury europejskiej. W chwili obecnej jest to jedna z ostatnich enklaw starej, oryginalnej kultury Czarnej A f r y k i . Inicjatywie e t n o l o g ó w francuskich z a w d z i ę c z a m y , iż lud ten n a l e ż y do lepiej zbadanych grup etnicznych A f r y k i Zachodniej. Od blisko 50 lat Dogonowie są obiektem intensywnych badań zespołu działającego pod kierownictwem M . Griaule i G . D i e t e r l e n . Zainteresowania wspomnia­ nych badaczy k o n c e n t r o w a ł y się na kulturze duchowej tego ludu, pra­ wie c a ł y z a ś obszar r z e c z y w i s t o ś c i z w i ą z a n e j z kulturą m a t e r i a l n ą (w t y m r ó w n i e ż garncarstwo) znalazł się na marginesie ich badań. Dane doty­ czące garncarstwa są nader ubogie i ograniczone w d u ż e j mierze do a s p e k t ó w duchowych, rzadziej s p o ł e c z n y c h , tego rękodzieła. 1 1 Wyniki badań opublikowano w kilkudziesięciu pozycjach: zob. m. in. M. G r i a u l e , Masques dogons, Paris 1938: t e n ż e , Dieu L'Eau, Paris 1975: M. G r i a u l e , G . D i e t e r l e n , L e renard pâle, Paris 1965; G . D i e t e r l e n , Les ames des Dogons, Paris 1&41. �RYSZARD VORBRICH 246 Znamienne, że autor kilkutomowego dzieła Töpferei in Afrika D. Drost zwraca u w a g ę na zaniedbanie badań nad k u l t u r ą m a t e r i a l n ą i t e c h n i c z n ą s p o ł e c z e ń s t w A f r y k i . P o d k r e ś l i ć n a l e ż y r ó w n i e ż , iż dane dotyczące garncarstwa A f r y k i w p r z e w a ż a j ą c e j mierze są fragmenta­ ryczne i rozdzielone bardzo n i e r ó w n o m i e r n i e . Zdaniem D. Drosta szcze­ gólnie ograniczona jest wiedza o garncarstwie ł u k u Nigru. Apeluje on w i ę c o pilne u z u p e ł n i e n i e tej l u k i . Przedstawiona sytuacja stwarzała m o ż l i w o ś ć efektywnego w ł ą c z e n i a się do b a d a ń nad k u l t u r ą D o g o n ó w , przez rozszerzenie k r ę g u dociekań uczonych francuskich. W trakcie prac S E E „ A f r y k a 76" badaniami objęto 9 wsi p o ł o ż o n y c h w centrum skalistej części krainy D o g o n ó w : Amagni, Banani, Ireli, Koundou, Sanga, Yaye, Yougo Dogoru, Yougo Na, Yougo Pilu, usytuo­ wanych na progu morfologicznym masywu Bandiagara lub na zboczu ś w i ę t e j g ó r y D o g o n ó w — Yougo. W y j ą t e k stanowi Sanga leżąca na płaskowyżu. W trakcie badań terenowych (1.02.-3.03.1977 r.) s t a r a ł e m się zgro­ madzić m a t e r i a ł y obrazujące działalność garncarską oraz u c h w y c i ć z w i ą z k i garncarstwa z wieloma pozornie o d l e g ł y m i elementami kultury D o g o n ó w . Przedstawienie całości zgromadzonego m a t e r i a ł u w y m a g a ł o b y obszerniejszego studium, dlatego t e ż w niniejszej rozprawie c h c i a ł b y m zwrócić u w a g ę jedynie na niektóre, moim zdaniem istotne, elementy rozpoznanej r z e c z y w i s t o ś c i kulturowej. S k o n c e n t r u j ę się na aspekcie technologicznym, z w ł a s z c z a na nie odnotowanej jeszcze na gruncie etno­ grafii polskiej technice „ w y b i j a n i a ubijakiem". Podobnie jak u wielu l u d ó w A f r y k i — zgodnie z rygorystycznie przestrzeganym p o d z i a ł e m prac m i ę d z y płciami, garncarstwo jest u Do­ g o n ó w d o m e n ą kobiet. Mamy tu do czynienia ze specyficznym charak­ terem działalności produkcyjnej nie d a j ą c y m s i ę podciągnąć pod termin „rzemiosła". Kobieta u D o g o n ó w wytwarza garnki — przedmioty co­ dziennego u ż y t k u , potrzebne w jej gospodarstwie domowym, u n i e z a l e ż ­ niając się w ten sposób od r y n k u towarowego. Produkcja jej ma zatem cechy powszechnie w y s t ę p u j ą c e g o p r z e m y s ł u domowego. P o d k r e ś l i ć na­ leży, iż kobieta dogońska jest przede wszystkim g o s p o d y n i ą d o m o w ą dbającą o dom i gospodarstwo rozszerzonej rodziny. Produkcja garn­ ków, aczkolwiek spełniająca w jej gospodarstwie w a ż n ą rolę, jest tylko jednym z jej rozlicznych zajęć. Szereg c z y n n i k ó w klimatycznych i gospodarczych sprawia, że prace garncarskie D o g o n ó w m a j ą charakter sezonowy. I n t e n s y w n o ś ć o p a d ó w i stopień nawilgocenia atmosfery w czasie pory deszczowej p o w o d u j ą , iż działalność garncarska ogranicza się do pory suchej (październik— maj). Obok c z y n n i k ó w klimatycznych znaczenie mają r ó w n i e ż w z g l ę d y 2 3 s Zob. D. D r o s t , Töpferei • Tamże, s. 11. in Afrika, I . Berlin 1967, s. 7. �P R O D U K C J A G A R N C A R S K A DOGONOW 247 gospodarcze. Dogonowie są rolnikami, stąd pozostałe dziedziny gospo­ darki są zawsze p o d p o r z ą d k o w a n e pracom polowym. W okresie inten­ sywnych prac na roli — t r w a j ą c y c h od maja do października, każda para rąk kierowana jest na pola. Wszelka działalność pozarolniczą (z w y ­ j ą t k i e m kowalstwa), zamiera na kilka m i e s i ę c y . W działalności produkcyjnej, polegającej na mechanicznej i termicz­ nej obróbce s u r o w c ó w mineralnych, a taką jest garncarstwo, d o s t ę p ­ ność u ż y w a n e g o surowca decyduje o rozmiarach produkcji, jego w ł a ś c i ­ w o ś c i z a ś w zasadniczy sposób d e t e r m i n u j ą technologie oraz f o r m ę i funkcję wyrobu. K r a i n a D o g o n ó w obejmuje trzy różniące się znacznie rejony: p ł a s k o ­ w y ż , urwiska skalne i tereny podgórskiej, r ó w n i n n e j sawanny. P ł a s k o ­ w y ż zbudowany jest z prekambryjskich p ł y t r o z c z ł o n k o w a n y c h na mniejsze b r y ł y . W y d ź w i g n i ę t e b r y ł y nie zostały w t y m miejscu przy­ kryte m ł o d s z y m i utworami, co powoduje, iż pośrodku r ó w n i n y w y ł a n i a się skalista powierzchnia r o z l e g ł e g o p ł a s k o w y ż u i progi morfologiczne — t w o r z ą c e trudno d o s t ę p n e i p i ę k n e krajobrazowo urwiska skalne. P ł y t a obniżona tworzy rozległą r ó w n i n ę Gondo, p o k r y t ą utworami m ł o d s z y ­ mi, p r z e w a ż n i e pochodzenia l ą d o w e g o . Owo zróżnicowanie- geologiczne decyduje o n i e r ó w n o m i e r n y m rozłożeniu i r ó ż n y m jakościowo składzie złóż s u r o w c ó w ilastych. Ł a t w o d o s t ę p n e na r ó w n i n i e , są zarazem rzad­ sze na p ł a s k o w y ż u . Glina (dog. n a - ^ , nabite) jest surowcem powszechnie w y s t ę p u j ą ­ cym na terenie badań S E E „Afryka 76". W okolicach urwisk skalnych (progu morfologicznego) jej złoża znajdują się w b e z p o ś r e d n i m sąsiedz­ twie osad, zazwyczaj poniżej z a b u d o w a ń wsi — w ś r ó d skał (Yaye) lub na r ó w n i n i e (Yaye, Yougo Na, Banani). Niekiedy w okolicy jednej wsi m o g ą w y s t ę p o w a ć złoża gliny o różnej jakości. W wypadku Y a y e złoża gliny w y s t ę p u j ą w d w ó c h miejscach: na r ó w n i n i e — w buszu, i w ś r ó d skał. Na r ó w n i n i e z nieckowatego w g ł ę b i e n i a o ś r e d n i c y około 10 m i głębokości 5-7 m wydobywa się g l i n ę „tłustą". Wyrobisko tworzy gli­ n i a n k ę , na dnie k t ó r e j nawet w porze suchej (luty) zalega mulista ciecz. Na terenie urwisk w rozpadlinach skalnych, wydobywa się glinę „ c h u ­ dą". Glina wydobyta z glinianki ma b a r w ę jasno-czerwono-beżową i charakteryzuje się d u ż y m stopniem zanieczyszczenia organicznego {plewy prosa, ł o d y g i roślin). W porze deszczowej woda wprowadza do glinianki substancje organiczne w y p ł u k i w a n e z pobliskich p ó l i skał. G l i n ą pochodząca z rozpadlin skalnych, o barwie czerwonej, jest pozba­ wiona w i ę k s z y c h z a n i e c z y s z c z e ń (porównaj w y n i k i analizy chemicznej). G l i n ę w y d o b y w a j ą garncarki m e t o d ą o d k r y w k o w ą . Służą do tego 4 4 W niniejszej pracy stosuję zapis fonetyczny na podstawie polskiego syste­ mu znaków pisowni fonetycznej. Por. W. D o r o s z e w s k i , Gramatyka opisowa języka polskiego, Warszawa 1972, s. 70. �248 RYSZARD YORBRICH motyki oraz zaostrzone kije lub p r ę t y metalowe (wykorzystywane pod­ czas eksploatacji złóż skalnych). Kobiety transportują surowiec do wsi w koszach noszonych na g ł o w i e (Banani, Yaye, Yougo Na, Koundou). W koszu, zależnie od jego wielkości, mieści się od 20 do 25 kg surowca. Nie praktykuje się gromadzenia w i ę k s z y c h zapasów gliny. Spowodowane to jest stosunkowo m a ł ą odległością złóż (300-800 m), brakiem miejsca w domu garncarki oraz charakterem działalności garncarskiej, b ę d ą c e j jednym z wielu zajęć kobiety. Jedynie niewielkie ilości surowca (2025 kg) umieszczane b y w a j ą w wilgotnym worku i przechowywane przez kilka dni w jednym z licznych z a k ą t k ó w zagrody. W wypadku z u ż y c i a z a p a s ó w garncarka z łatwością m o ż e je uzupełnić. W trakcie badań terenowych p o b r a ł e m 3 próbki gliny z m i e j s c o w o ś c i Yougo Na i Y a y e . Próbki te zostały poddane analizie chemicznej. Próba nie objęła badań na w y s t ę p o w a n i e : K 0 , MnO, N a 0 . Z przyczyn obiek­ t y w n y c h nie dokonano analizy mineralogicznej. C h a r a k t e r y s t y k ę che­ m i c z n ą zbadanych próbek p r e z e n t u j ą zamieszczone n i ż e j tabele . Zbyt mała ilość zbadanych złóż powoduje, iż nie jest to próba r e ­ prezentatywna dla całego obszaru zamieszkanego przez D o g o n ó w . P r ó b ­ ki pobrano u podnóża skraju p ł a s k o w y ż u Bandiagara: na terenach r ó w ­ niny Gon do (próbka nr 2 oraz prawdopodobnie nr 1) i w okolicy n i ż ­ szych partii rumowisk skalnych (próbka nr 3). Charakter środowiska naturalnego pozwala m n i e m a ć , iż są one reprezentatywne dla okolic l e ż ą c y c h na pograniczu p ł a s k o w y ż u i r ó w n i n y , a w i ę c r ó w n i e ż dla c a ł e g o terenu badań S E E „ A f r y k a 76". Charakter publikacji nie pozwala na w y c z e r p u j ą c e o m ó w i e n i e w y ­ n i k ó w analizy chemicznej próbek, ograniczę się zatem do zasygnalizo­ wania wybranych e l e m e n t ó w dokonanej oceny . Aczkolwiek analiza chemiczna w y k a z a ł a w z g l ę d n y stopień zróżnicowania j a k o ś c i o w e g o po­ s z c z e g ó l n y c h złóż surowca, m o ż n a jednak pokusić się o próbę o g ó l n e j charakterystyki. Surowce u ż y w a n e w garncarstwie D o g o n ó w można określić jako „tłuste" (równina) lub „ c h u d e " (urwiska), o barwie jasnoczerwonej, czerwonej lub szarej. S ą one pochodzenia aluwialnego, na­ leżą do grupy i ł ó w montmorillonitu, c z ę ś c i o w o illitu, c h a r a k t e r y z u j ą s i ę wysokim stosunkiem molekularnym S i 0 : A 1 0 (około 4:1), dużą pla­ stycznością, a co za tym idzie dużą skurczliwością i w r a ż l i w o ś c i ą na suszenie oraz d u ż y m stopniem zanieczyszczenia mechanicznego, orga­ nicznego i chemicznego. Wyroby z tych s u r o w c ó w podatne są na r ó ż 2 2 5 6 7 2 s 2 3 Analizy w y k o n a ł o Biuro Projektowo-Badawcze Przemysłu Ceramiki B u ­ dowlanej w Poznaniu. Za nieodpłatne wykonanie analiz dziękuję kierownictwu Biura. Próbkę nr 1 otrzymałem od informatorki — garncarki; w e d ł u g jej infor­ macji pochodziła ona z glinianki leżącej w okolicy Yougo Na. Ocenę opieram na pracy Z. K o z d y r a , R. W y r w i c k i e g o , Surowce ilaste, Warszawa 1970. 6 7 �Tab. 1. Skład chemiczny próbek gliny z okolic masywu Bandiagara (w %) Miejscowość Pochodzenie Si0 2 Al 0 +Ti0 2 3 Fe 0 2 2 CaO 3 MgO S t r a t y Według prażenia Yougo Na Yaye Yaye pracownia garncarska wyrobisko odkrywkowe, glinianka szczelina skalna 59,86 16,30 7,60 1,62 0,76 12,02 64,08 17,48 8,10 1,45 0,84 6,83 78,30 6,06 8,20 1,06 0,52 3,40 PN-63/H-04154 Tab. 2. Analiza siarczanów rozpuszczalnych w H 0 i związanych z nimi kationów zawartych w glinach z okolic masywu Bandiagara (Mali) 2 Miejscowość Pochodzenie r o z p w H 0 CaO MgO Według 2 Yougo Yaye Yaye pracownia garncarska wyrobisko odkrywkowe, glinianka szczelina skalna 0,1372 0,0196 0,014 0,0857 0,0034 0,012 0,039 0,008 0,002 PN-63/H-04154 �RYSZARD YORBRICH 250 nego rodzaju uszkodzenia: pęknięcia, odpryski, zbąblenia, cechuje je p o r o w a t o ś ć czerepów. Przedstawione cechy p o w o d u j ą , że w Polsce gliny tego rodzaju uznano za pośledniejsze i w z w i ą z k u z t y m stosuje się je jedynie jako surowce ceramiki budowlanej. Dogonki doskonale orientują się we w ł a ś c i w o ś c i a c h s u r o w c ó w po­ c h o d z ą c y c h z r ó ż n y c h złóż. Informatorzy z Y a y e „tłustą" glinę, pocho­ dzącą z glinianki, określają mianem na gg („glina brązowa"), a wydo­ b y w a n ą ze szczelin skalnych — nan bań („glina różowa). P r z y wyrobie n a c z y ń garncarki ś w i a d o m i e mieszają oba rodzaje glin, zaznaczając, iż „nie n a l e ż y u ż y w a ć ich osobno" . Znajomość w ł a ś c i w o ś c i s u r o w c ó w z miejscowych złóż wykracza znacznie poza najbliższą okolicę wioski. M i e s z k a ń c y Y a y e podkreślali, że glina rodzaju na gg, „jest lepsza od gliny z Yougo Na" (co potwierdziła analiza chemiczna). Informatorzy z Banani — swoistego ośrodka garncarskiego regionu •— twierdzili, że ich glina jest lepsza od glin u ż y w a n y c h przez sąsiadów, dopatrując w t y m p r z y c z y n ę z a r ó w n o d u ż y c h r o z m i a r ó w w ł a s n e j produkcji, jak i powodzenia swoich w y r o b ó w . Dostosowanie technologii do w ł a ś c i w o ś c i lokalnego surowca objawia się w stosowaniu d o d a t k ó w schudzających. Wyniki moich badań w s k a ­ zują, iż garncarki dogońskie u ż y w a j ą dodatku pochodzenia mineralnego. Dodatek ten ma charakter surowca w t ó r n e g o . Jest nim gruz ceramiczny, otrzymywany z rozbitych i c z ę ś c i o w o roztartych (grudki od 0,2 do 0,6 cm średnicy) skorup gliniany. Z r e g u ł y gruz ceramiczny otrzymuje się ze zniszczonych lub uszkodzonych n a c z y ń u ż y w a n y c h w gospodar­ stwie domowym. J e d n a k ż e w wypadku D o g o n ó w nie m o ż n a w y k l u c z y ć u ż y c i a f r a g m e n t ó w ceramiki dawnej (kultura tellem) . Jakkolwiek garn­ carki dogońskie nie znają pojęcia „ c h u d e j " lub „ t ł u s t e j " gliny, trafnie o c e n i ł y w ł a ś c i w o ś c i wykorzystanego surowca schudzając go. Ilość sto­ sowanego dodatku została ściśle dostosowana do w ł a ś c i w o ś c i poszcze­ g ó l n y c h rodzajów surowca. Garncarki z Yougo Na — u ż y w a j ą c e gliny „ t ł u s t e j " — dodają do masy glinianej gruz ceramiczny w stosunku mniejszym n i ż 4:1. Garncarki z Y a y e u ż y w a j ą także gliny „ t ł u s t e j " — lecz z domieszką gliny „chudej", dodają w i ę c mniej kruszywa cera­ micznego (6:1). Zabieg ten zmniejsza plastyczność, a w konsekwencji s k u r c z l i w o ś ć surowca, uodparniając go na działanie wysokich tempera­ tur w czasie suszenia i wypalania. Przyczynia się też do lepszego zno­ szenia przez garnki d u ż y c h w a h a ń temperatury podczas stawiania ich na wolnym ogniu, gdzie ciepło rozchodzi się n i e r ó w n o m i e r n i e . Dowodzi to, że garncarki dogońskie zebrały odpowiednie d o ś w i a d c z e n i e techno­ logiczne, p o z w a l a j ą c e z n e u t r a l i z o w a ć niekorzystne w ł a ś c i w o ś c i d o s t ę p ­ nego surowca. 8 9 8 Brak mi danych o proporcjach w tej mieszance. O kulturze tellem szerszej piszą m. in. G r i a u 1 e, D i e t e r 1 e n, op. cit., s. 3-51. 9 �251 P R O D U K C J A G A R N C A R S K A DOGONÔW Przygotowanie masy glinianej ma miejsce bezpośrednio przed przy­ s t ą p i e n i e m do formowania. Wysuszone grudki gliny tłucze się na pod­ stawie kamiennej kamieniem-otoczakiem (Yougo Na) lub m a ł y m s t ę p o rem (Yaye) na drobiny o średnicy od 0,3 do 0,7 c m . T a k rozdrobnioną glinę miesza się z przygotowanym uprzednio gruzem ceramicznym. N a s t ę p n i e dolewa się wody zarobowej potrzebnej dla nadania glinie od­ powiedniej plastyczności (1 d c m wody na 0,2-0,3 dcm surowca —• Yougo Na). Ilość dodanej wody (300-500% masy surowca) jest ściśle z w i ą z a n a z w ł a ś c i w o ś c i a m i miejscowej gliny. Gałki przygotowanej masy glinianej chowa się do worka i składa w koszu lub garnku. W czasie formowania będą one l e ż a ł y w zasięgu ręki garncarki. 3 3 3 Nim przejdę do przedstawienia w ł a ś c i w e g o procesu formowania na­ czynia o m ó w i ę pokrótce w y p o s a ż e n i e produkcyjne garncarki d o g o ń s k i e j . W wypadku D o g o ń ó w nie m o ż e m y m ó w i ć o wydzieleniu specjalnego pomieszczenia lub konkretnej przestrzeni dla w y ł ą c z n e g o uprawiania i n t e r e s u j ą c e j nas dziedziny działalności gospodarczej . Poczynione przeze mnie obserwacje potwierdzają dane i n f o r m a t o r ó w s t w i e r d z a j ą ­ cych, że zasadniczym miejscem pracy garncarki jest p o d w ó r z e zagrody m ę ż a (lub ojca). Do pracy siada ona przed progiem pomieszczenia p e ł ­ n i ą c e g o rolę kuchni (Banani, Yaye, Yougo Na). Czasami d o d a t k o w ą osłonę daje jej m a ł y drewniany daszek kryty słomą, zbudowany przed w e j ś c i e m do kuchni (Yougo Na). 10 O w y p o s a ż e n i u warsztatu garncarki decyduje stosowana przez nią technologia. Środki produkcji stosowane w garncarstwie dogońskim, choć nieliczne, podzielić m o ż n a na sprzęt i narzędzia u ż y w a n e jedynie w pro­ dukcji garncarskiej oraz na służące także do innych c e l ó w . Podczas wydobywania i transportu surowca wykorzystuje się przed­ mioty m a j ą c e szerokie zastosowanie w p o z o s t a ł y c h dziedzinach gospo­ darki (na p r z y k ł a d w rolnictwie lub w gospodarstwie domowym). S ą to przede wszystkim typowe dla A f r y k i Zachodniej motyki zwane przez D o g o n ó w debli lub diabli (długość 50-60 cm) oraz kosze plecione z ł o d y g prosa tudiu. Narzędzia służące do formowania n a c z y ń techniką wybijania to prze­ de wszystkim kamienna podstawa i zespół kamieni otoczaków, p e ł n i ą ­ cych f u n k c j ę ubijaka. Kamienne ubijaki m o g ą b y ć zastąpione drewnia­ nymi stęporami o r ó ż n y c h kształtach. Pierwszy badacz okolic Bandiagara L . Desplagnes wspomina w 1907 roku o skórze z w i e r z ę c e j służącej Dogonom za. p o d s t a w ę w procesie wytwarzania g a r n k ó w , nie podaje jednak b l i ż s z y c h danych d o t y c z ą c y c h tego f a k t u . D. Drost sugeruje, że skórzana podstawa u ż y w a n a była 11 1 0 Jedynym stwierdzonym przeze mnie w y j ą t k i e m jest warsztat garncarski w Yougo Na. Jedna z garncarek pracowała tam w cieniu wiaty, zbudowanej poza terenem zagrody. L . D e s p l a g n e s , Le plateau central Nigérien, Paris 1907, s. 369. 1 1 �252 RYSZARD VORBRICH 1Z w tym wypadku jedynie w trakcie przygotowywania surowca . O tego typu podstawie nie wspomina jednak M . Griaule. T a k ż e badania S E E „ A f r y k a 76" nie p o t w i e r d z i ł y informacji L . Desplagnes'a. Badania nasze w y k a z a ł y natomiast, że powszechnie s t o s o w a n ą i je­ d y n ą p o d s t a w ą jest lekko w k l ę s ł a p ł y t a kamienna, u k s z t a ł t o w a n a z jed­ nej strony w p ł y t k ą nieckę, z a m k n i ę t ą lub półotwartą. P ł y t y m a j ą nieregularne k s z t a ł t y i różne rozmiary; n a j c z ę ś c i e j spotykane m a j ą od 40 X 50 X 8 cm, do 61 X 65 X 12 cm. Ustalenia S E E „ A f r y k a 76" stoją w sprzeczności z klasyfikacją dokonaną przez autora Tôpferei in Afrika. D. Drost p o w o ł u j ą c się na M. Griaule z a k w a l i f i k o w a ł p o d s t a w ę garn­ carską D o g o n ó w do podstaw płaskich („gładkich"). B ł ę d n a ocena D. Drosta wynika zapewne z nader s k ą p y c h danych na ten temat. M . Griaule w Masques dogons wspomina tylko o macie, na której Dogonowie w y ­ bijają naczynia g l i n i a n e . Wydaje się, że ta lakoniczna wzmianka s t a n o w i ł a dla D. Drosta j e d y n ą p o d s t a w ę k l a s y f i k a c y j n ą . W k l ę s ł a podstawa kamienna jest zapewne doskonalszą od z w y k ł e j jamy ziemnej, formą podstawy garncarskiej, powszechnej niegdyś w Afryce i stosowanej do dzisiaj przez sąsiadów D o g o n ó w — Mossi . Podstawa w k l ę s ł a spełnia kilka n i e z a l e ż n y c h funkcji: w p ł y w a w d u ż y m stopniu na formę i jakość naczynia, chroni (podobnie jak pozostałe pod­ stawy sztuczne) ciągle jeszcze p l a s t y c z n ą g l i n ę przed zanieczyszczeniem i o d k s z t a ł c e n i e m w z e t k n i ę c i u z n i e r ó w n o ś c i a m i ziemnego podłoża, przy­ czynia się do ł a t w i e j s z e g o manipulowania (obracania) naczyniem b ę d ą ­ cym w obróbce, a także — odkształcając plastyczne ścianki — przesądza o kulistej lub p ó ł k u l i s t e j formie g a r n k ó w . W przypadku podstawy garn­ carskiej D o g o n ó w nie n a l e ż y m ó w i ć jednak o formie ściśle wyznacza­ jącej kształt i rozmiary n a c z y ń . G ó r n a powierzchnia p ł y t y kamiennej, tworząca zaledwie p ł y t k ą nieckę, pozostawia bowiem garncarce swobo­ dę nadawania ostatecznego k s z t a ł t u i rozmiaru naczynia. N a d m i e n i ę jeszcze, ż e kamienne podstawy m a j ą szerokie zastosowanie w procesie przygotowania surowca. Zazwyczaj w jednej zagrodzie znajdują się jedna lub dwie podstawy garncarskie. Jakkolwiek są one zbliżone for­ m ą do żaren u ż y w a n y c h w gospodarstwie domowym, nie służą nigdy, co podkreślali informatorzy, do przygotowywania p o ż y w i e n i a . J a k już w s p o m n i a ł e m , ściśle z w i ą z a n e z p o d s t a w ą k a m i e n n ą i t e c h n i k ą w y ­ bijania są narzędzia ubijające: kamienne otoczaki i s t ę p o r y drewniane. K a ż d a garncarka dogońska posiada c a ł y zespół kamieni — u b i j a k ó w . Mają one kształt otoczaka, ł a t w o m i e s z c z ą c e g o się w dłoni. S ą r ó ż n y c h rozmiarów, ich o b w ó d przypomina nieregularny okrąg o ś r e d n i c y waha­ jącej się od 5 do 6 cm. Ubijak kamienny jest podstawowym n a r z ę d z i e m 13 M 1 8 1 3 u D r o s t , op. cit., s. 120. Por. G r i a u l e , Masques..., s. 24. Zob. D r o s t , op. cit., I , s. 60, 104. Dane o garncarstwie Mossi podaje za D r o s t , op. cit., I , s. 121. �253 P R O D U K C J A G A R N C A R S K A DOGONÓW m o d e l u j ą c y m m a s ę glinianą w naczynie. Decyduje r ó w n i e ż o fakturze w e w n ę t r z n e j strony ścianki, t w o r z ą c (przez ponawiane uderzenia) na jej powierzchni liczne p ł y t k i e , nakładające się w g ł ę b i e n i a , czytelne r ó w n i e ż po wypaleniu czerepu. Są one, w e d ł u g mnie, niezawodnym znamieniem techniki wybijania. K a m i e n n y ubijak nie jest tylko na­ r z ę d z i e m f o r m u j ą c y m , p e ł n i ponadto f u n k c j ę narzędzia u t w a r d z a j ą c e g o . Nacisk, jaki na ścianki naczynia w y w i e r a z jednej strony ubijak, a z drugiej kamienna podstawa, powoduje utwardzenie plastycznych ścianek obrabianego naczynia. Ubijak jest t e ż n a r z ę d z i e m k r u s z ą c y m i m i e l ą c y m glinę i skorupy ceramiczne. P o d o b n ą f u n k c j ę spełniają s t ę p o r y drewniane. Stosowane są w y ­ miennie z ubijakiem kamiennym w procesie obróbki surowca oraz w pierwszym etapie formowania. I c h w y m i a r y nie p o z w a l a j ą na dalsze, swobodne operowanie w e w n ą t r z p o w s t a j ą c e g o naczynia. W procesie pro­ dukcji garncarskiej m o g ą b y ć stosowane s t ę p o r y o r ó ż n y c h kształtach, wymiarach i nazwach. W Yougo Na u ż y w a n o stępora długości 90 cm, nazywanego kunai, a w Y a y e stępora długości 42 cm, o nazwie tamdo lub tamto. Do zdobienia n a c z y ń s ł u ż y mata zwana pir (Yougo Na) albo piru (Yaye, Banani, Sanga), pleciona ze s z n u r k ó w s k r ę c a n y c h z w ł ó k i e n kory lub korzenia baobabu (zdania i n f o r m a t o r ó w na ten temat b y ł y po­ dzielone), o wymiarach z b l i ż o n y c h do 40 X 44 X 0,6 cm . Sploty sznur­ k ó w t w o r z ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą fakturę odciskającą się w y r a ź n i e na plastycznych ściankach zdobionego naczynia. Mata piru, jakkolwiek stosunkowo twarda i sztywna, w m i a r ę u ż y w a n i a odkształca się trwale, zgodnie z formą w k l ę s ł e j niecki podstawy. Ś r o d k o w e fragmenty w ł ó ­ kien maty rozciągając się t w o r z ą specyficzne zmarszczenia (ryc. 1). 1S Oprócz o m ó w i o n y c h , typowych mat garncarskich Dogonowie w pro­ cesie zdobienia stosują niekiedy inne maty otrzymywane z f r a g m e n t ó w uszkodzonych w o r k ó w lub mat do spania. N a l e ż y jednak podkreślić, iż w trakcie b a d a ń terenowych n a p o t k a ł e m tylko jeden przypadek tego rodzaju. Wypalanie n a c z y ń Dogonowie przeprowadzają w sztucznej niecce terenowej. T r u d n o ś ć pojawia się w momencie p r ó b y znalezienia odpo­ wiedniej nazwy dla tego rodzaju urządzenia. J a k m i wiadomo, polska literatura przedmiotu nie w y p r a c o w a ł a jeszcze stosownego określenia. Źródła niemieckie u ż y w a j ą pojęć „Erdloch" (jama ziemna) lub „ G r u benofen" (piec d o ł o w y ) . W niniejszej pracy na określenie urządzenia w y p a ł o w e g o D o g o n ó w s t o s o w a ć b ę d ę termin „jama w y p a ł o w a " . J a m y w y p a ł o w e D o g o n ó w m a j ą mniej w i ę c e j r ó w n e wymiary. Jama w B a 1 6 5 8 Według G r i a u 1 e mata garncarska D o g o n ó w pleciona jest z w ł ó k i e n kory baobabu. G r i a u 1 e, Dieu..., s. 85. « D r o s t, op. cit., s. 228, 235. 3 �254 Ryc. RYSZARD YORBRICH 1. Mata piru, Yaye. Ze zbiorów S E E „Afryka 76" przekazanych Muzeum Narodowemu w Szczecinie nani (jedna z czterech) m i a ł a 90 cm głębokości i 430 cm średnicy, jamy pozostałych wsi odpowiednio: 90 X 440 cm (Yougo Na), 70 X 390 cm (Yaye), 75 X 300 cm (Koundou). W Banani j a m ę w y p a ł o w ą nazywano onguru, w p o z o s t a ł y c h wsiach •— ongu. J a m ę b u d u j ą m ę ż c z y ź n i , w y k u ­ w a j ą c ją w skale lub w y k o p u j ą c w ziemi. Z biegiem czasu na dnie jamy gromadzi się popiół; jest on systematycznie wydobywany i usypywany na z e w n ą t r z . Stanowi to o specyficznym w y g l ę d z i e jamy, która przy­ pomina m a ł y krater. J a m y w y p a ł o w e usytuowane są na obrzeżach wsi (poniżej, p o w y ż e j lub r ó w n o l e g l e do osady). W produkcji garncarskiej D o g o n ó w obok narzędzi i s p r z ę t ó w formu­ j ą c y c h znajdują także zastosowanie narzędzia o charakterze pomocni­ czym. S t a n o w i ą je: skorupy ceramiczne — u ż y w a n e jako narzędzia gładzące i utwardzające, bransoletki metalowe o ostrych k r a w ę d z i a c h (pełniące funkcje skrobaków) oraz szereg n a c z y ń (metalowych, glinia­ nych lub z tykwy) s p e ł n i a j ą c y c h rolę p o j e m n i k ó w na w o d ę zarobową lub m a s ę glinianą. W trakcie badań terenowych nie z a o b s e r w o w a ł e m ż a d n y c h narzędzi do ewentualnej naprawy n a c z y ń . W e d ł u g informato­ r ó w Dogonowie nie naprawiają uszkodzonych w y r o b ó w . Wspomniany już niedostatek prac w j ę z y k u polskim, t r a k t u j ą c y c h o garncarstwie a f r y k a ń s k i m , oraz uboga literatura o m a w i a j ą c a archa­ iczne techniki garncarskie, z a r ó w n o w Europie jak i poza nią, jest przy­ c z y n ą braku na gruncie naszej etnografii t e r m i n ó w określających zba- �255 P R O D U K C J A G A R N C A R S K A DOGONÖW dane przeze mnie techniki oraz urządzenia pomocnicze. Największą trudność n a p o t k a ł e m w nadaniu nazwy technice formowania n a c z y ń , stosowanej przez D o g o n ó w . Dotychczas u ż y w a n e w literaturze pojęcia: „formowanie", „lepienie", „ w y g n i a t a n i e " czy „toczenie", nie oddają sen­ su tej czynności, która sprowadza się do uderzenia kamieniem w m a s ę glinianą. W literaturze niemieckiej w y s t ę p u j e termin „Treiben" '. Jest on jednak stosowany raczej przy opisach techniki określanej w litera­ turze polskiej terminem „ w y g n i a t a n i e " . D. Drost dla tej techniki połą­ czonej z r ó w n o c z e s n y m uderzeniem dłonią u ż y w a terminu „ H a n d t r e i b e n " . T e c h n i k ę przeze mnie o p i s y w a n ą określa on niemieckim ter­ minem „ S c h l a g t r e i b e n " , co m o ż n a p r z e t ł u m a c z y ć jako „ w y k l e p y w a n i e przez uderzanie" lub „ w y g n i a t a n i e ubijakiem". M . Griaule i G . Dieterlen opisując lakonicznie garncarską t e c h n i k ę D o g o n ó w u ż y w a j ą takich pojęć, jak „ p i l o n n e m e n t " lub „ m o d e l a g e " i „frappe" . W niniejszym artykule dla określenia tej techniki wprowadzam termin „ w y b i j a n i e ubijakiem". W p o d j ę t e j w Töpferei in Afrika próbie klasyfikacji a f r y k a ń s k i c h technik garncarskich D. Drost podkreśla różnicę m i ę d z y t e c h n i k ą w y ­ bijania r ę c z n e g o („Handtreiben") a t e c h n i k ą wybijania ubijakiem („Schlagtreiben"). Zdaniem D. Drosta jakkolwiek garncarka przy ręcz­ n y m wybijaniu p o s ł u g u j e się niekiedy środkami pomocniczymi ( k a w a ł ­ kami drewna, skorupami itp.), to jednak w ł a ś c i w y proces wybijania (wygniatania) przeprowadza pięścią albo kciukiem lub p o z o s t a ł y m i pal­ cami. W t y m wypadku narzędzia służą do usuwania zbytecznej glinki i do w y r ó w n y w a n i a powierzchni, nie posiadają jednak funkcji formot w ó r c z e j . W technice wybijania ubijakiem do formowania s ł u ż y specjal­ ny przyrząd. Może nim b y ć k a m i e ń naturalny albo sztuczny t ł u c z e ń . Wyniki moich b a d a ń nad garncarstwem — z a r ó w n o D o g o n ó w jak i K i r d i - D a b a (północny Kamerun) — p o z w a l a j ą na wniesienie zasad­ niczego zastrzeżenia do tej koncepcji. W y k a z a ł y one, że w praktyce m o ż n a spotkać się z ł ą c z n y m stosowaniem obu w a r i a n t ó w techniki wy­ bijania. Do pewnego, ściśle o k r e ś l o n e g o etapu produkcji (u D o g o n ó w do formy ściętego, o d w r ó c o n e g o stożka) w obróbce masy glinianej sto­ suje się r ó w n o l e g l e t e c h n i k ę formowania r ę c z n e g o z u ż y c i e m narzędzi nie f o r m u j ą c y c h (skorupy ceramiczne) oraz wybijanie ubijakiem. N a ­ czynie formuje się w y ł ą c z n i e przy u ż y c i u ubijaka dopiero po o s i ą g n i ę ­ ciu punktu w y j ś c i a , na p r z y k ł a d formy ściętego, o d w r ó c o n e g o stożka. C h c i a ł b y m poddać analizie jeszcze jeden element klasyfikacji afry17 1S 1 9 2 0 2 1 2 2 1 7 1 8 1 9 2 0 8 1 2 2 Jw., s. 45 n. Jw. Jw., s. 60. G r i a u l e , Masąues..., s. 25. G r i a u l e , D i e t e r l e n , op. cit., s. 21. D r o s t, op. cit., s. 60. �256 RYSZARD VORBRICH k a ń s k i c h technik garncarskich zaproponowanej przez D . Drosta. Roz­ różnia on w a f r y k a ń s k i e j technice wybijania ubijakiem dwa warianty: 1) wybijanie bez podstawy w k l ę s ł e j , 2) wybijanie na w k l ę s ł e j podsta­ wie — formie . Pod o k r e ś l e n i e m „forma w k l ę s ł a " autor Töpferei in Afrika rozumie „taki środek pomocniczy, k t ó r y r z e c z y w i ś c i e w pierwszym rzędzie i w y ­ łącznie s ł u ż y nadaniu f o r m y " . Dodaje jednak, że „nie n a l e ż y tutaj u w z g l ę d n i a ć c a ł e j serii p o d k ł a d e k w k l ę s ł y c h , takich jak, skorupy cera­ miczne, czary drewniane i tym podobne, s ł u ż ą c y c h w pierwszym r z ę ­ dzie do obracania formowanego naczynia, chociaż naturalnie f o r m o t w ó r cza cecha tych podkładek jest wykorzystywana" . D. Drost nie usto­ s u n k o w a ł się w y r a ź n i e do nieobracalnych podstaw kamiennych. P r z y k ł a d garncarstwa D o g o n ó w ujawnia słabość koncepcji Drosta. P o w o ł u j ą c się na n i e p e ł n e dane M. Griaule'a t e c h n i k ę garncarską Do­ g o n ó w określa on (z zastrzeżeniami) jako najlepszy p r z y k ł a d „ z w y k ł e g o wybijania, bez użycia formy i bez kombinacji z t e c h n i k ą w a ł k o w a ­ nia" , zaznaczając jednocześnie, że ze w z g l ę d u na „ s u m a r y c z n y " cha­ rakter opisu Griaule'a nie m o ż n a w y k l u c z y ć stosowania przez D o g o n ó w techniki wybijania łącznie z techniką w a ł k o w ą . W y n i k i badań S E E „ A f r y k a 76" tylko w drobnej części p o t w i e r d z i ł y p o w y ż s z ą c h a r a k t e r y s t y k ę techniki garncarskiej D o g o n ó w . W y k a z a ł y one trafność przypuszczenia Drosta odnośnie do w y k a ń c z a n i a n a c z y ń tech­ niką w a ł k o w ą , stwierdzając j e d n o c z e ś n i e błędną o c e n ę podstawy garn­ carskiej D o g o n ó w ; wbrew twierdzenia Drosta, Dogonki pracują na nieobracalnej podstawie w k l ę s ł e j , która nie ma jednak charakteru formy. Zatem cechy podstawy garncarskiej D o g o n ó w nie mieszczą się w r a ­ mach klasyfikacji proponowanej przez tego autora . , Proces formowania n a c z y ń glinianych w y g l ą d a u D o g o n ó w n a s t ę p u ­ jąco: garncarka p r z y s t ę p u j e do pracy n a j c z ę ś c i e j m i ę d z y godziną 10°° a 12°° lub 15 a 17 . Siada na ziemi w rozkroku, z nogami w y c i ą g n i ę ­ tymi; m i ę d z y kolanami ma p o d s t a w ę k a m i e n n ą . W zasięgu jej ręki znaj­ dują się: kosz lub garnek z z a w i n i ę t ą w wilgotny worek m a s ą glinianą, metalowe lub gliniane naczynie z w o d ą , mata do zdobienia, zespół ubi2 3 24 2 S 2 6 2 7 2 8 2 B 00 2 8 00 Jw. Jw., s. 61. Jw. Jw., s. 60. Jw. Zob. też G r i a u 1 e, Masques..., s. 24. R ó w n i e ż sąsiedzi Dogonów, Bambara, stosują kombinacje obu technik. Zob. D r o s t , op. cit., s. 60. Nadmienię, że ilustracje zamieszczone w Töpferei in Afrika przedstawiają typowe podstawy w k l ę s ł e stosowane w technice wybijania ubijakiem. Podstawy te m a j ą podobny stopień wklęsłości jako podstawy garncarskie Dogonów. Por. D r o s t , op. cit., s. 62. 2 4 2 5 2 S 2 7 2 8 2 9 �P R O D U K C J A G A R N C A R S K A DOGONOW 257 j a k ó w kamiennych i stępor drewniany. J e j strój roboczy stanowi n a j ­ częściej tylko p o d w i n i ę t a spódnica b a w e ł n i a n a , farbowana na kolor indygo . Garncarka p r z y s t ę p u j ą c do formowania naczynia zwilża w o d ą (czerpaną z pobliskiej miseczki) p o d s t a w ę k a m i e n n ą . N a s t ę p n i e w y j m u ­ je z kosza g a ł k ę gliny (wielkości jajka kurzego), umieszcza ją na kamie­ niu i uderza w nią kilkakrotnie kamieniem-ubijakiem. Nieustannie bijąc i ugniatając palcami glinianą m a s ę dodaje do niej kolejne gałki gliny. C z y n n o ś ć t ę powtarza aż do powstania nieforemnej b r y ł y . O w ą b r y ł ę ujmuje w ręce, uderza nią o p o d s t a w ę oraz toczy po podstawie w ten sposób, aby u z y s k a ć f o r m ę wybrzuszonego walca (Yougo Na) lub ś c i ę ­ tego o d w r ó c o n e g o stożka (Yaye). F o r e m n o ś ć kształtu i głMiaość po­ wierzchni stożka (lub walca) garncarka uzyskuje poprzez g ł a d z e n i e i po3 0 Ryc. 2. Schemat techniki „wybijania ubijakiem" Rys. D. Boehlke, wg szkicu R. Vorbricłia *° Podczas badań S E E „Afryka 76" zdarzało się, że garncarka uprzedzona o wizycie ekipy etnografów ubierała się odświętnie, zakładając dodatkowo wzo­ rzysty kaftanik, zawój na głowę i ozdoby na szyję. 17 — Etnografia Polska t. X X V I , z. 1 �258 RYSZARD VORBRICH klepywanie skorupą glinianą. Forma ściętego i o d w r ó c o n e g o stożka jest jak gdyby punktem w y j ś c i a do zastosowania techniki wybijania. W ł a ś c i w e wybijanie rozpoczyna się od silnego uderzenia kamieniem pod k ą t e m prostym w p o d s t a w ę walca (stożka). Tworzy się w ó w c z a s p ł y t k i e w g ł ę b i e n i e (ryc. 2). N a s t ę p n ą czynnością jest u ł o ż e n i e stożka (walca) na boku i p o w i ę k s z e n i e w g ł ę b i e n i a poprzez uderzenie ubijakiem. G d y w g ł ę b i e n i e obejmie prawie całą p o w i e r z c h n i ę podstawy stoż­ ka (walca), osiągając zarazem głębokość kilku (3-5) c e n t y m e t r ó w , garncarka ustawia formowane naczynie dnem w dół, po czym poklepuje je i umacnia, z kolei uderzeniami ubijaka w p ł a s z c z y z n ę w g ł ę b i e n i a od­ kształca m o d e l o w a n ą m a s ę glinianą nadając jej p ó ł o w a l n y kształt. W trakcie tej c z y n n o ś c i w k l ę s ł o ś ć ulega dalszemu p o g ł ę b i e n i u i posze­ rzeniu. Pozwala to na z a m i a n ę narzędzia uderzającego z ubijaka k a ­ miennego na drewniany stępor, którego uderzenia pogłębiają znacznie (do kilkunastu c e n t y m e t r ó w ) p o w s t a j ą c y otwór naczynia. W m i a r ę po­ w i ę k s z a n i a otworu b r y ł a masy glinianej optycznie się rozrasta. G d y po kilkunastu uderzeniach stępora modelowane naczynie przybiera f o r m ę pustej, owalnej, ściętej z jednej strony b r y ł y , n i e p o r ę c z n y (bo zbyt długi) stępor zastępuje się ubijakiem kamiennym. Garncarka uderzając od w e w n ą t r z w ścianki p o w s t a j ą c e g o naczynia p o w i ę k s z a jego rozmiary, nadając mu zarazem f o r m ę prawie okrągłą lub półokrągłą (ryc. 2). W k l ę s ł a niecka podstawy w p r z y b l i ż e n i u odpowiada w y p u k ł o ś c i powsta­ jącego naczynia. N i e u s t a j ą c e uderzenia kamienne p o w o d u j ą umocnienie i z w ę ż e n i e się ścianek naczynia, co jest p r z y c z y n ą rozciągnięcia się ścianek z a r ó w n o na linii góra — dół jak' i w obwodzie naczynia; jest to czynnikiem sprawczym stałego p o w i ę k s z a n i a się całej bryły. W cza­ sie ubijania garncarka obraca naczynie przez u k o ś n y nacisk jednej lub obu rąk, często t e ż zmienia kamienie; u ż y w a mniej lub bardziej k r ą g ­ łych, w zależności od pożądanego przez nią stopnia zaokrąglenia ścianek. W czasie formowania bez ustanku kruszy się k r a w ę d ź wylewu. Miejsca u b y t k ó w są w i ę c ciągle z w i l ż a n e w o d ą i u z u p e ł n i a n e ś w i e ż ą mokrą gliną (grudkami o objętości kilku c e n t y m e t r ó w s z e ś c i e n n y c h ) . Mamy w i ę c tu do czynienia z elementami techniki sztukowania. Z a r ó w n o w o d ę , jak i m a ł e k a w a ł k i gliny garncarka czerpie z metalowego naczynia. Do momentu osiągnięcia przez modelowane naczynie zasadniczego, zamierzonego — p ó ł k u l i s t e g o lub prawie kulistego — k s z t a ł t u i pożąda­ nych rozmiarów, proces formowania przebiega zawsze (dla wszystkich naczyń) jednakowo. Dopiero w ostatnim etapie produkcji m o ż n a w y ­ dzielić kilka w a r i a n t ó w . Garncarka p r z y s t ę p u j ą c do w y k o ń c z e n i a na­ czynia musi z a d e c y d o w a ć o jego przeznaczeniu i ostatecznej formie. Może w i ę c wedle swej woli przystąpić do w y k o ń c z e n i a k r a w ę d z i wy­ lewu lub do zdobienia. Jeśli chce w y p r o d u k o w a ć naczynie o g ł a d k i e j powierzchni, u ż y w a n e najczęściej w kuchni, nie p r z y s t ę p u j e do zdobie­ nia. W tym wypadku proces produkcji naczynia m o ż e się z a k o ń c z y ć �P R O D U K C J A G A R N C A R S K A DOGONOW 259 na w y g ł a d z e n i u dłonią z e w n ę t r z n e j powierzchni ścianki oraz na zaklepaniu i w y r ó w n a n i u skorupą ceramiczną k r a w ę d z i lub dolepieniu tech­ niką w a ł k o w ą kołnierza wylewu. Jeśli jednak garncarka zamierza w y p r o d u k o w a ć naczynie z ornamen­ tem, to przed w y k o ń c z e n i e m w y l e w u p r z y s t ę p u j e do zdobienia. Podnosi wtedy garnek jedną ręką (nie odkłada go, aby się nie zabrudził), a d r u ­ gą rozkłada na podstawie t w a r d ą m a t ę piru. Na owej macie umieszcza mokry jeszcze garnek. Odciskanie wzoru maty rozpoczyna garncarka od okolic k r a w ę d z i wylewu, przechodząc stopniowo do ścianek brzuśca. Zdobienie p ó ł k u l i s t e g o dna odbywa się na k o ń c u . Pokrycie — przez odciśnięcie — wzorem maty ścianek naczynia uzyskuje się przez r ó w n o ­ czesne obracanie b r y ł y i uderzanie ubijakiem od w e w n ą t r z . Po p r z y ­ łożeniu garnka do maty, pod w p ł y w e m d u ż e g o nacisku ubijaka na w e ­ w n ę t r z n ą stronę ścianki, na z e w n ę t r z n e j jej stronie odciska się trwale d e s e ń maty, na w e w n ę t r z n e j zaś t w o r z ą się charakterystyczne w g ł ę b i e ­ nia, ś l a d y po uderzeniach. W trakcie zdobienia ścianki naczynia — pod w p ł y w e m uderzenia —• znowu ulegają rozciągnięciu, a sama bryła nie­ znacznie się p o w i ę k s z a . P o w s t a j ą c e podczas zdobienia ubytki gliny na k r a w ę d z i w y l e w u są na bieżąco u z u p e ł n i a n e . G d y garncarka pragnie o t r z y m a ć naczynie prawie kuliste, zagina do w e w n ą t r z ścianki w okolicy k r a w ę d z i wylewu. W tym celu p r z y k ł a ­ da kamienny ubijak lub zagięte palce dłoni do w e w n ę t r z n e j strony ścianki naczynia (w pobliżu k r a w ę d z i wylewu) i uderza delikatnie skorupą ceramiczną w z e w n ę t r z n ą stronę ścianki (w pobliżu k r a w ę d z i wylewu). Dzięki temu zabiegowi ścianki odkształcają się zgodnie z for­ m ą otoczaka, zaginając się do w e w n ą t r z . C z y n n o ś ć zaginania ścianki w y l e w u odbywa się najczęściej na p o c z ą t k u procesu zdobienia, po po­ kryciu ornamentem o d k s z t a ł c a n y c h f r a g m e n t ó w brzegu naczynia. Ude­ rzenia skorupy p o w o d u j ą w t ó r n y zanik (lub c z ę ś c i o w e zatarcie) wzoru w miejscach nacisku narzędzia. Po z a k o ń c z e n i u zdobienia garncarka w y r ó w n u j e i zaklepuje ręką lub skorupą k r a w ę d z i e w y l e w u i odstawia naczynie do c z ę ś c i o w e g o wy­ suszenia na kilka lub kilkanaście godzin — do n a s t ę p n e g o dnia. Proces w s t ę p n e g o suszenia m o ż e o d b y w a ć się tak w p e ł n y m a f r y k a ń s k i m s ł o ń ­ cu, jak i w cieniu. Po przeprowadzeniu w s t ę p n e g o suszenia garncarka p r z y s t ę p u j e do nałożenia kołnierza wylewu. W tym celu z d u ż e j gałki masy glinianej (wielkości p o m a r a ń c z y ) — kulając m i ę d z y dłońmi, a na­ stępnie na kamiennej podstawie — formuje ona dwa w a ł k i o ś r e d n i c y około 1 cm i długości około 60 cm. Plastyczne w a ł k i nakłada garncarka na uprzednio zwilżoną k r a w ę d ź w y l e w u w ten sposób, aby s t y k a ł y się one k o ń c ó w k a m i . N a s t ę p n i e palcami, ruchem n a c i s k a j ą c o - ś l i z g o w y m , przylepia ona w a ł k i do b r y ł y naczynia. Po przylepieniu w a ł k ó w 'garn­ carka pociera je w z d ł u ż i profiluje mokrą szmatką (trzymaną w e w n ą t r z dłoni). Dzięki tej c z y n n o ś c i uzyskuje się gładki i r ó w n o m i e r n i e w y �260 RYSZARD YORBRICH profilowany kołnierz. K o ł n i e r z m o ż e przybierać f o r m ę w y g i ę t e g o na z e w n ą t r z lub do w e w n ą t r z pierścienia o owalnym przekroju. W wypad­ k u n i e k t ó r y c h n a c z y ń do gotowania p o ż y w i e n i a m o ż e on m i e ć k s z t a ł t cienkiej, szerokiej i w y g i ę t e j na z e w n ą t r z obręczy. Stosunkowo rzadko zdobi się naczynia motywem innym niż mata piru. W takim wypadku garncarka m o ż e dolepić do naczynia w a ł e k , okalając nim poziomo brzusiec mniej w i ę c e j w p o ł o w i e w y s o k o ś c i . W a ­ ł e k ten bywa zdobiony p ł y t k i m i , poprzecznymi nacięciami. Niekiedy małe, gładkie naczynia zdobi się poziomym wianuszkiem w g ł ę b i e ń o ś r e d n i c y i głębokości około 2 mm. Naczynia „kobiece" oznacza się dwoma w g ł ę b i e n i a m i (około 0,7 cm średnicy). Spotykane przeze mnie zdobienia w formie pojedynczych lub p o d w ó j n y c h , m a ł y c h przeciwstaw­ nych g u z ó w (o wymiarach 0,8 X 2 cm) są b y ć m o ż e oznaczeniem n a ­ c z y ń „męskich". Ł ą c z n e w y s t ę p o w a n i e obu rodzajów zdobień n a l e ż y prawdopodobnie t ł u m a c z y ć jako oznaczenie naczynia „małżeńskiego". Bardzo rzadko stosowane specjalne p r z y k r y w k i do n a c z y ń i ucha g a r n k ó w formowane są t e c h n i k ą r ę c z n e g o ugniatania, wybijania i sztu­ kowania. Nie posiadam danych o technice lepienia glinianych figurek oraz c y b u c h ó w fajek, jednak ich forma wskazuje, że są lepione techniką r ę c z n e g o ugniatania (palcami) i sztukowania. P o d s u m o w u j ą c m o ż n a stwierdzić, że garncarka dogońska stosuje łącznie techniki wygniatania, wybijania ubijakiem, w a ł k o w a n i a i sztu­ kowania. Technika wybijania ubijakiem jest przy t y m t e c h n i k ą podsta­ w o w ą , d e c y d u j ą c ą o formie n a c z y ń , a ugniatanie, sztukowanie — w pew­ nym sensie — w a ł k o w a n i e mają charakter technik pomocniczych. Osobnym zagadnieniem pozostaje geneza opisanej przeze mnie tech­ niki. W analizie historycznej pomocne okazać się m o g ą z a r ó w n o dane archeologiczne, jak i dane o zasięgach r ó ż n y c h s p o s o b ó w wytwarzania. Ograniczone ramy niniejszego studium pozwalają mi jedynie na za­ sygnalizowanie problemu. • O ile technika r ę c z n e g o wybijania (oraz technika w a ł k o w a n i a ) , jak podaje D. Drost, jest t e c h n i k ą dość starą i s t o s o w a n ą niemal we wszyst­ kich częściach A f r y k i , o tyle technika wybijania ubijakiem wydaje się m i e ć m ł o d s z y r o d o w ó d i w z g l ę d n i e ograniczony zasięg. P r z y c h y l a m się do zdania D. Drosta, iż technika wybijania ubijakiem jest udoskona­ loną formą techniki wybijania ręcznego. W e d ł u g Drosta technika w y ­ bijania ubijakiem r o z w i n ę ł a się prawdopodobnie n a terenach m i ę d z y p ó ł n o c n ą Nigerią a K o r d o f a n e m . D o k ł a d n e o k r e ś l e n i e wieku metody wybijania ubijakiem jest — jak podkreśla Drost — n i e m o ż l i w e z po­ wodu braku danych archeologicznych. Z a jej niedawnym powstaniem przemawia stosunkowo ograniczony teren w y s t ę p o w a n i a (wąski pas p ó ł 3 1 32 1 1 8 8 D r o s t , op. cit., s. 95. Jw., s. 103, 104. �P R O D U K C J A G A R N C A R S K A DOGONÓW 261 nocnego Sudanu). Cytowany autor postuluje przeprowadzenie „dalszych intensywnych badań terenowych [...] nad tym p r z y k ł a d e m prostego roz­ woju (niem. Fortschritt)" . W y n i k i polskich badań archeologicznych na terenie prawdopo­ dobnej stolicy imperium Mali p o t w i e r d z i ł y , jak sądzę, w y s t ę p o w a n i e techniki wybijania ubijakiem w k r a j u Mande już przed X I I w. n.e. Do­ konana przeze mnie analiza n a c z y ń z hipotetycznej stolicy Mali — Niani (pochodzących z warstwy datowanej na X I - X V I w. n.e.) w y k a z a ł a , iż b y ł y one zdobione na macie podobnej do piru . Technika zdobienia na macie wydaje się m o ż l i w a jedynie w wypadku silnego nacisku wywie­ ranego z obu stron ścianki naczynia; nacisk z jednej (zewnętrznej) stro­ ny z d e f o r m o w a ł b y naczynie. Samo p r z y k ł a d a n i e (a nawet dociskanie) maty do ścianek naczynia uformowanego inną t e c h n i k ą nie zdoła utrwa­ lić tak w y r a ź n y c h , charakterystycznych o r n a m e n t ó w . T a k w i ę c , moim zdaniem, t e c h n i k ę zdobienia m a t ą m o ż n a s t o s o w a ć jedynie w połącze­ niu z techniką wybijania. N a l e ż y dodać, iż Drost podkreśla, że „mata stosowana jest zwłaszcza przy wybijaniu ubijakiem na w k l ę s ł e j pod­ stawie" . N i e o b o j ę t n y dla naszych dociekań jest fakt, iż na t y m sa­ m y m stanowisku i w tej samej warstwie, co omawiane garnki z Niani, ekipa Muzeum Narodowego w Szczecinie (kierowana przez W. Filipowiaka) znalazła kamienne otoczaki identyczne ze znanymi już nam ubijakami garncarskimi D o g o n ó w . Stwierdzenie to ma p o d w ó j n i e w a ż n e znaczenie: wskazuje n a j w c z e ś ­ niejszą datę pojawienia s i ę techniki wybijania (ubijakiem), udowadnia zarazem p o d o b i e ń s t w o e l e m e n t ó w kultury materialnej w s p ó ł c z e s n y c h D o g o n ó w i dawnych m i e s z k a ń c ó w Mande. Wskazana analogia m o ż e po­ t w i e r d z a ć treść mitu D o g o n ó w i w y n i k i badań p o r ó w n a w c z y c h etno­ l o g ó w francuskich w y w o d z ą c y c h p r a o j c z y z n ę D o g o n ó w z k r a j u Mande . Jednym z w a ż n i e j s z y c h e t a p ó w produkcji garncarskiej jest zabieg suszenia. Od sposobu suszenia n a c z y ń w dużej mierze z a l e ż y p o m y ś l n y przebieg wypalania. P i s a ł e m już, że garncarka dogońska stosuje susze­ nie w s t ę p n e , oddzielając p o s z c z e g ó l n e etapy formowania i zdobienia. O czasie i sposobie w ł a ś c i w e g o procesu suszenia d e c y d u j ą wydatnie warunki ś r o d o w i s k a naturalnego. Garncarka dogońska, pracująca w su3 3 34 35 3 6 3 7 3 8 * Tamże, s. 104. Ekspedycje Muzeum Narodowego w Szczecinie, pod kierownictwem dr. hab. W. Filipowiaka. Zob. W. F i l i p o w i a k , S. J a s n o s z , R. W o ł ą g i e w i c z , Polsko-gwinejskie badania archeologiczne w Niani w 1968 r., „Materiały Zachodnio­ pomorskie", t. X I V , 1970, s. 575-620. » Tamże, s. 614, ryc. 29, 32. » D r o s t , op. cit., s. 163. Zob. F i l i p o w i a k , op. cit., ryc. 33. Oczywiście nie da się obecnie okre­ ślić jednoznacznie funkcji owych w y b o r ó w kamiennych z Niani. " P o r , G r i a u l e , D i e t e r l e n , op. c i t , s. 16, 17. u n �262 RYSZARD VORBRICH •cnym i g o r ą c y m klimacie Sahelu, p r z y s t ę p u j ą c do suszenia, zmuszona jest z a c h o w y w a ć dużą ostrożność. W ł a ś c i w y proces suszenia rozpoczyna s i ę bezpośrednio po z a k o ń c z e n i u formowania i zdobienia. Gotowe naczy­ nie odstawia się dnem do g ó r y na ziemi w pobliżu miejsca formowania. Stoi ono kilka godzin w p e ł n y m słońcu, czasami do n a s t ę p n e g o dnia. W e d ł u g i n f o r m a t o r ó w z Yougo N a i Banani czas suszenia w p e ł n y m s ł o ń c u u z a l e ż n i o n y jest od w i e l k o ś c i naczynia i grubości ścianek. G a r n carka nie pozostawia jednak naczynia bez o s ł o n y zbyt długo, szybkie bowiem wydalanie wody z w i ą z a n e j mechanicznie m o g ł o b y s p o w o d o w a ć g w a ł t o w n e kurczenie się gliny, a w konsekwencji p ę k a n i e ścianek. G a r n carka w i ę c , kierując się d o ś w i a d c z e n i e m , stara się u l o k o w a ć naczynie w cieniu. Prawie zenitalne położenie słońca sprawia, że ma ona duże k ł o p o t y ze znalezieniem odpowiedniego miejsca. W m i a r ę i l o ś c i o w e g o narastania produkcji nie starcza już miejsca w m a ł y c h izbach domu mieszkalnego i pod e w e n t u a l n ą w i a t ą w zagrodzie. Garncarka ustawia w i ę c naczynia w z d ł u ż ścian budynku od strony p ó ł n o c n e j , jednak i tam przez kilka godzin p o ł u d n i o w y c h docierają promienie s ł o n e c z n e (tem­ peratura dochodzi do 4 5 ° C w cieniu). Suszone naczynia po kilkudnio­ w y m złożeniu w cieniu (domu, wiaty, m u r u zagrody lub jaskini) usta­ wiane są na dachu — tarasie domu' mieszkalnego, ustępując miejsca nowo p o w s t a ł y m naczyniom. U ł o ż o n e dnem do góry, pozostaną tam aż do momentu uformowania przez garncarkę ilości n a c z y ń p o z w a l a j ą c e j na ekonomiczne wypalenie. Okres gromadzenia n a c z y ń trwa od 2 do 4 tygodni. T a k wysuszonym naczyniom m o ż n a p r z y w r ó c i ć p l a s t y c z n o ś ć przy u ż y c i u wody. A b y glinę p o z b a w i ć trwale w ł a ś c i w o ś c i plastycznych n a l e ż y ją w y p a l i ć . S a m ą c z y n n o ś ć wypalenia musi poprzedzić zebranie odpowiedniej ilości opału. Jako paliwo do wypalania g a r n k ó w Dogonki stosują kilka r o d z a j ó w drewna. Najczęściej u ż y w a n a jest akacja (dog. saną, łac. acacia jaidherba albida) oraz drzewiasta roślina zwana przez D o g o n ó w naya bodio. Oba drzewa wykorzystuje się kompleksowo: za materiał o p a ł o w y służą z a r ó w n o k a w a ł k i drewna (około 20 X 30 X 10 cm), jak g a ł ę z i e i kora. U ż y w a się też chrustu z innych drzew i k r z e w ó w . Bardzo ce­ nionym o p a ł e m są ekskrementy zwierząt (najczęściej kopytnych), palące się powoli i r ó w n o m i e r n i e — przez co w palenisku utrzymuje się długo wysoka temperatura. Zastosowanie znajdują także plewy prosa. Zbieranie m a t e r i a ł u o p a ł o w e g o rozpoczyna się już na kilka tygodni przed planowanym terminem w y p a ł u . P o s z c z e g ó l n e rodzaje paliwa skła­ da się w osobnych pryzmach, w b e z p o ś r e d n i m zapleczu jamy w y p a ł o ­ wej (jedynie plewy prosa przechowuje się w zagrodzie), w y k o r z y s t u j ą c naturalne załamania terenu (Banani, Y a y e , Yougo Na). W okresie inten­ sywnych prac garncarskich, gdy kilka garncarek oczekuje na s w o j ą ko­ lej wypalania, okolicę jamy w y p a ł o w e j zalega kilka lub kilkanaście pryzm opału, n a l e ż ą c y c h do r ó ż n y c h garncarek. �P R O D U K C J A G A R N C A R S K A DOGONÓW 263 - Zgromadzony przeze mnie m a t e r i a ł informacyjny d o t y c z ą c y wypala­ nia pochodzi z w i ę k s z o ś c i przebadanych wsi. Jednak p e ł n y opis samego procesu wypalania oprzeć m o g ę w y ł ą c z n i e na jednym przypadku za­ obserwowanym bezpośrednio w Yougo N a . W k o n t e k ś c i e uzyskanych w trakcie w y w i a d ó w informacji, s t w i e r d z i ć m o g ę , że proces wypalania n a c z y ń w p o z o s t a ł y c h wsiach przebiega podobnie. 3 9 W e d ł u g i n f o r m a t o r ó w z Y a y e , Yougo N a i Banani do w y p a ł u przy­ s t ę p u j e się po uformowaniu i wysuszeniu odpowiedniej liczby naczyń; najczęściej liczbę t ę określano na około 40. W Yougo N a wypalono 57 g a r n k ó w . Proces wypalania w Yougo N a rozpoczął się p ó ź n y m (jak na sto­ sunki dogońskie) rankiem, kiedy to o godzinie 8 garncarka zaczęła znosić kolejne partie wysuszonych n a c z y ń . Gromadzenie n a c z y ń t r w a ł o 1 godzinę i 10 minut. Około godziny 10°° po u s u n i ę c i u z dna jamy (za p o m o c ą skorupy z tykwy) zalegającego tam popiołu, kobiety rozpoczęły u k ł a d a n i e opału. P r z y n i o s ł y z zagrody w koszach (5 koszy) plewy prosa i r o z s y p a ł y na dnie jamy w y p a ł o w e j . R o z p r o w a d z i ł y je r ó w n o m i e r n i e przy u ż y c i u rąk i n ó g . P l e w y u t w o r z y ł y p i e r w s z ą spodnią w a r s t w ę opa­ łu. D r u g ą w a r s t w ę s t a n o w i ł chrust, rozsypany w centralnej części niec­ ki. Trzecią i ostatnią spodnią w a r s t w ą opału b y ł y k a w a ł k i drewna i kory ułożone n i e r ó w n o m i e r n i e na całej powierzchni dna jamy. U k ł a d a n i e n a c z y ń Dogonki rozpoczęły od c z y n n o ś c i magicznej (go­ dzina l l ) . W centrum zagłębienia jamy (na warstwach opału) kobiety u m i e ś c i ł y m a ł e naczynie — półkolistą czarkę, w e w n ą t r z którego znaj­ d o w a ł a się ofiara pochodzenia organicznego. Garnek z ofiarą p r z y k r y t y został d u ż y m naczyniem. Pozostałe naczynia ułożono na bokach —• od n a j w i ę k s z y c h do najmniejszych — w f o r m ę spirali, jorzy czym dno n a ­ czynia poprzedzającego w c h o d z i ł o c z ę ś c i o w o w w y l e w naczynia n a s t ę ­ p u j ą c e g o (ryc. 3). Forma spirali ma zapewne obok znaczenia praktycz­ nego (naczynia ściśle przylegają do siebie) r ó w n i e ż ukryte znaczenie symboliczno-magiczne; forma spirali jest prawdopodobnie celowym po­ w t ó r z e n i e m obrazu procesu tworzenia ś w i a t a przez boga A m m ę . We­ dług D o g o n ó w garnek z ofiarą jest symbolem łożyska—jaja zarodka (jaja ś w i a t a ) . 50 3 0 4 0 8 9 Z przyczyn o b i e k t y w n y c h (chwilowy b r a k t ł u m a c z a podczas b a d a ń ) nie posiadam niestety ż a d n e g o dodatkowego m a t e r i a ł u informacyjnego, p o d a j ą c e g o szczegóły organizacyjne l u b technologiczne dotyczące obserwowanego przeze mnie procesu. P r a k t y k i magiczne w garncarstwie D o g o n ó w postaram się o m ó w i ć szerzej w n a s t ę p n y c h pracach. Por. D. F o r d e, The Dogoń by M. Griaule and G. Dieterlen, Aj.rikan World, Oxdord 1960. Jak w s k a z u j ą dane prezentowane przez D. Drosta, w większości w y p a d k ó w w garncarstwie a f r y k a ń s k i m , naczynia u k ł a d a się w trakcie wypalania w r z ę d y l u b formy nieregularne. D. Drost nie wspomina o u k ł a d z i e n a c z y ń w s p i r a l ę . Zob. D r o s t , op. cit., s. 227-230. 4 0 �264 RYSZARD VORBRICH Ryc. 3. Wypalanie n a c z y ń , g a r n k i ułożone w s p i r a l ę w jamie w y p a ł o w e j , Yougo Na Fot. R. Vorbrich 15 Po u ł o ż e n i u n a c z y ń (około godz. 12 ) w wolne miejsca m i ę d z y nimi garncarki w s u n ę ł y k a w a ł k i drewna i kory, po czym o b ł o ż y ł y naczynia czterema wierzchnimi warstwami opału. P i e r w s z ą (nieszczelną) w a r s t w ę t w o r z y ł y k a w a ł k i drewna i kory; drugą (szczelną) ekskrementy zwierząt. Obie warstwy przykryte z o s t a ł y raz jeszcze k a w a ł k a m i drewna (warstwa trzecia, nieszczelna). Na koniec całość obsypano cienką w a r s t w ą plew prosa. Około godziny 13 przygotowanie w y p a ł u s k o ń c z y ł o się i pracu­ jące kobiety o d e s z ł y do domu na sjestę. 15 00 Podpalenie miało miejsce dopiero o zmroku (około 18 ). Garncarka p r z y n i o s ł a żar w skorupie glinianej. P o d ł o ż y ł a go w jednym miejscu, na skraju paleniska. Paliwo nie zapłonęło p e ł n y m ogniem, lecz jedynie żarzyło się, w y d a j ą c dużo dymu. Żar ogarniał palenisko bardzo powoli; nim objął całą j a m ę w y p a ł o w ą , m i n ę ł o 45 minut. Nie z a u w a ż y ł e m , by garncarka p o ś w i ę c i ł a s w ą u w a g ę przebiegowi w y p a ł u . Nie znam tempe­ ratury p a n u j ą c e j w jamie w trakcie w y p a ł u , sądzę jednak, że przekra­ czała 400°C, skoro naczynia u l e g ł y wypaleniu. O godz. 7 rano n a s t ę p n e g o dnia popiół i naczynia b y ł y jeszcze cie­ płe, lecz nie s t w i e r d z i ł e m obecności żaru lub ognia. G a r n k i s t y g ł y przez c a ł y dzień. Dopiero p ó ź n y m p o p o ł u d n i e m (około 16*°) kobiety w y j ę ł y je z jamy i z a n i o s ł y do domu. Straty poniesione w czasie w y p a ł u przez garncarkę z Yougo Na są 00 �P R O D U K C J A G A R N C A R S K A DOGONÛW 265 zadziwiająco nikłe. N a 57 n a c z y ń , w y r a ź n i e p o p ę k a ł y jedynie dwa. Ś w i a d c z y to o w r ę c z mistrzowskim opanowaniu przez Dogonki tech­ nologii garncarskiej, szczególnie u m i e j ę t n y m przetworzeniu nie najlep­ szego surowca przez zniwelowanie jego kurczliwości. J a k sądzę, jakość w y p a ł u z w i ą z a n a jest z odpowiednim u ł o ż e n i e m warstw opału, wypa­ lającego się powoli i r ó w n o m i e r n i e : D z i ę k i temu woda hygroskopowa m o ż e się ulatniać stopniowo, nie p o w o d u j ą c pękania n a c z y ń . Istotne znaczenie dla jakości w y p a ł u ma r ó w n i e ż , jak sądzę, konstrukcja jamy w y p a ł o w e j , p o z w a l a j ą c a na k o n c e n t r a c j ę ognia na określonej przestrzeni i z a p e w n i a j ą c a w z g l ę d n i e swobodny dostęp powietrza. N a l e ż a ł o b y się z a s t a n o w i ć nad g e n e z ą typu wypalania stosowanego przez D o g o n ó w . Drost podkreśla, że: „ P y t a n i e o miejsce powstania i wiek wypalania d o ł o w e g o pozostanie czystą spekulacją, dopóki brak będzie b a d a ń p o r ó w n a w c z y c h , a przede wszystkim dokumentacji prahistorycz­ nej" . Utrzymuje on, że jakkolwiek wypalanie jamowe (przebiegające w komorze w y p a ł o w e j ) stanowi postęp w stosunku do wypalania polo­ wego, to jednak nie jest kolejnym etapem rozwoju otwartego wypala­ nia polowego . Jest p r z y k ł a d e m znalezienia nowej funkcji dla starszej formy pieca ziemnego, s ł u ż ą c e g o pierwotnie do przygotowania p o ż y w i e ­ nia. Prawdopodobnie m i g r u j ą c e ludy znające już garncarstwo p r z y j ę ł y piec ziemny od napotykanych m y ś l i w y c h , u ż y w a j ą c y c h go do przyrzą­ dzania strawy . L . Frobenius i L . W i l m za miejsce pochodzenia „ w y p i e k u ziemnego" (niem. Erdbacken) u w a ż a j ą k u l t u r ę h a m i c k ą . D . Drost p o d w a ż a jed­ nak tę h i p o t e z ę w s k a z u j ą c na powszechne w y s t ę p o w a n i e pieca ziemne­ go u B u s z m e n ó w . Dodaje on, że wobec stwierdzonego ścisłego z w i ą z k u m i ę d z y piecem ziemnym, s ł u ż ą c y m do przygotowywania ż y w n o ś c i , a garncarską j a m ą w y p a ł o w ą („piecem d o ł o w y m " ) , trudno jest doszu­ k i w a ć się o d r ę b n e g o pochodzenia dla d o ł o w e g o pieca garncarskiego . W d o s t ę p n y c h mi źródłach nie z e t k n ą ł e m się z próbą klasyfikacji w y r o b ó w garncarskich D o g o n ó w . P r z y c z y n tego stanu rzeczy dopatry­ w a ć się m o ż n a w powierzchownym traktowaniu problematyki rękodzieła przez cytowanych a u t o r ó w francuskich, jak r ó w n i e ż w obiektywnych 4 1 42 4 3 4 4 4 5 46 4 1 D r o s t , op. cit., s. 243. Na określenie techniki wypalania w specjalnym dole ziemnym lub jamie skalnej wprowadzam termin „wypalanie jamowe". Źródła niemieckie u ż y w a j ą odpowiedniego pojęcia „Grubenbrand". Zob. D r o s t , op. cit., s. 227. M. Griaule, opisując wypalanie garnków u Dogonów, m ó w i o odsłoniętym wypalaniu w dole (fr. feu nu dans fosse). G r i a u l e , Masques..., s. 26. * D r o s t , op. cit., s. 244. L . F r o b e n i u s , L . W i l m , Atlas Afrikanus, Mûnchen und Berlin 19211931, mapa nr 17. Podaję za D r o s t , op. cit., s. 243. D r o s t , op. cit., s. 243. Jw. 4 î 4 4 4 4 5 4 6 �266 RYSZARD VORBRICH t r u d n o ś c i a c h znalezienia kryterium typologicznego. W odniesieniu do garncarstwa badanej grupy nie znajduje zastosowania proponowany często uniwersalny podział na zasadnicze typy n a c z y ń : garnki, miski, dzbany i flaszki . Technologia garncarska D o g o n ó w , a przede wszystkim narzędzia form o t w ó r c z e , w k l ę s ł a podstawa i ubijaki, z a w a ż y ł y na ubogim zróżnico­ waniu zasadniczych t y p ó w n a c z y ń . K s z t a ł t n a c z y ń D o g o n ó w oscyluje m i ę d z y formą półkulistą a prawie kulistą (przy niezliczonej ilości w a ­ r i a n t ó w pośrednich). Bardziej z r ó ż n i c o w a n e są ich rozmiary; od 1 do 60 litrów. Stosunkowo ł a t w a do opanowania technologia p r z y c z y n i ł a się do w z g l ę d n i e r ó w n o m i e r n e g o przyswojenia sobie u m i e j ę t n o ś c i wybijania przez w i ę k s z o ś ć kobiet dogońskich. W konsekwencji doprowadziło to do powstania n a c z y ń o podobnej jakości i formie. P o ś l e d n i surowiec, jakim d y s p o n u j ą Dogonowie, przesądza o m a ł e j t r w a ł o ś c i w y r o b ó w garncarskich. Zdecydowana w i ę k s z o ś ć n a c z y ń z u ż y w a się w ciągu jed­ nego roku (lub nawet w okresie krótszym). Niezmiernie i n t e r e s u j ą c e zagadnienia miejsca garncarstwa w kultu­ rze D o g o n ó w s t a n o w i ć będzie przedmiot o d r ę b n e g o studium. W tym miejscu c h c i a ł b y m jedynie podkreślić szczególnie w a ż n ą p o z y c j ę garn­ carstwa we wszelkich przejawach działalności gospodarczej omawianej grupy etnicznej. Naczynie gliniane pojawia się w ż y c i u Dogona w chwili jego narodzin (w postaci specjalnego naczynia do mycia n i e m o w l ą t ) , znajduje szerokie zastosowanie w transporcie i przechowywaniu cennej wody, jest nie zastąpione w k u c h n i . B ę d ą c podstawowym elementem w y p o s a ż e n i a grobu, towarzyszy Dogonowi r ó w n i e ż po śmierci. Garncarstwo p o w i ą z a n e jest ściśle z wieloma (na pozór o d l e g ł y m i ) elementami r z e c z y w i s t o ś c i materialnej, wiedzy, życia s p o ł e c z n e g o i reli­ gijnego. W osobliwy sposób wkomponowane zostało w mitologię i obrzę­ d o w o ś ć D o g o n ó w . Wyniki etnograficznych badań nad reliktowymi tech­ nikami garncarskimi, powszechnie w y s t ę p u j ą c y m i w Afryce, p r z y n o s z ą cenny materiał p o r ó w n a w c z y , p o z w a l a j ą c y poznać często zarzucone już w Europie narzędzia, techniki i formy. 4 7 4S 4 7 Zob. Z. H o ł u b o w i c z , Garncarstwo wiejskie zachodnich terenów Biało­ T o r u ń 1950, s. 201. Szybkie tempo przemian gospodarczych z a c h o d z ą c y c h w ostatnich latach w Afryce obejmie zapewne w niedalekiej przyszłości masyw Bandiagara. N a l e ż y oczekiwać, że niebawem w w y p o s a ż e n i u gospodarstwa dogońskiego z n a j d ą się tanie, barwne naczynia emaliowane, p o d b i j a j ą c e obecnie r y n k i A f r y k i Zachod­ niej. J u ż obecnie w Sanga, wsi b ę d ą c e j nieoficjalną stolicą centralnej części p ł a s k o ­ w y ż u , d u ż y m powodzeniem cieszą się naczynia metalowe sprowadzane (prawdo­ podobnie przemycane) z N i g e r i i . Są to w i a d r a z napisem „ M a d e i n Poland". • U w i e l u g o s p o d y ń p r z e j ę ł y one funkcje naczynia do transportu i przechowywa­ nia wody pitnej. rusi, 4 8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d1a3d630d4bdb5c9d01d77897eef40d5.pdf ef4f53be01e87b307def77f772063ae0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1060 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:973 Title A name given to the resource Postawy mieszkańców wsi w sytuacji konfliktowej zaistniałej na tle komasacji / ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.1, s.115-142 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drozd-Piasecka, Mirosława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t . X X V I , z. 1 P L I S S N 0071-1881 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA POSTAWY MIESZKAŃCÓW WSI W SYTUACJI KONFLIKTOWEJ ZAISTNIAŁEJ N A T L E KOMASACJI POSTAWY MIESZKAŃCÓW WSI DO Z I E M I W SYTUACJI KONFLIKTOWEJ P r o b l e m a t y k a związana z p o s t a w a m i l u d z i wobec i c h naturalnego czy społecznego środowiska p o j a w i a się bardzo często wówczas, g d y zaczynamy zastanawiać się n a d c z y n n i k a m i warunkującymi działanie człowieka. Określone — t a k i e a nie inne — zachowanie wobec różnych k a t e g o r i i przedmiotów czy s y t u a c j i , szczególnie jeśli przejawia s y m p t o ­ m y względnej trwałości, próbujemy wyjaśnić właśnie p o s t a w a m i l u d z i . Odmienne reakcje n a sytuacje, które d l a zewnętrznego obserwatora w y ­ dają się identyczne, kierują badacza na poszukiwanie źródeł zróżnico­ w a n i a postaw, a w dalszej k o n s e k w e n c j i skłaniają do próby udzielenia odpowiedzi n a p y t a n i a : skąd się biorą określone postawy l u d z i i od j a ­ k i c h czynników społecznej, psychicznej, ekonomicznej czy k u l t u r o w e j n a t u r y zależy i c h kształt. Waga zagadnienia oraz k o n k r e t n e zamówienie społeczne skierowane pod adresem n a u k i wyraźnie formułują konieczność empirycznego i teo­ retycznego badania p o s t a w J e d n o c z e ś n i e rozwój m e t o d i i n s t r u m e n ­ tów badawczych n a u k h u m a n i s t y c z n y c h i społecznych umożliwiający empiryczne rozstrzyganie teoretycznych twierdzeń o związkach między p o s t a w a m i a zachowaniami oraz równoczesne p r z e w i d y w a n i e przyszłych r e a k c j i l u d z k i c h wpłynął na to, że p r o b l e m a t y k a ta znalazła się w p o l u zainteresowań n i e t y l k o teoretyków, lecz i różnych k a t e g o r i i praktyków społecznego działania. Próba włączenia się w rozważania na temat postaw społecznych 2 S. N o w a k , Wstęp, [w:] Teorie postaw, p r . zbiór, pod red. S. Nowaka, W a r ­ szawa 1973, s. 7-15. Dla wyjaśnienia dodamy, że postawę rozumiano t u — zgodnie z definicją wyprowadzoną z koncepcji socjologicznych (szczególnie od Thomasa i Znanieckie­ go) — jako „pewien względnie trwały stosunek emocjonalny l u b oceniający do przedmiotu, bądź dyspozycje do występowania takiego stosunku, wyrażające się w kategoriach pozytywnych l u b negatywnych". Por. S. M i k a , Wstęp do psycho­ logii społecznej, Warszawa 1972, s. 65. Za t a k i m l u b zbliżonym rozumieniem tej 1 2 �116 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA została ostatnio podjęta również w środowisku e t n o g r a f i c z n y m . Jej p o d ­ stawę stanowią empiryczne badania postaw i zachowań ludności w i e j ­ skiej w s y t u a c j i szczególnej, k o n f l i k t o w e j , j a k a zaistniała w jednej ze w s i południowo-wschodniego Mazowsza na t l e przeprowadzonej t a m w latach 1970/1971 komasacji gruntów. Ponieważ akcja scaleniowa do­ tyczyła podstawowego w a r s z t a t u p r a c y r o l n i k a — ziemi, w y d a r z e n i e m t y m b y l i żywotnie zainteresowani wszyscy mieszkańcy w s i . Realizacja prac scaleniowych zbiegła się w czasie z w p r o w a d z a n i e m zasad n o w e j p o l i t y k i r o l n e j (1970-1971 г.), która stymulowała nie notowane dotąd zainteresowanie przedmiotową (instrumentalną) wartością ziemi. Z a i n t e ­ resowanie to wiązało się bezpośrednio z wyobrażeniem o n i e o m a l n i e ­ ograniczonych możliwościach szybkiego w z r o s t u dochodu dzięki zwięk­ szeniu p r o d u k c j i zwierzęcej i w a r z y w n i c z e j . Rozwój t y c h gałęzi p r o ­ d u k c j i gospodarki chłopskiej wymagał j e d n a k m o d e r n i z a c j i warsztatów pracy, a jedyną drogą j e j przeprowadzenia była komasacja. Stosunek do scalenia wskazywał jednocześnie n a postawy względem p r z e d m i o t o ­ w e j wartości ziemi. W każdej z komasowanych w s i dochodziło do silniejszych l u b słab­ szych konfliktów między mieszkańcami. Jednak do najjaskrawszego n a ­ ruszenia n o r m współżycia społecznego oraz jawnego k o n f l i k t u doszło w czasie scalania w s i D . w o j . siedleckiego ( d a w n y p o w i a t otwocki). Z tego względu p r z e d m i o t e m przeprowadzonej analizy są p o s t a w y i za­ chowania mieszkańców tejże w s i . 3 We w s i D . po przeprowadzonej komasacji nastąpił rozłam wśród mieszkańców n a 4 g r u p y postaw: A ) t y c h , którzy u s t o s u n k o w a l i się n e g a t y w n i e do przeprowadzonego podziału, nie objęli n o w y c h gruntów i n i e u p r a w i a l i i c h , a zabiegi agrotechniczne w y k o n y w a l i t y l k o w ó w ­ czas, g d y p i e r w o t n y i obecny zagon był t e n sam; B) t y c h , którzy zajęli stanowisko p o z y t y w n e z w i e l o m a j e d n a k zastrzeżeniami; C) t y c h , któ­ r z y u s t o s u n k o w a l i się p o z y t y w n i e do n o w e j rzeczywistości i przystąpili do p r a c y na świeżo w y t y c z o n y c h działkach; D ) t y c h , którzy n i e w y r a defihicji opowiadają się i i n n i polscy uczeni. Np. S. N o w a k , Pojęcie postawy w teoriach i stosoioanych. badaniach, społecznych., [w:] Teorie postaw, s. 17-18; T. M ą d r z y ń s k i , Psychologiczne prawidłowości kształtowania się postaw, W a r ­ szawa 1970; S. M i k a , Postawy i ich badania, [w:] L . W o ł o s z y n ó w a, Mate­ riały do nauczania psychologii, t . 1, Warszawa 1964. Zgodnie z nią postawa ma znak charakteryzujący rodzaj stosunku l u b oceny (negatywny, pozytywny, n e u ­ t r a l n y ) , jest stopniowalna, ponieważ uczucie, emocje oraz ocena mogą mieć róż­ ną siłę. Ze względu na drastyczny k o n f l i k t , j a k i wystąpił między mieszkańcami tej wsi, w którym zaangażowane były również wyższe instancje administracyjne, orga­ nizacje społeczne i polityczne, a część spraw spornych rozpatrywał sąd, nie będzie­ m y używali j e j pełnej nazwy. Dodać t y l k o należy, że jest to była wieś pańszczyź­ niana, charakteryzująca się niską jakością gleby, szachownicą i rozdrobnieniem pól, a gros j e j mieszkańców stanowią chłopi—robotnicy. 3 �P O S T A W Y MIESZKAŃCÓW WSI W O B E C K O N F L I K T U 117 z i l i j a k i e g o k o l w i e k zainteresowania p r o j e k t e m scalenia. Przedstawiciele g r u p y В i D są zazwyczaj w e r b a l n y m i z w o l e n n i k a m i g r u p y A i B . W p r a w d z i e przystąpili o n i do zagospodarowywania w y t y c z o n e j ziemi, ale w każdej c h w i l i są skłonni przyjąć stanowisko jednej z n i c h , włą­ czając się chociażby do p e t y c j i odwoławczej, na piśmie l u b a w a n t u r y . Rozłam w s i na t l e stosunku do przeprowadzonej komasacji spowodował sytuację konfliktową, znajdującą swoje odbicie w sądowych a k t a c h c y ­ wilnych i karnych. W związku z zaistniałymi w y p a d k a m i r o d z i się k i l k a ogólniejszych pytań: a) j a k i e p r z y c z y n y warunkowały określone postawy w stosunku do komasacji (a zarazem i ziemi)?; b) j a k i e były o b i e k t y w n e podstawy k o n f l i k t u , c z y l i okoliczności, które doprowadziły do w r o g i c h uczuć i za­ chowań oraz i c h w i d o c z n y c h przejawów (a więc postaw) zarówno w sto­ s u n k u do przedstawicieli własnej społeczności w i e j s k i e j , j a k i osób z zewnątrz ( w t y m wykonawców p r o j e k t u i przedstawicieli a d m i n i ­ stracji)?; c) czy w w y p a d k u negatywnego stosunku do komasacji i o d ­ rzucenia p r o j e k t u m a m y do czynienia z n e g o w a n i e m z i e m i w j e j aspek­ cie p r z e d m i o t o w y m ? ; d) jaką wartość m a ziemia w s y t u a c j i k o n f l i k t o ­ wej?; e) czy postawy w stosunku do komasacji są nowe i specyficzne j e d y n i e d l a mieszkańców w s i D., czy też można mówić o i c h typowości i powszechności. Odpowiedzi na te p y t a n i a i szereg i n n y c h o mniejszej wadze starano się uzyskać na drodze r o z p a t r y w a n i a zespołu czynników egzo- i endo­ g e n n y c h wpływających i zarazem warunkujących — j a k się w y d a w a ­ ło — określone zachowania i różne postawy w stosunku do komasacji. Najważniejsze z n i c h t o : a) c z y n n i k i ekonomiczne (np. ilość kawałków ziemi, obszar gospodarstwa, płacone p o d a t k i i u z y s k i w a n y dochód przed i po scaleniu); b) c z y n n i k i społeczno-kulturowe (np. w i e k , płeć, stopień pokrewieństwa, zawód, wykształcenie reprezentantów poszczególnych g r u p , trwałość wzorów t r a d y c y j n y c h wśród badanej społeczności, r o l a l o k a l n y c h autorytetów m . i n . kościoła, i n s t y t u c j i i organizacji społecz­ n y c h , stosunek społeczności w i e j s k i e j do „obcych" w t y m p r z y p a d k u wykonawców p r o j e k t u i i n n y c h przedstawicieli a d m i n i s t r a c j i ) ; c) c z y n ­ n i k i emocjonalne (psychologiczne). Ilość kawałków z i e m i przed komasacją przypadająca na jedno gospo­ darstwo około 3-5 ha, wynosiła w e w s i D . o d 20 do 50. Jednocześnie były one bardzo rozrzucone (nierzadko w 3 powiatach) oraz oddalone od siebie t a k , że częstokroć, a b y dostać się na własne pole konieczne były 3 k m i dłuższe objazdy. Ponieważ korzyści wynikające z p r a c y na skomasowanych g r u n t a c h były powszechnie znane i doceniane przez tutejszą ludność, próby komasacji pól podejmowano t u już w okresie międzywojennym. Niestety w y b u c h I I w o j n y światowej przerwał t e starania. W z n o w i o n o j e dopiero po zakończeniu działań w o j e n n y c h . Po w i e l u latach, dzięki o p a r c i u się n a miejscowych organizacjach społecz- �118 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA n o - p o l i t y c z n y c h i kółkach r o l n i c z y c h , długoletnie wysiłki w t y m k i e ­ r u n k u zostały w 1970 r . uwieńczone sukcesem. Ostateczna decyzja zatwierdzenia p r o j e k t u scalenia gruntów w e w s i D. zapadła dnia 15 I X 1970 r. Wydało ją P r e z y d i u m P o w i a t o w e j R a d y N a r o d o w e j w O t w o c k u . Przed j e j ogłoszeniem p r o j e k t był przedstawio­ n y mieszkańcom. W okresie 14 d n i m o g l i o n i zgłaszać do niego zastrze­ żenia n a piśmie, które byłyby r o z p a t r y w a n e przez specjalną komisję. Część z n i c h — uzasadnionych gospodarczo — uwzględniono. Znajdują one w decyzji szczegółowe uzasadnienie. Szczegółowa analiza k o n f l i k t u zaistniałego na t l e komasacji w e w s i D. wykazała, że obok 4 g r u p postaw w stosunku do przedstawionego p r o ­ j e k t u scalenia (A, B, C, D) wyraźnie wyodrębniły się w e w s i 2 główne s y l w e t k i przywódców X — stojącego na czele g r u p y A i Y — prze­ wodzącego g r u p i e С oraz 3 t y p y o p i n i i mieszkańców n a t e m a t prze­ prowadzonej komasacji. Poniżej przedstawiono w y n i k i p r z e p r o w a d z O " nego na t e n t e m a t postępowania badawczego. W grupie postaw A znaleźli się c i wszyscy, którzy p r o j e k t u scale­ n i a n i e przyjęli. B y l i t o przedstawiciele 19 gospodarstw = 2 5 , 3 3 % ogółu gospodarstw w e w s i . W g r u p i e t e j było 25 właścicieli z i e m i = 27;78°/o ogółu właścicieli z i e m i w e w s i . J e j skład osobowy s t a n o w i l i głównie z w o l e n n i c y i przyjaciele X , a jednocześnie antagoniści Y . Między j e j członkami z w y k l e n i e występowały powiązania rodzinne l u b b l i s k o k r e w niacze. F a k t t e n wydaje się o t y l e uzasadniony, że w sporach o ziemię częściej są zaangażowane bliskie r o d z i n y niż sąsiedzi. W y n i k a o n n i e ­ j e d n o k r o t n i e z zadawnionych, n i e u r e g u l o w a n y c h spraw spadkowych i majątkowych. W g r u p i e t e j znalazł się również i sołtys, który był członkiem k o m i s j i scaleniowej, ale za namową X n i e zgłosił się do j e j prac. Grupę postaw В reprezentują ci, którzy p r o j e k t przyjęli ż zastrze­ żeniem. B y l i t o przedstawiciele 14 gospodarstw = 18,67% ogółu gospo^ d a r s t w w e w s i . W grupie t e j było 15 właścicieli z i e m i = 16,67% ogółu właścicieli z i e m i w e w s i . Weszli do n i e j c i , co p r o s i l i o pewne z m i a n y w projekcie i częściowo je u z y s k a l i . Z w y k l e m i e l i o n i drobne spory i nieporozumienia z Y i jego z w o l e n n i k a m i . A l e n i e była t o grupa m a ­ jąca odwagę czy chęć wystąpienia otwarcie p r z e c i w k o Y i jego zwolen­ n i k o m (czyli g r u p i e C). Między j e j r e p r e z e n t a n t a m i z grupą A istniały nieliczne dalsze powiązania krewniacze. Właściciele z i e m i z g r u p y A i В p i s a l i liczne podania i apelacje oraz w n o s i l i s k a r g i ustne do M i n i s t e r s t w a R o l n i c t w a , B i u r a Geodezji, orga­ nizacji społecznych i p o l i t y c z n y c h . Treść i c h była z w y k l e jednakowa. Zawierała prośby o przysłanie k o m i s j i , p r z e p u n k t o w a n i e ziemi i prze­ prowadzenie ponownego scalenia m o t y w o w a n e doznaną krzywdą oraz donosy na geodetów przeprowadzających komasację i zadowolonych z j e j w y n i k u sąsiadów (czyli osoby z g r u p y C). A u t o r e m około 9 0 % z n i c h był X , który j e pisał w i m i e n i u nieusatysfakcjonowanych i własnym �POSTAWY MIESZKAŃCÓW WSI W O B E C K O N F L I K T U 119 W skład g r u p y postaw С weszli c i , którzy p r o j e k t przyjęli bez za­ strzeżeń, wszyscy zwolennicy Y. Przedstawiciele 30 gospodarstw = 4 0 % ogółu gospodarstw w e w s i . W t e j g r u p i e było 38 właścicieli z i e m i = 42,22% ogółu właścicieli ziemi w e w s i . Znaleźli się w n i e j przyjaciele Y i c i , co stali się jego s y m p a t y k a m i po komasacji, gdy rzekomo za jego udziałem dostali większe i lepsze kawałki z i e m i oraz pozostali człon­ k o w i e k o m i s j i scaleniowej. Między tą grupą, a grupą A istniały bliskie powiązania rodzinne (stryjeczne, a n a w e t rodzone rodzeństwo). Już od października 1970 r. pisali o n i podania do P r e z y d i u m Rady Narodowej w O t w o c k u z prośbą o wprowadzenie na n o w o wytyczone g r u n t y , po­ nieważ z w o l e n n i c y X u t r u d n i a l i i m i c h zagospodarowanie. Zaznaczali równocześnie, że X wymusza podpisy na l i c z n y c h skargach, które sam redaguje. W g r u p i e postaw D znaleźli się ci, którzy odnieśli się do p r o j e k t u obojętnie. N i e w y k a z a l i n i m j a k i e g o k o l w i e k zainteresowania w t y m znaczeniu, że jego akceptacji nie p o t w i e r d z i l i s w o i m podpisem, a n i też nie zgłosili żadnych sugestii zmian, m i m o iż do zajęcia określonego sta­ n o w i s k a b y l i o b l i g o w a n i w y m o g a m i f o r m a l n y m i oraz presją o p i n i i współmieszkańców. Z reguły d e k l a r o w a l i się o n i jako s y m p a t y c y Y i w większości przystąpili do zagospodarowywania n o w y c h nadziałów ziemi. Częstokroć dołączali się do podań z prośbą o wprowadzenie na wydzielone g r u n t y . Cechowała i c h j e d n a k mniejsza aktywność. Było wśród n i c h 12 przedstawicieli gospodarstw = 1 6 % ogółu gospodarstw we w s i , z których każdy był właścicielem z i e m i = 13,33% ogółu właści­ c i e l i ziemi w e w s i . W następnym etapie analizy d o k o n y w a n o k o r e l a c j i między n p . w i e ­ k i e m , wykształceniem, zawodem pozarolniczym a zajęciem jednej z'4 po­ staw w stosunku do p r o j e k t u scalenia. Przypuszczano b o w i e m , że i s t n i e ­ ją określone współzależności między n p . rodzajem wykształcenia pozarolniczego a stosunkiem do ziemi. W t y m k o n k r e t n y m p r z y p a d k u chodziło o odpowiedź na p y t a n i e , czy w r a z ze wzrostem wykształcenia maleją ekonomiczne i emocjonalne zależności od t r a d y c y j n e g o warszta­ t u p r a c y i własności ziemi oraz czy mają one odbicie w zajęciu określo­ nej postawy względem komasacji. Uzyskane w y n i k i wykazały, że: a. W relacjach między poszczególnymi g r u p a m i obszarowymi gospo­ d a r s t w a zajęciem jednej z 4 postaw nie wydają się zachodzić istotne powiązania, gdy u j m i e m y t o zjawisko w procentach w obrębie każdej z g r u p . Jednocześnie j e d n a k uzyskane w y n i k i wykazujące przewagę właścicieli gospodarstw powyżej 5 ha w grupie postaw С mogą w s k a ­ zywać na to, że właśnie one najbardziej odczuwały szachownicę pól i w y n i k i komasacji przyjęły z aprobatą. N i e możemy też wykluczyć, iż u podstawy i c h stanowiska leżało dążenie do przekształcenia d o t y c h ­ czasowego w a r s z t a t u p r a c y w t o w a r o w e gospodarstwo specjalistyczne. Z k o l e i w p r z y p a d k u gospodarstw małych, których właścicieli w i d z i e - �120 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA liśmy zarówno w grupie postaw A j a k i С możemy przypuszczać, że m a m y t u do czynienia z t r u d n y m p r o b l e m e m siedlisk i działek p r z y ­ d o m o w y c h . R o l n i c y posiadający m n i e j z i e m i z reguły dążyli do tego, aby uzyskać nadziały z i e m i wokół własnego siedliska, e w e n t u a l n i e tuż za n i m , ale usytuowane t a k , aby d o m i b u d y n k i gospodarcze były odda­ lone możliwie daleko od pola sąsiada. Stanowisko swoje tłumaczyli po­ zornie gospodarczymi r a c j a m i , a m i a n o w i c i e t y m , że t a k i e położenie g r u n t u będzie skutecznie zapobiegało niezamierzonemu niszczeniu p l o ­ nów sąsiada przez i c h i n w e n t a r z . Należy przyznać, że chociaż przedsta­ w i o n a argumentacja n i e w y t r z y m u j e próby k r y t y k i , to j e d n a k t a k i e rozwiązanie w y d a j e się n i e j e d n o k r o t n i e słuszne i racjonalne. Niestety z w a r t a zabudowa w s i uniemożliwiała w większości wypadków jego rea­ lizację. Gospodarstwa większe zazwyczaj posiadały wokół zabudowań ziemię orną, a p r o j e k t scalenia częstokroć utrwalił istniejący d o t y c h ­ czas stan rzeczy. G d y przeprowadzone scalenie usatysfakcjonowało gos­ podarza, zajmował postawę C, g d y oczekiwał innego rozwiązania niż zaproponowane, zasilał szeregi g r u p y A ( t a b l . 1). Tabl. 1. Współzależność między grupą obszarową gospodarstwa a zajęciem określonej postawy w stosunku do projektu scalenia (Zestawienie a u t o r k i opracowane n a podstawie badań Grupa obszarowa gospodar­ stwa w ha Postawa A 1 - 1,49 ha 1,5- 1,99 2 - 2,49 2 , 5 - 2,99 3 - 3,49 3 , 5 - 3,99 4 - 4,49 4 , 5 - 4,99 5 - 5,49 5 , 5 - 5,99 6 - 6,49 6 , 5 - 6,99 7 - 7,49 7 , 5 - 7,99 8 - 8,49 8 , 5 - 8,99 10,5- 10,99 11,5- 11,99 2 1 , 5 - 21,99 1 2 3 - 1 3 2 3 1 1 1 Postawa В Postawa С 1 5 1 — 1 2 3 _ 2 — _ 3 2 — — 1 1 ! J 1 1 - terenowych) 2 1 - 4 2 — 2 4 1 1 — 3 — _ Postawa D 1 j - ¡ 1 i 2 1 — — — " j j 1 - 1 14 30 12 18,67% 40% 16% Razem wlaścic eli ziemi 25,33% 25 38 Razem właścic leli ziemi w % 27,78% •5 16,67% 42,22% ! 1 19 Razem gospod arstw w % ! 1 1 2 2 — — — 1 1 Razem gospodarstw i = 75 = 100% = 90 1333% = 100% �P O S T A W Y MIESZKAŃCÓW WSI WOBEC KONFLIKTU 121 b. Zdecydowana większość, jaką uzyskano przez postawę С wśród w s z y s t k i c h k a t e g o r i i w i e k u mieszkańców (oprócz osobników powyżej 65 r o k u życia), świadczy o p o z y t y w n y m stosunku do z i e m i jako w a r ­ sztatu p r a c y i r o z u m i e n i u przez ludność wiejską korzyści, które p r z y ­ nosi gospodarstwu komasacja. Natomiast znacznie wyższy procent l u d ­ ności powyżej 65 r o k u życia w g r u p i e A sugeruje, iż osoby starsze są bardziej przywiązane do t r a d y c y j n e g o sposobu gospodarowania i p r z y ­ wiązują mniejszą wagę do wszelkiej jego modernizacji. Możliwe jest również, że właśnie w t e j grupie w i e k u występuje najsilniejsze p r z y ­ wiązanie do konkretnego kawałka ziemi, uprawianego o d l a t , a z a t e m podporządkowanie emocjom działań ekonomicznych. Z k o l e i w grupie В wyższy niż w i n n y c h g r u p a c h w i e k u procent ludności między 26 a 35 r o k i e m życia, która zgłaszała zastrzeżenia i wnosiła o korektę p r o j e k t u , p r z e m a w i a za t y m , że właśnie młodzi r o l n i c y b y l i najbardziej zaintere­ sowani t y m , a b y i c h gospodarstwa miały kształt umożliwiający n a j racjonalniejsze zagospodarowanie. Dlatego też w s y t u a c j i , g d y uważali, że przeprowadzony podział n i e spełnia oczekiwanych przez n i c h w y m o ­ gów, starali się go kwestionować, z różnym zresztą powodzeniem. W y ż ­ szy niż w i n n y c h g r u p a c h w i e k u procent ludności powyżej 65 r o k u życia w g r u p i e postaw D w y n i k a z tego, że w liczbie t e j znaleźli się przede w s z y s t k i m osobnicy samotni. Wobec b r a k u następców do p e w ­ nego stopnia były d l a n i c h obojętne w y n i k i scalenia, ponieważ gros z n i c h nosiła się z z a m i a r e m przekazania z i e m i państwu w zamian za rentę (tabl. 2). Tabl. 2. Korelacja między grupą wieku a zajęciem określonej postawy w stosunku do projektu scalenia w procentach ( Z e s t a w i e n i e a u t o r k i o p r a c o w a n e n a p o d s t a w i e badań Wiek 16-25 lat 26-35 lat 36-45 lat 46-55 lat 56-65 lat powyżej 65 lat brak danych 1 Postawa A w % 100% 71 osób 31 osób 30 osób 42 osoby 26 osób 39 osób 1 osoba 18,31% 9,68% ! 36,6% ! 16,68% 23,08% 41,03% i terenowych) Postawa В w % Postawa С w % Postawa D w % 14,08% 29,03% 10,00% 16,68% 19,23% 15,38% 53,53% 48,39% 33,33% 59,50% 46,16% 12,82% 14,08% 12,90% 20,00% 7,14% 11,59% 30,76% 100% c. W relacjach między wykształceniem, a zajęciem określonej p o ­ s t a w y uderza równowaga między przedstawicielami g r u p y A i C. W każdej z n i c h liczba analfabetów i osób potrafiących t y l k o czytać oraz posiadających wykształcenie ogólnokształcące jest n i e o m a l i d e n ­ tyczna. Świadczy t o o t y m , że t e n zakres wykształcenia n i e wpłynął w sposób i s t o t n y n a postawy mieszkańców. Jednocześnie j e d n a k jest t o z b y t n i e w i e l k a próba ilościowa do w y s u w a n i a szerszych generacji, t y m �122 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA bardziej że wśród t y c h , którzy o t r z y m a l i wykształcenie podstawowe (pełne l u b nie) i zasadnicze występuje ponad 2 - k r o t n a różnica między grupą A i С na korzyść t e j ostatniej. Ponieważ jest to zbiorowość znacz­ nie liczniejsza niż poprzednia możemy, zostać zasugerowani, że pozy­ t y w n y stosunek do scalenia i ziemi reprezentuje właśnie t a kategoria mieszkańców w s i . Wnioskowanie t a k i e nie w y d a j e się n a m jednak udo­ kumentowane. Natomiast pozostałe w y n i k i raczej wskazują na t o , że wykształcenie nie wpływa decydująco na p o z y t y w n e postawy społecz­ ności w i e j s k i e j w czasie konfliktów o ziemię. Również opinia biegłych sądowych p r z y c h y l a się do takiego stwierdzenia (tabl. 3). Tabl. 3. Korelacja między wykształceniem a zajęciem określonej postawy w stosunku do projektu scalenia w procentach. Ludność powyżej 16 roku życia (Zestawienie a u t o r k i o p r a c o w a n e n a p o d s t a w i e badań 100% Wykształcenie \_ 20 osób analfabeci tylko czytają 6 osób samoucy 9 osób podstawowe niepełne i 97 osób .86 osób podstawowe pełne zasadnicze pełne 13 osób średnie ogólnokształc. niepełne 4 osoby średnie ogólnokształcące pełne 3 osoby terenowych) Postawa Postawa Postawa Postawa A w % j В w % Cjw % • D w % 40,00%. 33,33% 44,45% 21,67% 17,44% 15,39% 33,33% 25,00% 10,00% 16,67% 11,11% 14,42% 23,26% 30,77% 45,00% . 5,00% 16,67% 33,33% 22,22% 22,22% 48,45% 15,46% ' 16,28% 43,02% 7,69% 46,15% 33,33% .33,33% • 25,00% - - . 50,00% d. Współzależności między płcią a zajęciem jednej z 4 postaw nie zarejestrowano. Mieliśmy w t y m p r z y p a d k u do czynienia z równowagą w obrębie poszczególnych g r u p , a szczególnie A i C. Wskazuje to na fakt, że zarówno kobiety, j a k i mężczyźni w s y t u a c j i k o n f l i k t o w e j p r z y j ­ mują jednolite postawy. e. P e w n a współzależność zarysowała się natomiast między z a t r u d ­ n i e n i e m pozarolniczym a zajęciem jednej z 4 postaw. Otóż chłopi-robotn i c y znaleźli się w zdecydowanej większości w grupie postaw C. Wśród t y c h , którzy przyjęli p r o j e k t scalenia bez zastrzeżeń, było aż 46,68% ogółu z a t r u d n i o n y c h pozarolniczo. W y n i k t e n sugeruje duże zaangażo­ wanie chłopów-robotników w sprawy ziemi j a k o w a r s z t a t u pracy i włas­ ności, większe niż chłopów. Może on wypływać z tego, właśnie t a g r u p a społeczna z r a c j i szerszych zainteresowań s p r a w a m i społeczeństwa globalnego rozumie lepiej korzyści wynikające z modernizacji gospo­ darstw. Możemy też przypuszczać, że w i e l u przedstawicieli t e j g r u p y opowie się za pozostaniem wyłącznie w zawodzie r o l n i k a , g d y uzyska odpowiednie w a r u n k i do racjonalnego jego w y k o n y w a n i a . 15,56% ogółu z a t r u d n i o n y c h pozarolniczo, którzy weszli w skład g r u p y postaw D, stanowiły osoby bardzo silnie związane z pracą w przemyśle w i e l k o - �POSTAWY 123 MIESZKAŃCÓW WSI WOBEC K O N F L I K T U m i e j s k i m , posiadające niewielką ilość ziemi. D l a n i c h gospodarstwo r o l ­ ne było t y l k o dopełnieniem do w y k o n y w a n y c h zajęć w zawodach poza­ r o l n i c z y c h i dlatego też jego los nie był p r z e d m i o t e m i c h zaintereso­ w a n i a (tabl. 4). Tabl. 4. Ujęcie graficzne współzależności między zatrudnieniem pozarolniczym a zajęciem określonej postawy w stosunku do p r o j e k t u scalenia (Zestawienie autorki opracowane na podstawie danych G U S oraz badań terenowych) f. W t r a k c i e analizy porównywano ilość z i e m i w h a p r z e d i po k o ­ masacji w poszczególnych gospodarstwach. Starano się tą drogą uzyskać informacje, czy zachodzi korelacja między zajęciem j e d n e j z 4 postaw a e w i d e n t n y m zwiększeniem l u b zmniejszeniem ilości z i e m i . Współ­ zależności t a k i e j nie uchwycono. N i e zarejestrowano również związku między reprezentowaną postawą a ilością kawałków g r u n t u poprzednio posiadanego. 4 g. Szukając dalszych p r z y c z y n zajęcia jednej z 4 postaw starano- się Wychwycić rozbieżności w stanie majątkowym poszczególnych gospo­ d a r s t w r o l n y c h przed i po scaleniu. Porównywano więc wysokość do­ chodu na podstawie przychodowości gospodarstw w 3 latach poprze­ dzających komasację i po n i e j . Współzależności t a k i e j nie zaobserwo­ wano. 5 h. W t y m s a m y m celu i w analogiczny sposób porównywano ilość hodowanego i n w e n t a r z a przed i po komasacji. T u należy zaznaczyć, że n i e w i e l k i wzrost chowanej nierogacizny, j a k i się uwidocznił w o s t a t n i m r o k u , nie był wyłącznie p o z y t y w n y m efektem scalenia, lecz przede w s z y s t k i m w y n i k i e m zniesienia obowiązkowych dostaw d l a państwa oraz w z r o s t u cen s k u p u żywca. Przeprowadzone badania nie wykazały, aby z w o l e n n i c y Y u z y s k a l i * Ze szczegółowym rozbiciem na poszczególne kategorie użytków i i c h jakość, np. ziemia orna, użytki zielone, las. Materiały do tego zagadnienia czerpano z rejestrów r o l n y c h oraz wiosennych i jesiennych spisów gospodarczych, znajdujących się w gestii i udostępnionych przez GRN. s �124 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A dzięki scaleniu wyższe efekty finansowe niż s y m p a t y c y X . Dotychcza­ sowy stan posiadania j e d n y c h i drugich, m i m o zmienionej k o n f i g u r a c j i działek, pozostał bez większych zmian, nie zarejestrowano również zubo­ żenia poszczególnych gospodarstw, w z r o s t u i c h obciążeń, a w t y m świad­ czeń i podatków na rzecz państwa. Dotychczasowe w y n i k i jednoznacznie wykazały, że p r z y b a d a n i u zachowań ludności w i e j s k i e j ograniczenie analizy je d ynie do metod sta­ t y s t y c z n y c h i socjologicznych może okazać się zwodnicze i pociągać za sobą błędy i n t e r p r e t a c y j n e . Zróżnicowanie postaw w komasowanej w s i musiało mieć swoje źródło w i n n y c h c z y n n i k a c h , pozostających poza strukturą społeczną czy majątkową mieszkańców. Dlatego też celem ostatecznego wyjaśnienia i c h p r z y c z y n należało zapoznać się z przebie­ g i e m całej a k c j i scaleniowej i w y d a r z e n i a m i ją poprzedzającymi. Z e b r a n y materiał t e r e n o w y pozwala wysunąć przypuszczenie, że do­ minującą rolę w f o r m o w a n i u się o d m i e n n y c h postaw w okresie scale­ n i a odegrały w y d a r z e n i a z przeszłości w s i . Przez długie dziesięciolecia istniejący układ społeczno-gospodarczy sankcjonował i utrwalał zależ­ ność ekonomiczną i podporządkowanie gospodarstw najmniejszych więk­ szym. Przejawiały się one chociażby w konieczności wynajęcia k o n i a l u b wypożyczenia sprzętu od bogatego sąsiada w zamian za odrobek. Stwarzało t o swoisty system koegzystencji między poszczególnymi k a ­ t e g o r i a m i gospodarstw w e w s i , przypominający f e u d a l n y układ patrona i k l i e n t e l i . Jest rzeczą zrozumiałą, że b i e d n y r o l n i k starał się n i e n a r a ­ żać bogatemu sąsiadowi, od którego był w w i e l u w y p a d k a c h zależny. C i e r p l i w i e znosił jego fanaberie, a częstokroć i obelgi oraz głośno utoż­ samiał się z głoszonymi przez niego poglądami, chociaż osobiście był często odmiennego zdania i przekonań. N a istniejący układ odniesienia naniosły się k o n f i g u r a c j e powstałe w czasie o k u p a c j i n i e m i e c k i e j . Część mieszkańców w s i przystąpiła do zbrojnej w a l k i z o k u p a n t e m , nieraz w organizacjach reprezentujących odmienne orientacje polityczno-spo­ łeczne. Część stawiała wobec w r o g a b i e r n y opór czy rodzaj kamuflażu. L o s y powojenne j e d n y c h i d r u g i c h były bardzo różne, zależne od obo­ wiązujących w poszczególnych latach koncepcji p o l i t y c z n y c h . G d y do w s i zaczęła napływać gotówka z w y k o n y w a n y c h zawodów p o z a r o l n i ­ czych, zmieniająca zasadniczo status dotychczasowej biedoty, sytuacja jeszcze bardziej się zawikłała. Uległy zmianie dotychczasowe relacje i zależności. Ogólny układ koegzystencji sąsiedzkiej n i e sprzyjał j e d n a k konsolidacji j e j mieszkańców. P r z e m i a n y społeczno-ekonomiczne w ca­ łym społeczeństwie p o l s k i m po w o j n i e wpłynęły z czasem na n o r m a l i ­ zację stosunków wewnątrz w s i . Zadawnione urazy i pretensje zaczy­ nano zapominać, t a k że stopniowo przestały mieć one większy wpływ na życie w s i . Proces t e n w p e w n y m momencie został r a p t o w n i e zaha­ m o w a n y właśnie w czasie scalania gruntów. Komasacja była w p e w n e j mierze bodźcem do odnowienia z a t a r t y c h już w pamięci niechęci i a n t a - �P O S T A W Y MIESZKAŃCÓW WSI W O B E C K O N F L I K T U 125 gonizmów. Gospodarze zaczęli nagle sobie przypominać, że sąsiedzi r e ­ prezentujący o d m i e n n y na nią pogląd dopuścili się kiedyś obrazy, u r a ­ z i l i i c h honor, a n a w e t s k r z y w d z i l i . Częstokroć nieistotne kłótnie i n i e ­ porozumienia, w czasie których w y p o m i n a n o sobie dawną biedę i za­ leżność od i n n y c h łub „pańskość", ożyły ze zdwojoną siłą. K i l k a miesięcy przed komasacją, g d y mieszkańcy w s i D . b y l i już p o w i a d o m i e n i o m a ­ jącym nastąpić scaleniu, zatargi zostały spotęgowane w czasie wyborów sołtysa. I c h przebieg skłócił ostatecznie całą wieś. Przyczyną bezpo­ średnią były zabiegi 2 gospodarzy o funkcję sołtysa. K a n d y d a t a m i n a to stanowisko był X i Y. Współzawodnictwo t y c h 2 rolników o p r y m w e w s i rozpoczęło się jeszcze w okresie i c h młodości i trwało nieprzerwanie przez okres o k u ­ pacji h i t l e r o w s k i e j , lata krzepnięcia ludowego państwa, aż do schyłku l a t 6 0 - t y c h . W czasie w o j n y obaj b r a l i c z y n n y udział w r u c h u o p o r u i m i m o że należeli do t e j samej organizacji podziemnej i c h losy i d r o g i życiowe były zupełnie różne. Y pochodził z najbogatszej r o d z i n y w e w s i , dzięki czemu n i e o m a l automatycznie był p r e d y s t y n o w a n y do zajmowa­ nia czołowego miejsca w w i e j s k i e j h i e r a r c h i i autorytetów. Natomiast X był synem małorolnego chłopa, ale za t o cechowała go wrodzona i n t e l i ­ gencja i predyspozycje przywódcze, które okazały się n i e z w y k l e p r z y ­ datne w walce z o k u p a n t e m . Odmienne w a r u n k i egzystencji oraz róż­ nice charakterologiczne i osobowościowe sprzyjały ciągłości i długo­ trwałości r y w a l i z a c j i X i Y (silniej jeszcze w kilkadziesiąt l a t po w o j ­ nie). W y b o r y sołtysa były p o t r a k t o w a n e przez r y w a l i jako rodzaj s p r a w ­ dzianu popularności i prestiżu wśród mieszkańców w s i . W w y n i k u i c h działań w e w s i rzeczywiście wyodrębniły się d w a przeciwne obozy: zwolenników X i zwolenników Y. Ostatecznie po 2 - k r o t n y c h o f i c j a l n y c h w y b o r a c h sołtysem został k a n d y d a t dotąd n i e t r a k t o w a n y poważnie — d a l e k i od opowiadania się po c z y j e j k o l w i e k stronie. Podczas scalania gruntów i po jego zakończeniu działalność o b u g r u p nasiliła się. Z w o ­ l e n n i c y X dążyli przede w s z y s t k i m do spowodowania ponownego sca­ lenia, natomiast s y m p a t y c y Y występowali w obronie d ok ona nyc h po­ miarów i w y t y c z o n y c h nowo nadziałów ziemi, przyjmując t y m s a m y m rolę opozycji p o z y t y w n e j . Szczególnie ważną rolę w w y t w o r z e n i u się s y t u a c j i antagonistycznej odegrała postawa — X . Właśnie jego działalność była powodem o d r z u ­ cenia przez część w s i p r o j e k t u scalenia. Był to mężczyzna cieszący się od l a t dużym a u t o r y t e t e m , j a k o d o b r y gospodarz i o p e r a t y w n y w po­ czynaniach społecznik oraz i n n o w a t o r r o l n i c t w a , i n i c j a t o r szeregu akcji, w t y m p i e r w s z y propagator i n a j g o r l i w s z y w y z n a w c a idei komasacji. Jego prestiż został bardzo poważnie podważony, k i e d y wdał się w za­ t a r g z własnym szwagrem, powodując śledztwo i interwencję z zewnątrz. Opinia wiejska była w t y m w y p a d k u solidarna. Uważano, że s p r a w y sporne p o w i n n y być rozstrzygane wyłącznie w gronie r o d z i n n y m l u b �126 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA sąsiedzkim i n i e wykraczać poza wieś. Ponieważ w czasie wyborów soł­ tysa nie udało m u się odzyskać utraconej pozycji w społeczności w i e j ­ skiej, podjął próbę odzyskania zaufania i prestiżu w czasie komasacji, skupiając wokół siebie t y c h , którzy z dokonanych podziałów n i e b y l i zadowoleni. T e n zdawałoby się niedorzeczny pomysł miał wiele szans na pomyślne dla niego zakończenie, g d y b y rzeczywiście geodeta popeł­ nił rażące błędy i zapadła decyzja o p o n o w n y m scaleniu. T a k się j e d n a k nie stało. Jego postępowanie spotkało się z silniejszą niż przypuszczał opozycją pozostałych mieszkańców. W konsekwencji k o n f l i k t objął całą wieś, a antagonistyczne poczynania k i e r o w a n o n i e t y l k o wobec współ­ mieszkańców, lecz i wykonawców p r o j e k t u oraz przedstawicieli a d m i ­ nistracji. W opiniach na temat r o l i X w k o n f l i k c i e podkreślano przede wszyst­ k i m jego n e g a t y w n e cechy charakterologiczne, j a k upór w dążeniu do „postawienia n a s w o i m " , pewność siebie i wiarę w e własną n i e o m y l ­ ność, a t y m s a m y m b r a k s a m o k o n t r o l i i usiłowanie osiągnięcia celu za wszelką cenę. Ponadto w y k p i w a n i e sąsiadów i i c h działań, nieuznawanie i n n y c h autorytetów — poza własnym. A m b i t n y do przesady miał b o ­ leśnie odczuć n i e w y b r a n i e go n a sołtysa, a następnie n a członka r a d y scaleniowej. Uczucie k r z y w d y miało być d l a niego t y m silniejsze, że „przedtem był doceniany, załatwiał różne rzeczy i był r u c h l i w y " . Po skończonej komasacji X n i e dał za wygraną. „ N a początku mówił, że g d y b y n i k t na pole nie wyszedł, t o b y jeszcze raz było scalenie, to b y zmienili..., bo się ludzie nie godzą. N i e dawał on też i jego ludzie w y ­ chodzić w pole i pracować t y m , co c h c i e l i " . 6 W o p i n i i mieszkańców sąsiednich w s i postawa X zasługuje n a po­ tępienie, „bo j a k można t a k skłócić wioskę, przecież należy dążyć do jedności [...] d w a koła gospodyń chcieli założyć i d w a sołtysy już p r o ­ ponują [...] Zbuntował on część w s i , która b y do zabicia poszła, g d y b y nie przyjechała m i l i c j a [•••] t y l k o chce rządzić państwem, a t u m u chło­ p i nie dają". Przedstawiciel opozycji p o z y t y w n e j Y nie jest sylwetką t a k k o n ­ trowersyjną j a k X . Ceniony przede w s z y s t k i m j a k o niezły r o l n i k i spo­ k o j n y człowiek, s k o n c e n t r o w a n y na własnej rodzinie i gospodarstwie. Jego łatwość współżycia z sąsiadami oraz niemieszanie się do cudzych spraw zyskały m u szacunek we w s i . Swoją postawą życiową i zacho­ w a n i e m stanowił absolutne przeciwieństwo t r u d n e g o w pożyciu są­ siedzkim i ciężko doświadczonego przez los — X . W czasie prac k o masacyjnych w y b r a n o go na członka r a d y scaleniowej, a sami w y k o ­ n a w c y p r o j e k t u (inżynierowie geodeci) uważali go za pośrednika mię­ dzy n i m i a wsią. Zyskał więc zaufanie i pełnił f u n k c j e , o które X bez­ skutecznie zabiegał, co oczywiście wpłynęło na zaostrzenie k o n k u r e n c j i Wszystkie cytaty zamieszczone w opracowaniu pochodzą z materiałów A r c h i ­ w u m Zakładu E t n o g r a f i i I H K M P A N w Warszawie. N r i n w . 1790-1800. 6 �POSTAWY MIESZKAŃCÓW WSI WOBEC K O N F L I K T U 127 między r y w a l a m i . Ponieważ od l a t znano go j a k o głównego oponen­ ta X został poniekąd k r e o w a n y n a przywódcę przez t y c h , którzy b y l i zadowoleni ze scalenia, a więc r e p r e z e n t o w a l i odmienne stanowisko niż X . O p i n i e sąsiadów o w y d a r z e n i a c h w e w s i D. były zdecydowanie n e ­ g a t y w n e . Wskazywały na u j e m n e cechy charakterologiczne X i jego g r u p y , i c h dążenie do władzy i rządzenia. Podkreślały i c h nieracjo­ nalne podejście do ziemi, która zamiast „rodzić leżała odłogiem". Z a ­ znaczały, że t e n sam geodeta przeprowadzał scalenia w i n n y c h wsiach w okolicy i nigdzie n i e było t a k i e j s y t u a c j i . T a m b o w i e m k i e r o w a n o się głównie r a c j a m i gospodarczymi. Dominowała w n i c h t r o s k a i o d ­ powiedzialność za prowadzony w a r s z t a t pracy, a nie s u b i e k t y w n e racje emocjonalne i rozbudzone nagle zadawnione urazy. M i m o to, że n i e każdy r o l n i k był ze scalenia w pełni zadowolony, oczekiwano na m o ­ m e n t zakończenia prac i rozoranie miedz, „jak na zbawienie, bo już był w i e l k i czas [...] była połowa września i trzeba było orać i siać. Mało k t o patrzył na t e n m e t r czy k i l k a , których m u brakowało [...] b y l i tacy, co sobie sami r o z o r a l i miedze i zaczynali pracę, bo kamienie już były wkopane, t o znaczy zaznaczone miedze, [...] a t a m w e w s i D . była m i l i c j a i jest do dziś m i l i c j a " . Po zakończeniu prac scaleniowych, g d y zapadł już ostateczny w e r ­ d y k t oraz w y t y c z o n o nowe miedze, antagonistyczne u g r u p o w a n i a w e w s i D. wzmogły swoją działalność. K o n f l i k t przekroczył granice w s i , a n a w e t p o w i a t u . Równocześnie opinie mieszkańców w s i D . na t e m a t przeprowadzonej komasacji, przebiegu prac geodety i społecznej r a d y scaleniowej (składającej się z delegatów mieszkańców wsi) i c h r z e t e l ­ ności i fachowości oraz efektów w y k o n a n y c h prac można podzielić na 3 główne g r u p y : 1) opinie negatywne, 2) opinie p o z y t y w n e , 3) opinie n e u t r a l n e inaczej niezaangażowane. O b s e r w u j e m y p r z y t y m zasadni­ czą rozbieżność między zajętymi p o s t a w a m i A, B, C, D a w y p o w i e d z i a ­ m i i o p i n i a m i , c z y l i zachowaniami w e r b a l n y m i a f a k t y c z n y m i . Opinie p o z y t y w n e w y p o w i a d a n e były przez niektórych przedstawicieli g r u ­ p y A, a negatywne — g r u p y C. Krótko można je scharakteryzować następująco: 1. Opinie skrajnie negatywne w y p o w i a d a l i w większości wypadków zwolennicy X . Z a jego czynną namową część z n i c h nie przejęła w po­ siadanie nowo wyznaczonych k o l o n i i . Przyczyną tego stanu rzeczy było oczekiwanie na nową komasację l u b komisję, która b y wydała decyzję o konieczności w e r y f i k a c j i przeprowadzonych prac scaleniowych, „przepunktowała poszczególne działki", a t y m s a m y m zmieniła obecny sta­ tus quo. Uważali o n i , że „dlatego wszystko trzeba znów przepunktować i szkody wyrównać, bo inżynier geodeta popełnił błąd [...] Mierniczy powinien na początku przyjść i zobaczyć, co jest czyje na polu, a on wziął rejestr i z rejestru odrąbał wszystko [...] Na przy- �128 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA kład sąsiad miał działkę, uprawiał ją od bardzo dawna, a teraz znikła m u , k t o i n n y ją m a i uprawia. Taka też działka za szosą jest bez właściciela". S t a n o w i s k u t a k i e m u towarzyszyły antagonistyczne poczynania, e p i ­ t e t y i rękoczyny w stosunku do geodetów, członków r a d y scalenio­ w e j i zwolenników Y, s k a r g i oraz petycje pisemne, oszczerstwa i p l o t ­ k i (tabl. 5-7). T a b l . 5. Schematyczne przedstawienie opinii skoligaconych rodzin na temat prowadzonego scalenia (Opracowanie autorki n a podstawie badań prze­ terenowych) Mateusz=ř=Maria 11921 1 1929 ñotr= J u l i a n a ł «1899 9 ď Jan=pMaria «1920 ,r Tadeusz «1947 J a n = M a r i a n n a Ignacy: J a n i n a 11941 11945 «1905 11939 Piotr 1 Anna «1950 «1952 O O* Kazimierz K r y s t y n a «1933 «1940 AnnaŤ=Jozef 11948 119S2 9 ď Antonina=¡=Wtadystaw «1910 Kazimierz « 1336 Saezepan^Jadwiga « 1910 Krystyna «1942 Cj^meżczyzrra; Q kobiela: * 1910 data uradzania; t/S35data śmierci; Jezef Andrzej «1953 Maria « 1936 Stanistaw=Celina «1930 «1935 Stanistew «1940 Marta «19S3 potomstwu; = matienstwo; ©opinie pozytywne;® opinie negatywne; 0opirtie neutralne 2. Opinie p o z y t y w n e zarówno o przebiegu, j a k i zasadach p r a c y geo­ dety oraz r a d y scaleniowej wyrażali głównie zadowoleni z rezultatów przeprowadzonej komasacji, ale b y l i wśród n i c h również p r z e d s t a w i ­ ciele g r u p y A . I c h zdaniem „inżynier był bardzo ostrożny, wiedział co go czeka i robił wszystko, żeby m u n i k t n i e zarzucił p r z e k u p s t w a czy oszustwa". O n i t o dążyli do stabilizacji i u n o r m o w a n i a życia w e w s i , co zdaje się świadczyć o i c h bardziej r a c j o n a l n y m niż e m o c j o n a l n y m stosunku do prowadzonego w a r s z t a t u pracy. R e k r u t o w a l i się o n i w więk­ szości ze zwolenników Y. Uważali, że „już dawno z t y m i p r o w o k a t o r a m i [czyli zwolennikami X — przyp. M . D.-P.] p o w i n i e n być zrobiony porządek, a sam X p o w i n i e n być zamknięty i koniec [...] O n i narzekają na komisję, bo podobno komisja miała mówić mierniczemu, gdzie on ma postawić słupy. T a k to miało wyglądać: komisja się pyta, dla kogo p a n mierzysz? a on mówi na przykład dla Pawła, a wtedy komisja [...] nie, w i e p a n to za mało [...] przypuść m u pan jeszcze kawałek. Tak miał mierniczy robić według nich". W w y p o w i e d z i a c h i c h przejawia się jednocześnie świadomość t a k i c h cech k u l t u r o w y c h własnej społeczności, j a k swoista d u m a i dążenie „do postawienia na s w o i m " , aby t y l k o nie wydać się „gorszym" czy „głup­ s z y m " o d sąsiada. �POSTAWY MIESZKAŃCÓW WSI WOBEC K O N F L I K T U 129 „Każdy chce na swoim postawić, żeby nie był gorszy od drugiego, żeby d r u g i nie miał lepiej [...] Niech stracę, niech adwokaty wezmą, niech wyprawuję, a m u pokażę, że nie jestem t a k i głupi. Więcej w y d a na adwokatów i prawa, niż t o jest warte, taka zawziętość [...] Teraz ma być jeszcze jedna komisja. Nie jest możliwe, żeby ona zmieniła cokolwiek. Zadrażnia to t y l k o stosunki. Gdyby nie interwencje i petycje X i pisane przez niego za wszystkich podania, sprawa dawno b y była załatwiona". 3. Opinie n e u t r a l n e w y p o w i a d a l i ci, którzy n i e chcieli się narazić któremukolwiek z antagonistycznych ugrupowań oraz próbujący ukryć swoje właściwe stanowisko. Najbardziej charakterystyczne dla repre­ zentantów t e j g r u p y w y p o w i e d z i brzmiały: „komisja punktowała, ale czy ona miała coś do powiedzenia? Różnie t o mówią. J e d n i , że odgry­ wała jakąś rolę, i n n i , że n i e " , albo „do k o m i s j i się n i e wtrącałem [...] j e d n i są zadowoleni z komasacji, d r u d z y nie, a m n i e t a m jest wszystko j e d n o " . Natomiast i c h poglądy na zaistniałe w y p a d k i wykazywały sze­ reg cech racjonalnego, ekonomicznego myślenia. „Inżynier swoje zrobił. W y b r a l i ludzie komisję sami spośród siebie. I wszystko może być w porządku, t y l k o trzeba wszystko brać rozsądnie. Jeżeli ktoś ma mniej ziemi, ale za to lepszej, to jest w porządku. Nawet j a k k t o dostał cały hektar ziemi dalej od domu, to jest w porządku, bo to m u się opłaca. Sprawiedliwie i roz­ sądnie [...] Przecież nawet ci, co b y l i w k o m i s j i , to nie wiedzieli, gdzie k t o dostanie ziemię. N a przykład sąsiad mówi, że specjalnie m u dano ziemię za drogą, a k t o był Duchem Świętym i wiedział, że m u t a m kawałek przydzielą". Częstokroć były t o w y p o w i e d z i połączone z ocenami piętnującymi poczynania t y c h mieszkańców w s i , którzy s w y m postępowaniem m o g l i przyczyniać się do zaostrzenia antagonizmów. Podkreślały one n p . czę­ sto, że „trochę to dziwne, że sołtys obecnie t r z y m a się kurczowo p o l i ­ t y k i X . Dostał bardzo dobrą kolonię, n i e w y p i e r a się, że jest zadowo­ lony, a jednocześnie spiskuje przeciw komasacji razem z X " . Opinie na t e m a t przeprowadzonej komasacji (pozytywne, n e g a t y w ­ ne, n e u t r a l n e ) nie są uzależnione od w i e k u , płci, wykształcenia czy zatrudnienia pozarolniczego. Natomiast wykazują jednomyślność w obrę­ bie poszczególnych małych r o d z i n w r e l a c j i : dziadkowie, ojcowie, dzieci. W zaistniałym k o n f l i k c i e oraz zróżnicowaniu się postaw i o p i n i i na temat komasacji zdecydowanie ujemną rolę odegrało stanowisko przede w s z y s t k i m jednego człowieka. N i e należy jednak zapominać, że splot różnych czynników, w y p a d k o w a różnorakich p r z e c i w s t a w n y c h działań zadecydowały o t y m , że jednostka mająca wszelkie predyspozycje do odegrania p o z y t y w n e j i integrującej r o l i stała się przywódcą n e g a t y w ­ n y m , rozbijającym jedność całej w s i . Bezsprzecznie winę za t o ponosi i społeczność wiejska, która nie potrafiła w k r y t y c z n e j s y t u a c j i wyjść poza osobistą niechęć, aby świadomie stawić czoło biegowi wydarzeń. Wbrew oczywistym faktom argumentem podstawowym, j a k i wysuwali wszyscy niezadowoleni z efektów scalenia, był a r g u m e n t ekonomicz9 — E t n o g r a f i a P o l s k a t. X X V I , z. 1 �MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A 130 Tabl. 6. Schematyczne przedstawienie o p i n i i skoligaconych rodzin na temat prze­ prowadzonego scalenia (Opracowanie autorki na podstawie badań terenowych) Ludwik=Antonina « 4 5 i 1950 t O* 9 Marianna: «1901 J«zef=pJdzefa * 19Ю «1911 Jan=¡=Janina «188? «1900 R a f a ł WładysVaw=Franciszka R o z a l i a =i=Andrzej « 1897 • 1899 t Marek=Maria «1920 «1923 ť Henryk «1932 Aniela «1928 Stanisław * 19(5 Marian * 19(8 Jozefa «1941 Janina = «1923 f Г Jozef J a n «1941 «1942 Jdzef H e l e n a = Bolesław «19S3 «193Б «1932 n y — k r z y w d a . Wyrządzić ją miał przede w s z y s t k i m inżynier geodeta dokonując w a d l i w e j oceny starego g r u n t u , który miał znacznie większą wartość niż nowo usytuowane działki. Ponieważ geodecie pomagali w pracy przedstawiciele r a d y scaleniowej (czy k o m i s j i scaleniowej), w y b r a n i spośród w s z y s t k i c h mieszkańców, o n i również uważani b y l i za współwinnych istniejącej sytuacji. Tabl. 7. Schematyczne przedstawienie o p i n i i skoligaconych rodzin na temat prze­ prowadzonego scalenia (Opracowanie autorki na podstawie badań Mateusz = J a m n a t !9Sr 1 1950 Piotr=f=Jeze!a tra?/ ',is;i2 ď O* Tadeusz=pAnna «1923 *1925 Henryk Adrian Maria « 1945 «1947 «1950 Aleksander=¡=Anna «1916 « 1920 Marta ^ S t e f a n «1915 «1916 Wojciech A d a m W a l e n t y Z y g m u n t «1948 terenowych) «1950 « 1953 «1943 K a z i m i e r z = p Marra «1919 *1Ł25 R y s z a r d Celina Tadeusz «1950 «1947 «1947 Lucyna «1950 N a t y m miejscu należy zastanowić się, j a k i e stanowisko zajęły l o ­ kalne a u t o r y t e t y w stosunku do rozwijających się wypadków w e w s i D . w czasie j e j scalania. I n s t y t u c j e i organizacje społeczno-polityczne oraz organy a d m i n i s t r a c y j n e szczebla powiatowego i wojewódzkiego były od samego początku zaangażowane w przebieg a k c j i . D o n i c h też n a ­ pływały prośby, petycje i s k a r g i obligujące do i c h rozstrzygania od w s z y s t k i c h ugrupowań w e w s i . Stworzyło t o specyficzną sytuację u t r u d - �P O S T A W Y MIESZKAŃCÓW WSI W O B E C K O N F L I K T U 131 niającą wszelkie poczynania pacyfikacyjne. M i m o że i c h p r z e d s t a w i ­ ciele o d p i e r w s z y c h d n i usiłowali załagodzić k o n f l i k t , t o j e d n a k j a k o instancje mające bezpośredni w p ł y w na prawidłowy przebieg k o m a ­ sacji i odpowiedzialne za nią na każdym k r o k u narażone były n a n i e ­ powodzenie. Każda b o w i e m decyzja, czy nawet r o z m o w a mająca n a celu u n o r m o w a n i e stosunków wśród mieszkańców w s i , spotykała się z natychmiastową kontrakcją osób, które z różnych względów nie były z n i c h zadowolone. Również j a k i e k o l w i e k postępowanie mediacyjne było z miejsca torpedowane. W k o n s e k w e n c j i wszelkie działania t y c h i n s t y t u c j i i organizacji w zakresie przywrócenia zasad demokratyczne­ go myślenia i postępowania były bardzo ograniczone. W t r a d y c y j n e j społeczności w i e j s k i e j ogromną rolę odgrywał auto­ r y t e t t a k i c h i n s t y t u c j i , j a k szkoła i kościół. W samej w s i D . żadnej z t y c h placówek nie było, co oczywiście miało p e w i e n wpływ n a z m n i e j ­ szenie i c h r o l i w dziedzinie określania i r e g u l o w a n i a n o r m współżycia sąsiedzkiego. Próbę wpłynięcia na osłabienie k o n f l i k t u podjął proboszcz p a r a f i i , w której granicach a d m i n i s t r a c y j n y c h leżała wieś D . J a k sam p r z y ­ znawał, była ona bardzo nieśmiała. W czasie jednego z n i e d z i e l n y c h kazań wygłosił k i l k a zdań na t e m a t miłości bliźniego i zasad chrześci­ jańskiego współżycia. M i m o że zawarte w n i c h aluzje były odległe od nawiązywania do toczących się we w s i D. wydarzeń, po skończonej mszy odwiedziło go k i l k u j e j mieszkańców z żądaniami wyjaśnień i o d ­ wołania niektórych sformułowań, które przyjęli za skierowane do siebie. Również niepowodzeniem skończyła się próba podjęta przez nauczy­ ciela szkoły, do której uczęszczało gros uczniów ze w s i D. N a l e k c j i wychowawczej wyraził on w p r o s t dezaprobatę odnośnie do wypadków mających miejsce w scalanej w s i . Apelował do wychowanków, a b y w miarę swoich s k r o m n y c h możliwości starali się wpłynąć na postępo­ w a n i e rodziców, a gdy t o jest niemożliwe, chociaż sami w przyszłym „dorosłym" życiu starali się bardziej o b i e k t y w n i e i s p r a w i e d l i w i e oce­ niać podobne sytuacje, kierując się r a c j a m i ogólnospołecznymi, a n i e wyłącznie osobistymi. Reperkusje t e j pogadanki n i e dały na siebie dłu­ go czekać. W ciągu k i l k u następnych d n i szkołę o d w i e d z i l i zagniewani rodzice. Napłynęły na pedagoga s k a r g i do d y r e k c j i szkoły i k u r a t o ­ r i u m , a on sam został d o t k l i w i e p o b i t y przez nieznanych sprawców. W obliczu doznanych porażek zarówno proboszcz, j a k i nauczyciel d a l i za wygraną i więcej tego zagadnienia nie podjęli. Równocześnie w samej w s i D. nie było osoby, która cieszyłaby się jakimś szczególnym a u t o r y t e t e m , mogącej wpłynąć n a złagodzenie k o n f l i k t u . J e j mieszkań­ cy stanęli więc sami wobec problemów, z którymi nie bardzo d a w a l i sobie radę. Dlatego też częściej niż k i e d y k o l w i e k u c i e k a l i się do samo­ sądów l u b sięgali po rozwiązania p r o p o n o w a n o m v ^ z organa sądowe. �132 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A R O L A C Z Y N N I K Ó W ZEWNĘTRZNYCH W K S Z T A Ł T O W A N I U SIĘ P O S T A W W STOSUNKU DO Z I E M I W SYTUACJACH K O N F L I K T O W Y C H Obserwacja przebiegu a k c j i scaleniowych na południowo-wschodnim Mazowszu jednoznacznie wskazuje ujemne s k u t k i i n g e r e n c j i zewnętrz­ n y c h na życie społeczności w i e j s k i e j . W t y m p r z y p a d k u reprezentan­ t a m i „osób z zewnątrz" były różne kategorie urzędników a d m i n i s t r a c j i państwowej i w y k o n a w c y komasacji — inżynierowie geodeci. Z reguły każde i c h wkroczenie kończyło się k o n f l i k t e m z mieszkańcami, w któ­ r y m a k t y w n i e uczestniczyły obie s t r o n y oraz liczne grono sympatyków czy przeciwników określonych osób i i c h stanowisk. Rozpatrując c z y n n i k i , które decydowały o w z a j e m n y m w r o g i m n a ­ s t a w i e n i u między mieszkańcami w s i a w y k o n a w c a m i i przedstawicie­ l a m i a d m i n i s t r a c j i w czasie i po zakończeniu komasacji, zacznijmy od czynników n a t u r y f o r m a l n e j , c z y l i postępowaniu z g o d n y m z przepisa­ m i i t r y b e m urzędowego przebiegu prac związanych z przeprowadza­ n i e m a k c j i scaleniowej. Otóż w s a m y m założeniu, że dla przeprowadzenia komasacji w y ­ starczy zgoda 5 1 % gospodarzy kryło się niebezpieczeństwo, że pozostałe 4 9 % s t a n o w i l i p o t e n c j a l n i niezadowoleni, czy też niechętni scaleniu jeszcze przed przystąpieniem do zasadniczych prac. M o t y w y i c h stano­ w i s k a mogły być różne. N a przykład niechęć do z m i a n y dotychczaso­ wego areału wynikająca z przywiązania emocjonalnego do dotychczas uprawianego g r u n t u (czyli przesłanki psychologiczne), bądź przekona­ nie o jego wyższej niż w i n n y c h gospodarstwach wartości ekonomicz­ n e j . W i a r a t a n i e zawsze musiała mieć p o k r y c i e w rzeczywistości, z w y ­ k l e b o w i e m wynikała z przeświadczenia właściwego t u t e j s z y m r o l n i ­ k o m , że t o co jest moje, jest najlepsze (czyli m o t y w psychologiczny i ekonomiczny). Stanowiska n e g a t y w n e rodziły się również z niechęci do sąsiada, z którym n i e zawsze żyło się w zgodzie, a który właśnie znalazł się w g r u p i e t y c h , co p o p i e r a l i komasację i występowali o nią. Często dużą rolę odgrywała też sugestia, że „sąsiad t y l k o czycha n a moje p o l e " . I n n y m c z y n n i k i e m wiążącym się ściśle z t r y b e m postępowania a d m i ­ nistracyjnego był okres t r w a n i a prac scaleniowych, wynoszący jeden r o k gospodarczy (od jesieni do jesieni). T a k krótki t e r m i n p r z e w i d z i a ­ n y n a przeprowadzenie całej a k c j i utrudniał działalność uświadamia­ jącą w zakresie celowości i efektów, j a k i e niesie za sobą komasacja. Wykluczał o n n a w e t dłuższe bezpośrednie r o z m o w y z s a m y m i zainte­ r e s o w a n y m i . Natomiast mieszkańcy t u t e j s z y c h w s i są n i e u f n i w sto­ s u n k u do wszelkiej i n g e r e n c j i z zewnątrz. Nieufność ta jest być może przeżytkiem przetrwałym jeszcze z l a t pańszczyźniano-poddańczych, k i e d y ,to i n t e r w e n c j a rządu zaborczego czy pana wiązała się zazwyczaj z krzywdą d l a ludności. Jej przełamanie było możliwe j e d y n i e przez �POSTAWY MIESZKAŃCÓW WSI WOBEC K O N F L I K T U 133 znalezienie właściwego podejścia do r o l n i k a , wytłumaczenie m u celo­ wości t a k i c h , a nie i n n y c h poczynań. Wymagało t o j e d n a k znacznej ilości czasu. Gospodarz b o w i e m potrzebował zastanowić się, porozma­ wiać z resztą r o d z i n y . Musiał nabrać pewności, że współuczestniczy w p o d e j m o w a n i u decyzji bezpośrednio go dotyczących, że jego zdanie i w o l a się liczą. Szczególnie t e n ostatni f a k t miał doniosłe znaczenie, ponieważ w ostatnich latach bardzo wzrosło przekonanie rolników o i c h r o l i w społeczeństwie g l o b a l n y m . Jeszcze inną przyczyną konfliktów wynikającą z f o r m a l n y c h zasad czynności scaleniowych była tolerancja obejmująca 5000 m g r u n t u . Oznaczała ona, że po komasacji różnica między wielkością całego sta­ rego areału gospodarstwa a obszarem n o w y c h nadziałów może wynosić 5000 m ( i n p l u s l u b i n m i n u s ) . P r z y stanie dużej ilości małych kawał­ ków z i e m i częstokroć było t o równoznaczne ze zniknięciem k i l k u z n i c h . D l a niewielkiego gospodarstwa była t o poważna strata. I m i m o że w okolicznościach, g d y ilość nowo uzyskanego była mniejsza od stanu posiadanego poprzednio zawsze był on wyższej jakości niż dotychcza­ sowy, t o j e d n a k nie od razu rekompensował poniesiony przez r o l n i k a uszczerbek. Chłop, który otrzymał m n i e j z i e m i niż miał, czuł się za­ zwyczaj s k r z y w d z o n y w s w o i m s u b i e k t y w n y m odczuciu. I t o s k r z y w ­ dzony przez t y c h , którzy w myśl wszelkich zasad powołani b y l i do w y k o n a n i a swej p r a c y t a k , a b y przyniosła ona właśnie j e m u p r o f i t y . Z t r y b e m postępowania urzędowego ściśle powiązane były rozlicz­ ne komisje akceptujące p r o j e k t scalenia l u b później rozpatrujące i n t e r ­ wencje. Precedensem było, że do ogłoszonego p r o j e k t u scalenia można było wnosić w ciągu 2 t y g o d n i zastrzeżenia, które następnie k o m i s y j n i e r o z p a t r y w a n o . O d w e r d y k t u t e j k o m i s j i zależał ostateczny kształt sko­ m a s o w a n y c h pól. Każda, zarówno p o z y t y w n a j a k i negatywna, odpo­ wiedź została wyczerpująco i dokładnie uzasadniona. Jednak próby z m i a n y decyzji t e j k o m i s j i zdarzały się dość często ze s t r o n y t y c h , któ­ r z y nie b y l i zadowoleni z j e j ustaleń. Przejawiały się one przede w s z y s t k i m w p i s a n i u l i c z n y c h skarg i odwołań, głównie do wyższych i n s t a n c j i a d m i n i s t r a c y j n y c h , p a r t y j n y c h i społecznych ( m . i n . M i n i s t e r ­ stwa R o l n i c t w a , PZPR, Z S L , Z B O W i D ) . Każda skarga czy też zaża­ lenie r o l n i k a były r o z p a t r y w a n e przez inną specjalnie powołaną w t y m celu komisję, w skład której w c h o d z i l i obok specjalistów p r z e d s t a w i ­ ciele organizacji p o l i t y c z n y c h i społecznych. Rozpoczynała ona pracę od w i z j i l o k a l n e j . M i m o że komisje t y l k o sporadycznie zmieniały i s t n i e ­ jący w e r d y k t , a g d y nanosiły p o p r a w k i , t o były one n i e w i e l k i e , p r z y ­ jazd każdej z n i c h wyzwalał nadzieje „pokrzywdzonych" na pomyślne zmiany, a wśród „zadowolonych" wzbudzał obawy i poczucie zagrożenia, a t y m s a m y m był zarzewiem do ponownego skłócenia mieszkańców. Ponadto poważnie podważał w o p i n i i mieszkańców a u t o r y t e t w y k o n a w - �134 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA ców, a także prestiż władz a d m i n i s t r a c y j n y c h i organizacji społeczno-politycznych. Na t y m miejscu należy uwzględnić jeszcze inną okoliczność. Otóż tutejsza ludność to w swej liczebnej przewadze chłopi—robotnicy (a w myśl d e f i n i c j i socjologicznych n a w e t robotnicy—chłopi). O d w i e l u l a t ze względu na niewielką odległość i łatwość dojazdu z n a j d o w a l i o n i zatrudnienie w Warszawie, O t w o c k u czy Mińsku M a z o w i e c k i m . I c h dzieci uczęszczały do m i e j s k i c h szkół zawodowych, średnich i wyższych. K o n t a k t y , j a k i e u t r z y m y w a l i z miastem, były więc wielostronne, czę­ stokroć podbudowane więzami pokrewieństwa czy przyjaźni z osobami z a t r u d n i o n y m i w a d m i n i s t r a c j i państwowej oraz pełniącymi rozmaite f u n k c j e w organizacjach społecznych. Bliskość stolicy umożliwiała rów­ nież osobistą interwencję w i n s t y t u c j a c h mających głos decydujący. Interweniujący zazwyczaj autentycznie w i e r z y l i , że w y s t a r c z y zwrócić się do przedstawicieli i n s t a n c j i a d m i n i s t r a c y j n y c h , społecznych czy p a r ­ t y j n y c h , aby uzyskać upragnioną decyzję. Dlatego też bardzo często w stosunku do sąsiadów i osób z k o m i s j i w y s u w a n o n i e r a c j o n a l n y a r g u ­ m e n t spowodowania bezpośredniej i n t e r w e n c j i „osoby wysoko posta­ wionej". Sytuacja wewnątrz w s i charakteryzowała się w p e w n y m momencie n i e u s t a n n y m pisaniem skarg oraz oczekiwaniem n a odpowiedź i jeszcze jedną — t y m razem ostateczną — komisję oraz j e j w e r d y k t . T e n stan w y c z e k i w a n i a i niepewności paraliżował życie gospodarcze i społeczne w s i oraz poważnie zniechęcał t y c h , którzy już zagospodarowali n o w e działki. Wprowadzał on niepokój (we w s i D . podsycany przez X ) , że w każdej c h w i l i może nastąpić zmiana decyzji, a t y m s a m y m powrót „na stare p o l a " . Konsekwencją jego było w s t r z y m y w a n i e i n w e s t y c j i na rzecz z i e m i i gospodarstwa rolnego, ponieważ i c h dalsza eksploata­ cja pozostawała niepewna. Bliższa analiza t y c h s y t u a c j i wskazuje na jeszcze i n n y aspekt życia społecznego w s i , a m i a n o w i c i e na upadek autorytetów. N i e chodzi w t y m p r z y p a d k u j e d y n i e o a u t o r y t e t y lokalne — wiejskie, lecz również o p r e ­ stiż specjalistów czy też l u d z i piastujących stanowiska w h i e r a r c h i i a d m i n i s t r a c y j n e j i społeczno-politycznej. Liczne komisje, które p r z y ­ jeżdżały do w s i D . po komasacji i odjeżdżały bez podjęcia wiążących decyzji, nie zaskarbiły sobie szacunku, lecz wręcz przeciwnie, z w y k l e wpływały na obniżenie prestiżu i n s t y t u c j i , które reprezentowały. R o l n i c y n a t y c h terenach mają głęboko zakorzenioną od l a t w i a ­ rę — wyrosłą na k o n k r e t n y m podłożu poprzednich okresów historycz­ n y c h — „że wszystko można załatwić za pieniądze". Dlatego też geo­ deci na co dzień s p o t y k a l i się z propozycją „łapówki" w zamian za wyznaczenie lepszego g r u n t u . Zarzut, że inżynier wziął pieniądze, był najczęściej w y s u w a n y przez niezadowolonych z wyników scalenia. Rów­ nie częste były sugestie, że wykorzystał wdzięki córek miejscowych �POSTAWY MIESZKAŃCÓW WSI W O B E C K O N F L I K T U 135 gospodarzy i dlatego wytyczył i c h ojcom lepsze kolonie. Oskarżeniom t y m towarzyszyło z w y k l e pisanie skarg na wykonawcę, ponadto obelgi, w y z w i s k a i życzenia najgorszego. Geodeta p r a k t y c z n i e był wobec n i c h bezsilny. Pozostawał w e w s i j e d y n i e r o k . Był sam i w d o d a t k u „obcy", później wyjeżdżał. Dlatego też było regułą, że n i k t z mieszkańców w s i , n a w e t z t y c h bardzo s p r a w i e d l i w y c h , n i e stanął w p r o s t w jego obronie i n i e przeciwstawił się o p i n i i współmieszkańców. Presja o p i n i i w i e j ­ skiej była t u nadal n i e z w y k l e silna. N i e tolerowała ona t y c h , którzy się wyłamywali z ustalonych zasad współżycia społecznego. Jeżeli już znalazł się ktoś, k t o zajął odmienne stanowisko o d reszty w s i , nie miał co liczyć w przyszłości n a jakąkolwiek pomoc sąsiedzką, n i e mówiąc już o i n n y c h rodzajach izolacji i szykan. W t e j s y t u a c j i było oczywiste, że każdy z mieszkańców w s i znajdował świadka, który pod przysięgą zeznawał, że widział j a k inżynier wziął „łapówkę". F a k t y te p o t w i e r ­ dzają znakomicie materiały sądowe . W e wzajemnej r e l a c j i geodeta — wieś mieliśmy więc do czynienia z trwałością t r a d y c y j n e g o w z o r u k u l ­ turowego, nakazującego, nieufność wobec w s z y s t k i c h „obcych" oraz do izolowania i c h spośród środowiska wiejskiego. Patrząc n a komasację od s t r o n y r o l n i k a dostrzegamy oddziaływanie d w u zasadniczych czynników — wzajemnie silnie powiązanych — na kształtowanie się i c h postaw: psychologicznego i ekonomicznego. Z p u n k t u widzenia psychologicznego w momencie rozpoczęcia sca­ lenia przed r o l n i k i e m o t w i e r a się niejako nieograniczona p e r s p e k t y w a o t r z y m a n i a najlepszej z i e m i w e w s i , chociaż nie zawsze jest on prze­ k o n a n y o t y m , który kawałek g r u n t u jest rzeczywiście najlepszy. Z r e ­ sztą, j a k w i e m y , jest t o pojęcie m i m o wszystko dość względne, i n n e j b o w i e m gleby potrzebuje hodowca, a i n n e j uprawiający w a r z y w a czy b u r a k i c u k r o w e . W okresie więc prac geodety r o l n i k w marzeniach „przymierza się" do różnych działek, czuje się już i c h p r a w n y m posia­ daczem. N a w e t n a bezpośrednie p y t a n i a inżyniera zbierającego zawsze życzenia rolników, co do u s y t u o w a n i a nowego nadziału — n i e odpo­ w i a d a n i g d y wprost, którą ziemię najbardziej pragnąłby otrzymać. „Będzie kluczył wokół n i e j , a n i g d y nie powie w p r o s t [...], a n a w e t g d y dostanie t a m , gdzie chciał, t o i t a k nie jest zadowolony". Dlatego też, g d y następuje m o m e n t k o n f r o n t a c j i z rzeczywistością, częstokroć w y ­ daje m u się, że został s k r z y w d z o n y , jego sąsiedzi dostali więcej l u b też lepszą ziemię. 7 Posądzenie o łapownictwo jest pierwszym, najpoważniejszym i najpowszech­ niejszym zarzutem w stosunku do geodetów. Na przykład w czasie prowadzonych badań autorka obserwowała przewód sądowy, w którym skazano w procesie po­ szlakowym na 1,5 r o k u więzienia geodetę oskarżonego przez chłopów o branie „łapówek". Sąd wobec relacji kilkudziesięciu „świadków" pobierania pieniędzy w y ­ dał w y r o k skazujący. 7 �13G MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A Ważny jest w t y m p r z y p a d k u również i n n y c z y n n i k psychologicz­ n y . A mianowicie, g d y w p o p r z e d n i m stanie gospodarstwo miało 3-4 ha z i e m i w d w u d z i e s t u p a r u kawałkach — c z y l i p r a k t y c z n i e wąskie paski, których poszczególne części w y k o r z y s t y w a n o pod różne u p r a w y — a obecnie m a całość skupioną w 3-4 nadziałach, wydaje się t o r o l n i k o ­ w i za mało. O w i e l e m n i e j niż posiadał poprzednio. Z działania tego c z y n n i k a zdają sobie sprawę j e d n a k wyłącznie n i e l i c z n i gospodarze. Ponadto, j a k t o już zaznaczono poprzednio, chłop m u s i mieć czas na dokładne zastanowienie się, poradzenie żony czy sąsiada. Natomiast w czasie samej komasacji wszyscy sąsiedzi są w t a k i e j samej s y t u a c j i i nie bardzo m a się on do kogo zwrócić. Oparcie prac scaleniowych na planach p o m i a r o w y c h i mapach spo­ rządzonych w latach 6 0 - t y c h naszego stulecia miało również bezsprzecz­ nie duże znaczenie psychologiczne d l a mieszkańców w s i . Chłopi ocze­ k i w a l i , że wszelkie prace będą w y k o n y w a n e od początku w e w s i nie wyłączając dokładnych pomiarów i k l a s y f i k a c j i gleby, t a k j a k przebie­ gały one w i n n y c h wsiach w okresie międzywojennym. Tymczasem skorzystano z dokonanych uprzednio pomiarów i oceny k l a s y ziemi, na które nanoszono nowe podziały. Sprawa t a była częstym p r z e d m i o ­ t e m rozmów ludności z geodetą. F a k t t e n świadczy o t y m , że posunię­ cia a d m i n i s t r a c y j n e z l a t poprzednich mogą mieć w dalszym ciągu wpływ n a f o r m o w a n i e się postaw ludności. Czynności w y k o n y w a n e poza zasięgiem w z r o k u budzą nieufność, niepokój i obawę przed oszu­ stwem . Teoretycznie rzecz biorąc chłopi są świadomi wszelkich korzyści, j a k i e niesie za sobą komasacja g r u n t u . Jednak, g d y nadchodzi m o m e n t objęcia n o w y c h działek, nie każdy z n i c h jest w stanie właściwie oce­ nić p r o f i t y , j a k i e przyniesie k o n k r e t n i e j e m u . T y m bardziej że swoje dawne pole doskonale znał, wiedział, j a k i wkład pracy j a k i e przynosił zyski. 8 Oba t e c z y n n i k i psychologiczny i ekonomiczny wpływają n a kształ­ towanie się s u b i e k t y w n y c h sądów i ocen o t y m , że ktoś został s k r z y w ­ dzony, a jego sąsiad n i e s p r a w i e d l i w i e nagrodzony. Stąd t y l k o już k r o k od antagonistycznych zachowań w stosunku do współmieszkańców w s i i wykonawców scalenia, przejawiających się w e w r o g i c h poczynaniach, w y z w i s k a c h , pogróżkach, insynuacjach, skargach i zażaleniach do wszy­ s t k i c h możliwych instancji. Powszechny jest zarzut, że inżynierowie (geodeci, melioranci) gros swojej pracy wykonują w b i u r a c h , a nie bezpośrednio we w s i . Jako pozytywny przykład postępowania podają chłopi scalenia prowadzone w okresie międzywojennym, gdy inżynier przez k i l k a l a t przebywał w jednej w s i , zapoznając się z każdym kawał­ k i e m g r u n t u i dopiero na tej podstawie opracowywał p r o j e k t scalenia, traktując istniejące plany i mapy jedynie pomocniczo. 8 �POSTAWY MIESZKAŃCÓW WSI WOBEC K O N F L I K T U 137 H I S T O R Y C Z N E U W A R U N K O W A N I E P O S T A W DO Z I E M I W SYTUACJACH KONFLIKTOWYCH Spróbujmy zastanowić się, czy opisane współcześnie postawy wzglę­ dem z i e m i i komasacji odznaczają się ciągłością (w znaczeniu występo­ w a n i a w poprzednich okresach historycznych) i powszechnością (w zna­ czeniu występowania na większym obszarze k r a j u ) . Pomocne w t y m zamierzeniu będą dla nas przede w s z y s t k i m informacje na temat spo­ rów s e r w i t u t o w y c h oraz a k c j i scaleniowych. W y n i k a z n i c h jednoznacznie, że w a l k a chłopów o s e r w i t u t y , wspól­ n o t y wioskowe czy zaprzestanie w y m i a n y gruntów toczy się nieprzer­ wanie, chociaż z różnym natężeniem od uwłaszczenia do l a t między­ w o j e n n y c h n i e t y l k o n a Mazowszu, ale i w i n n y c h dzielnicach k r a j u . Świadczy ona o t y m , że c i wszyscy, którzy na z i e m i zostawali, z n a l i j e j wartość i rangę nie t y l k o j a k o własności, lecz i w a r s z t a t u p r a c y — podstawy egzystencji. Wskazuje równocześnie na racjonalny, chociaż s u b i e k t y w n y , stosunek do z i e m i i gospodarstwa, m i m o że częstokroć było t o stanowisko sprzeczne z zasadami świadomej p o l i t y k i r o l n e j i z tego względu k o n f l i k t o w e . L i k w i d a c j a serwitutów i wspólnot w i o s k o w y c h pozbawiała całko­ w i c i e okoliczne drobne i biedne gospodarstwa chłopskie, p r a w i e nie posiadające łąk i pastwisk, możliwości prowadzenia h o d o w l i stanowią­ cej podstawę i c h istnienia. Z k o l e i p r z y zamianie gruntów f o l w a r k spychał chłopów n a ziemie gorsze, a w w y p a d k u , g d y zamiast w y m i a n y stosowano wynagrodzenie pieniężne, było ono zawsze niższe niż p o w i n ­ no i n i e wyrównywało ludności w i e j s k i e j strat. W a l k a o s e r w i t u t y , do której nawiązują w s w y c h w y p o w i e d z i a c h i n f o r m a t o r z y i l i t e r a t u r a h i s t o r y c z n a , jest jednocześnie walką o ziemię. Chociaż nie chodzi w n i e j bezpośrednio o uzyskanie p r a w a własności do kawałka g r u n ­ t u — j a k t o miało miejsce do uwłaszczenia — t o j e d n a k u k i e r u n k o w a n a jest ona na u t r z y m a n i e p r a w do ściśle określonego użytkowania g r u n ­ tów d w o r s k i c h przez chłopów, a w dalszej k o n s e k w e n c j i do poszerze­ n i a obszaru z i e m i f a k t y c z n i e przez chłopów posiadanej. W e wsiach południowo-wschodniego Mazowsza całkowita l i k w i d a c j a serwitutów nastąpiło dopiero w latach 1920-1923. Częstokroć ludność tutejsza mówi o t y m fakcie w t e n sposób, że o t r z y m a l i o d c i n k i lasu w o d p o w i e d n i m stosunku do ilości posiadanych krów „przeciętnie 1,5 m o r g i na krowę". Do t e j p o r y chłopi m i e l i n p . p r a w o wstępu do d w o r ­ skiego lasu i pobierania z niego gałęzi na opał. „Ci co m i e l i po 1 m o r g u s e r w i t u t u m o g l i łamać gałęzie co piątek, c i co 0,5 m o r g i — co d r u g i 9 Por. S. S r e n i o w s k i , Studio nad prawem i stosunkami agrarnymi w Kró­ lestwie Polskim 1831-Ш4, Warszawa 1963, s. 274, 287; K. G r o n i o w s k i , ReaZźzacja reformy uwłaszczeniowej 1864 т., Warszawa 19*63; H . B r o d o w s k a , Ruch chłopski po uwłaszczeniu w Królestwie Polskim 1864-1904, Warszawa 1967. 8 �138 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A piątek [...], był t o t z w . gajny dzień". Natomiast od c h w i l i u r e g u l o w a ­ n i a spraw s e r w i t u t o w y c h i o t r z y m a n i a e k w i w a l e n t u za nie, g d y chcieli zbierać chrust — g r z y b y i jagody w d w o r s k i m lesie, m u s i e l i już płacić specjalny podatek. Jak w y n i k a ze zgodnych w y p o w i e d z i kilkudziesięciu najstarszych informatorów (powyżej 60 r o k u życia), mieszkańcy t y c h terenów w a l ­ cząc o s e r w i t u t y ( t u szczególnie pastwiskowe) k i e r o w a l i się k o n k r e t n y ­ m i r a c j a m i e k o n o m i c z n y m i . „Bez serwitutów n i e byłoby t u żadnego życia d l a n a s " . Bez p a s t w i s k i c h gospodarstwa nie mogły prowadzić h o d o w l i , a zatem p r a k t y c z n i e istnieć. Te same racje przyświecały po­ s t a w o m w stosunku do l i k w i d a c j i wspólnot w i o s k o w y c h . Dlatego też w a l k a o s e r w i t u t y i pastwiska gromadzkie — prowadzona z niezwykłą konsekwencją od p i e r w s z y c h l a t po uwłaszczeniu przez mieszkańców południowo-wschodniego Mazowsza — świadczy przede w s z y s t k i m o po­ z y t y w n y m stosunku do z i e m i i gospodarstwa, pełniących f u n k c j e w a r ­ tości zabezpieczającej podstawę egzystencji. Korzyści płynące z l i k w i d a c j i szachownicy gruntów, t a k i e j a k n p . zwiększenie obszaru gospodarstwa, podniesienie k u l t u r y r o l n e j , wzrost dochodowości i wartości ziemi, zdawały się być oczywiste p r z y n a j ­ m n i e j d l a bogatszych chłopów. P r z e m a w i a za t y m f a k t , że właśnie o n i obok dworów zainteresowani b y l i sprawą komasacji gruntów najczęś­ ciej. N a przykład na południowo-wschodnim Mazowszu w Starej W s i i Sępochowie już p o d koniec X I X w . występowali o scalenie gruntów obok f o l w a r k u przede w s z y s t k i m właściciele gospodarstw powyżej 10 ha. I c h starania uwieńczono sukcesem dopiero w okresie między­ w o j e n n y m . W 1921 r. została skomasowana Stara Wieś, a w 1926 r. Sępochów. Chłopi małorolni, z w y k l e mało uświadomieni, a ponadto czerpiący duże korzyści ze wspólnot w i o s k o w y c h , które l i k w i d o w a n o w r a z z komasacją, nie zawsze b y l i zainteresowani i dostrzegali potrzebę scalania gruntów. Zdarzało się- więc często, że sprzeciwiali się ostro samorzutnie p o d e j m o w a n y m a k c j o m k o m a s a c y j n y m . Stanowisko, j a k i e zajmowała biedota w i e j s k a oraz znaczna część gospodarzy śred­ n i c h , tłumaczono z w y k l e w l i t e r a t u r z e j a k o przyzwyczajenie do t r a ­ dycyjnego gospodarowania i przywiązanie do k o n k r e t n e g o ojcowego zagona. Ta ostatnia i n t e r p r e t a c j a nie w y d a j e się j e d n a k właściwa, ponie­ waż przywiązany do „ojcowizny" mógł być i właściciel większej ilości z i e m i . N i e uwzględnia ona, że gospodarze średni i biedota w i e j s k a opie­ r a l i swoją gospodarkę hodowlaną, która była p o d s t a w o w y m artykułem 10 n 1 2 Wobec b r a k u przepisów p r a w n y c h . Gospodarze zamożni najczęściej tłumaczyli bojkot komasacji ze strony b i e d ­ nych t y m , że scalenie położyłoby kres p r a k t y k o w a n e j od l a t przez t y c h ostatnich kradzieży z cudzych pól. Por. W. G r a b s k i , Materiały w správné włościańskiej, t. 3, Warszawa 1919. 10 11 12 �P O S T A W Y MIESZKAŃCÓW WSI W O B E C K O N F L I K T U 139 i c h z b y t u —• a zatem k o n t a k t u r y n k o w e g o — n a wspólnotach w i e j s k i c h i s e r w i t u t a c h , które p r z y a k c j i scaleniowej l i k w i d o w a n o . Co więcej na s k u t e k zróżnicowanej jakości gleby w y k o r z y s t y w a l i o n i n i e w i e l k i e , urodzajniejsze kawałki g r u n t u wśród pól o r n y c h pod zagony w a r z y w ­ ne. P r z y skomasowanych g r u n t a c h wydzielenie t a k i c h areałów z więk­ szego obszaru było już u t r u d n i o n e i częstokroć chłopi b y l i zmuszeni rezygnować z którejś z dotychczas u p r a w i a n y c h roślin, co p r z y gospo­ darce samożywieniowej było dość i s t o t n y m m a n k a m e n t e m . Równocześ­ nie, ponieważ zazwyczaj najuboższych gospodarzy nie stać było n a pokrycie pełnych kosztów przeprowadzenia scalenia oraz opłacenie m i e r ­ niczego i i n n y c h urzędników a d m i n i s t r a c j i , z reguły spychano i c h na ziemie najgorsze, częstokroć jeszcze n i e w y r o b i o n e . Dlatego też d l a n i c h •— p r z y p r z e w i d y w a n y c h , w y s o k i c h nakładach — zapowiadały się m i n i m a l n e korzyści. Stąd też i c h niechęć do scalania wynikała również z r a c j o n a l n y c h przesłanek ekonomicznych, a n i e j e d y n i e z s e n t y m e n t u „do ojcowskiego zagona". Reasumując dotychczasowe rozważania możemy bez obawy z a r y z y k o ­ wać twierdzenie, że w t y c h wsiach, w których prestiż t r a d y c y j n y c h i współczesnych autorytetów ( t a k i c h j a k : kościół, szkoła, czy l o k a l n a administracja niższego szczebla) jest n i e w i e l k i n a kształtowanie się postaw i zachowań ludności mają bezpośredni wpływ poczynania i w z o ­ r y postępowania miejscowych autorytetów osobowych. Właśnie one s k u ­ piają wokół siebie t y c h w s z y s t k i c h , których interesy reprezentują i któ­ r z y przyswajają sobie i c h postawy. Wyd a je się, że przedstawione i n f o r ­ macje pozwalają również odpowiedzieć na p y t a n i e : jaką rolę w s y t u a ­ cjach antagonistycznych o d g r y w a p o d m i o t sporu •— ziemia, i j a k i e j e j w a l o r y są bezpośrednimi p r z y c z y n a m i zadrażnień. Otóż m i m o że w a r ­ g u m e n t a c j i rolników na p l a n p i e r w s z y w y s u w a n e są zawsze f u n k c j e ekonomiczno-zabezpieczające ziemi, to jednak decydujące znaczenie dla zaistnienia k o n f l i k t u i jego rozprzestrzenienia m a f a k t bardzo silnie rozbudowanego w świadomości ludności poczucia własności ziemi. D l a ­ tego też w sytuacjach antagonistycznych w a l o r y ekonomiczne z i e m i zostają niejako przesunięte n a dalsze miejsce, a dominującą rolę o d ­ g r y w a s u b i e k t y w n e p o j m o w a n i e posiadania. 1 3 Postawy ludności w i e j s k i e j do ziemi w sytuacjach k o n f l i k t o w y c h d e t e r m i n o w a n e były różnymi p r z y c z y n a m i s p r a w c z y m i . Najważniejsze znaczenie miały wśród n i c h j e d n a k i n d y w i d u a l n e odczucia o c h a r a k t e ­ rze r a c j o n a l n y m i i r r a c j o n a l n y m . P r z y t y m należy zaznaczyć, że w c h w i l i r o z w o j u k o n f l i k t u „o ziemię" zazwyczaj m a m y do czynienia z zatarciem głównego celu, do jakiego zmierzały zwaśnione strony. A z taką sytuacją mieliśmy do czynienia w przypadku badanej w s i . �140 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA W jego miejsce rodzi się wiele celów i wartości i n n y c h , pozornie od­ ległych i n i e związanych ze sobą oraz działań zmierzających je d ynie do wyrządzenia szkody p r a w d z i w e m u i r z e k o m e m u p r z e c i w n i k o w i . W świetle p r z e d s t a w i o n y c h d a n y c h można również stwierdzić, że akcje scaleniowe przeprowadzane w przeszłości na obszarze k r a j u w y ­ woływały postawy zarówno p o z y t y w n e , j a k i n e g a t y w n e . W t y m r o ­ z u m i e n i u sytuacja zaistniała współcześnie na południowo-wschodnim Mazowszu jest t y p o w a i dla i n n y c h okolic k r a j u . W y d a j e się więc, że m a m y do czynienia z pewną trwałością i powszechnością postaw l u d ­ ności w i e j s k i e j w stosunku do z i e m i i komasacji. Jednak m i m o zbież­ ności wypadków i i d e n t y c z n y c h zachowań i c h bezpośrednie podłoże jest odmienne. W e w s i D . n i e spotkaliśmy się z o s t r y m dychotomiczn y m podziałem, j a k i był w i d o c z n y w e wsiach scalanych przed I I wojną światową, a który polegał na t y m , że negatywne p o s t a w y w stosunku do komasacji reprezentowała ludność uboga, natomiast w y r a z i c i e l a m i p o z y t y w n y c h b y l i gospodarze zamożni, dążący do w y k o r z y s t a n i a k o ­ n i u n k t u r y na u t o w a r o w i e n i e p r o d u k c j i r o l n e j . J a k powiedziano, oba stanowiska p o d y k t o w a n e były przede w s z y s t k i m r a c j a m i ekonomiczny­ m i , a zatem uzależnione od czynników gospodarczo-społecznych. N a obecne postawy mieszkańców komasowanej w s i w większym s t o p n i u wpłynęły j e d n a k c z y n n i k i emocjonalne (psychologiczne), m i m o że w w y ­ s u w a n y c h przez n i c h argumentach kładziono nacisk przede w s z y s t k i m na racje ekonomiczne. Oddziaływanie czynników emocjonalnych było szczególnie widoczne w t o k u prac scaleniowych i bezpośrednio po i c h zakończeniu. Współcześnie w gronie t y c h , którzy pragnęli przeprowadzenia k o ­ masacji, znaleźli się i n n o w a t o r z y r o l n i c t w a : element najbardziej po­ stępowy, rozumiejący, że j e d y n i e tą drogą możliwa jest zwyżka docho­ dowości gospodarstw. N i e zawsze b y l i to r o l n i c y najzamożniejsi, lecz częstokroć właśnie małorolni, pragnący przestawić swoje gospodarstwa na specjalizację określonej gałęzi p r o d u k c j i r o l n e j . Mieliśmy więc w t y m p r z y p a d k u do czynienia z odmienną sytuacją niż ta, j a k a t o w a ­ rzyszyła a k c j o m scaleniowym przed 1939 r. Sytuacja obserwowana współcześnie świadczy o r a c j o n a l n y c h posta­ w a c h wobec ekonomicznych walorów ziemi wśród w s z y s t k i c h k a t e g o r i i rolników w e w s i . W odróżnieniu do okresu poprzedniego, k i e d y racjo­ nalne postawy względem gospodarstwa wyrażały się w dążeniu do s t w o ­ rzenia warunków zaspokajających potrzeby samożywieniowe r o d z i n y chłopskiej, obecnie coraz częściej wyrażają się one w dążeniu do specja­ l i z a c j i w ściśle określonym k i e r u n k u p r o d u k c j i r o l n o - h o d o w l a n e j . N a ­ leży j e d n a k zaznaczyć, że współcześnie, m i m o postępującego procesu racjonalizacji postaw wobec podstawowego w a r s z t a t u p r a c y r o l n i k a , w sytuacjach k o n f l i k t o w y c h mieliśmy do czynienia przede w s z y s t k i m z i r r a c j o n a l n y m podejściem do z i e m i i gospodarstwa. W y d a j e się, że �P O S T A W Y MIESZKAŃCÓW W S I WOBEC 141 KONFLIKTU wyjaśnienie tego p a r a d o k s u jest możliwe j e d y n i e na płaszczyźnie współ­ p r a c y ze specjalistami z d z i e d z i n y p s y c h o l o g i i społecznej. Dokonana o wyjątkowej zachowań w analiza materiału p o z w a l a trwałości wysunąć jednego z t r a d y c y j n y c h społeczności w i e j s k i e j . również W z o r e m t y m jest s t o s u n k u do „obcych" oraz i z o l o w a n i e i c h w twierdzenie kulturowych wzorów postawa „nieufna" środowisku wiejskim. Zaznaczyła się ona wyraźnie w zachowaniach mieszkańców w s i D. o d ­ nośnie do „ludzi z zewnątrz" — geodetów i p r z e d s t a w i c i e l i k o m i s j i sca­ leniowych. Мирослава Дрозд-Пясецка ПОЗИЦИИ ЖИТЕЛЕЙ ДЕРЕВНИ В КОНФЛИКТНОЙ СИТУАЦИИ, ВОЗНИКШЕЙ НА ПОЧВЕ ЛИКВИДАЦИИ ЧЕРЕСПОЛОСИЦЫ Резюме В работе обсуждаются итоги исследований позиций иповедения сельского коллектива в особой, конфликтной ситуации, имевшей место вследствие проведенной в 1970г. ликви­ дации чересполосицы в одной из деревень юго-восточной Мазовии. Результаты анализа материала позволили обнаружить 4позиции по отношению кпред­ ставленному проекту укрупнить земельные участки: А — отрицательные позиции, Б — по­ зиции положительные, но со многими возражениями, В —положительные позиции, Г — нейтральные позиции. Сверх того установлено, что вдеревне выделились 2 вида руководи­ телей: X — возглавляющий группу отрицательных позиций и У —представляющий лиц с положительной позицией. Одновременно выделено 3 типа позиций по отношению кходу работпо укрупнениюземельных участков, работе инженера-геодезиста, его честности и про­ фессиональному знанию дела: положительные, отрицательные, нейтральные. В рассуждениях учтена также роль внешних факторов при возникновении позиций по отношению кземле в конфликтных ситуациях ипредпринята попытка определить, сущест­ вует ли историческая обусловленность социальных позиций и поведения по отношению к земле в антагонистических ситуациях. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dff823602eb6bd2b684366202423a9e2.pdf 6b9409910ad1cfc8c1c8136227ebd7bc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1059 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:972 Title A name given to the resource Śmierć jako organizator kultury / ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.1, s.79-114 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tokarska, Joanna; Wasilewski, Jerzy S.; Zmysłowska, Magdalena Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V I , z. 1 PL I S S N 0071-18S1 JOANNA TOKARSKA, JERZY SŁAWOMIR W A S I L E W S K I , M A G D A L E N A ZMYSŁOWSKA ŠMIERC J A K O O R G A N I Z A T O R K U L T U R Y Tekst niniejszy jest próbą takiego spojrzenia n a obrzędy c y k l u życia ludzkiego i związane z n i m i wierzenia, które uwydatniłoby rolę poję­ cia śmierci jako i c h logicznego organizatora. Podstawę materiałową stanowią dane etnograficzne z zakresu polskiej t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u ­ dowej oraz współczesnych f o r m obrzędowych, wzbogacone o elementy porównawcze pozapolskie, w t y m także n i e e u r o p e j s k i e . W zgodzie z przyjętą metodologią strukturalno-semiotyczną p u n k t e m wyjścia n i e będzie jedno pojęcie, lecz zdychotomizowana para pojęciowa: opozycja b i n a r n a życie—śmierć. 1 I J a k n i e j e d n o k r o t n i e stwierdzano, panujący w t r a d y c y j n y m myśle­ n i u m e c h a n i z m modelowania, obrazowania świata m a u swej podsta­ w y — a t y l k o t e n u n i w e r s a l n y poziom nas t u interesuje — dychotomiczny, b i n a r n y charakter. Archaiczne u n i w e r s u m jest więc rozdwo­ jone na „ten świat" i „tamten świat" ( k r a i n a zmarłych, duchów, bóstw),, co na p l a n i e pojęciowym odnoszącym się do życia ludzkiego (to ono raczej aniżeli statyczny „obraz świata" będzie b o w i e m naszym p u n k t e m , odniesienia) da się ściśle przeformułować na parę pojęć: życie—śmierć.. T y m dwóm p r z e c i w s t a w n y m ideom można przyporządkować odpowied­ nio dalsze kategorie szczegółowe, które w p r e z e n t o w a n y m t u ujęciu stanowiłyby i c h pojęciowe — semiotyczne czy symboliczne — reprezen­ tacje. Owe pojęcia szczegółowe, będące p o c h o d n y m i wobec a b s t r a k c y j Artykuł podsumowuje cząstkę prac grupy laboratoryjnej studentów etno­ g r a f i i U W (semestr I I - V ) prowadzonej przez jego współautora. Materiały były zbierane w latach 1378-1979 we wsiach Roztocza zamojskiego i w okolicach Sanoka (przy organizacyjnej pomocy tamtejszego Muzeum B u d o w n i c t w a Ludowego, za którą autorzy składają serdeczne podziękowania), wstępnie zaś opracowane w r a ­ mach problemu węzłowego 11,1.IV.3.08 „Historia a świadomość mieszkańców w s i " , kierowanego przez prof, dr A. Kutrzeba-Pojnarową. 1 �80 JOANNA TOKARSKA, JERZY WASILEWSKI, MAGDALENA ZMYSŁOWSKA n y c h k a t e g o r i i , odnajdziemy w k u l t u r z e duchowej wszędzie t a m , gdzie w języku s y m b o l i c z n y m , a więc za pomocą k o n k r e t u (gestów, akceso­ riów), ma być wyrażona ta abstrakcyjna —• bo z n a t u r y swej niedo­ stępna l u d z k i e m u doświadczeniu e m p i r y c z n e m u — sfera: śmierci, t a m ­ tego świata, sił magicznych, s a k r u m . Z pojęć t a k i c h można skompleto­ wać u n i w e r s a l n y zestaw opozycji — katalog cegiełek służących do b u ­ d o w y archaicznego obrazu świata. P r z e d s t a w i m y t u wstępną propozycję takiego zestawu, w postaci wymagającej jeszcze zarówno uzupełnień ilościowych — o nowe ele­ m e n t y — j a k też e w e n t u a l n y c h k o r e k t w p o g r u p o w a n i u składników czy nawet w wyodrębnieniu g r u p . Jest to t y l k o część k a t a l o g u cegiełek w y k o r z y s t y w a n y c h w budowie t r a d y c y j n y c h w i z j i świata: zestaw n i ­ niejszy obejmuje t y l k o te, którymi w języku s y m b o l i c z n y m k u l t u r y wyrażana jest — mówiąc ogólnie — p r o b l e m a t y k a życia i śmierci, które służą do modelowania t a k właśnie rozdwojonego świata i t d . A przecież s p r a w y te — acz o f u n d a m e n t a l n y m znaczeniu dla człowieka — nie w y ­ czerpują b y n a j m n i e j t e m a t y k i s y m b o l i c z n y c h komunikatów danej k u l ­ t u r y , nie stanowią jedynego celu i sensu tekstów m i t o l o g i c z n y c h czy rytuałów; językiem s y m b o l i c z n y m mówi się przecież także o różnorod­ n y c h stosunkach społecznych, o r e l a c j i płci, o k w e s t i i dobra i zła, k u l ­ t u r y i n a t u r y i t d . Natomiast przedstawiony t u zestaw obejmuje — powtórzmy — t y l k o tę „grupę pierwiastków w etnologicznej t a b l i c y Mendelejewa", których używa się do wyrażania idei życie—śmierć oraz, dodajmy, do wyrażenia tego, co poprzez śmierć można symbolicznie wypowiedzieć. A wypowiedzieć można wiele. Wszystkie pojęcia, wchodzące w skład zestawu można podzielić na k i l k a g r u p , przyporządkowując je następującym k a t e g o r i o m : I . Prze­ strzeń, I I . Czas, I I I . Ruch, I V . M a t e r i a i energia, V . I n f o r m a c j a , V I . Czło­ w i e k i g r u p a ludzka, V I I . K l a s y f i k a t o r y f o r m a l n e (grupa prowizoryczna). W nagłówkach poszczególnych g r u p będą one przedstawiane od r a z u w postaci d y c h o t o n i i , odpowiadającej wyjściowej opozycji życie—śmierć. Następujące p o t e m przykłady będą t y l k o hasłowo odwoływać się do publikowanego wcześniej materiału ; n i e k i e d y będą szkicowo suge­ r o w a n e kwestie wymagające jeszcze opracowania. 2 I . Przestrzeń: „ten świat — t a m t e n świat": 1. Przestrzeń trójwymiarowa, uporządkowana, kosmos—przestrzeń zakrzywiona, zakłócona, chaos. Przykładami zakłóconej przestrzeni tamtego świata są takie f o r m y symboliczne wyobrażania zaświatów, j a k l a b i r y n t , idea błądzenia jako Materiał szczegółowy patrz: J . S. W a s i l e w s k i , Podróże do piekieł. Rzecz o szamańskich misteriach, Warszawa 1979, s. 125-150; t e n ż e , Po śmierci wędrować. Szkic z zakresu etnologii świata znaczeń, „Teksty", n r ЗЛ979 i 4/1979; t e n ż e , Podarować—znaleźć—zgubić—zbłądzić. Niektóre kategorie języka symbolicznego związane z opozycją życie—śmierć, „Etnografia Polska", t. 24: 1980 z. 1. 2 �ŚMIERĆ J A K O O R G A N I Z A T O R KULTURY 81 drogi, sposobu dostania się w zaświaty — w baśniach i w związanych z błądzeniem folklorze demonologicznym; błąkanie się dusz j a k o spo­ sób poruszania się po k r a i n i e śmierci w różnych m i t o l o g i a c h . 2. N a t u r a l n a waloryzacja kierunków w stosunku do człowieka: przód, góra, p r a w o — odwrócona orientacja: tył, dół, lewo. Zaświaty jako k r a i n a o odwróconym porządku p r z e s t r z e n n y m , d u c h y j a k o i s t o t y zbudowane na opak, i n w e r s j a obrzędowa w k o n t a k c i e z t a m ­ t y m światem, odwracanie się do tyłu powoduje śmierć — m o t y w y Orfeusza, żony L o t a i t d . 3. C h a r a k t e r y s t y k a przestrzeni z p u n k t u widzenia przydatności d l a człowieka: e k u m e n a — a n e k u m e n a . Własny k r a j o b r a z k u l t u r o w y , ziemia u p r a w n a , d o m — przeciwstawione „klasyfikacyjnym zaświatom", t a k i m j a k okolica jałowa, bezludna, morze, las, obszary n i e u p r a w i a n e i t p . I I . Czas — bezczas: 1. R e g u l a r n y upływ czasu — z w o l n i o n y l u b b r a k upływu czasu. Wątki podaniowe, według których t r z y d n i pod ziemią = 300 l a t na ziemi. Z a t r z y m y w a n i e zegara po śmierci. 2. K i e r u n e k upływu czasu: w przyszłość — w przeszłość. Powrót do przeszłości, wspominanie jako symboliczne uśmiercenie w procesie i n i c j a c j i bohatera; „żałowanie" jako zatrzymanie czasu (za­ kaz żałowania zmarłego człowieka, uniemożliwi m u t o b o w i e m odżycie w n o w e j postaci). 3. Czas codzienny — czas świąteczny, graniczny. D a t y graniczne w c y k l u t y g o d n i o w y m albo r o c z n y m mające związek ze sferą s a k r u m . 4. Dzień—noc (noc j a k o pora działań magicznych obrzędów pogrze­ bowych). I I I . R u c h — bezruch. R u c h p o p r a w n y — r u c h odwrócony.: 1. Prawoskrętny, ze słońcem — lewoskrętny, pod słońce- (dot. k u l t u r północnej półkuli). Związek r u c h u w l e w o z obrzędami p o g r z e b o w y m i i magią śmiercionośną. 2. P o p r a w n i e — na wspak. Wszelka i n w e r s j a jako sposób nawiązania k o n t a k t u z zaświatami, 3. R u c h — zatrzymanie r u c h u . Zakaz prac wymagających zwłaszcza r u c h u obrotowego w okresie po śmierci. IV. Materia — antymateria: 1. K r e a c j a — destrukcja, anihilacja. D e s t r u k c y j n a siła śmierci, duchów; k o n t a k t z antymaterią tamtego świata powoduje anihilację (magiczne jabłka powodują d z i u r y w k i e ­ szeni i t p . m o t y w y ) . 2. M a t e r i a l n y , postrzegalny zmysłowo — n i e m a t e r i a l n y . 3. P r z y d a t n y , stosowany — bezużyteczny, resztkowy. 6 — E t n o g r a f i a P o l s k a t. X X V I , z. 1 �82 JOANNA TOKARSKA, JERZY WASILEWSKI, MAGDALENA ZMYSŁOWSKA O d p a d k i , nieczystości jako sfera k o n t a k t u z siłą nieczystą; zakaz m y c i a przed zabiegami m a g i c z n y m i . 4. Cały, k o m p l e t n y , pełny — uszkodzony, zniszczony, niepełny, p u ­ sty, niedokończony. Niedosianie pola powoduje śmierć; niedokończenie p r a c y sprowadza diabła; niszczenie przedmiotów wyposażenia grobowego jako sposób w y ­ ekspediowania i c h ze zmarłym na t a m t e n świat. 5. Praca •— próżnowanie. Rajskie nieróbstwo — zakaz p r a c y w święto („nie—dzieła"), w d n i 0 symbolice śmierci n p . W i e l k i Piątek. 6. M a t e r i a l n e „kwanty życia" — zakaz i c h stosowania w k o n t a k c i e ze śmiercią. Można t u wymienić różne w różnych k u l t u r a c h — choć raczej nie a r b i t r a l n i e ustalane — o b i e k t y t y p u : m e t a l (zwłaszcza żelazo), kruszce 1 pieniądz, mięso, k r e w , sól, żywność (zwłaszcza „ ż y w ą " — ciasto za­ kwaszone, p o t r a w y i napoje fermentujące, k w a s w ogóle), które podle­ gają szczególnym t a b u w kontekście ze śmiercią: zakaz używania żelaza p r z y t r u m n i e , wnoszenia go do kościoła w postaci b r o n i czy narzędzi, stosowania go p r z y b u d o w i e obiektów s a k r a l n y c h (tradycja „kościółków bez gwoździa żelaznego") i grobów. Żelazo, sól jako apotropaiony, i c h związek z okresem n a r o d z i n o w y m . Nakazy postu p r z y k o n t a k t a c h z sak r u m , na czczo — w m a g i i . Jedzenie przaśne j a k o sakralne (opozycja kwaśne—przaśne j a k o jedna z w i e l u opozycji k u l i n a r n y c h oddających dychotomię żywe—martwe). ч V . I n f o r m a c j a : wiadome — niewiadome: 1. Znane, p r z e w i d y w a n e — nieznane, przypadkowe. 2. Mierzalne, policzalne — niemierzalne. Nieużywanie m i a r w m a g i i (zmierzone—nieskuteczne); nieistnienie miar w raju. 3. Wyrażalne — niewyrażalne (słowem, i m i e n i e m ) , enigmatyczne. Tabuizowanie i m i o n zmarłych, niewymawialność i m i o n bóstw i d u ­ chów. 4. Dźwięk — cisza. Zakaz głośnych prac w dnie t y p u zadusznego, cisza w działaniach r y t u a l n y c h ; ożywiająco — apotropaiczna s y m b o l i k a dzwonienia; opozy­ cja m o w a — m i l c z e n i e . V I . Człowiek. A . Fizjologia: „żywy — m a r t w y " : 1. Fizjologia — b r a k fizjologii, j e j zawieszenie. Z a t r z y m a n i e n o r m a l n y c h p o d s t a w o w y c h f u n k c j i o r g a n i z m u podczas działań sakralno-magicznych: w s t r z y m a n i e oddechu, niejedzenie, post; zakaz śmiechu. 2. Płodność — b r a k płodności. �ŚMIERĆ J A K O O R G A N I Z A T O R KULTURY 83 Aseksualność diabła; d z i e w i c t w o i menopauza jako stany u p r a w n i a ­ jące do kontaktów z s a k r u m , w y k l u c z e n i e od n i c h k o b i e t y - r o d z i c i e l k i . 3. Nieczystość — czystość. W y d z i e l i n y fizjologiczne jako przeszkody w kontakcie z s a k r u m albo apotropaiony; także w planie językowym — zakaz używania n i e p r z y ­ z w o i t y c h wyrazów podczas magicznych w y p r a w . 4. Cielesność — b r a k udziału człowieka j a k o i s t o t y biologicznej. P r z e d m i o t y sakralne — „nie ręką ludzką zrobione", zakaz d o t y k a ­ n i a i c h gołą ręką; stosowanie w m a g i i przedmiotów n o w y c h , nieuży­ wanych. B. Psychologia: „świadomość — nieświadomość": 1. Świadomość — nieświadomość. Trans, ekstaza j a k o sposoby k o n t a k t u z zaświatami. 2. Jawa — sen. Sen, b r a t śmierci; wyobrażenia na temat innego świata na podo­ bieństwo snu. 3. J a w n i e — niejawnie, skrycie, w t a j e m n i c y . Śmierć i zaświaty jako sfera t a j e m n i c y ; u k r y w a n i e w sekrecie prze­ pisów magicznych; rozwiązywanie zagadek po drodze w zaświaty. 4. Wiedza — niewiedza = bajkowa mądrość — głupota (głupota jest mądrością tamtego świata). 5. Zrozumiałe •— niezrozumiałe. Niezrozumiałość jako nośnik wartości magiczno-sakralnej. 6. Pamięć — zapomnienie. Niepamięć zmarłych w wyobrażeniach eschatologicznych, zapomnie­ nie — efektem działania diabła, p r z y p o m n i e n i e •— środkiem apotropaicznym. 7. I n t e n c j o n a l n i e — nieintencjonalnie. Rzeczy p r z y p a d k o w o znalezione l u b zgubione jako środki odebrane z zaświatów albo t a m wysłane: magia związana ze zgubami i rzeczami znalezionymi; gubienie zwłok j a k o rodzaj pochówku. Przytoczone dotychczas pojęcia z g r u p y V I są, j a k widać, przenie­ sieniem w sferę człowieka pojęć mających swe o d p o w i e d n i k i w sferze M a t e r i i i I n f o r m a c j i . Stąd część dotycząca fizjologii, V I A, ma swe ana­ logie w g r u p i e I V , zwłaszcza p. 6, zaś dotycząca psychologii, V I В — w grupie V . Poza t y m należy j e d n a k wspomnieć o opozycjach t y l k o częściowo dających się sprowadzić do t a m t y c h , j a k : 8. Swój — obcy. Demoniczność obcego, jego w a l o r y sakralne i magiczne. 9. D a r •— zakaz daru. D a r j a k o „znak życia" — element więzi, k o m u n i k a c j i społecznej; zakaz d a r u (ujęty j a k o zakaz w y d a w a n i a z domu, pożyczania) wobec panującego porządku śmierci. �84 JOANNA TOKARSKA, JERZY WASILEWSKI, MAGDALENA ZMYSŁOWSKA V I I . K l a s y f i k a t o r y f o r m a l n e (grupa wyodrębniona roboczo): O t w a r c i e — zamknięcie; Para — niepara; C e n t r a l n y — p e r y f e r y j n y ; skrajny; Metafora — metonimia. II Zważywszy, że p u n k t wyjścia s t a n o w i pojęcie śmierci, w y d a j e się zasadne rozpoczynanie analizy obrzędów c y k l u życia ludzkiego od koń­ ca: od pogrzebu przez obrzęd weselny i występujące, zwłaszcza w g r u ­ pach m a r g i n a l n y c h i ezoterycznych, f o r m y obrzędów i n i c j a c y j n y c h , aż do obrzędowości n a r o d z i n o w e j . Ponieważ w s z e l k i obrzęd polega m . i n . na t y m , b y stan zaistniały n a t u r a l n i e wyrazić k u l t u r o w o , przełożywszy go na język s y m b o l i , t a k więc rytuał pogrzebowy — w swej pierwszej p r z y n a j m n i e j fazie — będzie zawierał elementy z szeregu śmierci, którymi zaakcentowana zostanie panująca sytuacja. Tego rodzaju szczegóły symboliczne w ob­ rzędzie p o g r z e b o w y m oraz w wyobrażeniach na t e m a t zaświatów były już prezentowane w c y t o w a n y c h wyżej pracach oraz zasygnalizowane przykładowo w p r z e d s t a w i o n y m zasobie opozycji — w y s t a r c z y więc przypomnieć t a k i e m o m e n t y , j a k symboliczne błądzenie i gubienie zwłok w p e w n y c h t y p a c h pochówku jako realizacja koncepcji zakłóconej prze­ strzeni zaświatów i zakłóceń świadomości (orientacji), stosowane i n w e r ­ sje kierunków (aktywizacja lewej ręki), wyrażanie zatrzymania czasu przez w s t r z y m a n i e r u c h u obrotowego, zakaz prac, zakazy pożywieniowe w czasie stypy, zakazy w y d a w a n i a z d o m u i inne zakazy demonstrowa­ nia „znaków życia", destrukcję akcesoriów pogrzebowych, różne sposo­ b y symbolicznego „u-martwienia", element nieparzystości w w y o b r a ­ żeniach „tamtego świata". M n i e j oczywista w y d a j e się natomiast r o l a pojęcia śmierci w orga­ nizacji obrzędu weselnego, a t y m s a m y m i jego przydatność w analizie. A j e d n a k s y m b o l i k a śmierci obecna jest w przeciągu całego a k t u zamążpójścia — od rozpoczynających zalotów aż po okres u t r w a l o n e g o przeniesienia na stałe młodej żony do d o m u męża. Przystępując do szkicowego omówienia tego przebiegu trzeba stwierdzić, że w planie s y m b o l i c z n y m t r a d y c y j n e wesele s t a n o w i obrzędowo opracowany m o ­ m e n t wielorakiego przejścia: 1) j a k o porzucenie dotychczasowego t r y b u życia (panieńskiego, kawalerskiego) na rzecz rodzinnego — śmierć jest t u operatorem z m i a n y stanu; 2) jest to przejście od swoich do obcych (dla p a n n y młodej) w społecznościach p a t r y l o k a l n y c h : d l a pana młodego jest to w y p r a w a do obcych po pannę młodą i powrót z nią do swoich; procesowi t e m u odpowiada najdokładniej w planie m i t o l o g i c z n y m w y ­ p r a w a herosa do innego świata i powrót ze zdobyczą. T e n sam schemat realizuje również baśń magiczna, będąca według ustaleń W. Proppa �SMIERC J A K O ORGANIZATOR KULTURY 85 i E. Meletyńskiego przekształconą relacją z przebiegu i n i c j a c j i , wzboga­ coną o elementy obrzędowości weselnej . Oczywiście w obrzędzie w e s e l n y m tą płaszczyzną pojęciową, na któ­ r e j może dokonać się pojawienie s y m b o l i k i śmierci, jest przede wszyst­ k i m para pojęć „swój—obcy", analogiczna w r a m a c h archaicznej w i z j i świata do p a r y „ten—tamten świat". Można wyrazić wątpliwość, czy rzeczywiście realne małżeństwo, zawierane między p r z e d s t a w i c i e l a m i dwóch w s i oddalonych od siebie o paręnaście co najwyżej kilometrów (albo wręcz w obrębie t e j samej wsi), jest procesem przejścia od swoich do obcych aż t a k radykalnego, b y prawdopodobne t u było zmitologizow a n i e w w y m i a r z e „ten—tamten świat" *. W y p a d a odpowiedzieć (od­ wołując się ad hoc do p r a w d najbardziej e l e m e n t a r n y c h u s t a l o n y c h d l a człowieka j a k o i s t o t y k u l t u r o w e j , n p . przywołując słowa C. L e v i - S t r a u s sa o zakazie kazirodztwa jako e l e m e t a r n y m w y m o g u i s t n i e n i a społe­ czeństwa), że najwidoczniej p o p r a w n e małżeństwo m u s i być właśnie związkiem pomiędzy sobie o b c y m i (w p r z e c i w n y m razie byłoby t o kazirodztwo, czy p r z y n a j m n i e j endogamia) i obcość tę należy po w i e l o ­ kroć symbolicznie, obrzędowo podkreślać. Stąd antytetyczność o b u s t r o n w obrzędzie w e s e l n y m , i c h przeciwstawianie sobie w różnych współzawodnictwach, starciach słownych, prześmiewkach i t p . , stąd symbolicz­ na wrogość i „porywanie" młodej. 3 Trzymając się ściśle materiału polskiego rozpocznijmy jego analizę od pierwszego zawiązku przyszłej a k c j i weselnej, m i a n o w i c i e od wstęp­ n e j w i z y t y swatów w d o m u młodej. Już t u odnajdziemy m o t y w y k o n ­ t a k t u dwóch światów, reprezentujących obcych sobie, wzajemnie wobec siebie odwrócony porządek: „podług odwiecznego zwyczaju wszystkie p r a w i e obrzędy godowe odprawiano wśród nocy. S w a t więc p r z y b y w a z młodzianem także późnym wieczorem do d o m u d z i e w k i i pukając do d r z w i l u b okna nawołuje" . Sam f a k t przyjścia w nocy, w okresie czasu „na o p a k " w stosunku do właściwego, sugeruje odczytywanie swatów j a k o przybyszów z innego c o k o l w i e k świata. Może n a w e t to zwykłe p u ­ kanie do d r z w i — zachowanie znamionujące przecież, zwłaszcza w k u l ­ t u r z e w i e j s k i e j , obcego — służy t u właśnie celowemu podkreśleniu t e j obcości. T y p o w e słowa obrzędowego zagajenia wypowiadanego przez swatów dadzą się również podobnie interpretować: „ Z daleka przybyliś5 * W. P r o p p , Istoriczeskije korni wolszebnoj skazki, L e n i n g r a d 1946, passim; E. M i e l e t y ń s k i , Poetika mija, Moskwa 1975, s. 262-268. O t y m , że w planie „realistycznym" wyjście za mąż nie stanowiło zbyt często wyjścia poza swojską ekumenę, niech świadczą choćby dane dotyczące w s i p o d ­ laskiej (chłopskiej, nieszlacheckiej) z l a t 1864-1919: ponad 70°/o małżeństw zawarto w obrębie własnej p a r a f i i ; w ponad 40«/o małżonkowie pochodzili z tej samej w s i , a w ponad 33%> — z jednej gromady. Patrz: D. M a r k o w s k a , Rodzina wiejska na Podlasiu 1863-1964, Wrocław 1970, s. 125-126. Z. G l o g e r , Rok polski, Warszawa 1900, s. 356. 4 5 �JOANNA TOKARSKA, JERZY WASILEWSKI, MAGDALENA 86 ZMYSŁOWSKA my... zbłądziliśmy... zginęła n a m gąska (albo jałówka) może u was t u się znajduje..." M o t y w błądzenia to t y p o w y m i t o l o g i c z n y topos dla oznacze­ n i a sposobu poruszania się po t a m t y m świecie, podobnie też gubienie j a k o zachowanie ze sfery nieświadomości — nieintencjonalne, n i e k o n ­ t r o l o w a n e — jest zachowaniem pojawiającym się n a s t y k u dwóch światów. Strona młodego jeszcze raz wystąpi w r o l i obcych, podejrzewanych o to, że są p r z y b y s z a m i z innego świata — w t e d y już, g d y p a n młody przyjeżdża po narzeczoną. Obcość podkreślają t u zabiegi retardacyjne, opóźniające: niewpuszczanie orszaku do d o m u p a n n y młodej, przeszkody przed wejściem i sprawdziany, wynikające z podejrzeń, że obcy są p r z y ­ byszami ze z b y t daleka: „czy wyście aby nie Niemce?". Stąd p y t a n i e o „paszport" (na co pokazywano kawałek pomazanego węglem papieru), a także o hasło: „a poszport macie, a hasło znacie?". Znajomość hasła — t u podobnie j a k przed w r o t a m i baśniowego sezamu — umożliwia o t w a r ­ cie g r a n i c y innego świata, g r a n i c y między s w o i m i a o b c y m i , jest b o w i e m świadectwem znajomości języka „tamtego świata". O w o p y t a n i e o hasło zestawmy z i n n y m zwyczajem, w materiałach t e r e n o w y c h słabo r e p r e z e n t o w a n y m , lecz posiadającym bogatą l i t e r a ­ turę — z zadawaniem zagadek. Obrzędową oprawę dla zagadek stanowią właśnie rytuały weselne i inicjacyjne, t u zdaniem niektórych badaczy t k w i i c h geneza . Zbliżamy się t u t a j do k w e s t i i wymagającej odrębnego, obszernego p o t r a k t o w a n i a : w y p r a w a na „tamten świat" j a k o rozpozna­ w a n i e niewiadomego, pokonanie g r a n i c y między z n a n y m a n i e z n a n y m , zdobywanie w i e d z y tajemnej. A zarazem p r o b l e m a t y k a zagadek wiąże się nierozdzielnie ze z j a w i s k i e m maskowania językowego w k o n t a k c i e z t a m t y m światem: tabuizacja słów, omówienia metaforyczne, języki sztuczne, sekretne. Na t y m miejscu kwestię tę możemy przedstawić j e ­ d y n i e szkicowo. e Zwróćmy uwagę, że mediacyjnej r o l i zagadki — umieszczonej w p u n k c i e ' g r a n i c z n y m między d w i e m a k r a i n a m i , t a m gdzie stróżuje Sfinks — odpowiada znamienna dwoistość j e j b u d o w y . N i e miejsce t u na analizę folklorystyczną, ale proste przykłady wystarczająco wyraź­ nie sugerują prawidłowość: „nie je, nie pije, a chodzi i b i j e " , albo „stała panna biała, sto sukienek miała, j a k ją rozbierali, to wszyscy pła­ k a l i " . Dwoistość można dostrzec w t y m , że zamaskowany obiekt, który trzeba odgadnąć, o p i s y w a n y jest t a k j a k człowiek, podczas g d y okazuje się być m a r t w y m p r z e d m i o t e m (zegar) albo rośliną (cebula). Zagadka łączy zatem to, co nie daje się połączyć, co należy do różnych sfer: Patrz пр.: A. T y l o r , English Riddles from Oral Tradition, Berkeley 1951, s. 687-688; W. M i t r o f a n o w a , Russkije narodnyje zagadki, L e n i n g r a d 1978, s. 34-35, 118; L. M a l i n o w s k i , Zarysy życia ludowego na Szlązku, „Ateneum", t. I I , Warszawa 1877, s. 648. 0 �ŚMIERĆ J A K O O R G A N I Z A T O R 87 KULTURY k u l t u r y i n a t u r y , człowieka i p r z y r o d y , ale przede w s z y s t k i m łączy kategorie ożywionego i nieożywionego. Stwierdzono to dla próby zaga­ dek europejskich; nie inaczej wyglądają r e z u l t a t y analizy zagadek polskich, których badacz powiada, iż: „zagadka jest przeistoczeniem tego, co m a r t w e , w to, co żywe [...]. Ożywia ona rzeczy m a r t w e nie t y l k o w t y m znaczeniu, że dobiera dla n i c h p r z e d m i o t y zastępcze z kręgu istot żywych, lecz i w t y m także, iż przedstawia te i s t o t y w r u c h u i dzia­ łaniu" . 7 A l e końcowe stwierdzenie, iż w metamorfozie t e j „wyraźnie się prze­ j a w i a głęboka, przenikająca cały f o l k l o r tendencja animizująca i a n t r o p o m o r f i c z n a " uznajemy za niewystarczające. Naszym zdaniem tłuma­ czenie owego przejścia od nieożywionego do ożywionego p o w i n n o uwzględniać obrzędową „lokalizację" zagadki na s t y k u dwóch światów, j e j r o l i jako klucza do świata Nieznanego, świata obłożonego zresztą językowym tabu, gdzie obowiązują nakazy metaforyzacji języka. Roz­ wiązywanie zagadki jest sprawdzianem umiejętności mówienia o rze­ czach m a r t w y c h j a k b y były żywe, a więc mówienia w języku jednego świata o rzeczach innego świata. Jest zatem próbą umiejętności prze­ chodzenia między d w o m a światami na płaszczyźnie czysto językowej, intelektualnej. Obrzęd weselny l u b i n i c j a c y j n y może zawierać analogiczne s p r a w ­ dziany, przeniesione na inne płaszczyzny. Na m o n g o l s k i m weselu p a n młody m u s i rozwiązać węzeł, który jest przecież j a k b y przeformułowan i e m idei zagadki z poziomu a b s t r a k c j i i n t e l e k t u a l n o - w e r b a l n e j na p o ­ ziom k o n k r e t n i e m a n u a l n y ; jeszcze częściej zadanie polega t a m na rozłamaniu dwóch kręgów szyjnych barana, kręgów, które są ze sobą w s k o m p l i k o w a n y sposób zczepione. T r a k t u j e się t o jako sprawdzian nie siły, lecz mądrości. Zbliżony sens może posiadać n o t o w a n y w p o l ­ skiej k u l t u r z e lffdowej zwyczaj m i k r o - i n i c j a c y j n y : idącemu po raz p i e r w do szkoły dziecku daje się do rozwiązania węzeł, zawiązany na prze­ chowanej od urodzenia pępowinie, a m o t y w a c j a m i : „żeby było mundre, cwane, żeby miało dobrą pamięć". Rozplatanie węzła — t a k j a k i roz­ wikłanie zagadki — to w obrzędzie i n i c j a c y j n y m zarówno otwarcie drogi, sprawdzian k w a l i f i k a c j i uprawniających do wkroczenia w obręb innego świata, j a k też lapidarne podsumowanie p o b y t u t a m : symbo­ liczna kwintesencja kluczenia po splątanym l a b i r y n c i e zaświatów, po którym wędrówka przynosi wiedzę. Weselna w y p r a w a pana młodego nawet w tekstach przyśpiewek w e ­ selnych opisywana jest jako daleka droga w nieznane. N i e p r z y p a d k o w o w swej o r a c j i drużba — przedstawiwszy się słowami „przybyliśmy z k r a - K . K ó n g á s M a r a n d a , The Logic of Riddles, [w:] Structural Oral Tradition, Philadelphia 1971; J . M . К a s j a n, Poetyka polskiej dowej, Toruń 1976, s. 16, 20, 55. 7 Analysis zagadki of lu­ �88 JOANNA TOKARSKA, JERZY WASILEWSKI, MAGDALENA ZMYSŁOWSKA j u bardzo dalekiego" — nazywa pana młodego „śmiałkiem"; jego podróż ma cechy w y p r a w y baśniowego śmiałka do innego państwa. „Jedziemy, jedziemy dróżeczki nie w i e m y , kogóż się spytamy, nikogo nie z n a m y " — ta przyśpiewka może być odczytana wręcz jako opis pośmiertnych p e r y ­ p e t i i duszy w zaświatach, błądzącej w p o s z u k i w a n i u d r o g i do r a j u . 8 Nic t e d y dziwnego, że w momencie opuszczania domostwa p a n n y młodej, w e wspólnej drodze do kościoła, p o j a w i a się z n a m i e n n y zakaz, który towarzyszy w s z e l k i m wyjściom z „tamtego, świata": „nie w o l n o młodym oglądać się za siebie, póki chata, z której w y s z l i , nie- z n i k n i e i m z o c z u " . Jego naruszenie skończyłoby się tragicznie, oznaczałoby b o w i e m ulegnięcie porządkowi „tamtego", zorientowanego na tył (tak j a k i na dół oraz w lewo) świata śmierci i uniemożliwiło wyjście na świat życia. Logiczny jest on więc zwłaszcza wobec osoby pana młode­ go, dla p a n n y młodej m a natomiast sens t y l k o a b s t r a k c y j n o - f o r m a l n y , w w y m i a r z e czasu: odwrócenie się w tył oznaczałoby zwrócenie się k u przeszłości, niepożądane wobec zamierzonego obrzędu przejścia, zmia­ n y stanu. W t e j s y t u a c j i można uznać za znamienne, iż współcześnie zakaz t e n spotyka się w symetrycznie odwróconej postaci — j a k o n a ­ kaz z celowościową, magiczną motywacją: panna młoda p o w i n n a o d w r a ­ cać się za siebie, żeby d r u h n y powychodziły za mąż. T a k j a k zmarły odwożony na cmentarz „zabiera ze sobą" t y c h co się odwrócili, t a k t u panna młoda „zabierze" do ślubu pozostałe p a n n y . Odwrócenie się usta­ n a w i a związek między osobą odchodzącą a opuszczonymi, p r z y c z y m umysł archaiczny „ma do w y b o r u " : czy w w y p a d k u w y j a z d u p a n n y młodej uznać t e n związek za n i e k o r z y s t n y dla n i e j (bo ją z a t r z y m u ­ jący), czy też za k o r z y s t n y dla i n n y c h dziewcząt (bo j e w y p r o w a d z a ­ jący). 9 Te t e k s t y weselne, które opisują akcję obrzędu niejako z p e r s p e k t y ­ w y p a n n y młodej, n p . pieśni śpiewane przez weselników z j e j s t r o n y , opisują drogę jako odejście w krainę śmierci. L a m e n t o m młodej na o d j e z d n y m towarzyszy nieodzowny w obrzędach o charakterze pogrze­ b o w y m płacz r y t u a l n y : Już więcej sypiać t u nie będę Bo się stąd daleko przesiędę [...] Gdy była od m a t k i w pół drogi, Płakała ąż m i żal niebogi. Tuż ja t u będę mieszkała J a k b y m się na inszy świat dostała . ie Czyni t a k podający t e n tekst (nie łącząc go zresztą z weselem) J . К o 1 b u s z e w s k i , Dziwne podróże, dziwni podróżnicy, Warszawa 1977, s. 47. • H. B i e g e l e i s e n , Ze studiów nad pieśniami i obrzędami weselnymi, „Wisła", t. 7: 1893, s. 494. " Tekst X V I - w i e c z n y cyt. za: K. W ó j с i e с к i , Zarysy domowe, Warszawa 1842, t. I V , s. 182. 8 �SMIERC JAKO ORGANIZATOR KULTURY 89 Owe „wpół d r o g i " to l i n i a graniczna między obszarem s w o i m a obcym, akcentowana w e współczesnym weselu szlabanem p o k o n y w a ­ n y m za w y k u p z wódki, d a w n i e j — po uzgodnieniu przez specjalnego wysłannika — swata l u b swastkę. W planie m i t o l o g i c z n y m odpowiada j e j granica o b u światów, zaś przekraczający ją wysłannik — mediator, choćby j a k o „boski oszust", złodziej nawet, t z w . t r i c k s t e r , to odwiecz­ na postać światowych m i t o l o g i i . Zasygnalizujmy, że analogie t e j m i t o ­ logicznej postaci wobec ról obrzędowych swatów-rajków wymagałyby oddzielnej, obszernej prezentacji. Przedstawiony powyżej zakaz odwracania się za siebie w c h w i l i przejścia to t y l k o jedna z w i e l u reguł stanowiących, iż opuszczanie innego świata m u s i odbywać się w sposób zdecydowany, d y n a m i c z n y . Szybkość, jazda na wyścigi — to nieodzowne cechy przejazdu orszaku w t r a d y c y j n y m weselu. N i k t nie chce być ostatni, osobie samotnej zaś, jadącej w pojedynkę, n i e w o l n o jechać na końcu, bo by ją diabeł p o r ­ wał. T e n sam sens mają też t r a d y c y j n e zalecenia pośpiechu d l a klęczą­ cej przed ołtarzem p a n n y : które z młodych wstanie jako pierwsze z klę­ czek, pierwsze skończy modlitwę p r z y bocznym ołtarzu, pierwsze w y j dzie z kościoła — to będzie górą w małżeńskim pożyciu. Pod postacią wróżby magicznej o zewnętrznie „życiowym" charakterze u k r y w a się t u recepta mitologicznego pochodzenia, zalecająca, b y oderwanie się od świata sakralnego następowało w sposób d y n a m i c z n y . O w a — n a z w i j m y ją t a k — „zasada szybkiego p o w r o t u " dotyczy zarówno powrotów z cmentarza, j a k też z t y c h miejsc — k l a s y f i k a c y j ­ n y c h zaświatów — gdzie po zabiegu m a g i c z n y m pozostawiano kołtun, chorobę i t p . ; obowiązywała też w p o w r o t a c h dziewcząt z obrzędów świę­ tojańskich. Biegiem, na wyścigi wracano z p a s t e r k i i r e z u r e k c j i ; z n i e ­ w i e l k i m chyba r y z y k i e m przyjmować można archaiczny rodowód t y c h uroczystości jako spotkań z duszami przodków (rodzaj „dziadów"), choć oczywiście m o t y w a c j a m a dziś wyłącznie magiczny charakter: „kto p i e r w s z y wróci do d o m u , t e n pierwszy na wiosnę skończy prace w p o l u ' , Zauważmy na marginesie, że występujące w t a k i c h razach magicznem o t y w a c j e przykrywają sens głębszy, bo dotyczący zrębów w i z j i świa­ ta. N a przykład zwyczajowe trzaskanie z bata w t r a k c i e przejazdów orszaku weselnego jest m o t y w o w a n e jako odstraszanie złych duchów grożących pannie młodej. I choć jest to tłumaczenie „zgodne ze s t r u k ­ turą" (przejście j a k o okres z logicznego p u n k t u widzenia niepewny, a m b i w a l e n t n y , stąd zagrożenie demoniczne), u z n a j m y je t y l k o za m o ­ tywację powierzchniową, bliską i n f o r m a t o r o m z r a c j i swej — z n a m i e n ­ nej dla m a g i i — iluzorycznej celowości, przydatności. Wyjaśnienia t a k i e stanowią warstwę głębszą w p r a w d z i e niż „wtórne racjonalizacje", ale nie sięgają poziomu sensu u k r y t e g o w r a m a c h w i z j i świata — w t y m w y p a d k u świata rozdwojonego, w przejściu między sferami którego o b o ­ wiązuje reguła d y n a m i z m u . �90 JOANNA TOKARSKA, JERZY WASILEWSKI, MAGDALENA ZMYSŁOWSKA To, co w obrzędach weselnych zaznaczone jest przez symboliczne porwanie („małżeństwo przez p o r w a n i e " — złuda X I X - w i e c z n e g o ewol u c j o n i z m u , rozumiejącego s y m b o l l i t y l k o j a k o przeżytek) albo przez realne kradzieże w gronie weselnych gości, m a swe o d p o w i e d n i k i na poziomie m i t o l o g i c z n y m i b a j k o w y m . N a t y m p i e r w s z y m •— kradzież, oszustwo to t y p o w e sposoby uzyskania dóbr niebiańskich dla l u d z i , na d r u g i m — ucieczka z księżniczką z podziemnego świata t o sposób za­ w a r c i a małżeństwa t a k oczywisty, że p r z e t r w a o n w n a j p o p u l a r n i e j ­ szych przekształceniach gatunków l i t e r a c k i c h w k u l t u r z e p o p u l a r n e j , w e wszelkiego t y p u m o t y w a c h uprowadzenia i t d . I n n y m aniżeli uciecz­ k a sposobem dynamicznego przełamania g r a n i c y obu światów jest w y ­ gonienie: w ,,tę stronę", z r a j u na ziemię — A d a m a i E w y ; w „tamtą" — duchów, g d y przestają być potrzebne, po zakończeniu „dziadów" (a kysz!) albo seansów magicznych {apage satanás]). Przykłady można b y oczywiście mnożyć. Dogłębna analiza owego d y n a m i z m u j a k o wspólnego m i a n o w n i k a w i e l u epizodów u l o k o w a n y c h na g r a n i c y światów musiałaby być prze­ prowadzona na k i l k u planach. Szkicując ją t u s t w i e r d z i m y , iż jeśli po­ zostać na t e j płaszczyźnie analitycznej, która obejmuje zręby świato­ poglądu, trzeba b y rzec, iż j a k i e k o l w i e k przejście między t a k r a d y k a l ­ nie różnymi o d , siebie sferami, j a k życie i śmierć, może się odbywać j e d y n i e na zasadzie s k o k u . Żadne płynne pokonanie dzielącego je d y ­ stansu nie jest możliwe. Gwałtem i p o r w a n i e m jest przecież sama śmierć — co zostało zapisane w t y l u już tekstach, podobnie j a k t y l k o na drodze „porwania", „uniesienia" może się odbyć mistyczne „zachwy­ cenie do n i e b a " (gr. ékstasis — p o r w a n i e , zachwyt). Wyrażając to samo n a płaszczyźnie zasad f o r m a l n y c h , rządzących konstrukcją obrzędu albo budową tekstu, można b y zapewne p o w i e ­ dzieć, że przeskok jest j e d y n y m sposobem przejścia między d w o m a sta­ n a m i albo między d w i e m a przestrzeniami a k c j i , ioci — jeśli są one rzeczywiście różne, jeśli dokonuje się t u istotna zmiana jakościowa. Jeśli wreszcie pozostać p r z y analizie k o n k r e t n y c h wyobrażeń, t o można spostrzec, że niektóre cechy obrazów „ t e g o " i „tamtego świata" powstały n a bazie p a r a d y g m a t u rozdwojonej na świadomość i nieświa­ domość p s y c h i k i l u d z k i e j . Skoro więc n p . baśniowo-podaniowy i n n y świat m o d e l o w a n y jest na podobieństwo k r a i n y s n u czy też h a l u c y n a ­ cji, to n i c dziwnego, że wyjście zeń będzie przedstawione jako skok podobny do obudzenia — z charakterystyczną dematerializacją i l u z o ­ r y c z n y c h złud: czapka złotych monet w y n i e s i o n y c h z podziemi zmienia się nagle w czapkę suchych liści, ciała zaś pięknych kobiet — w szkie­ l e t y wisielców. Podobne obrazy przewijają się w tekstach weselnych. Domostwo pana młodego malowane jest w pieśniach i w oracjach zapraszających j a k o świat na opak — k o m i c z n y i t y m różniący się od „prawdziwych" �SMIKRC J A K O ORGANIZATOR KULTURY 91 zaświatów, ale podobnie j a k one b u d o w a n y z a n t y m a t e r i i . Przykłady można b y mnożyć, obfitowałyby one w szczegóły opisujące d o m mło­ dego j a k o z b u d o w a n y z antymateriałów, t a k i c h j a k w i a t r , t r a w a i t p . , gdzie poczęstunkiem będzie antyjedzenie. „Zapraszamy na wieprza t u c z ­ nego, miotłą potrącanego, i n o że go t a m nie będzie całego... Będzie koza bez ogona, wół miotłą z a b i t y " i t d . P o d s u m o w a n i e m t e j weselnej uczty jako gościny w i l u z o r y c z n y m antyświecie są słowa drużby: „i j a t a m byłem, miód, w i n o piłem, wszystko po brodzie ciekło, do gęby nic nie trafiło". Postacie z kręgu pana młodego monstrualizują w t e j części wesela własną obcość (niejako na użytek s t r o n y przeciwnej) przez przebiera­ nie się — już t o w łachmany sugerujące wędrownych dziadów, już to w strój parodiujący g r u p y obce — Żydów, Cyganów; łamańce językowe mają też stanowić naśladownictwo i c h języka, w którym dobijano t a r g u za pannę młodą, płacąc znów antypieniędzmi (skorupami potłuczonych garnków, jajek). Sytuacja jest zresztą do pewnego stopnia symetrycz­ na — pannę młodą również przebierano: „za mamunę", także już wcześ­ n i e j m a t k a j e j występowała w odwróconym sierścią n a w i e r z c h kożu­ chu, symbolizując w i l k a . W n o w y m domostwie m a miejsce k u l m i n a c j a procesu przechodzenia od życia przez śmierć do ponownego odżycia w zmienionej postaci. Młodą obowiązywały dotąd zakazy charakterystyczne dla s y t u a c j i śmier­ ci: zakaz patrzenia do lustra, zakaz noszenia w s t r o j u w e s e l n y m rzeczy k o l o r u czerwonego, zakaz śmiechu. Nakazywano j e j milczenie (z m a t e ­ riału pozapolskiego: także bezruch w momencie z m i a n y stroju) obowią­ zywał ją też — czasem przez t r z y d n i , wespół z p a n e m młodym •— post; t e n ostatni zwyczaj s p o t y k a n y jest także pozaeuropejskim, chrze­ ścijańskim kręgiem k u l t u r o w y m , co pozwala wykluczyć wyjaśnienie a r g u m e n t e m l i t u r g i c z n y m , t y p o w e dla informatorów: młodzi poszczą, bo będą przystępować do sakramentów. Post, m e t o n i m i a śmierci składa się na zespół środków powodujących zmianę stanu przez symboliczne uśmiercenie. Przybywając do d o m u męża młoda reprezentuje niewiedzę i działa­ nie na opak, charakterystyczne dla swego („tamtego") świata. N i e u m i e wykonać p o d s t a w o w y c h czynności: siada p r z y wręczonej kądzieli i uda­ je, że n i e u m i e prząść, pozoruje nieumiejętność zamiatania, mielenia, z m y w a n i a . Proszona do tańca kuleje, dopiero symboliczne przekucie j e j przez k o w a l a u w a l n i a ją od t e j ułomności. Przyśpiewki ironizują na j e j temat, że nie w i e nawet, j a k się woła n a zwierzęta domowe. O d teściowej „uczy się" n a j z w y k l e j s z y c h czynności gospodarczych, t a k i c h nawet, j a k pierwsze gotowanie wody. Szczegóły te przywodzą na myśl te m o m e n t y z opisów i n i c j a c j i p l e ­ m i e n n y c h , k i e d y t o adepci, powróciwszy po zakończonych ceremoniach do domów, pozorują nieznajomość m o w y , umiejętności jedzenia i n a j - teriały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", t. 4 cz. 3, s. 17. �92 JOANNA TOKARSKA, JERZY WASILEWSKI, MAGDALENA ZMYSŁOWSKA prostszych n a w e t sposobów pracy, b y t y m symbolicznie wyrazić f a k t s w y c h n o w y c h narodzin. Analizując zbieżność s y m b o l i k i obrzędów weselnego i inicjacyjnego trzeba uwzględnić fakt, że w k u l t u r a c h kręgu — ogólnie mówiąc — euroazjatyckiego wesele prawdopodobnie wyparło i zastąpiło inicjację. T o ono przecież, a nie, j a k w społecznościach p l e m i e n n y c h A f r y k i czy A m e r y k i , s t a n o w i najważniejszą, najbardziej rozbudowaną ceremonię w c y k l u obrzędowym życia człowieka. Być może w o l n o t o wiązać z p r o ­ cesem postępującej od wieków w społecznościach kręgu euroazjatyckie­ go „detrybalizacji", z bardziej t u zaawansowanymi procesami wyłania­ nia się j e d n o s t k i l u d z k i e j , i n d y w i d u u m j a k o p o d m i o t u działań społecz­ n y c h , a więc i obrzędowych. Zawarcie małżeństwa b o w i e m z n a t u r y swej jest a k t e m o bardziej j e d n o s t k o w y m charakterze, aniżeli zbioro­ w a — w r a m a c h g r u p y rówieśniczej — inicjacja. Może więc w t o k u owego w y p i e r a n i a i n i c j a c j i przez wesele nastąpiło pewne wchłonięcie, dziedziczenie elementów zamierającego obrzędu przez n o w y . Było to o t y l e konieczne, że wesele w swej w a r s t w i e symbolicznej nie może ograniczać się do zademonstrowania dokonującego się f a k t u społecznego (podjęcie wspólnych działań p r o d u k c y j n y c h , p r o k r e a c y j n y c h itp.), ale m u s i a k t t e n poprzedzić p e w n y m m i t o l o g i c z n y m w p r o w a d z e n i e m . Nie­ gdyś dawała j e właśnie ceremonia i n i c j a c y j n a , a obecne wesele podej­ m i e ów wątek — n a z w i j m y go — „powrotu do praczasu"; w p r z y p a d k u wesela polskiego będzie to powrót do s y t u a c j i r a j s k i e j oraz do p i e r w ­ szej p a r y l u d z k i e j . Chcąc zrozumieć sens owego p o w r o t u trzeba odwołać się do zasady biologicznej, a możliwej do przeniesienia także na g r u n t k u l t u r y ducho­ w e j : „ontogeneza powtarza filogenezę". Każde zawarcie małżeństwa, a więc zapoczątkowanie kolejnego odcinka egzystencji g a t u n k u l u d z ­ kiego, w y m a g a p o w r o t u do p a r y prarodziców; g d y łańcuch pokoleń m a przedłużyć się o następne ogniwo, w t e d y wraca się do ogniwa p i e r w ­ szego, do — językiem biologii mówiąc — „środowiska macierzystego" gatunku. Przyrównywanie p a r y młodej do A d a m a i E w y to częsty zabieg w t r a d y c y j n y c h oracjach weselnych. W symoblicznych akcesoriach obrzędu u j a w n i a się nawiązanie do R a j u i D r z e w a Wiadomości, którego owoc był przecież przyczyną czy środkiem połączenia pierwszej p a r y . Symbolikę tę niosą w weselu przede w s z y s t k i m rózga weselna oraz kołacz (korowaj). Ta pierwsza jest n i e k i e d y dosłownie t r a k t o w a n a jako pochodząca z rajskiego drzewa: używana w śląskim weselu latoroska pochodzi — j a k to formułuje oracja starosty — „z drzewa oliwnego, które urosło na grobie człowieka pierwszego — t o jest A d a m a [...] Bóg posłał Anioła swego po latoroskę do drzewa tego, co w p o j s t r z o d k u r a j u �SMIERC JAKO ORGANIZATOR 93 KULTURY stoi [...] t a k tez t a oblubienica posyła tę gałązęckę s w o j e m u oblubień­ cowi" Trzeba p r z y t y m pamiętać, że pod te b i b l i j n e wyobrażenia k u l t u r a l u d o w a podprowadziła niejako swój własny archaiczny obraz — m o t y w kosmicznego drzewa życia, skądinąd tkwiący przecież także u podłoża przedstawień księgi rodzaju. Zwracano już uwagę na to, że pod p o ­ stacią weselnego k o r o w a j a realizuje się archetyp drzewa kosmicznego . W y s t a r c z y zatem, jeśli o d n o t u j e m y takie dodatkowe szczegóły, j a k za­ każa używania soli do ciasta na kołacz; pamiętać trzeba, że sól to t y p o w y środek i z porządku życia, niewskazany w kontakcie ze światem transcen­ d e n t n y m . Przepisy określające sposób przynoszenia w o d y do ciasta albo gałęzi do zdobienia kołacza (woda „nie napoczęta" p o w i n n a być czer­ pana w m i l c z e n i u , n a czczo) są identyczne j a k p r z y z d o b y w a n i u środ­ ków magicznych z „tamtego świata". Znajduje to swe potwierdzenie w tekstach pieśni podkreślających, że kołacz albo rózga weselna p r z y ­ były z daleka, że d l a i c h zdobycia przedsięwzięto wyprawę przez obcy, d z i k i k r a j . W p o l s k i m weselu nie padają w p r a w d z i e słowa aż t a k w y r a ­ ziście malujące i n f e r n a l n y pejzaż „tamtego świata", j a k na przykład w weselu rumuńskim: „przemierzyłem pomroczne d o l i n y , obszedłem p u stopasne stogi, poschodziłem nieschodzone drogi, przepłynąłem n i e otęchłą wodę, aż dotarłem w te t u t a j p r o g i " , nie m a też t a k wyraźnych nawiązań do i d e i drzewa kosmicznego, j a k wspinaczka pana młodego na słup l u b stojące pośrodku w s i drzewo . T y m n i e m n i e j podobne jest przecież znaczenie t y p o w y c h sformułowań towarzyszących prezentacji przez starościnę rózgi weselnej: „nalatałam się po wąwozach, naspinałam się k i e b y k o z a " . Zbliżony sens — wędrówki, p o w r o t u do pierwszego p u n k t u w cza­ sie i przestrzeni, podróży w głąb sacrum — można chyba dostrzec w d a w n y m zwyczaju, zgodnie z którym para młoda przed ślubem wcho­ dziła za ołtarz w kościele, b y wspólnie spożyć t a m chleb . Takie wejście za ołtarz jest — jeśli w o l n o wnosić choćby z analogicznych zachowań w r a m a c h p r a k t y k d e w o c y j n o - r e l i g i j n y c h , j a k n p . przechodzenie na klęczkach obejścia za c u d o w n y m obrazem — wyprawą w sferę jądra sacrum. Można ją chyba przyrównać do i n i c j a c y j n e j wędrówki w głąb u 13 u 15 L. M a l i n o w s k i , Zbiór oracji weselnych z okolic Opola, „Materiały A n t r o pologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne"; t. 5: 1901, s. 249-251. W. I w a n o w , W. T o p o r ó w , Issledowanije w oblasti sławianskich driewnostiej, Moskwa 1974, s. 243-258. R. V u 1 с a n e s с u , Kolumna niebios, Warszawa 1979, s. 96-98, 52. Z. W a s i l e w s k i , Przyczynek do etnografii Krakowiaków, „Wisła", t. 6: 189*2, s. 195. S. U d z i e l a , Dwory. Zapiski etnograficzne z roku 1901 i 1902, „Prace i M a ­ teriały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", t. 4 cz. 3, s. 17. 11 1 г 18 11 15 �JOANNA TOKARSKA, JERZY WASILEWSKI, MAGDALENA 94 ZMYSŁOWSKA l a b i r y n t u , która również przynosi mistyczne poznanie, uzdrowienie, o d ­ nowienie. Wyjaśnienie sensu t e j w y p r a w y — podobnie j a k i zrozumienie s y m ­ bolicznych nawiązań do s y t u a c j i r a j s k i e j — w obrzędzie w e s e l n y m , w momencie rozpoczęcia tego etapu życia, którego istotną cechą będzie prokreacja, w y m a g a odwołania się do znaczenia obrzędu i n i c j a c j i j a k o wprowadzenia w tajemnice sprzężonych ze sobą zjawisk seksu i śmierci. III Można powiedzieć, że r y t m życia ludzkiego wyznaczają inicjacje. Mediacja w r a m a c h opozycji życie—śmierć leży u podstaw wszelkiego r o z w o j u i zmiany. Zachodzi ona p r z y i n i c j a c j i n o w o narodzonego dziec­ ka, w ceremonii osiągania dojrzałości, p r z y i n i c j a c j i w małżeństwo, w chorobę (pobyt w sanatorium), w śmierć, w podróż, p r z y s a k r a l n y c h wyłączeniach t y p u : p i e l g r z y m k a , kapłaństwo, ascetyzm, niełaska, za­ przysiężenie zemsty i t d . W a l o r u inicjacyjnego nabierają wszelkie c z y n ­ ności, którym towarzyszy c z y n n i k losowości, niepewności co do i c h r e ­ z u l t a t u , a także te, które w y k o n u j e m y po raz pierwszy. I n n y m wyróż­ n i k i e m t y c h działań jest i c h żywa b a r w a emocjonalna. Inicjacją więc nazwać możemy również ważny egzamin, g r y z k a t e g o r i i alea czy a k t miłosny. Rekonstruując sposób, w j a k i o d b y w a się mediacja między światami, n a p o t y k a m y względnie stały zespół rekwizytów, których se­ mantykę wyjaśnia i c h u s y t u o w a n i e w r a m a c h opozycji życie—śmierć. 16 I t a k najistotniejszy i najdłuższy etap i n i c j a c j i , okres marginesowy (okres p o b y t u na „tamtym świecie") wypełniony jest powracającymi uparcie m e t o n i m i a m i śmierci. Inicjowanego obowiązuje milczenie (gro­ bowe), zakaz śmiechu (znak życia), podkreśla się jego niedojrzałość czy dziewictwo, bije się go i t o r t u r u j e , u p i j a do nieprzytomności l u b usypia. Użycie halucynogenów, szeroko rozpowszechnione w obrzędach p l e m i e n ­ n y c h , zadawanie bólu, lęk czy sen kierują inicjowanego w głąb własnej p s y c h i k i , osyłając w krainę podświadomości. K o n t a k t z nią umożliwia integrację na wyższym poziomie osobowości. Podobny jest sens ośmie­ szania, któremu często poddawany jest n p . kosiarz w w y z w o l i n a c h , fryc — wilk. Z jednej s t r o n y wyśmiewanie to manifestacja świata „na opak", gdzie „sedno" jest „cetnem", a mądrość — głupotą, z d r u g i e j zaś szłoby t u o rozbicie osobowości inicjowanego, osiągane poprzez r e ­ latywizację, ukazywanie r e w e r s u otoczenia k u l t u r o w e g o , w j a k i m żyje. I n n e reguły „tamtej s t r o n y " , który podporządkowuje się neofita, t o zwyczaj czernienia t w a r z y sadzą l u b krwią (np. pierwszej upolowanej z w i e r z y n y ) , wywrócone na opak ubranie i b u t y (inicjacje kosiarzy), obowiązek postu (na czczo, po w y m i o t a c h ) . 15 Klasyfikacja gier w g R. С a i 11 o i s, Żywioł i lad, Warszawa 1973. �ŚMIERĆ J A K O O R G A N I Z A T O R 95 KULTURY Istotna jest też odludność okolicy, gdzie o d b y w a się inicjacja, j e j zaświatowy charakter. Z a k r z y w i e n i e przestrzeni, j e j czas wewnętrzny (czas—bezczas, z w o l n i o n y jego wpływ; dzień—noc) powodują, że błą­ dzenie jest elementem obrzędu przejścia. Chcąc wyjść z l a b i r y n t u i n i ­ c j o w a n y m u s i przyswoić reguły, które n i m rządzą. Uczy się więc t a j n e j „opacznej" m o w y , m u s i też poznać hasło, otwierające granicę zaświatów. Dopiero wówczas osiągnie cel i n i c j a c j i , zdobędzie b a j k o w y środek m a ­ giczny. W inicjacjach zawodowych jest n i m wiedza zawodowa, w g r u ­ pach ezoterycznych znajomość tajemnic związku. Z n a k i e m j e j posiada­ nia jest piętno (dziarg u gitowców, n o w e imię itd.). Odrodzonego p r z y j ­ m u j e się do wspólnoty, co pieczętuje się podawaniem ręki, o f i a r o w a n i e m no w ej koszuli, wspólnym p i c i e m wódki. Z a r y s o w a n y scenariusz obrzędów prześledźmy w materiale. A b y psychodrama i n i c j a c y j n a przebiegała pomyślnie, konieczne jest u t r z y m a n i e w t a j e m n i c y t e r m i n u j e j rozpoczęcia. J a k zawsze, śmierć przychodzi znienacka. Częsty jest więc m o t y w p o r w a n i a neofitów, za­ s k a k i w a n i a i c h i n i c j a c y j n y m zadaniem, które krzyżuje p l a n y . Rozpoczy­ na się etap marginesowy. „ K i e d y zbliżało się południe s t a r a l i się kosia­ rze f r y c a obkosić, t o jest kosząc zamknąć go wokoło" . 17 „Towarzysze biorą go już od rana pod swoją opiekę, nawet jego kosę i osełką do ostrzenia kosy służącą, ale kosi razem z n i m i do południa, j a k w dzień zwykły. Po obiedzie już od niechcenia bierze się do pracy, składa kosę, siada, n i b y bardzo utrudzony. W porze podwieczorku towarzysze zatykają w ziemi trzonkiem, czyli kosiskiem cztery kosy w czworokąt t a k , iż w górze kosy te stykają się pośrodku końcami, poprószone z wierzchu sianem, tworzą j a k b y baldachim. Pod t y m balda­ chimem, gdzie ma się odbyć ceremonia, kładą na ziemi więzkę skoszonej t r a w y jako siedzenie dla »sędziego« i dla »księdza«" . Js Izolacja jryców jest wyraźna. Ostrzegawczo pobrzękuje się w kosy, niebezpieczeństwo sygnalizują też czerwone c h u s t k i . Z a m y k a się prze­ strzeń wokół inicjowanego. Podobnie w czasie obrzędów zapustnych. K a r c z m a , w której odby­ wał się babski comber, podkoziołek czy i n n e zabawy i n i c j a c y j n o - m a t r y monialne nieżonatych była starannie izolowana. Wewnątrz czyniono h a ­ łas n a patelniach. D r z w i k a r c z m y zagradzano ławą. Czasem stał p r z y n i c h „odźwierny" pilnujący, b y n i e w c h o d z i l i pożenieni. Sankcją za wtargnięcie do n i e j było natychmiastowe piętnowanie popiołem, ożog a m i czy też zabieranie czapek. Bardzo ciekawe są też obrzędy przejścia, występujące współcześnie w g r u p a c h t z w . m a r g i n e s u społecznego . J a k zobaczymy, oparte są 19 " W. H n a t i u k, Frycówka, „Lud", t . I I I : 1897, s. 70. Z. G l o g e r , Rok polski w życiu, tradycji i pieśni, Warszawa 1900, s. 281-283. Informacje dotyczące obrzędów przejścia w grupach marginesu społecznego oraz w w o j s k u zawdzięczamy k o l . A d a m o w i W a l k o w i a k o w i . 18 19 �96 JOANNA TOKARSKA, JERZY WASILEWSKI, MAGDALENA ZMYSŁOWSKA one n a k l a s y c z n y m schemacie i n i c j a c j i . Oto n p . ceremonia pierwszego dziargu. G d y stwierdzono już, że „ n o w y " nadaje się n a „git człowieka", u m a w i a n o się na spotkanie, na które o p i e k u n przyprowadzał k a n d y ­ data. T a m u p i j a n o go do nieprzytomności i robiono dziarg, wkłuwając igłą a t r a m e n t . Później wywożono go gdzieś (najczęściej za miasto, n a d Wisłę, do lasu) i czekano aż wytrzeźwieje. Obowiązuje zakaz u j a w n i a ­ nia znaków życia. „Wilkowi przed w y z w o l i n a m i nie w o l n o było się śmiać, na poczęstunku zaś w e dworze n i e w o l n o m u było przyjąć k i e ­ liszka z niczyjej ręki, musiał go podjąć z z i e m i u s t a m i . Do k a r c z m y nie puszczają przez cały czas w y z w o l i n żadnej k o b i e t y " . Następuje poczęstunek, po którym wszyscy oddalają się i idą do k a r c z m y . „ W i l k " opłaca muzykę i gorzałkę. Do tańca nie w o l n o m u iść, dopóki go „star­ szy" n i e o g o l i . Podkreślana jest nieświadomość, marność, niedojrza­ łość inicjowanego. N i e w o l n o m u zachowywać się „jak z w y k l e " , „po l u d z k u " , śmiać się, jeść, ruszać się. Wśród garncarzy istniały zwyczaje zakazujące u c z n i o w i nosić długie spodnie i k r a w a t , palić t y t o n i u , w c h o ­ dzić do gospody, w której siedzieli m i s t r z o w i e . Czasem do końca n a u k i n i e w o l n o m u było mieszkać z ż o n ą . 2 0 2 1 22 W okresie m a r g i n e s o w y m nowicjusz m u s i zachowywać się zgodnie z w y m a g a n i a m i rzeczywistości, w którą wszedł. Rozpoczyna wędrówkę po wiedzę. Z d o b y w a ją poprzez ciężkie próby fizyczne i m o r a l n e , któ­ r y c h dostarczają m u b a j k o w i donatorzy. Jeśli ktoś chciał zostać „czło­ w i e k i e m " („gitowcy" nazywają siebie „ludźmi" — n i e zawsze n a w e t dodając określenie „ g i t " ) i dostać p i e r w s z y dziarg (nacięcie, tatuaż, w y t a t u o w a n a k r o p k a ) musiał znać kogoś, k t o b y za niego poręczył. Wprowadzający informował pozostałych „ludzi", że zna kogoś, k t o chciałby zostać „człowiekiem". K a n d y d a t a brano w t e d y p o d obserwację i w y s t a w i a n o n a liczne próby, sprawdzając, czy d o b r y z niego świr (czy p o t r a f i udawać głupka, wyśmiewać się z l u d z i i zaczepiać i c h , czy przejdzie po krawędzi wysokiego domu, czy p o t r a f i bić się i d o k o n y ­ wać kradzieży). Jako p i e r w s z y robiono z w y k l e dziarg oznaczający świra (kropka na czole n a d nosem) l u b rzadziej „złodzieja" ( k r o p k a między k c i u k i e m a palcem wskazującym na zewnętrznej stronie dłoni). Nie był t o b y n a j m n i e j koniec i n i c j a c j i , lecz raczej j e j zapowiedź. N e o f i t o m n a ­ daje się obraźliwe p r z y d o m k i , piętnuje poniżającym dziargiem „frajera". W y s t a w i a n i e inicjowanego n a pośmiewisko jest nagminne. N a współ­ czesnej budowie wysyła się go po kryształowe wiertło, w warsztacie s t o l a r s k i m szuka on s u w m i a r k i z w o d o t r y s k i e m , w obrzędowości g a r n ­ carzy wędruje on po skórę z kobyły do szewca l u b po f l a k i do r y m a r z a . J . K l a w e , Totemizm a pierwotne zjawiska religijne w Polsce. porównawcze, Warszawa 1920, s. 105. O. K o l b e r g , Dzieła wszystkie, t. 23: Kaliskie, s. 118. D. С z u b a 1 a, Folklor garncarzy polskich, Katowice 1978, s. 22. 20 21 22 Studium �ŠMIERC J A K O O R G A N I Z A T O R KULTURY 97 Żeglarze każą n o w e m u członkowi załogi (zwanemu dwuznacznie „ba­ lastem") wydmuchiwać słomką wodą ze s k r z y n k i mieczowej l u b „po­ prawiać" t z w . k i l w a t e r za łodzią (czynności n i e w y k o n a l n e ) . P r z y f i l c o w a n i u sukna ( w a l e n i u samodziału) wieczorem ktoś mówi, że bez tubelis nic n i e będzie. (Rzeczywiście, sukno czasem może się n i e udać, czynności towarzyszy pewne napięcie psychiczne). Posyłają p o d ­ rostka: „nie chce m u się iść w słotny wieczór l u b ranek ciemny [...]. Posyłają go gdzieś przez góry i doły do sąsiada, do którego najgorsza wiedzie droga. T a m dostaje wór piasku albo kamień, żeby ciężko m u było nieść. Każą m u spieszyć się, bo d u r n i e m zostanie. Biegnie i w i d z i , że wystrychnięto go na dudka, w i d o w i s k o skończone bez niego, a on kamień musi sam z chaty wyrzucić [...]. Wtedy przekonywa się czym istotnie jest tubelis" . 23 W odwróconym porządku „tamtej s t r o n y " środek magiczny to r e ­ k w i z y t w r o d z a j u w y m i e n i o n e g o tubelisu, suwmiarki z wodotryskiem czy rękawic do w y j m o w a n i a garnków, z pieca. N i e one są j e d n a k celem i n i c j a c j i . Dopiero w t r a k c i e poszukiwań znajduje się l u b , w z o r e m baj­ k o w y c h bohaterów, w y k r a d a — Wiedzę. W y k r a d a , bo n i k t n i e mówi i n i c j o w a n e m u w p r o s t , j a k p o w i n i e n się zachowywać, j a k i jest świat. Wręcz przeciwnie. O p i e k u n o w i e i n i c j a c j i robią wszystko, b y adeptowi drogę utrudnić i zmylić. Prześcigają się w żartach i k p i n a c h . Dopiero w c h w i l i , g d y w z r o k inicjowanego oswoi się z ciemnością tamtego świa­ ta przychodzi rozwiązanie. Zwróćmy uwagę: rozwiązanie „się z n a j d u j e " (Eureka), na pomysł „się w p a d a " (opozycja: wypracowane, w y t w o r z o ­ ne — znalezione; intencjonalne — nieintencjonalne). I zgodnie z p r z y ­ słowiem najszybciej znajduje się nie szukając . 24 Wróćmy po t e j d y g r e s j i do dalszego ciągu obrzędu. C h a r a k t e r y s t y c z ­ n y jest i n f e r n a l n y pejzaż, w j a k i m poruszał się nieszczęsny poszukiwacz tubelisu. Wysyłanie i n i c j o w a n y c h „gdzieś przez góry i d o l i n y do sąsia­ da, do którego najgorsza wiedzie d r o g a " p o t r a k t u j e m y na równi z m o ­ t y w e m błądzenia. Ekspedycją w zaświaty są też dalekie podróże. S t w a ­ rzają one własny pejzaż, hiperbolizują czas i przestrzeń (lasy są „głębo­ k i e " , bagna „nieprzebyte"). Komuś dawno n i e w i d z i a n e m u mówimy „nie widziałem cię sto l a t " . Wyprawiającego się w podróż żegnamy t a k , j a k b y wyjeżdżał n a zawsze. Z a o p a t r y w a n i e go na drogę w żywność (nawet jeśli wiadomo, że nie będzie specjalnie potrzebna) nasuwa ana­ logię z jadłem, w które wyposaża się zmarłych; w i a d o m o bowiem, że nie znajdzie go w zaświatach. Wśród zwyczajów żydowskich znajdujeJ . К i b o r t, Humor ludu żmudzkiego, „Wisła", t . V I I : 1893, s. 588. Sugestywną analogię nasuwa porównanie mechanizmów widzenia central­ nego i peryferycznego. T y m pierwszym posługujemy się np. przy pracy, kolejno koncentrując się na fragmentach całości. Drugie zaś u r u c h a m i a m y patrząc w ciem­ ności. Jest ono bardziej syntetyczne, intuicyjne, pozwala dostrzec od razu zasad­ nicze kształty, które t r a c i m y z oczu skupiając się na szczególe. 23 24 7 — E t n o g r a f i a P o l s k a t. X X V I , z. 1 �JOANNA TOKARSKA, JERZY WASILEWSKI, MAGDALENA 98 ZMYSŁOWSKA m y przesąd, w myśl którego nie w o l n o zamiatać izby, g d y jeden z do­ mowników jest w p o d r ó ż y . Podobny zakaz występuje w dniach po­ grzebu, świąt czy postu. Sugestywny jest także sposób p o w i t a n i a po­ wracającego z w y p r a w y , przekonanie, że „nie jest już t y m s a m y m czło­ w i e k i e m co d a w n i e j " . Przysłowie „podróże kształcą" nabiera w t y m świetle dodatkowego sensu. Powtórzmy, że g r a z k a t e g o r i i alea może mieć również w a l o r i n i c j a ­ c y j n y . I s t o t n y jest w n i e j c z y n n i k losowy, towarzyszy j e j silne p o b u ­ dzenie emocjonalne. Pamięć o t y m przechowywana jest w powiedzeniu k o m e n t a t o r a sportowego, który po t r u d n e j s y t u a c j i pod polską bramką zwykł mawiać „wróciliśmy z dalekiej podróży". Nie da się t u zapomnieć o ważności średniowiecznych wędrówek cze­ ladniczych. Wyzwalanego na m i s t r z a zwano B r a t e m Wędrownym l u b Wędrowcem. Czeladnika po przemianku wysyłano na t r z y l e t n i wędr, rajzy, cajtowanie czy chodzenie za giszyngiem. Często p r z y wejściu do w a r s z t a t u trzeba było podać umówione hasło: 2S „Przyszedł czeladnik do młyna, położył laską koło dyszla i wchodzi do góry: — Limsic — mówi czeladnik, — Kusie — odpowiada majster. — Klapersic — mówią razem i witają się" . u Widać, że wędrus zna już zaświatową mowę, hasło o t w i e r a m u drogę. K l o n o w i e pisze: „Jeśliś f r y c albo szyper nowy Już się t u musisz uczyć inszej m o w y " . S7 Nieco trudności nastręcza p r o b l e m t a j e m n i c y , jaką otoczona jest i n i ­ cjacja. W p r o w a d z o n y do cechu m u s i „milczeć j a k grób", u t a j n i o n y jest język, hasło, w obrzędach masońskich — tekst przysięgi p o w t a r z a n e j za W i e l k i m M i s t r z e m . D r u g i człon opozycji j a w n i e — skrycie ekspono­ w a n y jest też w określeniu „pamięć n i e m a j a k deska g r o b o w a " . Sens t a j e m n i c y w y d a j e się być następujący. Wiedza, którą nabył i n i c j o w a n y nabiera znaczenia j e d y n i e poprzez f a k t przebycia i n i c j a c j i . Jest p r z e d ­ m i o t o w a . N i e można j e j „odstąpić", nie dlatego, że grożą sankcje, lecz dlatego, że jest nieprzekazywalna. N i e da się ominąć podróży w głąb własnej p s y c h i k i . Neofita wiedzą uwewnętrznia, i n t e g r u j e z własnej n i e ­ świadomości. U j a w n i o n y tekst przysięgi l u b hasła stanie się w rękach profana p u s t y m dźwiękiem, który nie o t w o r z y żadnej granicy, ponieważ p r a w d z i w y próg zaświatów t o granica wewnątrz p s y c h i k i , s t y k świado­ mości z nieświadomością. M a n t r a m u s i być pogrążona w ciszy tamtego świata, ponieważ w y p o w i e d z i a n a głośno z m i e n i się w kupkę zeschłych № s e 87 B. W. S e g e l , Lecznictwo ludowe Żydów, С z u b a 1 a, op. cit, s. 24 n n . G l o g e r , op. cit., s. 281-283. „Lud", t . I I I : 1897, s. 57. �ŚMIERĆ J A K O O R G A N I Z A T O R KULTURY 99 liści, t a k j a k zamienia się w nie skarb, w którego posiadanie weszło się bezprawnie. Wróćmy j e d n a k do analizy wcześniejszych chronologicznie m o m e n ­ tów obrzędu. K o n s t y t u t y w n y m elementem jrycówki jest bicie (stąd do­ stać jrycówką — dostać baty). I n i c j o w a n y c h lotników lasuje się drąż­ k i e m s t e r o w y m na skrzydle samolotu, kosiarzy — p y t a m i ze słomy, muszką na osełkę; żeglarzy — paga j e m i t d . Narzędziem t o r t u r , uśmiercająco-ożywiającą różdżką jest z w y k l e narzędzie pracy. Ono właśnie wprowadza w t a j n i k i w i e d z y zawodowej. Interesującego materiału dostarczają też opisy i n i c j a c j i w o j s k o w y c h (męskie g r u p y ezoteryczne). N a j c i e k a w s z y m obrzędem jest m i a n o w a n i e n o w e j „rezerwy", które o d b y w a się na tydzień przed odejściem „panów" do c y w i l a (nieoficjalna h i e r a r c h i a w o j s k o w a : od p r z y b y c i a do j e d n o s t k i do pół r o k u — „koty", od pół r o k u do r o k u — „przerwa", od r o k u do półtora r o k u — „wicerezerwa", od półtora r o k u do dwóch l a t — „rezer­ w a " , od 50 d n i przed końcem aż do końca służby — „pany"). K a n d y d a t na rezerwistę m u s i zdjąć spodnie i położyć się na czterech taboretach, na których leżą d w i e poduszki. W t e d y „panowie" masują m u tyłek przez prześcieradło i biją ręcznikiem. W t y m czasie najmłodsi — „ k o t y " —• wchodzą na piec l u b stoją w kącie p o k o j u i miauczą. B i t y nie może krzyknąć, a k i e d y w s t a n i e dają m u do w y p i c i a wódkę i gratulują. Z o p i ­ su tego zapamiętajmy na razie zwierzęcą kompanię towarzyszącą i n i ­ cjowanemu. K a n d y d a t n a rezerwistę m u s i udawać m a r t w e g o (zakaz k r z y k u ) . W opisach w i e l u podróży w zaświaty m a m y zamiast bicia, na które nie w o l n o reagować k r z y k i e m , i n n y rodzaj t o r t u r — ulubione przez demo­ n y łachotanie ofiary, zakaz oddychania czy pozbycie się l u d z k i e j w o n i — przez w y s m a r o w a n i e miętą, smołą i t d . Wszystkie te m e t o n i m i e śmierci są końcem okresu marginesowego; p r z y b i c i u szczególnie wyraźny jest uśmiercająco-ożywiający c h a r a k t e r zabiegów. Przywołajmy skojarzenie z klapsem, które daje położna n o w o r o d k o w i tuż po odcięciu pępowiny. Na potwierdzenie jeszcze jeden c y t a t : „Przyszedłszy [kosiarze plus i n i c j o w a n y ' w i l k ' — przyp. autorów] przed ganek śpiewają piosenkę o w i l k u znalezionym w lesie i przyjętym do nich do t o w a r z y ­ stwa dla wspólnej pracy. Po słowach «tam pod borem, t a m pod lasem wilczysko wywija» naśladują wszyscy wycie wilków, po czym jeden z obecnych ma prze­ mowę kończącą się t y m i słowami: Teraz żeśmy wykrzyknęli h u r r a ! Aż na n i m zadrżała ta wilcza skóra. A obleczym go w czystą koszulę Oko — całe, a t u jest pół. Będzie bity, jednak wesół, A l b o siak, albo t a k " » . i s K l a w e . op. cit., s. 103. �100 JOANNA TOKARSKA, JERZY WASILEWSKI, MAGDALENA ZMYSŁOWSKA A m b i w a l e n t n y c h a r a k t e r bicia jest t u wyraźny. Z a n i m s k o m e n t u j e m y pozostałe elementy tego opisu, z a j m i j m y się problematyką n a z w — allonimów, które nadawane są i n i c j o w a n y m . O d n o t u j m y takie, j a k „wilk", „wilczek", „wilczy b r a t " (inicjacje kosiarzy, flisaków, myśliwych, weselne: określenie p a n n y młodej), powszechne: „ f r y c " (być może ze starogermańskiego Frikke — w i l k ? ) , „fuks" (niem. der Fuchs — lis); w t e r ­ m i n o l o g i i w o j s k o w y c h i n i c j a c j i r e k r u t a (łacińskie: crudus, -i — s u row y) nazywają „kotem", „futrzakiem", „sierściuchem". Najbardziej rozpowszechnione jest określenie „wilk". Słowiańska k u l ­ t u r a t r a d y c y j n a k o n o t u j e go najróżniej. Krwiożerczą bestię zaprasza się na wigilię. Po u r o d z e n i u dziecka obwieszcza się „wilczyca porodziła w i l k a " . Jeśli w i l k u k r a d n i e owcę, mają t o za szczęście. W i l k użycza swej skóry wilkołakom . Dusze wędrują po świecie p o d postacią w i l k a l u b psa ., Zwierzęta te występują w baśniach w r o l i pomocników. M o ­ szyński przytacza baśń, w której resztę przyniesionej przez k r u k a m a r ­ t w e j i żywej w o d y zaszyto w i l k o w i w łydki t y l n y c h łap . Intrygującą cechę w i l k a i psa w wierzeniach l u d o w y c h s t a n o w i i c h wiedza medycz­ na . W i l k leczy się sam, rana polizana przez psa goi się „jak n a psie". Wspomnienie w i l k a pomaga na ból zęba. Czaszka zwierzęca włożona p o d poduszkę powoduje szybkie zaśnięcie. Równie niezwykłe konotacje po­ siada w naszym folklorze pies, mogący odwracać u r o k i , widywać d u ­ chy, przepowiadać przyszłość. Za szczególnie obdarzone t y m i własnoś­ c i a m i uchodziły u nas p s y z j a s n y m i p l a m a m i n a d oczami, które n a ­ zywano c z t e r o o k i m i . G d y pies w y j e , z diabłem rozmowę p r o w a d z i . Pies przeczuwa ogień, choroby l u b śmierć któregoś z domowników. I s t o t y k y n o m o r f i c z n e mają bogatą tradycję mitologiczną. Psowate b r o ­ niły z w y k l e wstępu do świata podziemnego. Wystarczy przypo­ mnieć trójgłowego Cerbera, A n u b i s a w Egipcie, lisa w Chinach, s k a n ­ d y n a w s k i c h F e n r i r a i Skolla. W Boskiej komedii P i e l g r z y m spotykał u wejścia do Piekła centkowaną panterę, l w a wietrzącego zdobycz i n i e ­ nasyconą wilczycę. Czwartego w kręgu piekieł strzeże zaś bestia P l u t o —• w i l k z żarłoczną paszczą. W w i e l u m i t o l o g i a c h psy pełnią rolę zaświa­ towego sobowtóra guardian spirit (meksykański Xolotl). U Azteków i Majów s p o t y k a m y t z w . psa piorunowego skojarzonego z błyskawicą, otwierającą duszy zmarłego drogę do Mictlan. P r z y p o m n i j m y też sięga2 9 30 31 32 33 u 3 5 M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, t . I I , cz. 1, Warszawa 1967, s. 276. S. P o n i a t o w s k i , Wiedza o Polsce, t . I I I , Warszawa 1932, s. 282. K l a w e , op. cit., s. 129. K. M o s z y ń s k i , Obrzędy, wiara, powieści ludu z okolic Brzeżan, „Mate­ riały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", t. X I I I : 1907, s. 188. L. K r z y w i c k i , Rola zwierząt w pierwotnej umysłowości, „Wisła", t . V I : 1892, s. 521. P o n i a t o w s k i , op. cit., s. 294. A. S a l o n i , Zaściankowa szlachta polska w Delejowie, „Materiały A n t r o p o ­ logiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", t . X I I I : 1907, s. 56. 2 8 8 0 ł l 32 33 34 35 �SMIERC JAKO ORGANIZATOR 101 KULTURY jące górnego p a l e o l i t u znaleziska naszyjników z zębów lisa, w i l k a , d z i ­ ka, hieny, • towarzyszące pochówkom oraz zwyczaj chowania psów ze zmarłymi. C m e n t a r n e j W y s p y E r y t r e i strzeże w m i t o l o g i i greckiej dwugłowy pies — Ortros. Pies towarzyszy i n d y j s k i e m u bogowi śmier­ ci — Jamie. O n też pożera ciała zmarłych. W micie w a l i j s k i m sfora psów goni dusze potępionych do północnego piekła Anwm. C i e k a w y c h danych mogą dostarczyć także obserwacje językowe (ma­ teriał k o n s u l t o w a n y z językoznawcą, doc. d r Marią Grzegorczykową). Cerkiewno-słowiański w y r a z u b l k został z a l t e r n o w a n y przez języki współczesne w polskie — г>ь1к", rosyjskie — vołk, ukraińskie vovk, bułgarskie vauk, serbskie — vuk . Istnieje związek etymologiczny mię­ dzy n i m i a słowami na określenie czarownika — starosłowiańskie vóixv (rosyjskie volšebnik). N a marginesie zaznaczmy też bliskość w a r s t w y b r z m i e n i o w e j starogermańskiego г veum — w i l k (człon we w y ­ stępuje w i m i o n a c h i nazwach człowieka określających kogoś związane­ go z bóstwem l u b k u l t e m ) . Jednostkę, która popełniła zbrodnię na m i e j ­ scu k u l t u l u b na w i e c u określano j a k o „ w i l k a " — i veum . se 37 38 B r u c k n e r podaje, że „zwano »wilkami« i szkodliwe narośle na drze­ w i e i n a c i e l e " . Pies w d z i w n y sposób u t r w a l o n y jest w przekleń­ stwach — psubrat, psia mać, psiakrew, zejść na psy (także: dostać w i l c z y bilet!) *°. Zaczynając od najostrożniejszego spostrzeżenia podsumować można, że myśl l u d o w a upodobała sobie łączenie psa i w i l k a ze statusem obce­ go, „przybysza stamtąd". A b y wyjaśnić to uporczywe kojarzenie sięgnijmy do egzotycznej, lecz celnej t e r m i n o l o g i i D o n Juana, znanej c z y t e l n i k o m Cariosa Castan e d y . W myśl tekstów m a g i i meksykańskiej antyświat t o nagual. Jest t o wszechogarniający drapieżny obszar niepoznawalności, gdzie rzą­ d z i i n n a , niedostępna n a m logika. W nagualu zanurzony jest nasz świat, mała wyspa świadomości, fałszywie przestrzegany j a k o jedyna n i e a l t e r n a t y w n a rzeczywistość. Z t e j „oddzielonej rzeczywistości" pochodzą też nahualli, sobowtóry zwierzęce o dwóch postaciach: jasnej — ducha opiekuńczego, i ciemnej — reprezentującej, j a k powtórzy]ibyśmy za 39 4 1 42 A. B r u c k n e r , Słownik etymologiczny języka polskiego, Warszawa 1970, s. 621. M o s z y ń s k i , op. c i i . , s. 828. S. P i e k a r c z y k , Mitologia germańska, Warszawa 1979, s. 80. B r u c k n e r , op. cit., s. 621. Przykłady patrz: I . F r a n k o , Psia krew i psia wiara, „Lud", t. 1: 1895, s. 251. C. C a s t a ñ e d a , The Teachings of Don Juan: A Yaąui Way of Knowledge (1968), A Separate Reality (1971), Journey to Ixtlan (1972), Tales of Power (1974), Second Ring of Power (1977). Książki wydane m. i n . w Penguin Books w latach 1970-1978. A Separate Reality — określenie С. Castanedy, tytuł jego drugiej książki. 8 8 87 88 88 40 41 42 �102 JOANNA TOKARSKA, JERZY WASILEWSKI, MAGDALENA ZMYSŁOWSKA J u n g i e m , k a l k i a r c h e t y p u wroga. Uważa się, że filogenetyczne losy czło­ w i e k a nałożyły ów archetyp n a w i e l k i e k o t o w a t e zwierzęta z r o d z i n y p s o w a t y c h i węże. Niektóre z n i c h to k o m p a n i a asystująca i n i c j o w a n y m . Są to zwierzęta posiadające sierść, czasem padlinożerne, n o c n i drapież­ cy. Te właśnie zwierzęta, pochodzące z nagualu, atakują człowieka w m o ­ mentach, g d y pole świadomości zalewane jest dotychczas n i e u r u c h o m i o n y m i i n f o r m a c j a m i , pochodzącymi z nieświadomości. T e n niebez­ pieczny, decentralizujący psychikę proces u j a w n i a n i a się u k r y t y c h treści a r c h e t y p o w y c h zdarza się najczęściej w stanach wysokiego pobudzenia emocjonalnego, n p . p r z y lęku, p r z y długotrwałych deprywacjach, a t a k ­ że p r z y stosowaniu środków h a l u c y n o g e n n y c h . W t e d y m i t y c z n e zwie­ rzęta atakują. W wierzeniach meksykańskich określone nahualli, t a k ie j a k k o j o t czy jaguar, pełnią funkcję zwierzęcych przenośników w odpo­ w i e d n i e r e j o n y świata podziemnego. 43 W przytoczonych wcześniej materiale oba Canidae — pies i w i l k , występują w r o l i psychopompos, strażników p r o g u i n i c j a c j i — i c h a t r y ­ b u t y i n a z w y przechodzą na i n i c j o w a n y c h . Skoro w i e m y już t y l e , możemy śmiało przyjrzeć się i c h udziałowi w obrzędach weselnych. W folklorze słowiańskim notorycznie w r a c a m o t y w weselników zamienionych w w i l k i **. Młodą po ślubie, ale przed w k u p e m do grona gospodyń, zwą „psią babą" l u b „ w i l k i e m " . Święty Mikołaj to o p i e k u n wilków, młodych panien i dzieci. Idąc do k u m o r y śpiewają: iS Do j a m y w i l c k u do j a m y A t y dziewcyno pódź z n a m i . Do j a m y w i l c k u nocować T y n a m pódź w i a n e k darować**. Osadziwszy zaś pannę młodą n a dzieży, po zwrotce „żebyś t y c h m i e ­ l u n a t y c z k i nie lazł" śpiewają: Zaświeć ze miesiącku, zaświeć Na tej łysej góze Bo nas pan młody Kocią nogą gryzie* 7 po c z y m za chwilę następuje z w r o t k a o pogrzebie w i a n k a . Łacińska nazwa płodnościowego c h m i e l u b r z m i Humulus-Lupulus . Dodajmy, że r z y m s k i e święto k u czci Fauna (pierwotnie wyobrażanego i8 Zob. A. W i e r c i ń s k i , Antropologiczny szkic o antypersonie, „Literatura na świecie", n r 10 (102): 1979, s. 5-21. K l a w e , op. cit., s. 138. P o n i a t o w s к i , op. cit., s. 239. J . K o n o p k a , Pieśni ludu krakowskiego, Wrocław—Warszawa—Kraków— Gdańsk 1974, s. 56. Ibidem, s. 56-57. B. M a r k u z a - B i e n i e c k a wywodzi ją od łacińskiego lupus,-i — w i l k (Zioła i przyprawy mojej kuchni, Warszawa 1977, s. 11). 43 44 45 48 47 48 �ŠMIERC J A K O O R G A N I Z A T O R KULTURY 103 j a k o w i l k ) , podczas którego kapłani uderzali r z e m i e n i e m kobiety, co miało i m zapewnić płodność, nosiło nazwą I u p e r k a l i i (łac. tupercal — w i l c z a jaskinia). D o m p u b l i c z n y nazywano lupanar. Z Quo vadis p a ­ miętamy, że zdesperowany Winicjusz pragnął, b y L i g i a namaściła m u d r z w i w i l c z y m tłuszczem . W otoczeniu w y m i e n i o n y c h faktów w i l k prezentuje się w swej z w y ­ kłej r o l i i n i c j a c y j n e j , towarzyszy t y m razem nowożeńcom, podejmują­ c y m wspólną wyprawę po wiedzę. 49 Kończąc u w a g i n a d symboliką zwierząt i n i c j a c y j n y c h dodajmy d w a spostrzeżenia językowe. Pierwsze t o przechowane w potocznej polszczyźn i e określenie frifco, n a f r i k o , „iść w ciemno", „na głupiego", „jechać na gapę". D r u g i e zaś — „zrobić coś f u k s e m " — „udało m i się f u k s e i f r , p r z y p a d k i e m , „więcej szczęścia niż r o z u m u " . Wraca t u uporczywie wspo­ m n i a n y m o t y w losowości, hazardu (aleo), k o n s e k w e n t n i e k o j a r z o n y z p o ­ l e m s e m a n t y c z n y m f r y c a — w i l k a i fuksa — lisa. Każde otarcie się 0 sytuację r y z y k a może być t r a k t o w a n e jako m i k r o i n i c j a c j a w nagual. S t a n o w i t o j e d n a k odrębny temat. Wróćmy do materiału folklorystycznego. Powtórzmy, że zwierzęta, których n a z w a m i obdarzeni są i n i c j o w a n i , t o n o c n i drapieżcy, posiada­ jący f u t r o i ogon. Penetrując zaświaty należy upodobnić się do i c h mieszkańców, stąd a t r y b u t y i n i c j o w a n y c h : d o p r a w i o n y ogon i sierść (zakaz strzyżenia włosów w okresie marginesowym). P i e l g r z y m mahometański, masajski zaklinacz deszczu, aztecki kapłan, średniowieczna czarownica — wszyscy o n i dopełniają tego obowiązku. W w o j s k u m a w i a się, że w salach „ k o t ó w " pełno jest sierści. Z k l a s y ­ f i k a c j i fenomenologicznej w y n i k a m e d i a c y j n y c h a r a k t e r włosów. Z b u ­ dowane są z t k a n k i niejednorodnej — martwo-żywej, obumierającej 1 regenerującej się. Odradzają się same z siebie. Pamiętajmy, że jest to cecha w s z y s t k i c h a r c h e t y p o w y c h s y m b o l i nieśmiertelności, t a k i c h j a k indoeuropejski Feniks, i n d y j s k i p t a k Garuda, meksykański quetzal, egipski skarabeusz, niewysychające źródło w o d y życia. I t u jedna uwaga. M o m e n t pozbycia się a n i m a l i s t y c z n y c h atrybutów (postrzyżyny, u t r a t a ogona, golenie) jest łatwiejszy do zauważenia niż długi okres i c h posiadania. Podobnie w gramatyce łatwiej jest dostrzec aspekt dokonalności czasownika od aspektu niedokonalności. Ważne, że f a k t obrzędowej l i k w i d a c j i atrybutów świadczy o i s t n i e n i u poprzednika w postaci zakazu pozbywania się i c h . Notorycznie występuje on jako zakaz czesania się w dniach nasilonej m e d i a c j i między światami (po­ grzeb, post, święta). Nie czeszą się eremici, templariusze, żałobnicy. N a marginesie w s p o m n i j m y , że wyprawą w zaświaty może być zarów­ no p i e l g r z y m k a do miejsca świętego, j a k mecz piłkarski naszej repre- 49 H . S i e n k i e w i c z , Quo vadis, Warszawa 1959, s. 44. �JOANNA TOKARSKA, JERZY WASILEWSKI, MAGDALENA 104 ZMYSŁOWSKA zentacji, p r z e d którym a n i trener, a n i zawodnicy nie m i e l i zwyczaju się golić. N i c z y m i n n y m jest również m a t u r a czy ważny egzamin — do­ piero po n i m można obciąć włosy. Przyjrzyjmy się m i t o m kosmogonicznym południowo-wschodniej E u r o p y i północnej E u r a z j i , które analizuje R. T o m i c k i . Załóżmy, że m i t opowiada przebieg swoistej k u l t u r o w e j filogenezy ludzkości. G d y porównać go z przebiegiem biologicznym ontogenezy o t r z y m u j e m y n a ­ stępujące skojarzenia: 5 0 Filogeneza Ontogeneza 1. Raj: ludzie p o k r y c i sierścią l u b r o ­ gową skórą. 2. Grzech l u b interwencja antagonisty, ^^stwórcy = utrata sierści = wygnanie z raju. 1. Płód l u d z k i między szóstym a ósmym miesiącem p o k r y t y jest bez reszty d e l i k a t n y m puszkiem „lanugo". 2. Puszek ostatecznie ginie tuż po n a ­ rodzinach. Ceremonia obcinania włosów, pozbywanie się zarostu (pierwsze p o strzyżyny, golenie p u r y f i k a c y j n e , obcięcie warkocza pannie młodej) t o gesty uczłowieczenia, zerwania pępowiny łączącej inicjowanego z za­ światami, w których przebywał w okresie m a r g i n e s o w y m . W świetle poczynionych u w a g sens zabiegów związanych z postrzyżynami czy goleniem zaczyna rysować się wyraźnie. Sięgnijmy do p r z y ­ kładów. Inicjacja n a flisaka: „Frycowi n i b y golą brodę zarosłą w d r o ­ dze, spowiadają go i okadzają, a n a j w y m o w n i e j s z y z n i c h m a doń żarto­ bliwą o r a c j ę " . „Wilk do tańca nie idzie, dopóki go starszy n i e ogoli. Golenie t o parodiują w sposób następujący: starszy^ czerni m u t w a r z węglem l u b sadzą, poczem bierze muszczką do ostrzenia kosy, ostrzy ją na cholewie i pociąga nią j a k brzytwą t w a r z w i l k a , co tenże w y t r z y ­ mać spokojnie m u s i " . 51 52 Obrzęd f r y c o w i n harcerskich czy studenckich nosi czasem nazwę „golenia biszkoptów". W zapusty k o b i e t y goliły mężczyzn w karczmie p a t y k i e m o s t r z o n y m n a gołym kolanie. N i e byłaby t o więc, j a k chce szkoła psychoanalityczna (interpretacja snów o goleniu, w y p a d a n i u wło­ sów), symboliczna kastracja, lecz odnowienie sił rozrodczych, n a d w y ­ rężonych w kończącym się właśnie c y k l u m a t r y m o n i a l n y m . W s p o m n i j m y raz jeszcze m i t kosmogoniczny. W r a z z a t r y b u t a m i ży­ cia rajskiego człowiek utracił rogową skórę l u b sierść, ale z r a j s k i c h zaświatów wyniósł środek magiczny, o który chodzi w każdej i n i c j a c j i , jabłko z Drzewa Wiadomości, Wiedzę. J e d n y m z przejawów j e j posia­ dania była zdolność do p r o k r e a c j i , namiastka utraconej nieśmiertel- R. T o m i c k i , Ludowe mity o stworzeniu człowieka. Z badań nad synkretyzmem mitologicznym w Europie wschodniej i południowej oraz Azji północnej, „Etnografia Polska", t . X X I V : 1980, s. 49-118. - G l o g e r , op. cit., s. 270. K l a w e , op. cit., s. 104. 50 61 62 �SMIERC J A K O ORGANIZATOR 105 KULTURY ności, realizującej się teraz w planie g a t u n k o w y m . Tę właśnie cechę, płodność, w opozycji do r a j s k i e j jałowości, aseksualności (dziewictwa) zyskuje się z w y k l e dzięki obrzędom przejścia. Nowinę obwieszcza się z w y k l e z dachu l u b studziennego żurawia. „Jeden z dwóch towarzyszy włazi n a dach i ogłasza światu, że t e m u t o a t e m u w o l n o teraz n a równi z i n n y m i iść z wybraną dziewczyną do tańca, mówić z nią, przepijać do n i e j , a n a w e t żenić się" . 63 K o l e j n y r e k w i z y t obrzędowy t o ogon p r z y p i n a n y i n i c j o w a n y m . Po­ zbywanie się animalistycznego elementu i jego odwrócenia zapustne znane są p o d nazwą combra l u b ciągnięcia kloca, a także gonienia kota. „Aby utrudnić [kosiarzowi — przyp. autorów] pracę przypinano m u z tyłu tzw. k l o c k i — wiązki słomy, siana, chwastów" . „Kota, czyli kosiarza co ściął ostatnie kłosy, ubiera się w słomiane poszycie i zaopatruje w długi ogon. [...] O ostat­ n i m żniwiarzu mówi się, że ma ogon żytniego l u b przennego w i l k a , męczy się, zanim się go nie w y k u p i , co nazywają gonieniem w i l k a l u b k o t a " . M 55 Wojsko: czasami o d b y w a się też uroczystość obcinania „kotu" kity (gdy przestaje się być „kotem"). Kitą nazywa się też „centymetr r e k r u c ­ k i " : i m m n i e j d n i do końca służby, t y m krótsza kita. D o d a j m y do tego przykłady ceremonii przejścia w c y k l u obrzędów dorocznych. I c h k u l m i n a c j a m a miejsce w okresie z a p u s t n y m , który zamyka roczny c y k l m a t r y m o n i a l n y . Przejście w c y k l u życia człowieka w y m a g a powtórzenia w kalendarzu obrzędowym. Po w s i chodzą przebierańcy, piąty chodzi z klocem, który k a w a l e ­ r o w i przywiązuje się do k a r k u , kobiecie do n o g i mówiąc: „kiedyś się nie ożenił albo n i e w y d a l a w niezapusty, to teraz dźwigaj kloca j i dop u t y będziesz go dźwigać, jaz sie m i okupić musisz" . „Zarówno p a n ­ n o m j a k i k a w a l e r o m przywiązywały mężatki w X I X w . p a t y k i do nóg, kości" . 56 s7 Karnawałowe r e k w i z y t y przyczepiane i n i c j o w a n y m są najróżniejsze. Są t o ogony kotów, sztuczne b r o d y , zapustne kloce, s k o r u p k i j a j , stępy, p a t y k i , l a l k i . Współcześnie zaś — śledzie wieszane na p r i m a a p r i l i s s t a r y m p a n n o m i k a w a l e r o m . Za samochodami jadących do ślubu n o w o ­ żeńców ciągną się stare b u t y , puste p u s z k i po coca-coli i konserwach, łańcuchy. Te ogony i n i c j o w a n y c h t o albo a n i m a l i s t y c z n y a t a w i z m , albo coś w rodzaju bezużytecznej skorupy, którą się porzuca. W a r t o dodać, że pątnicy udający się do Jakuba z Compostelli od wieków naszywają sobie na płaszcze muszle. T e n sam zwyczaj mają Hiszpanie uczestniIbidem. M . W i e r u s z e w s k a , Obrzędy wieku dojrzałego w Bełchatowskiem, „Łódz­ k i e Studia Etnograficzne", t . V I I : 1966, s. 77. J . S. В у s t r o ń, Zwyczaje żniwiarskie, Warszawa 1916, s. 89. K. M a t y a s , Zapust, Popielec, Wielkanoc, „Lud", t. I : 1895, s. 254. C. W i t k o w s k i , Doroczne polskie obrzędy i zwyczaje ludowe, Kraków J 965, s. 23. 68 64 65 58 67 �JOANNA TOKARSKA, JERZY WASILEWSKI, MAGDALENA 106 ZMYSŁOWSKA czący w pielgrzymce n a Jasną Górę. Muszla w symbolice chrześcijań­ stwa była a t r y b u t e m p i e l g r z y m a wędrującego do miejsca i n i c j a c j i r e l i ­ g i j n e j . Muszla — skorupa, porzucony d o m ze s w o i m i odniesieniami s y m b o l i c z n y m i jest t u wyjątkowo na miejscu. Muszle k a u r i , p r z y n a j ­ m n i e j od n e o l i t u kojarzone z k o b i e c y m i narządami rozrodczymi, są zna­ k i e m środowiska macierzyńskiego. Wenus Botticellego wyłania się co p r a w d a z p i a n y m o r s k i e j , ale stoi w m u s z l i . Także na obrazie Piero delia Francesca p t . Madonna z dzieciątkiem, muszla współwystępuje z j a j e m , którego życionośny c h a r a k t e r jest o c z y w i s t y . W H o l a n d i i średniowiecznej wśród sposobów zawiadamiania o narodzinach wystę­ pował zwyczaj p r z y b i j a n i a m u s z l i do d r z w i wejściowych d o m u . W kształcie k o n c h y wreszcie rzeźbi się chrzcielnice. s s 59 8 0 Pozwólmy sobie utożsamić muszlę, opakowanie stanu poprzedniego, ze s k o r u p k a m i , k l o c k a m i i i n n y m i „ogonami" p r z y c z e p i a n y m i i n i c j o ­ w a n y m . Doczepienie kloca byłoby więc karą za niedopełnienie obrzędu i n i c j a c j i , karą mającą c h a r a k t e r i n i c j a c j i sparodiowanej. Następuje o d ­ wrócenie: zamiast obcięcia ogona — jego doczepienie, r y t u a l n y znak niewywiązania się z obowiązków społecznych. Dopiero u j a w n i e n i e tego z n a k u umożliwia jego likwidację. I n n y sens zapustnego ciągnięcia kloca polegałby n a s y m b o l i c z n y m o k u l a w i e n i u , piętnowaniu z n a k i e m zaświa­ tów t y c h , którzy z b y t długo w n i m p r z e b y w a l i . Skoro wspomnieliśmy już wcześniej inicjację rajską, o d n o t u j m y szczegół, który bezpośrednio w p r o w a d z i nas w krąg rozważań dotyczą­ c y c h motywów kulawości n a b y w a n e j p r z y w y c h o d z e n i u z podziemia. Jahwe rzecze do węża: „nieprzyjaźń w p r o w a d z a m między ciebie a n i e ­ wiastę, między t w o j e potomstwo a j e j potomstwo. Ono zmiażdży c i głowę, a t y zmiażdżysz m u piętę" . 61 K u s y , „kuternoga" to powszechna nazwa czarta, którą E. Bencker w y w o d z i od łacińskiego curtus (słow. съПъ — skrócony, kusy, p r z y ­ cięty) W p o l s k i c h zapustach k u l e j e podkoziołek, kuleją także prze­ bierańcy. W opisie zabawy w niedzielę starozapustną k u l e j e starucha, której córki stręczą młodego chłopca. Zestaw przykładów uzupełnijmy też skojarzeniem z weselem, n a którym młoda pierwsze t r z y tańce w y ­ k o n u j e kulejąc. 6 2 Kulawości, którą w okresie m a r g i n e s o w y m napiętnowani są i n i c j o ­ w a n i , należy się pozbyć, co jest możliwe do końca t y l k o na płaszczyźnie symbolicznej. Bo t a k naprawdę „zmazy p i e k i e l n e j " do końca pozbyć się A. O l ę d z k a - F r y b e s o w a , W głąb labiryntu. Wędrówki po Europie, Warszawa 1979, s. 56-57. A. B o c z k o w s k a , Hieronim Bosch. Astrologiczna symbolika jego dzieł, Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk 1977, s. 132. P. Z u m t h o v , Życie codzienne w Holandii, Warszawa 1965, s. 94. «i Pismo święte Starego i Nowego Testamentu, Poznań 1973, Genesis 3.15. Podaję za: M o s z y ń s k i , Kultura ludowa..., s. 619-620. 53 59 60 92 �ŠMIERC J A K O O R G A N I Z A T O R KULTURY 107 n i e można; po wyjściu stamtąd niemożliwy jest powrót do poprzedniej cielesności. W i n i c j o w a n y m zawsze następuje zmiana, w k r a c z a on w n o ­ we, r e l a t y w n i e wyższe stany b y t u . U w a g i o obecności m o t y w u p r z y ­ trzaśniętej pięty n a b y w a n e j p r z y w y c h o d z e n i u z podziemi można u z u ­ pełnić sformułowaniem Junga: „kiedy nieświadoma całość, m a n i f e s t u ­ jąc się, opuszcza nieświadomość i wkracza w sferę świadomości, jeden z j e j czterech elementów pozostaje w t y l e z a t r z y m a n y przez horror vacui nieświadomości" . в з Parafrazując stwierdzić można, że każde wtargnięcie w świat prze­ c i w n e j zasady zostawia ślad, piętno (wczesnochrześcijańskie sphragis), o t r z y m y w a n e p r z y chrzcie, Proppowskie „znamię", przytrzaśnięta pięta, obcięty ogon, ostrzyżone włosy, zmienione nazwisko, które oznacza j e d ­ nocześnie pomyślne ukończenie i n i c j a c j i i przynależność do grona w y ­ b r a n y c h . Niektórzy, j a k b i b l i j n y ' J a k u b , opłacają kulawością — zna­ m i e n i e m zwycięski pojedynek z A n i o ł e m , i n n i , j a k Orfeusz, tracą Eurydykę. Można wyobrazić sobie, że każda inicjacja, każdy szczebel na d r a b i n i e życia, przyginają to życie k u ziemi, ponieważ zostają po n i c h trwałe z n a k i antyświata w postaci Wiedzy. Reszty zaś dokonuje czas. 64 IV Pojęcie śmierci może być również k l u c z e m do rozumienia obrzędo­ wości narodzinowej i magicznych n o r m wypełniających okres dzieciń­ stwa. Zarysowuje się t u t a j podwójna p e r s p e k t y w a : z jednej s t r o n y każda z p r a k t y k tego okresu m a c h a r a k t e r i n i c j a c y j n y i traktować ją można w w y d z i e l o n y m planie obrzędowym, z d r u g i e j wszystkie te m o ­ m e n t y przejścia są cząstkami m a k r o i n i c j a c j i , gdzie p u n k t e m wyjścia są n a r o d z i n y — wyłonienie się z n i e b y t u , o g n i w e m końcowym zaś — osta­ teczne wdrożenie dziecka w życie, osiągnięcie pełni człowieczeństwa. Cezury tego procesu t o zarówno duże zespoły obrzędowe, n p . pierwsza kąpiel czy chrzest, j a k i pojedyncze wskazania dotyczące podania p i e r w ­ szego p o k a r m u , p i e r w s z y c h postrzyżyn, pierwszego obcięcia paznokci, odstawienia od piersi. W wyobrażeniach t r a d y c y j n y c h i śmierć, i narodzenie pozostają wobec siebie w stosunku lustrzanej s y m e t r i i . I c h k i e r u n k i przejścia są przeciwstawne: z b y t u w n i e b y t i z n i e b y t u w* życie. Niektóre z t o w a ­ rzyszących p o r o d o w i otwierająco-rozwiązujących czynności, n a z w a n y c h przez L . Stommę „magią A l k m e n y " , odnoszą się w p r o s t do archa­ icznej w i z j i świata i służą o t w i e r a n i u granic dzielących kosmiczne po6 S 63 64 65 C. G. J u n g , Archetypy i symbole, Warszawa 1971, s. 434. Pismo święte..., Genesis 32.26. L . S t o m m a , M i t A l k m e n y , „Etnografia Polska", t. 20: 1976, z. 1, s. 99-104. �JOANNA TOKARSKA, JERZY WASILEWSKI, MAGDALENA 108 ZMYSŁOWSKA ziomy. Takie konotacje m a zwyczaj odsuwania s z y b r u w k o m i n i e i w y ­ bijania d z i u r w dachu. J a k t w i e r d z i M . Eliade, s y m b o l i k a górnego o t w o ­ r u odprowadzającego d y m w siedzibach l u d z k i c h jest bezpośrednią t r a n s ­ formacją uwiecznionego w m i t a c h wyobrażenia osi kosmicznej, miejsca łączności między ziemią a pozaziemskimi sferami wszechświata . Te znaczenia i związane z n i m i f u n k c j e obrzędowe zostały w polskiej k u l ­ t u r z e l u d o w e j przeniesione n a system ogrzewczy i n a centralną belkę powały. I s t o t n y związek między t a k i m odzwierciedleniem idei k o m u ­ n i k a c j i między światami a n a r o d z i n a m i formułuje oczepinowa p r z y ­ śpiewka: ee Jak cię będą czepić, patrz się do komina, żebyś na dzień roczek powinęła syna. Jak cię będą czepić, patrz się na tragarza, aby twoja córka wyszła za cesarza" . 67 W t y m kontekście w y d a j e się, że sens żartobliwych r a d d a w a n y c h bezpłodnej kobiecie, iż „powinna sobie poszerzyć k o m i n " wkracza poza skojarzenia j e d y n i e fizjologiczne. N a marginesie dodajmy, że p o p u l a r ­ ne opowiadania o bocianie wrzucającym dzieci do kominów zyskują na znaczeniu, g d y się uwzględni mitologiczne relacje tego p t a k a . Miał on powstać z człowieka, Wojciecha, który przez ciekawość „wszelkie p a ­ skudne robactwo wypuścił z w o r k a na boży świat", a teraz zbiera j e " . K o n t a k t z „paskudnym r o b a s t w e m " , mediacja w obrębie opozycji czy­ ste—nieczyste szczególnie predystynują bociana do r o l i łącznika między „ t y m " a „tamtym światem". K o n k r e t y z a c j e i d e i n a r o d z i n jako p r z y b y c i a „stamtąd" i w konse­ k w e n c j i nadanie dziecku statusu przybysza z zaświatów można b y m n o ­ żyć. W w i e l u k u l t u r a c h podkreślany jest wyraźnie związek n a r o d z i n z piecem. D l a ułatwienia p o r o d u uderza się w p i e c , zaś „piec się rozw a l u ł " , t o eufemistyczny k o m e n t a r z dokonanego już f a k t u narodzin, po których następuje położenie dziecka na p r z y p i e c k u . I n n y m w c i e l e n i e m t e j samej myśli jest położenie n o w o r o d k a n a p r o g u domostwa , miejscu, którego magiczne znaczenie polega przecież na m e t a f o r y c z n y m zobrazowaniu strefy granicznej dwóch różnych p o ­ rządków. J a k chce l u d o w a t r a d y c j a , dziecko jest często znajdowane — w kapuście, n a d strugą, w k r z a k a c h . Znalezienie, z n a t u r y rzeczy n i e 68 69 70 71 M . E l i a d e , Sacrum, m i t , historia, Warszawa 1974, s. 75-79. Zbliżoną wersję zanotował również J . K o n o p k a , Pieśni ludu krakowskie­ go, Wrocław 1974, s. 57. S. D w o r a k o w s k i , Zwyczaje rodzinne w powiecie wysoko-mazowieckim, Warszawa 1935, s. 43. H . B i e g e l e i s e n , Matka i dziecko w obrzędach, wierzeniach i zwyczajach ludu polskiego, L w ó w 1927, s. 57. D w o r a k o w s k i , op. cit., s. 29. J . S. B y s t r o ń , Słowiańskie obrzędy rodzinne, Kraków 1916, s. 135. 66 6 7 68 68 70 71 �SMIERC JAKO ORGANIZATOR 109 KULTURY intencjonalne i p r z y p a d k o w e , t o doskonały sposób na odebranie prze­ syłki z drugiego świata. Szeroko już wyżej rozważany m o t y w zwierzę­ cej k o m p a n i i towarzyszącej i n i c j a c y j n e m u przekraczaniu granic w y z n a ­ czonych przez opozycję życie—śmierć p o j a w i a się również p r z y n a r o ­ dzinach (noworodek n a z y w a n y „wilkiem") i w połączeniu z powyższy­ m i przykładami oraz z zasadami formuły i n i c j a c j i symbolicznie p o d ­ kreśla — w planie językowym — p r z y d a n y dziecku status. Nakaz n i e u j a w n i a n i a t e r m i n u p o r o d u w obawie przed powikłania­ m i zyskuje swój sens p r z y porównaniu z w y m o g i e m zachowania t a ­ j e m n i c y z n a n y m z wątków b a j k o w y c h (bohaterowi n i e w o l n o zdradzić miejsca u k r y c i a odnalezionego s k a r b u p o d groźbą jego u t r a t y ) i stoso­ w a n y m także w obrzędach przejścia (np. cechowych), gdzie złamanie nakazu równoznaczne jest ze zniweczeniem wartości osiąganych dzięki k o n t a k t o w i z „tamtym światem". Zachowanie t a j e m n i c y t o t y l k o jeden ze sposobów realizowania ge­ n e r a l n e j zasady izolacji miejsca, przedmiotów i osób w stanie p r z e j ­ ścia. Szczególnie wyraziste jest wyodrębnianie przestrzeni, w której o d b y w a się k o n t a k t i j e j sakralna, zaświatowa waloryzacja. Odbiera­ jąca poród babka nie t y l k o usuwa w s z y s t k i c h z izby, ale też zawiesza okna, łóżko rodzącej zaś zasłania r o z p o s t a r t y m na żerdziach przeście­ radłem . W w i e l u k u l t u r a c h archaicznych wymóg wyłączenia m o m e n ­ t u p o r o d u z przestrzeni l u d z k i e j był znacznie bardziej r y g o r y s t y c z n y . K o b i e t y rodziły w specjalnie z b u d o w a n y c h chatach na krańcach w i o s k i bądź ją opuszczały, b y odbyć poród w zupełnym odosobnieniu. Pierwsza kąpiel dziecka t o jednocześnie pierwsze przechylanie k l a ­ s y f i k a c y j n e j wskazówki n a stronę stanu życia. P r z y j r z y j m y się używa­ n y m do tego r e k w i z y t o m . N i e z w y k l e nośnymi ładunkami życia są do­ dawane do w o d y p r z e d m i o t y : j a j k o , żelazo, pieniądze, mleko. Przestrze­ ga się p r z y t y m , b y woda była gotowana w c z y s t y m g a r n k u , choć nie w o l n o zagotować j e j do w r z e n i a . N i e gotowana, surowa woda, t o woda n i e pozbawiona swego śmiertelnego, pochłaniającego aspektu. Jed­ nocześnie t y l k o t a k a woda może ze zmazy oczyścić i ją zatrzymać. Jest to u n i w e r s a l n y rozpuszczalnik działający na o b u poziomach. Pamiętaj­ m y , że choć podziemne w o d y L e t y sprowadzały zapomnienie, błąkające się w Tartarze dusze mogły również sięgnąć po wodę z jeziora Pa­ mięci . W naszej p e r s p e k t y w i e woda z a t r z y m u j e zmazę tamtego świata i stąd n i e można j e j już p r z e d t e m zanieczyścić. Logiczną konsekwencją 7 2 73 7 4 7 5 76 F. W a r e ń к o, Przyczynek do lecznictwa ludowego, „Materiały A n t r o p o logiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", t. 1: 1896, s. 110. В у s t r o ń, op. cit. L. M a l i c k i , Materiały do kultury społecznej górali śląskich., „Prace i M a ­ teriały Etnograficzne", t . 6: 1947, s. 90. D w o r a k o w s k i , op. c i t . , s. 25. " E. G r a v e s , Mity greckie, Warszawa 1974, s. 124. 72 78 74 75 �JOANNA TOKARSKA, JERZY WASILEWSKI, MAGDALENA 110 ZMYSŁOWSKA spełnianej f u n k c j i są wytyczne w k w e s t i i pozbywania się w o d y po pierwszej kąpieli. Należy wylać ją na pocień, „aby ludzie po n i e j n i e c h o d z i l i , l u b pod płot. Reguła odludności miejsca i płot jako jeden z s y m b o l i strefy granicznej wskazują na k i e r u n e k działania w o d y — zużytą i skażoną należy wyekspediować w zaświaty. Ideę tę i l u s t r u j e formułka w y p o w i a d a n a przez babkę, g d y wyjmując dziecko z w o d y unosi j e t r z y k r o t n i e w górę, za każdym razem mówiąc: „Synek [ w z g l . córka] do góry, a święte w o d y do z i e m i " . „Po okąpaniu całuje nowo­ rodka n a j p i e r w ojciec, p o t e m m a t k a i d z i e c i " . 77 78 79 Gest pocałunku, niewątpliwie słusznie i n t e r p r e t o w a n y jako w y r a ­ żający przyjęcie do rodziny, nasuwa jednak głębsze analogie i nieod­ parcie k o j a r z y się z t c h n i e n i e m życia przywracającym f u n k c j e życiowe o r g a n i z m u (por. z ożywiającą rolą pocałunku w baśni o Śpiącej K r ó ­ lewnie). W c y k l u rytów związanych z n a r o d z i n a m i znajduje swoje m i e j ­ sce, Znany z i n n y c h s y t u a c j i obrzędowych, zakaz pożyczania z d o m u , w którym jest maleńkie d z i e c k o . Pożyczka, o d p o w i e d n i k d a r u , t o okazanie z n a k u życia, niedopuszczalne w c h w i l i , g d y panuje jeszcze porządek innego świata. 80 Jedyną osobą z zewnątrz mającą bezpośredni k o n t a k t z dzieckiem i matką od c h w i l i p o r o d u jest babka. Oprócz działań pomocniczych p r z y narodzinach w y k o n u j e się też pierwsze zabiegi p r z y dziecku, ką­ pie je jeszcze przez k i l k a d n i po przyjściu na świat. Jest narażona na k o n t a k t z zaświatami i na jego efekt — zmazę, a w konsekwencji p o ­ w i n n a się z n i e j r y t u a l n i e oczyścić. T e m u w y m o g o w i odpowiada w o ­ łyński zwyczaj zlewin: „Babka posypuje ręce położnicy zbożem, mówiąc: oczyszczaju twoju duszu od hrycha twojoho; położnica posypuje ręce b a b k i mówiąc: oczyszczaju ruku twoje od brudu mojoho, przyczem t r z y razy pada do j e j nóg i całuje j e j ręce" . Można przypuścić, że rów­ nież o b d a r o w y w a n i e b a b k i za j e j usługi n a t u r a l i a m i m a swój magiczny cel w w y n a g r o d z e n i u zetknięcia się ze światem śmierci, wyrównania nadszarpniętego przez t e n k o n t a k t „potencjału energetycznego". Ze za­ płata m a aspekt n i e t y l k o ekonomiczny, wskazują w y n i k i badań tere­ n o w y c h ujawniające, że do ustalonej opłaty pieniężnej dodawany był chleb l u b m i a r k a zboża, „aby dziecko miało szczęście". 81 Po kąpieli, obdarzony już p e w n y m ładunkiem życia noworodek jest p r z e d m i o t e m t r o s k l i w y c h zabiegów potęgujących t e n ładunek, nie do­ puszczających do zachwiania i t a k niezbyt p e w n e j równowagi. O w a M , S z u b e r t ó w a, Zwyczaje i obrzędy narodzinowe, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 8-9: 1951/52, s. 605. D w o r a k o w s k i , op. cit., s. 26. M a l i c k i , op. cit., s. 86. B. S e g e 1, Wierzenia i lecznictwo ludowe Żydów, „Lud", t. 3: 1897, s. 56. S. P o n i a t o w s k i , Etnografia Polski, [w:] Wiedza o Polsce, t . 3, Warsza­ wa 1932, s. 324. 77 74 79 80 81 �ŠMIERC J A K O O R G A N I Z A T O R 111 KULTURY chwiejność, status niepełnego jeszcze człowieka znajdują w y r a z w cią­ głej (do m o m e n t u chrztu) groźbie p o r w a n i a przez istoty demoniczne. O d tego nieszczęśliwego w y d a r z e n i a mają dziecko chronić odpowiednie z magicznego p u n k t u widzenia rzeczy: czosnek w gałganku na szyjce, różaniec i i n n e rzeczy poświętne, żelazne p r z e d m i o t y w kołysce, czer­ wona wstążeczką na rączce. Szczególna podatność na u r o k i i choroby to dalsze następstwa b a ­ lansowania na g r a n i c y między życiem a śmiercią. Zasady postępowania z c h o r y m dzieckiem dobrze ilustrują d w a przykłady: „Tym miejscem ciała, który jest bramą naszego wejścia na świat, pokładają się na dziecko [...], b y uzdrowić je od wszelkich słabości i chorób" . I druga r e ­ cepta: „gdy mały chłopiec ciągle płacze, trzeba iść o północy za granicę gminy, wyszukać małego dąbka, rozłupać go (musi być przy t y m ojciec i matka), a czynić to trzeba skrycie, b y n i k t i c h nie widział. Przez powstałą szparę podawać sobie do trzeciego razu malca i bić za każdym razem w tyłek mówiąc ^uciekajcie k i i ny«, a bóle dziecka ustąpią" 82 88 Jeśli dąbek później zarośnie, t o chłopak chorować nie będzie. Jak w y n i k a z o b u cytatów generalną regułą jest obrzędowo w y r a ­ żona r e p l i k a narodzin. Natomiast przykład d r u g i , m n i e j dosłowny, za to bogatszy w magiczne wskazania, wyraźnie przedstawia a k t n a r o ­ dzin, t u symbolicznie powtórzony j a k o przychodzenie z tamtego świata. „Dziecka nowo narodzonego nie należy zawijać w nową szmatę, bo b y udawało pana, a n i w bardzo brudną, bo b y się go gad [wszy] c h y toł — t y l k o w znosoną, b y na chłopa zdrowego l u b babę w y r ó s ł " . Odrzucając i n t e r p r e t a c j e informatorów j a k o t z w . „wtórne racjonalizacje" można b y uznać wypośrodkowanie między k a t e g o r i a m i „nieużywane" (pielucha zbyt nowa) i „bezużyteczne" (pielucha b r u d n a , zniszczona) za sposób ochrony dziecka przed w c i e l a n y m i przez te kategorie s f e r a m i działania sił nieczystych. Tę interpretację potwierdza, j a k się wydaje, używanie pożyczonego płótna na p o w i j a k i d l a niemowląt (pożyczka t r a k ­ towana j a k o znak życia). 84 W serii k o l e j n y c h pchnięć na drodze k u życiu istotne miejsce z a j ­ m u j e chrzest i związane z n i m nadanie i m i e n i a . Zachowanie znaczeń r o d e m z archaicznego systemu wyobrażeń znajduje przede w s z y s t k i m w y r a z w oprawie, jaką nadała obrzędowi kościelnemu l u d o w a k u l t u r a t r a d y c y j n a , a która s t a n o w i dokładne odbicie scenariusza r y t u i n i c j a ­ cyjnego. Wyłączenie i nadanie i n i c j o w a n e m u znamienia obcości p r z e j a w i a się w realizacjach w y m o g u skrytości. Do c h w i l i c h r z t u niewskazane było E. K a r w o t , Katalog magii Rudolfa, Wrocław 1955, s. 22. S. С z у ż e w i с z, Wiązanka wierzeń i przesądów ludu z okolic Buczkowa* „Lud", t. 13: 1907, s. 326. S. H r a d e c k a , Przyczynki do wierzeń ludu w Wierzbanowy, „Lud", t. 9: 1903, s. 64. 82 8 8 84 �JOANNA TOKARSKA, JERZY WASILEWSKI, MAGDALENA 112 ZMYSŁOWSKA pokazywanie dziecka osobom spoza r o d z i n y w obawie przed u r o k i e m . Należało trzymać w t a j e m n i c y również jego i m i ę , co w y m o w n i e k o ­ j a r z y się z tabuizacją i m i o n istot z „tamtego świata" i k o n o t u j e jego bezimienność i niewyrażalność. W w i e l u k u l t u r a c h do czasu nadania i m i e n i a dziecko pozbawione było statusu prawnego . K o l e j n y , środkowy etap i n i c j a c j i , etap metaforycznej podróży w za­ światy, wypełniony jest z uwzględnieniem w i e l u obowiązujących w t y m p r z y p a d k u reguł. U Kolberga czytamy, że „około r o k u 1840 t y l k o w n o ­ c y przywożono dzieci do c h r z t u " , w i n n y m zaś miejscu, iż „na Zadnies t r z u dzień c h r z t u jest też pamiątką za dusze. Kapłan w żałobnych szatach po przyjęciu o f i a r y z pożywienia odprawia mszę żałobną z b i ­ c i e m dzwonów. Po mszy następował właściwy obrządek c h r z t u " . Ro­ dzice chrzestni do c h w i l i c h r z t u w i n n i b y l i wstrzymać się od niektórych f u n k c j i fizjologicznych, „ponieważ wpłynęłoby to na dziecko w t e n spo­ sób, że urynowałoby w e śnie pod siebie" . „Do kościoła jadą p r o s t y m gościńcem, a nie dróżkami, żeby dzieciak n i e był błędny, i chizo, żeby dzieciak buł chizy" . 85 86 87 88 89 90 P o w s t r z y m y w a n i e się od spełniania potrzeb fizjologicznych t o prze­ cież nieodzowne na „tamtym świecie" zawieszenie znaków życia, w y ­ móg pośpiechu zaś zgodny jest ze wzmiankowaną już p r z y analizie wesela regułą szybkiego przejścia. W drogę do nieznanego, niepewnego, niegościnnego, k u m o w i e zabie­ rają ze sobą i wkładają dziecku w p o w i j a k i chleb i sól, co także m a miejsce w obrzędzie w e s e l n y m . Zauważmy, że sól występująca j a k o element l i t u r g i i w obrządku kościelnym k o n o t u j e te same co w l u d o w e j t r a d y c j i znaczenia ^ k w a n t u życia". Natomiast w szerszym już planie m i t o l o g i c z n y m sytuowałby się z w y ­ czaj, według którego chrzestni przechodzą za ołtarz i t a m się całują . Jeśli w o l n o n a m wchodzenie za ołtarz widzieć j a k o o d p o w i e d n i k i n i c j a ­ c y j n e j wędrówki w głąb l a b i r y n t u , będącej s y m b o l i c z n y m p o w r o t e m do praczasu, t o w r a z z pocałunkiem byłoby ono p o w r o t e m do początku filogenezy ludzkości n i e o d z o w n y m dla każdej ontogenezy. 91 Wracając z kościoła chrzestni n i e mogą się za siebie oglądać. Odwró­ cenie się byłoby b o w i e m jednoczesnym odwróceniem k i e r u n k u p r z e j ­ ścia i grozi pozostaniem w zaświatach. N o w e narodziny, cel i n i c j a c j i , mają swój symboliczny w y r a z w p o 85 86 87 88 K. P o t к a ń s к i , Postrzyżyny u Słowian i Germanów, Warszawa 1920, s. 23. B y s t r o ř . , op. cit., s. 70. O. K o l b e r g , Dzieła wszystkie, t . 20; Radomskie, cz. 1, s. 133. Ł. G o ł ę b i o w s k i , Lud polski, jego zwyczaje i zabobony, Kraków 1830, s. 248. 89 90 1)1 s. 272. D w o r a k o w s k i , op. cit., s. 34. Tamże. M . F e d e r o w s k i , Lud okolic Zerek, Siewierza i Pilicy, Warszawa 1889, �SMIERC JAKO ORGANIZATOR K U L T U R Y 113 łożeniu dziecka n a z i e m i bądź n a p r o g u mieszkania w c h w i l i p o w r o t u z kościoła. O d k r y c i e zaś poduszki, w której dziecko spoczywa, i kolejne pokazywanie go każdemu z o b e c n y c h wciela, zgodnie z logiką scena­ riusza, ideę jawności w przeciwieństwie do poprzednich s k r y t y c h za­ chowań. Unaoczniającym zmianę stanu akcesorium jest nowe u b r a n k o , koszulka bądź sukienka, obowiązkowy prezent od m a t k i chrzestnej. Wyprzedzając chronologię wydarzeń zwróćmy uwagę na znaczenie n o ­ wego s t r o j u w czasie uroczystości pierwszej k o m u n i i . Nakładane na tę okazję u b r a n i a : długie suknie u dziewczynek i g a r n i t u r y dla chłopców, noszą wyraźne cechy u b i o r u dorosłych. 92 Symbolicznie zaznaczane kolejne etapy r o z w o j u biologicznego skła­ dają się w sumie n a ciąg magicznej ontogenezy człowieka. P i e r w s z y p o k a r m podaje się dziecku w t r z y d n i po przyjściu n a świat. „Dziecko nie p o w i n n o ssać przez t r z y d n i po u r o d z e n i u . Jeśli wcześniej zdąży się j e ochrzcić i umrze, pójdzie prosto do n i e b a " . Przyjęcie pierwszego p o k a r m u , manifestacja przynależności do świata żywych, jest barierą utrudniającą powrót do „tamtego świata" i skazuje n a obowiązującą w s z y s t k i c h l u d z i konieczność przejścia przez czyściec i sąd ostateczny. 9 3 K o l e j n y m przełomowym p u n k t e m r o z w o j u jest odstawienie od p i e r ­ si. Niemowlę nie p o w i n n o ssać z b y t długo (najczęściej do r o k u ) , gdyż „zassie pamięć". „Uroczne spojrzenie" grozi dziecku po raz wtóry p r z y ­ s t a w i o n e m u do piersi. Każde zwrócenie się za siebie, każde cofnięcie do stanu poprzedniego, naraża inicjowanego n a zachłanność sił nieczy­ s t y c h i zatrzymanie procesu p r z e m i a n . Bardzo wyraźny w a l o r i n i c j a c y j n y mają pierwsze postrzyżyny i pierwsze obcięcie paznokci. „Włosy pierwszy raz strzyże się wówczas, g d y dziecko zaczyna mówić. G d y b y je wcześniej ostrzyc, nie mówiłoby prędko" (też: „jąkałoby się", „byłoby d u r n o w a t e " ) . „Do r o k u m a t k a nie p o w i n n a dziecku obcinać paznokci, a j e d y n i e w razie potrzeby je o b g r y z a ć " . Włosy i paznokcie t o rozważane już a t r y b u t y rajskiego stanu ludzkości, których utratę spowodowało skosztowanie owocu z D r z e w a Wiadomości. W planie ontogenetycznym czas pozbycia się t y c h atrybutów określa cezura m o w y , cechy, która przynależna do porządku życia związana jest ze wzbogacającą się świadomością i o t w i e r a drogę do l u d z k i e j k r a i n y r o z u m u . 9 i 95 Identyczną cechą jest p i e r w s z y śmiech. W t r a d y c j i chińskiej n a u ­ czycielem śmiechu był ojciec i w r a z z opanowaniem t e j umiejętności nadawano dziecku imię osobiste „tożsame z wyższą duszą, z przezna­ czeniem i z s a m y m życiem" . 96 4 2 s s 9 1 и 96 8 — D w o r a k o w s k i , op. cit., s. 35. M . F e d e r o w s k i , Lud Białoruski, t. 1, Kraków 1897, s. 221. D w ог а к o w s к i , op. cit., s. 50. M a l i c k i , op. cit., s. 90. M . G r a n e t, Cywilizacja chińska, Warszawa 1973, s. 306. E t n o g r a f i a P o l s k a t. X X V I , i. 1 �114 JOANNA TOKARSKA, JERZY WASILEWSKI, MAGDALENA Nakładany n a n o r m y biologiczne k o m e n t a r z również i n t e r p r e t u j e zaburzenia rozwoju boginek i i n n y c h istot d e m o n i c z n y c h ZMYSŁOWSKA kulturowy odpowiednio prawidłowego. D z i e c i m a m u n , rozpoznawano po t y m , że n i e r o ­ sły, n i e mówiły, a n a w e t jeśli rosły, t o zachowywały niemowlęce p r o ­ porcje: „łeb j a k ceber". Sprawdzianem stanu świadomości umożliwiającym przekroczenie jeszcze jednego p r o g u n a drodze do pełni człowieczeństwa jest, mniane już, rozwiązanie węzła n a pępowinie p r z e c h o w y w a n e j n a r o d z i n . Pokonując tę przeszkodę p r z e d pójściem „rozwiązuje sobie pamięć" i zyskuje t y m samym do szkoły, wspo­ od d n i a dziecko magiczną przepustkę do dalszego poznania. Иоанна Токарска, Ежи С. Василевски, Магдалена Змысловска СМЕРТЬ КАК ОРГАНИЗАТОР КУЛЬТУРЫ Резюме Статья представляет собой попытку так посмотреть на обряды традиционной культуры (на польском материале, дополненном сравительными данными издругих культур, также и внеевропейских), чтобы выделилась роль понятия „смерти" как их логического орга­ низатора. Согласно принятой структурно-семиотической методологии, исходную точку составляет неэто одно понятие, апара понятий „жизнь — смерть" (что на уровне видения мира превращается в пару „этот свет —потусторонний мир"). Статья представляет набор нескольких десятков (около 50) парпонятийных категорий, которые в обрядах, касающихся жизненного цикла человека и в связанных с ними веро­ ваниях, употребляются для выражения — на символическом языке — идеи смерти и обще­ ния с „тем светом". Этот набор представляет собой нечто вроде „этнологической таблицы Менделеева", систему элементов — кирпичиков, из которых строится традиционная картина мира и человека. Элементы эти разделены на следующие классы: 1. Пространство (напр.противоположности: наэтом свете упорядоченное пространство — на том свете лабиринтообразное, возмущенное пространство, вызывающее блуждание; естественная валоризация направлений: верх, перед, правый — обратная валоризация: низ, зад, левый); 2. Время (примерные противоположности: время-безвременье, регулярное-нерегулярное течение времени); 3. Движение (напр. движение-неподвижность, движение правильное-обратное, инверсия какпризнак потустороннего мира и способ общения с ним); 4. Материя (напр. создание-уничтожение; целый-разрушенный; пригодный-бесполезный, -отбросовый; труд-отсутствие труда и пр.); 5. Информация (известное-неизвестное; явное-скрытое, выразимое-невыразимое; измеримое-неизмеримое и т.д.); 6.Человек — физиоло­ гия (напр. живой-мертвый; физиология-отсутствие физиологии; чистый-нечистый); 7.Че­ ловек —психология (сознательность-бессознательность; явь-сон; памятьзабвение; наме­ ренно-случайно; свой-чужой и т.д.). В части статьи, составляющей материал, представлен анализ обрядов похоронных, свадебных и связанных спосвящением (напр. обряд перевода ученика вподмастерья, в ко­ саря, а из нашего времени — неформальные обряды приема в кругах молодежи-отбросов общества, в армии) а также магических обрядов, касающихся ребенка. Семантика отдельных элементов символического языка этих обрядов истолковыается в статье именно путем рас­ положения их в рамках противоположности жизнь — смерть. i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/97f0401ee162933850343de66d803a77.pdf 0ef73799684a413779d6911be8a067fb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1061 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:974 Title A name given to the resource Przegląd problematyki badań nad kulturą robotniczą w Polsce (ze szczególnym uwzględnieniem badań najnowszych) / ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.1, s.143-166 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stawarz, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V I , z. 1 P L I S S N 0071-1861 ANDRZEJ STAWARZ PRZEGLĄD PROBLEMATYKI BADAŃ NAD KULTURĄ ROBOTNICZĄ W POLSCE (ZE SZCZEGÓLNYM UWZGLĘDNIENIEM B A D A N NAJNOWSZYCH) Artykuł niniejszy jest próbą przedstawienia rozwoju badań nad k u l ­ turą robotniczą w Polsce na podstawie ważniejszych publikacji, jakie ukazały się drukiem od końca lat 60-tych do roku 1980. Celem zasad­ niczym tego artykułu jest ogólna ocena dorobku etnografii na polu po­ znawania kultury robotniczej w zestawieniu z trwałymi osiągnięciami innych dyscyplin humanistycznych, w t y m głównie socjologii i historii. Chociaż wielu badaczy zdaje sobie sprawę z wartości wyników, jakie osiągnięto dotychczas, nie stać nas wciąż na podsumowanie wiedzy, ergo określenie zasadniczych cech kultury robotniczej w Polsce w epoce kapitalizmu, jak również w obecnym okresie socjalistycznego rozwoju. Prawdopodobnie długo jeszcze nie będzie nas stać na taką syntezę, szcze­ gólnie w odniesieniu do współczesności. Przełom w życiu społeczeństwa polskiego, jaki dokonał się w lecie 1980 r., wskazał także i humanistom, jak złudne i niepełne były wcześniejsze ustalenia, dotyczące systemu aksjonormatywnego (wartości i normy), funkcjonującego w obrębie kla­ sy robotniczej, a także jak zaniedbane zostały badania nad miejscem i rolą kultury robotniczej w kulturze narodowej. 0 znacznym ożywieniu badań w związku z podejmowaniem nowej problematyki i rozwijaniem wcześniej podjętych zagadnień i możemy mówić w odniesieniu do lat 70-tych. Badania etnograficzne i historycz­ ne nad kulturą robotniczą w Polsce pozostają jednak nieco w tyle w sto­ sunku do podobnych badań prowadzonych w innych krajach socjali­ stycznych, głównie w NRD, Czechosłowacji i Związku Radzieckim . 2 1 Interesujący projekt szeroko zakrojonych interdyscyplinarnych badań nad kulturą robotniczą przedstawił K . Żygulski w odniesieniu do Łodzi. Por. Ż y g u 1s k i , Problematyka badań nad kulturą klasy robotniczej ze szczególnym uwzględ­ nieniem Łodzi, „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 15: 1973, s. 13-26. Por. E . P i e t r a s z e k , Etnograficzne badania kultury robotniczej, „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 15: 1973, s. 33-38 (oraz sprawozdanie z konferencji po­ święconej kulturze robotniczej, która odbyła się w dn. 3-5 listopada 1980 w K a r l Marx-Stadt, w niniejszym tomie „Etnografii Polskiej"); por. także odpowiednie 2 �lii ANDRZEJ STAWARZ Jedną z przyczyn takiego stanu rzeczy jest brak w naszym kraju ośrod­ ka, który koordynowałby badania prowadzone indywidualnie lub przez nieduże zespoły badawcze np. w uniwersyteckich katedrach etnografii w Warszawie i Łodzi, Instytutach PAN (głównie przez Instytut Filo­ zofii i Socjologii oraz Instytut Historii) oraz Instytucie Historii Uni­ wersytetu Warszawskiego. Inna przyczyna to stosunkowo jeszcze nie­ duża popularność interesującej nas problematyki w większości ośrodków. W niniejszym artykule chciałbym wykazać, że mimo ograniczonej liczby badaczy, niedowładu w koordynacji badań, luk w podejmowanej problematyce oraz rozbieżności teoretyczno-metodologicznych dzielących etnografię, historię i socjologię, istnieje wcale niemała liczba interesu­ jących i wartościowych prac. Duża część tych publikacji, a starałem się brać pod uwagę zarówno druki zwarte, wydawnictwa seryjne i arty­ kuły pomieszczone w czasopismach fachowych, jak i niektóre niepubli­ kowane prace doktorskie, już dziś może być użyteczna przy próbie two­ rzenia syntezy kultury robotniczej. Moja propozycja przedstawienia rozwoju badań nad kulturą robotni­ czą wyniknęła z chęci unaocznienia aktualnego stanu dorobku etnografii na t y m polu badań. Istotą zagadnienia jest tu ocena wkładu etnografii w poznanie kultury robotniczej. Chodzi bowiem o to, aby etnograficzne badania monograficzne i problemowo-tematyczne uzyskały wyższą ran­ gę na gruncie humanistyki polskiej. Dla etnografii (etnologii lub antro­ pologii kulturowej) kultura jest przecież podstawowym i zasadniczym przedmiotem badań 3. W przeciwieństwie do socjologii kulturę pojmuje się w naukach etnologicznych w sposób niewartościujący a zarazem re­ latywistyczny i systemowy . W badaniu konkretnej kultury, np. ludowej bądź robotniczej, etnografię interesuje przede wszystkim związek za­ chowań ludzkich w obrębie danej grupy z funkcjonowaniem w tej spo­ łeczności wzorów kulturowych i symboli, a przede wszystkim leżącego u ich podstaw systemu wartości i n o r m . Kontynuacja i konsekwentne rozwijanie takiego podejścia w badaniu kultury robotniczej daje ogrom4 3 6 fragmenty a r t y k u ł ó w o rozwoju etnografii Czechosłowacji, N R D i Z S R R zawarte w pracy pt. Etnografija v stranach socjalizmu, J u . V. B r o m l e y [red.], Moskva 1975. Szerzej na ten temat w polskiej literaturze etnograficznej por. Z. S o k ol e w i c z , Wprowadzenie do etnologii, Warszawa 1974; A. W a l i g ó r s k i , Antro­ pologiczna koncepcja człowieka, Warszawa 1973, i in. J . B u r s z t a , Etnograficzny punkt widzenia w badaniach nad rodziną, [w:] Metodologiczne problemy badań nad rodziną, Z. Tyszka [red.], Poznań 1980, s. 63-64. B u r s z t a , op. cit, s. 64; A. F l i s , Antropologiczna koncepcja grupy, „Stu­ dia Socjologiczne", nr 3 [74]: 1379, s. 51^53. Dotychczas najszerzej o udziale etnografii w badaniach nad kulturą robot­ niczą pisali B. Matysiak-Polakowa i Pietraszek. Por. M a t y s i a k - P o l a k o w a , Etnograficzna problematyka badań nad środowiskiem robotniczym Łodzi, „Łódzs 4 5 6 �BADANIA NAD KULTURĄ ROBOTNICZĄ 145 ną szansę całościowego i syntetycznego opisania oraz zrozumienia istoty kultury klasy robotniczej jako jednego z największych fenomenów w dziejach najnowszych nie tylko naszego kraju. Etnografowie nie mogą oczywiście poprzestać na własnych badaniach. Muszą oni ściślej współpracować zarówno z historykami badającymi dzieje społeczeństwa, kultury i obyczaju, jak i socjologami, szczególnie specjalistami takich zagadnień, jak praca, rodzina czy życie kulturalne. W przypadku badań etnograficzno-historycznych koniecznie trzeba sięg­ nąć do archiwalnych źródeł masowych (akta: stanu cywilnego, nota­ rialne, także wytworzone przez administrację ogólną — gmin i miast) oraz bogatej prasy. Natomiast w badaniach z pogranicza socjologii i etno­ grafii muszą znaleźć uznanie (znacznie większe niż dotychczas) doku­ menty współczesnego życia społecznego, pamiętniki i wspomnienia oraz inne materiały biograficzne. W niniejszym artykule nie rozwijam szerzej zagadnienia różnic w podejściu teoretyczno-metodologicznym do kultury robotniczej jako wspólnego dla etnografii, socjologii oraz historii przedmiotu badań. Pro­ blem ten (poniżej tylko zasygnalizowany) godny jest niewątpliwie od­ rębnego opracowania. Aktualnie ważniejsze jest chyba uporządkowanie podstawowej literatury przedmiotu, wykazanie luk w tematyce badaw­ czej oraz pokazanie dotychczasowych płaszczyzn współpracy dyscyplin humanistycznych w zakresie kultury robotniczej. Dokonanie takiej pró­ by jest o tyle ułatwione, że mimo braku definicji kultury robotniczej (por. 3.1) funkcjonuje w środowiskach badawczych robocza koncepcja tej kultury, przyjmowana bez większych zastrzeżeń przez etnografów i znaczną część socjologów oraz historyków bliżej zainteresowanych tą problematyką . W artykule niniejszym chciałbym także, przy okazji, spojrzeć z pew­ nego dystansu na w y n i k i dawniejszych badań. Warto bowiem przypo­ mnieć najwartościowsze opracowania powstałe przed 1939 rokiem, a tak­ że po 1945 r. do początku lat 60-tych. Dać to nam może asumpt do skonstatowania istnienia ciągłości bądź jej braku, w podejmowaniu kon­ kretnych zagadnień dotyczących kultury robotniczej. Proponowana poniżej systematyka prac, szczególnie tych powstałych w ciągu ostatnich kilkunastu lat, daje dość precyzyjne spojrzenie na zakres podejmowanej problematyki, na mocniejsze i słabsze ogniwa pro­ cesu badawczego. 7 kie Studia Etnograficzne", t. 6: 1»64, s. 87-103; P i e t r a s z e k , Etnograficzne ba­ dania..., s. 27-32; t e n ż e , Problematyka kultury robotniczej a etnografia, „Lud", t. 50: 1965, cz. 2, s. 585-600. Por. Z. B a u m a n , Metodologiczne zagadnienia badań nad kulturą robotni­ czą, „Studia Socjologiczne", nr 1 [12]: 1964, s. 20H22; P i e t r a s z e k , Etnograficzne badania..., s. 29-30. 7 10 — E t n o g r a f i a P o l s k a t . X X V I , z. I �1-16 ANDRZEJ STAWARZ 1. POCZĄTKI I ROZWÓJ B A D A Ń N A D K U L T U R Ą ROBOTNICZĄ (OD S C H Y Ł K U X I X W I E K U DO R O K U 1939) Krótką analizę ważniejszych publikacji powstałych przed I I wojną światową odnosimy do dwóch okresów: przełomu X I X i X X w. (do roku 1914) oraz dwudziestolecia międzywojennego (1918-1939). Okresy te różnią się między sobą nie tylko ze względu na oczywiste dla każ­ dego podstawy ustrojowo-polityczne warunkujące istnienie Polski i na­ rodu polskiego, ale także ze względu na charakter i poziom nauk hu­ manistycznych. Ogólnie można stwierdzić, że przełom X I X i X X w. to okres „pierwocin" wielu kierunków badawczych nowoczesnej humani­ styki, w t y m także etnografii. Okres międzywojenny charakteryzuje się natomiast wieloma próbami bardziej kompleksowego badania rzeczy­ wistości społecznej i kulturowej. Czy znajduje to potwierdzenie w od­ niesieniu do kultury robotniczej spróbuję odpowiedzieć poniżej. 1.1. Zainteresowania badawcze kulturą robotniczą pojawiają się w Polsce w latach 80-tych ubiegłego stulecia. Bez wątpienia prekurso­ rami naukowego podejścia do problematyki sposobu życia i obyczajo­ wości klasy robotniczej są etnografowie. Klasyczną już dziś pracą jest opracowanie S. Ciszewskiego Lud rolniczo-górniczy z okolic Sławkowa w powiecie olkuskim . Autor stworzył pełną, aczkolwiek dość statyczną w ujęciu, monografię grupy dwuzawodowej. Praca Ciszewskiego podzie­ lona jest na dwie części. W pierwszej odnajdujemy ogólną charaktery­ stykę grupy i środowiska jej bytowania, dalej stan kultury materialnej (ubiór, pożywienie itp.) oraz społecznej (język, obrzędy, gry i zabawy), wreszcie materiał folklorystyczny w postaci rozmaitych pieśni. W dru­ giej natomiast został ukazany przede wszystkim światopogląd grupy, sze­ rzej rozwinięto wątki wierzeniowe demonologiczne opisano mądrości wiedzy ludowej (np. medycznej) a także zaprezentowano bogatą tra­ dycję literatury ustnej postaci podań legend gadek anegdot i gadek Mimo wzorcowego charakteru praca Ciszewskiego przez wiele dziesiątków lat nie znalazła naśladowców na gruncie badań nad klciSc| robotniczą 8 Druga połowa X I X w. to okres przekształcania się mas proletariac­ kich w klasę robotniczą, a także okres narodzin kultury robotniczej. Badacze działający w owym okresie nie skorzystali z możliwości bliż­ szego obserwowania nowej kultury znajdującej się niejako in statu nascendi. Powstało co prawda szereg interesujących prac, które dotyczyły przeważnie tylko problematyki warunków i standardu życia robotni- 8 S . C i s z e w s k i , Lud rolniczo-górniczy z okolic Sławkowa w powiecie olkuskim, Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej, K r a k ó w 1886-1887, t. 10-11. W mniejszym zakresie kulturą proletariatu interesowali się też J . L o r e n t o w i c z i S. C e r c h a . �BADANIA NAD KULTURĄ ROBOTNICZĄ 147 ków». Dziś odczytujemy je na nowo i próbujemy wyzyskać dla badań nad materialną, a niekiedy i obyczajową stroną sposobu życia prole­ tariatu. 1.2. Do najciekawszych opracowań wiążących się bliżej z problema­ tyką kultury robotniczej należą prace ks. A. Wóycickiego, oparte na materiałach zgromadzonych przed 1914 r. oraz tuż po odzyskaniu nie­ podległości (lata 1918-1920). Przede wszystkim mam t u na myśli pracę pt. Robotnik polski w życiu rodzinnem™. Jest to ciekawe studium syn­ tetyzujące zagadnienia kultury w aspekcie domowego i publicznego ży­ cia rodzin proletariackich. Strona faktograficzna dotycząca realiów ży­ cia robotników jest dość mocną stroną monografii mimo tego, że auto­ rowi bardziej chodziło o pokazanie' szeregu zjawisk niekorzystnych dla rozwoju rodziny robotniczej (niemoralność i nieobyczajność, patologia społeczna). A. Wóycicki zastosował w dużym stopniu metodę monogra­ ficznego badania rodzin zbliżoną do metody Le Playa i innych ekono­ mistów francuskich. Szeroko zostały wykorzystane materiały ankietowe zbierane nie tylko do celów ściśle naukowych), mniej już dziś dostępna literatura oraz dane statystyczne. Przykłady mające uzasadnić tezy au­ tora pochodziły z terenu Warszawy, Łodzi, Żyrardowa, Zagłębia Dą­ browskiego, a także niektórych okręgów przemysłowych Galicji. Opracowanie A. Wóycickiego, mimo swojego nowatorskiego charak­ teru — o rodzinie robotniczej nikt wcześniej tak szczegółowo nie p i ­ sał — przez kilkanaście lat nie znalazło żadnej kontynuacji. W okresie międzywojennym badania empiryczne na większą skalę rozwinięte zo­ stały od końca lat 20-tych. A stało się to za sprawą i z inicjatywy po­ wstałego w 1920 r. Instytutu Gospodarstwa Społecznego, z którym szcze­ gólnie po 1926 r. związało się wielu wybitnych uczonych, takich jak Ludwik Krzywicki czy Stefan Czarnowski. Jednym z głównych celów IGS-u było wszechstronne zbadanie struktury i poziomu życia poszcze­ gólnych grup klasy robotniczej, przy czym najbliżej zajęto się bezro­ botnymi W toku wieloletnich badań wypracowano metodę monogra­ ficzną (ankiety, dane statystyczne, pamiętniki). Gromadzono przede wszystkim materiały z pogranicza socjologii i ekonomii. Ogromna więk­ szość tych materiałów uległa zniszczeniu podczas wojny. Na szczęście pozostały liczne opracowania np. porównawczo ujmujące problematykę 9 Por. E . S t r a s b u r g e r , Zur Entwicklung der Arbeitfrage im Koenigreich Polen, Warszawa 1907; S. G ó r s k i , Łódź spółczesna, Łódź 1904 (szczególnie roz­ dział Fabryki); E . C a s p a r , Z przeszłości przemysłowej klasy robotniczej na Gór­ nym Śląsku, „Ekonomista", z. 3: 1909; V. V. S v i a 11 o v s k i j , Fabricnyj raboćij, Varśava 1889; B. W a ś n i e w s k i (K. K r z e c z k o w s k i ) , Byt i warunki pracy robotników w przemyśle cukrowniczym Królestwa Polskiego, Warszawa 1911, i in. A. W ó y c i c k i , Robotnik polski w życiu rodzinnem. Monografia społeczna, Warszawa 1922. » Warunki pracy i życia w Polsce międzywojennej w świetle badań społecz­ nych. Wybór i opracowanie D. P o l i ń s k i , Warszawa 1980, s. 5-13. 1 0 �148 ANDRZEJ STAWARZ 12 warunków bytowych robotników w k i l k u okręgach p r z e m y s ł o w y c h , prezentujące w y n i k i badań ankietowych nad bezrobotnymi", wreszcie antologie pamiętników robotniczych". Poza t y m w okresie 1918-1939 powstało sporo prac o klasie robotniczej (najczęściej do walki klaso­ wej: o poprawę w a r u n k ó w materialnych, awans społeczny i kulturalny), które w pewnym zakresie wiązały się z problematyką życia kultural­ nego czy obyczaju. Jeszcze bliżej natomiast mogą etnografów zaintere­ sować drobniejsze prace dotyczące rozwoju instytucjonalnych form ży­ cia kulturalnego, artystycznego oraz oświaty robotników zamieszczane w popularnych kalendarzach (np. wydawanych przez PPS), czasopismach (głównie w ukazującej się przez zaledwie 2 lata „Kulturze Robotniczej") i wielu wydawnictwach broszurowych. Nie będę bliżej przytaczał tego rodzaju prac, wskażę jedynie pomocne w t y m względzie opracowanie bibliograficzne M . T r a w i ń s k i e j . Okres międzywojenny nie przyniósł praktycznie żadnej syntezy k u l ­ tury robotniczej, ani też obszerniejszych monografii, mimo znakomitych w t y m względzie propozycji metodycznych S. Rychlińskiego . Poja­ wiły się natomiast pewne propozycje teoretyczne dotyczące bezpośred­ nio kultury klasy robotniczej, z których na szczególną uwagę zasługują koncepcje S. Rudniańskiego S. Czarnowskiego i F. Grossa . Prace tych autorów na temat kultury robotniczej są dobrze znane. Wielokrot­ nie w ciągu ostatnich lat omawiano te publikacje i nie ma chyba tutaj potrzeby bardziej szczegółowego powracania do tej problematyki . Nie­ mniej należy stwierdzić, że ustalenia Czarnowskiego, Grossa czy Rud­ niańskiego są dla wielu badaczy nadal cenną wskazówką, oddziałują niezwykle inspirująco np. przy próbach stworzenia definicji kultury robotniczej (por. 3.1). 15 16 1 8 19 20 " Warunki życia robotniczego w Warszawie, Łodzi i Zagłębiu Dąbrowskim w świetle ankiet z 1927 r., Warszawa 1929. H. K r a h e l s k a , S. P r u s s, Zycie bezrobotnych. Badania ankietowe, W a r ­ szawa 1933; A. M i n k o w s k a , Rodzina bezrobotna na podstawie ankiety, War­ szawa 1935. « Pamiętniki bezrobotnych, Warszawa 1933; Z. M y s ł a k o w s k i , F . G r o s s , Robotnicy piszą. Pamiętniki robotników, K r a k ó w 1938. M. T r a w i ń s k a, Stan badań nad klasą robotniczą w Polsce w latach 1900-1939, [w:] Studia nad rozwojem klasy robotniczej, cz. 1, Łódź—Warszawa 1961, s. 19-104. S. R y c h l i ń s k i , Badania środowiska społecznego, Warszawa 1932. S. R u d n i a ń s k i (S. R u n i c z), Walka o kulturę, Warszawa 1923. S. C z a r n o w s k i , Powstanie nowej kultury (Wytwarzanie się kultury ro­ botniczej), [w:] t e n ż e , Kultura, Warszawa 1958, s. 67-79 (przedruk z „Wiedza i Życie", R. 8: 1933, nr 7). F . G r o s s , Proletariat i kultura, K r a k ó w 1938. « Por. m. in. P i e t r a s z e k , Etnograficzne badania...; D. D o b r o w o l s k a , Z zagadnień kultury robotniczej, „Studia Socjologiczne", nr 3: 1967, s. 83-112. 1 1 1 5 1 8 1 7 1 8 1 8 2 �BADANIA NAD KULTURĄ 149 ROBOTNICZĄ 2. OSIĄGNIĘCIA B A D A Ń W O K R E S I E OD R O K U DO K O Ń C A L A T 6 0 - T Y C H 1945 Zanim omówię bliżej w y n i k i najnowszych badań warto chyba przy­ pomnieć w ogólnym zarysie podstawowe kierunki badań i najwartoś­ ciowsze publikacje, jakie ukazały się w okresie powojennym do połowy lat 60-tych. Połowa lat 60-tych to cezura nieco umowna aczkolwiek możliwa do uzasadnienia. Wydaje się, że jest to okres przełomowy w powojennych badaniach nad kulturą robotniczą. Wtedy właśnie wy­ kształca się metodologia badań nad strukturą i kulturą klasy robotni­ czej, szczególnie odczuwalne jest to w socjologii. W t y m też czasie pro­ blematyka kultury robotniczej zdobywa sobie — jeśli można tak po­ wiedzieć — znaczną popularność, w rezultacie następuje przejście do znacznie szerzej zakrojonych badań niż kilka lat wcześniej. 2.1. W latach 1945-1956 nie prowadzono w Polsce prawie żadnych oficjalnych badań nad kulturą robotniczą, która nie stała się na trwałe przedmiotem badań etnograficznych « ani t y m bardziej socjologicznych. Historycy natomiast rozwinęli na dużą skalę badania z zakresu genezy i rozwoju polskiej klasy robotniczej w X I X i początkach X X w. (T. Łepkowski, S. Kalabiński, I . Pietrzak-Pawłowska, N . Gąsiorowska, G. Missalowa i in.), przy czym problematyka kultury (obyczaju) nie była jeszcze brana pod uwagę. Jedynymi godnymi dziś naszej uwagi są studia nad tradycjami zawodowymi oraz plastyką i folklorem górniczym Górnego Śląska » 2.2. Dopiero w 1956 r. K. Dobrowolski wykazał, że badanie kultury robotniczej jest jednym z głównych zadań stojących przed współczesną etnografią s. Za t y m ustaleniem nie zrobiono jednak następnego poważ­ nego kroku, to znaczy nie stworzono szczegółowego programu badań w t y m zakresie dla całej polskiej etnografii. Nie uczyniono tego zresztą do dziś i stąd większość ośrodków prowadziła w latach 60-tych i pro­ wadzi nadal badania niezależnie od pozostałych. Inaczej sytuacja przed­ stawia się w socjologii. Specjaliści różnych dziedzin socjologicznych bio­ rą od początku lat 60-tych udział w pracach Komitetu Badań Rejonów Uprzemysławianych PAN, zajmując się między innymi problematyką współczesnej kultury robotniczej w takich ośrodkach przemysłowych, jak Zagłębie Miedziowe, Konin czy Bełchatów. Niezależnie od tego kie­ runku rozwijane były i są nadal badania indywidualne bądź zespołowe w ramach Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, a także w ośrodkach 2 " P i e t r a s z e k , Etnograficzne badania..., s. 27. * M. in. w „Polskiej Sztuce Ludowej"; Por. także wcześniejsze prace M. Ż y wirskiej, J . Ligęzy i W. Mrozek (publikowane w końcu lat 50-tych). K . D o b r o w o l s k i , Drogi rozwoju etnografii polskiej, jej obecne zada­ nia, metody i związki z innymi naukami (rozważania dyskusyjne), „Etnografia Polska", t. 1: 1958, s. 76-77. u �150 ANDRZEJ STAWARZ pozawarszawskich, np. łódzkim, śląskim i in. Historycy zainteresowali się bliżej kulturą robotniczą stosunkowo późno i raczej na marginesie badań nad dziejami społeczeństwa polskiego X I X w. (Instytut Historii PAN). Należy też dodać, że problemy metodologiczne związane z pro­ cesem poznawania kultury robotniczej były w latach 1956-1965 stosun­ kowo rzadko dyskutowane w szerszych kręgach naukowców, bodaj naj­ bardziej twórczo podczas konferencji w Warszawie w 1963 r . * J e d y n ą placówką powołaną przed rokiem 1965 wyłącznie do badań nad kulturą robotniczą był dwuosobowy zespół (kierowany przez K. Do­ browolskiego) istniejący w latach 1957-1971, w Katedrze Etnografii i So­ cjologii Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. W wyniku działal­ ności tego skromnego pod względem liczby badaczy zespołu powstały przede wszystkim dwie obszerne i ciekawe prace z pogranicza etno­ grafii, socjologii i historii 25. D. Dobrowolska i E. Pietraszek, stosując z dużym powodzeniem metodę integralną Dobrowolskiego, przedstawili w tych wzorcowych pod względem metodycznym i merytorycznym stu­ diach panoramę przemian życia i pracy ludności robotniczej dwóch znacznych ośrodków górniczych. Szczególnie D. Dobrowolska rozwinęła zagadnienie genezy powstania kultury robotniczej oraz czynników kształ­ tujących ten typ kultury w przeszłości «. Warto dodać, że wymienione prace poprzedziło wydanie monografii tradycyjnej kultury górniczej Za­ głębia Dąbrowskiego i Górnego Śląska » . W początkach lat 60-tych szerzej zakrojone badania próbują podej­ mować etnografowie ośrodka łódzkiego. Pierwszy etap tych badań to poznawanie pozostałości chłopskich tradycji w kulturze proletariatu włókienniczej Łodzi przełomu X I X -i X X w., a także okresu międzywo­ jennego 8 . Ciekawsze rezultaty publikują A. Lipiński, I . Lechowa i J. P. Dekowski w „Łódzkich Studiach Etnograficznych" bądź Pracach i Materiałach Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi *». 2 2 2 2 4 Por. B a u m a n , op. cit., s. 19-34, także artykuły i sprawozdanie z dyskusji zamieszczone w „Studiach Socjologicznych", nr 1: 1964. D. D o b r o w o l s k a , Córnicy salinarni Wieliczki w latach 1880-1939. Stu­ dium historyczno-socjologiczne załogi robotniczej, K r a k ó w 1965; E . P i e t r a s z e k , Wiejscy robotnicy kopalń i hut. Dynamika przemian społeczno-kulturowych w sierszańskim ośrodku górniczym w XIX i XX w., K r a k ó w 1966. Por. D. D o b r o w o l s k a , Górnicy salinarni w Wieliczce i ich kultura w la­ tach 1880-1939, „Etnografia Polska", t. 1: 1958, s. 288-314. J . L i g ę z a , M. Ż y w i r s k a, Zarys kultury górniczej, Katowice 1964. M a t y s i a k - P o l a k o w a , op. cit, s. 87-103. A. L i p i ń s k i , Pozostałości kultury tradycyjnej w łódzkich rodzinach ro­ botniczych, „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 7: 1965, s. 5-39; I . L e c h o w a , Tradycyjne zwyczaje świąteczne w łódzkim środowisku robotniczym, Prace i M a ­ teriały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, Seria Etnograficzna, nr 11, Łódź 1967, s. 133-163; J . P. D e k o w s k i , Zwyczaje i obrzędy weselne łódz­ kich rodzin robotniczych, tamże, s. 166-190, i in. 2 5 2 8 2 7 s 9 2 9 �BADANIA NAD KULTURĄ ROBOTNICZĄ 151 Zarysowującą się lukę w badaniu współczesnej kultury robotniczej z 'wolna zaczynają wypełniać socjolodzy . W latach 60-tych w socjo­ logii wypracowano dwa podstawowe modele badań nad kulturą robot­ niczą ustroju socjalistycznego: a) model badań nad wolnym czasem ro­ botników; b) model badań nad kulturą pracy robotników. Ogólnej pro­ blematyce tzw. czasu wolnego poświęcili swe prace przede wszystkim D. Czauderna, M . Ćwiakowski, J. Danecki, D. Dobrowolska, A. Kamiń­ ski, A. Kobus-Wojciechowska, A. Pawełczyńska, A. Siciński, Z. Skórzyński, K. Ż y g u l s k i . Większość wymienionych badaczy prowadziła badania empiryczne w konkretnych środowiskach. W y n i k i tych badań zaczęto publikować w końcu lat 60-tych. Natomiast problematyką k u l ­ tury pracy zajmowano się w mniejszym stopniu tylko k i l k u autorów przedstawiło ciekawsze w y n i k i i propozycje np. S Kowalewska E. Ma­ zurkiewicz M Siemieński Z Sufin a w pewnej mierze i K Dobro­ wolski Należy zauważyć, że badania tego typu (na ogół prowadzone sociolosów 131* cl i pozostała nadal w tvle za badaniami nad C Z cl sem wolnym Ponadto pewna część badaczy nie zadowoliła się przyję­ ciem tylko iednego z wymienionych modeli nroDonuiac nieiako w-riant trzeci ti badania konkretnych środowisk snołeczno zawodowych w asoekcie zarówno czasu wolnego i kultury nrar-y ale iako zasadniczy n r . P r L i n t h « d ^ n h i , ™ r rc^L ™ ł ™ w L KJL^JL* JPP t . I typu. opufolikowcili F Adcimski i ^V JMrozck ^ 30 31 3 2 3. B A D A N I A N A J N O W S Z E 3.1. Definicja kultury robotniczej. Mimo stale rosnącego zaintereso­ wania kulturą robotniczą nie wypracowano do tej pory takiej jej defi­ nicji, która zadowalałaby na równi etnografów, socjologów i historyków. Przedmiot badań wydaje się być wspólny. Niemniej zauważamy, że "historyka interesują przede wszystkim instytucje kulturalne, oświatowe bądź społeczne stworzone do działalności na rzecz klasy robotniczej w przeszłości. Socjolog natomiast skupia swą uwagę na badaniu kultury robotniczej głównie w oparciu o wspomniane modele — „wolnoczasow y " i „kultury pracy" (por. 2.2). Etnograf zaś stara się stosować w po­ dejściu do problematyki kultury robotniczej koncepcje szerszego rozu­ mienia kultury, nawiązując przy t y m do osiągnięć i doświadczeń zdo8 0 Por. J . S z c z e p a ń s k i , Założenia i zagadnienia badań nad klasą robot­ „Studia Socjologiczne", nr 1: 1964, s. 14-15. W ciągu ostatnich kilku lat problematyka czasu wolnego stała się istotnym ogniwem w badaniach nad stylem życia społeczeństwa polskiego. K . D o b r o w o l s k i , Studia nad życiem społecznym i kulturą, Wrocław 1966. F . A d a m s k i , Hutnik i jego rodzina, Katowice 1966; W. M r o z e k , Rodzina górnicza, Katowice 1965. niczą, 8 1 8 2 3 8 �152 ANDRZEJ STAWARZ 34 bytych w badaniach nad kulturą ludową . Rozbieżności w podejmowa­ niu określonej problematyki badawczej, zarysowane tu w sposób oczywiście uproszczony, wynikają z odmienności tradycji badawczych, możliwości warsztatowych oraz różnic w pojmowaniu kultury w ramach poszczególnych nauk społeczno-humanistycznych. Na tej kanwie rozwi­ jają się liczne dyskusje i polemiki prowadzące niekiedy do prób zniwe­ lowania teoretycznych i metodologicznych rozbieżności. Problemowi te­ mu, jak dotąd, poświęcono chyba za mało uwagi podczas oficjalnych spotkań konferencyjnych i poważnych sympozjów naukowych . Do cie­ kawszych prób zdefiniowania kultury robotniczej jako wspólnego przed­ miotu badań k i l k u nauk humanistycznych należą propozycje D. Dobro­ w o l s k i e j i E. Pietraszka . Sformułowane przez nich „robocze" defi­ nicje, choć różnią się nieco między sobą, są przyjmowane bez większych zastrzeżeń przez ogół badaczy. Definicje te powstały na podstawie szcze­ gółowej analizy propozycji wcześniejszych, np. F. Grossa , a także teo­ retycznych wyników prac wymienionych autorów. Niemniej dyskusje trwają nadal, niekiedy powraca się do propozycji dawniejszych »9 i wciąż wysuwa nowe . Nie rozwijam w t y m artykule rozważań nad problemem definicji kultury robotniczej, który wart jest sam w sobie zupełnie odrębnego i szczegółowego opracowania. Poprzestając na k i l k u ogólnych stwierdze­ niach pragnę jedynie zaznaczyć, że mimo wspólnego przedmiotu badań zarówno etnografia, jak historia i socjologia interesują się w różnym stopniu podobnymi zagadnieniami kultury robotniczej. Systematyka tych 35 36 37 38 40 8 4 Dla przykładu warto tu w s p o m n i e ć o próbie zastosowania bystroniowskiej koncepcji autorytetu na gruncie badań nad kulturą robotniczą, por. A. K u c z y ń s k a - S k r z y p e k , Kultura ludowa — kultura robotnicza (mpis przygotowany do druku). Por. referaty i sprawozdanie z konferencji w kwartalniku „Kultura i Spo­ łeczeństwo", t.* 13: 1969, nr 3 i 4, także t. 15: 1973 „Łódzkich S t u d i ó w Etnograficz­ nych", w którym pomieszczono referaty z narady roboczej na temat kultury ro­ botniczej (Łódź, marzec 1972). Aktualnie w druku znajdują się materiały z podob­ nych sesji, które odbyły się we wrześniu 1977 r. w Łodzi i w marcu 1979 r w Żyrardowie. D o b r o w o l s k a , Z zagadnień kultury..., s. 83-112. P i e t r a s z e k , Etnograficzne badania..., s. 29-31; t e n ż e , Typy środowisk robotniczych a ich kulturowe zróżnicowanie, „Kultura i Społeczeństwo", t. 19: 1969, nr 4, s. 105-108. G r o s s , Proletariat..., s. 62-80. Por. S. M i c h a l s k i , Geneza kultury robotniczej i jej teoretyczne prze­ słanki w wersji Stefana Rudniańskiego, „Kultura i Społeczeństwo", t. 21: 1971, nr 1, s. 85-103. Ciekawa i zarazem mocno kontrowersyjna jest ostatnio propozycja E . K a ­ c z y ń s k i e j , która próbuje zastosować koncepcję „kultury ubóstwa" O. Lewisa w odniesieniu do kultury robotniczej ziem polskich w X I X w. (Spotkanie w r a ­ mach Zespołu Badań nad Kulturą Robotniczą Instytutu Historii Uniwersytetu Warsz*tfb.-..c , v. ^ c a ł k a c h 1980 r.). 8 5 8 6 8 7 8 8 8 9 4 0 6 �BADANIA NAD KULTURĄ ROBOTNICZĄ 153 zagadnień nie jest łatwa do ustalenia. Podział na dziedziny dokonany poniżej określony jest w przeważającej mierze poprzez antropologiczne rozumienie k u l t u r y " , zatem bliższy będzie zapewne ujęciom etnogra­ ficznym, a w mniejszym stopniu socjologicznym. 3.2. Prace syntetyzujące wiedzę o kulturze robotniczej. Zanim omó­ wimy prace tematyczne warto zapoznać się z postępami w opracowaniu syntez i monografii. Dotychczasowy stan badań nie pozwala, jak się wydaje, na przygotowanie pełnej syntezy dziejów kultury robotniczej w Polsce. Ostatnio podejmowane próby stworzenia syntezy mają prze­ ważnie charakter popularnonaukowy. Najobszerniejsze i stosunkowo peł­ ne jest aktualnie opracowanie W. L . Karwackiego pt. Kultura i oby­ czaje robotników « które dotyczy okresu X I X i początków X X w. Autor charakteryzuje bliżej przenikanie różnorodnych elementów kulturowych, głównie wywodzących się z tradycji chłopskich, do środowisk robotni­ czych, wpływ procesów urbanizacyjnych na kulturę robotniczą, rozwój świadomości narodowej robotników, rolę literatury i piosenki w kształ­ towaniu się postaw społecznych klasy robotniczej, wreszcie kulturę poli­ tyczną proletariatu. Nie zapomina też o charakterystycznych formach życia towarzyskiego, o uczestnictwie robotników w życiu kulturalnym (teatr, początki kina) oraz o materialnych wytworach typowych dra środowisk robotniczych (odzież, mieszkanie). Praca Karwackiego, aczkol­ wiek nie wyczerpuje zupełnie problematyki kultury robotniczej, przed­ stawia dużą wartość poznawczą. Z drugiej strony zauważyć też trzeba, że większość uogólnień autor wyprowadził na podstawie analizy mate­ riałów (bez podania źródeł) dotyczących łódzkiego okręgu przemysłowe­ go, stosunkowo rzadko wykorzystując możliwości porównań z innymi ośrodkami. Pewnych cech syntetyzującego spojrzenia na wiele zagadnień k u l ­ tury robotniczej możemy dopatrzeć się w opublikowanym również nie­ dawno dziele Historia kultury materialnej Polski w zarysie**. W pracy tej odnajdujemy krótką i dość ogólną zarazem charakterystykę sposobu urządzania wnętrz mieszkalnych, ubioru, pożywienia, wreszcie akceso­ riów materialnych wiążących się z wypoczynkiem, zabawą i rodzącym się u schyłku X I X w. wśród robotników sportem. Walory ogólniejszego spojrzenia na przemiany społeczno-obyczajowe proletariatu w okresie 1815-1864 odnajdujemy w artykule S. Kowalskiej-Glikman " zamieszczonym w bardzo interesującej pracy zbiorowej " Por. L . J . L u z b e t a k , Kościół a kultury, Warszawa 1972, s. 65-120, 325¬ 329; A. K ł o s k o w s k a , Kultura masowa, Warszawa 1980, s. 21-42. W. L . K a r w a c k i , Kultura i obyczaje robotników, [w:] Polska klasa ro­ botnicza. Zarys dziejów, t. 1, cz. 1, Warszawa 1974, s. 705-831, t. 1, cz. 3, Warsza­ wa 1978, s. 707-884. « Historia kultury materialnej Polski w zarysie. Opracowanie zbiorowe pod redakcją W. H e n s 1 a i J . P a z d u r a , t. 5, Wrocław 1978; t. 6, Wrocław 1979. " S. K o w a l s k a - G l i k m a n B^tniry. [ w ] Przemiany społeczne w Kró­ lestwie Polskim 1815-1864, Wrocław 19,9, s. 36O-370. tó �154 ANDKZEJ STAWARZ dotyczącej całokształtu przemian społeczeństwa Królestwa Polskiego przed powstaniem styczniowym. Aktualnie najbardziej dotkliwie odczuwalny jest brak syntezy współ­ czesnej kultury robotniczej. Nieduże objętościowo artykuły drukowane w czasopismach społeczno-kulturalnych oraz niedawno opublikowana praca W. Loranca Kultura i świat robotniczy nie zadowalają nas w t y m względzie, są co najwyżej przyczynkami do przyszłej syntezy. 3.3. Ujęcia monograficzne. Przez opracowania monograficzne należy rozumieć przede wszystkim takie prace, w których autorzy zajmowali się opisem dawnej bądź teraźniejszej kultury konkretnego środowiska proletariackiego, grupy zawodowej, załogi fabrycznej itp. Jak dotychczas żadna grupa zawodowa robotnicza związana z okre­ śloną branżą przemysłu nie posiada — w skali całego kraju — swojej pełnej monografii. Jeśli zawęzimy wymagania do chronologii i zasięgu terytorialnego, to okazuje się, że tylko kultura włókniarzy łódzkich oraz wielkoprzemysłowej klasy robotniczej Górnego Śląska zyskały w ostat­ nich latach opracowania o charakterze monograficznym. Mam tu na myśli obszerne opracowanie Włókniarze łódzcy* , a przede wszystkim ostatnio wydany pierwszy tom dziejów miasta Ł o d z i w którym k i l k u ­ nastu autorów dość szczegółowo omawia zagadnienia rodowodu i dróg rozwoju kultury i oświaty w Łodzi, dalej problematykę języka, zwy­ czaje i obyczaje związane z pracą, warunkami bytu, życiem rodzinnym, czasem wolnym, świętami itp., także szkolnictwo, rozwój społecznych stowarzyszeń kulturalno-oświatowych, życie literackie, prasę, ruch wy­ dawniczy działalność bibliotek teatru ruch muzyczny plastykę kulturę fizyczną. W ten sposób otrzymaliśmy monografię kultury mia­ sta Łodzi (do roku 1918) Na t y m tle możemy ocenić wartości tworzone 6 do wspólnego dorobku społeczeństwa Autorami nracy ^ w y t r a w n i nie z p h r l k ł o W iq„ ¡8 p P 7 h a r f i e ?nnVi ^kndl t lim P W irh aro T K^c^nC^^Tn^fiT Hot 7 iTlf ; ™ lerenowycn prowaazonycn w iatacn y r a c o w w a n l u ; . °P y ^ pozostaiycn zagaonien wykorzystano wiele wcześniejszych opracowań liczne inlormatory drukowane związa­ ne z działalnością instytucji kulturalnych, a także bogatą XIX-wieczną prasę. Na bliższą uwagę zasługuje też praca Folklor robotniczej Łodzi *• która jest pokłosiem oryginalnego konkursu. Nie jest to opracowanie pełne, a to na skutek niekompletności materiałów konkursowych. Pewną w a d ą jest też i to, że nie podjęto próby przedstawienia zmian zachodzą4 5 W. L o r a n c , Kultura i świat robotniczy, Warszawa Włókniarze łódzcy. Monografia, Łódź 1966. Łódź, dzieje miasta, t. 1, do 1918 r., Łódź—Warszawa *> Tamże, s. 493-507 (opracowała B. K o p c z y ń s k a « Folklor robotniczej Łodzi. Pokłosie konkursu, Łódź 1979. 46 47 1980. Jaworska). 1976. �BADANIA NAD KULTURĄ 155 ROBOTNICZĄ cych w kulturze robotniczej w sposób bardziej dynamiczny, szczególnie że opisy dotyczą okresu od schyłku X I X w. do roku 1939. Bardzo interesującą propozycją jest praca A. Gładysza o kulturze środowisk wielkoprzemysłowego proletariatu Górnego Ś l ą s k a . Cho­ ciaż i tu zabrakło przedstawienia całokształtu kultury robotniczej, to jednak autor dokonał pewnego istotnego kroku naprzód w badaniach. Wykazał on istnienie wartości w dawnej kulturze robotniczej, które należałoby przywrócić i rozpowszechnić wśród społeczeństwa dzisiejszej konurbacji górnośląskiej. Do udanych prac zaliczymy też opracowanie W. Bielickiego poświę­ cone kolejarzom . Jest to monografia socjologiczna porównawczo uka­ zująca dwa współczesne środowiska osiedli kolejarskich (w Piastowie i Ostrołęce) poprzez pryzmat życia rodzinnego oraz uczestnictwa k u l t u ­ ralnego badanych rodzin. Autor rozwija też w ą t e k teoretyczny próbując określić miejsce kolejarzy we współczesnej kulturze robotniczej. Ponadto trzeba wymienić cały szereg monografii zakładów przemy­ słowych i ich załóg. Bodaj najwięcej takich opracowań powstało w od­ niesieniu do branży włókienniczej. W tej grupie na bliższą uwagę za­ sługują prace o Zakładach Żyrardowskich w X I X i na początku X X w. W monografiach tych odnajdujemy stosunkowo wiele danych 0 standardzie życiowym robotników (budżety rodzinne, pożywienie), wa­ runkach mieszkaniowych, stosunkach między podwładnymi i przełożo­ nymi w pracy. Nie brak też bliższych informacji o tzw. zapleczu socjal­ n y m ' i kulturalnym stworzonym przez właścicieli fabryki dla załogi. Autorzy pominęli jednakże (lub uwzględnili w małym stopniu) szereg innych ważkich zagadnień, takich jak rodzina, współżycie zbiorowości, rozrywki, zwyczaje doroczne i rodzinne itp. Luk tych nie wypełniła niestety wydana ostatnio monografia dziejów Żyrardowa . Poważne osiągnięcia na polu monografistyki zakładów przemysło­ wych notują od kilkunastu lat socjolodzy. Szczególnie cenne są opra­ cowania dotyczące fabryk i ich załóg w Polsce południowej. Inicjatorem 1 kierownikiem wielu z tych badań był K. Dobrowolski. Z ciekawszych prac obejmujących swym zakresem k u l t u r ę robotniczą warto wymienić wieloczęściową monografię klasy robotniczej Nowej H u t y * oraz opra50 51 5 2 53 5 5 0 A. G l a d y s z , Kultura środowisk wielkoprzemysłowych, Katowice 1975. W. B i e l i c k i , Kolejarze. Rodzina, zawód, kultura, Warszawa 1S74. J . K a z i m i e r s k i , Dzieje Zakładów Żyrardowskich i ich załogi w latach 1829-1885, Warszawa 1979 (praca doktorska, mpis, Instytut Historii PAN); K . Z w o ­ l i ń s k i , Zakłady Żyrardowskie w latach 1885-1915, Warszawa 1979 (opublikowa­ na praca doktorska). Żyrardów 1829-1945. Praca zbiorowa pod redakcją I. P i e t r z a k - P a wł o w s k i e j , Warszawa 1980. A. S t o j a k , Studia nad załogą Huty im. Lenina, Wrocław 1967; R. S i e ­ m i ń s k a , lyoioe życie w nowym mieście, Warszawa 1969, i in. 5 1 5 2 58 5 4 �156 ANDRZEJ STAWARZ 55 cowanie dotyczące załogi Huty Aluminium w Skawinie . Etnografów zaś bliżej powinna zainteresować rozprawa I . H u t k i o załodze ZUT Zgoda . Jest to zwarta i stosunkowo pełna monografia życia społecz­ nego i kultury materialnej środowiska robotniczego uformowanego w osadzie Zgoda wokół pobliskiej huty. Praca dotyczy głównie okresu międzywojennego. Z punktu widzenia badań nad obyczajem klasy ro­ botniczej praca ta wnosi więcej wartościowego materiału niż wymie­ nione wyżej opracowania o Nowej Hucie czy Skawinie, w których wię­ cej uwagi poświęcono formom zinstytucjonalizowanego życia kultural­ nego. Mówiąc o monografiach kultury robotniczej różnych środowisk czy grup zawodowych powinniśmy pamiętać o ludności dwuzawodowej, np. chłopach-robotnikach, a także o robotnikach, którzy w niektórych rejo­ nach kraju zdominowali osadnictwo typu wiejskiego. W pierwszym przy­ padku ograniczymy się do stwierdzenia stanu poważnego zaawansowa­ nia badań socjo-ekonomicznych i etnograficznych, przy czym nie ma t u chyba potrzeby cytowania ogólnie znanych najcenniejszych publikacji. W drugim przypadku sytuacja jest diametralnie odmienna. Aktualnie dysponujemy zaledwie jedną wartościową pozycją, t j . opracowaniem E. Pietraszka Wieś robotnicza^, w którym dość szeroko przedstawiono socjologiczną i po części etnograficzną problematykę życia robotników na wsi. Autor oprócz literatury wykorzystał interesujące materiały z ba­ dań w rejonie Krakowa. 3.4. Ujęcia tematyczno-problemowe. P r a c a z a w o d o w a (zarob­ kowa) zajmuje nadal bardzo ważne miejsce w życiu klasy robotniczej. Odgrywa pierwszorzędną rolę nie tylko w kształtowaniu jednostek, ich postaw i aspiracji, ale także waży na rozwoju rodziny, wreszcie spełnia szereg ogólniejszych funkcji, np. kulturotwórczych. Ma też istotny wpływ na kształtowanie się systemu wartości przyjmowanego przez ogół klasy robotniczej. Praca będąca do niedawna prawie wyłącznym przedmiotem badań ekonomii, psychologii czy ergonomii budzi coraz żywsze zainte­ resowanie w socjologii. Wiele też wskazuje i na to, że coraz bliżej tej dziedziny kultury jest i etnografia . Z osiągnięć badawczych w zakresie zagadnień pracy i zawodu w ostatnich latach na szczególniejszą uwagę zasługują prace D. Dobro56 58 " Studia nad załogą Huty Aluminium w Skawinie. Praca zbiorowa pod re­ dakcją K . D o b r o w o l s k i e g o , Wrocław 1969. " I . H u t k a, Środowisko robotników fabrycznych Huty Zgoda obecnie ZUT Zgoda, [w:] Materiały do historii załóg fabrycznych w Polsce Południowej, Wro­ c ł a w 1966, s. 7-70. E . P i e t r a s z e k , Wieś robotnicza. Zarys problematyki socjologicznej, Wro­ c ł a w 1969. w Por. A. Z a d r o ż y ń s k a , Homo'faber — homo ludens, (Warszawa 1980, mpis autorki). 8 7 �BADANIA NAD KULTURĄ ROBOTNICZĄ 157 wolskiej. Przypominając tylko tytuł jej wcześniejszej publikacji 59 sku­ pię się na bliższym przedstawieniu ostatniej książki tej autorki pt. Praca w życiu człowieka «». Dobrowolska dość wszechstronnie charakteryzuje rolę pracy w życiu współczesnego Polaka odwołując się do wyników własnych badań prowadzonych głównie w środowiskach robotniczych, a także wykorzystując syntetyzujące rzeczywistość w y n i k i prac innych badaczy. W swojej pracy Dobrowolska przedstawiła wiele ciekawych i udokumentowanych tez (np. na podstawie materiałów pamiętnikar­ skich) odnoszących się do takich zagadnień, jak droga do zawodu, miej­ sce pracy zawodowej w systemie wartości jednostki, praca zawodowa a środowisko społeczne, kultura i etyka zawodowa, praca a styl życia, i wiele innych. Zagadnienie roli pracy w rozwoju kultury robotniczej nie zostało wyodrębnione w wyraźny sposób, nie mniej znalazło — jak sądzę — właściwe odbicie dzięki stosowanym przez Dobrowolską licz­ nym porównaniom stosunku do pracy różnych grup zawodowych. Inne publikacje, które warto byłoby wymienić, wiążą się ściśle z bar­ dziej zawężonym przedmiotem badań, określanym przez socjologów mianem kultury pracy. Jest to termin może niezbyt adekwatny i budzi on liczne kontrowersje, chociażby ze względu na to, że w naukach humanistyczno-społecznych funkcjonuje wiele, często w sposób istotnie różniących się, definicji kultury. Dość powiedzieć, że nie ma też ogól­ nie przyjmowanej definicji kultury pracy . Na użytek niniejszego arty­ kułu przyjmuję, że w tej części interesują mnie te opracowania, w któ­ rych znajdują odbicie wszelkie kulturowe aspekty procesu pracy, szcze­ gólnie wśród robotników. Do ciekawszych propozycji w tej dziedzinie należą publikacje B. Go­ łębiowskiego . Zasadniczo nawiązuje w nich autor do podstawowych tradycji obyczaju zawodowego górników *, szeroko korzystając z opu­ blikowanych po wojnie zbiorów p a m i ę t n i k ó w . Istotną cechą dociekań B. Gołębiowskiego jest próba przedstawienia najważniejszych zmian do­ konujących się w obyczaju zawodowym (przygotowanie do zawodu, przyjęcie do społeczności górniczej, współżycie między górnikami jako towarzyszami pracy) w aspekcie zachodzących przewartościowań i do61 62 6 64 » D. D o b r o w o l s k a , Studia nad znaczeniem pracy dla człowieka, War­ szawa 1974. D. D o b r o w o l s k a , Praca w życiu człowieka, Warszawa 1980. Por. Z . A. Ż e c h o w s k i, Kultura pracy — pojęcie i podstawowe proble­ my, „Ruch prawniczy, ekonomiczny i socjologiczny", z. 4: 1974, s. 77-90; D o b r o ­ w o l s k a , Praca w życiu..., s. 171-180; Kształtowanie postaw zawodowych. Wy­ brane zagadnienia kultury pracy, S. K o w a l s k a [red.], Wrocław 1964, s. 11 n. M. in. B . G o ł ę b i o w s k i , Biografie zawodowe i kultura pracy górników, „Kultura i Społeczeństwo", t. 16: 1972, nr 1, s. 29-42. Por. L i g ę z a , Ż y w i r s k a , Zarys kultury..., s. 149-162. " P o r . Życiorysy górników, M. Ż y w i r s k a [oprać], Katowice 1949; Pamięt­ niki górników, B. G o ł ę b i o w s k i [red.], Katowice 1973. 6 0 8 1 6 8 6 8 �158 ANDRZEJ STAWARZ konującego się znacznego awansu społeczno-zawodowego górników w wa­ runkach ustroju socjalistycznego «. Inni badacze na ogół w mniejszym stopniu zajmowali się podobną problematyką. Na bliższą uwagę etnografów zasługują jeszcze np. stu­ dia nad konkretnymi załogami zakładów przemysłowych (por. 3.3), z któ­ rych inspirująco może oddziaływać na badaczy obyczaju zawodowego artykuł G. Pomian poświęcony funkcjonowaniu wzorów zachowań pod­ czas pracy w społeczności robotników dużego zakładu przemysłowego «6. Trzeba także stwierdzić, że badania nad problematyką tzw. kultury pracy w aspekcie historycznym podejmowane są rzadko. Jak się wydaje, jedyną godną większej uwagi publikacją tego rodzaju, jaka pojawiła się w ostatnich latach, jest artykuł J. Żarnowskiego poświęcony zagad­ nieniom pracy robotników w okresie międzywojennym « Autor wyko­ rzystał takie materiały, jak drukowane pamiętniki (por. 1.2) oraz spra­ wozdania Komisji Ankietowej IGS-u. Artykuł jest bez wątpienia cie­ kawą próbą ukazania roli pracy w kulturze robotniczej okresu 1918-1939, osobliwie w czasach narastającego bezrobocia. Zagadnienie szeroko pojmowanego ż y c i a r o d z i n n e g o należy niewątpliwie do grupy najlepiej zbadanych, szczególnie w odniesieniu do współczesności. Istnieje ponad 600 znaczących prac poświęconych małżeństwu, rozwojowi rodziny, społecznej pozycji kobiety i t p . Do ciekawszych i obszerniejszych prac w t y m zakresie zaliczymy zbiorowe opracowanie Przemiany rodziny polskiej «9, k t ó r y m ujęto problematy­ kę rodziny w wielu aspektach — historycznym, socjologicznym, demo­ graficznym, a także literackim. Z innych opracowań ogólniejszych uwzględniających w większym stopniu zagadnienia współczesnej rodziny robotniczej warto wymienić prace A. Kłoskowskiej , J. Komorowskiej n oraz F. Adamskiego . 6 8 w 70 72 6 5 Podobnej analizy dokonał tenże badacz w odniesieniu do ludności dwuzawodowej, por. B. G o ł ę b i o w s k i , Kultura pracy i kultura społeczna chłopówrobotników w świetle ich pamiętników, „Kultura i Społeczeństwo", t. 17: 1973, nr 1, s. 149-160. W zbiorze pt. Z zagadnień 'kultury pracy robotników przemysłowych, War­ szawa 1969. J . Ż a r n o w s k i, Kultura pracy klasy robotniczej w Polsce okresu między- * wojennego, Polska klasa robotnicza. Studia historyczne, t. 8, Warszawa 1978, s. 268-291. «8 Obszerne bibliografie zawiera większość prac monograficznych p o ś w i ę c o ­ nych rodzinie. Problematykę najnowszych badań syntetycznie przedstawiła nie­ dawno A. E o d z c w i c z w przeglądzie pt. Tematyka badań nad rodziną prowa­ dzonych w Polsce w latach 1975-1979, „Problemy rodziny", nr 6: 1979, s. 60-66. es Przemiany rodziny polskiej, J . K o m o r o w s k a [red.], Warszawa 1975. A. K ł o s k o w s k a , Rodzina w Polsce Ludowej, Warszawa 1965. J . K o m o r o w s k a , Rodzina wielkomiejska, [w:] Socjologiczne zagadnienia stolicy i aglomeracji, Warszawa 1969. F . A d a m s k i , Modele małżeństwa i rodziny a kultura masowa, Warszawa 1970. M 6 7 7 0 7 1 7 2 �BADANIA NAD KULTURĄ 159 ROBOTNICZĄ Wśród stosunkowo nielicznych jeszcze badań historycznych na bliż­ szą uwagę zasługują studia A. Żarnowskiej , przeprowadzone w odnie­ sieniu do proletariatu wielkoprzemysłowego Warszawy i niektórych i n ­ nych środowisk (np. Żyrardowa) z przełomu X I X i X X w. Określając ogólne cechy strukturalne rodzin autorka posłużyła się głównie druko­ wanymi rosyjskimi źródłami statystycznymi. Problematyka rodziny we­ szła także w zakres nowatorskiej pod względem metody pracy S. K o walskiej-Glikman , poświęconej w głównej mierze zagadnieniu ruchli­ wości społeczno-zawodowej różnych warstw społeczeństwa Warszawy w połowie ubiegłego stulecia. Natomiast ogólne cechy rozwoju rodziny robotniczej w tymże stuleciu określili w swoich pracach Z. T y s z k a oraz Z. Jabłonowska . Znacznie pełniej opracowano problematykę rodziny robotniczej dla okresu powojennego.'Szczególnie poważnym dorobkiem poszczycić się może Z. Tyszka. Badacz ten posługując się technikami typowo socjolo­ gicznymi poznał od strony struktur i funkcji rodziny robotnicze Pozna­ nia i K o n i n a . W rezultacie tychże badań oraz analizy obszernej l i ­ teratury przedmiotu autor ten stworzył cenną syntezę pt. Rodziny ro­ botnicze w Polsce™, przedstawiając niemal cały wachlarz socjologicz­ nych zagadnień. Można tu wspomnieć i o innych wcześniejszych pracach ogólnie charakteryzujących typy rodzin robotniczych . Nie bez znaczenia są studia nad wybranymi problemami życia ro­ dzinnego. I tak, coraz lepiej rozwijają się badania nad zawieraniem mał­ żeństw robotniczych , nad kontaktami sąsiedzko-towarzyskimi rodzin 73 74 75 76 7 7 78 80 81 7 8 A. Z a r n o w s k a , Status rodzinny robotników przemysłowych Warszawy u schyłku XIX w., [w:] Warszawa popowstaniowa 1864-1918, z. 2, „Studia War­ szawskie", t. 2, Warszawa 1969, s. 5-44; t e j ż e , O sytuacji rodzinnej wielkoprze­ mysłowego proletariatu Warszawy na przełomie stuleci, [w:]- Wielkie zakłady przemysłowe Warszawy, Warszawa 1978, s. 333-341; t e j ż e , Rodzina i status ro­ dzinny robotników przemysłu i rzemiosła Królestwa Polskiego u schyłku XIX w., Polska klasa robotnicza. Studia historyczne, t. 2, Warszawa 1971, s. 47-78. S. K o w a l s k a - G l i k m a n , Ruchliwość społeczna i zawodowa mieszkań­ ców Warszawy w latach 1845-1861, Wrocław 1971. Z. T y s z k a , Socjologia rodziny, Warszawa 1979, s. 100-109. Z. J a b ł o n o w s k a , Rodzina w XIX i na początku XX w., [w:] Przemiany rodziny..., s. 52-74. Z. T y s z k a , Zmiany . w strukturze rodziny robotniczej, „Studia Socjolo­ giczne", nr 4: 1967, s. 201-226. Z. T y s z k a , Przeobrażenia rodziny robotniczej w warunkach uprzemysło­ wienia i urbanizacji, Warszawa 1970; t e n ż e , Badania nad rodziną robotniczą w uprzemysławianym rejonie konińskim, Zeszyty Badań Rejonów U p r z e m y s ł a ­ wianych, nr 65: 1976, s. 226-236. Z. T y s z k a , Rodziny robotnicze w Polsce, Warszawa 1977. A. D o d z i u k - L i t y ń s k a , D. M a r k o w s k a , Rodzina w miastach pol­ skich, Wrocław 1971. " N p . B. Ł o b o d z i ń s k a , Małżeństwo w mieście, Warszawa 1970; W. W ar z y w o d a - K r u s z y ń s k a , Małżeństwa a struktura społeczna, Wrocław 1974* i in. 7 4 7 6 7 6 7 7 7 8 7 9 8 0 �160 ANDRZEJ STAWARZ 82 83 robotniczych , a także ich życiem odświętnym . Pojawiają się też pra­ ce dotyczące rodzin o jednolitym profilu zawodowym, zarówno tych związanych z pracą w przemyśle s , jak i poza n i m *. Badania nad k u l t u r ą m a t e r i a l n ą robotników przedstawiają pe­ wien problem metodologiczny wynikający z faktu niemal całkowitego braku własnej wytwórczości. Robotnicy bowiem korzystają w najszer­ szym zakresie z produkcji masowej wyrobów standardowych. Oczywiście produkcji tej dokonują sami robotnicy, i to z myślą o zaspokajaniu po­ trzeb całego społeczeństwa. Mimo standaryzacji i masowości w sferze kultury materialnej, humanistów mogą bliżej interesować psychospo­ łeczne aspekty tej problematyki, np. aspiracje, upodobania, mody i zwy­ czaje robotników odnoszące się do ubioru, urządzania wnętrz mieszkal­ nych, a także realizowany styl konsumpcji pożywienia czy innych dóbr o charakterze materialnym. Jak się okazuje, prac ściśle etnograficznych w zakresie kultury ma­ terialnej robotników mamy niezmiernie mało. Na bliższą uwagę zasługują a r t y k u ł y E. W ł a d y k o w e j i A. Kuczyńskie j-Skrzypek " poświęcone problematyce urządzenia wnętrz mieszkań robotniczych w Łodzi i Ży­ rardowie na przełomie X I X i X X w. Badania tego typu dotyczące współ­ czesności są nadal w fazie p o c z ą t k o w e j W zakresie badań nad odzieżą robotniczą sytuacja też nie jest lepsza. Do ciekawych zaliczyć możemy artykuł G. Woźniczko-Baranowskiej » o ubiorze klasy robotniczej I I połowy X I X w. Najgorzej przedstawia się sytuacja na polu badań nad przemianami wzorów konsumpcji pożywienia. Współcześnie zagadnienie to wiąże się na ogół z badaniem budżetów ro­ dzinnych i ujmuje w sposób statystyczny. Wypływające stąd opracowa4 8 86 88 8 8 2 K . S z w a j a , Przemiany życia społecznego rodzin robotniczych w wielkim mieście, [w:] Studia nad organizacją życia społecznego w wielkim mieście, War­ szawa 1973. J . K o m o r o w s k a , Społeczne zróżnicowanie i typologia świątecznej kul­ tury rodziny, „Kultura i Społeczeństwo", t. 23: 1979, nr 1/2, s. 189-202, i in. arty­ k u ł y tej autorki. B . G o ł ę b i o w s k i , Rodzina górnicza, „Odra", nr 1: 1972. Np. L . M a s i u k i e w i c z, Rodzina robotnicza państwowych gospodarstw rolnych, „Rocznik Słupski", 1979, s. 100-112. E . W ł a d y k o w a, Mieszkanie łódzkich robotników, [w:] Folklor robot­ niczej..., s. 13-29. A . K u c z y ń s k a - S k r z y p e k , Urządzenie mieszkań rodzin robotniczych Żyrardowa w końcu XIX i na początku XX w., „Polska Sztuka Ludowa", R. 32: 1978, nr 1, s. 43-50. Por. A . R ę b o w s k a - S o w i n a , Organizacja życia i sposobu użytkowania mieszkania jako wskaźnik zurbanizowania rodzin robotniczych pochodzenia na­ pływowego, K r a k ó w 1970 (mpis powiel.); W. M a l i c k a , Mieszkanie — formy przestrzenne i aspekty społeczne [w:] Przemiany rodziny..., s. 175-198. G . W o ź n i c z k o - B a r a n o w s k a , Przemiany w sposobie ubierania się robotników większych ośrodków miejskich Królestwa Polskiego w latach 1864¬ 1900, Polska klasa robotnicza. Studia historyczne, t. 6, Warszawa 1974, s. 119-133. 8 8 8 4 8 5 8 6 8 7 8 8 8 9 �BADANIA NAD KULTURĄ ROBOTNICZĄ 161 nia ekonomiczne nie posłużyły jednak, jak dotąd, rozwinięciu poszuki­ wań etnograficznych w odniesieniu do stylu konsumpcji w obrębie śro­ dowisk robotniczych. Stosunkowo rzadko problematyka ta jest uwzględ­ niana w monografiach załóg fabrycznych . Temat w s p ó ł ż y c i a z b i o r o w o ś c i , w odniesieniu do klasy ro­ botniczej funkcjonującej w ramach bardzo wielu społeczeństw, należy wciąż do zbyt słabo zbadanych. Tylko niektórzy badacze w ramach obszer­ niejszych monografii załóg bądź zbiorowości robotniczych innego rodzaju, a także w powiązaniu z innymi zagadnieniami (rodzina, czas wolny), po­ dejmowali problematykę więzi społecznej stosunków sąsiedzkich i kon­ taktów towarzyskich, integracji społecznej m . Jest to niewątpliwie te­ matyka trudna obecnie do pełniejszego ujęcia w badaniach historycz­ nych (ograniczenia bazy źródłowej) czy nawet etnograficzno-historycznych. Nie mniej są t u ogromne szanse rozwoju tego typu badań w odnie­ sieniu do współczesności, chociażby na bazie dotychczasowych znacznych osiągnięć w procesie poznania wiejskich społeczności lokalnych. Badania nad u c z e s t n i c t w e m k u l t u r a l n y m robotników są systematycznie rozwijane od kilkunastu lat przez liczne grono socjo­ logów k u l t u r y i k i l k u historyków. Pewne zagadnienia nie są obce i etnografom (rozrywki, gry i zabawy itp.). Całość tej problema­ t y k i mieści się w bardzo popularnym od lat nurcie badań nad tzw. czasem wolnym (por. 2.2). Współcześnie spojrzenie na uczestnictwo robotników w kulturze komplikuje się na skutek dynamicznego rozwoju „trzeciego układu kultury", czyli kultury masowej*. Do ciekawszych prac empirycznych poświęconych badaniu wzorów wykorzystania czasu wolnego, kształtowaniu się aspiracji, dążeń w za­ kresie uczestnictwa kulturalnego należą w ostatnich latach studia D. CzaudernyM nad środowiskami wielkoprzemysłowej klasy robotniczej Górnego Śląska oraz P. Skerisa o mieszkańcach robotniczego osiedla w Lublinie. Obie te prace powstały na podstawie badań ankietowych w kilkuset wybranych rodzinach na przełomie lat 60- i 70-tych. Nato­ miast problematyka potrzeb i aspiracji kulturalnych robotników, od lat 90 9 0 Przykładem mogą być w tym względzie fragmenty pracy Z w o l i ń s k i e ­ go, Zakłady Żyrardowskie..., s. 144-152. Autor starał się dość dokładnie opisać standard życia robotników na tle ówczesnych płac i cen. Niektóre ustalenia wy­ magają jednakże weryfikacji ze strony etnografów. 'i Np. H u t k a, op. cit.; P i e t r a s z e k , Wieś robotnicza, i in. monografie (por. 3. 3). « A. K ł o s k o w s k a , Społeczne ramy kultury, Warszawa 1972; t e j ż e , Kul­ tura masowa... D. C z a u d e r n a, Czas wolny, jego struktura, funkcja i wykorzystanie w środowisku robotniczym, Katowice 1973. P. S k e r i s, Wzory wykorzystania czasu wolnego i uczestnictwo w kultu­ rze w nowym wielkomiejskim osiedlu robotniczym, „Kultura i Społeczeństwo", t. 17: 1973, nr 3, s. 151-164. 9 8 8 4 11 — E t n o g r a f i a P o l s k a t . X X V I , z. 1 �102 ANDRZEJ STAWARZ 95 zresztą postulowana , nadal nie doczekała się szczegółowych opracowań. Patrząc na zagadnienie czasu wolnego z nieco innej strony warto zau­ ważyć niektóre prace omawiające czynniki, które ograniczają możliwości wykorzystania czasu wolnego na aktywne bądź nawet bierne uczestnic­ two kulturalne, w zależności od charakteru p r a c y bądź też innych barier . Bodaj najobszerniejsze opracowanie z zakresu uczestnictwa kultural­ nego poświęcono włókniarzom . Praca Aktywność kulturalna włóknia­ rzy to zbiór kilkunastu artykułów, w których autorzy przedstawili w wie­ lu aspektach (pedagogicznym, zawodowym, społecznym i in. organizację i zasięg pracy kulturalno-oświatowej we współczesnym zakładzie prze­ mysłowym, a dla porównania z przeszłością także rozwój życia kultural­ nego w początkach naszego stulecia . Ponadto zwięzłe ujęcia podobnych zagadnień przedstawiono we wspomnianej już monografii Włókniarze łódzcy . W miarę całościowo starano się też obserwować życie k u l t u ­ ralne w innych rejonach kraju, np. na Górnym Śląsku, w Nowej Hucie, Skawinie, także Szczecinie. Do ciekawszych prac, opartych najczęściej na wynikach badań ankietowo-kwestionariuszowych, należą szczegółowe studia T. Goban-Klasa i A. Gładysza , a także opracowanie, które po­ wstało pod kierunkiem K . Żygulskiego . Istnieje też sporo publikacji prezentujących w y n i k i badań sondażowych , które w przeszłości miały 96 97 98 99 1 0 0 1 0 1 m 103 104 9 5 A. K ł o s k o w s k a , Zagadnienia potrzeb i aspiracji kulturalnych środowisk robotniczych, „Kultura i Społeczeństwo", t. 13: 1969, nr 3, s. 73-84. S. K o w a l e w s k a , Charakter pracy robotników przemysłowych a uczest­ nictwo w kulturze, [w:] Społeczne problemy pracy i produkcji, Warszawa 1970. Z. B o k s z a ń s k i, Młodzi robotnicy a awans kułturalny, Warszawa 1976. Aktywność kulturalna włókniarzy. Praca zbiorowa pod red. A. K a m i ń s k i e g o i J . M a r c z a k a , Łódź 1969. Tamże: I . M a c h n i c k a , Potrzeby kulturalno-oświatowe włókniarzy na tle ich czasu wolnego, s. 217-242; B. B u t r y m o w i c z , Potrzeby kulturalne włók­ niarzy rencistów, s. 243-277; W. L . K a r w a c k i , Z tradycji pracy kulturalnoo ś w i a t o w e j łódzkich związków zawodowych, s. 279-322, i in. W. L . K a r w a c k i , Z zagadnień kultury i oświaty robotniczej w Łodzi w latach 1905-1939, [w:] Włókniarze..., s. 158-li68; A. K a m i ń s k i , Zagadnienie czasu wolnego ludzi pracy na przykładzie społeczności włókniarskiej, tamże, s. 463-476. T. G o b a n - K 1 a s, Młodzi robotnicy Nowej Huty jako odbiorcy i współ­ twórcy kultury, Wrocław 1971; t e n ż e , Organizacja życia kulturalnego załogi Huty Aluminium w Skawinie, [w:] Studia nad załogą Huty Ałuminium..., s. 233-255. A. G ł a d y s z, Problemy życia kulturalnego robotników, [w:] Klasa robot­ nicza województwa katowickiego w ćwierćwieczu Polski Ludowej, Katowice 1972, s. 210-256. Zycie kulturalne robotników wielkiego przedsiębiorstwa przemysłowego. Praca zbiorowa pod red. K . Ż y g u l s k i e g o , Wrocław 1971. Np. T. W o j t o w i c z , Formy aktywności kulturalnej załogi Zakładów im. G. Dymitrowa w Warszawie, Warszawa 1969, a także drobniejsze studia dot. ZM Ursus (A. R o s z c z y k ) czy Mera-Zsm (M. Ś m i e t a n k o ) zamieszczone w pracy pt. Wielkie zakłady przemysłowe..., s. 691-701, 753-758. 0 6 9 7 98 9 9 m 1 0 1 m 108 1 0 4 �BADANIA NAD KULTURĄ 163 ROBOTNICZĄ spełniać rolę raportów pomocnych przy planowaniu działalności kultu­ ralno-oświatowej w zakładach przemysłowych. Prace etnografów i historyków, odnoszące się do dawniejszych form życia kulturalnego w środowiskach robotniczych, koncentrują się na wy­ branych zagadnieniach. Stosunkowo dobrze zbadano już rozwój czytel­ nictwa , coraz lepsze w y n i k i przynoszą też studia nad kontaktami ro­ botników z teatrem , także ze sportem, rekreacją i turystyką . Szer­ sze odbicie w monografiach załóg (por. 3.3) i niektórych opracowaniach na temat obyczajowości społeczeństwa polskiego w X I X i X X w. znaj­ duje też problematyka kultury ludycznej . Problematyka z w y c z a j ó w i o b r z ę d ó w (szczególnie rodzinnych i dorocznych) funkcjonujących w środowiskach robotniczych najżywiej interesuje etnografię. W tej sferze życia klasy robotniczej od dawna do­ szukiwano się najtrwalszych pozostałości chłopskiej tradycji. Niewątpli­ wie najbardziej zaawansowane są obecnie badania nad obrzędami włók­ niarzy łódzkich , a ostatnio i żyrardowskich . Kontynuowane są też badania wśród górników . W pracach tych najwięcej miejsca poświęca się zazwyczaj obrzędom weselnym i najważniejszym świętom dorocznym (Boże Narodzenie, Wielkanoc). Badaczy interesuje również problematyka zachowania treści wierzeniowych o podłożu ludowo-religijnym . Zanied­ bane są natomiast wyraźnie badania nad religijnością klasy robotniczej. Zupełnie dobrze rozwijają się badania nad obrzędowością świecką funkcjonującą współcześnie, chociaż chyba w zbyt małym stopniu objęto 105 1 0 6 1 9 7 108 109 110 1 1 1 1 1 2 1 0 6 J . K r a j e w s k a , Z dziejów oświaty robotniczej. Biblioteki robotnicze w Królestwie Polskim w latach 1870-1914, Polska klasa robotnicza. Studia histo­ ryczne, t. 5, Warszawa 1975, s. 180-209; t e j ż e , Czytelnicttuo wśród robotników w Królestwie Polskim 1870-1914, Warszawa 1979. W. L . K a r w a c k i , Teatr dla robotników przed 1914 r., Polska klasa ro­ botnicza. Studia historyczne, t. 7, Warszawa 1976, s. 159-216; M. S l u " S a r s k a , Kontakty proletariatu warszawskiego z teatrem do 1939 r., [w:] Wielkie zakłady..., s. 373-380. H . Ł a s k i e w i c z, Sport robotniczy m. st. Warszawy w latach 1918-1939, [w:] Wielkie zakłady..., s. 407-431; J . G r y l i c z, Wypoczynek, turystyka, rekreacja i sport w Polskich Zakładach Optycznych, [w:] Wielkie zakłady..., s. 775-792. W. L . K a r w a c k i , Zabawy na Bielanach, Warszawa 1978, s. 81-146. Por. przypis 29. A. W o ż n i a k , Obrzędy rodzinne i doroczne w środowisku robotniczym Żyrardowa na przełomie XIX i XX w. (mpis referatu z sesji naukowej w Żyrar­ dowie, marzec 1979 r.). H . G e r l i c h , M. G e r l i c h , Obrzędy i obyczaje grupy zawodowej górni­ ków, „Górnośląskie Studia Socjologiczne", t. 13: 1979, s. 181-205. W o ź n i a k , op. cit.; U . J a n i c k a - K r z y w d a , Wierzenia górników wie­ lickich, Studia i Materiały do Dziejów Żup Solnych w Polsce, Wieliczka, t. 8: 1979, s. 127-156; J . T. C z a r n i c k i , Aspekt społeczny kultu świętej Barbary w ludowej tradycji górników polskich (praca doktorska, mpis, Katedra Etnografii U B B Wrocław 1977). 1 0 6 1 0 7 1 0 8 11,9 1 1 0 1 1 1 1 1 S �IGI ANDRZEJ STAWARZ 115 w tego rodzaju badaniach środowiska robotnicze . Z badań socjologicz­ nych warto w t y m miejscu wyróżnić studia nad zwyczajami domowymi prowadzone od kilku lat przez J. Komorowską . Badaczka ta, posługując się dość nietypową metodą (prace pisemne i ankietowanie młodzieży w wieku 17-19 lat) zastosowaną w złożonych warunkach wielkomiej­ skich (Warszawa), uzyskała już interesujące wyniki m. in. w zakresie uczestnictwa w zwyczajach domowych. Rozwijanie badań nad współczesną obrzędowością napotyka trud­ ności, które w dużym stopniu są związane z przeobrażeniami samego przedmiotu badań. Obrzędy o charakterze tradycyjnym zatraciły już bowiem niemal wszystkie treści wierzeniowe i rytualne, przekształ­ cając się najczęściej w formy ludyczne. Studia nad r o z w o j e m t w ó r c z o ś c i p l a s t y c z n e j robotni­ ków są dość poważnie zaniedbane. Zagadnienie to znajduje pewne od­ bicie w piśmiennictwie naukowym czy popularnonaukowym, np. w ka­ talogach wystaw współczesnej sztuki amatorskiej czy tzw. nieprofesjo­ nalnej, okazjonalnie także na łamach kwartalnika „Polska Sztuka L u ­ dowa". Z szerszych opracowań, które powstały niedawno, wymienić moż­ na pracę na temat rzeźby w węglu, tak charakterystycznej dla środowiska artystów górników . Znacznie lepiej poznana została twórczość ustna, słowna, określana przez niektórych mianem folkloru miejskiego. Chodzi tu zarówno o samo­ rodną twórczość robotniczą, jak i elementy twórczości innych grup przy­ swajane przez robotników. Dobrą orientację w tych zagadnieniach daje nam interesujący wybór najważniejszych pieśni proletariackich , a tak­ że obszerne i szczegółowe studia nad rolą piosenki w życiu środowisk robotniczych od końca X I X w. do roku 1939 . Pojawia się też coraz więcej opracowań dawnych podań, gadek, bajek i anegdot swoistych dla niektórych grup robotniczych, głównie górników. Nowszą formą twór­ czości literackiej, obejmującą szerokie kręgi robotników, jest pamiętni114 115 116 117 1 1 8 Por. T. M. C i o ł e k , J . O l ę d z k i , A. Z a d r o ż y ń s k a , Wyrzeczysko. O świętowaniu w Polsce, Warszawa 1976; Z. P e ł k a , Polski rok obrzędowy, War­ szawa 1980. J . K o m o r o w s k a , Zwyczaje domowe w wielkim mieście, „Kultura i Spo­ łeczeństwo", t. 20: 1976, nr 4, s. 147-176. I. B u k o w s k a - F l o r e ń s k a , Współczesna twórczość plastyczna środo­ wiska robotniczego w rejonie GOP i ROW — na przykładzie rzeźby (praca dok­ torska, mpis, Katedra Etnografii U A M Poznań 1976). J . K o z ł o w s k i , Śpiewy proletariatu polskiego, Warszawa 1977. J . D u n i n, Druk i wielkomiejski folklor, „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 15: 1973, s. 53-66; K a r w a c k i , Piosenka w środowisku robotniczym, Polska klasa robotnicza. Studia historyczne, t. 5, Warszawa 1973, s. 98-179; t. 6, War­ szawa 1974, s. 84-118; t e n ż e , Żywot robotnika w pieśni, Polska klasa robotnicza. Studia historyczne, t. 8, Warszawa 1978, s. 292-360; por. t a k ż e , Folklor robot­ niczej Łodzi... (rozdz. Pieśni). 1 1 4 1 1 5 1 1 6 1 1 7 �165 BADANIA NAD KULTURĄ ROBOTNICZĄ karstwo, którego początki sięgają okresu międzywojennego. Znaczną część tych pamiętników już opracowano i wydano . Stanowią one war­ tościowe źródło do badań (metoda biograficzna), są także niezaprzeczal­ nym dowodem rozwoju kultury umysłowej klasy robotniczej. Innym cha­ rakterystycznym zjawiskiem ostatnich lat jest żywiołowy rozwój poezji pisanej przez robotników. 118 * Kończąc przegląd publikacji o kulturze robotniczej chciałbym podkreś­ lić szeroki zakres zainteresowań łączących etnografię z socjologią i histo­ rią. Najistotniejsze jest to, że dzisiaj etnografowie nie tylko interesują się pozostałościami ludowych tradycji w kulturze robotniczej ale także próbują przystępować do badań nad współczesnym obrazem kultury. W wielu dziedzinach (czas wolny, współżycie zbiorowości, religijność i in.) zarysowuje się możliwość ściślejszej współpracy z socjologią. Nie mniejsze możliwości istnieją zapewne w odniesieniu do wspólnych badań etnograficzno-historycznych nad rozległą problematyką obyczaju, kształ­ towania się świadomości społecznej i narodowej oraz kultury politycznej klasy robotniczej w przeszłości. Wkład etnografii w poznanie kultury ro­ botniczej, jej podstawowych wartości oraz trendów rozwojowych w X I X i X X w., jest znaczny, w wielu dziedzinach zaczęto nawet odrabiać wieloletnie zaniedbania. Ana*eił CiaDasK OE30P nPOBJIEMATHKM HCCJ1 E/JOBAHMM n o PAEOMEH K y j I b T y P E B nOJlbUIE (C OCOBEHHŁIM YMETOM HOBEMUIMX HCCJlE/JOBAHMfi) Pe3K>Me B CTaTbe / l a e r c s o 6 3 o p K p y i m b i x 3THorpa(})n4ecKHx HCCJieflOBaHHił p a S o n e i ł K y j i b T y p t i B T l o j i b - me Bo BCTynHTenbHOM ł a c i n a B T o p y n o M M H a e T H couHOJioTHeH HsyneHHR. B B H n y m n p o T b i Rita c B o e r o noflxo;na KOMnjieKCHoro o n n c u B a w f f l Jlo^bujM — rnySoKO H ryMaHHTapHbix Hayx. IlpH MetKjjy 3 T H o r p a ( } ) H e i i , HBnsnow,etica n x O 6 I U H M pa3JiHHMH K KyjibType HMCHHO ToincoBaHHs B K p e c T t s m c K o ń jpanmatH. B H T H H 3 T o r o p o A a HccneflOBaHHH THX o6mne B rpaKTOBKe H M H K y n Ł T y p b i p a 6 o H e r o m i a c c a , pa6oieii flanee 3THorpa(})Hfl HMeeT u c e KynbTypu, KopeHsimettcs — B B CTaTbe a B T o p yKa3biBaeT B npe/ieJiax 3 T H o r p a ( } ) H H n o c p a B H e H H i o STOM 1 1 8 npo6neMaTMKH pa3npy- o6»3aTejn>Ho npiixoflHTCfl cocnaTbcsi Por. przypis 64. HCCJieflOBaHMii paGonett KyjibTypbi cny4ae c ^OCTMJKCHHJIMH Ha nepBOHaianbHbie T o r o HarroMHHTb u i a B H w e T e o p e T H i e c K H e nojro>KeHHH B S T O H o 6 j i a c T H , BbijiBHHyTbie B HOBeMujett .namibie crenenb S J i e M e m u H c c j i e j i o B a H H ń Kyjibirypbi n p o j i e T a p H a T a B L T o J i b i i i e , B o c x o , n H m n e K K o m r y X I X Oósop Mcropaeii npeflMeTOM 6bui B . a CBepx 1918-1939 npeflBapeH rr. KpaTKoń �166 ANDRZEJ STAWARZ pa6oT, B O 3 H H K U I H X B n e p n o a c 1956 H W Hanana 60-roaoB, a 3HaiHT nepHoa, Koraa 6BIJIO n o n o » e H o Haia.no coBpeMeHHbiM HCCJie^oBaHHSM B H H T e p e c y i o m e M Hac 3 f l e c t o6i>eMe, KaK B o6jiac™ 3THorpa<{>HH, TaK H c o m i o j i o r i m . A B T O P nbiTaeTca CHCTeMaTH3HpoBaTB HOBeiiiuyio jiHTepaTypy npe^MeTa. C H a n a j i a npe^cTaBJifleT n p e A e J i H pa6ox B o6jiacTM o6o6meHH pa6oHeił Kyjn»Typw, a 3aTeM MOHorpa<J)HiecKHX pa6oT n o KOHKpeTHHM 3aBO«CKHM Kon. ieKTHBaM, npo4)GccwoHajiBHbiM cpe^aM H r p y n n a M . B n o c j i e A H e i i HSLCTH paccMOTpeHO p a 3 xapaKTepHCTHKO« K p y n H w x B T BHTHe HccjiefloBauHM T p y i i a , ccMeiiHaa B n p e a e n a x TeMaTHHecKH-npo6neMHbix 3KH3HB, MaTepHajiBHafl TpaKTOBOK ( K y j i Ł T y p H t i e acneKTbi KyjiBTypa, COJKHTCJIBCTBO pa6oHHx K O J I J I C K T H B O B , XVJIO- 2KCCTBCHHOC TBOpHCCTBO). B 3aKJIK5HCHHC aBTOp O T M C H S C T , HTO BKJiafl 3THOrpa(j)MH B P 3 6 o H 6 H KyJTfcTypBl 3H9.HHTCJTCH H HTO OH M03KCT yBCJIKHHTŁCfl B CBJJ3H C BbipHCOBŁIBcHOUJK- MHCH B03M05KHOCTJIMK ÓOJICC LLIUpOKOTO H6M ,HO CHX TIOp HŁIX ^JHCŁI|Hn JTHH MHTCpCCyK)IJHHXCJI COTpyjXHUHL6CTB3. npo6"ji£MaTHKOK paSoneił Ky JI b Ty p ŁI MHOrHX ryM3.HHT3.p™ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b2acc7b1a39c22842a3832a3734a349e.pdf 320064c6e3b4eb706fde08cb637ddd77 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1170 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1078 Title A name given to the resource Biesiady wiejskie / ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.1, s.105-132 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szromba-Rysowa, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V I I I , z. 1 P L I S S N 0071-1861 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA BIESIADY WIEJSKIE P r z e d m i o t e m r o z w a ż a ń są biesiady, za k t ó r e u w a ż a m podejmowanie p o s i ł k i e m osób zapraszanych do w s p ó l n e g o s t o ł u z okazji n i e z w y k ł e g o i niecodziennego wydarzenia, k t ó r e g o są u w i e ń c z e n i e m i u ś w i e t n i e n i e m . Za i s t o t n y t u t a j element p r z y j m u j ę fakt zapraszania gości, p o z w a l a j ą c y r.a w y o d r ę b n i e n i e z c a ł o k s z t a ł t u zjawiska, j a k i m jest wzajemne gosz­ czenie się, t y c h gościn, k t ó r e s p e ł n i a j ą n a s t ę p u j ą c e w a r u n k i : 1) są u w i e ń ­ czeniem znamiennego wydarzenia; 2) p r z y p a d a j ą na o k r e ś l o n y , n a j c z ę ś ­ ciej u m o w n i e , d z i e ń ; 3) poprzedza je zapraszanie gości; 4) są miejscem w z m o ż o n e j k o n s u m p c j i niecodziennych na ogół p o t r a w i a l k o h o l u ; 5} są o k a z j ą do w r ę c z a n i a d a r ó w . Biesiady u w a ż a m w i ę c za w y ż s z ą f o r m ę goszczenia się, w y o d r ę b n i a j ą c je s p o ś r ó d i n n y c h , c z ę s t o p r z y p a d k o w y c h , p o c z ę s t u n k ó w . W i ą ż ą się one z p r z e ł o m o w y m i m o m e n t a m i ż y c i a c z ł o w i e k a i jego pracy, z s y t u a c j ą o d ś w i ę t n ą , ale na ogół nie z o k r e ś l o n y m kalenda­ rzowo ś w i ę t e m . Biesiady są f o r m ą ś w i ę t o w a n i a , n a w i ą z y w a n i a i umac­ n i a n i a w i ę z i , w y r a ż a j ą c stan pogody i z b r a t a n i a . W y d a j e się s ł u s z n e to, co n a p i s a ł M . B a c h t i n , że „ s m u t e k i jedzenie nie d a d z ą się p o g o d z i ć (choć doskonale g o d z ą się jedzenie i ś m i e r ć ) . Uczta zawsze ś w i ę c i z w y ­ c i ę s t w o — t k w i to w samej j e j naturze" . S y t o ś ć p r o w a d z i do zadowo­ lenia, a uczta jest f o r m ą nieograniczonej k o n s u m p c j i , k t ó r a niejedno­ k r o t n i e nabiera dziś cech ostentacji i p r z e p y c h u . W s p ó ł b i e s i a d n i c t w o jest specyficznym w y r a z e m nie t y l k o k o n s u m p c j i ż y w n o ś c i o w e j , ale i spo­ ł e c z n e j w i ę z i m i e s z k a ń c ó w w s i . Jest f o r m ą m i ę d z y l u d z k i e g o p o r o z u ł 2 3 1 Zob. пр. C. B o u g i e , Essais sur le regime des castes, Paris 1908, s. 56. Z pracy tej pochodzi zdanie: „wystarczy dzielić pokarm z człowiekiem, aby stać się w pew­ nym sensie jego bratem" cytowane przez S. O s s o w s k i e g o , Więź społeczna i dziedzictwo krwi, Warszawa 1948, s. 184. M. B a c h t i n , Twórczość Franciszka Rabelais'ego a kultura średniowiecza i renesansu, K r a k ó w 1975, s. 369. J a k piszą W. Thomas i F . Znaniecki „zapraszając członków innych rodzin i podejmując ich jedzeniem rodzina tym samym manifestuje, że chce, aby wyda­ rzeniu nadano społeczny, a nie prywatny charakter"; W. T h o m a s , F . Z n a ­ n i e c k i , Chłop polski w Europie i Ameryce, t. 1, Warszawa 1976, s. 156. Zob. też J . C h a ł a s i ń s k i , Młode pokolenie chłopów, t. 1, Rzym 1946, s. 64. 2 8 �106 ZOFIA S Z R O M B A - R Y S O W A mienia, p o d l e g a j ą c zasadzie w z a j e m n o ś c i , l e ż ą c e j u podstaw ż y c i a zbio­ rowego, a zarazem towarzyskiego. Zagadnienie ucztowania, u j ę t e j a k o fakt c a ł o ś c i o w y , nie b y ł o d o t ą d p r z e d m i o t e m etnograficznego opracowania. Jest ono godne u w a g i z w i e l u p o w o d ó w . I to nie t y l k o ze w z g l ę d u na funkcje, j a k i e biesiady s p e ł n i a j ą w ż y c i u s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i e j , ale i r o z m i a r y , jakie ostatnio o s i ą g a j ą na wsi, s t a j ą c się o s t e n t a c y j n y m w z o r e m z a c h o w a ń , p r z y k ł a d e m r y w a l i z a c j i m i ę d z y r o d z i n a m i , k o n s u m p c j i „ n a pokaz" i zmian w h i e r a r c h i i w a r t o ś c i . A n a l i z a biesiad i postaw wobec jedzenia w o k o l i c z n o ś c i a c h , gdy u w a ż a się, iż w i n n o b y ć ono uroczyste i w y s t a w n e , pozwala na ś l e d z e n i e zmian, j a k i e d o k o n u j ą się w s p ó ł c z e ś n i e na w s i polskiej. Biesiadny stół niejedno­ k r o t n i e jest b o w i e m miejscem rozpowszechniania się n o w y c h w z o r ó w , m a j ą c y c h d u ż e reperkusje k u l t u r o w e . Z . d r u g i e j s t r o n y j e d n a k u t r w a l a t e ż pewne e l e m e n t y k u l t u r y t r a d y c y j n e j . 4 Analiza biesiad jest przeprowadzana z p u n k t u w i d z e n i a r y t u a ł u , sta­ n o w i ą c e g o o z e w n ę t r z n e j formie biesiady, o b e j m u j ą c n a s t ę p u j ą c e zagad­ nienia: 1) uczestnicy gościn; 2) miejsce i czas uczty; 3) biesiadny stół; 4) d a r y z w i ą z a n e z g o ś c i n ą . K o l e j n y m , n i e m n i e j w a ż n y m zagadnieniem są funkcje s p e ł n i a n e przez biesiady w s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i e j , k t ó r e — podobnie j a k f o r m a i t r e ś ć biesiad — w c i ą g u badanego okresu, j a k i m jest w i e k X X , u l e g a j ą l i c z n y m p r z e m i a n o m . W y c h o d z ą c z z a ł o ż e n i a , iż ucztowanie jest f o r m ą m i ę d z y l u d z k i e g o porozumienia, a jego potrzeba jest s p o ł e c z n a , d ą ż ę do o k r e ś l e n i a n a s t ę p u ­ j ą c y c h cech tego zjawiska: do jakiego stopnia ucztowanie w y w o d z i się z zasad s o l i d a r n o ś c i rodzinnej i o ile rozszerzone jest na i n n y c h c z ł o n ­ k ó w rodzin i w i ę k s z y k r ą g s p o ł e c z n o ś c i lokalnej i ponadlokalnej; j a k i e reperkusje w dziedzinie z a c h o w a ń z w y c z a j o w y c h w i ą ż ą się z szeroko p o j ę t y m zagadnieniem g o ś c i n n o ś c i , a w t y m biesiadnictwa; w j a k i m zakresie m o ż n a m ó w i ć o ł ą c z ą c e j i d z i e l ą c e j r o l i s t o ł u biesiadnego; na c z y m polega we w s p ó ł b i e s i a d n i c t w i e zasada w z a j e m n o ś c i ; j a k i jest w p ł y w o p i n i i s p o ł e c z n e j na zaniechanie l u b p o d t r z y m y w a n i e t r a d y c y j n y c h f o r m zachowań. B i o r ą c za p u n k t w y j ś c i a charakter wydarzenia, s t a n o w i ą c e g o i m p u l s clo zapraszania gości i p r z y g o t o w y w a n i a g o ś c i n y , w y r ó ż n i ć m o ż n a u r o ­ c z y s t o ś c i rodzinne, religijne, ś w i ę t a k o ś c i e l n e , rzadziej p a ń s t w o w e oraz w y d a r z e n i a ze sfery gospodarczej. M a t e r i a ł terenowy, s t a n o w i ą c y p o d ­ s t a w ę o p r a c o w a n i a , pozwala na ś l e d z e n i e p r z e m i a n d o k o n u j ą c y c h się 5 4 Zob. m . i n . N . E 1 i a s, Przemiany obyczajów w cywilizowanej Europie, W a r ­ szawa 1980, k t ó r y w rozdziale: ,,0 zachowaniu się przy stole" pisze: „ z m i a n a spo­ sobu zachowania się przy stole jest częścią o wiele szerszej zmiany odczuć i za­ c h o w a ń ludzkich" (s. 157). M a t e r i a ł y zebrane przez a u t o r k ę są zinwentaryzowane w A r c h i w u m Pra­ cowni Etnografii I H K M P A N w K r a k o w i e pod n r : 1557, 1562 i 1630 z Istebnej oraz 1584 i 1598 z Brennej. 5 �BIESIADY WIEJSKIE 107 nie t y l k o w t r e ś c i , f o r m i e czy f u n k c j i biesiad, ale i w o g ó l n y m systemie w a r t o ś c i m i e s z k a ń c ó w w s i . To b o w i e m , co jeszcze przed dwudziestoma l a t y nie b y ł o dla l u d n o ś c i w i e j s k i e j w y d a r z e n i e m g o d n y m u p a m i ę t n i e n i a g o ś c i n ą b ą d ź nie m i e ś c i ł o się nawet w sferze m o ż l i w o ś c i ś w i ę t o w a n i a , obecnie jest o k a z j ą do gromadzenia się p r z y w s p ó l n y m stole. P r z e j m o ­ wanie m i e j s k i c h w z o r ó w z a c h o w a ń , za j a k i e n i e w ą t p l i w i e u z n a ć n a l e ż y uroczyste manifestowanie r ó ż n e g o rodzaju w y d a r z e ń poprzez ucztowanie w w i ę k s z y m gronie osób, s t a ł o się m o ż l i w e w r a z z p o p r a w ą w a r u n k ó w m a t e r i a l n y c h g ó r a l i ś l ą s k i c h . Dobrze u j m u j ą to s ł o w a m i e s z k a n k i Isteb­ nej: „ t o z d o b r o b y t u są teraz te g o ś c i n y " , powtarzane często przez miesz­ k a ń c ó w badanych w s i , dla k t ó r y c h nie t a k dawno, bo jeszcze z p o c z ą t ­ k i e m lat p i ę ć d z i e s i ą t y c h b i e ż ą c e g o w i e k u , n a j w i ę k s z ą g o ś c i n ą b y ł o wesele i ś w i n i o b i c i e , c z y l i t z w . zabijaczka. Nieraz nawet t a ostatnia jako p o w t a ­ r z a j ą c a się corocznie w y s u w a n a b y w a na p l a n pierwszy. U r o d z o n y w 1953 r. mieszkaniec Istebnej w r ę c z m ó w i : „ d l a m n i e g o ś c i n a to zabi­ jaczka, to b y ł o coś w i ę c e j , j a k wesele, to b y ł o ś w i ę t o " , w k t ó r y m dzieci u c z e s t n i c z y ł y na r ó w n i z d o r o s ł y m i , m o g ą c nawet o p u ś c i ć w t e n d z i e ń szkołę. e Stan, j a k i ostatnio o s i ą g n ę ł o ucztowanie na w s i g ó r a l s k i e j , o b r a z u j ą i n s p i r u j ą c e je w y d a r z e n i a , k t ó r e w w i ę k s z o ś c i z a m y k a j ą się w u r o c z y ­ s t o ś c i a c h r o d z i n n y c h . U p a m i ę t n i a n e jest nie t y l k o zawarcie m a ł ż e ń s t w a , ale i jego 25- i 50-lecie t r w a n i a , c z y l i srebrne i z ł o t e gody. Po pogrzebie rodzina gromadzi się p r z y w s p ó l n y m stole, aby z ł ą c z y ć się po stracie b l i s k i e j osoby. Obchodzi się i m i e n i n y , p i e r w s z ą r o c z n i c ę u r o d z i n dziecka (roczek), a nawet t a k ż e u k o ń c z e n i e 50-tego r o k u życia, c h o ć na b a d a n y m terenie nie ma t r a d y c j i ś w i ę c e n i a u r o d z i n . Z w y m i e n i o n y c h na p o c z ą t k u w z g l ę d ó w p o m i j a m w analizie p o c z ę s t u n k i m a j ą c e n i e k i e d y miejsce p r z y okazji odwiedzania p o ł o ż n i c y i znoszenia j e j d a r ó w , o k r e ś l a n y c h n a z w ą uowiedzki . Nie m o ż n a i c h u t o ż s a m i a ć ze z n a n ą z i n n y c h t e r e n ó w u c z t ą po w y w o d z i e , b ę d ą c ą — j a k pisze J. S. B y s t r o ń — pewnego rodzaju r e w a n ż e m za p r z y j m o w a n i e p o d a r u n k ó w i z a k o ń c z e n i e m izolacji o b r z ę ­ dowej . Z o b r z ą d k ó w r e l i g i j n y c h nie t y l k o chrzest jest w y d a r z e n i e m u p a m i ę t n i a n y m g o ś c i n ą . Jest n i m też, a m o ż e nawet przede w s z y s t k i m , I k o m u n i a (u e w a n g e l i k ó w k o n f i r m a c j a ) , a nawet bierzmowanie i p r y ­ m i c j a . Z okazji odpustu p r z y g o t o w u j e się p o c z ę s t u n e k , na k t ó r y zaprasza się z j e ż d ż a j ą c ą w ó w c z a s do w s i r o d z i n ę . Zaproszenie i t u t a j jest obo­ w i ą z k o w e , c h o ć jako usankcjonowane zwyczajem u z n a ć m o ż n a za f o r 1 8 6 Wszystkie cytowane w opracowaniu w y p o w i e d z i pochodzą z w / w m a t e r i a ł ó w (por. przyp. 5). Zob. m. i n . J. B r o d a, Zwyczaje i wierzenia związane z chrzcinami dziecka, ..Lud", t. 62: 1978, s. 203-204; M . S z u b e r t o w a, Dary i świadczenia obrzędowe, ..Prace i M a t e r i a ł y Etnograficzne", t. 8-9: 1950/1951, s. 582 n. J. S. B y s t r o ń , Słowiańskie obrzędy rodzinne. Obrzędy związane z narodzi­ nami dziecka, K r a k ó w 1916, s. 74. 7 8 �108 ZOFIA S Z R O M B A - R Y S O W A m a m e . N i e m n i e j jednak, j a k m ó w i ą i n f o r m a t o r z y , „ b e z zaproszenia nie p ó j d ą do d o m u " . Ś w i ę t a p a ń s t w o w e nie s t a n o w i ą na ogół okazji do u r z ą d z a n i a g o ś c i n y . Jedynie Ś w i ę t o K o b i e t (8 I I I ) s t a ł o się p r e t e k s t e m dla K o ł a G o s p o d y ń W i e j s k i c h w Istebnej do spotykania się kobiet na s k ł a d k o w e j g o ś c i n i e , k t ó r ą p o d e j m u j ą się r ó w n i e ż gospodynie jednego* z przysiółków w Brennej. Z p o w y ż s z e g o p r z e g l ą d u w i d a ć , iż okazji do biesiadowania m a j ą w s p ó ł c z e ś n i m i e s z k a ń c y Beskidu Ś l ą s k i e g o n i e m a ł o . Coraz częściej z d a j ą sobie j e d n a k s p r a w ę z r o s n ą c e j r y w a l i z a c j i m i ę d z y m i e s z k a ń c a m i co do ilości i w y s t a w n o ś c i u r z ą d z a n y c h g o ś c i n . O c e n i a j ą t e ż na ogół to zjawisko n e g a t y w n i e . S c h y ł e k lat p i ę ć d z i e s i ą t y c h b i e ż ą c e g o w i e k u u z n a ć n a l e ż y za p o c z ą t e k rozpowszechniania się n o w y c h w z o r ó w ucztowania, z w i ą z a n y c h z w ł a s z c z a z I k o m u n i ą , k t ó r e j uroczyste obchodzenie zalecali m i e j s c o w i księża, n a w o ł u j ą c do u p a m i ę t n i e n i a przez r o d z i n ę t e g o ż o b r z ą d ­ k u r e l i g i j n e g o . U z n a j ą c b i e s i a d ę za godny, a w ł a ś c i w i e j e d y n y obok s t r o j u , s p o s ó b zamanifestowania w a ż n o ś c i wydarzenia, z a c z ę t o z oka­ z j i I k o m u n i i z a p r a s z a ć gości, p o d e j m u j ą c i c h o d ś w i ę t n y m p o s i ł k i e m . Z czasem p r z e r o d z i ł o się to w u c z t ę , w a ż n i e j s z ą nieraz od samego ob­ r z ą d k u , co w y r a ż a j ą — nieodosobnione z r e s z t ą — s ł o w a m i e s z k a n k i Istebnej: „ d z i e c k o się bardziej cieszy na t ę g o ś c i n ę i prezenty, j a k na k o m u n i ę " . Rozmiary, j a k i e p r z y b r a ł y te g o ś c i n y , b u d z ą c z r e s z t ą ostatnio sprzeciw u w i e l u m i e s z k a ń c ó w w s i , nie m o g ł y nie p o z o s t a ć jednak bez w p ł y w u na dalszy r o z w ó j ucztowania na w s i . S t a ł y się one n i e w ą t p l i w i e i m p u l s e m do u r z ą d z a n i a biesiad z okazji j u b i l e u s z u ś l u b u , i m i e n i n , roczka, b i e r z m o w a n i a i t p . , r o z p o w s z e c h n i a j ą c y c h się pod koniec l a t s z e ś ć ­ d z i e s i ą t y c h l u b p ó ź n i e j . Nierzadko u r o c z y s t o ś c i te poprzedza msza ś w i ę t a zamawiana w i n t e n c j i j u b i l a t ó w b ą d ź s o l e n i z a n t ó w . N a l e ż y p o d k r e ś l i ć , iż t r u d n o ś c i aprowizacyjne ostatnich lat s t w o r z y ł y p o t r z e b ę zapraszania r ó w n i e ż na g o ś c i n ę z okazji i m i e n i n , k t ó r a d a w n i e j — j a k o j e d y n a z t u o m a w i a n y c h — nie w y m a g a ł a proszenia gości. Obchodzenie i m i e n i n nie posiada j e d n a k na b a d a n y m terenie o d l e g ł y c h t r a d y c j i . Jedynie m ę ż ­ czyznom n o s z ą c y m popularne we w s i i m i o n a stawiano przed d o m e m w y ­ sokie ż e r d z i e (moje), z a w i e s z a j ą c na n i c h f l a s z k ę , b ę d ą c ą a l u z j ą do p o ­ stawienia przez solenizanta w ó d k i . R ó w n i e ż i dziś obchodzenie i m i e n i n i u r z ą d z a n i e g o ś c i n y nie m a powszechnego z a s i ę g u , a r ó ż n i c e pokoleniowe w t y m w y p a d k u są istotne. 9 1 0 1 1 W t r a d y c y j n e j s p o ł e c z n o ś c i g ó r a l i ś l ą s k i c h , za j a k ą u z n a ć m o ż n a jesz- 9 Por. E . С i u p a k, Kultura obyczajowa we współczesnej Polsce, [w:j Nowe obyczaje i obrzędy, Warszawa 1977, s. 58. W stroju ludowym uczestniczą np. kobiety podczas prymicji; zob. art. К . Her­ manowi cz-Nowak. Warto przytoczyć tu słowa ur. w 1912 r. mieszkanki Istebnej: „to okropne, co teraz robią. Zapraszają rodzinę, sąsiadów, kany kogo. Kucharki pieką jako na weselu. Jeden przed drugim urządza te gościny". 1 0 1 1 �BIESIADY WIEJSKIE 109 cze w d u ż y m stopniu w i e ś sprzed I I w o j n y ś w i a t o w e j , u r z ą d z a n i e g o ś c i n y po chrzcie u z a l e ż n i o n e b y ł o n a j c z ę ś c i e j od s y t u a c j i m a t e r i a l n e j r o d z i c ó w dziecka b ą d ź t e ż okoliczności narodzenia się d ł u g o oczekiwanego dziecka l u b upragnionego s y n a . W powszechnym z w y c z a j u b y ł o w i ę c proszenie przez ojca dziecka do gospody na poczesne w ó d k ą r o d z i c ó w chrzestnych (potków) i p o ł o ż n e j (babiculi). Dziecko z a b i e r a ł a do d o m u kobieta n i o s ą c a je do c h r z t u (tzw. nosaczka), u m o ż l i w i a j ą c w s t ę p o w a n i e do gospody bez o b a w y pozostawienia w niej dziecka przez w s t a w i o n y c h u c z e s t n i k ó w l i ­ bacji, co stanowi c z ę s t y p r z e d m i o t anegdot, p o w t a r z a n y c h nie t y l k o z r e s z t ą na b a d a n y m terenie . M a t k a dziecka nie u c z e s t n i c z y ł a d a w n i e j w chrzcie, nie w y c h o d z ą c z d o m u aż do w y w o d u , t j . przez 6 t y g o d n i po porodzie. Z okazji w y w o d u nie u r z ą d z a n o ż a d n y c h gościn, o k t ó r y c h w s p o m i n a l i t e r a t u r a etnograficzna , a j e d y n i e p o ł o ż n i c a w r a z z t o w a ­ r z y s z ą c ą j e j do kościoła m a t k ą c h r z e s t n ą dziecka l u b i n n ą k o b i e t ą w s t ę ­ p o w a ł a do gospody na p o c z ę s t u n e k w ó d k ą . Po I I w o j n i e ś w i a t o w e j c h r z c i ­ n y z a c z ę t o częściej p r z y g o t o w y w a ć w e w ł a s n y c h domach, c z y n i ą c je obecnie j e d n ą z w a ż n i e j s z y c h biesiad r o d z i n n y c h . D a w n i e j n i g d y nie u r z ą d z a n o w d o m u g o ś c i n y po pogrzebie. W s t ę p o w a n o natomiast do go­ spody, r a c z ą c się wzajemnie w ó d k ą i s t a w i a j ą c j ą m ę ż c z y z n o m n i o s ą c y m t r u m n ę na cmentarz (tzw. nosaczom). Coraz c z ę s t s z e uczestnictwo w po­ grzebach osób spoza ś r o d o w i s k a miejscowego, z a r ó w n o k r e w n y c h , j a k i przedstawicieli z a k ł a d ó w pracy, w p ł y n ę ł o na p r z y g o t o w y w a n i e g o ś c i n y b ą d ź w d o m u , b ą d ź w restauracji, k t ó r a nieraz p r z e k s z t a ł c a j ą c się w p o ­ godne spotkanie towarzyskie, zgodne z i s t o t ą biesiady j a k o t a k i e j , ale nie stosowne w c h w i l i ż a ł o b y nie zyskuje na ogół powszechnego uznania w ś r ó d mieszkańców wsi. Wypada t u w s p o m n i e ć o zanotowanym w Bren­ nej zwyczaju, p r a k t y k o w a n y m do k o ń c a I I w o j n y ś w i a t o w e j , c z ę s t o w a ­ nia chlebem ( n i e k i e d y t e ż w ó d k ą l u b k a w ą ) osób s c h o d z ą c y c h się w p r z e d ­ d z i e ń pogrzebu do d o m u ż a ł o b y na m o d l i t w ę . W y c h o d z ą c y m podawano k r o m k i chleba, d z i ę k u j ą c za p r z y b y c i e i p r o s z ą c o w z i ę c i e u d z i a ł u w po­ grzebie. I s t n i a ł o przekonanie, iż s p o ż y c i e takiego chleba u s t r z e ż e w p r z y ­ szłości od b ó l u z ę b ó w . N a terenie B e s k i d u Ś l ą s k i e g o — j a k podaje L . M a ­ l i c k i — d a w n i e j p r z y g o t o w y w a n o t z w . „ o s t a t n i p o s i ł e k od z m a r ł e g o " , 1 2 1 3 u 1 2 L . M a l i c k i , Materiały do kultury społecznej górali śląskich, „Prace i M a ­ teriały Etnograficzne", t. 6: 1947, s. 88; M. S z u b e r t o w a, Obrzędy i zwyczaje związane z narodzinami dziecka, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 8-9: 1950/1951, s. 613. Zanotowano je m. in. na terenie Beskidu Sądeckiego (własne materiały 7. Łącka, woj. Nowy Sącz). Na ten temat pisze też M. P i l c h , Wisła naszych przod­ ków, Wisła 1979, s. 61. Według S z u b e r t o w e j (Obrzędy..., s. 615) po wywodzie czasem urządzano ucztę, na której ucztowały „kamratki zamężne i dzietne". Własne badania terenowe nie potwierdzają jednak tych danych. 1 8 1 4 �110 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA 1 5 k t ó r y m c z ę s t o w a n o s c h o d z ą c y c h się na m o d l i t w ę s ą s i a d ó w . B r a k na b a d a n y m terenie ś l a d ó w u r z ą d z a n i a uczt zaduszkowych . N a l e ż y d o d a ć , iż wesele b ę d ą c e s y n o n i m e m n a j w i ę k s z e j g o ś c i n y i w z o ­ r e m d l a w s z y s t k i c h i n n y c h biesiad, z w i ą z a n e jest zawsze ze ś l u b e m k o ś ­ c i e l n y m . Do w y j ą t k ó w n a l e ż y p r z y g o t o w y w a n i e p o c z ę s t u n k u po ś l u b i e cywilnym. W y r a ź n e g o p o d k r e ś l e n i a w y m a g a fakt, iż prace gospodarcze w s p ó ł ­ c z e ś n i e nie są o k a z j ą do u r z ą d z a n i a gościn. P o c z ę s t u n k i , jakie p r z y g o t o ­ w u j e się w czasie w y k o n y w a n i a jeszcze n i e k i e d y szkubaczek ( t j . zbioro­ wego darcia pierza), są r e w a n ż e m za p r a c ę , k t ó r ą ostatnio zdarza się nawet w y k o n y w a ć o d p ł a t n i e , j a k np. w B r e n n e j . W latach p i ę ć d z i e s i ą t y c h jednak, a nawet jeszcze p ó ź n i e j , w w i e l u domach, p o ł o ż o n y c h z w ł a s z c z a w p r z y s i ó ł k a c h g ó r s k i c h , szkubaczki b y ł y w a ż n ą f o r m ą życia t o w a r z y ­ skiego, nierzadko p o ł ą c z o n ą z m u z y k ą i t a ń c a m i . Zwano je w ó w c z a s szkubaczkami wybleszczonymi, w p r z e c i w i e ń s t w i e do cichych, bez zaba­ w y , ale z o b o w i ą z k o w y m p o c z ę s t u n k i e m na z a k o ń c z e n i e p r a c y '. W y k o ­ n y w a n e b y ł y one, t a k j a k szereg i n n y c h prac gospodarczych (np. p r z ą d ­ k i , prace b u d o w l a n e , p r z y m i ę d l e n i u l n u , z w a n y m trockami), na za­ sadzie pobaby, t j . w s p ó ł p r a c y s ą s i e d z k i e j , w y m a g a j ą c e j zaproszenia i odwzajemnienia w n a d a r z a j ą c y m się czasie. P o c z ę s t u n e k , j a k i i m t o ­ w a r z y s z y ł , u z n a ć n a l e ż y za r e w a n ż za w y k o n a n ą p r a c ę , a nie . t y p o w ą b i e s i a d ę . Jest n i ą natomiast g o ś c i n a u r z ą d z a n a z okazji ś w i n i o b i c i a , b ę ­ d ą c a jeszcze w latach p i ę ć d z i e s i ą t y c h b i e ż ą c e g o w i e k u j e d n ą z n a j w a ż ­ niejszych gościn w s i g ó r a l s k i e j . Obecnie j e d n a k zdarza się j u ż t y l k o sporadycznie, na ogół w oddalonych od c e n t r u m w s i p r z y s i ó ł k a c h , gdzie życie s ą s i e d z k i e z a c h o w a ł o jeszcze swe dawne cechy. B y ł a to b o w i e m g o ś c i n a o w y b i t n i e s ą s i e d z k i m , a nie r o d z i n n y m , charakterze. N i e k i e d y b y w a ona przenoszona obecnie na n a s t ę p n y d z i e ń po ś w i n i o b i c i u l u b na n i e d z i e l ę , t r a c ą c wiele ze swej s p o n t a n i c z n o ś c i , za to p o z w a l a j ą c na sta1 6 17 18 1 6 M a l i c k i , op. cit., s. 117. Zob. t e ż J. B u r s z t a , Zwyczaje i obrzędy po­ grzebowe, [ w : ] Kultura ludowa Wielkopolski, t. 3, W r o c ł a w 1967, s. 185; A . F i s c h e r , Zwyczaje pogrzebowe ludu polskiego, L w ó w 1921, s. 195 n . Na terenie Ł u ż y c sta­ wiano przy z m a r ł y m talerz z serem, z k t ó r e g o k a ż d y o d w i e d z a j ą c y o d k r a w a ł k a ­ w a ł e k ; zob. E. S c h n e e w e i s , Feste und Volksbrauche der Sorben, w y d . 2, B e r l i n 1953, s. 65. Pisze o nich m. i n . F i s c h e r , op. cit., s. 393; zob. też А. С h ę t n i k, Kurpie, K r a k ó w 1924, s. 99; J. P. D e к o w s к i , Z badań nad pożywieniem ludu łowickiego, Łódź 1968, s. 146 n . M . S k r z o s ó w n a , Pomoc wzajemna przy darciu pierza, „ P r a c e i M a t e ­ r i a ł y Etnograficzne", t. 8-9: 1950/1951, s. 589-548. Obecnie szkubaczki m a j ą miejsce kolejno w poszczególnych domach p r z y s i ó ł k a w ciągu jednego dnia, od rana do wieczora (dawniej pierze darto t y l k o wieczorami). Gospodyni przygotowuje dla ze­ branych kobiet obiad, kolację, a niekiedy t a k ż e około północy p o c z ę s t u n e k . * Zob. M . Ś w i ą t k o w s k i , Pomoc sąsiedzka przy budowie domu, „ P r a c e i M a t e r i a ł y Etnograficzne", t. 8-9: 1950/1951, s. 557. 1 8 1 7 1 8 �BIESIADY WIEJSKIE 111 ranniejsze j e j przygotowanie. W s p ó ł c z e s n e ś w i n i o b i c i a , o k r e ś l a n e j a k o „ c i c h e " , pozbawione są j u ż nie t y l k o p o c z ę s t u n k u , ale i zwyczajowego r o z s y ł a n i a d a r ó w . N a w e t w Istebnej, gdzie d ł u ż e j u t r z y m a ł o się uczto-, w a n i e podczas t z w . zabijaczki, p r z e w a ż y ł y w z g l ę d y praktyczne, pozbawia­ j ą c m i e s z k a ń c ó w t a k istotnej n i e g d y ś f o r m y ż y c i a towarzyskiego. N a d m i e ń m y , iż ani zabijanie owiec, ani b a r a n ó w , p r z y p a d a j ą c e w porze j e ­ siennej (około ś w . M i c h a ł a — 29 I X , ś w . J a d w i g i — 15 X , l u b Wszyst­ k i c h Ś w i ę t y c h — 1 X I ) nie p o c i ą g a ł o za s o b ą wzajemnego goszczenia się, j a k t e ż r o z s y ł a n i a d a r ó w . Natomiast owczarze u r z ą d z a l i na s z a ł a s a c h uczty, z a p r a s z a j ą c się na nie wzajemnie . W badanych wsiach nie b y ł o t r a d y c j i organizowania z b i o r o w y c h d o ż y n e k , k t ó r e w okresie m i ę d z y ­ w o j e n n y m z a i n i c j o w a ł a miejscowa inteligencja, c z y n i ą c z n i c h o g ó l n o ­ dostępną imprezę, połączoną z zabawą i poczęstunkiem wódką i koła­ czami. W y b i e r a n i s p o ś r ó d bogatych gospodarzy t z w . gazda i g a ź d z i n a d o ż y n e k z o b o w i ą z a n i b y l i do postawienia 10 l i t r ó w w ó d k i i upieczenia d w ó c h koszy k o ł a c z y . W t y m miejscu dodajmy, iż zapusty b y ł y w o k r e ­ sie m i ę d z y w o j e n n y m r ó w n i e ż o k a z j ą do w s p ó l n e j zabawy gospodarzy, k t ó r z y t a ń c z y l i w gospodzie na „ u r o d z a j l n u , k a p u s t y i kwaków" (kar­ pieli), rzadziej s p o t y k a j ą c się u siebie w d o m u . 1 9 C h a r a k t e r d a w n y c h gościn r ó ż n i ł się od u r z ą d z a n y c h w s p ó ł c z e ś n i e . D o m i n o w a ł w n i c h element zabawy, c h ę ć s p ę d z e n i a czasu w w i ę k s z y m gronie osób, bez oczekiwania na przepych s t o ł u biesiadnego, u z n a w a n y obecnie za bardzo w a ż n y . D u ż a t e ż b y ł a n i e g d y ś r o l a gospód, b ę d ą c y c h nie t y l k o miejscem w y s z y n k u , ale i z e b r a ń , s p o t k a ń t o w a r z y s k i c h i po­ d e j m o w a n i a w a ż k i c h decyzji. Do n i c h w s t ę p o w a n o t e ż po chrzcie i po­ grzebie. T a m o d b y w a ł y się zabawy weselne, a t a k ż e ś w i n i o b i c i a . W ł a ś ­ ciciele g o s p ó d , b ę d ą c y b o w i e m zarazem masarzami, c z ę s t o w a l i m i e s z k a ń ­ c ó w p r z y c h o d z ą c y c h w t e n d z i e ń do gospody p o d g a r d l i n ą z chlebem i k i e l i s z k i e m w ó d k i , m ó w i ą c : „ w y p i j c i e , b o ś c i e dziska dobrze t r e f i l i , ś w i ­ nie b i j e m y " . W y c h o d z ą c y z w r a c a ł się do gospodzkiego, t j . właściciela gospody, ze s ł o w a m i : „ d z i ę k u j e m za poczęsnom i com z j a d ł " . Po I I w o j ­ nie ś w i a t o w e j sytuacja u l e g ł a zasadniczej zmianie. Gospody s p e ł n i a j ą obecnie f u n k c j ę restauracji, w k t ó r e j w y n a j m u j e się s a l ę na wesela, l u b u r z ą d z a w n i c h — zgodnie z t r a d y c j ą — z a b a w ę w e s e l n ą , j a k to b y w a jeszcze powszechnie w Istebnej. T a m t e ż zamawia s i ę p o c z ę s t u n e k po pogrzebie. R ó w n i e ż D o m y S t r a ż a k a , zwane - s t r a ż n i c a m i , s ą w y k o r z y s t y ­ wane podczas wesel, u m o ż l i w i a j ą c r e a l i z o w a n i e w z o r u u c z t o w a n i a poza 1 9 W X V I I I w . na terenie Beskidu Śląskiego o d b y w a ł y się tzw. popisy w a ł a skie, na k t ó r y c h u r z ę d n i c y K o m o r y Cieszyńskiej spisywali bydło w a ł a s k i e , t j . pa­ sione na pastwiskach poza wsią, w górach, w lasach i na szałasach. Popisy odby­ w a ł y się w gminach, „ p r z y czym górale b y l i o b o w i ą z a n i s p r a w i ć ucztę dla u r z ę d ­ n i k ó w , potem w Cieszynie, gdzie znowu górale spijali piwo książęce i w ó d k ę " ; zob. F. P o p i o ł e k , Povjstanie najmłodszych wsi beskidzkich, „ Z a r a n i e Śląskie", R. 12: 1936, z. 1, s. 10. �112 ZOFIA S Z R O M B A - R Y S O W A w ł a s n y m domem, u w a ż a n e g o za godny do n a ś l a d o w a n i a . M ó w i ą c о z m i a ­ nach, j a k i e w i ą ż ą się z biesiadowaniem, n a l e ż y p o d k r e ś l i ć , iż p o r ą jego jest n a j c z ę ś c i e j obecnie niedziela, g d y tymczasem w t r a d y c y j n e j spo­ ł e c z n o ś c i w i e j s k i e j p r z y p a d a ł o na d z i e ń powszedni, ł ą c z n i e z n a j w i ę k s z ą u c z t ą , j a k ą b y ł o wesele. To ostatnie u r z ą d z a n o we w t o r k i l u b w c z w a r t ­ k i . Niedziela b y ł a d n i e m p r a k t y k r e l i g i j n y c h i odpoczynku. N a l e ż y jeszcze p o w i e d z i e ć , iż w Beskidzie Ś l ą s k i m i n t e r e s u j ą c e nas biesiady o k r e ś l a się zasadniczo t y l k o j e d n y m s ł o w e m : g o ś c i n a . T y l k o u c z t y z okazji ś l u b u i c h r z t u p o s i a d a j ą swe o d r ę b n e n a z w y : wiesieli i krzciny. W ostatnich latach sporadycznie m o ż n a się s p o t k a ć z n a z y w a ­ n i e m g o ś c i n y po pogrzebie s t y p ą l u b „ p r z e p i j a n i e m s k ó r k i " , k t ó r ą — j a k w y j a ś n i a j ą n i e k t ó r z y — z a l e ż n i e od ilości w y p i t e g o a l k o h o l u oceniano j a k o c i e n k ą l u b g r u b ą . N a z w ę g o ś c i n y p r z y g o t o w y w a n e j po ś w i n i o b i c i u d o p e ł n i a n o s ł o w e m o z n a c z a j ą c y m jeden z p o d s t a w o w y c h s k ł a d n i k ó w j e j j a d ł o s p i s u , p r o s z ą c w i ę c gości na szpyrki l u b na podgardliną. Dodaj­ m y , że p o c z ę s t u n e k s a m y m alkoholem nosi n a z w ę poczęsno l u b poczesne, k t ó r ą n i e k i e d y odnosi się do c a ł e j g o ś c i n y . P o d k r e ś l e n i a w y m a g a jesz­ cze f a k t , iż w i ę k s z o ś ć w s p ó ł c z e ś n i e u r z ą d z a n y c h biesiad p r z y r ó w n u j e się do wesela, o k r e ś l a j ą c j e nawet t y m s ł o w e m na ogół z d o d a t k i e m p r z y ­ m i o t n i k a „ m a ł e " . W p o j ę c i u t y m zatem m i e ś c i się i c h ocena w a r t o ś c i u ­ jąca. 2 0 2 1 I. R Y T U A Ł B I E S I A D Y K a ż d a biesiada r o z g r y w a się w e d ł u g o k r e ś l o n y c h r e g u ł , s t a n o w i ą c y c h n a s t ę p s t w o w y d a r z e ń i zespół e l e m e n t ó w s k ł a d a j ą c y c h się na j e j r y ­ tuał. P o d m i o t e m biesiady są j e j uczestnicy. S ą n i m i c z ł o n k o w i e bliskiej i dalszej rodziny, z a m i e s z k u j ą c y t ę s a m ą w i e ś l u b p o c h o d z ą c y spoza n i e j , osoby s p e ł n i a j ą c e o k r e ś l o n ą r o l ę w p o p r z e d z a j ą c y m i i n s p i r u j ą c y m b i e ­ s i a d ę w y d a r z e n i u , sąsiedzi, n i e k i e d y przedstawiciele miejscowej i n t e l i ­ gencji (ksiądz, nauczyciel, lekarz), a ostatnio t a k ż e koledzy i p r z e ł o ż e n i z p r a c y oraz l e t n i c y . W s p ó ł c z e ś n i e zarysowuje się tendencja do o g r a n i ­ czania uczestnictwa w biesiadach s ą s i a d ó w na rzecz r o d z i n y , j a k u j m u j e *° Góral z Brennej mówi: „jak sie chłopi bardzo napili, to prawili, że była grubo skóra, a jak mało, to godali, że cienko". Por. też materiały Р А Е z Istebnej, Archiwum Р А Е we Wrocławiu, nr inw. 2022; M a l i c k i , op. cit., s. 119; J S u r s z t a , op. cit., s. 190; Z. J a s i e w i c z , Rodzina wiejska na Ziemi Lubuskiej. Studium przeobrażeń rodziny na podstawie badań etnograficznych w wybranych wsiach, Warszawa 1977, s. 52; S с h w e e w e i s, op. cit., s. 69. „Znaczną rolę w życiu towarzyskim górala odgrywa tzw. poczęstunek lub gościna, czyli przyjęcie urządzane zwykle na chrzciny, wesele, pogrzeb, polazy godnie lub śmiergust wielkanocny, na lenobranie, czyli troczki, szkubaczki itp.", Malicki, op. cit., s. 121. и �113 BIESIADY WIEJSKIE to m i ę d z y i n n y m i jedna z mieszkanek B r e n n e j : ,,teroz n a j b l i ż s z ą r o d z i n ę s p r a s z a j ą na te g o ś c i n y , a s ą s i a d ó w j u ż n i " . Fakt, iż w s p ó ł c z e s n a rodzina w i e j s k a nabiera „ c e c h g r u p y z a m k n i ę t e j w sferze potrzeb, interesu i f u n k ­ c j i " , u w i d a c z n i a się r ó w n i e ż w k r ę g u u c z e s t n i k ó w biesiad. Do gościn 2 2 0 charakterze w y b i t n i e s ą s i e d z k i m z a l i c z y ć n a l e ż y przede w s z y s t k i m ś w i n i o b i c i e . W t r a d y c y j n e j s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i e j s ą s i e d z t w u zawsze p r z y ­ n a l e ż n e b y ł o w a ż n e miejsce w ś r ó d u c z e s t n i k ó w gościn. I t a k np. w Isteb­ nej na wesele zwyczajowo proszono s ą s i a d ó w tego samego dworu, t j . zespołu k i l k u najbliżej położonych d o m ó w w centrum wsi. Jak j u ż zaznaczono, n i e o d ł ą c z n y m elementem biesiady jest zapra­ s z a n i e na n i ą u c z e s t n i k ó w . I m w y ż s z a b y ł a ranga g o ś c i n y , a t y m s a m y m i wydarzenia, k t ó r e u ś w i e t n i a ł a , t y m bardziej rozbudowana b y ł a f o r m a zaproszenia na n i ą . N a j l e p s z y m p r z y k ł a d e m są t u wesela, na k t ó r e p r o s i l i rodzice p a ń s t w a m ł o d y c h na cztery do sześciu t y g o d n i przed ś l u ­ bem, t j . z c h w i l ą o g ł o s z e n i a w k o ś c i e l e p i e r w s z y c h zapowiedzi. Zgodnie z m i e j s c o w y m zwyczajem cel w i z y t y w y j a w i a n o dopiero po d ł u ż s z e j , nawet k i l k u n a s t o m i n u t o w e j , r o z m o w i e na o g ó l n e t e m a t y . Dopiero po­ t e m p r z y s t ę p o w a n o do zaproszenia, k t ó r e m o g ł o b r z m i e ć n a s t ę p u j ą c o : . . p r z i y ś l i ś m y wos p y t a ć na w i e s i e l i . Chcemy, ż e b y ś c i e b y l i , bez w y m ó ­ w i e n i a , bo mocie dzieci i t y z b ę d z i e c i e p r o s i ć i c h o d z i ć " . N i e k t ó r y m t a k i e zaproszenie j e d n a k nie w y s t a r c z a ł o i o c z e k i w a l i d ł u g i e g o namawiania, j a k się t u m ó w i „ b ł a g a n i a " . A b y t e m u zapobiec, z a p r a s z a j ą c y m ó w i ł : „ d z i e s i ę ć razy p y t a ć nie bedemy, chcemy wos w i d z i e ć i koniec". Ostatnio gości p r o s z ą sami p a ń s t w o m ł o d z i , a do o s ó b m i e s z k a j ą c y c h poza w s i ą w y s y ł a j ą d r u k o w a n e zaproszenia, k t ó r e czasem t e ż w r ę c z a j ą zapraszanym osobiście g o ś c i o m ze w s i . 2 3 W Istebnej s p o t y k a m y s i ę z d w o m a r o d z a j a m i gości weselnych. S ą to t z w . goście wiesielowi i ku jedzeniu. W z a l e ż n o ś c i od zaproszenia 1 p r z y j ę c i a jednej z w y m i e n i o n y c h m o ż l i w o ś c i uczestniczenia w weselu r ó ż n i e przebiega s p o s ó b zachowania się na n i m gościa. W y ż s z y status posiada gość wiesielowy, m a j ą c zarazem w i ę c e j o b o w i ą z k ó w i p o n o s z ą c w i ę c e j z w i ą z a n y c h z t y m k o s z t ó w . Dlatego t e ż w c h w i l i zapraszania m o ż e o d m ó w i ć uczestniczenia w weselu j a k o wiesielnik, p r z y c h o d z ą c na nie w charakterze gościa ku jedzyniu. O d w r o t n a sytuacja nie jest j e d n a k m o ż l i w a . Z a p r a s z a j ą c y oczekuje u m o t y w o w a n i a p o w z i ę c i a t a k i e j decyzji. W z g l ę d y finansowe ( z w i ą z a n e z b u d o w ą d o m u , zakupem i n w e n t a r z a i t p . ) są n a j c z ę ś c i e j w y s u w a n e i są t e ż najbardziej p r z e k o n u j ą c e i wystarcza­ j ą c e . T a k w i ę c po w y j a ś n i e n i u : „ n a m nie pasuje, nie m a m y p i y n i e n d z y , nie p ó j d e m y jako w i e s i e l o w i " n i k t z z a p r a s z a j ą c y c h nie czuje się do­ t k n i ę t y . Z t a k i c h to w z g l ę d ó w g o ś c i e m ku jedzeniu m o ż e b y ć n a w e t k t o ś z bliskiej r o d z i n y p a ń s t w a m ł o d y c h . N a j c z ę ś c i e j j e d n a k są n i m i s ą s i e d z i , 2 2 K. Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , w Polsce, Warszawa 1976, s. 278. Por. M a l i c k i , op. cit., s. 120 n. 2 8 8 — Etnografia Polska t. 28/1 Granice i horyzonty badań kultury wsi �114 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA k t ó r y c h prosi się m ó w i ą c : „ z a p r a s z o m y wos k u j e d z y n i u . P r z y j d ź c i e , coby m y j u ż nie m u s i e l i za w o m i c h o d z i ć " . Czasem j e d n a k p r z y p o m i n a się i m na dwa l u b t r z y d n i przed weselem albo w d z i e ń ś l u b u p o s y ł a się po n i c h k t ó r e ś z dzieci. W w y p a d k u i n n y c h gościn zaproszenie jest znacznie m n i e j z r y t u a l i zowane co do f o r m y i czasu, w j a k i m w i n n o n a s t ą p i ć , z zachowaniem j e d n a k h i e r a r c h i i w a ż n o ś c i w z a l e ż n o ś c i od p r e s t i ż u gościa, stopnia po­ k r e w i e ń s t w a czy f u n k c j i s p e ł n i a n e j w o b r z ę d z i e i na g o ś c i n i e . W z o r y z a c h o w a ń z w y c z a j o w y c h na ogół nie p r e c y z u j ą ani osoby, k t ó r a w i n n a z a p r a s z a ć , ani czasu i miejsca, w j a k i m p o w i n n o się tego d o p e ł n i ć , p r z y c z y m j e d n a k pozycja i w i e k o s o b y zapraszanej nie p o z o s t a j ą bez znacze­ nia. C z ę s t o korzysta się z p r z y p a d k o w y c h s p o t k a ń l u b wyczekuje odpo­ w i e d n i e j c h w i l i — j a k ą jest np. czas po w y j ś c i u z niedzielnej mszy ś w . — aby p o w i a d o m i ć o z b l i ż a j ą c e j się u r o c z y s t o ś c i i p r o s i ć na g o ś c i n ę . T a k p o s t ę p u j e się w w y p a d k u s r e b r n y c h i z ł o t y c h g o d ó w , I k o m u n i i , pierwszej rocznicy u r o d z i n dziecka, rzadziej chrzcin. Zasadniczo n a l e ż y to do o b o w i ą z k ó w k o b i e t y . Ojciec dziecka natomiast prosi na chrzciny, zgodnie z nakazem przestrzegania przez p o ł o ż n i c ę o b r z ę d o w e j izolacji po urodzeniu dziecka, p r z y c z y m jednak z w y c z a j o w ą p o r ą zapraszania na c h r z c i n y b y ł o odwiedzanie p o ł o ż n i c y . D o d a j m y , że g o ś c i n y nie m a j ą c e w e w s i o d l e g ł y c h t r a d y c j i , a z w i ą z a n e z o b r z ą d k i e m r e l i g i j n y m (jak np. I k o m u n i a , roczek), w y m a g a j ą zaproszenia r ó w n i e ż na u r o c z y s t o ś ć k o ś ­ c i e l n ą ( „ p r z y j d ź c i e do nas na I k o m u n i ę i na obiad", „za d w a t y d n i e macie sie s z y k o w a ć i macie p r z y j ś ć na 25-lecie naszego ś l u b u " ) . N a t o ­ miast wesele w t r a d y c y j n e j s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i e j b y ł o g ł ó w n y m celem zapraszania gości, od k t ó r y c h nie oczekiwano uczestniczenia w ś l u b i e . O ile j e d n a k s ą s i a d ó w m o ż n a b y ł o p r o s i ć n i e k i e d y n a w e t w ostatniej c h w i l i , w ten sam dzień, to r o d z i n ę starano się z a w i a d o m i ć w c z e ś n i e j . N i e k t ó r e w y d a r z e n i a nie w y m a g a ł y albo nie p o z w a l a ł y na w c z e ś n i e j s z e proszenie na g o ś c i n ę . T a k jest np. w w y p a d k u pogrzebu, odpustu, ś w i niobicia. I tak np. w d z i e ń ś w i n i o b i c i a przychodzono do s ą s i a d a m ó w i ą c : „ s ł u c h a j c i e sąsiedzie, chcemy was m i e ć dzisiaj na tej g o ś c i n i e " l u b : „ b e d e m y ś w i n i e bić, p r z y j d ź c i e na s z p y r k i " , czy t e ż „ p ó j d ź c i e na g o ś c i n ę , bo ś w i n i e z a b i j o m y " . Uczestnictwo w biesiadzie n a k ł a d a na gości o k r e ś l o n e o b o w i ą z k i , k t ó r e r o s n ą w r a z z p o z y c j ą i r o l ą na g o ś c i n i e danego uczestnika, p r z y ­ z n a j ą c m u zarazem odpowiednio w i ę c e j p r a w . P r z y k ł a d e m m o g ą t u b y ć goście wiesielowi, k t ó r z y z o b o w i ą z a n i s ą m . i n . do w y s t ą p i e n i a w p i e r w ­ szym d n i u wesela w s t r o j u l u d o w y m , do przyniesienia przed weselem w i ę k s z y c h d a r ó w ż y w n o ś c i o w y c h i p r e z e n t ó w , a na wesele w i ę c e j w ó d k i 2 1 2 4 P a ń s t w o młodzi do ślubu idą w ubiorze miejskim, tzn. panna młoda w d ł u ­ giej białej sukni, a pan młody w ciemnym garniturze, w drugim dniu wesela prze­ bierają się w strój ludowy. W tym dniu goście wiesielowi w y s t ę p u j ą „po miejsku". �115 BIESIADY WIEJSKIE n i ż pozostali goście, t j . 10 l i t r ó w od p a r y m a ł ż e ń s k i e j . Do o b o w i ą z k ó w t y c h gości n a l e ż y t e ż o p ł a c e n i e o r k i e s t r y oraz t a k s ó w k i . P r z y s ł u g u j e i m natomiast zajęcie miejsca p r z y t z w . p i e r w s z y m stole, u d z i a ł w orszaku w e s e l n y m i d ą c y m do kościoła, a p ó ź n i e j na z a b a w ę do gospody. O t r z y ­ m y w a l i t e ż w i ę k s z e d a r y z k o ł a c z a (tzw. wysluszki) oraz uczestniczyli w poprawinach. Elementem o g n i s k u j ą c y m i p o r z ą d k u j ą c y m uczestnictwo gości jest b i e s i a d n y s t ó ł . W p o j ę c i u t y m m i e ś c i się nie t y l k o konsumpcja ż y w n o ś c i , ale i s p o s ó b zachowania z jego w e r b a l n ą s t r o n ą w postaci r o z ­ m ó w i p r z y ś p i e w e k oraz r y t u a ł picia. D l a uczt weselnych tego r e g i o n u charakterystyczne b y ł o istnienie k i l k u , od jednego do czterech, s t o ł ó w , p r z y c z y m w a ż n o ś ć i c h m a l a ł a w r a z z d a l s z ą k o l e j n o ś c i ą s t o ł u biesiadnego. I t a k p r z y p i e r w s z y m stole zasiadali p a ń s t w o m ł o d z i , starostowie, rodzice chrzestni oraz rodzice i goście wiesielowi z tej s t r o n y m ł o d e j p a r y , k t ó r a nie b y ł a organizatorem i gospodarzem wesela. Zgodnie b o w i e m ze zwyczajem u c z t ę w e s e l n ą u r z ą d z a ł a z a r ó w n o rodzina pana, j a k i p a n n y m ł o d e j , u k t ó r e j uczto­ wano po ś l u b i e , na w i e c z e r z ę p r z e c h o d z ą c do d o m u pana m ł o d e g o . Jad ł o s p i s t a k i e j g o ś c i n y nie r ó ż n i ł się od podanego w c z e ś n i e j obiadu wesel­ nego, poza t y m t y l k o , że p o t r a w y b y ł y ostrzejsze, zaprawione octem, p i e p r z e m i k m i n e m . W latach s z e ś ć d z i e s i ą t y c h r o z p o w s z e c h n i ł się z w y ­ czaj p r z y g o t o w y w a n i a wesela przez r o d z i n ę p a n n y m ł o d e j , k t ó r a gości podejmuje w p i e r w s z y d z i e ń r ó w n i e ż w i e c z e r z ą , obecnie z a n o s z o n ą do gospody, gdzie o d b y w a się z a b a w a . Rodzina pana m ł o d e g o u r z ą d z a u c z t ę w d r u g i m d n i u wesela. Przenoszenie p r z y j ę c i a do restauracji, go­ spody czy r e m i z y s t r a ż a c k i e j zyskuje na ogół uznanie ze w z g l ę d ó w p r a k ­ t y c z n y c h ( „ w gospodzie w s z i y ć k o gotowe, w s z i y ć k o z a m ó w i ą , obiegaczki p o d a w a j ą i s p r z ą c ą i nie t r z a sie o nic s t a r a ć ino z a p ł a c i ć " ) , b u d z ą c j e d n a k z a s t r z e ż e n i a n a t u r y t o w a r z y s k i e j . T a k i e b o w i e m uczty, o k r e ś l a n e pejo­ r a t y w n i e j a k o „ p o d k l u c z e m " , ograniczone do ścisłego grona zaproszonych gości, p o z b a w i a j ą w i e ś m o ż l i w o ś c i uczestniczenia w zabawie weselnej, d o s t ę p n e j d a w n i e j dla k a ż d e g o m i e s z k a ń c a w s i . Zabawa t a k a b y ł a d u ż ą a t r a k c j ą dla w s i , g r o m a d z ą c t z w . czakaczy, c z e k a j ą c y c h w gospodzie nie t y l k o na m u z y k ę , ale i p o c z ę s t u n e k w ó d k ą . G d y go b r a k ł o •— co się nieraz z d a r z a ł o — wesele z y s k i w a ł o miano „ s u c h e g o " l u b „ze suchej". 2 5 v 2 6 27 2 5 O o d r ę b n y m ucztowaniu gości weselnych pana i panny m ł o d e j zob. m. in. M . M a j , „Nasza" i „ich strona" w obrzędzie weselnym, Zeszyty Naukowe U J . Prace Etnograficzne, K r a k ó w 1982, z. 16, s. 51. Zob. M a l i c k i , op. cit., s. 106. W e d ł u g m a t e r i a ł ó w z W i s ł y - M a l i n k i poda­ wano w ó w c z a s k w a ś n ą mockę (sos), k t ó r a szczególnie s m a k o w a ł a po p o k a ź n y m spo­ życiu alkoholu poprzedniego dnia; zob. m a t e r i a ł y A r c h i w u m Р А Е we W r o c ł a w i u , nr i n w . 3080. Na wieczerzę podaje się k a s z a n k ę z chlebem i kiszoną k a p u s t ą l u b bigos. W Brennej niekiedy zamawia się dla gości w restauracji tzw. k a r t ę k o n s u m p c y j n ą . 2 6 2 7 �116 ZOFIA S Z K O M B A - R Y S O W A 2 S Zabawa weselna — j a k podaje L . M a l i c k i — n o s i ł a n a z w ę czakaczřci . C z ę s t o dopiero po w y j ś c i u na n i ą gości wiesielowych do t z w . drugiego s t o ł u zasiadali pozostali goście. Do trzeciego w o ł a n o dzieci, a p r z y czwar­ t y m „ d o j a d a ł y " k u c h a r k i . P o c i ą g a ł o to za s o b ą r ó ż n i c e w ilości i j a k o ś c i , a z w ł a s z c z a sposobie podania p o t r a w . W m i a r ę zasiadania do dalszych s t o ł ó w b y ł y one m n i e j udekorowane, a jedzenie nie b y ł o podane j u ż z t a k ą s t a r a n n o ś c i ą , j a k p r z y stole p i e r w s z y m . Ostatnio j e d n a k zaznacza się .tendencja do sadzania gości p r z y j e d n y m l u b n a j w y ż e j d w ó c h s t o ł a c h bez robienia m i ę d z y n i m i j a k i e j k o l w i e k r ó ż n i c y . Z w y c z a j zapraszania do s t o ł u weselnego dzieci z s ą s i e d z t w a ( w o ł a j ą c : „ p ó j d ź c i e dziecka teroz w y b ę d z i e c i e j e ś ć " l u b „ p r z y j d ź c i e k u j e d z y n i u , na wiesieli") nadal jest we wsiach przestrzegany, m i m o b r a k u j u ż c h ę t ­ n y c h dzieci do korzystania z tej f o r m y g o ś c i n n o ś c i , k t ó r e m ó w i ą — j a k m o ż n a u s ł y s z e ć w Istebnej — „ a p ó j d e m y tam, bedemy t a m j a k o b y m y nie j e d l i w d o m u " . Panuje b o w i e m przekonanie, iż m ł o d z i m o g ą b y ć pozbawieni p o ż e g n a n i a , c z y l i b ł o g o s ł a w i e ń s t w a , j a k i m jest posiadanie dzieci, w w y p a d k u w y ł a m a n i a się ze z w y c z a j u w o ł a n i a i c h do s t o ł u . Poza d z i e ć m i d a w n i e j p r z y c h o d z i l i r ó w n i e ż do d o m u weselnego ubodzy, g r o m a d z ą c się pod o k n a m i . S t ą d t e ż zwano i c h dziwokami lub przybudnymi. N a j c z ę ś c i e j o t r z y m y w a l i coś z jedzenia do t z w . węzełka. Do lat sprzed I I w o j n y ś w i a t o w e j , a w Istebnej jeszcze nawet p i ę ć d z i e s i ą t y c h tego w i e k u , n a l e ż y zwyczaj wchodzenia pod stół w e s e l n y m ł o d y c h c h ł o p ­ c ó w w w i e k u 12 do 15 lat, k t ó r z y ż a r t a m i w y ł u d z a l i od b i e s i a d n i k ó w j e ­ dzenie. T a k opisuje to jeden z m i e s z k a ń c ó w Istebnej: „ci c h ł o p c y szkrob a l i w i e s i e l o w y c h , w y z u w a l i b u t k i m ł o d u s i , a m ł o d u s i a m u s i a ł a sie w y p ł o c a ć i coś i m d a ć . D a ł a i m ł e b o m i ę s a , ł e b o czego innego, a czasem j a k i ś grosz, ale rzadko. O n i nie czekali drugiego czi trzeciego s t o ł u dla dzieci, ale m i g , m i g , j a k t y l k o wiesielowi posiadali, to o n i j u ż b y l i pod stołem" . 2 9 Obecnie na d u ż y c h g o ś c i n a c h (weselach) s t o ł y u s t a w i a się w p o d k o w ę . W okresie m i ę d z y w o j e n n y m i -dawniej s t a ł y one pod k ą t e m p r o s t y m , t w o r z ą c l i t e r ę L . M ł o d a para z a j m o w a ł a w ó w c z a s miejsce p r z y z ł ą c z e n i u s t o ł ó w , p r z y p a d a j ą c e w t z w . ś w i ę t y m k ą c i e izby, w k t ó r y m zawieszone b y ł y obrazy o tematyce r e l i g i j n e j . W p ó ź n i e j s z y c h latach ś r o d e k d ł u ż 2 8 M a l i c k i , op. cit., s. 105. Autor pisze m. in., iż do obowiązku starosty i wiesielników należało poczęstowanie czakaczy wódką z butelki. Zwyczaj ten opisał też E . G r i m , Wesele śląskie, Cieszyn 1928, s. 22. Warto przytoczyć tutaj słowa gawędziarza beskidzkiego, P. Ruckiego z Jaworzynki: „Usz temu będzie pjęćdziesiąt roków, było u sószada wiesieli, taki hańdowni b y w o ł obyczoj, jak goście siedzieli za stołem, pojodali se kołocze, syr, rozmajite mięsa, tosz my chłapcziska, brali torby szkolne i hajdy ku wiesielu. Wlazło sze po czichu pód stół, szkrobało sze ujców, łebo tam cosi podał pód stół, łebo syra, łebo kreplik, mięsa usz tam mało kiedy. Jo ros trefił na jakigo si brzidoka, jak jech go poszkrobał po kyrpcu, to mnie kop w nos, kref sie mi puściła, jo tóm krfiom uszrnarował mu nogawice ponat kolana" (materiały tzw. „Klubu Literackiego" w Istebnej) 2 8 �13 7 BIESIADY WIEJSKIE szego r a m i e n i a wspomnianej l i t e r y L s t a ł się c e n t r a l n y m miejscem b i e ­ siady. S p r a w a zajmowania miejsc i usadzania gości za s t o ł e m nie p r z e d ­ s t a w i a s i ę j e d n o l i c i e n a w e t w jednej w s i . Zdania na t e n t e m a t są b o w i e m podzielone. W i ę k s z o ś ć i n f o r m a t o r ó w u w a ż a , że goście sami z a j m u j ą m i e j ­ sca, k i e r u j ą c się p r z y j ę t y m i w z o r a m i z a c h o w a ń z w y c z a j o w y c h . P i e r w s i zawsze zasiadali w a ż n i e j s i goście, czy to ze w z g l ę d u na s w ą p o z y c j ę w e w s i l u b rodzinie, czy t e ż s p e ł n i a n ą na g o ś c i n i e f u n k c j ę (starostowie, r o ­ dzice chrzestni, t z w . potkowie, p o ł o ż n a , zwana babiculą itp.), b ą d ź t e ż starsi w i e k i e m . M a ł ż e ń s t w a na ogół zawsze z a j m o w a ł y miejsce коЗо siebie, podobnie j a k osoby w t y m s a m y m m n i e j w i ę c e j w i e k u . D a w n i e j w czasie u c z t y weselnej w a ż n ą r o l ę s p e ł n i a ł starosta, d b a j ą c y o p o r z ą d e k p r z y stole, sprawne wnoszenie p o t r a w i z a c h ę c a j ą c y do jedzenia. O n t e ż k r o i ł m i ę s o , dzielił k o ł a c z e i w y g ł a s z a ł przed jedzeniem o r a c j ę . O r g a ­ n i z a t o r z y g o ś c i n y (rodzice pana l u b p a n n y m ł o d e j ) nie zasiadali na ogół do s t o ł u , d o g l ą d a j ą c przebiegu u c z t y . D a w n i e j t e ż nie b r a l i u d z i a ł u w ś l u ­ bie. Zdarza się nieraz i w s p ó ł c z e ś n i e , iż gospodyni — j u b i l a t k a — nie uczestniczy w g o ś c i n i e , s p ę d z a j ą c czas na p r z y g o t o w y w a n i u i p o d a w a n i u jedzenia. W a r t o t u p r z y t o c z y ć w y p o w i e d ź m i e s z k a n k i Istebnej na temat g o ś c i n y z okazji j e j s r e b r n y c h g o d ó w : „ n i e b y ł a m w ż a d n y m t r y b u n a l e , c h o ć to b y ł o moje ś w i ę t o " , w y j a ś n i a j ą c , iż o b o w i ą z k i gospodyni nie po­ z w o l i ł y j e j na p r z y ł ą c z e n i e się do gości. 3 0 W s p ó ł c z e ś n i e d u ż ą u w a g ę zwraca się na e s t e t y k ę n a k r y c i a i w y g l ą d s t o ł u biesiadnego, z w ł a s z c z a weselnego. Ustalenie j a d ł o s p i s u i sposobu n a k r y c i a s t o ł u powierza się n a j c z ę ś c i e j kucharce, k t ó r e j n a l e ż y p r z y p i s a ć znaczną rolę w inspirowaniu nowych wzorów zachowań. Hołdowanie mo­ dzie, d a j ą c e się z a o b s e r w o w a ć we w s p ó ł c z e s n y c h wzorach s p o ż y c i a „ n a pokaz", p r z e j a w i a się przede w s z y s t k i m w e w p r o w a d z a n i u miejskiego s t y l u życia, charakterystycznego z w ł a s z c z a dla G ó r n o ś l ą s k i e g o O k r ę g u P r z e m y s ł o w e g o . K u c h a r k i a n g a ż o w a n e są obecnie nie t y l k o do pomocy w p r z y g o t o w y w a n i u wesela, ale t a k ż e gościn z okazji I k o m u n i i , srebr­ n y c h i z ł o t y c h g o d ó w , chrzcin, p r y m i c j i i t p . O i l e w w y p a d k u w i ę k s z o ś c i gościn, poza weselem, praca k u c h a r k i ogranicza się n a j c z ę ś c i e j t y l k o do w y p i e k u ciasta, z w ł a s z c z a t o r t ó w oraz n i e k i e d y t e ż p r z y g o t o w y w a n i a 3 0 Przed przystąpieniem do jedzenia starosta przemawiał do zebranych' gości: „Jakoś Panie Jezusie rozmnožil i pobłogosławił chlyb, tak rozmnóż i pobłogosław tym młodym małżonkom w całym ich zicziu, jakosz przemiynil na wieszelu wody we wino, tak przemień kajżdy smutek im w zicziu na radoszcz aż na wieki. — Amyn. A jydzcie też ludkowie, jydzcie, aby se m ł o d y m statek chowoł". J . P r ob o s z , Wesele górali istebniańskich, „Zaranie Śląskie", R. 14: 1938, z. 4, s. 236. Zob. też J . G a l l u s , Starosta weselny. Zbiór przemówień, wierszy i piosenek do użytku starostów^ drużbów i gości weselnych przy godach weselnych zebrał..., wyd. 3, Bytom 1900; C . K u r e k , Tradycja i współczesność opolskich starostów we­ selnych, Opole 1978 (s. 168 — „Zagajenie biesiady weselnej"; s. 169-174 — „Prze­ mówienia w czasie uczty"). �118 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA p e w n y c h p o t r a w i w s k a z ó w e k d o t y c z ą c y c h estetyki podania oraz zestawu d a ń , to przed weselem r o z c i ą g a się na c a ł y p o p r z e d z a j ą c y je t y d z i e ń . K o l e j n o w i ę c p r z y s t ę p u j e ona do robienia m a k a r o n u (nugli) do r o s o ł u , pieczenia d r o b n y c h ciastek i b i s z k o p t ó w na t o r t y , p r z y r z ą d z a n i a mas do n i c h oraz m a k u i sera na k o ł a c z e . W t r z e c i m d n i u p r z y g o t o w u j e m i ę s o i zarabia ciasto na k o ł a c z e , k t ó r e n a s t ę p n e g o dnia zawozi się do piekarza. Zaraz po upieczeniu k o ł a c z y r o z s y ł a się je k r e w n y m i s ą s i a d o m . W d z i e ń p o p r z e d z a j ą c y wesele p r z y r z ą d z a się s a ł a t k i , k o m p o t y , g a l a r e t k i owoco­ we, a wieczorem u s t a w i a s t o ł y , dekoruje izby oraz k o m p l e t u j e z a s t a w ę , p o ż y c z a n ą od s ą s i a d ó w l u b w p u n k t a c h K o ł a G o s p o d y ń W i e j s k i c h . Prze­ strzega s i ę na ogół nadal jeszcze przychodzenia na wesele z kieliszkiem, s t a w i a j ą c j e na stole t y l k o dla gości spoza ś r o d o w i s k a miejscowego. M i e s z k a ń c o m Beskidu Ś l ą s k i e g o nie z n a n y jest j u ż z autopsji zwyczaj przynoszenia ze s o b ą na g o ś c i n y ł y ż k i w obawie przed z a k a ż e n i e m , „ c o ­ b y — j a k m o ż n a u s ł y s z e ć — kontków ( z a j a d ó w ) nie d o s t a ć " . Przed t y m m i a ł o t e ż c h r o n i ć w y c i e r a n i e ł y ż k i o l e w ą p a c h ę , co powszechnie c z y ­ niono jeszcze w okresie m i ę d z y w o j e n n y m przed p r z y s t ą p i e n i e m do j e ­ dzenia poza w ł a s n y m domem. D o d a j m y , iż k ł a d z e n i e ł y ż e k w y ż ł o b i e n i e m do s t o ł u m i a ł o z n a m i o n o w a ć s y t o ś ć . N a u c z e s t n i k ó w w s p ó ł c z e s n y c h biesiad czeka kompletne n a k r y c i e , s k ł a d a j ą c e się z t a l e r z y g ł ę b o k i c h , p ł y t k i c h i deserowych, n o ż a , widelca, ł y ż k i oraz ł y ż e c z k i , k o m p o t i e r k i , szklaneczki na w o d ę m i n e r a l n ą l u b so­ d o w ą oraz kieliszka dla gości p r z y j e z d n y c h , g d y ż m i e j s c o w i — j a k j u ż wspomniano — p r z y c h o d z ą na g o ś c i n ę z w ł a s n y m . D ą ż e n i e do estetycz­ nego w y g l ą d u s t o ł u , z w ł a s z c z a weselnego, p r z e j a w i a się m i ę d z y i n n y m i w u s t a w i a n i u na n i m p r z e d m i o t ó w p r z y c i ą g a j ą c y c h w z r o k w c h o d z ą c y c h u c z e s t n i k ó w , j a k np. bogato zdobionych t o r t ó w , u s t a w i a n y c h po j e d n y m na k a ż d y m stole, t a l e r z y z r ó ż n e g o rodzaju ciastkami, galaretek z b i t ą ś m i e t a n ą , f i g u r e k z b r y n d z y i t p . Przed p r z y s t ą p i e n i e m do jedzenia t o r t y i ciastka usuwa się ze s t o ł ó w , na k t ó r e nieraz w o g ó l e j u ż nie w r a c a j ą . Obecnie nie cieszą się j u ż b o w i e m t a k ą p o p u l a r n o ś c i ą i nie są t a k i m i s m a k o ł y k a m i , j a k i m i b y ł y w p i e r w s z y m okresie w k r a c z a n i a i c h do j a ­ d ł o s p i s ó w o d ś w i ę t n y c h . N a j c z ę ś c i e j s t a n o w i ą teraz p r z e d m i o t p o d a r u n k ó w zabieranych z wesela d l a dzieci l u b dar r o z d a w a n y s ą s i a d o m . Zagadnienie sposobu s p o ż y w a n i a i podawania p o t r a w na przestrzeni ostatnich k i l k u d z i e s i ę c i u lat, to jest m n i e j w i ę c e j od p o c z ą t k u X X w . , przedstawia się i n t e r e s u j ą c o , podobnie j a k p r z e m i a n y w s a m y m j a d ł o s p i ­ sie. Z m i a n y te postaramy się u k a z a ć na p r z y k ł a d z i e u c z t y weselnej, k t ó r a s t a ł a się w z o r e m d l a i n n y c h , n i e m n i e j w y s t a w n i e p r z y g o t o w y w a ­ n y c h gościn. Dane z p o c z ą t k u b i e ż ą c e g o w i e k u m ó w i ą o powszechnym w ó w c z a s jedzeniu ze w s p ó l n y c h misek l u b t a l e r z y p r z e z ^ r z y l u b cztery osoby, s i e d z ą c e n a p r z e c i w k o siebie. Sytuacja taka i s t n i a ł a t a k ż e w okresie m i ę d z y w o j e n n y m , k i e d y to n p . w 1928 r . na b o g a t y m weselu w Istebnej talerze m i e l i t y l k o p a ń s t w o m ł o d z i oraz proboszcz i m i e j s c o w y lekarz �BIESIADY WIEJSKIE 119 •z ż o n ą . P o s ł u g i w a n o się w y ł ą c z n i e ł y ż k a m i , m i ę s o b i o r ą c do r ę k i , k t ó r ą w y c i e r a n o w specjalnie zabierany w t y m celu r ę c z n i k l u b c h u s t k ę . T a k u j m u j e to jedna z mieszkanek Istebnej: „ n a w i e s i e l u m i e l i ino ł y ż k i i palce do m i ę s a [...] z jednej b r u t f a n i , j a k o się p i e k ł o , m i ę s o r ę k a m i brali, a k a ż d y m i o ł j a k ą c h u s t k ę abo r ę c z n i k z d o m u w z i ę t e ze sobą, to se r ę c e u c i e r o ł " . Jeszcze nawet po I I w o j n i e ś w i a t o w e j powszechnie m o ż ­ na m ó w i ć o t a k i m w ł a ś n i e sposobie s p o ż y w a n i a p o t r a w . Sytuacja z a c z ę ł a u l e g a ć zmianie w latach p i ę ć d z i e s i ą t y c h , k i e d y to z a c z ę t o p o d a w a ć po­ t r a w y k a ż d e m u na o d d z i e l n y m talerzu, n a j p i e r w zupy, a n a s t ę p n i e dania m i ę s n e . S p o s ó b ten w ostatnich latach z a c z ą ł u s t ę p o w a ć modzie poda­ w a n i a p o t r a w na p ó ł m i s k a c h i salaterkach, a zupy w wazach. P o c i ą g n ę ł o to za s o b ą k o n i e c z n o ś ć s i ę g a n i a samemu po jedzenie, co w z b u d z i ł o — z w ł a s z c z a u pokolenia starszego — pewne z a ż e n o w a n i e . Poza t y m nie s p o t y k a ł o się to z p r z y c h y l n y m p r z y j ę c i e m ze w z g l ę d u na fakt pozbawie­ nia b i e s i a d n i k ó w m o ż l i w o ś c i dowolnego dysponowania o t r z y m y w a n ą do­ t ą d na t a l e r z u przez k a ż d e g o ilością m i ę s a . Zgodnie b o w i e m z t u t e j s z y m z w y c z a j e m biesiadnik m ó g ł z a b r a ć do d o m u nie zjedzone na weselu m i ę s o , co powszechnie c z y n i ł y k o b i e t y , w k ł a d a j ą c je do specjalnie w t y m celu w s z y w a n y c h d u ż y c h kieszeni l u b przynoszonych ze s o b ą chustek . W s p ó ł c z e ś n i e z d e r z a j ą się t u t a j d w a w z o r y z a c h o w a ń . Jeden — t r a d y ­ c y j n y — p r z e w i d u j e m o ż l i w o ś ć w z i ę c i a ze s o b ą nie zjedzonego m i ę s a , p r z y c z y m dodajmy, że zwyczajowo ustalone jest dla k a ż d e g o gościa po j e d n y m k a w a ł k u z w s z y s t k i c h czterech d a ń m i ę s n y c h . D r u g i natomiast zaleca pozostawienie na p ó ł m i s k u m i ę s a , u c h o d z ą c zarazem za p o ż ą d a n y i ś w i a d c z ą c y o obyciu uczestnika s p o s ó b zachowania. Jedna z mieszkanek Brennej w r ę c z m ó w i : „ t e r a z ludzie są tacy k u l t u r a l n i e j s i , to j u ż nie b i o r ą ze s o b ą m i ę s a , bo to w s t y d " . T o t e ż w obawie przed k r y t y k ą w s p ó ł b i e ­ s i a d n i k ó w s p o s ó b ten jest ostatnio coraz częściej r e a l i z o w a n y . N a w e t z a c h ę c a n i e k u c h a r k i : „ w i e l e sie w o m n a l e ż y , to se w e ź c i e wsziystko, j a k n i e zjecie, no i b ę d z i e s p o k ó j " , nie p r z y n o s i zamierzonego s k u t k u . Z m i a ­ n y w sposobie zachowania się podczas u c z t y weselnej dobrze c h a r a k t e r y ­ z u j ą s ł o w a urodzonej w 1891 r. g ó r a l k i z Istebnej: „jo b y m nie w z i y n a tego m i y n s a (z p ó ł m i s k a ) . Jo b y m w z i y n a , ale j a k m i d a j ą m ó j dział, co jo m i a ł a zjeść, a j o tego nie zjem, t o ż t u se w e z m e m . A l e tak, ż e b y c h ze s t o ł u , to n i . Jo sie n a j e m i jeszcze m u ze s t o ł u z a b i e r a ć ! N i e k i e r y to jeszcze dziś t a k r o b i , ale to t a k nie p i y k n i e [...], ludzie k r z y w o p a t r z ą na takiego". P r z y g o t o w y w a n i e paczek z jedzeniem w r ę c z a n y c h opuszcza­ j ą c y m wesele ma c z y n i ć z a d o ś ć w s p o m n i a n e m u zwyczajowi. 3 1 P o w y ż s z e z m i a n y d o t y c z ą t e ż u m i e j ę t n o ś c i p o s ł u g i w a n i a się s z t u ć c a ­ m i , z w ł a s z c z a w i d e l c e m , k t ó r y do k o ń c a I I w o j n y ś w i a t o w e j nie b y ł 81 Por. m. in. M a l i c k i , op. cit., s. 106. Zob. też F . O l e s i e j u k , Obrzędy we­ selne w Lubelskiem, Wrocław 1971, s. 16. Na Łużycach goście weselni przynosili ze sobą garnek na potrawy, których nie zjedli, a które zanosili do domu dla rodziny .(£ с h n e e w e i s, op. cit., s. 43). �120 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA w powszechnym u ż y c i u u l u d n o ś c i Beskidu Ś l ą s k i e g o . Jedna z mieszkanek Istebnej, urodzona w 1930 г., t a k w s p o m i n a : „jo w o r n p o w i m , że j o d ł u g o nie u m i a ł a w i d e l c e m j e ś ć . Jak m y kajsi z z e s p o ł e m [ r e g i o n a l n y m ] w y j e ż d ż a l i , to j o sie d z i w o w a ł a , j a k gdo je, bo j o nie b y ł a nauczona". Dopiero p r z y j a z d do w s i l e t n i k ó w , n a s i l a j ą c y się od l a t p i ę ć d z i e s i ą t y c h tego w i e k u , i c z ę s t s z e w y j a z d y poza w i e ś p o z w o l i ł y na przyswajanie sobie i n n o w a c j i i u z m y s ł o w i e n i e r ó ż n i c w poziomie ż y c i a w e w ł a s n y m ś r o d o w i s k u i poza n i m . N i e r z a d k o z r e s z t ą n a p o t y k a ł o to sprzeciw ze s t r o n y l u d z i starszych. O n i to c z ę s t o nie chcieli l u b nie u m i e l i p o s ł u g i w a ć się w i d e l c e m . Ponad 7 0 - l e t n i mieszkaniec B r e n n e j t w i e r d z i , iż na ś l u b i e c ó r k i w 1958 r. w obawie, aby „ n i e w y ż g a ć k o m u oczu w i d ł a m i " , zajął miejsce p r z y k o ń c u s t o ł u obok m ę ż c z y z n w t y m s a m y m w i e k u , gdzie m ó g ł p o s ł u g i w a ć s i ę w y ł ą c z n i e ł y ż k ą , a m i ę s o b r a ć do p a l c ó w l e w e j r ę k i , r e z y g n u j ą c z p r z y n a l e ż n e g o m u miejsca obok p a ń s t w a m ł o d y c h , gdzie z m u s z o n y m się b y ł o z a c h o w y w a ć zgodnie z o b o w i ą z u j ą c ą n o w ą m o d ą . N a l e ż y jeszcze d o d a ć , iż w e d ł u g w i e r z e ń tutejszej l u d n o ś c i w i e j s k i e j podczas jedzenia w w i ę k s z y m gronie osób b y ł o s i ę n a r a ż o n y m na zauro­ czenie. B i e s i a d n i k ó w m i a ł o p r z e d t y m u c h r o n i ć n i e p o s t r z e ż o n e o d ł o ż e n i e l u b odlanie na bok m a ł e j ilości jedzenia przez k o b i e t ę w n o s z ą c ą je na s t ó ł . C z y n n o ś ć t ę powtarzano n i e k i e d y p r z y k a ż d o r a z o w y m jedzeniu, n a w e t jeszcze w czasach n a m w s p ó ł c z e s n y c h , p r z y c z y m j e d n a k p o ­ wszechniej zwyczaj t e n w i ą ż e się z k a r m i e n i e m b y d ł a i t r z o d y c h l e w n e j . P r z e c h o d z ą c do j a d ł o s p i s u biesiad, zasygnalizujemy jego n a j i s t o t n i e j ­ sze elementy, z w r a c a j ą c m . i n . u w a g ę na p o t r a w y , k t ó r e i n t e g r o w a ł y b i e s i a d n i k ó w b ą d ź t e ż s y m b o l i z o w a ł y p o c z ą t e k l u b koniec uczty. W s p ó ł c z e ś n i e podawane na g o ś c i n a c h p o t r a w y s t a n o w i ą d o ś ć j e d n o ­ l i t y i ustalony zestaw, o d p o w i a d a j ą c y w z o r o m p o s i ł k u o d ś w i ę t n e g o . S k ł a ­ da się on z r o s o ł u ( w o ł o w o - k u r z e g o ) z m a k a r o n e m oraz k i l k u r o d z a j ó w m i ę s a n a j c z ę ś c i e j pieczonego (schab, p i e c z e ń , d r ó b , k o t l e t y , rolady), k t ó r e z a s t ą p i ł o podawane d a w n i e j na g o ś c i n a c h m i ę s o gotowane. N a wesela p r z y g o t o w u j e się cztery rodzaje m i ę s a , a m i a n o w i c i e : 1) p o t r a w k a z k u r y z r y ż e m i s a ł a t k ą j a r z y n o w ą ; 2) k o t l e t schabowy l u b p i e c z e ń c i e l ę c a z z i e m n i a k a m i ; 3) pieczona k u r a z, z i e m n i a k a m i ; 4) w o ł o w e r o l a d y z k l u ­ skami ś l ą s k i m i . K l u s k i te, n o s z ą c e w Istebnej n a z w ę klusek ze szkrobu, a w B r e n n e j białych, w i ą ż ą s i ę z r e g i o n e m G ó r n e g o Ś l ą s k a , gdzie od d a w ­ na s t a n o w i ą n i e o d ł ą c z n y element p o ż y w i e n i a nie t y l k o ś w i ą t e c z n e g o , ale i niedzielnego . Z tego to t e r e n u corocznie z j e ż d ż a do w s i B e s k i d u 3 2 3 3 8 2 Ponad 50-letnia mieszkanka Brennej twierdzi, iż do dnia dzisiejszego sto­ suje się do zaleceń swej matki, która kazała dzieciom uchyniać (odkładać lub od­ lewać) przed jedzeniem nieco potrawy na bok. Matka wspomnianej informatorki pouczała swe dzieci mówiąc: „tak róbcie, bo tak powinno być". Kluski te przyrządza się z gotowanych ziemniaków oraz mąki ziemniaczanej. Na temat rozpowszechnienia tej potrawy na Górnym Śląsku zob. Z. S z r o m b a R y s o w a , Pożywienie ludności wiejskiej na Śląsku, Wrocław 1978, s. 74. s s �121 BIESIADY WIEJSKIE Ś l ą s k i e g o w i e l u l e t n i k ó w i w c z a s o w i c z ó w , k t ó r z y nierzadko s t a j ą się t e ż u c z e s t n i k a m i gościn w i e j s k i c h . Dlatego t e ż — j a k stwierdza jedna z miesz­ kanek B r e n n e j — „ t e r a z u nas t e ż k l u s k i m u s z ą b y ć , bo teraz p r z e w a ż n i e jest d u ż o gości z miasta na weselach. Teraz to t a k się w i ę c e j ł ą c z y , z m i a ­ sta na w i e ś , ze w s i do miasta". D o d a t k i do m i ę s a s t a n o w i ą r ó ż n e g o r o ­ dzaju w a r z y w a , k t ó r e w y p a r ł y — p o w s z e c h n ą jeszcze w okresie m i ę ­ d z y w o j e n n y m — k i s z o n ą k a p u s t ę z z a s m a ż k ą . B y ł a ona nie t y l k o n i e o d ­ ł ą c z n y m s k ł a d n i k i e m codziennego j a d ł o s p i s u , ale zawsze go t e ż rozpo­ czynała. S t w i e r d z i ć n a l e ż y , iż t a k d u ż a ilość d a ń m i ę s n y c h o d r ó ż n i a u c z t y weselne g ó r a l i ś l ą s k i c h od u r z ą d z a n y c h w s ą s i e d n i c h wsiach ż y w i e c k i c h , a nawet i ś l ą s k i c h . Jedna z mieszkanek B r e n n e j t a k w y p o w i a d a się ń a t e n temat: „ m i e n i j jest t a m w s z i y ć k i e g o jako u nas, inaczy g o t u j ą . T a m z a ś t y c h d a n i nie m a t y l e z t y m i m i ę s a m i . Pani, co t u jest u nas, m i ę s o t u jeszcze po p o ł u d n i u d o w a j ą " . Powszechnie przestrzegany zwyczaj p r z y g o t o w y w a n i a na wesele aż t y l u d a ń m i ę s n y c h , b ę d ą c y p r z y k ł a d e m o b o w i ą z u j ą c e j obecnie k o n s u m p c j i „ n a pokaz", k t ó r e j biesiadnicy n a j ­ c z ę ś c i e j nie s ą w stanie s p r o s t a ć , budzi z a s t r z e ż e n i a samych m i e s z k a ń ­ c ó w w s i , k t ó r z y w p r o s t m ó w i ą : „ t o nie warce t y l e jedzenia, bo jednego p o j e d z ą , a p o t e m nie chcą, a f u r t z n o s z a j ą . L u d z i e strasznej r o b o t y m a j ą , a p o t e m nie j e d z ą " . J a k ż e o d m i e n n y b y ł j a d ł o s p i s uczty weselnej z p o c z ą t k u X X w., m i m o iż starano się r ó w n i e ż p r z y g o t o w a ć k i l k a p o ­ t r a w , b ą d ź siedem — j a k podaje L . M a l i c k i — aby s t a r c z y ł o i c h m ł o d y m na k a ż d y d z i e ń tygodnia, b ą d ź d w a n a ś c i e , t y l e i l u b y ł o a p o s t o ł ó w . 3 4 J a d ł o s p i s weselny — j a k j u ż wspomniano — s t a ł się w z o r e m dla w i e ­ l u w s p ó ł c z e ś n i e p r z y g o t o w y w a n y c h biesiad. S t a n o w i ą go: r o s ó ł z m a k a ­ r o n e m , z a s t ę p o w a n y n i e k i e d y i n n ą z u p ą (np. p o m i d o r o w ą ) , r ó ż n e g o r o ­ dzaju m i ę s o (pieczony d r ó b , k o t l e t y , p i e c z e ń ) z z i e m n i a k a m i , a n i e k i e d y r ó w n i e ż ze w s p o m n i a n y m i k l u s k a m i ś l ą s k i m i , oraz ciasto, a nierzadko i t o r t . P r z y k ł a d o w o p r z y t o c z m y t u zestaw p o t r a w podanych w 1975 r. na g o ś c i n ę z okazji 50-tych u r o d z i n jednej z mieszkanek Istebnej: r o s ó ł z makaronem, pieczone k u r y w sosie ś m i e t a n o w y m z z i e m n i a k a m i , p i e ­ czone i n d y k i z s a ł a t k ą z czerwonej kapusty i z i e m n i a k a m i oraz p i e c z e ń z k r ó l i k a w sosie z k l u s k a m i ś l ą s k i m i . M i ę d z y d a n i a m i m i ę s n y m i po­ dano — zgodnie z n o w y m z w y c z a j e m — g a l a r e t k i owocowe z b i t ą ś m i e ­ t a n ą , a po obiedzie k a w ę l u b h e r b a t ę , k o m p o t oraz ciasto . 3 5 D a n i a m i ę s n e , k t ó r e są p o d s t a w ą k a ż d e j w s p ó ł c z e s n e j g o ś c i n y , przed 8 4 M a l i c k i , op. cit., s. 102 n. Zob. też E . Ś w i b ó w n a , Co przed stu dwu­ dziestu laty Brenniacy jedli na weselu i jak te potrawy przyrządzali? Spisała w lutym 1934 roku..., „Zaranie Śląskie", R. 10: 1934, z. 2, s. 109. Równie urozmaicony bywa jadłospis gościny z okazji złotych godów. I tak np. na uroczystość tę w 1977 r. w Istebnej podano: rosół z makaronem, kurę w sosie ś m i e t a n o w y m i kluski śląskie oraz sałatkę z kapusty, kotlety schabowe z ziemnia­ kami i kiszonym ogórkiem oraz mielone mięso z ziemniakami i buraczkami. 8 5 �122 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA I I w o j n ą ś w i a t o w ą , a nawet i jeszcze po niej, p o j a w i a ł y się n i e c z ę s t o na stole g ó r a l i ś l ą s k i c h . W Istebnej n p . p o c z ę s t u n e k nierzadko s t a n o w i ł ku­ buś, c z y l i zapiekane w p i e k a r n i k u tarte surowe z i e m n i a k i polane ś m i e ­ t a n ą i posypane c u k r e m , gałuszki — pszenne k l u s k i , gryzka — g r y s i k na m l e k u dobrze omaszczony i posypany c u k r e m oraz r y ż , poprzedzane zawsze j e d n a k — zgodnie z m i e j s c o w y m zwyczajem — g o t o w a n ą k i s z o n ą k a p u s t ą , j e d z o n ą z c a ł y m i z i e m n i a k a m i , k t ó r e brano do r ę k i . W a r t o p r z y ­ t o c z y ć t u w y p o w i e d ź urodzonej w 1930 r. mieszkanki Istebnej: „ w t e d y w s z i y ć k o na misach d o w a l i . B y ł a to wieczno kapusta, nie b y ł o han m i ę sow. Tero sie ludzie dobrze m a j ą . Inszych nie u z n o w a j ą ino m i ę s o . P i y r w y j g r y z k i n a w a r z i l i , n a m a ś c i l i m a s ł e m . Kubusie, kawa, kołocze — t o ś to b y ł a g o ś c i n a . A dziska z a ś inaczy". P o ś w i ę ć m y jeszcze nieco u w a g i p o t r a w o m s p e ł n i a j ą c y m na ucztach o k r e ś l o n e funkcje. Przede w s z y s t k i m w y p a d a t u w y m i e n i ć ser., w y s t ę ­ p u j ą c y na terenie Beskidu Ś l ą s k i e g o pod n a z w ą sera klaganego. D a w n i e j b y ł to ser owczy. Obecnie p r z y r z ą d z a n y jest z m l e k a krowiego l u b m i e ­ szanego z o w c z y m t e c h n i k ą robienia s e r ó w podpuszczkowych z m l e k a s ł o d k i e g o , c h a r a k t e r y s t y c z n ą d l a r e g i o n u K a r p a t . S y m b o l i z o w a ł on d a w ­ ne ź r ó d ł o u t r z y m y w a n i a tutejszej l u d n o ś c i g ó r a l s k i e j — pasterstwo, i zgodnie z t r a d y c j ą w i n i e n z n a l e ź ć się na stole biesiadnym, rozpoczy­ n a j ą c k a ż d ą u c z t ę w e s e l n ą . T a k p i s a ł na t e n temat ks. E. G r i m , d ł u g o ­ l e t n i proboszcz w Istebnej: „ n a j p r z ó d p o d a j ą p r z y c i e ś : chleb i m i s ę sera, k a ż d y z m i s y do chleba ser palcem p r z y b i e r a " . Obecnie j u ż t y l k o w Istebnej przestrzega się z w y c z a j u podawania na stół wspomnianego sera, jednak j u ż t y l k o „ n a co d r u g i m — j a k m ó w i miejscowa kucharka — weselu". Zgodnie z t r a d y c j ą , k a ż d y z u c z e s t n i k ó w g o ś c i n y p o w i n i e n skosz­ t o w a ć go na p o c z ą t k u uczty. N a j c z ę ś c i e j jednak, r o z r o b i o n y z m a s ł e m i u f o r m o w a n y w f i g u r k i z w i e r z ą t l u b i n n y c h p r z e d m i o t ó w , stanowi j u ż t y l k o d e k o r a c j ę s t o ł u weselnego. T r a d y c y j n y m i o b o w i ą z u j ą c y m d a w n i e j daniem w e s e l n y m b y ł a moczanina l u b moczanica, podawana na stół j a k o druga w k o l e j n o ś c i . Z a c y t u j m y t u raz jeszcze ks. E. G r i m a : „ p o t e m m a s ł o na misie i k r o m k i k o ł a c z a / w i ę c k a ż d y k o ł a c z ł a m i e , w misie m a s ł e m macza [ . . . ] / moczanica l u d zowie t ę d r u g ą d a ń c a ł ą / albo, że z b r o d y kapie, zwie j ą t e ż k a p a ł a " . P o t r a w a ta, c z y l i k o ł a c z p o k r a j a n y i m a ­ czany w r o z t o p i o n y m m a ś l e , z n i k ł a ze s t o ł u biesiadnego j u ż przed I I w o j n ą ś w i a t o w ą . W a l o r e m j e j — j a k się powszechnie u w a ż a — b y ł o uodpornienie o r g a n i z m u na alkohol, k t ó r y dopiero po n i e j m ó g ł p o j a w i ć 3 6 3 7 3 S 3 9 *• Na temat sera podawanego na uczcie weselnej zob. m. in. D e к o w s к i, op. cit., s. 162. " G r i m , op. cit., s. 22. Ibidem, s. 22. Urodzona w 1925 r. mieszkanka Istebnej mówi: „dawno już moczaniny nie dają, to już wyszło z mody. To jeszcze mi mama o niej opowiadali". 88 n �323 BIESIADY WIEJSKIE się na stole. Obecnie r o l ę t a k ą s p e ł n i a podawana przed obiadem t z w . „ z i m n a p ł y t a " , c z y l i z a k ą s k i w postaci w ę d l i n y , śledzi, j a j e k w majone­ zie, s a ł a t e k i t p . , k t ó r a z n a l a z ł a się w m i e j s c o w y m j a d ł o s p i s i e na w z ó r uczt rozpowszechnionych na terenie G ó r n o ś l ą s k i e g o O k r ę g u P r z e m y s] owego . 4 0 L i t e r a t u r a etnograficzna dostarcza danych o p o t r a w a c h z a m y k a j ą c y c h u c z t ę w e s e l n ą , c h r z e s t n ą l u b p o g r z e b o w ą . W Beskidzie Ś l ą s k i m b y ł n i ą g r y s i k u g o t o w a n y na m l e k u , dobrze omaszczony i posypany c u k r e m , k t ó r y jeszcze w okresie m i ę d z y w o j e n n y m podawano w Brennej na k o ń c u uczty weselnej, a w Istebnej — w e d ł u g M . Szubertowej — u c z t y chrzest­ nej . W W i ś l e b y ł a to kasza, k t ó r ą — j a k m ó w i o n o — „ s t r a s z o n o " uczest­ n i k ó w wesela, d a j ą c i m do zrozumienia, iż biesiada jest j u ż z a k o ń c z o n a . N i e r o z e r w a l n i e z weselem z w i ą z a n y b y ł kołacz, k t ó r y pod koniec uczty wnoszono na stół biesiadny. Starosta d z i e l i ł k a ż d y k o ł a c z p o m i ę ­ dzy sześciu b i e s i a d n i k ó w , k t ó r z y zabierali go ze s o b ą do d o m u . W Isteb­ nej p o d o b n ą r o l ę s p e ł n i a ł a d r o ż d ż o w a b u ł k a (zwana babówką l u b brytfaniokiem), k t ó r ą w czasie czepin p a n n a m ł o d a c z ę s t o w a ł a w s z y s t k i c h go­ ści. W latach p i ę ć d z i e s i ą t y c h sporadycznie, a w s z e ś ć d z i e s i ą t y c h p o ­ wszechnie, f u n k c j ę k o ł a c z a i wspomnianej b a b k i p r z e j ą ł t o r t (dorta) . K o ł a c z e ( n a z w ą t ą ostatnio o k r e ś l a się p l a c k i z nadzieniem z sera, m a r ­ m o l a d y l u b m a k u p o m i ę d z y d w o m a w a r s t w a m i ciasta) s t a n o w i ą dziś w y ł ą c z n i e dar r o z s y ł a n y g o ś c i o m i s ą s i a d o m przed weselem. P i e c z y w e m c h r z e s t n y m w W i ś l e — j a k p o d a j ą ź r ó d ł a — b y ł a pszenna strucla, zwana weselnikiem . 4 1 4 2 4 3 4 4 4 S 4 6 M ó w i ą c o cechach j a d ł o s p i s ó w biesiad w i e j s k i c h n a l e ż y w s p o m n i e ć jeszcze o gościnie u r z ą d z a n e j z okazji ś w i n i o b i c i a , na k t ó r e j podawano szereg specyficznych dla tego w y d a r z e n i a p o t r a w . N a l e ż a ł a do nich, spo­ ż y w a n a j a k o pierwsza, mocznina, t j . chleb, a częściej pieczony w d o m u placek z m ą k i i g o t o w a n y c h z i e m n i a k ó w l u b w y ł ą c z n i e z z i e m n i a k ó w ( s u r o w y c h t a r t y c h i gotowanych) maczany w roztopionej s ł o n i n i e ze s k w a r k a m i (szpyrkami), dalej kiszona kapusta ze s ł o n i n ą , c a ł e gotowane 4 0 Por. S z r o m b a - R y s o w a , op. cit., s. 85. Zob. m. in. А. С h ę t n i k, Pożywienie Kurpiów. Jadło i napoje zwykłe, obrzędowe i głodowe, K r a k ó w 1936, s. 96; F i s c h e r , op. cit., s. 377; J . S e mb r z y c k i , Wesele na Mazurach, „Wisła", t. 7: 1893, s. 96. S z u b e r t ó w a, Dary..., s. 614. Materiały Archiwum Р А Е we Wrocławiu, nr inw. 3080. Zob. też P i 1 с h, op. cit., s. 38, 75. Fakt ten zanotowano już w 1951 r. w Istebnej. Wówczas to kucharka pou­ czyła pannę młodą, przechodzącą na duże gospodarstwo pana młodego: „tam lepszi rodzina, to by trza nie babkę ino dorte upiec". Tort, z którym panna młoda pod­ chodziła do rodziców pana młodego z zapytaniem: „czy mnie przyjmujecie za dziec­ ko, czy za synową?", zrobił w tamtych czasach bardzo duże wrażenie na zebranych. " M a l i c k i , op. cii., s. 84; P i l e h, op. cit., s. 64; materiały Archiwum Р А Е we Wrocławiu, nr inw. 3080. 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 �124 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA 4 7 z i e m n i a k i , podgardle oraz pieczona krew, inaczej zwana bachora . S m a ­ ż o n o t e ż p ą c z k i (krepliki), a nieraz pieczono nawet k o ł a c z l u b b u c h t y . Ś w i n i o b i c i e b y ł o b o w i e m zawsze d u ż y m na w s i w y d a r z e n i e m , p r z y r ó w ­ n y w a n y m nawet do wesela, j a k stwierdza m . i n . l u d o w y autor z Istebnej: „ j e d z y n i a n a w a r z i l i i n a p i k l i g a ź d z i n a , j a k o na w i e s i e l u " . 4 8 Jak n i e k t ó r e g o ś c i n y c h a r a k t e r y z u j ą się specyficznymi p o t r a w a m i , tak t e ż p r z e w o d n i a m y ś l p r o w a d z o n y c h w czasie n i c h r o z m ó w w i ą ż e się z i n s p i r u j ą c y m i je w y d a r z e n i a m i . Na p r z y k ł a d g o ś c i n y z okazji ś w i n i o bicia r o z p o c z y n a ł y u w a g i n á temat, w i e l k o ś c i zabitej ś w i n i , j e j w a g i oraz ilości i g r u b o ś c i s ł o n i n y . B y ł o to t a k ż e p r z e d m i o t e m wznoszonych toa­ s t ó w podczas w y p i j a n e g o w d u ż e j ilości alkoholu, wymaganego — - j a k się s ą d z i — p r z y s p o ż y w a n i u w ó w c z a s z b y t t ł u s t y c h p o t r a w . Prowadzone r o z m o w y d o t y c z y ł y nadto spraw gospodarczych, ż y c i a s ą s i e d z k i e g o i w s i , p r z e c h o d z ą c pod koniec g o ś c i n y w opowiadania ż a r t o b l i w e , nierzadko k o ń c z ą c e się ś p i e w e m . Uczta weselna, n a j d ł u ż e j t r w a j ą c a ze w s z y s t k i c h gościn i s k u p i a j ą c a z r ó ż n i c o w a n e znacznie t o w a r z y s t w o , b y ł a miejscem r ó ż n o t e m a t y c z n y c h r o z m ó w . P r z e w a ż a ł y w n i c h j e d n a k osoby pana i p a n ­ n y m ł o d e j , i c h p r z y s z ł e szczęście i p o ż y c i e m a ł ż e ń s k i e . Do n i c h t e ż n a ­ w i ą z y w a ł starosta, z a c h ę c a j ą c y b i e s i a d n i k ó w do jedzenia i w y g ł a s z a j ą c y oracje. Nie zanotowano na b a d a n y m terenie p r z y ś p i e w e k i n t o n o w a n y c h podczas wnoszenia na stół k o l e j n y c h p o t r a w , znanych z i n n y c h s t r o n P o l s k i . S p e ł n i a n e w czasie u c z t y toasty n a w i ą z y w a ł y do n o w o ż e ń c ó w . Biesiadnicy ż y c z y l i i m - z d r o w i a , d o m a g a j ą c się pod koniec biesiady do­ wodu ich wzajemnej przychylności, t j . pocałunku, wołając tak długo „ g o r z k o " , „ g o r z k o " , d o p ó k i m ł o d z i nie p o c a ł o w a l i się, w y w o ł u j ą c u ze­ b r a n y c h r e a k c j ę zadowolenia, w y r a ż a n ą o k r z y k i e m „ s ł o d k o " . 4 9 5 0 N i e o d ł ą c z n y m s k ł a d n i k i e m w s z y s t k i c h biesiad, z w y j ą t k i e m g o ś c i n y z okazji I k o m u n i i , jest a l k o h o l , k t ó r y u ł a t w i a ł n a w i ą z y w a n i e k o n 5 1 4 7 Nazwą tą określa się jelita napełnione tartymi surowymi ziemniakami spa­ rzonymi, mlekiem lub wrzątkiem i wymieszanymi ze słoniną, sadłem, skwarkami oraz k a w a ł k a m i tłustego mięsa, a następnie przypieczone na tłuszczu i zapieczone jeszcze w piekarniku. Mieszkanka Brennej tak opisuje tę gościnę: „nasmażyli szpyrek, nakroli chlyba ku temu i maczali, ugotowali mięsa i kapusty kiszonej, kartofli i prosili sąsiada na szpyrki, bo to była uroczystość". Zob. też B u l k a , sen., Świniobicie, „Gwiazdka Cieszyńska", R. 92: 1939, nr 7, s. 2; P i l c h , op. cit., s. 62 n. Treść takich rozmów przytacza P i l c h , op. cit.: „Pięknego my dzisiaj za­ bili babucia, ale każ mu do tego, co był u nieboszczyka Janicy od Poloków". Np. w Beskidzie Sądeckim (materiały w ł a s n e w Archiwum Pracowni Etno­ graficznej Z E I H K M P A N w Krakowie). Przytoczmy tu słowa ks. N. В o ń с z у к a (Stary kościół miechowski, Bytom 1879, s. 27): „Nuż się człowiek narodził / Już od karczmy do karczmy jego ojciec chodził / Kosztować, gdzie gorzałka była najsmaczniejsza, / Gdy nam byla do uciech wszech najpotrzebniejsza. / Wszak bez wódki nie było gościny [...] / Mógł­ bym wam bez liku z przykładów dowodzić / Jako się z wódką nasi przodkowie rodzili, / Z wódką żyli i z wódką ze świata schodzili". 4 8 4 9 5 0 5 1 �BIESIADY WIEJSKIE 125 t a k t ó w i prowadzenie swobodnej r o z m o w y , t a k w a ż n e j dla o g ó l n e j a t m o ­ sfery biesiady. Wzajemne przepijanie do siebie m i a ł o s ł u ż y ć p o z y s k i w a ­ n i u p r z y c h y l n o ś c i , s y m b o l i z o w a ł o zbratanie i a k c e p t a c j ę . N i c dziwnego, że t o w a r z y s z y ł a m u c a ł a e t y k i e t a . R y t u a ł picia o k r e ś l a ł m . i n . osobę f u n ­ datora, k i e r u n e k picia, k o l e j n o ś ć i s p o s ó b przepijania oraz t o w a r z y s z ą c e t e m u s ł o w a . O g ó l n i e p r z y j ę t ą z a s a d ą b y ł o przechodzenie m ę ż c z y z n na g o ś c i n ę z a l k o h o l e m i kieliszkiem. Z w y c z a j o w o o k r e ś l o n a t e ż b y t e ilość przynoszonej w ó d k i , w y n o s z ą c a p ó ł l i t r a od jednej p a r y m a ł ż e ń s k i e j , w z r a s t a j ą c j e d n a k na weselach n a w e t do 10 l i t r ó w w w y p a d k u w y ż s z e j pozycji b i e s i a d n i k ó w i s p e ł n i a n e j przez niego na g o ś c i n i e f u n k c j i (staro­ sta, d r u ż b a , gość wiesielowy). R ó w n i e ż k o b i e t y p r z y c h o d z i ł y d a w n i e j na wesele z w ó d k ą . W latach p i ę ć d z i e s i ą t y c h X X w . s p o t k a ł o się to z o s t r ą k r y t y k ą m i e j s c o w y c h k s i ę ż y , n a w o ł u j ą c y c h do przynoszenia na g o ś c i n y c u k i e r k ó w zamiast w ó d k i . Od tego to czasu datuje się c z ę s t o w a n i e n i m i u c z e s t n i k ó w ś l u b u po w y j ś c i u i c h z k o ś c i o ł a oraz b i e s i a d n i k ó w podczas obiadu i zabawy w gospodzie. T o t e ż ilość z a k u p y w a n y c h przez uczestni­ czące w weselu k o b i e t y c u k i e r k ó w s i ę g a nierzadko i 15 k i l o g r a m ó w . W ó d k ę p r z y n i e s i o n ą ze s o b ą na g o ś c i n ę k a ż d y z b i e s i a d n i k ó w b ą d ź s k ł a d a ł w jedno miejsce zamykane na klucz, b ę d ą c y w r ę k a c h zaufanej osoby, b ą d ź t r z y m a ł w teczce pod s t o ł e m , w y j m u j ą c dopiero w c h w i l i uznanej przez s t a r o s t ę l u b d r u ż b ę za o d p o w i e d n i ą do r o z p o c z ę c i a picia alkoholu. N i e r a z szukano p r e t e k s t u do p r z y ś p i e s z e n i a tego m o m e n t u . 1 t a k np. podanie na stół mocno okraszonej k a p u s t y w y w o ł y w a ł o n i e g d y ś u w a g i w rodzaju: „ w y p i j m y za k a p u s t ę " l u b „ n a zdrowie, coby z a l a ć te k a p u s t ę " . Obecnie k t ó r y ś z gości stara się czasem r o b i ć u w a g ę na temat t r u d n o ś c i jedzenia bez popicia, aby u s p r a w i e d l i w i ć postawienie na stole flaszki z w ó d k ą , c h o ć z a s a d ą — r o z p o w s z e c h n i a n ą przez k u c h a r k i — jest rozpoczynanie picia alkoholu dopiero p o m i ę d z y t r z e c i m a c z w a r t y m da­ niem m i ę s n y m . Jak j u ż wspomniano, nierzadko jeszcze w s p ó ł c z e ś n i e biesiadnicy p r z e ­ p i j a j ą do siebie z jednego kieliszka. Z p o c z ą t k i e m X X w . c z ę s t o p i t o w p r o s t z flaszki, j a k m ó w i o n o — z ruty. Powszechnie przestrzegano i przestrzega się nadal z w y c z a j u w y l e w a n i a resztek a l k o h o l u z kieliszka przed p o n o w n y m n a p e ł n i e n i e m i podaniem kolejnej osobie, aby j e j nie z a s z k o d z i ć i ustrzec p r z e d u r o k i e m . W t y m w ł a ś n i e p r z e j a w i a s i ę — w e d ł u g s ł ó w g ó r a l i ś l ą s k i c h — u m i e j ę t n o ś ć picia alkoholu. W p r z e c i w ­ n y m w y p a d k u b o w i e m m o ż n a b y ł o n a b a w i ć się n i e s t r a w n o ś c i , u p i ć się szybko, a nawet ciężko z a c h o r o w a ć . N i e p o m y ś l n y o b r ó t m o g ł o m i e ć r ó w ­ n i e ż nalewanie a l k o h o l u l e w ą r ę k ą , t o t e ż m a ń k u c i (w miejscowej gwarze lewacy) n a j c z ę ś c i e j w y s t r z e g a l i się nalewania w ó d k i . D o d a j m y , że z d m u 5 2 S 2 Na ten temat zob. m. in. S. D w o r a k o w s k i , Kultura społeczna ludu wiej­ skiego na Mazowszu nad Narwią, Białystok 1964, s. 231; U. R o h n e r - B a u m b e r g e r, Trinksitten gestem und heute, „Schweizerisches Archiv für Volkskunde", E . 73: 1977, z. 3-4, s. 199. �326 ZOFIA S Z R O M B A - R Y S O W A chiwanie p i a n y z p i w a , co d a w n i e j c z y n i l i b y w a l s c y gospód, m i a ł o r ó w ­ n i e ż c h r o n i ć od u r o k u . 5 3 Powszechne i zgodne z t u t e j s z ą t r a d y c j ą jest wzajemne c z ę s t o w a n i e się wszystkich b i e s i a d n i k ó w p r z y n i e s i o n ą z s o b ą na g o ś c i n ę w ó d k ą . C z ę s t u j ą c y w s t a w a ł od stołu, b r a ł f l a s z k ę i kieliszek, p o d c h o d z i ł kolejnodo k a ż d e g o gościa i w r ę c z a j ą c m u n a p e ł n i o n y kieliszek m ó w i ł : „ m a s z w y p i j , boś t y ode m n i e jeszcze nie p i ł " l u b „ n i e c h ci s ł u ż y " , czy t y m podobne. O d b i e r a j ą c y kieliszek m ó w i ł t y l k o „ n a z d r o w i e " (dawniej „na ,zdrowi"), w y c h o d z ą c z z a ł o ż e n i a , iż za alkohol nie n a l e ż y d z i ę k o w a ć . Za­ l e ż n i e od okoliczności pito „ n a p o t k ę " ( t j . m a t k ę c h r z e s t n ą ) , „ n a c ó r k ę " , „ h a syna", „ n a s z p y r k i " , „ n a k a p u s t ę " l u b t y l k o „ n a z d r o w i e " j u b i l a t ó w , m ł o d e j p a r y i t p . K i e r u n e k przepijania dla w i ę k s z o ś c i m i e s z k a ń c ó w ba­ d a n y c h w s i nie o d g r y w a ł ż a d n e g o znaczenia, c h o ć m o ż n a s p o t k a ć się ze stwierdzeniem, iż n a l e ż a ł o p i ć „za s ł o ń c e m " , z a c z y n a j ą c od s t r o n y p r a ­ wej . 5 4 5 5 Z m i a n y w r y t u a l e picia, n a s t ę p u j ą c e pod w p ł y w e m w z o r ó w m i e j s k i c h i popanieniem •— j a k się t u m ó w i — m i e s z k a ń c ó w Beskidu Ś l ą s k i e g o , p o l e g a j ą ,na d ą ż e n i u o r g a n i z a t o r ó w g o ś c i n y do przygotowania dla każdegouczestnika kieliszka oraz postawienia na stole przez w s z y s t k i c h gości przyniesionej w ó d k i , celem c z ę s t o w a n i a się n i ą przez n a j b l i ż s z y c h s ą s i a ­ d ó w . Z m i a n y te s z c z e g ó l n i e m o ż n a z a o b s e r w o w a ć na terenie B r e n n e j , bardziej o t w a r t e j na nowe w z o r y z a c h o w a ń . W w y p a d k u m a ł ż e ń s t w a z p a r t n e r e m p o c h o d z ą c y m z t e r e n u o o d m i e n n y m od m i e j s c o w y c h w z o ­ r a c h z a c h o w a ń k u l t u r o w y c h , zgodnie z k t ó r y m i nabycie alkoholu n a l e ż y do pana m ł o d e g o , n a s t ę p u j e ł ą c z e n i e d w ó c h w z o r ó w z a c h o w a ń : goście m i e j s c o w i p r z y c h o d z ą na wesele z w ł a s n ą w ó d k ą , dla gości spoza w s i zakupuje j ą pan m ł o d y . W ó d k a podawana na g o ś c i n a c h w s p ó ł c z e ś n i e na­ b y w a n a jest w sklepie. Z a s t ą p i ł a ona powszechnie p r z y g o t o w y w a n ą d a w ­ niej w domach war żonką , p r z y r z ą d z a n ą jeszcze n i e k i e d y podczas ś w i ­ niobicia. 5 6 5 8 Dobrze c h a r a k t e r y z u j ą to słowa ponad 80-letniej mieszkanki Istebnej: „ r o ­ b i l i tak od u r o k u [...] coby żoden nie urzykł, ż e b y m u nie było źle, nie rzygoł". N a j c z ę s t s z y m sposobem na odczynienie u r o k u było t r z y k r o t n e naplucie na o d w r ó ­ cony na l e w ą s t r o n ę brzeg koszuli i trzykrotne wytarcie n i m ust. Tak samo p o s t ę ­ powano po zjedzeniu niestrawnej potrawy, aby zapobiec ewentualnemu zaczaro­ waniu. Tak m ó w i na ten temat jeden z i n f o r m a t o r ó w : „ k i e r y n a p o c z ą ł tego pół l i t r a to w y c z ę s t u j e , jak w i d z i , że już nie ma, to zaś zaczął drugi, aż w y p i ł o się wszystko". Warto t u p o d k r e ś l i ć , iż w okresie reglamentacji alkoholu w latach 19811982, w y n o s z ą c e j pół l i t r a na miesiąc, uczestnicy biesiad pożyczali od innych miesz­ k a ń c ó w wsi k a r t k i , aby m ó c p r z y n i e ś ć zwyczajowo w y m a g a n ą ilość w ó d k i . Mówią o t y m m. i n . m a t e r i a ł y z Beskidu S ą d e c k i e g o (np. ze wsi Ł ą c k o , w o j . N o w y Sącz — m a t e r i a ł y w ł a s n e w A r c h i w u m Pracowni Etnografii ZE I H K M P A N w K r a k o w i e ) oraz Ł o w i c k i e g o (D e к o w s к i , op. cit., s. 151). se W a r z o n k ę robiono ze spirytusu (zwanego kwitem) zmieszanego w proporcji 1 :2 z w o d ą z a g o t o w a n ą z g o ź d z i k a m i i cynamonem, k t ó r ą po przecedzeniu w l e w a ł o się na przypalony cukier. W a r z o n k ę zawsze pito ciepłą. 5 4 5 5 �127 BIESIADY WIEJSKIE K o ń c z ą c omawianie r y t u a ł u biesiady n a l e ż y nieco u w a g i p o ś w i ę c i ć jeszcze d a r o m , m a j ą c y m w i e l e w s p ó l n y c h cech z g o ś c i n ą , k t ó r ą m o ż n a s a m ą u z n a ć za pewnego rodzaju dar. T a k j a k p r z y j ę c i e daru, t a k samo uczestnictwo w g o ś c i n i e w ł ą c z a j e d n o s t k ę w u k ł a d w z a j e m n y c h z o b o w i ą ­ z a ń i zwyczajowo u n o r m o w a n y c h z a c h o w a ń . Z darem, j a k i z gościną, w i ą ż e się p o j ę c i e ż y c z l i w o ś c i , c h ę ć p o d t r z y m y w a n i a w i ę z i s p o ł e c z n e j , po­ t r z e b ę odwzajemnienia się. P r z y j ę c i e zaproszenia na u c z t ę i uczestniczenie w niej p o c i ą g a za s o b ą k o n i e c z n o ś ć ofiarowania daru, nazywanego obecnie prezentem, i stano­ w i ą c e g o o b o w i ą z e k nie t y l k o uczestnika wesela, ale t a k ż e gościn u r z ą ­ dzanych z okazji chrzcin, roczka, pierwszej k o m u n i i , z ł o t y c h i srebrnych g o d ó w i t p . S ł o w a m i e s z k a n k i Istebnej: „dzisiaj j u ż sie to takie miejskie p r z y b r a ł o , że j u ż nawet prezenty d a w a j ą " dobrze o b r a z u j ą w s p ó ł c z e s n ą s y t u a c j ę na w s i beskidzkiej, k t ó r e j m i e s z k a ń c y p r z y j m u j ą c zaproszenie z a s t a n a w i a j ą się nad prezentem, nieraz w p r o s t z a d a j ą c p y t a n i e : „a co z a ś t a m d a m y za prezent, t a m ani p o t e m nie u g o w i się b y l e co". M i m o z a p e w n i e ń osoby z a p r a s z a j ą c e j o z b y t e c z n o ś c i przynoszenia prezentu, k a ż d y stara się n a b y ć go l u b w r ę c z y ć p i e n i ą d z e . B r a k f i n a n s o w y c h m o ż ­ l i w o ś c i staje się n i e k i e d y p r z y c z y n ą rezygnacji z uczestniczenia w b i e ­ siadzie. D o d a j m y , że w e d ł u g miejscowej o p i n i i , zwyczaj przynoszenia na g o ś c i n ę prezentu stanowi dla n i e k t ó r y c h nawet i m p u l s do u r z ą d z a n i a t a k licznych obecnie gościn i zapraszania na nie t a k w i e l u osób. 5 7 W t r a d y c y j n e j s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i e j d a r y s t a n o w i ł y w a ż n ą pomoc w u r z ą d z a n i u u c z t y weselnej. S ł u ż y ł y do b e z p o ś r e d n i e j k o n s u m p c j i , po­ dobnie j a k a l k o h o l przynoszony przez u c z e s t n i k ó w w i ę k s z o ś c i g o ś c i n . D a r y przedweselne przeznaczone b y ł y przede w s z y s t k i m „ d o k o ł a c z y " , k t ó r y m n a s t ę p n i e r e w a n ż o w a n o się ofiarodawcom . S t a n o w i ł y je takie p r o d u k t y , j a k : m a s ł o , jaja, ser, m l e k o , ś m i e t a n a , j a b ł k a i t p . , w y k o r z y s t y ­ wane p r z y w y p i e k u k o ł a c z y , a p o c h o d z ą c e z w ł a s n e g o gospodarstwa. N i e z n a j d o w a ł a się p o m i ę d z y n i m i m ą k a , b ę d ą c a ' w g ó r a c h zawsze p r o d u k t e m d e f i c y t o w y m . Natomiast nierzadko w y s t ę p o w a ł w n i c h d r ó b . Po I I w o j ­ nie ś w i a t o w e j r o z p o w s z e c h n i ł się zwyczaj n o t o w a n i a ilości i rodzaju da­ r ó w o t r z y m y w a n y c h od p o s z c z e g ó l n y c h osób, u m o ż l i w i a j ą c y r e w a n ż o w a ­ nie się w p r z y s z ł o ś c i t a k i m i s a m y m i l u b w t a k i e j samej w a r t o ś c i . Za5 8 5 9 6 0 5 7 Por. A . S i c i ń s k a , Elementy stylu życia ludności wiejskiej, [w:] Tradycja i nowoczesność w kulturze wsi, Warszawa 1979, s. 62. Dary znoszono z a r ó w n o do domu panny m ł o d e j , jak i pana młodego. Kołacze pieczono bowiem w jednym, j a k i w d r u g i m gospodarstwie, rozsyłając je n a s t ę p n i e rodzinie i s ą s i a d o m . Dla p r z y k ł a d u podajmy, iż z jednego gospodarstwa przynoszono: 12 kostek masła, 24 jaja, ser, gęś lub 1 l i t r mleka l u b 10 jaj i 5 kostek m a s ł a . Zapis p r o w a ­ dzony w czasie u r z ą d z a n i a wesela w 1956 r. w Istebnej w y m i e n i a dary z 55 gospo­ darstw, o b e j m u j ą c e ł ą c z n i e : 192 kostki m a s ł a , 378 j a j , . 22 sery, 5 k u r , 1 cielę, 3 k o ­ guty, 5 gęsi, mleko, ś m i e t a n ę , 2 k g smalcu, cukier, j a b ł k a oraz 50 zł. Z a c y t u j m y t u wypowiedzi mieszkanek badanych w s i : „teroz ludzie jakosi z m ą d r z e l i , to piszą, coby sie w y r ó w n a ć , tyle samo z w r ó c i ć " ; „wiela on m i teraz 5 8 5 9 6 0 �128 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA pis u ł a t w i a t e ż r o z s y ł a n i e po domach k o ł a c z y bez obawy p o m i n i ę c i a kogokolwiek. Zgodnie z c e r e m o n i a ł e m uczty, goście w i n n i o d c h o d z i ć z niej obda­ r o w a n i . W Beskidzie Śląskim f u n k c j ę t a k ą p e ł n i ł y t z w . wysłuszki. Sta­ n o w i ł y je k o ł a c z e zabierane z wesela do d o m u , a od l a t s z e ś ć d z i e s i ą t y c h X X w . r o z s y ł a n e w d n i u i c h upieczenia, t j . na d w a l u b t r z y d n i przed w e s e l e m . Ostatnio, nie bez z w i ą z k u z s y t u a c j ą k r y z y s o w ą w k r a j u , obserwuje się zanikanie tego zwyczaju, c h o ć proces ten o s ł a b i a ż y w o t n a nadal w s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i e zasada o d w z a j e m n i a n i a się i presja o p i n i i s p o ł e c z n e j . K o m p r o m i s o w y m r o z w i ą z a n i e m jest p o s y ł a n i e k o ł a c z y t y l k o p r z y p i e r w s z y m w rodzinie weselu. N a z w ą wysłuszki o k r e ś l a n o t e ż za­ bierane dawniej z wesela m i ę s o , z a w i ą z y w a n e w w ę z e ł e k do przynoszo­ nej w t y m celu c h u s t k i . Po I I w o j n i e ś w i a t o w e j pod koniec u c z t y weselnej z a c z ę t o w r ę c z a ć g o ś c i o m arkusz p a p i e r u do z a w i j a n i a n a l e ż n y c h i m k a w a ł k ó w nie zjedzo­ nego m i ę s a . W obecnych czasach k u c h a r k i p r z y g o t o w u j ą d l a n i c h pa­ kiety, t j . paczki z m i ę s e m , w ę d l i n ą i ciastem, rozdawane p r z y opuszcza­ n i u przez b i e s i a d n i k ó w wesela. 6 1 62 6 3 II. F U N K C J E B I E S I A D Biesiada, j a k k a ż d e zjawisko k u l t u r o w e , s p e ł n i a w s p o ł e c z n o ś c i w i e j ­ skiej o k r e ś l o n e funkcje , k t ó r e p o d l e g a j ą p r z e m i a n o m w czasie, b ą d ź z y s k u j ą c , b ą d ź t r a c ą na sile i znaczeniu. W t r a d y c y j n e j s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i e j f u n k c j e s p e ł n i a n e przez biesiady m i a ł y w a ż n y aspekt gospodarczy, b ę d ą c u w i e ń c z e n i e m w a ż k i c h d l a go­ spodarstwa wiejskiego w y d a r z e ń . B y ł o n i m nie t y l k o zawarcie m a ł ż e ń ­ stwa, w ł ą c z a j ą c e n o w o ż e ń c ó w do g r u p y gospodarzy z p r z y n a l e ż n y m i i m o d t ą d p r a w a m i i o b o w i ą z k a m i , ale t a k ż e ś w i n i o b i c i e , u m o ż l i w i a j ą c e rea­ lizowanie t a k istotnej dla w s p ó ł ż y c i a na w s i zasady w z a j e m n o ś c i . W y d a ­ rzenia te b y ł y nie t y l k o s p r a w ą danej r o d z i n y , ale całej s p o ł e c z n o ś c i b ą d ź g r u p y s ą s i e d z k i e j , s t a j ą c się zarazem osią j e j ż y c i a towarzyskiego. M i m o t r u d n e j s y t u a c j i m a t e r i a l n e j ó w c z e s n e j l u d n o ś c i g ó r a l s k i e j , nie pozwa­ l a j ą c e j na c z ę s t e ucztowanie, dawne biesiady b y ł y miejscem autentycze 4 przyniósł, to se zapiszem i wiem, żebych mu tesz mienij nie dała. Podle tego sie potem orientujem, to sie tak staram, tesz mu tela dać, albo w tej samem wartości, jak tego samego nie mam'". Por. A. G u r e w i с z, Kategorie kultury średniowiecznej, Warszawa 1976, s. 235. W zależności od rodzaju gościa otrzymywał on połowę lub całą blachę ko­ łacza. Zob. też Š w i b ó w n a, op. cit., s. 109. Por. P. B o g a t y r i e w , Semiotyka kultury ludowej, Warszawa 1979, s. 152 п., który pisze m. in. „zjawisko etnograficzne zwykle pełni jednocześnie wiele funkcji, które są wzajemnie strukturalnie powiązane" (s. 157). 6 1 M 6 3 6 4 �BIESIADY WIEJSKIE 129 - nej zabawy, wzajemnej ż y c z l i w o ś c i i g o ś c i n n o ś c i . Dlatego t e ż f u n k c j a l u d y c z n a w y s u w a ł a się na czoło i n n y c h , s p e ł n i a n y c h przez ó w c z e s n e u c z t y , f u n k c j i . S p o ż y c i e d u ż e j ilości alkoholu, zgodnie z t u t e j s z y m z w y ­ czajem przynoszonego przez w s z y s t k i c h u c z e s t n i k ó w gościn, m i a ł o za­ p e w n i ć d o b r y na n i c h n a s t r ó j , k t ó r y c z y n i ł b i e s i a d ę — w o p i n i i s p o ł e c z ­ n e j — u d a n ą . G o ś c i n y , b ę d ą c e zawsze miejscem nieograniczonej k o n ­ s u m p c j i niecodzienych p o t r a w , s p e ł n i a ł y t e ż w a ż n ą f u n k c j ę a l i m e n t a ­ c y j n ą , u w i d a c z n i a j ą c ą się m . i n . w jedzeniu „ n a zapas". Do k o ń c a I I w o j ­ n y ś w i a t o w e j l u d n o ś ć g ó r a l s k a okazji t a k i c h m i a ł a j e d n a k niewiele. S t ą d p o w t a r z a j ą c e się często s ł o w a : „ g o ś c i n nie u r z ą d z a l i , ino wiesieli a ś w i niobicie, inszego n i " . Z k o ń c e m X I X w . nie wszyscy m o g l i sobie p o z w o l i ć n a w e t na ś w i n i o b i c i e . Jak pisze M . W y s ł o u c h o w a , m a r z e n i e m c a ł e g o ż y ­ cia starej g ó r a l k i z Istebnej b y ł o „ z u ż y t k o w a ć — c h o ć raz jeden, j e d y n y na p o t r z e b y domowe m i ę s o browka (wieprzka), k t ó r e g o o d k a r m i a j ą co r o k u , ale po to, aby s p r z e d a ć w J a b ł o n k o w i e — i z a o s z c z ę d z i ć t y l e krajcarów, aby p r z y o d z i a ć na ś m i e r ć w nowe kyrpce w y s c h ł e , o k r y t e b l i z n a m i stopy, k t ó r e przez o s i e m d z i e s i ą t k i l k a lat k r w a w i ł y się bosko po skolach" (kamieniach) . 6S Z m i a n y w s y t u a c j i m a t e r i a l n e j g ó r a l i ś l ą s k i c h , j a k i e n a s t ą p i ł y po I I w o j n i e ś w i a t o w e j , d o p ł y w do w s i p i e n i ą d z a na s k u t e k z a t r u d n i e n i a pozarolniczego i r o z w o j u r u c h u letniskowego p r z y c z y n i ł y się do szyb­ kiego p r z e j m o w a n i a w z o r ó w m i e j s k i c h , za j a k i e u z n a ć n a l e ż y t a k ż e f o r ­ m y wzajemnego goszczenia się. W s p ó ł c z e s n e u c z t y s p e ł n i a j ą na w s i prze­ de w s z y s t k i m f u n k c j ę p r e s t i ż o w o - r e p r e z e n t a c y j n ą . Dobrze o d d a j ą to s ł o ­ wa m i e s z k a ń c ó w Istebnej: „ t e r a z g o ś c i n y r o b i ą na honory, a h o n o r y k o s z t u j ą p i e n i ą d z e ,[...] k a ż d y sobie m y ś l i , co to on nie jest, sprasza l u d z i , r o b i g o ś c i n y [...] ludzie nie liczą się z groszem"; „ d z i s k a ludzie luksus ż i j ą , a ci m ł o d z i se m y ś l ą , coby f u r t b y ł o jeszczi l e p i j " . Poprzez suto zastawiony stół d ą ż y się w i ę c do zamanifestowania nie t y l k o s w y c h m o ż ­ l i w o ś c i m a t e r i a l n y c h , ale t a k ż e u m i e j ę t n o ś c i sprostania nowoczesnym, a więc najczęściej miejskim, wzorom zachowań. Moment prestiżowy — w y r a ż a j ą c y się w r y w a l i z a c j i w u r z ą d z a n i u coraz to w y s t a w n i e j s z y c h p r z y j ę ć , k t ó r e s t a j ą się c z ę s t o s p o ł e c z n i e a p r o b o w a n y m i stereotypami z a c h o w a ń — w i ą ż e się z n o w y m i u k ł a d a m i k o n t a k t ó w s p o ł e c z n y c h , w ś r ó d k t ó r y c h coraz w i ę k s z ą r o l ę o d g r y w a j ą k o n t a k t y ponadlokalne. Biesiady, b ę d ą c e miejscem w k r a c z a n i a w i e l u i n n o w a c j i z a r ó w n o k u l i n a r n y c h , j a k i w sferze z a c h o w a ń l u d z k i c h , s t a j ą się p r z y k ł a d e m k o n s u m p c j i i zacho­ w a n i a „ n a pokaz". Rozpatrywane w k a t e g o r i i m i ę d z y l u d z k i e g o p o r o z u ­ mienia, a w i ę c k o m u n i k a c j i , u k a z u j ą i c h f u n k c j ę s p o ł e c z n ą . Ł ą c z ą one b o w i e m l u d z i p r z y w s p ó l n y m stole, u ł a t w i a j ą n a w i ą z y w a n i e i p o d t r z y ­ m y w a n i e k o n t a k t ó w oraz przekazywanie n o w y c h w z o r ó w . 6 5 M. W y s ł o u c h o w a , Ze śląskiej ziemi, .Kuriera Lwowskiego", R. 4: 1896, nr 53, s. 415. в — Etnografia Polska t. 28/1 „Tydzień", dodatek literacki do �130 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA Z w r ó c i ć n a l e ż y r ó w n i e ż u w a g ę na i n t e g r u j ą c ą r o l ę w s p ó ł c z e s n y c h gościn, k t ó r e s p r z y j a j ą konsolidacji r o d z i n y , c z ę s t o rozproszonej „ p o ś w i e c i e " , a z b i e r a j ą c e j się p r z y w s p ó l n y m stole z okazji w i e l u u r o c z y ­ stości. C e c h ą b o w i e m w s p ó ł c z e s n y c h biesiad jest uczestniczenie w n i c h — j a k j u ż wspomniano — przede w s z y s t k i m r o d z i n y . P r z y j e ż d ż a j ą c e do w s i osoby, k t ó r e j u ż z niej w y e m i g r o w a ł y , c h c ą w ten s p o s ó b p o d k r e ś l i ć w i ę ź r o d z i n n ą i ze s p o ł e c z n o ś c i ą w i e j s k ą . * P o d j ę t e badania nad r o l ą biesiad w s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i e j , s t a n o w i ą c e n i e w ą t p l i w i e w a ż n y p r z y c z y n e k do badania p r z e m i a n s p o ł e c z n y c h i k u l ­ t u r o w y c h w s i w s p ó ł c z e s n e j , p o z w a l a j ą na ś l e d z e n i e i c h p r z y c z y n , m e ­ c h a n i z m ó w i s k u t k ó w , u ł a t w i a j ą c uchwycenie o g ó l n i e j s z y c h p r a w i d ł o ­ w o ś c i . T e r e n b a d a ń o k a z a ł się d o b r y m p o l e m obserwacji. T u b o w i e m p r z e m i a n y , o g a r n i a j ą c e wszystkie dziedziny życia, p r z y b r a ł y n i e z w y k l e szybkie t e m p o dopiero po I I w o j n i e ś w i a t o w e j . N o w e w z o r y z a c h o w a ń , p r z e j m o w a n e przez m i e s z k a ń c ó w w s i c z ę s t o na zasadzie m o d y — j a k m o ż n a b y ł o z a o b s e r w o w a ć na p r e z e n t o w a n y m m a t e r i a l e — s t a j ą się na naszych oczach n o w y m zwyczajem. W y k ł a d n i k i e m z m i a n w i n t e r e s u j ą ­ c y m nas t u t a j zagadnieniu w s p ó ł b i e s i a d n i c t w a , jest adaptacja do m i e j ­ skiego s t y l u ż y c i a (albo u w a ż a n e g o za t a k i ) , u ś w i a d a m i a j ą c a j e d n a k za­ razem istnienie t r a d y c y j n y c h f o r m z a c h o w a ń , b ę d ą c y c h r o d z i m y m dzie­ d z i c t w e m k u l t u r o w y m , do k t ó r e g o p r z y w i ą z a n i e jest obserwowane n a b a d a n y m terenie. A r t y k u ł ten nie daje, rzecz jasna, odpowiedzi na wszystkie postawione na w s t ę p i e p y t a n i a , b ę d ą c j e d y n i e p r ó b ą zasygnalizowania p r o b l e m a t y k i i ukazania j e j złożoności na p r z y k ł a d z i e zebranego dotychczas m a t e r i a ł u z Beskidu Ś l ą s k i e g o , s t a n o w i ą c e g o jeden z k i l k u w y b r a n y c h do analizy r e g i o n ó w K a r p a t Polskich. Zofia Szromba-Rysowa BAUERLICHE FESTESSEN Zusammenfassung Das Untersuchungsobjekt sind Festessen, die die Autorin ais eine Nahrungseinnahme an den gemeinsamen Tisch mit gebetenen Gasten aufgrund eine nicht alltSglichen Ereignisses, dessen Kronung und Verherrlichung sie sind, definiert. Das Einladen von Gasten wurde hier ais eine wichtige Tatsache gewertet, denn es erlaubt, aus der Gesamtheit der Erscheinung der gegenseitigen Bewirtung diese auszusondern, die folgende Bedingungen erfüllen: 1. sie sind die Kronung eines w i c h t ł g e n Ereignisses, 2. sie entfallen auf einen bestimmten, meist festgelegten Tag, 3. ihnen geht die Einladung der Gaste voran, 4. auf ihnen wird eine grofiere �BIESIADY WIEJSKIE 131 Anzahl, meist nicht ałltaglieher Gerichte und Alkohol konsumiert, 5. auf ihnen werden Geschenke iiberreicht. Die Festessen stehen mit den wichtigsten Momentem im Leben des Menschen und seiner Arbeit im Zusammenhang und Impuls fur ihre Ausrichtung sind Ereignisse in der familiaren, religiosen und wirtschaftlichen Spháre. Die Teilnahme am gemeinsamen Festessen ist ein spezifischer Ausdruck nicht nur des Lebensmittelkonsums, sondern auch der gesellschaftlichen Bindungen der Dorfbewohner. Sie ist eine Form des zwischenmenschlichen Verstandnisses, die dem Gegenseitigkeitsprinzip unterliegt, das die Basis des gesellschaftlichen Lebens bildet. Die Analyse der Festessen w ü r d e aus dem Blickwinkel des Rituals, das über die auBere Form des Festessens enscheidet, und folgende Probléme umfafit: 1. die Teilnehmer der Bewirtung, 2. Ort und Zeit des Festessens, 3. Festtafel, 4. die mit der Bewirtung verbundenen Geschenke, analysiert. Bei der Bearbeitung wurden auch die Funktionen, die Festessen in den Dorfgemeinschaften spielen, beachtet. Die Analyse der Festschmausen und Haltungen gegenüber dem Essen in Situationen, wo angenommen wird, daB dies feierlich und prachtig erfolgen muB, erlaubt die Veranderungen zu beobachten, die sich z. Zt. auf dem polnischen Dorf vollziehen. Der Festtisch ist namlich manchmal der Verbreitungsort neuer Vorbilder, die groBe kulturelle Folgen haben. Andererseits konserviert er auch gewisse Elemente der traditionellen Kultur. Von der Voraussetzung ausgehend, daB Festschmause eine Form des zwischen­ menschlichen Verstandnisses, und ais solches ein gesellschaftuches Bedürfnis sind, wurde versucht, folgende Eigenschaften dieser Erscheinung zu bestimmen: bis zu welchem Grad entwachst das Festessen dem Prinzip der Familiensolidaritát und inwieweit wird es auf andere Familienmitglieder .und weitere Kreise der lokalen und überlokalen Gesellschaft ausgedehnt; welche Folgen für das Gebiet der brauchtümlichen Verhaltensweisen hat die Bewirtung in senso largo; inwieweit kann man von der verbindenden und trennenden Funktion der Festtafel sprechen: worauf beruht bei Festessen das Prinzip der Gegenseitigkeit; welchen EinfluB hat die allgemeine Meinung auf das Aufgeben oder Beibehalten traditioneller Verhaltens­ weisen. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c12beff0aed935c21db38667a1e8e4e9.pdf fda4789d88ba5c18f11a52470670c067 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1169 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1077 Title A name given to the resource Strój ludowy / ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.1, s.73-104 Creator An entity primarily responsible for making the resource Hermanowicz-Nowak, Krystyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V I I I , z. I P L I S S N 0071-1861 K R Y S T Y N A H E R M A N O W I C Z - N OW A K STRÓJ LUDOWY Celem tego opracowania jest p r ó b a odczytania f u n k c j i p e ł n i o n y c h przez s t r ó j l u d o w y w p o c z ą t k a c h naszego w i e k u oraz p r z e ś l e d z e n i e , k t ó r e elementy s t r o j u p r z e t r w a ł y do dnia dzisiejszego i j a k ą r o l ę p e ł n i ą w s p ó ł ­ c z e ś n i e . Zagadnienie to b a d a ł a m na p r z y k ł a d z i e s t r o j u noszonego w d w u wsiach B e s k i d u Ś l ą s k i e g o — Brennej i Istebnej. Za p o d s t a w ę do r o z w a ż a ń p o s ł u ż y ł s t r ó j , pod k t ó r y m to t e r m i n e m r o z u m i e ć b ę d ę odzienie o d g r y ­ w a j ą c e i s t o t n ą i w y r ó ż n i a j ą c ą r o l ę w sytuacji, w k t ó r e j funkcja u ż y t k o w a b y ł a m n i e j s p o ł e c z n i e istotna. A w i ę c s t r ó j b ę d z i e s t a n o w i ł reprezenta­ cyjną o d m i a n ę odzieży . 1 Do dnia dzisiejszego u t r z y m a ł się w p o j ę c i u samych i n f o r m a t o r ó w p o d z i a ł noszonej o d z i e ż y na t r z y zasadnicze kategorie. D o pierwszej z a l i ­ czany jest u b i ó r codzienny, roboczy, u ż y w a n y w czasie w y k o n y w a n i a w s z e l k i c h prac z w i ą z a n y c h z prowadzeniem gospodarstwa domowego. D r u g ą g r u p ę s t a n o w i u b i ó r na pobieżki, przeznaczony na w y j ś c i e do s ą ­ s i a d ó w , do sklepu, na t a r g . Jest on w stosunku do u b i o r u roboczego czysty, schludny, nie p o d a r t y . Do trzeciej g r u p y zaliczany jest u b i ó r o d ś w i ę t n y , s t r ó j u r o c z y s t y , „ k o ś c i e l n y " (noszony w czasie u r o c z y s t o ś c i k o ś c i e l n y c h : msze, odpusty, procesje). P o d k r e ś l a on t a k ż e w a g ę u r o c z y ­ stości r o d z i n n y c h i w i o s k o w y c h . Za najbardziej o d ś w i ę t n y , w k ł a d a n y j e d y n i e na w i ę k s z e u r o c z y s t o ś c i , u z n a ć n a l e ż y na t y m terenie s t r ó j cie­ szyński. I. R O L A S T R O J U L U D O W E G O W K U L T U R Z E WSPÓŁCZESNEJ W S I O b s e r w u j ą c noszone obecnie u b i o r y w y j ś c i o w e na terenie obu bada­ nych w s i Beskidu Śląskiego w y r a ź n i e z a u w a ż y ć m o ż n a ich zróżnicowanie. Reprezentowana jest: 1) odzież w s p ó ł c z e s n a , nie o d b i e g a j ą c a od w z o r ó w m i e j s k i c h , c z ę s t o szybko p r z e j m u j ą c a wszelkie modne n o w i n k i . T e n r o - 1 R. K a n t o r , Symboliczne funkcje stroju w' społecznościach wiejskich giej polowie XIX wieku i w wieku XX. (Na podstawie materiałów z terenu „Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", t. 7: 1979, s. 18. w dru­ Polski), �74 K R Y S T Y N A HERMANO WIC Z-N OWAK dzaj u b i o r ó w noszony jest n a j c z ę ś c i e j przez osoby m ł o d e , k t ó r e z w i ą z a n e s ą z o ś r o d k a m i m i e j s k i m i — czy to przez u c z ę s z c z a n i e t a m do s z k ó ł r ó ż ­ nego t y p u , czy t e ż przez p o d j ę t ą p r a c ę z a w o d o w ą ; 2) d r u g ą g r u p ę sta­ n o w i ą osoby o nieco l u ź n i e j s z y m kontakcie z miastem, o g r a n i c z a j ą c y m się do j e ż d ż e n i a n p . po zakupy czy na t a r g . Osoby te n o s z ą t a k ż e odzież t y p u miejskiego, jednak j e j o d m i e n n o ś ć u z e w n ę t r z n i a się w d r o b n y c h elementach, j a k np. d o b ó r k o l o r y s t y c z n y , n i e n a d ą ż a n i e za o b o w i ą z u j ą c y ­ m i k a n o n a m i m o d y , co pozwala na p i e r w s z y r z u t oka w y r ó ż n i ć miesz­ k a ń c a w s i ; 3) stosunkowo n i e w i e l k ą g r u p ę s t a n o w i ą osoby w starszym w i e k u , p r z e w a ż n i e k o b i e t y , k t ó r e z a c h o w a ł y pewne elementy u b i o r u t r a d y c y j n e g o i u ż y w a j ą i c h po d z i ś d z i e ń . Do t y c h e l e m e n t ó w z a l i c z y ć trzeba przede w s z y s t k i m czepek i c h u s t k ę ( w i ą z a n ą j u ż inaczej), grube w e ł n i a n e c h u s t y naramienne, jakie, rzadko t r a d y c y j n e s p ó d n i c e s k ł a d a j ą ­ ce się z d w u zapasek; 4) c z w a r t ą g r u p ę b ę d ą s t a n o w i ł y w s p ó ł c z e s n e stroje l u d o w e oparte na t r a d y c y j n y c h , u ż y w a n e w y ł ą c z n i e .na d u ż e u r o c z y ­ stości. O d d z i e l n ą k a t e g o r i ę s t a n o w i ć b ę d z i e k o s t i u m estradowy, reprezento­ w a n y przez z e s p o ł y regionalne w czasie w y s t ę p ó w . T a k w zarysie przedstawia się sytuacja u b i o r ó w noszonych w s p ó ł ­ c z e ś n i e na terenie badanych w s i . Z w r ó ć m y bliższą u w a g ę na noszone jeszcze w s p ó ł c z e ś n i e elementy s t r o j u t r a d y c y j n e g o . S p o t k a ć je m o ż e m y nie t a k rzadko, j a k b y się m o ­ gło z d a w a ć . Noszone są one w . f o r m i e niezmienionej przez k o b i e t y w starszym w i e k u , c z ę s t o po przekroczeniu s z e ś ć d z i e s i ą t k i . N a j c h ę t n i e j u ż y w a j ą one c z e p c ó w z n a c z ó ł k i e m k o r o n k o w y m , z a k ł a d a n y c h nisko nad brwiami i p r z y k r y t y c h c h u s t k ą . Z m i a n i e u l e g ł s p o s ó b w i ą z a n i a chustek. N a d u ż e u r o c z y s t o ś c i w i ą ż ą jeszcze k o b i e t y c h u s t k i w s p o s ó b o d ś w i ę t n y — na klepocz, p r z e w a ż a j ą j e d n a k w i ą z a n e pod karkiem (pod b r o d ą ) z ł a d n i e s t e r c z ą c y m i na b o k i k o ń c a m i . Stosunkowo często m o ż n a jeszcze s p o t k a ć k o b i e t y otulone w grube, w e ł n i a n e chusty. N a r z u c a j ą je na r a m i o n a l u b o t u l a j ą n i m i g ł o w ę i b a r k i . Element t e n p r z e t r w a ł prawdopodobnie d z i ę k i dużej trwałości, a t a k ż e d u ż y m walorom ochronnym. Z a c h o w a ł y się t a k ż e w u ż y c i u o k r y c i a zwierzchnie zwane jaklami, w y s t ę p u j ą c y m i j e d ­ n a k j u ż bardzo rzadko. Sporadycznie m o ż n a s p o t k a ć jeszcze noszenie zamiast s p ó d n i c y d w u zapasek •— przedniej i t y l n e j , charakterystycznego elementu t r a d y c y j n e g o s t r o j u g ó r a l s k i e g o . W n i e d z i e l ę j u ż bardzo rzadko m o ż n a z o b a c z y ć przed k o ś c i o ł e m starszego m ę ż c z y z n ę w spodniach su­ k i e n n y c h , czy t e ż w koszuli i brucliku. D u ż y w p ł y w na zachowanie i u ż y t k o w a n i e p o s z c z e g ó l n y c h e l e m e n t ó w t r a d y c y j n e g o s t r o j u ludowego m a autentyczne p r z y w i ą z a n i e do t r a d y c j i , w p o j o n y od d z i e c i ń s t w a m o d e l ubierania się (np. o b o w i ą z e k - z a k r y w a n i a w ł o s ó w czepcem przez k o b i e t y z a m ę ż n e ) , a t a k ż e z w i ą z e k u c z u c i o w y z t y m , co k o j a r z y ł o się z okresem m ł o d o ś c i , a w i ę c i ze s t r o j e m . N i e bez �STROJ LUDOWY 75 znaczenia jest t a k ż e rola kościoła, k t ó r y c z ę s t o o b l i g o w a ł do noszenia na pewne u r o c z y s t o ś c i s t r o j u ( I k o m u n i a ) . Posiadanie j a k i e g o ś zapasu o d z i e ż y (często p o c h o d z ą c e g o jeszcze z w y p r a w y ś l u b n e j ) p o w o d o w a ł o u t r a d y c y j n i e w y c h o w a n y c h starszych kobiet poczucie k o n i e c z n o ś c i czy t e ż o b o w i ą z k u noszenia ich. Rzeczy t y c h szkoda b y ł o w y r z u c i ć , dona­ s z a ł y je w i ę c n i e w i a s t y nie licząc się ze z m i e n n y m i w y m o g a m i m o d y . Na o d k ł a d a n i e i nienoszenie p o s z c z e g ó l n y c h części s t r o j u w p ł y w a m . i n . coraz bardziej zaawansowany wiek, wyniszczenie się n i e k t ó r y c h elemen­ t ó w , b r a k m o ż l i w o ś c i z a s t ą p i e n i a i c h i n n y m i , a t a k ż e stosunek c z ł o n k ó w r o d z i n y . Jedna z i n f o r m á t o r e k z B r e n n e j , k t ó r a „ z a w s z e rada m i a ł a suknie", o p o w i a d a ł a o swej c ó r c e (działaczce w zespole f o l k l o r y s t y c z n y m ) , k t ó r a z a b r o n i ł a j e j u b i e r a ć się do kościoła „ p o d a w n e m u " , u w a ż a j ą c że j ą to o ś m i e s z a w oczach w s p ó ł m i e s z k a ń c ó w . U z n a ł a ona, że s t r ó j l u d o w y o d p o w i e d n i jest na s c e n ę , natomiast noszenie go przez m a t k ę o ś m i e s z a t a k ż e p o z o s t a ł y c h c z ł o n k ó w r o d z i n y . M o ż n a z tego w n i o s k o w a ć , co po­ t w i e r d z a j ą t a k ż e inne w y p o w i e d z i , że w w i e l u p r z y p a d k a c h noszenie dawnego s t r o j u ludowego stanowi s y n o n i m zacofania. Wprowadzanie coraz to n o w y c h e l e m e n t ó w u b i o r u powoduje z a n i k f o r m starszych, g d y ż w odczuciu i n f o r m á t o r e k nie w s p ó ł g r a j ą one ze sobą. Jedna ze starszych kobiet w Istebnej s t w i e r d z i ł a , iż wprowadzenie w powszechne u ż y c i e p ł a s z c z y t y p u miejskiego j a k o odzienia z w i e r z c h ­ niego w y k l u c z y ł o m o ż l i w o ś ć noszenia razem z n i m czepca. U w a ż a się b o w i e m powszechnie, że czepiec nie pasuje do p ł a s z c z y . Jest t a k ż e s t r ó j , z a r ó w n o t r a d y c y j n y g ó r a l s k i , j a k i c i e s z y ń s k i , u ż y ­ w a n y w s p ó ł c z e ś n i e w celach w i d o w i s k o w y c h i reprezentacyjnych, t a k przez starszych m i e s z k a ń c ó w w s i , j a k i przez m ł o d z i e ż . J u ż z k o ń c e m X I X w . r ó ż n i m i ł o ś n i c y swojszczyzny w a l c z y l i o zachowanie s t r o j u l u ­ dowego na t y c h terenach (J. Probosz, P. Zawada, E. G r i m ) . W okresie m i ę d z y w o j e n n y m w Brennej i Istebnej nauczyciele, a t a k ż e p r z e d s t a w i ­ ciele d u c h o w i e ń s t w a , propagowaniem s t r o j u ludowego u s i ł o w a l i c h w i l o w o p o w s t r z y m a ć jego zanik i głosili h a s ł a jego odrodzenia. S z c z e g ó l n i e w y w i e r a l i oni nacisk na m ł o d z i e ż , aby podczas procesji, ś w i ą t narodo­ w y c h i l o k a l n y c h (kiermasze, d o ż y n k i ) u b i e r a ł a się w s t r ó j regionalny. Dzieciom o d z i a n y m w s t r ó j l u d o w y dawano p i e r w s z e ń s t w o w pochodzie, d z i e w c z ę t a w s t r o j u c i e s z y ń s k i m s z ł y w ś r o d k u , na k o ń c u z a ś szła m ł o ­ d z i e ż w ubiorach miejskiego t y p u . Starsi często z a c h ę c a n i p r z y k ł a d e m dzieci z coraz to w i ę k s z ą d u m ą nosili okazjonalnie posiadany s t r ó j , a w i e ­ l u z d o b y w a ł o się n a w e t na k u p n o nowego . W y s t ą p i e n i e w s t r o j u regio­ n a l n y m p o d k r e ś l a ł o w a g ę u r o c z y s t o ś c i , w k t ó r e j b r a ł o się u d z i a ł , nada­ wało jej d o d a t k o w ą r a n g ę . 2 Od p a r u lat z i n i c j a t y w y proboszcza w Istebnej dziecko do I k o m u n i i 2 L . M a l i c k i , Strój górali Śląsk, z. 3, Wrocław 1956, s. 11. śląskich, Atlas Polskich Strojów Ludowych, cz. 3, �76 K R Y S T Y N A HERMANOWICZ-NOWAK idzie p o m i ę d z y rodzicami, k t ó r z y p r z y c h o d z ą na t ę u r o c z y s t o ś ć w s t r o j u c i e s z y ń s k i m . M a t k a w s u k n i z żywotkiem, ojciec w brucliku. Dziecka natomiast, w p r z y p a d k u c h ł o p c a , idzie w brucliku, a dziewczynki — w b i a ł e j sukience . T a k ż e w trakcie o d b y w a j ą c y c h się u r o c z y s t o ś c i weselnych jeszcze do niedawna m o ż n a b y ł o s p o t k a ć się ze zwyczajem noszenia przez n i e k t ó ­ r y c h u c z e s t n i k ó w s t r o j u l u b jego e l e m e n t ó w . W i e l u i n f o r m a t o r ó w w Isteb­ nej w s p o m i n a ł o o ś l u b i e , k t ó r y o d b y ł się w latach 70-tych w Jasnowicach ( p r z y s i ó ł e k Istebnej). W y c h o d z ą c a t a m za m ą ż dziewczyna u b r a n a b y ł a do ś l u b u w t r a d y c y j n y s t r ó j g ó r a l s k i — „ s t r a s z n i e b y ł a ceniona" za uszanowanie t r a d y c j i , g ł ó w n i e przez l u d z i starszych. „ D a w n i e j t a k a b y ł a moda, a teraz się w s t y d z ą " , ż a d n a dziewczyna nie p o s z ł a b y w s t r o j u l u d o w y m do ś l u b u , wszystkie c h c ą iść po m i e j s k u , w b i a ł e j d ł u g i e j s u k n i i w w e l o n i e " . W Istebnej d o ś ć d ł u g o natomiast z a c h o w a ł się zwyczaj ( s p o t y k a m y się z n i m w s p ó ł c z e ś n i e ) przebierania się młoduchy i ženicha, na d r u g i d z i e ń wesela. W p i e r w s z y d z i e ń oboje m ł o d z i u b r a n i są w e d ł u g o b o w i ą z u j ą c y c h k a n o n ó w m o d y miejskiej, n a s t ę p n e g o z a ś dnia d z i e w 3 i Ryc. 1. Para n o w o ż e ń c ó w z drużbami w strojach regionalnych w drugi dzień sela, Istebna 1964 we­ Ze zbiorów autorki 8 Materiały cytowane w tekście pochodzą z Archiwum Pracowni Etnografii I H K M P A N w Krakowie. P e w n ą rolę odgrywa tu niewątpliwie fakt zapraszania na uroczystości we­ selne gości z miasta: kolegów i koleżanek z pracy, zwierzchników, zaprzyjaźnio­ nych letników i chęć pokazania się zasobnością i „umiastowieniem". 4 �77 STROJ LUDOWY •czyna przebiera się w s t r ó j c i e s z y ń s k i z czepieniem, a m ł o d z i e n i e c w s t r ó j g ó r a l s k i z c z e r w o n y m bruclikiem. N a j d ł u ż e j j e d n a k na b a d a n y m terenie w z w i ą z k u z u r o c z y s t o ś c i a m i w e s e l n y m i zachowany z o s t a ł s t r ó j s t a r o ś c i n . Jeszcze w latach 70-tych d o ś ć powszechnie s t a r o ś c i n y w y s t ę p o w a ł y w sukniach ś l ą s k i c h , b i a ł y c h koszulkach, czepcach i chustkach w i ą z a n y c h o d ś w i ę t n i e na klepocz. N a bluzce p r z y p i ę t y m i a ł y znak p e ł n i o n e j przez siebie f u n k c j i — g i r l a n d k ę z m i r t u i b i a ł y c h k w i a t u s z k ó w u p i ę t y c h p ó ł ­ k o l i ś c i e na gorsecie. C z ę ś ć starszych w i e k i e m kobiet w y s t ę p o w a ł a w cza­ sie wesela w czepcach. D o k u m e n t u j ą to d o ś ć licznie zachowane w t e ­ r e n i e fotografie. W B r e n n e j s p o t k a ł a m się ze zwyczajem w k ł a d a n i a s t r o j ó w l u d o w y c h przez n i e k t ó r y c h u c z e s t n i k ó w u r o c z y s t o ś c i pogrze­ b o w y c h . P r z y pogrzebie k a w a l e r a l u b p a n n y t r u m n ę odprowadza na cmentarz rodzaj orszaku, na czele k t ó r e g o idzie c h ł o p i e c — b l i s k i z n a j o m y l u b narzeczony (gdy z m a r ł ą jest dziewczyna) i niesie b i a ł ą p o d u s z k ę . O d poduszki s p ł y w a j ą - n a b o k i szarfy, k t ó r y c h k o ń c e t r z y m a j ą d z i e w c z y n y "ubrane w suknie ś l ą s k i e z a t r y b u t a m i p r z y n a l e ż n y m i d r u ż k o m . W czasie pogrzebu k a w a l e r a p o d u s z k ę niesie dziewczyna, a w s t ę g i d r u ż b o w i e . P o ­ z o s t a ł y c h u c z e s t n i k ó w tego c e r e m o n i a ł u o b o w i ą z u j ą ciemne stroje. U d z i a ł w d u ż y c h u r o c z y s t o ś c i a c h k o ś c i e l n y c h p o d k r e ś l a n y jest t a k ż e c h ę t n i e specjalnie o k a z a ł y m s t r o j e m , c z ę s t o z e l e m e n t a m i s t r o j u l u d o ­ wego. N a j w i ę k s z ą u r o c z y s t o ś ć s t a n o w i ś w i ę t o Bożego C i a ł a i z w i ą z a n a z n i m procesja. Jest to d z i e ń w l i t u r g i i k o ś c i e l n e j radosny i d l a p o d k r e ­ ś l e n i a tego n a s t r o j u u b i ó r ś w i ą t e c z n y noszony na t ę o k o l i c z n o ś ć jest s z c z e g ó l n i e bogaty, o k a z a ł y , o zdecydowanie j a s n y c h kolorach. Z tej o k a ­ z j i n a w e t m ł o d z i e ż u b i e r a się w stroje t r a d y c y j n e . S ą to w p r z e w a ż a j ą c e j mierze suknie c i e s z y ń s k i e z a k s a m i t n y m żywotkiem, białe wykrochmalone koszulki l u b z w y k ł e b i a ł e b l u z k i , d ł u g i e j a k suknie kwieciste f a r t u c h y przepasane w pasie w z o r z y s t ą bandlą ( w s t ą ż k ą ) . N a r a m i o n a w c h ł o d ­ niejsze d n i zarzuca s i ę s z y d e ł k o w y szal l u b c h u s t k ę . B u t y s ą dowolne. K o b i e t y starsze c z ę s t o w y s t ę p u j ą w czepcu, rzadziej s p o t k a ć m o ż n a k o ­ b i e t y w t r a d y c y j n y m s t r o j u g ó r a l s k i m z z a p a s k ą , i drobno s k ł a d a n y m fartuchem, kdbotkiem pięknie haftowanym czerwonymi nićmi i spinką s p i n a j ą c ą go pod szyją. J e ś l i idzie o m ę ż c z y z n , to znacznie rzadziej zo­ b a c z y ć m o ż n a s t r ó j l u b e l e m e n t y s t r o j u g ó r a l s k i e g o . C h ę t n i e natomiast na t ę u r o c z y s t o ś ć przebiera s i ę dzieci w stroje l u d o w e . 5 Strój współcześnie wykonywany, się z nowych g a t u n k ó w materiałów, dza s i ę nowe e l e m e n t y (np. noszenie b u t ó w na obcasach, torebek). Ulega ogólnie p a n u j ą c y c h k a n o n ó w mody. t a k d l a dzieci, j a k i d o r o s ł y c h , szyje o zmienionej kolorystyce, w p r o w a ­ do s t r o j u bluzek t y p u koszulowego, on c i ą g ł y m z m i a n o m pod w p ł y w e m I t a k podczas w i e l k i c h u r o c z y s t o ś c i 5 Do I I wojny ś w i a t o w e j ubiory dzieci były bardzo skromne. Wprowadzony zwyczaj szycia im strojów na wzór dorosłych b y ł w okresie m i ę d z y w o j e n n y m no­ wością. B . B a z i e l i c h , Stroje regionalne, [w:] Zabytki ludowej kultury na Śląsku, i w Częstochowie, Bytom 1975, s. 52. �78 K R Y S T Y N A HERMANO WICZ-NO W A K Ryc. 2. Współczesny strój śląski, Istebna Fot. Z. Szromba-Rysowa w 1978 r. m o ż e m y z o b a c z y ć szyfonowe l u b n y l o n o w e k a b o t k i z w y s z y w a n y m i lemcami, f a r t u c h y i c h u s t k i z tego m a t e r i a ł u , spodnie z fabrycznej w e ł n i a n e j t k a n i n y w zestawieniu z a d a m a s z k o w ą , o bardzo szerokim hafcie k o ­ szulą, miejskiego t y p u k a m i z e l k ę i kapeluszem. W y o l b r z y m i o n o do prze­ sady hafty, b y ł t a k ż e okres zdobienia szyfonowych i n y l o n o w y c h f a r t u ­ c h ó w p o ł y s k l i w y m proszkiem, czy t e ż m a l o w a n i a na chustkach i f a r t u ­ chach f a r b a m i o r n a m e n t ó w k w i a t o w y c h . Wszystkie te z m i a n y d o t y c z y ł y s t r o j u noszonego na s z c z e g ó l n e u r o c z y s t o ś c i , coraz częściej j e d n a k z a s t ę ­ powane są one u b i o r a m i s t a n d a r d o w y m i , m i e j s k i m i . T a k w i ę c na i n t e r e s u ­ j ą c y m nas terenie m a m y do czynienia ze z j a w i s k i e m w s p ó ł w y s t ę p o w a n i a e l e m e n t ó w starego, tradycyjnego s t r o j u ludowego, k t ó r y nie ulega z m i a ­ n o m (noszony jest p r z e w a ż n i e przez k o b i e t y w zaawansowanym w i e k u ) , oraz z noszonym na specjalne u r o c z y s t o ś c i , z m i e n i a j ą c y m się i p o d d a j ą - �79 STROJ LUDOWY Rye. 3. Dziewczęta w strojach góralskich, Istebna 1948 Ze zbiorów autorki c y m się modzie strojem. P i e r w s z y z n i c h m o ż e m y n a z w a ć s t r o j e m t r a ­ d y c y j n y m l u d o w y m , natomiast d r u g i n a l e ż y u z n a ć za s t r ó j l u d o w y (ale nie t r a d y c y j n y ) . G ł ó w n i e odzwierciedla się to w stroju k o b i e c y m . T a k ż e na takie u r o c z y s t o ś c i , j a k p r y m i c j e n o w y c h k s i ę ż y , w i z y t y w y ż s z y c h w ł a d z k o ś c i e l n y c h czy p o ś w i ę c e n i e sztandaru, u b i e r a j ą się tutejsze k o ­ b i e t y w stroje. A n n a Gielata, i n f o r m á t o r k a z Brennej (ur. 1904 г.), opowiada o p r y ­ m i c j a c h swego syna, k t ó r e o d b y ł y się w t u t e j s z y m k o ś c i e l e w p o c z ą t k a c h lat 60-tych: G r u p a k o l e ż a n e k syna w czasie u r o c z y s t o ś c i k o ś c i e l n e j w y ­ s t ą p i ł a w sukniach ś l ą s k i c h z b i a ł y m i f a r t u c h a m i i handlami. Natomiast na p r z y j ę c i e , j a k i e z tej okazji z o s t a ł o w y d a n e przez r o d z i c ó w m ł o d e g o k s i ę d z a dla s ą s i a d ó w i znajomych, wszystkie k o b i e t y p r z y b y ł y w p a r a d ­ n y c h strojach t r a d y c y j n y c h ( z a r ó w n o g ó r a l s k i c h , j a k i ś l ą s k i c h ) , zacze­ pione, m i m o ż e — j a k stwierdza i n f o r m á t o r k a — nie u m a w i a ł y s i ę co do tego w c z e ś n i e j . Gospodyni b y ł a t y m zaskoczona, ale o c e n i ł a ten fakt bardzo wysoko, p o c z y t u j ą c sobie t a k i gest za c h ę ć p o d k r e ś l e n i a w a g i u r o c z y s t o ś c i i dodania j e j splendoru. P r z e j d ź m y z k o l e i do o m ó w i e n i a z w y c z a j ó w z w i ą z a n y c h z p o z a k o ś c i e l n y m i u r o c z y s t o ś c i a m i , k t ó r y c h ranga w odczuciu s p o ł e c z n y m b y ł a na t y l e wysoka, a t a k ż e w y t w o r z o n a w k o ł o n i c h specjalna atmosfera p o w o d o w a ł a , iż w i e l e osób u w a ż a ł o za stosowne w y s t ą p i ć w s t r o j u regio­ n a l n y m . Do t y c h u r o c z y s t o ś c i z a l i c z y ć n a l e ż y d o ż y n k i , kiermasze, o d b y ­ w a j ą c e się w l i p c u D n i K u l t u r y Beskidzkiej i t p . G r u p a t y c h z w y c z a j ó w �so K R Y S T Y N A H E R M A N O WICZ-NO W A K o w i ą z a n a jest obecnie g ł ó w n i e z d z i a ł a l n o ś c i ą z e s p o ł ó w f o l k l o r y s t y c z n y c h i i n n y c h organizacji s p o ł e c z n y c h , k t ó r y c h j e d n y m z p o d s t a w o w y c h c e l ó w jest zachowanie i w m i a r ę m o ż l i w o ś c i k u l t y w o w a n i e tradycyjnego s t r o j u ludowego. T a k w B r e n n e j , j a k i w Istebnej d z i a ł a j ą z e s p o ł y f o l k l o r y ­ styczne o d ł u g i e j t r a d y c j i . Powszechnie znany jest bardzo d o b r y , d z i a ł a ­ j ą c y na terenie Istebnej zespół, w s k ł a d k t ó r e g o w c h o d z ą z a r ó w n o osoby starsze w i e k i e m , m ł o d z i e ż , j a k i m a ł e dzieci, t w o r z ą c e znany w c a ł e j Polsce z e s p ó ł m u z y c z n y . N a terenie B r e n n e j obchodzone s ą u r o c z y ś c i e zwyczaje z w i ą z a n e z d o ż y n k a m i , na k t ó r ą to o k a z j ę zespół p r z y g o t o w u j e s p e c j a l n ą i n s c e n i z a c j ę , a o p e ł n i e n i e zaszczytnej r o l i gospodarzy d o ż y n e k prosi się cenione we w s i m a ł ż e ń s t w o . Wiele o s ó b u ś w i e t n i a t ę u r o c z y ­ s t o ś ć s w o i m i t r a d y c y j n y m i s t r o j a m i w p e ł n y m i c h bogactwie — tak cie­ s z y ń s k i m i , j a k i g ó r a l s k i m i . C a ł a u r o c z y s t o ś ć z a k o ń c z o n a jest z a b a w ą , do k t ó r e j p r z y g r y w a l u d o w a kapela. Nie m o ż n a nie z a u w a ż y ć i nie d o c e n i ć r o l i , j a k ą w ż y c i u w s p ó ł c z e s n e j w s i pełni zespół folklorystyczny. Społeczna działalność zespołu zasługuje na s z c z e g ó l n e uznanie. Z a j m u j ą się o n i p o p u l a r y z o w a n i e m i p r e z e n t a c j ą f o l k l o r u swojej w s i , w t y m t a k ż e i s t r o j u . S t a r a j ą się t e ż w >wielu w y p a d k a c h z e b r a ć zachowane, autentyczne elementy s t r o j u tradycyjnego, o p i e r a j ą się na i n f o r m a c j a c h z a c z e r p n i ę t y c h w p r o s t od s t a r y c h l u d z i p r z y s w y c h poczynaniach z w i ą z a n y c h z r e k o n s t r u k c j ą n i e k t ó r y c h e l e m e n t ó w . T e m u m o ż e m . i n . d z i a ł a j ą c e na t y m terenie z e s p o ł y z a w d z i ę c z a j ą u n i k ­ n i ę c i a t a k jeszcze c z ę s t e g o „ m u n d u r o w a n i a " w s z y s t k i c h c z ł o n k ó w z e s p o ł u w identyczne stroje (co na w s i n i g d y nie m i a ł o miejsca). M i m o w i e l u t r u d n o ś c i , z j a k i m i w swej d z i a ł a l n o ś c i s p o t y k a j ą się c z ł o n k o w i e t y c h z e s p o ł ó w (brak odpowiednich m a t e r i a ł ó w , k r a w c ó w - s p e c j a l i s t ó w , t r u d ­ ności z n a b o r e m c z ł o n k ó w ) , praca ta daje i m d u ż o satysfakcji i s p e ł n i a swoje_cele. Poza d u ż ą r o l ą p r o p a g a t o r s k ą , j a k ą s p e ł n i a j ą z e s p o ł y f o l k l o ­ rystyczne, p o d t r z y m u j ą one — s z c z e g ó l n i e w ś r ó d m ł o d e g o pokolenia — z n a j o m o ś ć w ł a s n e g o , t r a d y c y j n e g o u b i o r u , pewne poczucie w i ę z i regio­ nalnej, a t a k ż e s p r a w i a j ą , że nie w s t y d z ą się o n i w y s t ę p o w a ć w s t r o j u l u d o w y m t a k ż e poza s c e n ą . W i d z ą jego p i ę k n o i c h w a l ą s i ę jego bogac­ t w e m — s t ą d t a k bardzo rozpowszechniony s t a ł się s t r ó j c i e s z y ń s k i j a k o bardziej ozdobny od tradycyjnego g ó r a l s k i e g o . N a podstawie p o w y ż e j p r z y t o c z o n y c h p r z y k ł a d ó w m o ż n a p o w i e d z i e ć , ż e noszenie e l e m e n t ó w tradycyjnego s t r o j u ludowego ł ą c z y się z w i e k i e m i p ł c i ą osoby go n o s z ą c e j ( p r z e w a ż n i e starsze kobiety), a t a k ż e z r a n g ą u r o c z y s t o ś c i . Z d r u g i e j s t r o n y m a m y do czynienia z p r z e m y ś l n i e p r o w a ­ d z o n ą a k c j ą p r o p a g u j ą c ą p o d k r e ś l a n i e noszonym s t r o j e m p o s z c z e g ó l n y c h w a ż n y c h w ż y c i u s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i e j okazji. Ten rodzaj s t r o j u l u d o ­ wego podlega p e w n y m z m i a n o m , t a k że t r u d n o o k r e ś l i ć go m i a n e m t r a ­ dycyjnego. Jakie w i ę c funkcje p e ł n i t r a d y c y j n y s t r ó j l u b jego aktualne o d m i a n y w e w s p ó ł c z e s n y m ż y c i u wsi? Po pierwsze s p e ł n i a on z a s a d n i c z ą r o l ę , �81 STROJ LUDOWY j a k ą jest poczucie p r z y n a l e ż n o ś c i do regionu. Zachowane t a k ż e z o s t a ł y f u n k c j e w s k a z u j ą c e na w i e k i stan c y w i l n y k o b i e t y . Jest w s k a ź n i k i e m stanu m a j ą t k o w e g o — n o s z ą go k o b i e t y u b o ż s z e , k t ó r e w y n a s z a j ą s t a r ą o d z i e ż , l u b t e ż wskazuje na z a m o ż n o ś ć : m a m d a w n y s t r ó j o d ś w i ę t n y a w i ę c s t a ć m n i e na to, aby poza n o r m a l n i e p o t r z e b n ą o d z i e ż ą m i e ć t a k ż e s t r ó j , k t ó r y noszony jest bardzo rzadko, czasem raz l u b d w a r a z y do r o k u (a na jego zakup trzeba p r z e z n a c z y ć znaczne ś r o d k i finansowe). T e funkcje ł ą c z ą się ze s t r o j e m noszonym spontanicznie, z w e w n ę t r z n e j potrzeby. Nieco inaczej przedstawia się r o l a s t r o j u ludowego u ż y w a n e g o przez z e s p o ł y f o l k l o r y s t y c z n e — w t y m p r z y p a d k u m a m y do czynienia z k o ­ s t i u m e m scenicznym, k t ó r e g o g ł ó w n ą r o l ą jest prezentacja specyfiki r e ­ gionalnej. Pod w p ł y w e m z m i a n n a s t ę p u j ą c y c h w k u l t u r z e p o j a w i a j ą się w niej nowe t r e ś c i , k t ó r e w y p i e r a j ą l u b w r ę c z e l i m i n u j ą to, co w ł a ś c i w e b y ł o starej t r a d y c j i , zmianie u l e g a j ą zasady w s p ó ł i s t n i e n i a „ s t a r e g o " i „ n o ­ wego". W r a z z odchodzeniem l u d z i starych, niszczeniem się starych ele­ m e n t ó w s t r o j u , b r a k i e m odpowiednich t k a n i n , k r a w c ó w , szeroko p o j ę t ą u r b a n i z a c j ą w s i , d ł u g o l e t n i ą c h ę c i ą z r ó w n a n i a się z m i a s t e m j a k o j e d y n a pozostanie d z i a ł a l n o ś ć z e s p o ł ó w f o l k l o r y s t y c z n y c h , k t ó r e przechowują i przekazują świadectwo o dawnych tradycjach. 6 I I . STRÓJ W O K R E S I E K U L T U R Y TRADYCYJNEJ W s p o ł e c z e ń s t w i e w i e j s k i m s t r ó j o k r e ś l a ł c z ł o w i e k a w d w o j a k i spo­ s ó b . Z jednej s t r o n y w s k a z y w a ł na jego stan m a j ą t k o w y , stan c y w i l n y , wiek, zawód, przynależność regionalną, z drugiej zaś określał rolę p e ł ­ n i o n ą przez j e d n o s t k ę np. w czasie t r w a n i a o b r z ę d ó w r o d z i n n y c h , k o ś ­ c i e l n y c h , a t a k ż e w ż y c i u s p o ł e c z n y m w s i . Za p o m o c ą s t r o j u , jego o d m i a n l u b t y l k o p e w n y c h e l e m e n t ó w (często d r u g o r z ę d n y c h ) , przekazywane b y ­ ł y i u z e w n ę t r z n i a n e w s z y s t k i m z n a j ą c y m znaczenie p o s z c z e g ó l n y c h s y m b o l i — i n f o r m a c j e d o t y c z ą c e s y t u a c j i danej j e d n o s t k i . P r z y p o p r a w ­ n y m odczytaniu zakodowanych w s t r o j u i n f o r m a c j i m o ż n a b y ł o o k r e ś l i ć s a m ą j e d n o s t k ę (wiek, stan m a j ą t k o w y i t p . ) l u b r o l ę p e ł n i o n ą przez n i ą w d a n y m o b r z ę d z i e (np. panna m ł o d a , d r u ż k a , s t a r o ś c i n a ) . N a terenie Ś l ą s k a C i e s z y ń s k i e g o w y o d r ę b n i a ł o się p a r ę zasadniczych g r u p s t r o j o w y c h . U b i o r e m o d r ó ż n i a l i s i ę t u g ó r a l e beskidzcy, łasi oraz g r u p a c i e s z y ń s k a , zwana t e ż w a ł a s k ą , W J a b ł o n k o w i e o b o w i ą z y w a ł t a k ż e i n n y , znacznie boga-tszy s t r ó j , o charakterze m i e j s k i m . S t r ó j l a s k i n o ­ szony b y ł w okolicach Polskiej O s t r a w y , Bogumina, F r y s z t a t u , O r ł o w e j , 7 6 Por. artykuł wstępny. Stroje Śląska Cieszyńskiego przedstawione zostały na podstawie: G . F i e r l a , Stroje ludowe na Śląsku Cieszyńskim, [w:] Płyniesz Olzo..., t. 2, Ostrawa 1972, s. 205-223, oraz M a l i c k i , Strój górali... 7 6 — Etnografia Polska t. 28/1 �82 K R Y S T Y N A HERMANOWI С Z-NOW A K K a r w i n y i F r y d k u . W s k ł a d s t r o j u m ę s k i e g o w c h o d z i ł y : koszula l n i a n a z marszczonymi r ę k a w a m i u j ę t y m i w m a n k i e t , d ł u g i e spodnie l u ź n e w kolorze c i e m n o m o d r y m , w y s o k i e b u t y zwane polohami. N a koszule w k ł a d a n o brucliki w kolorze g r a n a t o w y m l u b m o d r y m , przyozdobione m e t a l o w y m i guzami. Za odzienie zwierzchnie s ł u ż y ł y kamizole (rodzaj surduta) granatowe, zielone l u b fioletowe z d u ż y m i k l a p a m i , albo szpencery (kaftany) s i ę g a j ą c e do pasa, ze s t o j ą c y m k o ł n i e r z e m . P r z e w a ż a ł y k o l o r y m o d r y , czarny l u b j a s n o ż ó ł t y . N a szyi w i ą z a l i wzorzyste c h u s t k i w e ł n i a n e . K o b i e t y n o s i ł y koszule z k r ó t k i m i r ę k a w a m i ozdobione d o ł e m w ą s k ą k o l o r o w ą w s t ą ż k ą , na to w k ł a d a ł y suknie, k t ó r e s k ł a d a ł y s i ę z sze­ r o k i e j s p ó d n i c y mocno s f a ł d o w a n e j . Szyto je p r z e w a ż n i e z m a t e r i a ł u drukowanego w pasiaste w z o r y k w i a t o w e . Do tego p r z y s z y t y b y ł lajbik — rodzaj stanika z tej samej t k a n i n y . Suknie ł a s k i e b y ł y zawsze mocno nakrochmalone, co d a w a ł o efekt k o p i a t o ś c i . S u k n i ę z p r z o d u p r z y k r y w a ł w e ł n i a n y fortuch. Ł a s k i e m ę ż a t k i n o s i ł y na g ł o w i e b i a ł y , p ł ó c i e n n y cze­ piec, k t ó r y w o d ś w i ę t n e j f o r m i e m i a ł z m a r s z c z o n ą k o r o n k ę , s t ą d n o s i ł nazwę rułkowanego. W okolicznym J a b ł o n k o w i e tamtejsi m i e s z k a ń c y , zwani Jackami, po­ siadali o r y g i n a l n y s t r ó j , starodawny, e f e k t o w n y , a zarazem kosztowny. M ę s k i s t r ó j w y k a z y w a ł p o d o b i e ń s t w o do dawnego s t r o j u w ę g i e r s k i e g o , natomiast kobiecy do m i e s z c z a ń s k i e g o s t r o j u z w i e k u X V I I . Jak j u ż n a d ­ mieniono, s t r ó j ten b y ł w y ł ą c z n i e s t r o j e m m i e s z c z a ń s k i m , z czasem na p e r y f e r i a c h miasta w y t w o r z y ł się s t r ó j prostszy, bez k l e j n o t ó w . K o l e b k ą s t r o j u c i e s z y ń s k i e g o , zwanego t e ż d o l s k i m l u b w a ł a s k i m — z a r ó w n o m ę s k i e g o , j a k i kobiecego — jest miasto Cieszyn. P o c z ą t k o w o b y ł o n s t r o j e m m i e s z c z a ń s k i m , stopniowo z a ś j u ż z p o c z ą t k i e m w i e k u X I X s t a ł s i ę s t r o j e m l u d n o ś c i w i e j s k i e j . Noszono go na terenie p o c z ą w s z y od okolic F r y s z t a t u aż po wsie na p ó ł n o c od J a b ł o n k o w a , a po p r a w e j stronie Olzy s i ę g a ł a ż do Skoczowa. Do m ę s k i e g o s t r o j u n a l e ż a ł a b i a ł a koszula zebrana u szyi w n i s k i k o ł n i e r z y k , z w i ą z a n a t a s i e m k ą k o l o r o w ą o d ł u g i c h r ę k a w a c h zbieranych u r a m i o n , a u d o ł u w y k a ń c z o n y c h m a n k i e c i k i e m . N a k o s z u l ę w k ł a d a n o bruclik g r a n a t o w y , czarny l u b czerwony, obszyty c z e r w o n ą sznurka, ozdobiony z przodu m e t a l o w y m i g u z i k a m i . Na bruclik z a k ł a d a n o kamizol. Spodnie sukienne, ciemnogranatowe l u b b r u n a t n e wpuszczano w w y s o k i e b u t y . Wierzchnie ubranie s t a n o w i ł y płoszcze bez r ę k a w ó w , z o b s z e r n ą p e l e r y n ą w kolorze g r a n a t o w y m l u b m o d r y m , p o t e m c z a r n y m . N o s i l i je w y ł ą c z n i e z a m o ż n i e j s i gospodarze. W s k ł a d c i e s z y ń s k i e g o s t r o j u kobiecego w c h o d z i ł y : l u ź n a koszulka p o s i a d a j ą c a bufiasty r ę k a w do ł o k c i a z h a f t o w a n ą , s t e r c z ą c ą k r y z ą , c i ę ż k a , d w u c z ł o n o w a suknia, z ł o ż o n a z w e ł n i a n e j , f a ł d z i ś t e j s p ó d n i c y obszytej u d o ł u s z e r o k ą n i e b i e s k ą w s t ę g ą i zazwyczaj aksamitnego, mocno w y c i ę ­ tego stanika — żywotka, bogato wyszywanego, p o ł ą c z o n e g o ze s p ó d n i c ą . U z u p e ł n i e n i e tego s t r o j u s t a n o w i ł j e d w a b n y , k w i e c i s t y fortuszek, prze­ pasany w pasie w s t ę g ą , w i ą z a n ą na przodzie w k o k a r d ę , o d ł u g i c h j a k �83 STROJ LUDOWY suknia, z w i s a j ą c y c h k o ń c a c h . M ę ż a t k i n o s i ł y na g ł o w i e siatkowe czepce z k o r o n k o w y m i n a c z ó ł k a m i , na k t ó r y c h w i ą z a n o c h u s t k ę , d z i e w c z ę t a z a ś warkocze ozdobione w s t ą ż k ą . U w a g ę z w r a c a j ą srebrne ozdoby ze w s p a ­ n i a ł y m pasem u z a m o ż n i e j s z y c h niewiast oraz s r e b r n y m i hoczkami ( r o ­ dzaj zapinek) o z d a b i a j ą c y m i p r z o d y żywotka. Odzienie zimowe i jesien­ ne u z u p e ł n i o n e b y ł o k r ó t k i m , o b c i s ł y m szpencerkiem lub kożuchem. Strój górali śląskich p e w n y m i drobnymi zresztą odmianami różnił się t a k ż e t e r y t o r i a l n i e . N a tej podstawie L . M a l i c k i [ A P S L s. 5] w y d z i e l a trzy grupy: breńsko-wiślańską, istebniańską i nadolziańską. Ubiór wsi B r e n n e j i W i s ł y cechuje m a ł a o z d o b n o ś ć (np. prostsze obszycie g u ń , b r a k czerwonych bruclików, b r a k o z d ó b na k o ż u s z k a c h i u ż y c i e g r u b ­ szych p ł ó c i e n ) . W obu wsiach u ż y w a n o k a m i z e l czarnych l u b m o d r y c h , a. b r e n n i a c y nosili c z ę s t o zamiast g u ń t z w . kaboty z sukna domowego. D r u g ą g r u p ę t w o r z y s t r ó j i s t e b n i a ń s k i , o b e j m u j ą c y t r z y pobliskie wsie: Istebna, J a w o r z y n k ę i K o n i a k ó w . Oznacza się on d u ż ą z a c h o w a w c z o ś c i ą oraz o z d o b n o ś c i ą (czerwone k a m i z e l k i obok czarnych, koszule ś w i ą t e c z n e z r o z r o s ł y m haftem, ozdobniejsze wyszycia na kabotkach kobiecych oraz k o ż u s z k i z o z d o b n ą p r z e p l a t a n k ą ) . G r u p ą t r z e c i ą obejmuje autor s t r ó j g ó r a l i z a m i e s z k u j ą c y c h wsie n a d o l z i a ń s k i e o t a c z a j ą c e w i e ń c e m miastecz­ ko J a b ł o n k ó w , a w i ę c Bukowiec, Piosek, Mosty, obie Ł o m n e i t p . Cechuje j ą — podobnie j a k g r u p ę p i e r w s z ą — mniejsza o z d o b n o ś ć . K a m i z e l e n o ­ szono t u zawsze czarne z kieszeniami i bez k l a p , k o ż u s z k i lamowane c z a r n ą oprymą, p o r t k i m i a ł y p r z e w a ż n i e szwy po bokach z c z e r w o n ą o b s z y w k ą s z n u r o w ą w o k ó ł przyporka i d o l n y c h r o z c i ę ć . R ę k a w y kabotków kobiecych b y ł y obszerniejsze, bardziej bufiaste, a n i ż e l i u istebnianek. P o n i e w a ż r ó ż n i c e w s t r o j u badanych w s i : Istebna i Brenna, p o l e g a ł y j e d y n i e na p e w n y c h r ó ż n i c a c h w kolorystyce i bogactwie z d o b i e ń , a w elementach zasadniczych s t r ó j n i e r ó ż n i ł się, zostanie on o m ó w i o n y dla obu w s i ł ą c z n i e . N a l e ż y na w s t ę p i e z a z n a c z y ć fakt w s p ó ł w y s t ę p o w a n i a w p o c z ą t k a c h naszego stulecia i w okresie m i ę d z y w o j e n n y m d w u r ó ż n y c h s t r o j ó w k o ­ biecych w badanych wsiach. Jeden s t a n o w i ł s t r ó j t r a d y c y j n y , r o d z i m y — g ó r a l s k i , d r u g i m z a ś b y ł p r z e j ę t y od g r u p y s ą s i e d n i e j s t r ó j c i e s z y ń s k i , z w a n y t e ż w a ł a s k i m l u b d o l s k i m . C e c h o w a ł a go — w p o r ó w n a n i u ze s t r o j e m g ó r a l s k i m — przede w s z y s t k i m d u ż a a t r a k c y j n o ś ć , bogactwo oraz d u ż a e k s p a n s y w n o ś ć . O d z w i e r c i e d l a ł on z a m o ż n o ś ć s ą s i e d n i e j rolniczej g r u p y c i e s z y ń s k i e j . S t r ó j kobiecy poprzez d o l i n y rzeczne w k r o c z y ł na t e r e n y g ó r s k i e j u ż z k o ń c e m X I X w . , k i e d y to o p a n o w a ł m . i n . Brenna, a z p o c z ą t k i e m X X w . p r z e d o s t a ł się do c e n t r u m g ó r a l s z c z y z n y — w t y m t a k ż e do Istebnej. M o d ę na bogaty s t r ó j c i e s z y ń s k i w p r o w a d z i ł y z a m o ż n e g ó r a l k i . „ B i y d n i e j s z y m nie u c h o d z i ł o się s t r o i ć tak, j a k b o g a t y m " . Po8 9 8 9 M. G ł a dу s z, Zdobnictwo metalowe na Śląsku, M a l i c k i , Strój górali..., s. 86. Kraków 1938, s. 199. �84 K R Y S T Y N A HERMANO W I C Z - N OWAK c z ą t k o w o noszony przez nie j e d y n i e do ś l u b u i na w i ę k s z e ś w i ę t a , r o z ­ p o w s z e c h n i ł się t a k dalece, że w d u ż y m stopniu w y p a r ł t r a d y c y j n y s t r ó j g ó r a l s k i — znacznie skromniejszy. S t r ó j c i e s z y ń s k i b y ł w y s o k o ceniony s z c z e g ó l n i e przez m ł o d e k o b i e t y , k t ó r e m i m o tego, że b y ł bardzo kosz­ t o w n y , d o k ł a d a ł y w s z e l k i c h s t a r a ń , b y w e j ś ć w jego posiadanie. W s k ł a d t r a d y c y j n e g o s t r o j u g ó r a l k i , noszonego na terenie obu ba­ danych w s i , w c h o d z i ł y n a s t ę p u j ą c e elementy: l n i a n a koszula zwana ciasnochą, na k t ó r ą n a k ł a d a n o b i a ł y , k r ó t k i do pasa kabotek (rodzaj b l u z k i ) , z b u f i a s t y m i r ę k a w a m i do łokcia, u j ę t y m i t a k j a k i w y c i ę c i e w k o ł o szyi — w w y s z y w a n y lemiec (haftowana w y p u s t k a ) . S p ó d n i c ę t w o r z y ł y d w i e zapaski. T y l n a czarna, g ę s t o u k ł a d a n a , n o s i ł a n a z w ę f o r t u c h , p r z ó d o s ł a n i a n o fartuszkiem. N a nogi w k ł a d a ł y k o b i e t y kopytka, t j . wełniane s k a r p e t k i i kierpce p r z e w i ą z a n e r ó ż o w ą l u b c z e r w o n ą t a s i e m k ą . W p o ­ c z ą t k a c h naszego stulecia w y c h o d z i ł y j u ż z u ż y c i a czerwone, d ł u g i e na 1,5 m w e ł n i a n e p o ń c z o c h y . Z i m ą u b i o r u d o p e ł n i a ł y k o ż u c h y , ewentualnie ciemne w e ł n i a n e spencery l u b jakie. T y p o w e o k r y c i e w i e r z c h n i e stano­ w i ł y jeszcze w p o c z ą t k a c h naszego stulecia lniane p ł a c h t y zwane iofctuszami l u b uobrusami. D z i e w c z ę t a o b o w i ą z k o w o c h o d z i ł y z g ł o w a m i o d k r y ­ t y m i . K o b i e t y z a m ę ż n e n o s i ł y c z ó ł k o w e czepce k o r o n k o w e , p o d k t ó r y m i c h o w a ł y u p i ę t e w ł o s y . Czepiec p r z y k r y w a ł a chustka jedwabna, stano­ w i ą c a zazwyczaj k o m p l e t z szerokim fortuszkiem. D l a o d z i e ż y m ę s k i e j g ó r a l s k i e j ( t y l k o t a k a b y ł a t u noszona) t y p o w y zestaw s t a n o w i ł y : w o r k o w a t a koszula o nader p r y m i t y w n y m k r o j u , z b l i ­ ż o n a do poncha p o d ł u ż n e g o , ozdobiona na piersiach c h a r a k t e r y s t y c z n y m h a f t e m n o s z ą c y m miano znaczek, obcisłe p o r t k i z b i a ł e g o sukna ze szwem w z d ł u ż t y ł u nogawek, rodzaj k a m i z e l k i zwanej bruclik w kolorze czer­ w o n y m , c z a r n y m l u b g r a n a t o w y m . Odzienie wierzchnie s t a n o w i ł a b r ą ­ zowa g u n i a sukienna bez k o ł n i e r z a . N a nogach noszono kierpce z nad­ stawkami ( w e ł n i a n y sznurek o w i j a j ą c y n o g ę od k o s t k i do p o ł o w y ł y d k i ) oraz w e ł n i a n e kopyce (skarpety). Całości p r z y o d z i e w k u d o p e ł n i a ł czarny kapelusz z w i e l k ą strzechą (rondem), obecnie reprezentacyjny s t r ó j u z u ­ p e ł n i a d u ż y b i a ł o s z a r y kapelusz. Z i m ą powszechnie noszono k o ż u c h y . Nie przytaczam t u drobiazgowego opisu s t r o j u noszonego na terenie B r e n n e j i Istebnej, g d y ż nie jest to celem opracowania. S t r o j e m t y m z a j m o w a ł o s i ę w i e l u b a d a c z y , a p e ł n e jego o m ó w i e n i e znajduje s i ę w w y c h o d z ą c e j od 1949 r. serii A t l a s ó w Polskich S t r o j ó w L u d o w y c h w opracowaniu L . M a l i c k i e g o . U b i ó r s t a n o w i ł jasny, jednoznaczny, nie p o z o s t a w i a j ą c y najmniejszych w ą t p l i w o ś c i s y m b o l p r z y n a l e ż n o ś c i do ściśle o k r e ś l o n e j g r u p y r e g i o n a l 10 u 1 0 A. i T . D o b r o w o l s c y , Strój, haft i koronki w województwie śląskim, K r a k ó w 1936; A. D o b r o w o l s k a , Źywotek cieszyński, Katowice 1930; G ł a d y s z , Zdobnictwo metalowe...; S. U d z i e l a , Górale beskidowi. Ubiory ludu polskiego, z. 3, K r a k ó w 1932; M a l i c k i , Strój górali... M a l i c k i , Strój górali... 1 1 �STRÓJ L U D O W Y 85 nej, z a m i e s z k u j ą c e j o k r e ś l o n y t e r e n i j a k o t a k i b y ł odbierany przez „ o b c y c h " . O elementach t y p o w y c h dla ś l ą s k i e g o s t r o j u g ó r a l s k i e g o de­ c y d u j ą nie p o d o b i e ń s t w a , ale cechy o d r ó ż n i a j ą c e od s t r o j ó w n a j b l i ż s z y c h sąsiadów. S t r ó j g ó r a l i ś l ą s k i c h c e c h o w a ł się p r o s t o t ą , z a r ó w n o w k r o j u , j a k i w u ż y t y m materiale, oraz stosunkowo d ł u g i m p r z e c h o w y w a n i u elemen­ t ó w t r a d y c y j n y c h . S ą s i e d n i s t r ó j c i e s z y ń s k i o d r ó ż n i a ł się przede wszyst­ k i m t y m , że k s z t a ł t o w a ł się pod w p ł y w e m m o d y m i e j s k i e j X V I i X V I I w . Charakterystyczne b y ł y dla niego suknie z ozdobnym żywotkiem. Strój s ą s i e d n i c h „ j a c k ó w " j a b ł o n k o w s k i c h , poza n i e k t ó r y m i e l e m e n t a m i w s p ó l ­ n y m i , n a w i ą z y w a ł do o d z i e ż y w ę g i e r s k i e j i s ł o w a c k o - m o r a w s k i e j . S t r ó j g ó r a l i ż y w i e c k i c h r ó ż n i s i ę od noszonego przez g ó r a l i ś l ą s k i c h zasad­ n i c z y m i cechami p r z e j a w i a j ą c y m i się w noszeniu koszuli p r z y r a m k o w y c h bez o z d ó b (natomiast z k o ł n i e r z a m i ) , p o r t e k ze szwem bocznym, c i e m ­ n y c h kamizelek i k u r t e k ze s t o j ą c y m i k o ł n i e r z a m i . W s t r o j u k o b i e c y m charakterystyczne s ą koszule z k o ł n i e r z y k a m i , s p ó d n i c e z m a t e r i a ł ó w fabrycznych, s t a n i k i — gorsety i czepce z czerwonego p ł ó t n a noszone w y ż e j nad c z o ł e m . S t r ó j g ó r a l i czadeckich w y r ó ż n i a się o d m i e n n y m i ele­ m e n t a m i z d o b i ą c y m i spodnie, na k t ó r y c h w y s t ę p u j ą zielone lampasy po bokach oraz z a c z ą t k i p ę t l i c o w y c h o z d ó b p r z y p o r o w y c h , a t a k ż e k a p e l u ­ szami z p o d w i n i ę t ą strzechą. U kobiet charakterystyczne s ą b i a ł e zapaski t y l n e , znacznie k r ó t s z e kabotki, p ł ó c i e n n e czepce i b i a ł e p o ń c z o c h y . G r a ­ n i c z ą c y od p o ł u d n i o w e g o zachodu g ó r a l e frydeccy r ó ż n i ą s i ę w s t r o j u m ę s k i m koszulami, obcisłą k a m i z e l k ą i kapeluszem o p ł a s k i m dnie, a u k o ­ biet z a p a s k ą p r z e d n i ą z m a t e r i a ł u fabrycznego i b i a ł y m i p o ń c z o c h a m i . 1 2 T a k p r z e d s t a w i a ł y się zasadnicze r ó ż n i c e m i ę d z y s t r o j a m i g ó r a l i ś l ą ­ skich, a i c h s ą s i a d a m i . T a k ż e w e w n ą t r z samej g r u p y g ó r a l s k i e j , ś l ą s k i e j , po noszonym s t r o j u m o ż n a b y ł o r o z p o z n a ć m i e s z k a ń c ó w p o s z c z e g ó l n y c h w s i . W d r o b n y c h elementach w y s t ę p o w a ł y t a k ż e r ó ż n i c e m i ę d z y miesz­ k a ń c a m i obu badanych w s i — B r e n n e j i Istebnej. T a k np. k o b i e t y w B r e n ­ nej n o s i ł y czerwone p o ń c z o c h y , zwane nogawiczki, w zielone paseczki i s k a r p e t k i z z i e l o n y m o t o k i e m , podczas g d y w Istebnej w modzie b y ł y p o ń c z o c h y g ł a d k i e czerwone. R ó ż n i c e n p . w noszeniu sukien ś l ą s k i c h spowodowane b y ł y w c z e ś n i e j s z y m p r z e j m o w a n i e m n i e k t ó r y c h n o w i n e k przez m i e s z k a n k i B r e n n e j , g ł ó w n i e d z i ę k i ł a t w i e j s z y m i c z ę s t s z y m k o n ­ t a k t o m z miastem. W s t r o j u m ę s k i m r ó ż n i c a w y s t ę p o w a ł a w k r o j u spodni •—• w Istebnej noszono spodnie z j e d n y m r o z p o r e m z b o k u , szwami z t y ł u nogawek — po i c h ś r o d k u ; W B r e n n e j bardziej rozpowszechnione b y ł y spodnie ze s z w a m i po bokach nogawek i z d w o m a k l i n a m i z t y ł u . Spodnie w B r e n ­ nej nie p o s i a d a ł y z d o b i e ń , podczas gdy w d r u g i e j z badanych w s i m i a ł y k o l o r o w ą w y p u s t k ę w k o ł o r o z p o r ó w z czerwonej i modrej w ł ó c z k i . Na. 1 2 Malicki, Strój górali..., s. 6-10. �86 K R Y S T Y N A HERMANOWICZ-NOWAK terenie Istebnej nazywano spodnie nogawicami, podczas g d y w B r e n n e j n o s i ł y miano wataszczoków. Do spodni, na b i a ł e , o d ś w i ę t n e koszule w k ł a ­ dano rodzaj k a m i z e l k i , zwanej bruclikiem. W Istebnej b y ł y one czarne l u b czerwone, natomiast w B r e n n e j czarne e w e n t u a l n i e granatowe. Odzie­ nie wierzchnie, j a k i e na t y m terenie s t a n o w i ł y gunie, w B r e n n e j zdo­ biono s z n u r k i e m k o l o r o w y m z w i n i ę t y m z d w u l u b czterech k o l o r o w y c h n i t e k , w Istebnej stosowano do d z i e s i ę c i u k o l o r o w y c h s z n u r k ó w . Za­ u w a ż a l n e b y ł y t a k ż e r ó ż n i c e w k o ż u c h a c h , k t ó r e w Istebnej w y p r a w i a n o na kolor ż ó ł t y i nie p o s i a d a ł y one oprym ( l a m ó w e k z futra), w B r e n n e j zaś b y ł y brunatne i w y k a ń c z a n e futrzanymi l a m ó w k a m i . 1 3 Jak w i d a ć z przytoczonego p o w y ż e j m a t e r i a ł u , drobne nawet r ó ż n i c e w s t r o j u m i e s z k a ń c ó w p o s z c z e g ó l n y c h w s i p o z w a l a ł y na p i e r w s z y r z u t oka o d r ó ż n i ć w s p ó ł m i e s z k a ń c a ze swojej w s i od s ą s i a d ó w , a t a k ż e o k r e ­ ślić, z j a k i e j w s i o n i p o c h o d z ą . T y c h d r o b n y c h e l e m e n t ó w r ó ż n i c u j ą c y c h b y ł o prawdopodobnie znacznie w i ę c e j , lecz g i n ę ł y one w r a z z procesem zanikania s t r o j u , jego z m i e n n o ś c i ą , a t a k ż e b y ł y na t y l e drobne, że w i a ­ d o m o ś c i o n i c h nie z a c h o w a ł y się w p a m i ę c i i n f o r m a t o r ó w . M i m o iż zgodnie p o t w i e r d z a j ą w y s t ę p o w a n i e t y c h r ó ż n i c , nie p o t r a f i ą i c h spre­ c y z o w a ć . Wprowadzenie kobiecego s t r o j u c i e s z y ń s k i e g o na terenie obu w s i d o p r o w a d z i ł o t a k ż e do zatarcia się r ó ż n i c . W r a z z coraz szybszym w p r o w a d z a n i e m k u p n y c h m a t e r i a ł ó w , roz­ s z e r z a j ą c y m i się k o n t a k t a m i z miastem, c h ę c i ą d o r ó w n a n i a i n n y m w stan­ dardzie ż y c i o w y m — a w i ę c g ł ó w n i e w t y m , co s t a n o w i ł o tego z e w n ę t r z ­ n ą o z n a k ę — strojem, n a s t ę p o w a ł a coraz szybsza w y m i a n a t r a d y c y j n e g o s t r o j u na odzież t y p u miejskiego. D u ż y w p ł y w na ten proces m i a ł do­ p ł y w g o t ó w k i (podejmowanie p r a c y poza gospodarstwem), a t a k ż e w p r o ­ wadzanie i szybkie rozpowszechnianie się gotowej k o n f e k c j i . Wraz z*zanikaniem s t r o j u ludowego z a n i k a ł a w i ę c t a k ż e jego rola w y r ó ż n i a j ą c a m i e s z k a ń c ó w r e g i o n ó w czy p o s z c z e g ó l n y c h w s i od siebie. C h ł o p p r z e b r a n y ,.po m i e j s k u " s t a w a ł s i ę k i m ś n i e w y r ó ż n i a j ą c y m się, godniejszym sza­ c u n k u , „ p a n e m " wreszcie. Nic w i ę c dziwnego, że w i e l u c h ł o p ó w o d r z u ­ c a ł o s t r ó j l u d o w y , b y nie n a r a ż a ć się na k p i n y poza w ł a s n ą s p o ł e c z n o ś c i ą . N i e k t ó r z y badacze w t y m w ł a ś n i e z j a w i s k u — obok t a n i o ś c i i m o d y na u b i o r y miejskie — d o p a t r u j ą się g ł ó w n y c h p r z y c z y n zanikania s t r o j u ludowego . 1 4 1 5 J e d n ą z najbardziej u w i d a c z n i a j ą c y c h się f u n k c j i p e ł n i o n y c h przez s t r ó j b y ł o u z e w n ę t r z n i e n i e s t a n u m a j ą t k o w e g o w ł a ś c i c i e l a . Na b a d a n y m terenie nie w y s t ę p o w a ł o w i n t e r e s u j ą c y m nas okresie d u ż e 1 8 Krawcowi płaciło się od roboty guni tyle „szóstek", tzn. tyle razy po 20 ha­ lerzy, ile sznurków kazał sobie chłop przyszyć: U d z i e l a , Górale beskidowi..., s. 27. Por. rozdział wstępny. W. B a d u r a , Husów, wieś powiatu łańcuckiego. Zarys etnograficzny, „Lud", t. 10: 1904, s. 31. 1 4 1 5 �87 STROJ LUDOWY z r ó ż n i c o w a n i e m a j ą t k o w e c h ł o p ó w . Z a m i e s z k i w a l i te wsie zagrodnicy (posiadacze w i ę k s z y c h o b s z a r ó w r o l n y c h , w ł a ś c i c i e l e s p r z ę ż a j u ) , c h a ł u p ­ n i c y ( m a ł e gospodarstwa z domem) oraz k o m o r n i c y , k t ó r z y nie posiadali ani w ł a s n y c h d o m ó w , a n i p ó l i ł ą k . N i z i n n e t e r e n y B r e n n e j , r o z c i ą g a ­ j ą c e się w dolinie B r e n n i c y , zamieszkiwali siedlacy —- n a j z a m o ż n i e j s i gospodarze, w ł a ś c i c i e l e k i l k u d z i e s i ę c i o m o r g o w y c h g o s p o d a r s t w . R ó ż n i ­ ce w s t r o j u biedniejszych i bardziej z a m o ż n y c h m i e s z k a ń c ó w w s i p o ­ l e g a ł y g ł ó w n i e na ilości posiadanych k o m p l e t ó w s t r o j u i o d z i e ż y codzienJ > J J g a t u n k u , bogactwie z d o b i e ń , a t a k ż e ilości m e t a l o w y c h o z d ó b noszonych przez k o b i e t y do s t r o j u c i e s z y ń s k i e g o . N i e b y ł o j e d n a k r ó ż n i c w k r o j u ani przeznaczeniu p o s z c z e g ó l n y c h e l e m e n t ó w . W s t r o j u n a j u b o ż ­ szych nie w y s t ę p o w a ł y n i e k t ó r e części odzieży, charakterystyczne d l a z a m o ż n i e j s z y c h (ozdoby, rodzaje t k a n i n ) . C z ę s t o t e n rodzaj u b i o r u , k t ó r y dla bogatszych s t a n o w i ł odzież na wychojdy, d l a m n i e j m a j ę t n y c h sta­ n o w i ł s t r ó j o d ś w i ę t n y . Z a m o ż n i e j s i częściej m o g l i sobie p o z w o l i ć na n o ­ szenie n i e k t ó r y c h e l e m e n t ó w s t r o j u o d ś w i ę t n e g o , starali s i ę p o s i a d a ć t a k i e u b i o r y czy elementy zdobnicze, na k t ó r e nie s t a ć b y ł o p o z o s t a ł y c h m i e s z k a ń c ó w w s i . „ Z a b y l e co sie nie u s t r o i , to b y ł d r o ż s z y s t r ó j od p a ń ­ skiego" ( m o w a o s t r o j u c i e s z y ń s k i m ) — m ó w i 60-letnia kobieta z B r e n ­ nej. 16 ne e I t a k np. koszule ś w i ą t e c z n e z a m o ż n y c h gospodarzy szyte b y ł y z ćwilichu, podczas gdy biedniejsi m u s i e l i z a d o w o l i ć się p r o s t y m i l n i a n y m i . Bogatego s t a ć b y ł o na posiadanie d w u guń o d ś w i ę t n y c h , zdobionych (a do­ d a t k o w o jednej niezdobionej do pracy), podczas g d y i n n i m i e s z k a ń c y w s i posiadali t y l k o o d ś w i ę t n ą ; zazwyczaj b y ł a ona znacznie s k r o m n i e j zdobiona l u b wcale. T a k samo p r z e d s t a w i a ł a się sprawa z s u k i e n n y m i spodniami. P r z y w i l e j e m z a m o ż n i e j s z y c h m ę ż c z y z n b y ł o posiadanie — jeszcze w p o c z ą t k a c h naszego stulecia •— szerokiego pasa owczarskiego. K o ż u c h y , w z a l e ż n o ś c i od z a s o b n o ś c i w ł a ś c i c i e l a , m o g ł y b y ć m n i e j zdo­ bione, l u b t e ż p o s i a d a ć na przodzie haft p r z e w l e k a n y b i a ł ą i c z e r w o n ą s k ó r k ą , gunie z d o b i ł a mniejsza l u b w i ę k s z a ilość s z n u r o w a n y c h w e ł n i a ­ n y c h n a s z y ć . Jednych s t a ć b y ł o na posiadanie s u k i e n n y c h kopyc, i n n i m u s i e l i z a d o w o l i ć się w e ł n i a n y m i b i a ł y m i skarpetami. Jeszcze bardziej widoczne b y ł o z r ó ż n i c o w a n i e m a j ą t k o w e w strojach noszonych przez k o b i e t y . W czasie powszechnego noszenia s t r o j ó w g ó ­ r a l s k i c h r ó ż n i c e m a j ą t k o w e — w opiniach i n f o r m a t o r ó w — stosunkowo s ł a b o się u z e w n ę t r z n i a ł y . G ł ó w n i e b y ł o to widoczne w ilości posiadanych s t r o j ó w : chustek, zapasek, oraz w g a t u n k a c h t k a n i n u ż y t y c h do w y k o ­ n a n i a p o s z c z e g ó l n y c h e l e m e n t ó w . Kabotki szyte b y ł y albo z prostszego 1 8 J . C h l e b o w c z y k , Różnicowanie i początki kapitalistycznego rozwarstwie­ nia wsi cieszyńskiej u schyłku feudalizmu, [w:] Studia i materiały z dziejów Śląska, t. 3, Wrocław 1960, s. 50-51; por. również F . P o p i o ł e k , Wisła cieszyńska. Jej przeszłość, „Zaranie Śląskie", R. 13: 1937, s. 137, 145. �88 K R Y S T Y N A HERMANOWICZ-NOWAK 1 7 p ł ó t n a l u b t e ż z kartonu d r o ż s z e g o , szatki na spuszcz noszone b y ł y przez z a m o ż n i e j s z e m ę ż a t k i , podczas g d y u b o ż s z e n o s i ł y szatki na różki . Bogatsze k o b i e t y s z y ł y fortuszki z 4 szerszyn m a t e r i a ł u , podczas g d y b i e d ­ niejsze t y l k o z trzech, t a k ż e w pierwszej k o l e j n o ś c i k o b i e t y z a m o ż n i e j s z e z m i e n i ł y fortuszki z koroną na jedwabne zapaski. N i e wszystkie s t a ć b y ł o na sprawienie sobie ćwilichowego uobrusa i te m u s i a ł y z a d o w o l i ć się z w y k ł y m i , l n i a n y m i . U b o ż s z e k o b i e t y i panny, a t a k ż e i dzieci, za­ miast k o ż u c h ó w n o s i ł y kacabajki (barchanowe k a f t a n y ) w zimie. W cza­ sie rozpowszechniania się s t r o j u c i e s z y ń s k i e g o w badanych wsiach j u ż samo jego posiadanie s t a n o w i ł o z e w n ę t r z n ą o z n a k ę z a m o ż n o ś c i w ł a ś c i ­ c i e l k i . B y ł on znacznie kosztowniejszy od lnianego g ó r a l s k i e g o i aby go 18 1 9 Ryc. 4. Panny w sukniach śląskich, Brenna 1922 Ze zbiorów autorki 17 Szatka na spuszcz była to chustka samodziałowa, ozdobiona w rogach obu­ stronnym haftem k r z y ż y k o w y m w kolorze czarnym lub czerwonym. Chustka ta złożona była po przekątnej, zarzucona na głowę w ten sposób, że dwa najozdobniejsze rogi opadały głęboko na plecy, a dwa pozostałe wiązało się pod nimi na potylicy. Szatki rożkowe były chustkami czepinowymi. Złożoną trójkątnie chustkę kładziono na głowę zarzucając dwa rogi na plecy, dwa zaś boczne przewijano na uszach, zbierano i wiązano z tyłu nad opadającymi rogami w jeden węzełek, który sznurowano tasiemką. M a l i c k i , Strój górali..., s. 56. 18 1 9 �89 STRÓJ L U D O W Y n a b y ć trzeba b y ł o d y s p o n o w a ć g o t ó w k ą . „ S t a r z y m a m r a l i , że to p r z y k l u d z i l i takie b r z y d a c t w o " , ale m a t k i d o k ł a d a ł y w s z e l k i c h s t a r a ń , aby m ó c c ó r k ę u b r a ć w s u k n i ę c i e s z y ń s k ą — w i d o m y znak z a m o ż n o ś c i . B y ł a t o istotna i n f o r m a c j a przekazywana za p o m o c ą s t r o j u k o n k u r e n t o m p a n n y o j e j stanie m a j ą t k o w y m . C z ę s t o dla o s z c z ę d n o ś c i p r z ó d s p ó d n i c y w s u k n i ś l ą s k i e j w y k o n a n y b y ł z gorszego gatunkowo m a t e r i a ł u . C z ę ś ć ta b y ł a niewidoczna, g d y ż p r z y k r y w a ł j ą szeroki f a r t u c h . W r a z z w p r o w a d z e n i e m na t y c h terenach kobiecych s t r o j ó w c i e s z y ń ­ skich w e s z ł y t a k ż e w u ż y c i e charakterystyczne elementy w postaci srebr­ n y c h (lub m e t a l o w y c h ) o z d ó b . C z ę s t o b y ł y one bardzo drogie. Do o z d ó b t y c h z a l i c z y ć n a l e ż y : pasy s k ł a d a j ą c e się z r z ę d ó w s r e b r n y c h ł a ń c u s z k ó w p o ł ą c z o n y c h c z ę s t o p o z ł a c a n y m i k l a m r a m i , hoczki (rodzaj zapinek do żywotka), ł a ń c u s z k i na szyję, szpindliki do spinania pod s z y j ą kabotków, czasem m a ł e zegareczki. Wszystkie te p r z e d m i o t y m o g ł y s t a n o w i ć doda­ t e k z a r ó w n o do s t r o j u panien, j a k i kobiet z a m ę ż n y c h . Jednak i c h w y ­ soka cena p o w o d o w a ł a , że t y l k o nieliczne k o b i e t y s t a ć b y ł o na posiadanie n p . p a s ó w . Częściej natomiast m o ż n a b y ł p r z y żywotkach z o b a c z y ć hoczki, k t ó r e w m i a r ę potrzeby przeszywano z s u k n i na s u k n i ę . T a k przekazuje to piosenka: „ T o moje bogactwo, / Wioneczek na g ł o w i e , / T a szaro s u ­ kienka, / Co j ą m o m na sobie. / Hoczki się nie ś w i e c ą , / Ł a ń c u s z k i nie b r z ę c z ą , / P r o s z ę cię syneczku, / W e ź se k i e r a i n s z ą . " / . 2 0 2 1 2 2 D o w o d e m z a m o ż n o ś c i b y ł o t a k ż e posiadanie o b r ą c z k i ś l u b n e j . Jedna z i n f o r m á t o r e k z Brennej (ur. 1894) wspomina, że jeszcze j e j m a t k a do ś l u b u m i a ł a o b r ą c z k ę w y k o n a n ą ze z w i n i ę t e j g a ł ą z k i s ł o d k i e j j a b ł o n i , owiniętej białą wstążeczką . 2 3 O zamożności domu d a w a ł a także świadectwo wyprawa, j a k ą otrzy­ m y w a ł a panna z okazji ś l u b u . W s k ł a d w i a n a w c h o d z i ł y t a k ż e e l e m e n t y s t r o j u . J a k o ś ć i ilość w y p r a w y b y ł a szeroko komentowana w s p o ł e c z ­ n o ś c i w i o s k o w e j , u w a ż a n a b y ł a t a k ż e za d o w ó d z a p o b i e g l i w o ś c i m a t k i p a n n y m ł o d e j . O g ó l n i e n a l e ż y p o w i e d z i e ć , że wprowadzanie wszelkiego rodzaju n o w o ś c i w strojach, a w i ę c n o w y c h t k a n i n , o z d ó b — w i ą z a ł o się ściśle z posiadanymi zasobami f i n a n s o w y m i . Jak m ó w i jedna z i n f o r m á ­ t o r e k z B r e n n e j : „ J a k sie c h c i a ł u s t r o i ć , m u s i a ł m i e ć na t o " . Za p o m o c ą s t r o j u l u b jego e l e m e n t ó w o k r e ś l a n y b y ł t a k ż e s t a n c y ­ w i l n y n o s i c i e l a . W p a m i ę c i m i e s z k a ń c ó w w s i nie z a c h o w a ł y s i ę 8 0 Elementy srebrnych ozdób były produkowane przez miejskich r z e m i e ś l n i k ó w i nabywano je najczęściej w Cieszynie lub Skoczowie. Przy jednym żywotku musiała b y ć jednakowa ilość hoczków, wykonanych tą samą techniką, o jednakowej wielkości i tym samym motywie zdobniczym: G ł a ­ d y s z , Zdobnictwo metalowe..., s. 223. Dalej autor ten podaje, że przy każdym prawie żywotku noszono od 4 do 12 srebrnych hoczków w zależności od wysokości przedniczki, panującej mody i przede wszystkim zamożności właścicielki (s. 222). F i e r 1 a, Stroje ludowe..., s. 206. * Informację taką podaje także M a l i c k i , Strój górali..., s. 65. 2 1 2 2 2 �K R Y S T Y N A HERMANOWICZ-NOWAK 90 informacje d o t y c z ą c e r ó ż n i c w s t r o j u m ę s k i m , k t ó r e w y r ó ż n i a ł y b y k a ­ w a l e r ó w , czy t e ż p o d k r e ś l a ł y stan m a ł ż e ń s k i . D r o b n ą w i a d o m o ś ć z n a j ­ d u j e m y w opracowaniu L . M a l i c k i e g o , k t ó r y podaje, że k a w a l e r o w i e w czasie u r o c z y s t o ś c i weselnych p r z e w i ą z y w a l i b r u c l i k i c z e r w o n ą t a s i e m ­ k ą , a m ę ż c z y ź n i ż o n a c i . z i e l o n ą . K o l o r bruclika w i ą z a ł się bardziej z w i e ­ k i e m n i ż stanem c y w i l n y m . W s t r o j u k o b i e c y m natomiast j a k o podsta­ w o w e r o z r ó ż n i e n i e stanu cywilnego w y s t ę p o w a ł o n a k r y c i e g ł o w y , w s k ł a d k t ó r e g o w c h o d z i ł czepiec n a c z ó ł k o w y i chustka. Panna z o b o w i ą z a n a b y ł a , bez w z g l ę d u na p o g o d ę , n a w e t w n a j w i ę k s z y m r ó z , m i e ć g ł o w ę zawsze o d k r y t ą , a w ł o s y splecione w warkocz w y ł o ż o n y na uobrus. K o b i e t y za­ m ę ż n e c h o d z i ł y o b o w i ą z k o w o zaczepione t a k ż e w d o m u . Na w ł o s y u p i ę t e z t y ł u g ł o w y w kujon z a k ł a d a ł y m ę ż a t k i o b c i s ł y czepek z s z e r o k ą w s t a w ­ k ą k o r o n k o w ą na czole. Czepiec t a k i w ł o ż o n y pannie m ł o d e j w d n i u ś l u b u s t a w a ł się n i e o d z o w n ą częścią z a r ó w n o s t r o j u ś w i ą t e c z n e g o , j a k i u b i o r u codziennego k a ż d e j z a m ę ż n e j k o b i e t y . 24 2 5 2 6 W literaturze znajdujemy i n f o r m a c j ę o t y m , że elementem s t r o j u k o b i e t y z a m ę ż n e j b y ł a t a k ż e jakla (rodzaj szeroko skrojonej b l u z k i o b u ­ f i a s t y m u g ó r y , a w ą s k i m d o ł e m r ę k a w i e ) , p r z y j ę t a razem z s u k n i ą ś l ą s k ą od s ą s i e d n i e j g r u p y c i e s z y ń s k i e j . S p o ś r ó d kobiet w y r ó ż n i a ł y się s w o i m uczesaniem i n a k r y c i e m g ł o w y k o b i e t y n i e z a m ę ż n e z dzieckiem, o k r e ś l a n e na t y m terenie m i a n e m zowitki. Z o b o w i ą z a n e one b y ł y do z w i j a n i a i podpinania w ł o s ó w z t y ł u g ł o w y — tak j a k k o b i e t y z a m ę ż n e , p r z y k r y w a j ą c je n a s t ę p n i e c h u s t k ą . N i e w o l n o i m b y ł o j e d n a k w k ł a d a ć czepca, g d y ż s t a n o w i ł on — poza o k r e ś l e n i e m p r z y n a l e ż n o ś c i do grona kobiet z a m ę ż n y c h — t a k ż e znak g o d n o ś c i z w i ą z a n y z p r z e j ś c i e m do tej g r u p y , na k t ó r y trzeba b y ł o za­ s ł u ż y ć . P a n n o m zabraniano nawet mierzenia c z e p c ó w w obawie, aby się nie zezowiciły, tzn. aby nie m u s i a ł y przed w y j ś c i e m z a m ą ż n o s i ć z w i ­ n i ę t y c h w ł o s ó w , oznaki p a n n y z dzieckiem. Pewne w y r ó ż n i e n i a d o t y c z y ł y t a k ż e s t r o j u ś l u b n e g o noszonego przez w d o w c ó w . W d o w a szła do ś l u b u zaczepiona i w chustce z w i ą z a n e j na klepocz. Pan m ł o d y — wdowiec o t r z y m y w a ł m n i e j s z ą woniączkę niż ka­ w a l e r i d ą c y do ś l u b u i bez k o k a r d k i . Jak w i d a ć z przytoczonych p r z y k ł a d ó w , r ó ż n i c e w s t r o j u o k r e ś l a j ą c e stan c y w i l n y w p r z y p a d k u m ę ż c z y z n z n a l a z ł y bardzo skromne u z e w n ę ­ trznienie, natomiast u kobiet jako podstawowe w y s t ę p o w a ł o zakrycie w ł o s ó w przez k o b i e t y z a m ę ż n e . B y ć m o ż e oznak t y c h b y ł o w i ę c e j , nie2 7 2 4 M a l i c k i , Strój górali..., s. 25. Czepce naczółkowe wchodziły zarówno w skład tradycyjnego stroju góral­ skiego, jak i cieszyńskiego. M a l i c k i , Strój góralski..., s. 56. B y ł to zwyczaj powszechny na terenie Polski. Już J . Długosz wytyka D ą ­ brówce, że „nie zawijała ona g ł o w y w latach starszych, ale na wzór dziewic w y ­ stępowała strojna w przepaskę i wieniec", M. B a r t k i e w i c z , Polski ubiór do 1864 г., Wrocław 1979, s. 22. 2 5 2 6 2 7 �91 STRÓJ L U D O W Y s t e t y nie z o s t a ł y one przechowane ani w p a m i ę c i i n f o r m a t o r ó w , ani prze­ kazane w l i t e r a t u r z e . K o l o r y s t y k a stroju, a t a k ż e noszenie l u b nienoszenie p e w n y c h ele­ m e n t ó w , ł ą c z y ł o się ściśle z w i e k i e m n o s i c i e l a . W s t r o j u m ę s k i m np. na terenie Istebnej starsi gospodarze nosili czarne brucliki, podczas g d y m ł o d s i ( t a k ż e żonaci) u ż y w a l i czerwonych dla p o d k r e ś l e n i a s z c z e g ó l ­ nie w a ż n y c h u r o c z y s t o ś c i (np. wesele, chrzciny). L u d z i e starsi bardziej b y l i p r z y w i ą z a n i do t r a d y c y j n y c h f o r m o d z i e ż y i m n i e j c h ę t n i e w p r o ­ w a d z a l i n o w o ś c i . Dlatego t e ż w czasie d u ż y c h u r o c z y s t o ś c i starzy gospo­ darze w y s t ę p o w a l i jeszcze w guniach, podczas gdy m ł o d z i w k ł a d a l i na siebie znacznie wygodniejsze i modniejsze sukienne k u r t k i , zwane gunioki. W o d ś w i ę t n y m s t r o j u g ó r a l i ś l ą s k i c h z w r a c a j ą u w a g ę d w a zestawie­ n i a b a r w : j a s k r a w a c z e r w i e ń k a m i z e l i jasna b i e l spodni u m ł o d z i e ż y , a u starszych c z e r ń bruclików i k a w o w y b r ą z guń o d c i n a ł się od b i a ł e j p l a m y nogawic. J e ś l i idzie o stroje kobiece, z a c h o w a ł y się informacje o t y m , że kabotki dla m ł o d s z y c h w y s z y w a n o c z e r w o n y m i n i ć m i , podczas gdy star­ s z y m p r z e w a ż n i e c z a r n y m i . Obójek ( s t ó j k a w y k a ń c z a j ą c a kabotek) p r z y szyi starszych kobiet w i ą z a n y b y ł b i a ł ą t a s i e m k ą , m ł o d s z e w i ą z a ł y go c z e r w o n ą . Cmawsze (ciemniejsze) w kolorze f a r t u c h y p r z y s ł u g i w a ł y star­ szym kobietom. To samo d o t y c z y ł o h a f t ó w o z d a b i a j ą c y c h żywotek przy s u k n i c i e s z y ń s k i e j . Haft w kolorach f i o l e t o w y m i n i e b i e s k i m u w a ż a n o za p r z y n a l e ż n y w i e k o w i starszemu, podczas gdy m ł o d s z y m haftowano w z o r y w kolorach j a s n y c h . 2 S 2 9 S p o s ó b noszenia czepca w i ą z a ł się t a k ż e z w i e k i e m . W czasie p r z y g o ­ t o w a ń do w y s t ę p ó w z e s p o ł u folklorystycznego w Istebnej (1977 r.) jedna ze starszych kobiet z w r ó c i ł a się do c z e p i ą c e j j ą s ą s i a d k i , aby j e j z a w i ą ­ z a ł a czepiec nisko, t u ż nad b r w i a m i — ,,żeby j a k m ł o d a s z ł a " . B y ł to s p o s ó b noszenia c z e p c ó w przez m ł o d s z e pokolenie kobiet, podczas g d y starsze w t y m okresie n o s i ł y je jeszcze d o ś ć powszechnie z a w i ą z a n e wysoko, w e d ł u g d a w n i e j o b o w i ą z u j ą c y c h k a n o n ó w m o d y . Czepce p r z y ­ k r y w a n e b y ł y przez m ł o d e m ę ż a t k i c h u s t k a m i w kolorze j a s n y m , paste­ l o w y m , z d o b i o n y m w z o r a m i k w i a t o w y m i . Starszym, ze w z g l ę d u na s w ó j w i e k — w y p a d a ł o c h o d z i ć w chustkach ciemniejszych, w pasy l u b w z o r y k w i a t o w e na c i e m n y m tle. 3 0 O g ó l n i e m o ż n a p o w i e d z i e ć , ż e ludzie starsi d ł u ż e j p r z e c h o w y w a l i w u ż y c i u e l e m e n t y s t r o j u tradycyjnego, noszonego w czasach swej m ł o £ 8 Patrz także В. В a z i e 1 i с h, Z badań terenowych nad cieszyńskim haftem ludowym, Katowice 1958, s. 8. *• Potwierdzają to materiały przedstawione przez B a z i e l i c h , Z badań tere­ nowych..., s. 14. Moda na niskie wiązanie czepców rozpowszechniła się wraz z cieszyńskimi sukniami: G. F i e r 1 a, Strój cieszyński, Czeski Cieszyn 1977, s. 18. 8 0 �92 K R Y S T Y N A HERMANO W I C Z - N OWAK dości, c z ę s t o takie, k t ó r y c h m ł o d s z e pokolenie j u ż nie n o s i ł o wcale ( n p . pasy szerokie). N i e p r z y s t a ł o t a k ż e l u d z i o m w starszym w i e k u u b i e r a ć się z b y t modnie i j a s k r a w o . L u d z i e m ł o d z i , z a r ó w n o d z i e w c z ę t a j a k i k a w a l e r o w i e , w okresie do­ chodzenia do w i e k u , w k t ó r y m szuka się p a r t n e r a na dalsze ż y c i e , w y ­ k a z u j ą n a j w i ę k s z ą d b a ł o ś ć o s t r ó j . Za jego p o m o c ą p r z e k a z u j ą o t o c z e n i u i n f o r m a c j e o stanie m a j ą t k o w y m , g u ś c i e , p r a c o w i t o ś c i , z a p o b i e g l i w o ś c i . Jest to okres, k i e d y m o ż n a się s t r o i ć , n a b y w a ć nowe, modne części u b i o ­ rów, k o m p l e t o w a ć w y p r a w ę . Wiano w wielu wypadkach stanowiło pod­ s t a w ę u b i o r u na c a ł e ż y c i e . Po ś l u b i e zarobione p i e n i ą d z e n a j c z ę ś c i e j przeznaczano na zaspokojenie pilniejszych potrzeb niż stroje. Zniszczone elementy, a t a k ż e b r a k i (często spowodowane przerabianiem n i e k t ó r y c h części s t r o j u na potrzeby dzieci), u z u p e ł n i a n o n a b y w a j ą c rzeczy w k o l o ­ r a c h j u ż bardziej stonowanych, ciemniejszych, odpowiedniejszych do sta­ n u m a ł ż e ń s k i e g o i w i e k u . Te stosunkowo m a ł e r ó ż n i c e — g ł ó w n i e p o l e ­ g a j ą c e na ciemniejszej k o l o r y s t y c e — b y ł y spowodowane prawdopodobnie p r z y k ł a d a n i e m znacznie mniejszej w a g i do i n f o r m a c j i na temat statusu s p o ł e c z n e g o g r u p l u d z i starszych w i e k i e m . S t r ó j l u d o w y p e ł n i ł t a k ż e funkcje wierzeniowo-magiczne. W i ą z a ł y się one z n i e k t ó r y m i c z y n n o ś c i a m i d o t y c z ą c y m i jego w y k o n y ­ w a n i a . I t a k n p . w ostatki o b o w i ą z y w a ł zakaz szycia, g d y ż w s z y s t k i e rzeczy w y k o n a n e w t y m czasie z o s t a ł y b y p o c i ę t e przez mole. K t o b ę d z i e szył w t y m okresie, tego b ę d z i e pchać (kłuć) p r z y ś m i e r c i . Wierzono, ż e j e ś l i k t o ś b ę d z i e na sobie z a s z y w a ł rozdarte ubranie, ten sobie r o z u m l u b p a m i ę ć zaszywa (powszechne). A b y o d p ę d z i ć złe moce, noszono p i ó r a z czarnego koguta na kapeluszu. I n n i t w i e r d z i l i , że m i a ł o to p r z y w o ­ ł y w a ć złe moce . I na t y m terenie p o p u l a r n y b y ł zakaz z a w i ą z y w a n i a na z m a r ł y m j a k i e g o k o l w i e k odzienia. 3 1 P o s t a r a j m y się p r z e ś l e d z i ć , czy r o d z a j w y z n a n i a w p ł y w a ł r ó ż n i c u j ą c o na noszony s t r ó j . W obu badanych wsiach — Istebnej i B r e n ­ nej •— poza w y z n a w c a m i r e l i g i i r z y m s k o k a t o l i c k i e j zamieszkiwali r ó w ­ n i e ż ewangelicy i w m a ł e j ilości a d w e n t y ś c i . W e w s z y s t k i c h wypowie*dziach p o d k r e ś l a n y jest f a k t b r a k u j a k i c h k o l w i e k r ó ż n i c w noszonym odzieniu spowodowany i n n y m w y z n a n i e m . Jednak panuje z g o d n o ś ć co do tego (Brenna), że ewangelicy s t a n o w i l i g r u p ę n a j z a m o ż n i e j s z y c h g o ­ spodarzy, a co za t y m idzie, m o g l i sobie p o z w o l i ć na n a b y w a n i e k o s z t o w ­ niejszych, pyszniejszych s t r o j ó w . S z c z e g ó l n i e u w i d a c z n i a ł o się to w ga­ t u n k a c h u ż y w a n y c h t k a n i n , ozdobach srebrnych, ilości posiadanych su3 2 8 1 E. S w i b ó w n a , Stare zwyczaje ludu śląskiego, „Zaranie Śląskie", R. 8: 1932. 8 8 Jak podaje P. B o g a t y r i e w , Semiotyka kultury ludowej, Warszawa 1975, s. 52, spotkać można było przypadki w p ł y w u rodzaju wyznania na noszony strój. I tak np. w okolicach katolickich strój miał tendencję do w i ę k s z e j jaskrawości i przepychu niż w gromadach ewangelickich. �STRÓJ L U D O W Y 93 kien śląskich. Brak widocznych różnic w stroju był — b y ć może — spowodowany zamieszkiwaniem r ó ż n y c h grup wyznaniowych w obrębie jednej w s i , co nie d o p u ś c i ł o do powstania r ó ż n i c . Znane są p r z y p a d k i , gdy s t r ó j s t a n o w i ł s y m b o l wykonywa­ n e g o z a w o d u . B r a k silnie w y o d r ę b n i o n y c h na b a d a n y m terenie g r u p z a w o d o w y c h nie d a ł podstaw do u t w o r z e n i a się specjalnego s t r o j u . Z t r a d y c j i ustnej posiadamy j e d y n i e i n f o r m a c j ę o noszeniu przez pasterzy szerokich p a s ó w s k ó r z a n y c h , z w a n y c h pasami uowczarskimi lub uopaskami . Z d u ż ą d o z ą o s t r o ż n o ś c i n a l e ż y się natomiast o d n i e ś ć do i n f o r ­ m a c j i zapisanej przez U d z i e l ę o noszeniu przez z a m o ż n y c h pasterzy spodni s u k i e n n y c h c z a r n o - b i a ł y c h . 3 3 34 3 5 Jak w i ę c m o ż n a w n i o s k o w a ć z tego, z r e s z t ą bardzo n i e p e ł n e g o m a ­ t e r i a ł u , na b a d a n y m terenie s t r ó j t r a d y c y j n y w s k a z y w a ł przede wszyst­ k i m na p o z y c j ę m a j ą t k o w ą , stan c y w i l n y , p o d k r e ś l a ł w i e k j e d n o s t k i , natomiast b r a k jest w ł a ś c i w i e p r z e k a z ó w na temat, s t r o j u zawodowego, czy t e ż w y r ó ż n i a j ą c e g o w y z n a w c ó w r ó ż n y c h r e l i g i i . Nie u z y s k a ł a m t a k ż e ż a d n y c h i n f o r m a c j i na t e m a t specjalnych oznak w s k a z u j ą c y c h na p e ł ­ n i o n ą r o l ę w s p o ł e c z n o ś c i w i o s k o w e j np. w ó j t a , m i m o iż na i n n y c h te­ renach P o l s k i znane s ą tego p r z y k ł a d y . 3 6 Z r ó ż n i c o w a n i e s t r o j u w i ą z a ł o się t a k ż e z o b r z ę d o w o ś c i ą . We w s z y s t k i c h sytuacjach s p o ł e c z n i e w a ż k i c h , z w i ą z a n y c h ze z w y c z a j a m i r o d z i n n y m i — t a k i m i j a k chrzest, wesele czy pogrzeb, c a ł a s p o ł e c z n o ś ć ł u b j e j część (np. g r u p y krewniacze), r o z d z i e l a j ą m i ę d z y u c z e s t n i k ó w role w o d b y w a j ą c e j się u r o c z y s t o ś c i , a s y m b o l e m p e ł n i o n y c h f u n k c j i b y w a m . i n . t a k ż e o k r e ś l o n y s t r ó j l u b częściej jego elementy. Z a k ł a d a j ą c , że z n a k i i symbole niesione i przekazywane za p o m o c ą s t r o j u b y ł y spo­ ł e c z n i e akceptowane i powszechnie znane na d a n y m terenie, m o ż n a b y ł o d z i ę k i n i m o k r e ś l i ć nie t y l k o stan m a j ą t k o w y , c y w i l n y , w i e k i t p . , ale t a k ż e r o l ę p e ł n i o n ą w d a n y m o b r z ę d z i e przez j e d n o s t k ę . 8 8 Na terenie Morawosłowacji np. wyodrębnił się strój młynarzy, B o g a t y r i e w, Semiotyka kultury..., s. 39. Uopaski nosili też zamożni gospodarze trudniący się na większą skalę ho­ d o w l ą owiec. Ich odświętne rzemienie były nieco węższe od owczarskich i wyko­ nane z cieńszej skóry. U d z i e l a , Strój górali..., s. 16: „Na Śląskim beskidzie był zwyczaj dawniej, gdy górale byli jeszcze bogaci, gdy mieli stada owiec i liczniejsze bydło, to w dzień uroczysty na wiosnę w y p ę d z a n i a dobytku na szałas, w d z i e w a ł gazda nogawice w połowie czarne, a połowie białe. L e w a była z czarnej w e ł n y , a prawa z białej, co oznaczało bogactwo gazdy, który posiadał i pędzi na szałas rozmaite owce czarne i białe. Dzisiaj już tylko starzy pamiętają te czasy". Kustosz Muzeum Etnograficznego w Krakowie, mgr Z. Szewczyk, udzielił mi informacji o stroju wójta z terenu pow. olkuskiego. W czasie, gdy strój ludowy nie był już na tym terenie noszony, sołtys wyróżniał się noszeniem czerwonej ro­ gatywki. Zimą wszyscy nosili czapki futrzane z granatowym sukiennym denkiem, a czapka wójta miała denko czerwone. Stąd powiedzenie — „śni mu się czerwona czapka". 84 35 8 6 �94 K R Y S T Y N A HERMANOWICZ-NOWAK Stosunkowo m a ł o z a c h o w a ł o się i n f o r m a c j i d o t y c z ą c y c h s t r o j u n o ­ szonego w trakcie o b r z ę d ó w z w i ą z a n y c h z w p r o w a d z e n i e m nowego c z ł o n ­ ka w grono s p o ł e c z e ń s t w a , c z y l i c h r z t u . W o b r z ę d z i e t y m b i o r ą u d z i a ł : dziecko, rodzice chrzestni, rodzice n a t u r a l n i oraz goście. B r a k jest b l i ż ­ szych i n f o r m a c j i "na temat s t r o j u dziecka niesionego do c h r z t u . Ojciec dziecka o b o w i ą z a n y b y ł do w ł o ż e n i a o d ś w i ę t n e g o s t r o j u — suknioków i czarnego brućlika, podczas g d y ojciec chrzestny w y k ł a d a ł bruclik czer­ w o n y , u z n a w a n y za paradniejszy od czarnego, suknioki oraz koniecznie gunię. M a t k a chrzestna o k r y w a ł a g ł o w ę czepcem, c h u s t k ę w i ą ż ą c na klepocz (uroczysty s p o s ó b w i ą z a n i a ) , jeszcze w latach t r z y d z i e s t y c h obo­ w i ą z a n a b y ł a w y s t ą p i ć w uobrusie. M a t k a rodzona dziecka w i ą z a ł a w t y m d n i u c h u s t k ę pod karkiem. Kabotki obie z a p i n a ł y o z d o b n y m i s p i n k a m i — o i l e j e t y l k o p o s i a d a ł y . C z ę s t o na o k a z j ę chrzcin w y n a j m o w a n o spe­ c j a l n ą k o b i e t ę , k t ó r a n i o s ł a dziecko z d o m u do k o ś c i o ł a i z p o w r o t e m . N a z y w a n o j ą noszaczką. Ona t a k ż e s w ó j u d z i a ł w tej w a ż n e j u r o c z y ­ stości p o d k r e ś l a ł a u r o c z y s t y m strojem. Nierzadko zapraszano na c h r z c i ­ n y babiculę, k t ó r a o d b i e r a ł a dziecko w czasie porodu. P r z y c h o d z i ł a ona o d ś w i ę t n i e ubrana, w czepcu i chustce z a w i ą z a n e j na klepocz. W o b r z ę ­ dzie c h r z t u n a j w a ż n i e j s z ą r o l ę p e ł n i l i rodzice chrzestni, co p o d k r e ś l a n e b y ł o t a k ż e specjalnym, o d ś w i ę t n y m strojem, bardziej u r o c z y s t y m n i ż s t r ó j r o d z i c ó w dziecka. 3 7 Wesele jest w zespole z w y c z a j ó w r o d z i n n y c h o b r z ę d e m n a j r a ­ d o ś n i e j s z y m , najbardziej r o z b u d o w a n y m i o d g r y w a j ą c y m nie t y l k o d u ż ą r o l ę w ż y c i u zainteresowanych osób i i c h r o d z i n , ale t a k ż e w ż y c i u p r a ­ w i e c a ł e j s p o ł e c z n o ś c i w i o s k o w e j . O b r z ę d y weselne m a j ą na celu w y ­ ł ą c z e n i e p a r y z a w i e r a j ą c e j z w i ą z e k m a ł ż e ń s k i że s p o ł e c z n o ś c i l u d z i stanu wolnego, a p r z y j ę c i e i c h do g r u p y starszych, z w i ą z a n y c h u m o w ą m a ł ­ ż e ń s k ą . Panna opuszcza grono s w y c h r ó w i e ś n i c i po oczepieniu przecho­ dzi do g r u p y kobiet z a m ę ż n y c h , k a w a l e r zostaje p r z y j ę t y do grona m ę ż ­ czyzn ż o n a t y c h , gospodarzy. W a g ę p r z y w i ą z y w a n ą do tego z e s p o ł u u r o c z y s t o ś c i u z e w n ę t r z n i a n o t a k ż e poprzez noszenie specjalnych s t r o j ó w ( g ł ó w n i e przez odpowiednie a t r y b u t y m u p r z y n a l e ż n e ) przez poszcze­ g ó l n y c h c z ł o n k ó w tej u r o c z y s t o ś c i . W czasie o b r z ę d ó w weselnych w obu badanych wsiach (tak j a k i na i n n y c h terenach) na p l a n pierwszy w y s u w a się para m ł o d y c h , d w i e p a r y s t a r o s t ó w , d r u ż k i i d r u ż b o w i e . M n i e j w y r ó ż n i a j ą c e się s ą stroje r o d z i ­ c ó w p a r y m ł o d y c h oraz d w u k a t e g o r i i gości: wiesielowych i ku jedzeniu. W czasie u r o c z y s t o ś c i weselnych żynich (pan m ł o d y ) w y s t ę p o w a ł w p a 3 8 8 7 Matka dziecka nie brała udziału w chrzcinach, wychodziła z domu dopiero w 6 tygodni od urodzenia dziecka do wywodu. Na starostów proszono najczęściej spokrewnione z rodziną młodego i młodej dwie pary małżeńskie. 8 8 �STROJ LUDOWY 95 3 9 radnej koszuli — dwoicy , k t ó r a b y ł a z w y c z a j o w y m prezentem od młoduchy (panny m ł o d e j ) . N a k o s z u l ę w k ł a d a ł pan m ł o d y czerwony bruclik, pod kolor k t ó r e g o , r ó w n i e ż na czerwono, h a f t o w a n y b y ł znaczek na k o ­ szuli. D ó ł bruclika sznurowano b i a ł ą t a s i e m k ą . C a ł o ś c i d o p e ł n i a ł y b i a ł e suknioki i szeroki pas uowczarski, k t ó r y noszono jeszcze w p i e r w s z y c h latach naszego stulecia. Pan m ł o d y podczas u r o c z y s t o ś c i weselnych m i a ł g ł ó w k ę czopki o p a s a n ą t r z y k r o t n i e b i a ł ą w s t ą ż k ą s z e r o k ą na d w a do t r z e c h palcy, k t ó r e j k o ń c e z w i s a ł y z t y ł u . Kapelusz dodatkowo z d o b i ł m a ł y b u k i e c i k ze sztucznych k w i a t ó w , z w a n y na t y m terenie woniaczką. D r u g ą t a k ą p r z y p i n a n o żynichowi do bruclika na piersiach z lewej stro­ n y . B u k i e c i k ten u t r z y m a n o w kolorze b i a ł o - z i e l o n y m . B y ł to dar p a n n y m ł o d e j . D a w n i e j o t r z y m y w a ł żynich zieloną chustkę, k t ó r ą przypinano t a k ż e do b r u c l i k a . Pan m ł o d y o b o w i ą z a n y b y ł do w y s t ę p o w a n i a w t y m u r o c z y s t y m d n i u w guni, k t ó r ą zdobiono t a k ż e b u k i e c i k i e m p r z e w i ą z a ­ n y m białą wstążeczką. i 0 N a l e ż y w t y m miejscu z a z n a c z y ć , ż e t r a d y c y j n y s t r ó j g ó r a l s k i j a k o s t r ó j weselny zarzucony z o s t a ł j u ż w p i e r w s z y c h latach okresu m i ę d z y ­ wojennego i z a s t ą p i o n y c z a r n y m g a r n i t u r e m , k t ó r y na t y m terenie n a ­ zywano z niemiecka ancug. Z m i a n a ta w i ą z a ł a się m . i n . z o g ó l n y m odczuciem, iż posiadanie g a r n i t u r u s t a n o w i ł o w y r a z z a m o ż n o ś c i oraz s z c z e g ó l n e j elegancji. Do s z y k u n a l e ż a ł o , aby żynichowi z kieszonki g ó r ­ nej g a r n i t u r u w y s t a w a ł a b i a ł a chusteczka — kapeslik. Znak pana m ł o ­ dego nadal s t a n o w i ł y d w i e wońki — jedna p r z y p i ę t a do k a m i z e l k i , druga do m a r y n a r k i . B y ł y one najokazalsze i n a j w i ę k s z e ze w s z y s t k i c h n o ­ szonych w czasie u r o c z y s t o ś c i weselnych, p r z e w i ą z a n e d u ż ą , b i a ł ą w s t ą ż ­ k ą . Pan m ł o d y — wdowiec, p o s i a d a ł m n i e j s z y b u k i e c i k i bez w s t ą ż k i . Jak w i ę c z przytoczonego p o w y ż e j opisu w y n i k a , pan m ł o d y w czasie weselnych u r o c z y s t o ś c i w y s t ę p u j e w p e ł n y m s t r o j u ś w i ą t e c z n y m i t y l k o posiadanie t a k i c h a t r y b u t ó w , j a k b i a ł e woniaczki, pas, kolor s z n u r ó w k i u bruclika, w y r ó ż n i a j ą go s p o ś r ó d p o z o s t a ł y c h u c z e s t n i k ó w tej u r o c z y ­ stości. Panna m ł o d a w czasie u r o c z y s t o ś c i ś l u b n y c h w y s t ę p o w a ł a w s t r o j u o d ś w i ę t n y m , najbardziej o k a z a ł y m i j e d y n i e po t a k i c h dodatkach, j a k np. w i a n e k , m o ż n a b y ł o p o z n a ć j e j p o z y c j ę . N a p r z e ł o m i e X I X i X X w . m a m y w badanych wsiach do czynienia z noszeniem na d u ż e u r o c z y ­ stości, a w i ę c przede w s z y s t k i m na wesela — sukien c i e s z y ń s k i c h . W n i e d z i e l ę p o p r z e d z a j ą c ą wesele młoducha (panna m ł o d a ) w r a z z d r u ż k ą u d a w a ł y się do k o ś c i o ł a ubrane j a k do ś l u b u , t y l k o że uobrusy 38 Cwilichowe koszule weselne miały często podszewkę z cieńszego płótna, któ­ rej zadaniem było wzmocnienie pleców, ramion i przodów. Od podkładu przyjęła się nazwa koszuli — dwoica. Zwyczaj ten należał już w początkach naszego stulecia do rzadkości. 4 0 �96 K R Y S T Y N A HERMANOWICZ-NÜWAK Rye. 5. Para n o w o ż e ń c ó w z drużbami. ślubny, Brenna 1923 Pierwszy bukiet Ze zbiorów autorki z ł o ż o n e w z d ł u ż we czworo z a r z u c a ł y na g ł o w ę i ramiona, a z w i s a j ą c e z przodu k o ń c e p o d t r z y m y w a ł y r ę k a m i . N a t ę n a j w i ę k s z ą w ż y c i u u r o c z y s t o ś ć mloducha z a k ł a d a ł a j u ż w p o ­ c z ą t k a c h naszego w i e k u koszulkę z krepinkami ( k o r o n k a m i ) , s u k n i ę cie­ s z y ń s k ą n a j c z ę ś c i e j z c z a r n y m , zametowym (aksamitnym) żywotkiem, w pasie w i ą z a ł a j e d w a b n y , k w i e c i s t y fortuszek (często w r a z z czepieniem s t a n o w i ł on prezent od pana m ł o d e g o ) , przepasany w s t ą ż k ą w i ą z a n ą z przodu na k o k a r d ę , k t ó r e j k o ń c e s p ł y w a ł y r ó w n o z d ł u g o ś c i ą s u k n i . Koszulkę o z d a b i a ł a panna m ł o d a z przodu p ó ł k o l i s t ą g i r l a n d ą z b i a ł y c h k w i a t k ó w i m i r t u . Całości s t r o j u weselnego d o p e ł n i a ł w i a n e k w postaci p o t r ó j n e g o diademu, dość p ł a s k i e g o , wykonanego z k w i a t k ó w w o s k o w y c h 4 1 4 1 sobą. W noszeniu obrusów przestrzegano, aby ich przednie kraje schodziły się ze �STROJ LUDOWY 97 b i a ł y c h z ł u k i e m p e r e ł e k p o ś r o d k u . K o ń c e w i a n k a o w i j a ł o się z t y ł u g ł o w y w k o ł o utworzonego t a m z w ł o s ó w czopu ( w ę z ł a ) . W p ó ź n i e j s z y m okresie z a c z ę ł y się r o z p o w s z e c h n i a ć w i a n k i z m i r t u i b i a ł y c h k w i a t k ó w . Zowiiki nie m o g ł y p r z y s t ę p o w a ć do ś l u b u W w i a n k a c h , j e d y n i e „ w e w a r k o c z u " . W d o w y w y c h o d z ą c e p o w t ó r n i e z a m ą ż s z ł y do ś l u b u zacze­ pione. W r ę c e panna m ł o d a n i o s ł a k s i ą ż e c z k ę do n a b o ż e ń s t w a i r ó ż a n i e c . B u k i e t y ś l u b n e z a c z ę ł y w c h o d z i ć w m o d ę z k o ń c e m dwudziestolecia m i ę ­ dzywojennego. P i e r w s z y b u k i e t w Brennej panna m ł o d a o t r z y m a ł a w 1923 r. N i o s ł a w t e d y b u k i e t i k s i ą ż e c z k ę do n a b o ż e ń s t w a . 4 2 J u ż po I w o j n i e ś w i a t o w e j z a m o ż n i e j s z e p a n n y ( s z c z e g ó l n i e w B r e n ­ nej) z a c z ę ł y w y s t ę p o w a ć w trakcie u r o c z y s t o ś c i ś l u b n y c h w b i a ł e j , d ł u ­ giej s u k n i , b y ł y to j e d n a k w t y m czasie jeszcze sporadyczne w y p a d k i . M i m o w p r o w a d z a n i a coraz częściej s t r o j ó w t y p u miejskiego, jeszcze po ostatniej w o j n i e nierzadkie b y ł y ś l u b y , podczas k t ó r y c h panna m ł o d a u b r a n a b y ł a w s u k n i ę c i e s z y ń s k ą , natomiast pan m ł o d y w g a r n i t u r . W i ą ­ z a ł o się to z jednej s t r o n y z p r z y w i ą z a n i e m do t r a d y c j i — s z c z e g ó l n i e kobiet, z drugiej z a ś z zapasem posiadanej o d z i e ż y oraz z w y s o k ą c e n ą , j a k ą trzeba b y ł o z a p ł a c i ć za b i a ł ą s u k n i ę z w e l o n e m . Po noszonym s t r o j u i jego a t r y b u t a c h na p i e r w s z y r z u t oka m o ż n a b y ł o z grona gości w e ­ selnych w y b r a ć p a r ę m ł o d y c h . T a k ż e i d r u ż b o w i e s t r o j e m i k o l o r y s t y k ą a t r y b u t ó w w y r ó ż n i a l i się od p o z o s t a ł y c h u c z e s t n i k ó w wesela. D r u ż b o ­ w i e — t a k j a k i pan m ł o d y — w y s t ę p o w a l i w c z e r w o n y m brucliku, z t y m że na dole w i ą z a l i go r ó ż o w ą , a nie b i a ł ą w s t ą ż e c z k ą . O d d r u h n y o t r z y m y w a ł p i e r w s z y d r u ż b a i p r z y p i n a ł na l e w e j piersi woniączką z białych kwiatków przewiązaną różową wstążeczką, b y w a ł y też w y k o ­ nane z czerwonych l u b r ó ż o w y c h k w i a t k ó w . Podobny b u k i e c i k p r z y s t r a ­ j a ł dodatkowo g ł ó w k ę kapelusza, p r z y c z y m w s t ą ż k i z w i s a ł y poza o b r ę b strzechy (ronda). P r z y brucliku p r z y p i n a n o t a k ż e dodatkowo c z e r w o n ą c h u s t e c z k ę . Część o b r z ę d o w e g o s t r o j u s t a n o w i ł szeroki pas owczarski. J e ś l i idzie o d r u h n y , to w czasie, gdy panna m ł o d a w y s t ę p o w a ł a w s u k n i c i e s z y ń s k i e j , one t a k ż e s t a r a ł y się u s t r o i ć w takie same. S t r ó j i c h od s t r o j u młoduchy o d r ó ż n i a ł się t y m , że nie p o s i a d a ł y na koszulce g i r l a n d y , g ł o w y z a ś p r z y o z d a b i a ł w i a n e k z r ó ż o w y c h k w i a t k ó w , a nie b i a ł y c h . W momencie rozpowszechniania się b i a ł y c h sukien ś l u b n y c h , d r u ż k i z a c h o w a ł y zwyczaj noszenia sukien c i e s z y ń s k i c h . Jak i l u s t r u j e to przytoczony p o w y ż e j m a t e r i a ł , parze m ł o d e j p r z y s ł u ­ g i w a ł y a t r y b u t y w kolorze b i a ł y m , natomiast d r u ż b o m w kolorze czer­ wonym lub różowym . 4 3 4 2 Pierwszy bukiet ślubny otrzymała Anna Gielata (Brenna, ur. 1904) od swoich koleżanek ze Stowarzyszenia Młodzieży Katolickiej. Była to duża wiązanka z roz­ maitych kwiatów, przewiązana białą szarfą z napisem: „Na pamiątkę od druhen bryńskich". Współczesne druhny w czasie ślubu występują w różowych sukniach o mod­ nym kroju. 4 8 7 — Etnografia Polska t. 28/1 �98 K R Y S T Y N A HERMANO WICZ-NOW A K W Brennej i Istebnej w y s t ę p o w a ł y w czasie u r o c z y s t o ś c i weselnych d w i e p a r y s t a r o s t ó w — po jednej parze ze s t r o n y "każdego z m a ł ż o n k ó w . Starostowie nie w y r ó ż n i a l i się w s p o s ó b i s t o t n y s t r o j e m s p o ś r ó d pozo­ s t a ł y c h u c z e s t n i k ó w wesela. M ę ż c z y ź n i w k ł a d a l i na siebie n a j p i ę k n i e j s z e , n a j ł a d n i e j haftowane koszule, sukienne spodnie, czarne brucliki (wią­ zało się to z w i e k i e m ) , o b o w i ą z a n i b y l i do w y s t ą p i e n i a w guniach. N a lewej piersi p r z y p i ę t e m i e l i wońki z m i r t u i b i a ł y c h k w i a t k ó w , prze­ w i ą z a n e b i a ł ą w s t ą ż e c z k ą . B y ł y one znacznie m n i e j s z y c h r o z m i a r ó w od noszonych przez żynicha. Starostowie na b a d a n y m terenie dość w c z e ś n i e zaczęli w y s t ę p o w a ć w g a r n i t u r a c h — b y ł to b o w i e m j u ż w okresie m i ę ­ d z y w o j e n n y m s t r ó j u z n a n y za paradny. Starostom w czasie p e ł n i o n y c h przez n i c h f u n k c j i t o w a r z y s z y ł y ż o n y — zwane s t a r o ś c i n a m i . P a r y sta­ r o s t ó w s t a n o w i ł y zawsze p a r y m a ł ż e ń s k i e . Na Ś l ą s k u C i e s z y ń s k i m w badanych wsiach n a j d ł u ż e j t r a d y c y j n y s t r ó j l u d o w y z a c h o w a ł się j a k o u b i ó r s t a r o ś c i n w czasie wesela. Jeszcze w l a ­ tach 60-tych b i e ż ą c e g o stulecia dość często s t a r o ś c i n y — j a k o jedyne — w y s t ę p o w a ł y w sukniach ś l ą s k i c h i zaczepione. S t r ó j i c h nie p o s i a d a ł jednak specjalnych oznak w y r ó ż n i a j ą c y c h poza j e d n ą , k t ó r ą s t a n o w i ł wianuszek, rodzaj g i r l a n d y z m i r t u i b i a ł y c h k w i a t k ó w , u p i ę t y na gorsie koszulki, t a k samo, j a k w s t r o j u p a n n y m ł o d e j . Rodzice p a r y m ł o d y c h nie posiadali w s t r o j u oznak w y r ó ż n i a j ą c y c h , w y s t ę p o w a l i o n i w strojach o d ś w i ę t n y c h , t a k j a k i pozostali goście. W Beskidzie Ś l ą s k i m b y ł zwyczaj zapraszania na wesela d w u k a t e ­ g o r i i gości — loiesieloioych. i k u jedzeniu. K o b i e t y zapraszane (poza i n ­ n y m i c i ą ż ą c y m i na n i c h o b o w i ą z k a m i ) jako goście wiesielowi zobligowa­ ne b y ł y do w y s t ą p i e n i a w n o w y m f a r t u c h u i czepieniu, c h u s t k ę w i ą z a ł y na klepocz. Starsze k o b i e t y często w y s t ę p o w a ł y w t r a d y c y j n y m s t r o j u g ó r a l s k i m , do k t ó r e g o w i ą z a ł y b i a ł e c h u s t k i na spuszcz. U r o c z y s t o ś c i w e ­ selne od w s z y s t k i c h w y m a g a ł y odpowiedniego s t r o j u — n a j p i ę k n i e j s z e g o , najbogatszego, n a j ł a d n i e j ozdobionego. T a k ż e specjalnym rodzajem f r y ­ zury podkreślały panny wagę uroczystości. Na tę okazję splatały war­ kocze we śtwóro, o ś m i o r o , a nawet d z i e s i ę c i o r o wójek . 4 4 W czasie t r w a n i a wesela n a d c h o d z i ł m o m e n t oczepin, akt p r z y j ę c i a p a n n y m ł o d e j do grona kobiet z a m ę ż n y c h . Po n a ł o ż e n i u mlodusze czepca i z a w i ą z a n i u szatki rożkowej (z b i a ł e g o p ł ó c i e n k a l u b p e r k a l u , ozdobionej na rogach c z a r n y m l u b c z e r w o n y m haftem) wszystkie m ę ż a t k i b i o ­ r ą c e u d z i a ł w t y m o b r z ę d z i e w i ą z a ł y sobie na g ł o w a c h identyczne roz­ kole 45 . Z w y ł ą c z e.niem z m a r ł e g o 4 4 ze s p o ł e c z n o ś c i ż y w y c h w i ą ż e się Skomplikowanego plecenia d o k o n y w a ł y p r z e w a ż n i e plataczki, k t ó r e u m i a ł y w y m y ś l n i e zapleść warkocz. O t a k i m pleceniu w ł o s ó w na dzień M a t k i Boskiej Z i e l ­ nej wspomina m . i n . M . W y s ł o u c h o w a , Matka Boska Zielna w Wiśle, „ T y ­ dzień", dodatek literacki do „ K u r i e r a Lwowskiego", R. 1898, s. 276. M a l i c k i , Strój górali..., s. 61. 4 5 �STROJ LUDOWY 99 w i e l e z w y c z a j ó w . W t y m p r z y p a d k u o b o w i ą z u j e t a k ż e odpowiedni s t r ó j , z a r ó w n o dla osoby z m a r ł e j , j a k i n a j b l i ż s z e j rodziny. Nieboszczyka ubie­ rano n a j c z ę ś c i e j w z g r z e b n ą k o s z u l ę , p ł ó c i e n n e p o r t k i , z w y k l e bez pasa s k ó r z a n e g o , czarny bruclik. W k ł a d a n o t e ż dodatkowo do t r u m n y m o d l i ­ t e w n i k , r ó ż a n i e c , e w e n t u a l n i e p a r ę groszy. K o b i e t y ubierano p r z e w a ż n i e w ciasnochę, kabotek, czarny fortuch drobno p l i s o w a n y i fartuszek. Star­ szym k o b i e t o m w i ą z a n o czarne chustki, m ł o d s z y m j a ś n i e j s z e , g ł o w ę p a n ­ n y z a ś przyozdabiano w i a n k i e m . W czasie upowszechniania się u b i o r ó w miejskich coraz częściej s ł u ż y ł y one za odzienie do t r u m n y , s z c z e g ó l n i e l u d z i o m m ł o d s z y m . Starsi czasami znacznie w c z e ś n i e j p r z y g o t o w y w a l i so­ bie ubranie p o ś m i e r t n e , w k t ó r e g o s k ł a d c z ę s t o w c h o d z i ł y p r z y n a j m n i e j n i e k t ó r e elementy s t r o j u ludowego. Powszechnie o b o w i ą z y w a ł zakaz w i ą z a n i a czegokolwiek na z m a r ł y m , a n a w e t k r z y ż o w a n i a . Nie robiono t e ż w ę z ł ó w na niciach, k t ó r y m i szyto odzież dla z m a r ł y c h . „ T a k i p o t r a f i p o t e m p r z y c h o d z i ć z w y r z u t a m i — coście m n i e tak p o w i ą z a l i , nie m o g ę sie r u s z y ć " (Brenna). S a m o b ó j c ó w k ł a d z i o n o do t r u m n y w t y m , w co b y l i u b r a n i podczas ś m i e r c i . Nie w k ł a d a n o i m ani m o d l i t e w n i k a , ani r ó ż a ń c a . W okresie ż a ł o b y , k t ó r y na t y m terenie nosi miano pokory, n a j b l i ż s i n a l e ż ą c y do r o d z i n y z m a r ł e g o m a n i f e s t o w a l i s w ó j smutek i ż a l po z m a r ­ ł y m t a k ż e noszonym strojem. S z c z e g ó l n i e u w i d a c z n i a ł o się to w strojach kobiecych. Obójki kabotków w i ą z a n o z i e l o n y m i l u b c z a r n y m i tasiemkami, noszono t e ż w y ł ą c z n i e drelichowe, b i a ł e p ł a c h t y . W sukniach ś l ą s k i c h zmieniano n i e b i e s k ą s z e r o k ą golonkę n a s z y t ą d o ł e m na s u k n i na w ę ż s z ą l u b c z a r n ą (Brenna). C h u s t k i w i ą z a n e na b i a ł y c h czepcach m i a ł y p r z y ­ n a j m n i e j t ł o ciemne. Po s a m o b ó j c a c h nie noszono ż a ł o b y . W dotychczas z e b r a n y m m a t e r i a l e b r a k jest i n f o r m a c j i o i s t n i e n i u specjalnych e l e m e n t ó w w stroju, k t ó r e b y ł y noszone j e d y n i e na pewne u r o c z y s t o ś c i . G ł ó w n i e k o l o r y s t y k ą s t r o j u p o d k r e ś l a n o rodzaj u r o ­ c z y s t o ś c i k o ś c i e l n y c h czy t e ż o g ó l n o w i o s k o w y c h . W l i t u r g i i k o ś c i e l n e j w y r ó ż n i a j ą się okresy p e ł n e s m u t k u ( A d w e n t , W i e l k i Post), a t a k ż e czas r a d o ś c i (Boże Ciało, Wielkanoc, Boże N a r o ­ dzenie). Okres Wielkiego Postu i A d w e n t u n o s i ł na b a d a n y m terenie miano pokory. Noszono w t y m czasie s t r ó j w kolorach stonowanych, ciemnych, w y k o n a n y z prostszych g a t u n k ó w t k a n i n , bez z d o b i e ń lub z m a ł ą ich liczbą. S t r ó j u ż y w a n y w ó w c z a s n a w i ą z u j e do s t r o j u noszonego w czasie ż a ł o b y . K o b i e t y o t u l a ł y się drelichowymi uobrusami, które z przodu w i ą z a ł y z i e l o n ą kisteczką (podczas gdy powszechnie u ż y w a ł y r ó ż o w e j l u b czerwonej). Obójki w i ą z a ł y z i e l o n y m i l u b c z a r n y m i tasiem­ k a m i , p a n n y nie w p l a t a ł y w s t ą ż e k w warkocze. M ę ż a t k i w i ą z a ł y na g ł o ­ wach czepce z k o r o n k a m i o p r o s t y c h wzorach, t a k ż e chustki w t y m o k r e ­ sie b y ł y czyste, bez w z o r ó w , p r z e w a ż n i e w kolorze m o d r y m , zielonym, c z a r n y m . Zapaski noszono g ł a d k i e , w stonowanych kolorach. Nie w k ł a ­ dano srebrnej b i ż u t e r i i . �100 K R Y S T Y N A HERMANO WICZ-NO W A K Wszyscy i n f o r m a t o r z y zgodnie s t w i e r d z a j ą , że d a w n i e j bardziej p r z e ­ strzegano z w y c z a j u p o d k r e ś l a n i a noszonym s t r o j e m rodzaju i c h a r a k t e r u ś w i ę t a . Rodzice nie p o z w a l a l i się w t y m czasie u b i e r a ć dzieciom z b y t jasno, sami t a k ż e d o s t o s o w y w a l i s w ó j s t r ó j do rodzaju u r o c z y s t o ś c i . W w i ę k s z y m stopniu przestrzegano n a k a z ó w k o ś c i e l n y c h , a t a k ż e bano się n a r a z i ć na w y ś m i a n i e czy o b m o w ę . P r z e c i w i e ń s t w e m okresu p o k o r y b y ł y ś w i ę t a o charakterze pogodnym, w e s o ł y m . W t y m czasie k o b i e t y u b i e r a ł y się n a j ł a d n i e j , w najbogatsze stroje. W y s t a w n o ś c i ą odzienia i jego j a s n ą k o l o r y s t y k ą p o d k r e ś l a ł y r a ­ dosny n a s t r ó j t a k i c h ś w i ą t , j a k Boże Ciało, Wielkanoc, Boże Narodzenie. G ł ó w n i e z n a j d o w a ł o to odbicie w strojach kobiecych. Czyste i w y k r o c h malone koszulki w y s t a w a ł y spod bogato h a f t o w a n y c h żywotków spiętych z przodu s r e b r n y m i hoczkami. F a r t u c h y p r z y k r y w a j ą c e p r z ó d s u k n i szyte b y ł y z k w i e c i s t y c h , j a s n y c h j e d w a b i . M ę ż a t k i w k ł a d a ł y czepce o n a j b o ­ gatszych k o r o n k a c h n a t a r t y c h ś w i e c ą a ż do p o ł y s k u . N a nich w i ą z a ł y j e d w a b n e c h u s t k i , c z ę s t o z tego samego m a t e r i a ł u , co f a r t u c h y . O d ś w i ę ­ ta noszono szatki spuszczowe. C z ę s t o dla p o d k r e ś l e n i a specjalnie p i ę k n e j k o r o n k i czepcowej w k ł a d a n o pod n i ą pasmo w ł o s ó w l u b c z a r n ą aksa­ m i t k ę . P a n n y z a p l a t a ł y w ł o s y w warkocze o d u ż e j ilości wójek. Jeszcze w latach t r z y d z i e s t y c h m o ż n a b y ł o w d n i uroczyste s p o t k a ć starsze k o ­ b i e t y otulone w p i ę k n e , ćwilichowe uobrusy. M ę ż c z y ź n i z okazji tego rodzaju . ś w i ą t u b i e r a l i się w najparadniejsze koszule z b o g a t y m i h a f t a m i , m ł o d s i do tego w k ł a d a l i czerwone brucliki, starsi czarne, z a m o ż n i e j s i p r z e p a s y w a l i się szerokimi s k ó r z a n y m i pasami. Zwyczaj p o d k r e ś l a n i a bogactwem t r a d y c y j n e g o s t r o j u ( z a r ó w n o g ó r a l ­ skiego, j a k i c i e s z y ń s k i e g o ) i jego o g ó l n ą b a r w ą ś w i ę t a Bożego C i a ł a p r z e t r w a ł w badanych wsiach do dnia dzisiejszego. J e ś l i idzie o p o z o s t a ł e niedziele, t z w . powszednie, to t a k j a k i na inne uroczystsze okazje (np. odpusty, j a r m a r k i ) o b o w i ą z y w a ł s t r ó j o d ś w i ę t n y , ale nie ten najbogat­ szy. W t y m momencie u w i d a c z n i a ł o się m . i n . z r ó ż n i c o w a n i e m a j ą t k o w e . M n i e j z a m o ż n i o s z c z ę d z a l i s t r o j ó w , g d y ż m u s i a ł y i m one w y s t a r c z y ć c z ę ­ sto na c a ł e życie, natomiast bogatsi m o g l i s i ę „ p o k a z a ć " . Częściej w y ­ s t ę p o w a l i o n i w strojach ś w i ą t e c z n y c h , g d y ż posiadali i c h w i ę k s z y z a s ó b . I I I . U W A G I KOŃCOWE W s p ó ł c z e ś n i e m a m y do czynienia z z a n i k a n i e m s t r o j u ludowego j a k o reprezentacyjnego s t r o j u regionalnego. Z rzadka p e ł n i on t y l k o r o l ę u b i o r u o d ś w i ę t n e g o w s z c z e g ó l n y c h p r z y p a d k a c h (np. Boże Ciało) i n o ­ szony jest p r z e w a ż n i e przez k o b i e t y w starszym w i e k u . O g ó l n i e rzecz u j m u j ą c , p r z e k s z t a ł c i ł s i ę on w s t r ó j estradowy ( w swej p e ł n e j , t r a d y ­ c y j n e j formie). W y r a ź n i e zarysowuje się tendencja do zanikania r ó ż n i c w g r a d a c j i s t r o j ó w . W z w i ą z k u ze w z r o s t e m stopy ż y c i o w e j w z r o s ł y w y m a g a n i a �1(11 STROJ LUDOWY stawiane u b i o r o m w y j ś c i o w y m , z d r u g i e j z a ś s t r o n y nie p r z y k ł a d a się tak d u ż e j w a g i j a k n i e g d y ś do s t r o j u niedzielnego, noszonego powszech­ nie. W s p ó ł i s t n i e n i e starych, t r a d y c y j n y c h f o r m s t r o j ó w z n o w ą moclą t y p u miejskiego w y d a j e się p o s i a d a ć wszelkie cechy etapu p r z e j ś c i o w e g o . Proces coraz szybciej n a s t ę p u j ą c y c h z m i a n w k u l t u r z e wsi, odchodzenie l u d z i starszych, wynaszanie i niszczenie a u t e n t y c z n y c h s t r o j ó w , p r o w a ­ dzi nieuchronnie do c a ł k o w i t e j u n i f i k a c j i z o d z i e ż ą t y p u miejskiego. O g ó l n i e stosunek m i e s z k a ń c ó w w s i do s t r o j u regionalnego jest po­ z y t y w n y . U w a ż a n y jest za p i ę k n y , w a r t zachowania, ale p r a k t y c z n i e nie m a w a r u n k ó w na dalsze jego noszenie. Postawa m ł o d y c h i l u d z i star­ szego pokolenia wobec s t r o j u tradycyjnego nie jest j e d n o l i t a . O i l e starsi m i e s z k a ń c y (w szczególności kobiety) c h ę t n i e na r ó ż n e okazje w k ł a d a l i s t r ó j , o t y l e m ł o d s z e pokolenie uznaje go p r a w i e w y ł ą c z n i e za k o s t i u m . Ryc. 6. P a m i ą t k o w e zdjęcie z wczasowiczami, Brenna okres m i ę d z y w o j e n n y Ze zbiorów autorki J e ś l i idzie o p e r s p e k t y w y p r z e t r w a n i a s t r o j u regionalnego, t r a d y c y j ­ nego we w s p ó ł c z e s n e j k u l t u r z e w s i , to w y d a j e się, że j e d y n ą f o r m ę , w j a ­ k i e j m o ż e to n a s t ą p i ć , s t a n o w i k o s t i u m estradowy. S i ł ą f a k t u stroje, k t ó r e p o w s t a j ą w s p ó ł c z e ś n i e , jeśli idzie o k r ó j i s p o s ó b noszenia n a w i ą ­ z u j ą d o ś ć w i e r n i e do t r a d y c j i (lub p r z y n a j m n i e j u s i ł u j ą n a w i ą z y w a ć ) . Natomiast gdy idzie o t k a n i n ę i zdobnictwo, po części t a k ż e zestawy k o ­ lorystyczne, to wprowadzane są r ó ż n e g o t y p u innowacje, często spowo- �102 K R Y S T Y N A HERMANOWICZ-NOWAK 4 6 dowane w a r u n k a m i o b i e k t y w n y m i l u b m o d ą . W t y m k o n t e k ś c i e n a l e ż y s z c z e g ó l n i e p o d k r e ś l i ć d u ż ą r o l ę z e s p o ł ó w f o l k l o r y s t y c z n y c h . Z jednej s t r o n y p r z e c h o w u j ą one stroje, d o k ł a d a j ą s t a r a ń do zachowania i c h a u t e n t y c z n o ś c i , z drugiej z a ś p e ł n i ą r o l ę p r o p a g a t o r s k ą , p o d t r z y m u j ą zna­ j o m o ś ć s t r o j u tradycyjnego oraz d u m ę z jego posiadania, s z c z e g ó l n i e w ś r ó d przedstawicieli m ł o d s z e g o pokolenia. Bliższe zapoznanie się z u b i o r e m i jego f o r m a m i uwidacznia, że za­ r ó w n o k s z t a ł t j a k i m a t e r i a ł , zdobnictwo, k o l o r y s t y k a p o s z c z e g ó l n y c h e l e m e n t ó w nie m o g ł y b y ć dowolne. P o d l e g a ł y one p e w n y m od d a w n a u s t a l o n y m kanonom i wszyscy z o b o w i ą z a n i b y l i do i c h przestrzegania. W y s t ę p u j ą c e r ó ż n i c e s t a n o w i ł y informacje o jednostce w kategoriach k u l t u r o w o - s p o ł e c z n y c h . B y ł y pewnego rodzaju znakiem, z a k o d o w a n ą i n f o r ­ m a c j ą , po rozszyfrowaniu k t ó r e j otoczenie d o w i a d y w a ł o się o p r z y n a l e ż ­ ności stanowej danej osoby, j e j - s y t u a c j i m a j ą t k o w e j , w i e k u , stanie c y ­ w i l n y m , p e ł n i o n e j f u n k c j i w społeczności i t p . 4 7 Z czasem do tradycyjnego stroju ludowego p r z e d o s t a w a ł a się coraz to w i ę k s z a ilość e l e m e n t ó w o d z i e ż y t y p u miejskiego, k t ó r e z o s t a ł y zasy­ m i l o w a n e j e d y n i e c z ę ś c i o w o . M i e j s k i u b i ó r w coraz szybszym tempie w y p i e r a u b i o r y t r a d y c y j n e . T w o r z y się s p o ł e c z e ń s t w o globalne, z o s t a j ą p r z e ł a m y w a n e resztki izolacji wsi, z a r ó w n o w sferze m a t e r i a l n e j j a k i pozamaterialnej. System z n a k ó w o b o w i ą z u j ą c y c h dotychczas t r a c i s w ą j e d n o z n a c z n o ś ć , u l e g a j ą c dezintegracji w r a z z c a ł ą k u l t u r ą l u d o w ą . W i e ­ le s p o ś r ó d o b r z ę d ó w i n t e g r u j ą c y c h n i e g d y ś c a ł e s p o ł e c z e ń s t w o staje się obecnie ściśle r o d z i n n y m i . N a s t ę p u j e i n d y w i d u a l i z a c j a z n a k ó w , k t ó r e z a c z y n a j ą f u n k c j o n o w a ć w coraz mniejszych grupach, j e d y n i e dla i c h przedstawicieli m a j ą c j a k i e ś znaczenie. Informacje, k t ó r y c h d a w n i e j do­ s t a r c z a ł o u w a ż n e obejrzenie s t r o j u w r a z z jego elementami, obecnie zdo­ b y w a się i n n ą d r o g ą . W sytuacji, gdy szybko u l e g a j ą k a p r y s o m m o d y r ó ż n e e l e m e n t y odzienia (przeznaczonego na co d z i e ń l u b od ś w i ę t a ) , nie m a czasu na powstawanie tak rozbudowanej, j a k n i e g d y ś , w a r s t w y znaczeniowej. K r y s t y n a Hermanowicz-Nowak VOLKSTRACHT Zusammenfassung Die Volkstracht — die representative Kleidungsvariante, erfüllt i m zeitgenossischen Dorf die Rolle eines Schauspielkostiims und ist immer seltener die bei den groSten Feierlicllkeiten getragene Festkleidung. Einige Elemente der Volkstracht 4 5 Wchodzą w m o d ę nowe tkaniny, takie jak szyfony i nylony (szyje się z nich kabotki); fartuchy i chustki nylonowe ozdabiane b y ł y przez pewien czas p o ł y s k l i ­ w y m proszkiem, a ostatnio na chustkach malowano olejnymi f a r b a m i k w i a t y . B o g a t y r i e w , Semiotyka kultury..., s. 83. 4 7 �STROJ LUDOWY 103 k a n n man noch i n der K l e i d u n g alterer Frauen antreffen, die sie i n die Kirche, oder w á h r e n d besonders wichtiger Feierlichkeiten, z. B . Hochzeiten, tragen. Das nahere Kennenlernen der K l e i d u n g und ihrer Formen macht sichtbar, daB sowohl ihre F o r m , ais auch der Stoff der Schmuck, die K o l o r i s t i k der einzelnen Teile' nicht w i l l k ü r l i c h gewahlt werden konnten. Sie beruhten auf gewissen, seit langem festgelegten Prinzipien, die von alien eingehalten werden muBten. Die a u í t r e t e n d e n Unterschiede waren Nachrichten i n kulturell-gesellschaftlichen K a t e gcrien ü b e r ihren Trager. Sie w a r e n eine gewisse A r t v o n Zeichen, einer chiffrierten Nachricht, nach d e r e ń E n t s c h l ü s s e l u n g die Umgebung ü b e r die Standeszugehorigkeit der entsprechenden Person, ihre okonomische Situation, das A l t e r , den Zivilstand, die i n der Gesellschaft a u s g e ü b t e F u n k t i o n usw. Bescheid wuBte. M i t der V e r b r e i t u n g der K l e i d u n g stadtischen Typs verschwanden einige f r ü h e r von der Volkstracht e r f ü l l t e n F u n k t i o n e n (z. В . die m i t dem Zivilstand v e r b u n denen), wahrend andere von i h r ü b e r n o m m e n w u r d e n (z. B . die Bezeichnung des Besitzstandes). Allgemein ist das Verhaltnis der Bewohner zur Regionaltracht positiv, sie gilt ais schon, der E r h a l t u n g wert, aber praktisch bestehen keine Moglichkeiten für ihre weitere Nutzung. W á h r e n d die alteren Dorfbewohner, besonders die Frauen, sie gern noch zu verschiedenen A n l á s s e n trugen, sehen die jungen i n ihnen fast ausschliefflich eine Theaterverkleidung. Wenn es u n die Ü b e r l e b e n s p e r s p e k t i v e n der traditionellen Regionaltracht i n der zeitgenossischen D o r f k u l t u r geht, scheint es, dafi dies n u r i n der F o r m eines T h e a t e r k o s t ü m s geschehen kann. Die Koexistenz alter, traditioneller Trachtformen m i t der neuen stadtischen Mode auf dem erforschten Gebiet scheint alle Eigenschaften einer Ü b e r g a n g s e t a p p e •¿U besitzen. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ec736f917f049a5cd8de36a6fa2dc581.pdf f9106547f4119222f4237a80b6186002 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1167 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1075 Title A name given to the resource Ogólna charakterystyka regionu / ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.1, s.17-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szromba-Rysowa, Zofia; Tylkowa, Danuta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X i V I I I , z. 1 P L I S S N 0071-1861 Z O F I A S Z R O M B A - R Y S O W A , D A N U T A TYLKÓW A OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA REGIONU 1 Beskid Ś l ą s k i , najbardziej na z a c h ó d w y s u n i ę t a c z ę ś ć K a r p a t , w c h o d z i w s k ł a d B e s k i d ó w Zachodnich. Podzielony jest g r a n i c ą p a ń s t w o w ą p o ­ m i ę d z y P o l s k ą a C z e c h o s ł o w a c j ą , na k t ó r e j terenie znajduje się w i ę k s z a c z ę ś ć tego m a s y w u g ó r s k i e g o . N a obszarze P o l s k i Beskid Ś l ą s k i od p ó ł ­ nocy o b r z e ż o n y jest P o g ó r z e m Ś l ą s k i m , od wschodu K o t l i n ą Ż y w i e c k ą , z a c h o d n i ą z a ś i p o ł u d n i o w ą jego g r a n i c ę stanowi granica p a ń s t w a . W ś r ó d pasm g ó r s k i c h Beskidu Ś l ą s k i e g o w y m i e n i ć n a l e ż y grzbiet C z a n t o r i i - S t o ż k a (980-997 m n.p.m.), g r u p ę Baraniej G ó r y (1214-1250 m n.p.m.) oraz K l i m c z o k a (1119 m n.p.m.), k t ó r y c h wzniesienia r o z d z i e l a j ą p o s z c z e g ó l n e m i e j s c o w o ś c i tego regionu. N a l e ż ą do n i c h : Brenna, W i s ł a oraz Istebna, J a w o r z y n k a i K o n i a k ó w . Brenna, oddzielona wzniesieniem K l i m c z o k a , graniczy z P o g ó r z e m Ś l ą s k i m . G ó r y O r ł o w a i B u k o w a s t a n o w i ą g r a n i c ę p o m i ę d z y W i s ł ą a Brenna, za p r z e ł ę c z ą K u b a l o n k a z a ś zlokalizowane s ą t r z y najbardziej w y s u n i ę t e na p o ł u d n i e wsie, a m i a n o w i c i e Istebna, Ja­ w o r z y n k a i K o n i a k ó w , s t a n o w i ą c e j e d n o l i t y geograficznie kompleks tego r e g i o n u i o k r e ś l a n e j a k o wsie „ z a K u b a l o n k a " . Przez B e s k i d Ś l ą s k i prze­ chodzi europejski d z i a ł w ó d p o m i ę d z y B a ł t y k i e m a M o r z e m C z a r n y m . T u b o w i e m w y p ł y w a rzeka W i s ł a (utworzona z p o t o k ó w B i a ł e j i Czarnej W i s e ł k i ) ze s w y m i l i c z n y m i d o p ł y w a m i , j a k n p . Brennica, n a s t ę p n i e Olza, z a s i l a j ą c a z l e w n i ę O d r y oraz p r z e p ł y w a j ą c a przez w i e ś J a w o r z y n k ę Czadeczka, k t ó r a poprzez K i s u c z ę i W a g wpada do D u n a j u . T e r e n B e s k i d u Ś l ą s k i e g o historycznie z w i ą z a n y b y ł z K s i ę s t w e m C i e ­ s z y ń s k i m , k t ó r y m w ł a d a ł a a ż do 1625 r . ś l ą s k a l i n i a P i a s t ó w . Po ś m i e r c i ostatniego k s i ę c i a tego r o d u r z ą d y o b j ę ł a jego siostra E l ż b i e t a L u k r e c j a , po k t ó r e j zgonie w 1653 r . K s i ę s t w o C i e s z y ń s k i e p r z e s z ł o w r ę c e d y n a s t i i H a b s b u r g ó w , r z ą d z ą c e j j u ż w c z e ś n i e j na terenie W ę g i e r i Czech. T y m 2 1 W charakterystyce regionu uwzględniono tylko te elementy, które s ą pomocne przy interpretacji omawianych zagadnień kulturowych. Geomorfologia Polski, t. 1: Polska Południowa. Góry i Wyżyny, praca zbio­ rowa pod red. M. Klimaszewskiego, Warszawa 1972, s. 71 n. 2 2 — Etnografia Polska t. 28/1 �18 Z O F I A S Z R O M B A - R Y S O W A , D A N U T A TYLKÓW A 3 s a m y m z a s i ę g j e j panowania p o w i ę k s z y ł się o Ś l ą s k C i e s z y ń s k i , n a terenie k t ó r e g o Habsburgowie u t w o r z y l i w i e l k i e l a t y f u n d i u m , t z w . K o ­ m o r ę C i e s z y ń s k ą . P o l i t y k a jej p o w a ż a n i e z a w a ż y ł a na stosunkach s p o ł e c z no-gospodarczych tego obszaru, w t y m r ó w n i e ż g ó r a l i ś l ą s k i c h , p r z y c z y ­ n i a j ą c się do l i k w i d a c j i s z a ł a ś n i c t w a . W e w ł a d a n i u A u s t r i i Ś l ą s k C i e ­ s z y ń s k i p o z o s t a ł do 1918 r. Po z a k o ń c z e n i u I w o j n y ś w i a t o w e j i u s t a l e n i u g r a n i c y p o m i ę d z y P o l s k ą i C z e c h o s ł o w a c j ą w 1920 г., k i e d y to n a s t ą p i ł p o d z i a ł Ś l ą s k a C i e s z y ń s k i e g o m i ę d z y o b y d w a w y m i e n i o n e kraje, a n a ­ s t ę p n i e p r z y ł ą c z e n i u do Polski w 1922 r. części G ó r n e g o Ś l ą s k a , i n t e ­ r e s u j ą c y nas obszar z n a l a z ł się w w o j e w ó d z t w i e ś l ą s k i m . Po I I w o j n i e ś w i a t o w e j n a l e ż a ł on do w o j e w ó d z t w a ś l ą s k o - d ą b r o w s k i e g o , a n a s t ę p n i e katowickiego, od 1975 r. z a ś do nowo utworzonego w o j e w ó d z t w a b i e l s k o -bialskiego. Proces zasiedlania Beskidu Ś l ą s k i e g o zaczyna się prawdopodobnie w X V w . Po przetrzebieniu l a s ó w na n i ż s z y c h terenach K s i ę s t w a C i e ­ s z y ń s k i e g o z a c z ę t o z a k ł a d a ć osady na obszarach g ó r s k i c h . P i e r w s i osad­ n i c y b y l i to przypuszczalnie zbiegowie z p o s i a d ł o ś c i szlacheckich ze Ś l ą s k a G ó r n e g o i p ó ł n o c n y c h części Ś l ą s k a C i e s z y ń s k i e g o . D u ż ą r o l ę w osad­ n i c t w i e tego obszaru o d e g r a ł a l u d n o ś ć w o ł o s k a , k t ó r a p o j a w i ł a się t u t a j w X V I w . L a s y beskidzkie d a w a ł y r ó w n i e ż schronienie p r z e ś l a d o w a n e j w czasie k o n t r r e f o r m a c j i l u d n o ś c i protestanckiej. Z p o c z ą t k i e m X V I I w . , za panowania k s i ę c i a A d a m a W a c ł a w a , k t ó r y p o w r ó c i ł na ł o n o k o ś c i o ł a katolickiego, w z m o g ł y się w a ś n i e r e l i g i j n e . K s i ą ż ę t e n n a k a z a ł l u d n o ś c i p o w r ó t do k a t o l i c k i c h p r a k t y k r e l i g i j n y c h , u s u w a j ą c z K s i ę s t w a e w a n ­ g e l i k ó w , k r y j ą c y c h się po lasach, aby z a c h o w a ć s w ą w i a r ę . T a m zosta­ w i a n o i c h w spokoju, g d y ż o s i e d l a j ą c się p r z y n o s i l i k s i ę c i u d o c h ó d z z i e ­ m i , d o t ą d nie d a j ą c e j p o ż y t k u . S z c z e g ó l n i e widoczne jest to na t e r e n i e W i s ł y , k t ó r a r o z r a s t a ł a się bardzo szybko j a k o w i e ś o znacznej przewadze mieszkańców wyznania ewangelickiego . 4 5 6 N a j s t a r s z ą w s i ą B e s k i d u Ś l ą s k i e g o jest B r e n n a , p o w s t a ł a z k o ń c e m X V l u b z p o c z ą t k i e m X V I w., p r z y c z y m w e d ł u g u r b a r z a z 1567 r. i s t n i a ł o t u ­ taj dziedziczne „ w ó j t o s t w o w r a z z k a r c z m ą , w y s z y n k i e m p i w a , r y b n i k a m i , z m ł y n e m o j e d n y m kole, p r a w e m b r a n i a w o d y do niego z B r e n n i c y * Przypomnieć należy, iż Śląsk pod panowaniem czeskim znalazł się w 1339 г., kiedy to Kazimierz Wielki zrzekł się go na rzecz Jana Luksemburczyka; zob. F . P op i o ł e k , Historia Śląska od pradziejów do 1945 roku, Katowice 1972, s. 51. * F . P o p i o ł e k , Historia osadnictwa w Beskidzie Śląskim, Katowice 1939, s. 30; B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , Gospodarka pasterska w Beskidzie Ślą­ skim, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 8-9: 1950/1951, s. 182. Ludność ta bowiem przerabiając wyrobiska na łąki wypasała na nich b y d ł o płacąc księciu za każdą wypasaną sztukę; zob. F . P o p i o ł e k , Początki zasiedlania Beskidów Śląskich, [w:] Beskid Śląski, R. 4: 1933, s. 38. F . P o p i o ł e k , Wisła Cieszyńska i jej przeszłość, „Zaranie Śląskie", R. 13: 1937, z. 3, s. 137. Б e �Rys. D. Tylkowa �20 ZOFIA SZBOMBA-RYSOWA, DANUTA T Y L K O W A 7 i paszenia ś w i ń w g ó r a c h w lasach b u k o w y c h " . B r e n n a p o c z ą t k o w o b y ł a w s i ą s z l a c h e c k ą , w u r b a r z u z 1621 r . f i g u r u j e z a ś j a k o w i e ś k s i ą ż ę c a z f o l w a r k i e m i h u t ą s z k ł a . W c i ą g u X V I I w . osiedlali się t a m n o w i miesz­ k a ń c y , r e k r u t u j ą c y się m i ę d z y i n n y m i ze z b i e g ó w p o l i t y c z n y c h i r e l i ­ g i j n y c h . Istebna i J a w o r z y n k a po raz p i e r w s z y w y m i e n i o n e z o s t a ł y w r e ­ jestrze u r b i a l n y m r o z p o c z ę t y m w 1621 г., a u k o ń c z o n y m w 1653 r . P o ­ dane t a m s ą z a r ó w n o liczba m i e s z k a ń c ó w , j a k t e ż i i c h o b o w i ą z k i wobec k s i ę c i a . Nieco w c z e ś n i e j , bo w 1615 г., zanotowana jest j e d n a z n a j ­ w i ę k s z y c h miejscowości Beskidu Śląskiego, a mianowicie Wisła, k t ó r a w 1643 r . s t a ł a się g m i n ą . N a j m ł o d s z ą i n a j w y ż e j p o ł o ż o n ą w s i ą tego obszaru jest K o n i a k ó w , k t ó r y p o w s t a ł z p o c z ą t k i e m X V I I I w . w o b r ę b i e Istebnej, poprzez t r z e b i e ż l a s ó w . O s a d ą g m i n n ą s t a ł się w 1816 r. K o ­ niaków . 8 9 1 0 Istebna w r a z z s ą s i e d n i m i w s i a m i , t j . J a w o r z y n k ą i K o n i a k o w e m , p o c z ą t k o w o n a l e ż a ł a do p a r a f i i w J a b ł o n k o w i e . J a b ł o n k ó w , b ę d ą c y od 1920 r. w granicach C z e c h o s ł o w a c j i , s t a n o w i ł do tego czasu c e n t r u m ad­ m i n i s t r a c y j n e , gospodarcze i k u l t u r a l n e d l a w s i p o ł o ż o n y c h „ z a K u b a l o n k ą " . W Istebnej kośeiół zbudowano dopiero w 1720 r. S ł u ż y ł on miesz­ k a ń c o m w y m i e n i o n y c h w s i a ż do 1794 г., k i e d y to na jego miejsce postawiono n o w y , m u r o w a n y kościół w r a z z p l e b a n i ą . Z k o ś c i o ł e m w i ą ­ ż ą się t e ż p o c z ą t k i szkolnictwa w Istebnej, w 1720 r. b o w i e m p r z y w s p o m ­ n i a n y m d r e w n i a n y m k o ś c i ó ł k u w y b u d o w a n o pomieszczenie dla w i k a r e g o 7. J a b ł o n k o w a , p r z y j e ż d ż a j ą c e g o t u co t r z e c i ą n i e d z i e l ę z n a b o ż e ń s t w e m . W d o m u t y m uczono dzieci c z y t a ć i l i c z y ć . W 1782 r. w y b u d o w a n o p r z y probostwie p i e r w s z ą s z k o ł ę d r e w n i a n ą . S z k o ł a m u r o w a n a w Istebnej p o w s t a ł a w 1817 г., p r z y c z y m n o w y b u d y n e k szkolny w y b u d o w a n o w 1896 r. B y ł a to s z k o ł a czteroklasowa, k t ó r a za c z a s ó w I I Rzeczypospo­ l i t e j s t a ł a się s z e ś c i o k l a s o w ą . Obecny, nowoczesny b u d y n e k w y b u d o ­ w a n o w c e n t r u m w s i w latach t r z y d z i e s t y c h naszego stulecia. Ponadto —• j a k i w i n n y c h wsiach beskidzkich — d z i a ł a j ą p e r y f e r y j n e s z k o ł y d l a dzieci m i e s z k a j ą c y c h w o k o l i c z n y c h p r z y s i ó ł k a c h . W Istebnej s ą to s z k o ł y na W i l c z e m i Ł ą c z y n i e . W B r e n n e j , gdzie p o c z ą t k i s z k o l n i c t w a i p i e r w s z y kościół s i ę g a j ą 1785 г., s z k o ł y f i l i a l n e zlokalizowane s ą w B u k o w e j i L e ­ śnicy. u 1 2 1 3 P o d s t a w ą egzystencji m i e s z k a ń c ó w Beskidu Ś l ą s k i e g o b y ł a hodowla. 7 P o p i o ł e k , Historia..,, s. 109. F . P o p i o ł e k , Powstanie najmłodszych wsi beskidzkich, „Zaranie Śląskie", R. 12: 1936, z. 1, s. 2. P o p i o ł e k , Wisła.,., s. 135 n. P o p i o ł e k , Początki..., s. 44; Sęk [P. Z a w a d a], Koniaków, „Gwiazdka Cieszyńska", R . 89: 1936, nr 29, s. 5. "Popiołek, Powstanie..., s. 12; J . Z a h r a d n í k , Nasza wieś Istebna. Przyczynki do osadnictwa Śląska Cieszyńskiego, Cieszyn 1930, s. 6-7. Parę lat z szkolnictwa w Istebnej, „Ziemia Śląska", R. 6: 1932, nr 2, s. 2. Ibidem. 8 9 1 0 12 18 �21 OGÓLNA C H A R A K T E R Y S T Y K A R E G I O N U Nieurodzajna ziemia nie m o g ł a b o w i e m s t a n o w i ć g ł ó w n e g o ź r ó d ł a u t r z y ­ mania. S t ą d d ą ż o n o stale do p o w i ę k s z a n i a t e r e n ó w w y p a s o w y c h i swo­ bodnego korzystania z l a s ó w . Dzielono w i ę c g r u n t y i p r z e k s z t a ł c a n o zbo­ cza g ó r s k i e n a pastwiska oraz ł ą k i . W t e n s p o s ó b p o d n o s i ł a się w B e s k i ­ dzie Ś l ą s k i m granica osadnictwa. P o c z ą t k o w o K o m o r a C i e s z y ń s k a nie s p r z e c i w i a ł a się t y m poczynaniom g ó r a l i ś l ą s k i c h , w i d z ą c w t y m dodat­ kowe ź r ó d ł o d o c h o d ó w . W X V I I w . i w 1 p o ł . X V I I I w . r o z w i j a ł a się z a r ó w n o h o d o w l a b y d ł a , j a k i pasterstwo. W 1748 r. w y s z ł o r o z p o r z ą ­ dzenie cesarskie z a l e c a j ą c e s p r z e d a ż p o d d a n y m pastwisk, ł ą k i p ó l l e ś ­ n y c h w r a z z p r a w e m t r z y m a n i a na n i c h o k r e ś l o n e j ilości b y d ł a w a ł a skiego (owiec i k ó z ) w zamian za czynsz . B y ł to —• j a k pisze B . K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a — z ł o t y okres s z a ł a ś n i c t w a na Ś l ą s k u . W 2 p o ł . 1 4 1 5 1 6 X V I I I w . sytuacja u l e g ł a jednak zasadniczej zmianie w z w i ą z k u z r o z ­ w o j e m gospodarki l e ś n e j , k t ó r a dla H a b s b u r g ó w s t a ł a się bardziej k o ­ rzystna, a n i ż e l i czynsz o p ł a c a n y przez g ó r a l i . W i e l k a w ł a s n o ś ć r e a l i z u j ą c a w t y m czasie zalesianie B e s k i d u Ś l ą s k i e g o rozpoczyna o s t r ą w a l k ę z c h ł o ­ p a m i , r u g u j ą c i c h z o b s z a r ó w s e r w i t u t o w y c h i n a k ł a n i a j ą c do z a m i a n y wysoko p o ł o ż o n y c h w g ó r a c h ł ą k i pastwisk na inne tereny, w w y p a d k u z a ś o p o r u ze s t r o n y g ó r a l i czyniono i m t r u d n o ś c i b ą d ź przez z a c i e ś n i a n i e granic, b ą d ź t e ż przez z a m y k a n i e d o s t ę p u do p a s t w i s k . Przez c a ł y X I X w . s z a ł a ś n i c t w o w Beskidzie Ś l ą s k i m c h y l i się k u u p a d k o w i . W 1863 r . u k a z a ł się patent cesarski d o t y c z ą c y l i k w i d a c j i pasterstwa. W p r o w a d z o n y ostatecznie w 1872 r . p r z y c z y n i ł się w y d a t n i e do w z m o ż e n i a r u c h u emigracyjnego do Z a g ł ę b i a K a r w i ń s k o - O s t r a w s k i e g o , F r a n c j i oraz A m e r y k i P ó ł n o c n e j . C i ę ż k ą s y t u a c j ę l u d n o ś c i g ó r a l s k i e j p o g ł ę b i ł y w po­ ł o w i e X I X w . k l ę s k i elementarne. W 1846 r . p r z y s z ł a b o w i e m zaraza na z i e m n i a k i , n a s t ę p n i e głód, k t ó r y d o p r o w a d z i ł do w y b u c h u t y f u s u , d z i e s i ą t k u j ą c e g o l u d n o ś ć Beskidu Ś l ą s k i e g o . Upadek s z a ł a ś n i c t w a d o t k n ą ł z w ł a s z c z a n a j z a m o ż n i e j s z ą część w a r ­ s t w y c h ł o p s k i e j , p o z b a w i a j ą c j ą znacznych t e r e n ó w w y p a s o w y c h . T y m s a m y m p r z y c z y n i ł się on do n i w e l a c j i i s t n i e j ą c y c h t a m jeszcze w p o ł o ­ wie X V I I I w . poważnych różnic m a j ą t k o w y c h . Stratyfikacja społeczna m i e s z k a ń c ó w wsi Beskidu Śląskiego p r z e d s t a w i a ł a się w ó w c z a s n a s t ę 1 7 1 8 1 9 u J . C h l e b o w c z y k , Szałaśnictwo г gospodarka leśna w Beskidzie Śląskim w dobrach Komory Cieszyńskiej u schyłku feudalizmu do 1800 г., [w:] Studia i materiały z dziejów Śląska, t. 5, Wrocław 1963, s. 12; F . P o p i o ł e k , Studia z dziejów Śląska Cieszyńskiego, Katowice 1958, s. 76. L . S a w i c k i , Szałaśnictwo na Śląsku Cieszyńskim, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", t. 14: 1919, dz. 3, s. 145. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , op. cit., s. 189. S a w i c k i , op. cit., s. 155; F . P o p i o ł e k , Szkice z dziejów chłopów w Be­ skidzie Śląskim, „Sobótka", R. 9: 1954, s. 391-458; Z a h r a d n í k , op. cit., s. 7. " S a w i c k i , op. cit., s. 153. J . C h l e b o w c z y k , Różnicowanie i początki kapitalistycznego Rozwarst­ wienia wsi cieszyńskiej u schyłku feudalizmu, [w:] Studia i materiały z dziejów Śląska, t. 3, Wrocław 1960, s. 125. 1 6 1 6 1 7 1 9 �ZOFIA SZROMBA-RYSOWA, DANUTA T Y L K O W A 22 p u j ą c o : n a j z a m o ż n i e j s z ą w a r s t w ę s p o ł e c z n ą n a t y m obszarze t w o r z y l i gazdowie, t j . kmiecie p o s i a d a j ą c y gospodarstwa r o l n e l i c z ą c e około 50 j o c h ó w , c z y l i m n i e j w i ę c e j 30 ha, p a r ę k o n i , t e r e n y wypasowe oraz cze­ l a d ź . Z a m i e s z k i w a l i o n i n a j c z ę ś c i e j c e n t r u m w s i , podobnie j a k zagrodnicy, p o s i a d a j ą c y nadto ł ą k i o t r z y m y w a n e z s e r w i t u t ó w . Po l i k w i d a c j i szał a ś n i c t w a pod koniec X I X w . uzyskane ł ą k i przerabiano na p o l a u p r a w ­ ne. Przez budowanie t a m c h a ł u p i osiedlanie s i ę n a s t a ł e t w o r z o n o w a r ­ s t w ę c h a ł u p n i k ó w . W t e n s p o s ó b p o w s t a w a ł y liczne p r z y s i ó ł k i , t a k charakterystyczne d l a w s i beskidzkich. 2 0 G ł ó w n y t r z o n w s i zamieszkiwany zazwyczaj przez n a j z a m o ż n i e j s z ą w a r s t w ę w e wsiach „ z a K u b a l o n k ą " o k r e ś l a n y b y ł j a k o dziedzina. W Istebnej u s y t u o w a n y on b y ł po l e w e j stronie r z e k i Olzy, n a p o ł u d n i o ­ w y c h stokach Z ł o t e g o G r o n i a — n a j w y ż s z e g o wzniesienia tej miejsco­ w o ś c i . Gospodarstwa tej p a r t i i w s i skupione s ą w t z w . dworach, będących p o z o s t a ł o ś c i ą d a w n e j w s p ó l n o t y gospodarczej, z w i ą z a n e j z d a n y m t e r y ­ t o r i u m i zrzeszającej k i l k a w pobliżu m i e s z k a j ą c y c h rodzin. Oznaczają one z w a r t e skupisko z a g r ó d z l o k a l i z o w a n y c h na n i e d u ż y m terenie. W e ­ d ł u g opisu z 1896 r . „ m i e s z k a ń c y p o s z c z e g ó l n y c h d w o r ó w k o r z y s t a j ą ze w s p ó l n y c h l a s ó w , pastwisk, u w a ż a j ą place, na k t ó r y c h s t o j ą i c h zabudo­ wania, za w ł a s n o ś ć z b i o r o w ą i z b i o r o w y m i t e ż s i ł a m i p r z e p r o w a d z a j ą do s k u t k u trudniejsze p r z e d s i ę w z i ę c i a i ulepszenia w gospodarstwie" . N a ­ z w y d w o r ó w w Istebnej p o c h o d z ą od p i e r w s z y c h o s a d n i k ó w . T a k w i ę c w y s t ę p u j ą t u m i ę d z y i n n y m i H a r a t y k i , M i c h a ł k i , K u b a l e , B u r o w i e , Gaz u r o w i e i t p . Podobnie przedstawia s i ę to w Jaworzynce. W K o n i a k o w i e natomiast o k r e ś l e n i a d w o r ó w z w i ą z a n e s ą z n a z w a m i ł ą k , z d a r z e ń l u b p r z e d m i o t ó w . I t a k jest t u t z w . W y d z i e r a c z k a — teren, o k t ó r y toczone b y ł y spory rodzinne, L e g i e r y — p o c h o d z ą c e od l e g a r ó w , Bagno i t p . a l 2 2 .Gospodarstwa c h a ł u p n i c z e w Istebnej zlokalizowane s ą przede w s z y s t ­ k i m w p ó ł n o c n e j części w s i , na t z w . Zaolziu, po p r a w e j stronie O l z y . P o w s t a ł y one — j a k j u ż wspomniano — z z a m i a n y ł ą k na pola u p r a w n e , t w o r z ą c w t e n s p o s ó b liczne p r z y s i ó ł k i zwane „ ł ą k a m i " , j a k na p r z y k ł a d M l a s k a w k a , Pietroszonka, Ł ą c z y n a , W i l c z e i t p . T r z e c i ą o s a d n i c z ą c z ę ś ć Istebnej, a zarazem n a j s t a r s z ą , s t a n o w i ą Jasnowice, p o ł o ż o n e n a d p o t o k i e m Olecka i w y s u n i ę t e na p o ł u d n i o w y za­ c h ó d . I c h nazwa w y w o d z i s i ę prawdopodobnie od s e k t y r e l i g i j n e j , c h r o ­ n i ą c e j s i ę t a m w g ł ą b l a s ó w przed p r z e ś l a d o w a n i a m i . U k ł a d osadniczy B r e n n e j r ó ż n i się od trzech w s i p o ł o ż o n y c h n a p o ­ ł u d n i e od K u b a l o n k i , t j . Istebnej, J a w o r z y n k i i K o n i a k o w a . C e n t r u m w s i r o z c i ą g a się w z d ł u ż d o l i n y B r e n n i c y , gdzie skupione s ą n a j w i ę k s z e 2 3 M C h l e b o w c z y k , Różnicowanie..., M. W y s ł o u c h ó w a, Ze śląskiej riera Lwowskiego", R. 4: 1896, s. 399. S ęk, op. cit. 2 1 и *» P o p i o ł e k , Powstanie..., s. 2. s. 136; P o p i o ł e k , Wisła..., . 137-145. ziemi, „Tydzień", dodatek literacki „ K u ­ s �OGÓLNA C H A R A K T E R Y S T Y K A R E G I O N U 23 gospodarstwa z b l i ż o n e s t r u k t u r ą u p r a w do w s i o charakterze p o d g ó r s k i m . N a terenie B e s k i d u Ś l ą s k i e g o t y l k o b o w i e m one u p r a w i a j ą p s z e n i c ę o z i ­ m ą . Osadnictwo r o z c i ą g a s i ę t a m ponadto w z d ł u ż d o p ł y w ó w B r e n n i c y , •takich j a k na p r z y k ł a d L e ś n i c a , B u k o w a , H o ł c y n a . Dolne p a r t i e t y c h •dolin m a j ą podobny charakter osadniczy, j a k c e n t r u m w s i . Osadnictwo bardziej rozproszone, z a j m u j ą c e stoki w y m i e n i o n y c h d o l i n , posiada ge­ n e z ę a n a l o g i c z n ą do o m a w i a n y c h w y ż e j w s i g ó r s k i c h „ z a K u b a l o n k a " , t o znaczy w i e l e z l o k a l i z o w a n y c h t a m gospodarstw p o w s t a ł o z osadnic­ t w a sezonowego. W a r u n k i ś r o d o w i s k o w e w s i Beskidu Ś l ą s k i e g o , a m i a n o w i c i e u k s z t a ł ­ t o w a n i e terenu, k l i m a t oraz szata r o ś l i n n a , w y w a r ł y w p ł y w na stosunki gospodarcze regionu. K l i m a t B e s k i d u Ś l ą s k i e g o — w ł a ś c i w y dla strefy g ó r s k i e j — c h a r a k t e r y z u j e s i ę z n a c z n ą ilością o p a d ó w atmosferycznych. I c h o b f i t o ś ć sprzyja w d u ż y m stopniu r o z w o j o w i l a s ó w , k t ó r e s t a n o w i ą 6 0 % o g ó ł u p o w i e r z c h n i tego r e g i o n u . Ś r o d o w i s k o geograficzne w p ł y w a na r o z w ó j gospodarczy oraz m o ż l i w o ś c i p r o d u k c y j n e tego obszaru, k t ó ­ r y — w e d ł u g J. K u b i c y — zaliczany jest do V r e j o n u p r o d u k c y j n e g o P o l s k i P o ł u d n i o w e j o kompleksie g l e b o w o - u p r a w o w y m t r a w i a s t o - o w s i a n y m . W p r o d u k c j i r o l n e j B e s k i d u Ś l ą s k i e g o p r i o r y t e t o w e miejsce z a j ­ m u j e u p r a w a owsa i j ę c z m i e n i a , a z r o ś l i n o k o p o w y c h z i e m n i a k i oraz r o ś l i n y pastewne. Teren ten, j a k w i ę k s z o ś ć o b s z a r ó w g ó r s k i c h , charak­ t e r y z u j e się niedoborem zbóż c h l e b o w y c h . U p r a w a zbóż ogranicza się b o w i e m do j ę c z m i e n i a i owsa jarego, a w m a ł y m t y l k o procencie do jarego ż y t a , zwanego na t y c h terenach jarziną. Pszenicę ozimą można - u p r a w i a ć z p e w n y m efektem j e d y n i e w d o l n y c h p a r t i a c h w s i Brenna. W k o ń c u X V I I I w . na teren B e s k i d u Ś l ą s k i e g o w k r a c z a u p r a w a z i e m ­ n i a k ó w , o b e j m u j ą c a spore obszary g r u n t ó w o r n y c h . Stosunkowo w y s o k i u d z i a ł z i e m n i a k ó w u w a r u n k o w a n y jest nie t y l k o m o ż l i w o ś c i a m i u p r a ­ w o w y m i , lecz t a k ż e zapotrzebowaniem k o n s u m p c y j n y m l u d n o ś c i oraz p a s z o w y m i n w e n t a r z a . N a terenach t y c h dobrze udaje się kapusta i b r u M e w , c z y l i t z w . kwaki, s p e ł n i a j ą c e w t r a d y c y j n y m ż y w i e n i u w a ż n ą r o l ę , -współcześnie z a ś u ż y t k o w a n e s ą w h o d o w l i z w i e r z ą t . Jeszcze w okresie - m i ę d z y w o j e n n y m w y s o k i u d z i a ł g r u n t ó w p r z y p a d a ł na u p r a w ę l n u , z k t ó r e g o w y r a b i a n o p ł ó t n o . Sady i o g r o d y w a r z y w n e nie o d g r y w a ł y t u t a j p o w a ż n i e j s z e j r o l i . Obecnie sytuacja przedstawia s i ę odmiennie, ob­ s e r w u j e s i ę b o w i e m tendencje p o w i ę k s z a n i a a r e a ł u d l a tej g r u p y u p r a w . 2 l 2 S 2 6 2 7 2 4 J . K r ó l , Klimat Śląska Cieszyńskiego, [w:] Beskid Śląski, R . 1: 1930, s. 29; J . K u b i c a , Rozmieszczenie i kierunki rozwoju produkcji rolniczej na terenie ziem południowej Polski, W r o c ł a w 1962, s. 24; J . L a z a r, Gleby województwa katowic­ kiego, Warszawa 1962, ,s. 17 п.; W. M i l a t a , Lato w Beskidzie Śląskim. Szkic •klimatologiczny, „Zaranie Śląskie", R. 12: 1936, z. 1, s. 43. K u b i c a , op. cit., s. 17. B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , Stosunki społeczno-gospodarcze w trady­ cyjnej kulturze Karpat Północnych, Łódź 1967, s. 18. C h l e b o w c z y k , Szałaśnictwo..., s. 12. B 2 8 2 7 �24 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA, DANUTA T Y L K O W A W t y m miejscu m o ż n a p o d a ć k i l k a d a n y c h statystycznych o d n o s z ą c y c h s i ę do 1960 r . T a k w i ę c w Istebnej z o g ó l n e j p o w i e r z c h n i gospodarstw, k t ó r e w t y m czasie o b e j m o w a ł y 1647 ha, na g r u n t y orne i sady p r z y ­ p a d a ł o 60,7%, ł ą k i i pastwiska — 1 7 , 2 % , lasy z a ś — 16,0%. W B r e n n e j z k o l e i na 3364 ha o g ó l n e j p o w i e r z c h n i gospodarstw g r u n t y orne i sady w y n o s i ł y 24,2%, ł ą k i i pastwiska — 36,8%, lasy — 34,3% . D ą ż e n i e m w s p ó ł c z e s n e j p o l i t y k i r o l n e j tego r e g i o n u jest z w i ę k s z a n i e p o w i e r z c h n i g r u n t ó w o r n y c h pod u p r a w ę ł ą k i pastwisk oraz p o d p o r z ą d k o w a n i e p r o ­ d u k c j i r o l n e j celom gospodarki hodowlanej . W ś r ó d h o d o w a n y c h z w i e ­ r z ą t g ł ó w n e miejsce zajmuje b y d ł o i trzoda c h l e w n a . Zmniejszeniu natomiast u l e g ł c h ó w owiec, k t ó r e w s p ó ł c z e ś n i e hodowane s ą p r z y go­ spodarstwach, a w m n i e j s z y m stopniu na s z a ł a s a c h . H o d o w l a owiec o cha­ rakterze pasterskim n a j d ł u ż e j u t r z y m a ł a się w B r e n n e j . Po u p a d k u sza­ ł a ś n i c t w a w Beskidzie Ś l ą s k i m w X I X w . — o c z y m j u ż b y ł a m o w a — w okresie m i ę d z y w o j e n n y m p r ó b o w a n o j ą t a m r e a k t y w o w a ć . P o w s t a ł a specjalna k o m i s j a s e r w i t u t o w a , k t ó r a o p r a c o w a ł a u s t a w ę o s p ó ł k a c h szał a ś n i c z y c h . Ustawa ta z o s t a ł a zatwierdzona przez S e j m Ś l ą s k i w K a t o ­ w i c a c h w 1933 r. W Brennej z a ł o ż o n o w ^cowy, na w z ó r szwajcarski, s z a ł a s na K o t a r z u , gdzie owce wypasane s ą jeszcze w s p ó ł c z e ś n i e . Obok przyzagrodowej h o d o w l i owiec po I I w o j n i e ś w i a t o w e j na terenie B r e n ­ nej c z y n t i y c h b y ł o — obok K o t a r z a — k i l k a i n n y c h s z a ł a s ó w . W Isteb­ nej natomiast, gdzie w 1947 r . wypasano owce na trzech s z a ł a s a c h , d z i a ł a obecnie s p ó ł d z i e l n i a owczarska na p r z y s i ó ł k u A n d z i o ł ó w k a . 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 J e d n y m z i s t o t n y c h ź r ó d e ł u t r z y m a n i a g ó r a l i ś l ą s k i c h b y ł las, k t ó r y d o s t a r c z a ł nie t y l k o p ł o d ó w n a t u r a l n y c h , przeznaczonych do k o n s u m p c j i 2 8 Źródło: materiały spisowe Głównego Urzędu Statystycznego. Dla porównania warto podać, iż w 1900 r. z ogólnej powierzchni wsi Istebna, liczącej 4828 ha, pola orne w y n o s i ł y 14,68%, łąki — 1,97%, ogrody — 0,33%, pastwiska — 19,22%, lasy — 61,87%. W Brennej z kolei na ogólną powierzchnię 7817 ha na pola orne przypa­ dało - 10,41%, łąki — 5,64%, ogrody — 0,36%, pastwiska — 31,66%, lasy — 50,29°/o; źródło: Gemeindelexikon im Reichsrate Vertretenem Kdnigsreiche und Lander. Bd. 11: Schlesien, Wien 1906, s. 8-9 (Brenna) i s. 42-43 (Istebna). M. N o w a k, Agrotechniczne podstawy gospodarki rolnej w górach, W a r ­ szawa 1954, s. 7; M . R a 1 s к i , Gospodarka rolna na ziemiach górskich, [w:] Ze­ szyty problemowe postępów nauk rolniczych, z. 14, Warszawa 1958, s. 60. Dla przykładu można podać, iż w 1900 r. w Brennej zanotowano 208 sztuk koni, 1930 bydła, 2359 owiec i 869 świń. W tym samym roku w Istebnej w y s t ę p o w a ł o 138 sztuk koni, 1334 bydła, 165 owiec i 910 ś w i ń ; źródło: Gemeindelexikon.... W 1960 r. sytuacja w dziedzinie hodowli przedstawiała się następująco: Brenna — 149 sztuk koni, 1308 bydła, 580 owiec, 901 świń; Istebna — 103 sztuki koni, 1065 bydła, 236 owiec, 1018 ś w i ń ; źródło: materiały spisowe Głównego Urzędu Staty­ stycznego. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , Gospodarka..., s. 196 n. Ibidem, s. 213. W tym samym roku w Jaworzynie i Koniakowie czynnych było po 1 sza­ łasie, w Wiśle natomiast 8; ibidem, s. 213. 2 9 8 0 8 1 3 2 8 3 �OGÓLNA C H A R A K T E R Y S T Y K A R E G I O N U 25 ż y w n o ś c i o w e j oraz h o d o w l i (ha paszą i ściółkę), ale s t w a r z a ł t a k ż e m o ż ­ l i w o ś ć pracy, k t ó r ą znajdowano przede w s z y s t k i m p r z y w y r ę b i e i z w ó z c e d r e w n a . W ś r ó d t r a d y c y j n y c h z a j ę ć l u d n o ś c i badanych w s i w y m i e n i ć t a k ­ ż e n a l e ż y w y r ó b p ł ó t n a i sukna oraz p r a c ę w m i e j s c o w y c h m ł y n a c h i t a r ­ takach, a w Istebnej ponadto t ł u c z a r n i k o r y . Z a r ó w n o w B r e n n e j , j a k i Istebnej jeszcze w latach p i ę ć d z i e s i ą t y c h b i e ż ą c e g o w i e k u d z i a ł a ł y f o ­ lusze, c z y l i t z w . wałkownie . Część m i e s z k a ń c ó w t r u d n i ł a się r ó w n i e ż h a n d l e m , g ł ó w n i e b y d ł a , k t ó r e kupowano n a j c z ę ś c i e j w M i l ó w c e na Ż y ­ w i e c c z y ź n i e , a sprzedawano w J a b ł o n k o w i e . W a ż n y m i m i e j s c a m i h a n d l o ­ w y m i b y ł y ponadto S k o c z ó w i Cieszyn. W Istebnej w okresie m i ę d z y ­ w o j e n n y m , t j . od k o ń c a l a t d w u d z i e s t y c h aż do w y b u c h u I I w o j n y ś w i a - t o w e j , raz w m i e s i ą c u o d b y w a ł y s i ę t a r g i na b y d ł o i n i e r o g a c i z n ę . W 1929 r . Ś l ą s k i U r z ą d W o j e w ó d z k i w K a t o w i c a c h z e z w o l i ł g m i n i e W i s ł a na u r z ą d z a n i e c o t y g o d n i o w y c h t a r g ó w . 3 4 3 S 3 6 N a terenie Beskidu Ś l ą s k i e g o p r a c ę znajdowano r ó w n i e ż w miejsco­ w y c h k a m i e n i o ł o m a c h ( w Brennej), p r z y b u d o w i e d r ó g , szkół, z a ś w l a ­ tach trzydziestych bieżącego w i e k u dużego sanatorium p r z e c i w g r u ź l i ­ czego dla dzieci i m ł o d z i e ż y na Kubalonce. C z ę ś ć m i e s z k a ń c ó w , g ł ó w n i e W i s ł y , d o j e ż d ż a ł a do p r a c y w h u t a c h T r z y ń c a i U s t r o n i a . Pewne dochody czerpano t a m r ó w n i e ż z p o b y t u l e t n i k ó w , k t ó r z y zaczęli o d w i e d z a ć B e ­ skid Śląski, a szczególnie Wisłę, j u ż nawet w 2 poł. X I X w . N a d m i e ń m y , iż w okresie m i ę d z y w o j e n n y m i s t n i a ł y p l a n y uczynienia z Istebnej m i e j ­ s c o w o ś c i u z d r o w i s k o w e j . D u ż e z a s ł u g i w t y m zakresie p o ł o ż y ł A . M i c ­ kiewicz z Warszawy, k t ó r y z a m i e r z a ł u c z y n i ć z tej w s i „ o g r ó d - m i a s t o " na w z ó r szwajcarski . W ś r ó d i n s t y t u c j i d z i a ł a j ą c y c h na terenie Beskidu Ś l ą s k i e g o n a l e ż y w y m i e n i ć k ó ł k a rolnicze i kasy o s z c z ę d n o ś c i o w o - p o ż y c z k o w e , i s t n i e j ą c e t a m j u ż z k o ń c e m X I X w . M o d e l t y c h kas w y p r a c o w a ł F . Raiffeisen, a na t e r e n G a l i c j i p r z e n i ó s ł F . Stefczyk. N a Ś l ą s k u C i e s z y ń s k i m p i e r w ­ szą t a k ą s p ó ł d z i e l n i ę z a ł o ż o n o w 1895 r . w ł a ś n i e w Istebnej, d z i ę k i sta­ r a n i o m tamtejszego k i e r o w n i k a s z k o ł y p r z y w y b i t n e j pomocy F . Stefczyka . 3 7 3 8 3 4 J . B r o d a , W. S o k o ł o w s k i , Tartak, młyn i tłuczarnia kory w Istebnej, Studia i Materiały do Dziejów Nauki Polskiej, seria D, z. 4: 1963, s. 89-179. S. P e t e r s , Folusz — ludowa fabryka, „Świat i Życie", R. 9: 19,54, nr 43, s. 2. Targiem objęte były „płody surowe, drób, środki żywności, sprzęt gospodar­ czy, wyroby rolnicze należące do ubocznych zajęć okolicznych rolników oraz inne artykuły codziennego zaopatrzenia"; „Gwiazdka Cieszyńska", R. 87: 1929, nr 32, 3. 4. Targi w Istebnej miały miejsce w pierwszy poniedziałek po 15-tym każdego miesiąca. Sprawozdania z nich drukowała „Gwiazdka Cieszyńska" (zob. np. R. 80: 1027, nr 68, s. 4; R. 87: 1929, nr 36, s. 5). E . G r i m , Źródła i ostoja śląskiej góralszczyzny, [w:] Śląsk Cieszyński. Z życia gospodarczego, Cieszyn 1937, s. 36. E . P a s e k , Powstanie i rozwój spółdzielczości rolniczej na Śląsku Cieszyń­ skim, [w:] Cieszyński rocznik muzealny, R. 2: 1972, s. 32; A. H . K a n i a , Organi8 5 u 3 7 3 8 �26 Z O F I A SZHOMBA-RYSOWA, D A N U T A T Y L K O W A W e wsiach Beskidu Ś l ą s k i e g o w a ż n ą r o l ę s p e ł n i a ł y r ó w n i e ż gospody. B y ł y one b o w i e m nie t y l k o miejscem w y s z y n k u , ale t a k ż e w i e l u z e b r a ń i załatwiania w a ż k i c h dla m i e s z k a ń c ó w tych miejscowości transakcji. T a k na p r z y k ł a d w Istebnej w gospodzie „ u K u b a l o k a " o m ó w i o n o i zrea­ lizowano w 1910 r. t a k bardzo i s t o t n ą s p r a w ę d l a w s i , j a k b u d o w a w o ­ d o c i ą g u . U „ u j c a Gazura" z k o l e i g r o m a d z i l i się d z i a ł a c z e stowarzyszenia Macierz Szkolna, organizacji t a k wielce z a s ł u ż o n e j dla o ś w i a t y , k u l t u r y oraz spraw n a r o d o w o ś c i o w y c h na Ś l ą s k u C i e s z y ń s k i m . Z o s t a ł a ona p o ­ w o ł a n a w 1895 r. w Cieszynie przez P a w ł a Stalmacha, k r z e w i c i e l a o ś w i a ­ t y polskiej i k u l t u r y w ś r ó d szerokich rzesz Ś l ą s k a C i e s z y ń s k i e g o , k t ó ­ rego p o m n i k stoi w Istebnej. W k o ł a c h M a c i e r z y Szkolnej, z a k ł a d a n y c h w p o s z c z e g ó l n y c h wsiach r ó w n i e ż Beskidu Ś l ą s k i e g o , p o w s t a w a ł y ama­ torskie z e s p o ł y teatralne, c h ó r y i t p . , o b o w i ą z k i e m s t a t u t o w y m z a ś b y ł o u t w o r z e n i e b i b l i o t e c z k i . C z y t e l n i c t w o w e wsiach c i e s z y ń s k i c h b y ł o od d a w n a r o z w i n i ę t e , w c z y m d u ż e z a s ł u g i p o ł o ż y ł a C z y t e l n i a L u d o w a , za­ ł o ż o n a w 1861 r . w Cieszynie. Do w s i d o c i e r a ł o czasopismo „ T y g o d n i k C i e s z y ń s k i " , przemianowane w 1851 r . na „ G w i a z d k ę C i e s z y ń s k ą " . W cza­ sopiśmie t y m publikowano wiele regionalnych informacji, również z Be­ skidu Ś l ą s k i e g o . Jak w s p o m i n a M a r i a W y s ł o u c h o w a , znana d z i a ł a c z k a l u d o w a i autorka l i c z n y c h a r t y k u ł ó w p o ś w i ę c o n y c h m . i n . Istebnej, w ł a ś ­ ciciel jednej z g o s p ó d w tej m i e j s c o w o ś c i ( „ N a Rogowcu") r o z k ł a d a ł spe­ cjalnie d l a g ó r a l i gazety, k t ó r e c z y t a l i w s t ę p u j ą c t a m n a j c z ę ś c i e j w n i e ­ d z i e l ę . W Brennej a k c j ę k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w a r e a l i z o w a ł o S t o w a r z y ­ szenie M ł o d z i e ż y K a t o l i c k i e j . 3 9 40 4 1 4 2 Istotna w y d a j e się r ó w n i e ż i n f o r m a c j a o z r ó ż n i c o w a n i u w y z n a n i o w y m m i e s z k a ń c ó w w s i Beskidu Ś l ą s k i e g o , p o s i a d a j ą c y m pewne reperkusje k u l ­ t u r o w e . P r z e w a ż a j ą c a c z ę ś ć l u d n o ś c i tego r e g i o n u n a l e ż a ł a do k o ś c i o ł a rzymskokatolickiego, p e w i e n procent z a ś — a j e d y n i e w W i ś l e w i ę k ­ szość — s t a n o w i ł y osoby w y z n a n i a e w a n g e l i c k o - a u g s b u r s k i e g o . N o t u j e 4S zaeja spółdzielcza Śląska Zaolziañskiego, „Spółdzielczy Przegląd Naukowy", R . 11: 1938, nr 10, s. 16-21. Zob. m. in. L . B r o ż e k , Źródła kultury ludowej, [w:] Płyniesz Olzo... Zarys kultury duchowej ludu cieszyńskiego, Ostrawa 1970, s. 21-31. W 1936 r. koło w Istebnej posiadało 103 członków, a biblioteczka liczyła 456 tomów; aob. „Gwiazdka Cieszyńska", R. 89: 1936, nr 15. M . W y s ł o u c h o w a , Z ziemi śląskiej, „Zorza", dodatek do „Przyjaciela Ludu", R . 2: 1901, nr 5, s. 132-134. Ze składek m i e s z k a ń c ó w wsi i emigrantów z Brennej do Ameryki w latach 1920-1923 wybudowano dom dla stowarzyszenia, w k t ó r y m wystawiano liczne przedstawienia, jasełka, uczono się p i e ś n i ludowych, zaopatrując się w śpiewniki w redakcji „Gwiazdki Cieszyńskiej" w Cieszynie. Statystyka ludności w gminach powiatu cieszyńskiego według urządowych wyników drugiego powszechnego spisu z dnia 9.12.1931, „Gwiazdka Cieszyńska", R. 90: 1937, nr 56, s. 3, podaje, iż w Brennej na 3210 mieszkańców było 2721 (84,8»/o) wyznania rzymskokatolickiego, 425 (13,2°/o) ewangelicko-augsburskiego, 10 m o j ż e ­ szowego i 54 innych. Natomiast w Istebnej na 2649 mieszkańców było 2482 (93,7°/o) wyznania rzymskokatolickiego, 234 (5,1%) ewangelicko-augsburskiego, 11 mojżeszo8 9 4 0 4 1 4 2 4 8 �OGÓLNA C H A R A K T E R Y S T Y K A R E G I O N U 27 się t u t e ż p e w i e n procent a d w e n t y s t ó w , z w a n y c h sabatystami, oraz w y ­ z n a w c ó w r ó ż n y c h sekt i z w o l e n n i k ó w s p i r y t y z m u . Z a c h o d z ą c y nieustannie na terenie badanych w s i B e s k i d u Ś l ą s k i e g o proces p r z e m i a n k u l t u r o w y c h d y n a m i z u j e się s z c z e g ó l n i e po z a k o ń c z e n i u I I w o j n y ś w i a t o w e j , s t a n o w i ą c e j i s t o t n ą c e z u r ę c z a s o w ą w dziedzinie modernizacji. N i e m a ł ą r o l ę w t y m zakresie o d g r y w a praca poza gospo­ d a r s t w e m , co zdeterminowane jest w i e l k o ś c i ą , s t r u k t u r ą , j a k i m o ż l i ­ w o ś c i a m i p r o d u k c y j n y m i t y c h gospodarstw. W e d ł u g spisu z 1960 r . w Istebnej nie b y ł o gospodarstw o p o w i e r z c h n i p o w y ż e j 14 ha, w B r e n ­ nej z a ś b y ł o i c h 8,82%. W przedziale 7-14 ha B r e n n a p o s i a d a ł a 20,20% gospodarstw, a Istebna — 3,37%. W tej ostatniej w s i odnotowano n a j ­ w i ę k s z y c h odsetek gospodarstw o w i e l k o ś c i 2-5 ha, t j . 4 3 , 3 1 % o g ó ł u go­ spodarstw r o l n y c h . 4 4 4 5 P r a c ę znajdowano z w ł a s z c z a w o ś r o d k a c h p r z e m y s ł o w y c h na Ś l ą s k u , a t a k ż e na terenie C z e c h o s ł o w a c j i ( z w ł a s z c z a w Ostrawie, T r z y ń c u i K a r w i n i e ) oraz w r o z b u d o w u j ą c y c h się o ś r o d k a c h wczasowych. W 1960 r . w Istebnej na o g ó l n ą l i c z b ę m i e s z k a ń c ó w , w y n o s z ą c ą 2989 osób, zawo­ dowo c z y n n y c h b y ł o 1554, w t y m z a t r u d n i o n y c h w gospodarstwach r o l ­ n y c h 885 ( t j . 56,88%), a poza r o l n i c t w e m 669 ( t j . 4 3 , Ш о ) . W B r e n n e j natomiast w t y m s a m y m r o k u o g ó l n a liczba m i e s z k a ń c ó w w y n o s i ł a 3890, z czego zawodowo c z y n n y c h b y ł o 1852 osoby i analogicznie p r a c u j ą c y c h w gospodarstwach r o l n y c h 865 ( t j . 46,64%), a poza n i m i 987 ( t j . 53,36%). Praca poza r o l n i c t w e m zapewnia n i e t y l k o znacznie l e p s z ą e g z y s t e n c j ę , ale stwarza r ó w n i e ż m o ż l i w o ś c i k o n t a k t ó w p o n a d l o k a l n y c h , t a k i s t o t n y c h dla p r z e m i a n k u l t u r o w y c h i s p o ł e c z n y c h l u d n o ś c i w i e j s k i e j . D o d a ć n a ­ l e ż y , że wsie B e s k i d u Ś l ą s k i e g o p o s i a d a j ą obecnie dobrze r o z w i n i ę t ą k o m u n i k a c j ę autobusową, ułatwiającą z a r ó w n o kontakty lokalne p o m i ę ­ dzy r o z r z u c o n y m i p r z y s i ó ł k a m i , j a k t e ż dojazdy — z w ł a s z c z a do p r a c y — do m i e j s c o w o ś c i p o ł o ż o n y c h w dalszej o d l e g ł o ś c i . W G ó r n o ś l ą s k i m O k r ę g u P r z e m y s ł o w y m , gdzie stale wzrasta zapotrzebowanie na siłę r o b o c z ą , l u d ­ n o ś ć g ó r a l s k a n a j c z ę ś c i e j znajduje s t a ł e z a j ę c i e . T e r e n B e s k i d u Ś l ą s k i e g o z k o l e i s t a n o w i b a z ę d l a r u c h u wczasowo-turystycznego i u z d r o w i s k o w e ­ go m i e s z k a ń c ó w G ó r n e g o Ś l ą s k a . Pod t y m k ą t e m z o s t a ł y opracowane wego oraz 22 innych. W Wiśle na 5807 mieszkańców — 693 (11,9%) wyznania rzym­ skokatolickiego, 5000 (86,1%) ewangelicko-augsburskiego, 17 mojżeszowego i 97 in­ nych; w Jaworzynce na 1648 m i e s z k a ń c ó w — 1616 (98,1%) rzymskokatolickiego, 2.8 (1,7%) ewangelicko-augsburskiego oraz 4 innych; w Koniakowie na 1268 miesz­ k a ń c ó w — 1141 (90%) rzymskokatolickiego i 127 (10%) ewangelicko-augsburskiego. Zob. też A. W a nit u ł a, Od starej ku współczesnej Wiśle. Jej teraźniejszość, „Za­ ranie Śląskie", R . 13: 1937, z. 3, s. 160-161. Statystyka Polski. Seria R., z. 17: Indywidualne gospodarstwa rolne woj. katowickiego. Spis z dnia 6 XII 1960, Warszawa 1965. Mieszkańcy Brennej pracują najczęściej w Kuźni-Ustroń, Skoczowie, Jasie­ nicy, Wodzisławiu, Bielsku i Cieszynie, Istebnej zaś g ł ó w n i e w Wiśle, Ustroniu, Cieszynie i Skoczowie. 4 4 4 5 �28 Z O F I A SZHOMBA-RYSOWA, D A N U T A TYLKÓW A p l a n y przestrzennej z a b u d o w y w s i . N a j w i ę k s z a m i e j s c o w o ś ć B e s k i d u Ś l ą s k i e g o — W i s ł a w 1962 r . o t r z y m a ł a p r a w a m i e j s k i e i n a z w ę W i s ł a -Uzdrowisko. Jak j u ż p o d k r e ś l a n o , proces z m i a n w p o s z c z e g ó l n y c h wsiach B e s k i d u Ś l ą s k i e g o p r z e b i e g a ł niejednakowo. Inaczej k s z t a ł t o w a ł się on na terenie B r e n n e j , a inaczej w Istebnej. Jeszcze n a w e t w s p ó ł c z e ś n i e w okresie z m i a n c h a r a k t e r y z u j ą c y c h się z n a c z n ą d y n a m i k ą oraz w sytuacji, gdy kontakty pomiędzy poszczególnymi miejscowościami ułatwia rozwinięta sieć k o m u n i k a c y j n a , nadal obserwuje się pewne r ó ż n i c e w dziedzinie i c h k u l t u r y . U t r w a l o n e one s ą •— j a k się w y d a j e — d ł u g o w i e k o w ą t r a d y c j ą l u b t e ż o d m i e n n ą r e a k c j ą na n i e k t ó r e procesy modernizacyjne. O d r ę b ­ n o ś c i k u l t u r o w e zdeterminowane s ą ponadto z r ó ż n i c o w a n i e m w y z n a n i o ­ w y m t y c h w s i , p o s i a d a j ą c y m t a k ż e w p ł y w na k s z t a ł t o w a n i e się p e w n y c h zjawisk k u l t u r o w y c h . * N a z a k o ń c z e n i e chcemy p r z y n a j m n i e j w k r ó t k i m zarysie p r z e d s t a w i ć przebieg dotychczasowych z a i n t e r e s o w a ń etnograficznych terenem Be­ s k i d u Ś l ą s k i e g o . K u l t u r a m i e s z k a ń c ó w badanego regionu, podobnie j a k i i n n y c h o b s z a r ó w g ó r s k i c h , od dawna b o w i e m b y ł a p r z e d m i o t e m z a i n ­ t e r e s o w a ń , k t ó r e p o c z ą t k o w o k o n c e n t r o w a ł y się g ł ó w n i e w ś r o d o w i s k u i n t e l i g e n c j i m i e j s k i e j . D u ż ą r o l ę o d e g r a ł t u B o g u m i ł Hoff, k t ó r y p r z y ­ b y ł do W i s ł y w 1882 r. B y ł on a u t o r e m pierwszej m o n o g r a f i i tej m i e j ­ scowości pt. Początki Wisły i Wiślanie, stanowiącej inauguracyjny t o m zamierzonej, lecz nie zrealizowanej serii w y d a w n i c z e j n o s z ą c e j t y t u ł G ó ­ rale B e s k i d ó w Zachodnich. W p ł y w na jego zainteresowania w y w a r ł y n i e ­ w ą t p l i w i e k o n t a k t y z O. K o l b e r g i e m , z k t ó r y m często o d b y w a ł p o d r ó ż e w charakterze r y s o w n i k a . Za p i e r w s z ą d r u k o w a n ą w z m i a n k ę o k u l t u r z e „ g ó r a l i b e s k i d o w y c h " u w a ż a s i ę j e d n a k ż e „ a n o n i m o w ą z a p i s k ę " z 1786 г., o p u b l i k o w a n ą przez S. Ciszewskiego w c z a s o p i ś m i e „ L u d " w 1911 r . O g ó r a l a c h ś l ą s k i c h j a k o o d r ę b n e j grupie etnograficznej p i e r w s z y n a t o - ' miast n a p i s a ł W . P o l w p r a c y p t . Rzut oka na północne stoki Karpat, w y d a n e j w 1851 r . N a l e ż y jeszcze w s p o m n i e ć o pobycie w W i ś l e w l a ­ tach 1905-1912 J. Ochorowicza, znanego filozofa i psychologa, k t ó r y b y ł w s p ó ł z a ł o ż y c i e l e m i p i e r w s z y m prezesem Stowarzyszenia M i ł o ś n i k ó w W i ­ sły. O d e g r a ł on d o ś ć d u ż ą r o l ę w ż y c i u g ó r a l i w i ś l a ń s k i c h . 4 e 4 7 4 6 Najważniejsze publikacje odnoszące się do badanego regionu zamieszczono w załączonej bibliografii. Zob. też Bibliografia historii kultury ludowej Karpat pod red. M. Gładysza, cz. 1, Warszawa 1960; M. G ł a d y s z, Bibliografia etnografii Śląska w zarysie, Katowice 1966. Zob. пр. M. P i 1 с h ó w n a, Jak leczono w dawnej Wiśle, „Głos Ziemi Cie­ szyńskiej", R. 16: 1970, nr 15, s. 4; J . К r o p, Wpływ dr. J. Ochorowicza na przeo­ brażenie się form życia społeczeństwa Wisły, referat na naukowej sesji regionalnej w Wiśle, 10-11 V I I I 1977; L . E . S t e f a ń s k i , M. K o m a r , Od magii do psycho­ troniki, Warszawa 1982, s. 320. 4 7 �29 OGÓLNA C H A R A K T E R Y S T Y K A R E G I O N U G r u p a g ó r a l i ś l ą s k i c h , s z c z e g ó l n i e a t r a k c y j n a d l a badaczy, b u d z i ł a d u ż e zainteresowanie n i e t y l k o w ś r ó d p r o f e s j o n a l i s t ó w , ale t a k ż e ama­ t o r ó w . J u ż z k o ń c e m X I X w . r ó ż n i m i ł o ś n i c y swojszczyzny — j a k pisze L . M a l i c k i , autor k i l k u prac p o ś w i ę c o n y c h g ó r a l o m ś l ą s k i m — d ą ż y l i do zachowania ludowego s t r o j u g ó r a l s k i e g o . W okresie m i ę d z y w o j e n n y m n i e k t ó r z y m i e j s c o w i nauczyciele (jak np. F . Sikora, R. S z o t k o w s k i i P. Z a ­ wada z Istebnej) na u r o c z y s t o ś c i w k ł a d a l i s t r ó j l u d o w y d a j ą c p r z y k ł a d poszanowaniu t r a d y c j i i n a k ł a n i a j ą c m ł o d z i e ż s z k o l n ą do uczestnictwa w strojach w r ó ż n y c h pochodach i ś w i ę t a c h n a r o d o w y c h . D z i a ł a l n o ś ć t a k i c h jednostek — ż e b y w s p o m n i e ć t y l k o o Istebnej — j a k J. Probosz i ks. E . G r i m , d ł u g o l e t n i proboszcz w tej w s i , a t a k ż e w i e l u i n n y c h , k t ó ­ r y c h nie s p o s ó b w t y m miejscu w y m i e n i ć , p o z o s t a w i ł a po sobie bogate p i ś m i e n n i c t w o . Badacze tego r e g i o n u z n a j d u j ą w n i m w i e l e cennego m a ­ t e r i a ł u , k t ó r e g o w a r t o ś ć jest bezsporna. 4 S Etnograficzny n u r t n a u k o w y w y r a ź n i e w i ą ż e się z okresem m i ę d z y ­ w o j e n n y m . W ó w c z a s to p o w s t a j ą cenne opracowania p r o b l e m o w e , w ś r ó d k t ó r y c h na s z c z e g ó l n ą u w a g ę z a s ł u g u j ą prace M . G ł a d y s z a , p o ś w i ę c o n e k u l t u r z e artystycznej g ó r a l i ś l ą s k i c h , a t a k ż e monografie L . Malickiego. Pod koniec okresu m i ę d z y w o j e n n e g o powstaje p i e r w s z y p r o j e k t p o d j ę c i a systematycznych z e s p o ł o w y c h b a d a ń t e r e n o w y c h , o b e j m u j ą c y c h m . i n . obszar B e s k i d u Ś l ą s k i e g o . 4 9 Po I I w o j n i e ś w i a t o w e j B e s k i d Ś l ą s k i z n a l a z ł się r ó w n i e ż w ś r ó d r e ­ g i o n ó w b u d z ą c y c h s z c z e g ó l n e zainteresowanie badawcze. I c h efektem s ą monografie przedmiotowe, w ś r ó d k t ó r y c h w y m i e n i ć n a l e ż y opracowanie zbiorowe pod r e d a k c j ą K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j d o t y c z ą c e pomocy s ą ­ siedzkiej , p r a c ę B . K o p c z y ń s k i e j - J a w o r s k i e j p o ś w i ę c o n ą gospodarce pa­ sterskiej, L . M a l i c k i e g o d o t y c z ą c ą s t r o j u g ó r a l s k i e g o , L . D u b i e l a o w y p o ­ s a ż e n i u w n ę t r z a mieszkalnego, B . Bazielich t r a k t u j ą c ą o haftach, Z . S z r o m ba-Rysowej o p o ż y w i e n i u oraz D . T y l k o w e j o sposobach z d o b y w a n i a i użytkowania wody. 5 0 Obszar B e s k i d u Ś l ą s k i e g o jest r ó w n i e ż terenem b a d a w c z y m K a t e d r y E t n o g r a f i i S ł o w i a n U J , czego w y n i k i e m s ą liczne prace magisterskie, a t a k ż e badania prowadzone przez p o s z c z e g ó l n y c h p r a c o w n i k ó w K a t e d r y , j a k п р . T. D o b r o w o l s k ą , na temat c z y n n i k ó w i n t e g r u j ą c y c h s p o ł e c z n o ś ć wioskową. K o ń c z ą c n a l e ż y r ó w n i e ż w s p o m n i e ć o pracach badawczych p r o w a ­ dzonych na obszarze Beskidu Ś l ą s k i e g o z n a j d u j ą c e g o się w granicach Cze- 4 8 L . M a l i c k i , Strój górali śląskich, Atlas Polskich Strojów Ludowych, t. 8, Wrocław 1956, s. 11. M. G ł a dу s z, Prace nad etnograficzną monografią Górnego Śląska, „Etno­ grafia Polska", t. 1: 1958, s. 88. Opublikowane zostało w „Pracach i Materiałach Etnograficznych", t. 8-9: 1950/1951. Dane dot. następnych opracowań zob. Bibliografia. 4 9 5 0 �30 Z O F I A S Z R O M B A - R Y S O W A , D A N U T A TYLKÓW A 5 1 c h o s ł o w a c j i . W ś r ó d n i c h na u w a g ę z a s ł u g u j ą p u b l i k a c j e — z w ł a s z c z a z zakresu f o l k l o r y s t y k i — p r z y g o t o w y w a n e przez J . Ondrusza, G. F i e r l ę , K . P i e g z ę oraz D . K a d ł u b c a , k t ó r y jest t a k ż e r e d a k t o r e m d w u t o m o w e j m o n o g r a f i i p t . Płyniesz Olzo... BIBLIOGRAFIA Bazielich B . 1953 Ludowy haft śląski, „Polska Sztuka Ludowa", R . 7, z. 3, s. 165-171. 1966 Ludowe wyszycia techniką krzyżykową na Śląsku, Bytom, ss. 180. Ciszewski S. 1911 Anonimowa zapiska etnograficzna o góralach beskidowych z roku 1786, „Lud", R . 17, s. 124-127. Dobrowolska T . 1981 Wpływ osadnictwa przysiólkowego na kształtowanie się więzi społecz­ nej, „Etnografia Polska", t. 25, z. 2, s. 173-187. 1982 Przestrzenny aspekt więzi społecznej, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego, Prace Etnograficzne, Kraków, z. 16, s. 27-41. Dubiel L . 1957 Wnętrze domu chłopskiego w Beskidzie Śląskim w latach 1860-1950, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 10, z. 2, s. 7-72. Fierla G . 1977 Strój cieszyński, Czeski Cieszyn, ss. 64. Gładysz M. 1935 Góralskie zdobnictwo drzewne na Śląsku, Kraków, ss. V I I , 151. 1938 Zdobnictwo metalowe na Śląsku, Kraków, ss. V I I I , 312. 1970 Z zagadnień kształtowania się ludowych regionów artystycznych, Ze­ szyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne, K r a ­ ków, z. 4, s. 7-18. Gładyszowa M. 1972 Przeobrażenia w budownictwie ludowym w Karpatach Polskich w la­ tach 1946-1967 na przykładzie Beskidu Śląskiego, [w:] Ludová kultura v Karpatoch, Bratislava, s. 175-187. Górnośląskie budownictwo ludowe, Wrocław, ss. 304. 1978 Grim E . Źródła i ostoja śląskiej góralszczyzny, [w:] Śląsk Cieszyński. Z życia 1937 gospodarczego, Cieszyn, ss. 33-39. Hoff B . 1888 Lud cieszyński, jego właściwości i siedziby. Obraz etnograficzny, S e ­ ria 1: Górale Beskidów Zachodnich, t. 1: Początek Wisły i Wiślanie, Warszawa, ss. 74. Kadłubiec D. 1961 Kilka notatek o folklorze cieszyńskim, Kalendarz „Zwrotu", nr 8, s. 165-167. Kopczyńska-Jaworska B . 1950/1951 Gospodarka pasterska w Beskidzie Śląskim, „Prace i Materiały Etno­ graficzne", t. 8-9, s. 155-322. 5 1 W Czeskim Cieszynie działa Zarząd Główny Polskiego Związku Kulturalno-Oświatowego w C S R S , który wydaje m. in. od 1968 r. „Biuletyn Ludoznawczy". �OGÓLNA C H A R A K T E R Y S T Y K A R E G I O N U 1967 31 Stosunki gospodarczo-społeczne w tradycyjnej kulturze Karpat Północ­ nych, Łódź, cz. 1, s. 262. Lipok-Bierwiaczonek M . 1974 Niektóre czynniki kształtujące wieź społeczną, Zeszyty Naukowe U n i ­ wersytetu Jagiellońskiego, Prace Etnograficzne, Kraków, z. 7, s. 61-79. Malicki L . 193© Zarys kultury materialnej górali śląskich, Katowice, ss. 103. 1947 Materiały do kultury społecznej górali śląskich, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 6, s. 77-125. 1956 Strój górali śląskich. Atlas Polskich Strojów Ludowych, Wrocław, cz. 3: Śląsk, z. 3, ss. 102, ii. 98, tab. 4. Niehorska E . 1971 Z badań nad kulturą ludową Śląska Cieszyńskiego, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne, Kraków, z. 5, s. 109-136. Ondrusz J . 1954 Przysłowia i powiedzenia ludowe ze Śląska Cieszyńskiego, Czeski C i e ­ szyn, ss. 161. Piegza K . 1979 Nakrycia głowy kobiet cieszyńskich, Czeski Cieszyn, ss. 43. Pilch M . 1972 Zarys kultury materialnej górali wiślańskich, „Cieszyński Rocznik M u ­ zealny", R . 2, s. 126-142. 1979 Wisła naszych przodków, Wisła, ss. 84. Płyniesz Olzo... ,1970 Zarys kultury duchowej ludu cieszyńskiego, red. D. Kadłubiec, Ostra­ wa, ss. 222. 1972 Zarys kultury materialnej ludu cieszyńskiego, red. D. Kadłubiec, Ostra­ wa, ss. 286. Podżorski A . 1930 Wisła i jej mieszkańcy, „Zaranie Śląskie", R . 6, z. 1, s. 33-36. Probosz J . 1937 Wesele górali istebniańskich, „Zaranie Śląskie", R . 13, s. 243-253. 1938 Wesele górali istebniańskich, „Zaranie Śląskie", R . 14, s. 35-43. Sawicki L . 1919 Szałaśnictwo na Śląsku Cieszyńskim, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", t. 14, cz. 3, s. 137-183. Skrzosówna M. 1950/1951 Pomoc wzajemna przy darciu pierza, „Prace i Materiały Etnograficz­ ne", t. 8-9, s. 531-548. Szromba-Rysowa Z . 1967 Niektóre aspekty badań nad pożywieniem ludności wiejskiej w Be­ skidzie Śląskim, „Etnografia Polska", t. 11, s. 173-177. 1978 Pożywienie ludności wiejskiej na Śląsku, Wrocław, ss. 135. Szubertowa M. 1950/1951 Dary i świadczenia obrzędowe, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 8-9, s. 581-596. 1950/1951 Obrzędy i zwyczaje związane z narodzinami dziecka, „Prace i Mate­ riały Etnograficzne", t. 8-9, s. 597-616. Ś w i ą t k o w s k i H. 1950/1951 Pomoc wzajemna przy budowie,- „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 8-9, s. 549-551. �32 Z O F I A S Z R O M B A - R Y S O W A , D A N U T A TYLKÓW A Tylkowa D. 1978 Zdobywanie i użytkowanie wody we wsiach Beskidu Śląskiego, Wro­ cław, ss. 154. Wysłouchowa M. 1896a Przyczynek do opisu wsi Wisły w Cieszyñskiem, „Lud", R . 2, s. 126141. 1896b Ze śląskiej ziemi, „Tydzień" dodatek literacki do „Kuriera Lwowskie­ go", R . 4, nr 47, s. 376; n r 48, s. 383-384; n r 50, s. 399-400; nr 51, s. 406408; nr 52, s. 415-416. Zawada P . (Sęk) 1931 Istebna, „Wierchy", R. 9, s. 63-74. 1935 Góralskie zwyczaje wigilijne, „Gwiazdka Cieszyńska", R. 88, nr 101, s. 5. 1936 Wśród górali istebniańskich. Opis niektórych zwyczajów, „Beskid Ś l ą ­ ski", R . 7, s. 26-34. Zejszner L . 1850 Podróż do źródeł Wisły odbyta w r. 1849 przez..., „Biblioteka War­ szawska", R. 37, t. 1, s. 421-441. Zofia Szromba-Rysowa, Danuta Tylkowa ALLGEMEINE CHARAKTERISTIK DER REGION Zusammenfassung Im Artikel wurde ein kurzer Abrifi der Geschichte der Schlesischen Beskiden, die mit dem F ü r s t e n t u m Cieszyn (Teschen), das von der Mitte des 17. J h . bis zum Ende des 1. Weltkriegs unter osterreichischer Oberherrschaft stand, verbunden waren, gegeben. Die Schlesischen Beskiden wurden vermutlich im 15. J h . besiedelt und erlebten im 16. J h . die Einwanderung walachischeir Bevolkerungsteile. W a hrend der Konterreformation boten die Walder der Beskiden der verfolgten protestantischen Bevolkerung Schutz, die heute einen bedeutenden Prozent der Dorfbevolkerung der Schlesischen Beskiden, neben den Adventisten und Anhangern anderer Sekten istellt, was nicht ohne Einflufi auf das Kulturbild dieser Region bleibt. Die Schlesischen Beskiden — der westlichste Teil der Karpaten — wird durch eine Staatsgrenze zwischen der Tschechoslowakei und Polen aufgeteilt, wobei letzteres L a n d den kleineren Teil des Gebirgsgebiets i n seinen Grenzen beherbergt. Die groBten Dorfer — Wisła und Brenna, grenzen an das Schlesische Bergland an, die drei anderen, weiter nach Suden vorgeschobenen — Istebna-Jaworzynka und Koniaków, bilden einen geographisch geschlossenen Komplex von einer be­ deutenden kulturellen Einheitlichkeit. Die Existenzgrundlage für die Einwohner der Schlesischen Beskiden war lange Zeit die Rinder- und Schafzucht. Die Gefoirgsbewo'hner, die eine VergroBerung der Weideflachen anstrebten, teilten den Boden, verwandelten die Berghánge i n Weiden und Wiesen. Auf diese Weise kletterte die Besiedlungsgrenze immer hoher, dem sich die auf diesem Gebiet herrschende Habsburgerdynastie anfanglkh nioht widersetzte, da sie hierin eine zusatzliche Einnahmequelle sah. I n der zweiten Halite des 18. J h . jedoch begann sie eine groB angelegte Bewaldungaktion der Schlesischen Beskiden, führte einen harten Kampf mit den Gebirglern und v e r trieb sie von den Weideflachen. Das führte zu einer Beschrankung und spater �OGÓLNA C H A R A K T E R Y S T Y K A R E G I O N U 33 Vernichtung der Viehhaltung, was zur Emigration der Gebirgs bevolkerung in die Industriezentren Frankreichs, der Vereinigten Staaten von Nordamerika, sowie in das Karwin-Ostraüer Industrierevir beitrug. Nach der Wiedererlangung der Unabhangigkeit nach dem 1. Weltkrieg versuchte man, die Viehhaltung auf diesem Gebiet au reaktivieren und das Niveau von Ackerbau und Viehhaltung anzuheben. Der entstehende Fremdenverkehr und der damit verbundene B a u von Sanatorien, StraGen und Badereinrichtungen trug bedeutend zur Verbesserung der materiellen Situation der schlesischen Bergbewohner bei. Jedoch erst nach dem 2. Weltkrieg kam es zu einer schnellen Modernisierung der Dorfer unter dem EinfluB der sich verstarkenden Beziehungen mit dem oberschlesischen Industriegebiet, dem Anstieg der Beschaftingung aufierhalb der Landwirtschaft und der Entwicklung des Tourismus und Baderverkehrs. Die allgemeine Charakteristik der Region wird durch eine Übersicht über das ethnographische Interesse an den Schlesischen Beskiden, die bis in die Mitte des 19. J h . zurückreichen, sowie durch eine Auswahl der wichtigsten Publikationen zur Volkskultur dieser Region abgeschlossen. 3 — Etnografia Polska t. 28/1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/da37afb51146be23b369f44919be6be1.pdf d15f5c764fd47214c88332e6873bb3f3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1165 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1073 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.1, s.5-8 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA AKADEMIA NAUK INSTYTUT HISTORII KULTURY MATERIALNEJ ETNOGRAFIA POLSKA XXVIII Zeszyt 1 WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW • GDANSK • ŁÓDŹ ZAKŁAD NARODOWY IMIENIA OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII NAUK 1984 �REDAKTOR: WITOLD DYNOWSKI S E K R E T A R Z R E D A K C J I : IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ CZŁONKOWIE R A D Y R E D A K C Y J N E J : JÓZEF B U R S Z T A , M A R I A B I E R N A C K A (PRZEWODNICZĄCA), M A R I A F R A N K O W S K A , J A D W I G A K L I M A S Z E W S K A , ANNA K U T R Z E B A - P O J N A R O W A , WANDA P A P R O C K A , ZOFIA SZYFELBEJN-SOKOLEWICZOWA Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, ul. Ś w i e r c z e w s k i e g o 105 Okładkę projektował Edward Kostka Redaktor Zyta Kwiecińska Redaktor techniczny Anna © Copyright Kowalska-Grygajtis by Zakład Narodowy im. Ossolińskich — Wydawnictwo, Wroclaw 1983 Printed in Poland Zakład Narodowy Im. Ossolińskich — Wydawnictwo. Wrocław 1983. Nakład: 700 egz. Objętość: ařk. wyd. 18,70, ark. druk. 15,63, ark. A j - 21. Papier druk. sat. k l . I V , 70 g, 70 X 100. Oddano do składania 30 V I 1983. Podpisano do druku 21 1X1 1983. Druk ukończono w listopadzie 1983. Wrocławska Drukarnia Naukowa. Zam. 2280/83 — U-7. Cena zł 200.— �SPIS T R E Ś C I Maria G ł a d y s z o w a — Wprowadzenie 9 Streszczenie w języku niemieckim 14 Zofia S z r o m b a - R y s o w a , Danuta T y l k o w a — Ogólna charaktery­ styka regionu 17 Streszczenie w języku niemieckim 32 Maria G ł a d y s z o w a — Budownictwo i struktura osadnicza 35 Streszczenie w języku niemieckim 71 Krystyna H e r m a n o w i c z - N o w a k — Strój ludowy 73 Streszczenie w języku niemieckim 102 Zofia S z r o m b a - R y s o w a — Biesiady wiejskie ,105 Streszczenie w języku niemieckim 130 Teresa D o b r o w o l s k a , Elżbieta D u s z e ń k o — Pobaba — forma pomo­ cy wzajemnej 133 Streszczenie w języku niemieckim 155 Krystyna K w a ś n i e w i c z — Zwyczaje i obrzędy doroczne 157 Streszczenie w języku niemieckim 198 Danuta T y l k o w a — Lecznictwo ludowe 201 Streszczenie w języku niemieckim 222 Urszula L e h r — Wierzenia w istoty nadzmysłowe 223 Streszczenie w języku niemieckim 249 �СОДЕРЖАНИЕ Мария Г л а д ы ш о в а — Введение Резюме на немецком языке София Ш р о м б а - Р ы с о в а , Данута Т ы л ь к о в а — Общая характеристика региона Резюме на немецком языке Мария Г л а д ы ш о в а —Поселенческое строительство и структура Резюме на немецком языке Крыстына Х е р м а н о в и ч - Н о в а к — Национальный костюм Резюме на немецком языке София Ш р о м б а - Р ы с о в а — Сельские пиршества Резюме на немецком языке Тереса Д о б р о в о л ь с к а , Эльжбета Д у ш е н ь к о — Побаба — вид взаимопомощи . . Резюме на немецком языке . Крыстына К в а с ь н е в и ч — Ежегодные обычаи и обряды . Резюме на немецком языке Данута Т ы л ь к о в а — Народная медицина Резюме на немецком языке Уршуля Л е х р — Верования в сверхчувственных существ Резюме на немецком языке 9 14 17 32 35 71 73 102 105 13Ó 133 155 157 198 201 222 223 249 �CONTENTS Maria G ł a d y s z o w a — Introduction Summary in German Zofia S z r o m b a - R y s o w a , Danuta T y l k o w a — General characteri­ stic of the region Summary in German Maria G ł a d y s z o w a — Building and settlement structure Summary in German . Krystyna H e r m a n o w i c z - N o w a k — Folk costumes Summary in German Zofia S z r o m b a - R y s o w a — Village feasts Summary in German Teresa D o b r o w o l s k a , Elżbieta D u s z e ń k o — Pobaba — form of mu­ tual assistance Summary in German Krystyna K w a ś n i e w i e z — Annual customs and rites Summary in German Danuta T y l k o w a — Folk art of healing Summary in German Urszula L e h r — Beliefs in transcendental beings Summary in German 9 14 17 32 35 71 73 102 105 130 133 155 157 198 201 222 223 249 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/674da6da53c01638ea02aad6c8d3681a.pdf 36809fb7b6e8189b4bb8f4a08d069fbf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:857 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:788 Title A name given to the resource Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie / ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.2, s.79-90 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dynowski, Witold Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X I X z. 2 WITOLD DYNOWSKI PAŃSTWOWE M U Z E U M ETNOGRAFICZNE W WARSZAWIE Od m o m e n t u , k i e d y z m u z e a l n i c t w e m z a c z ę t o ł ą c z y ć p o j ę c i e reprezen­ t a c j i k u l t u r y narodowej, gromadzenie z b i o r ó w i odpowiedni s p o s ó b i c h eksponowania z y s k a ł y i n n ą , znacznie w y ż s z ą r a n g ę . T o t e ż po w i e l u latach d o r y w c z y c h r o z w i ą z a ń w stosunku do z b i o r ó w etnograficznych groma­ dzonych w Warszawie o t w a r c i e w g r u d n i u 1973 r . o k a z a ł e g o M u z e u m Etnograficznego w c e n t r u m stolicy s p o t k a ł o s i ę z najbardziej ż y w y m zadowoleniem i s a t y s f a k c j ą nie t y l k o u polskich e t n o g r a f ó w i e t n o l o g ó w , ale t a k ż e i u t y c h , k t ó r y m niepisana h i s t o r i a c h ł o p ó w jest bliska i droga. Co w i ę c e j , w y j ę c i e z m a g a z y n ó w i w ł a ś c i w e wyeksponowanie wcale n i e n a j u b o ż s z y c h z b i o r ó w pozaeuropejskich b ę d z i e teraz dla szerokich k r ę g ó w s p o ł e c z e ń s t w a b o d a j ż e najbardziej w ł a ś c i w y m b o d ź c e m f o r m u j ą c y m w y ­ o b r a ź n i ę i b o g a c ą c y m w i e d z ę o drogach r o z w o j u k u l t u r ludzkich, sta­ w i a j ą c w l e k c j i p o g l ą d o w e j najbardziej d o n i o s ł y p r o b l e m w dziejach c y w i l i z a c j i , co c z ł o w i e k a w d z i a ł a n i u i t w ó r c z o ś c i ł ą c z y , a co dzieli. O t w a r c i e w stolicy P a ń s t w o w e g o M u z e u m Etnograficznego w nowej reprezentacyjnej siedzibie zbiega s i ę z jubileuszem trzydziestolecia naszej odrodzonej p a ń s t w o w o ś c i . W y d a r z e n i e to n i e w ą t p l i w i e zapoczątkuje w k r ę g u ż y c i a etnograficznego n o w y okres. Z a n i m jednak zacznie s i ę on w y p e ł n i a ć n o w y m i w a r t o ś c i a m i , r z e c z ą j a k najbardziej s ł u s z n ą b ę d z i e n a w i ą z a ć m y ś l ą do d r o g i j u ż przebytej, przede w s z y s t k i m do tego p u n k t u — n a z w i j m y go „ z e r o w y m " , k i e d y w 1946 r o k u w w a r u n k a c h k o m p l e t n e j r u i n y i zniszczenia p o d j ę t o p r a c ę n a d wskrzeszeniem M u z e u m Etnograficznego w Warszawie. O d w o ł y w a n i e s i ę do p u n k t u „ z e r o w e g o " ma sens p o d w ó j n y , chodzi przede w s z y s t k i m o to, ż e b y m ó c w e w ł a ś c i w e j skali s p o j r z e ć na w k ł a d pracy i w y s i ł k u w ł o ż o n y c h w c i ą g u trzydziesto­ lecia, ż e b y m ó c o p e r o w a ć k o n t r a s t e m — t a k b y ł o na p o c z ą t k u , a t a k jest dzisiaj. Poza t y m o d w o ł y w a n i e s i ę do p u n k t u „ z e r o w e g o " m a t a k ż e sens d o d a t k o w y . Chodzi o to, ż e b y dla h i s t o r i i etnografii polskiej (przede w s z y s t k i m ze w z g l ę d u n a m ł o d s z ą g e n e r a c j ę ) , w mocniejszych l i n i a c h u t r w a l i ć ogrom w y s i ł k u i pracy w ł o ż o n y c h w o d b u d o w ę i r o z b u d o w ę m u z e a l n i c t w a etnograficznego w Polsce. O c z y w i ś c i e u w z g l ę d n i a j ą c szcze­ g ó l n e t r u d n o ś c i i efekty p r z y odbudowie o ś r o d k a warszawskiego. �80 WITOLD DYNOWSKI Hyc. 1. P a ń s t w o w e Muzeum Etnograficzne. Odrestaurowany dawny gmach rzystwa Kredytowego Ziemskiego przy ul. Kredytowej 1 Fot. т. Towa­ Kobus I n i c j a t o r e m o d b u d o w y ( p u n k t zerowy) M u z e u m Etnograficznego w Warszawie b y ł dr Jan Ż o ł n a - M a n u g i e w i c z . Ze s z c z u p ł y m g r o n e m w s p ó ł p r a c o w n i k ó w z a a d o p t o w a ł on zdewastowany X V I I I - w i e c z n y p a ł a c y k B r ü h l a w M ł o c i n a c h do w y j ś c i o w y c h potrzeb s t o ł e c z n e g o m u z e a l n i c t w a . W t y m czasie p l a c ó w k a ta w y s t ę p o w a ł a pod n a z w ą M u z e u m K u l t u r Ludowych. Na p o d k r e ś l e n i e z a s ł u g u j e decyzja p o w z i ę t a na O g ó l n o p o l s k i e j K o n ­ ferencji Etnograficznej z w o ł a n e j przez N a c z e l n ą D y r e k c j ę Muzeów i O c h r o n y Z a b y t k ó w i d o t y c z ą c a k i e r u n k ó w pracy M u z e u m K u l t u r L u ­ d o w y c h . Zgodnie z zaleceniami tej K o n f e r e n c j i m u z e u m warszawskie w p r z y s z ł o ś c i w i n n o się p r z e k s z t a ł c i ć w c e n t r a l n ą p l a c ó w k ę m u z e a l n ą dla całego k r a j u . Z n a t u r y rzeczy b y ł a b y to p l a c ó w k a reprezentacyjna, d z i a ł a l n o ś c i ą s w o j ą o r i e n t u j ą c a muzea regionalne, przede w s z y s t k i m na sposoby przedstawienia c a ł o k s z t a ł t u p r o b l e m a t y k i polskiej k u l t u r y l u ­ dowej. Co w i ę c e j w tej p l a c ó w c e muzealnej, a nie gdzie indziej, w i n n y b y ć zgrupowane etnograficzne zbiory r e p r e z e n t u j ą c e k u l t u r ę l u d o w ą i n n y c h k r a j ó w i k o n t y n e n t ó w . Zgodnie z t y m i z a ł o ż e n i a m i w 1947 r. p o w o ł a n o do ż y c i a w M u z e u m w y o d r ę b n i o n y d z i a ł e t n o g r a f i i pozaeuro- �PAŃSTWOWE MUZEUM 81 ETNOGRAFICZNE pejskiej, gdzie m i a ł y b y ć zgromadzone wszystkie z a b y t k i pozaeuropejskie dotychczas rozproszone po l i c z n y c h muzeach warszawskich i t e r e n o w y c h . D z i ę k i t e m u w n a s t ę p n y c h j u ż latach t r a f i ł y do M u z e u m p r a w i e wszyst­ kie w a r t o ś c i o w e kolekcje z tego zakresu. W a r t o t e ż p o d k r e ś l i ć , że zbiory z zakresu polskiej k u l t u r y l u d o w e j p o c z ą t k o w o b y ł y gromadzone w r a ­ mach jednego d z i a ł u , natomiast w 1954 r. z o s t a ł y one podzielone na zbiory z zakresu k u l t u r y m a t e r i a l n e j oraz zbiory sztuki l u d o w e j . W r a z z p o w i ę k s z a n i e m się z b i o r ó w i p o s t ę p u j ą c ą s p e c j a l i z a c j ą pracy w m u z e u m zbiory s z t u k i w 1958 r. z o s t a ł y podzielone na o d r ę b n e z e s p o ł y : t k a n i n y , stroju, p r z e d m i o t ó w o b r z ę d o w y c h , o z d ó b w n ę t r z a mieszkalnego, m e t a l o ­ plastyki, malarstwa i rzeźby. Nie ulega w ą t p l i w o ś c i , że w r a z z p o w o ł a n i e m na stanowisko d y r e k t o r a M u z e u m prof. Ksawerego Piwockiego (1956) rozpoczyna się w p o w o ­ jennej h i s t o r i i p l a c ó w k i n o w y r o z d z i a ł . W t y m t e ż okresie M u z e u m zmienia n a z w ę na M u z e u m K u l t u r y i S z t u k i L u d o w e j . M o ż e m y p r z y j ą ć , że w o m a w i a n y m okresie z a s z ł y t r z y zasadnicze wydarzenia, k t ó r e znakomicie z b l i ż a ł y n o w ą p l a c ó w k ę m u z e a l n ą do stanu rzeczy, k t ó r y k o n s t a t u j e m y dzisiaj. W t y m czasie b o w i e m uzyskano przez d y r e k c j ę Ryc. 2. Dział folkloru. Ekspozycja wycinanek i pająków Fot. 6 — Etnografia Polska, X I X / 2 L. Trojanowski �82 WITOLD DYNOWSKI o s t a t e c z n ą l o k a l i z a c j ę siedziby muzeum, na k t ó r ą przeznaczono c z ę ś ­ ciowo zniszczony d a w n y gmach T o w a r z y s t w a K r e d y t o w e g o Ziemskiego p r z y u l . K r e d y t o w e j 1. Prace nad o d b u d o w ą i dostosowaniem do potrzeb m u z e a l n i c t w a z a k o ń c z o n o w 1971 r o k u . W y d a r z e n i e m p r z e ł o m o w y m dla powojennej h i s t o r i i M u z e u m b y ł o r ó w n i e ż r o z p o r z ą d z e n i e M i n i s t r a K u l t u r y i S z t u k i (1964 г.), na m o c y k t ó r e g o M u z e u m przemianowane z o s t a ł o na P a ń s t w o w e M u z e u m Etnograficzne w Warszawie i o t r z y m a ł o statut z a k r e ś l a j ą c y podstawowe cele i f o r m y jego d z i a ł a l n o ś c i . Zgodnie ze statutem M u z e u m jest p l a c ó w k ą n a u k o w o - b a d a w c z ą i o ś w i a t o w ą . Ryc. 3. Dział folkloru. Ekspozycja palemek Fot. wielkanocnych L. Trojanowski �PAŃSTWOWE MUZEUM ETNOGRAFICZNE 83 Z a d a n i e m tej p l a c ó w k i jest gromadzenie i u d o s t ę p n i a n i e z b i o r ó w e t n o ­ graficznych i z dziedzin p o k r e w n y c h . P l a c ó w k a w i n n a t e ż p r o w a d z i ć badania naukowe i d z i a ł a l n o ś ć o ś w i a t o w ą . Obarcza się t e ż p l a c ó w k ę w s p ó ł d z i a ł a n i e m w upowszechnianiu n a u k i z i n s t y t u c j a m i r o z w i j a j ą c y m i p o d o b n ą d z i a ł a l n o ś ć . N o w e zadania stawiane przed M u z e u m w y m a g a ł y dość znacznej reorganizacji dotychczasowej d z i a ł a l n o ś c i p l a c ó w k i . W t y m t e ż r o k u w y o d r ę b n i o n o t r z y podstawowe z e s p o ł y m e r y t o r y c z n e z k u r a ­ t o r a m i , o d p o w i e d z i a l n y m i za t o k pracy. S ą to: Z e s p ó ł e t n o g r a f i i p o l ­ skiej i k r a j ó w o ś c i e n n y c h , Z e s p ó ł l u d ó w pozaeuropejskich oraz Z e s p ó ł d z i a ł ó w d o k u m e n t a c j i i prac o ś w i a t o w y c h . Z e s p ó ł p o l s k i dzieli się n a d z i a ł y : gospodarki podstawowej i r z e m i o s ł , t k a n i n i s t r o j ó w , f o l k l o r u oraz d z i a ł s z t u k i p o w o ł a n y w 1972 r. w w y n i k u scalenia d a w n i e j samo­ d z i e l n y c h d z i a ł ó w : m a l a r s t w a , g r a f i k i i w y c i n a n e k oraz r z e ź b y l u d o w e j . Z e s p ó ł e t n o g r a f i i pozaeuropejskiej d z i a ł a ł i d z i a ł a jako grupa specja­ l i s t ó w — bez w e w n ę t r z n e g o p o d z i a ł u na k i e r u n k i p r o b l e m o w e i tema­ tyczne. O c z y w i ś c i e w m i a r ę p o w i ę k s z a n i a się z b i o r ó w i w y ż s z e j specja­ l i z a c j i m e r y t o r y c z n e j p r a c o w n i k ó w m u z e a l n y c h sprawa w y o d r ę b n i e n i a p o s z c z e g ó l n y c h d z i a ł ó w b ę d z i e bardziej d o j r z a ł a do r o z w i ą z a n i a . W zes­ pole t r z e c i m w y o d r ę b n i o n o przede w s z y s t k i m n a s t ę p u j ą c e d z i a ł y : a r c h i ­ w u m , b i b l i o t e k a , w y d a w n i c t w a i d z i a ł a l n o ś ć o ś w i a t o w a . Jest r z e c z ą z r o z u m i a ł ą , że f u n k c j o n u j ą c obecnie w znacznie korzystniejszych w a r u n ­ k a c h l o k a l o w y c h P a ń s t w o w e M u z e u m Etnograficzne b ę d z i e m o g ł o z w r ó ­ cić b a c z n i e j s z ą n i ż dotychczas u w a g ę na w y p r a c o w a n i e w ł a s n e g o m o ­ d e l u — p l a c ó w k i centralnej, j a k i odpowiedniej koncepcji d z i a ł a n i a n i e t y l k o na u ż y t e k w ł a s n y , lecz i dla sieci m u z e ó w t e r e n o w y c h . W s z y s t k o wskazuje na to, że w c e n t r u m u w a g i D y r e k c j i znajdzie się s z c z e g ó ł o w e o p r a c o w y w a n i e z b i o r ó w z a r ó w n o dla a k c j i w y s t a w i e n n i c z e j , j a k i d l a c e l ó w naukowo-badawczych (eksponat muzealny j a k o źródło). Liczba z b i o r ó w wzrasta bardzo szybko; w 1973 r. p r z e k r o c z y ł a 50 000 ekspo­ n a t ó w . Z liczby tej ponad 12 000 e k s p o n a t ó w p r z y p a d a ł a na d z i a ł t k a n i n i s t r o j ó w , ponad 7 000 na D z i a ł gospodarki i r z e m i o s ł ponad 3 000 na D z i a ł f o l k l o r u oraz ponad 10 000 na D z i a ł sztuki l u d o w e j . Ł ą c z n i e zbiory z zakresu e t n o g r a f i i P o l s k i o b e j m o w a ł y w 1973 r . ponad 35 000 ekspo­ n a t ó w z a ś z b i o r y pozaeuropejskie l i c z y ł y sobie ponad 15 000 egzem­ plarzy. W k r ę g u e t n o g r a f i i polskiej mocno u t r w a l i ł się zwyczaj dzielenia w y t w o r ó w k u l t u r y na w y t w o r y k u l t u r y m a t e r i a l n e j duchowej i s p o ł e c z ­ n e j . P o m i m o l i c z n y c h d y s k u s j i teoretycznych p r o w a d z o n y c h ostatnio, zwłaszcza w związku z podjęciem wydzielonych studiów historii k u l ­ t u r y materialnej i kreowaniem I n s t y t u t u Historii K u l t u r y Materialnej, p o d z i a ł t e n u t r z y m a ł się i nic nie wskazuje na to, ż e b y w tej k o n w e n c j i ( i t y l k o k o n w e n c j i ) m i a ł y zajść z m i a n y bardziej zasadnicze. S ł u s z n y t e ż �84 WITOLD DYNOWSKI w y d a j e się p o g l ą d , że w badaniach nad c a ł o k s z t a ł t e m k u l t u r y p o w i n n o s i ę b e z w a r u n k o w o r o z p o c z y n a ć od z g ł ę b i e n i a k u l t u r y m a t e r i a l n e j . K u l ­ t u r a materialna obejmuje j e d n a k niezmiernie w i e l k ą ilość bardzo r ó ż n o ­ r o d n y c h p r z e j a w ó w l u d z k i e j w y t w ó r c z o ś c i , t o t e ż dla zorientowania się w t y m , co ona zawiera, n i e z b ę d n e jest w y r ó ż n i e n i e w niej osobnych d z i a ł ó w . M o ż n a s t w i e r d z i ć , że w z a l e ż n o ś c i od tego, j a k dalece b y ł y zaawansowane studia h i s t o r i i k u l t u r y m a t e r i a l n e j , p o d z i a ł i n t e r e s u j ą c e g o nas z e s p o ł u k u l t u r y b y ł m n i e j l u b bardziej p r z e j r z y s t y i z a d o w a l a j ą c y . P ó ł w i e k u t e m u K a z i m i e r z M o s z y ń s k i p i s a ł , że w pracach nad e t n o g r a f i ą E u r o p y (w t y m t a k ż e w pracach p o ś w i ę c o n y c h e t n o g r a f i i Polski) ,,do niedawna u p r z y w i l e j o w a n e stanowisko" z a j m o w a ł y odzież i b u d o w n i c t w o , i n n e z a ś d z i a ł y przedstawiano w f o r m i e z a c z ą t k o w e j l u b t e ż p o m i j a n o z u p e ł n i e . P i e r w s z ą p r ó b ę systematycznego u k ł a d u spojrzenia o b e j m u j ą ­ cego c a ł o k s z t a ł t k u l t u r y materialnej d a ł K . M o s z y ń s k i w c z a s o p i ś m i e „ L u d " w 1924 r. W zasadzie ten sam u k ł a d z m a ł y m i m o d y f i k a c j a m i z a c h o w a ł K . M o s z y ń s k i w k a p i t a l n y m dziele Kultura ludowa Słowian, cz. I : Kultura materiálna. W y r ó ż n i a on w k u l t u r z e materialnej n a s t ę p u ­ j ą c e w i e l k i e d z i a ł y : 1) zdobywanie ż y w n o ś c i i n i e k t ó r y c h s u r o w c ó w (zbie- Ryc. 4. Dział sztuki ludowej. Ekspozycja rzeźby figuralnej Fot. S. Sowilski �PAŃSTWOWE MUZEUM 85 ETNOGRAFICZNE ractwo, ł o w i e c t w o , r y b o ł ó w s t w o , hodowla z w i e r z ą t , u p r a w a r o ś l i n ) ; 2) p r z e c h o w y w a n i e ż y w n o ś c i i s u r o w c ó w ; 3) p r z y g o t o w y w a n i e p o k a r ­ m ó w , zaopatrywanie się w w o d ę , niecenie i sposoby u ż y w a n i a ognia, s p o r z ą d z a n i e p o t r a w i n a p o j ó w ; 4) o b r ó b k a s u r o w c ó w r o ś l i n n y c h n p . drewna, w ł ó k n a , o b r ó b k a s u r o w c ó w z w i e r z ę c y c h , np. s k ó r y , kości, o b r ó b ­ k a s u r o w c ó w m i n e r a l n y c h n p . g l i n y , k r u s z c ó w ; 5) zabiegi o b e z p i e c z e ń ­ stwo i w y g o d ę ( s p o r z ą d z a n i e i u ż y t k o w a n i e b r o n i , o d z i e ż y , b u d o w l i i s p r z ę t ó w , zabiegi o czystość); 6) transport i k o m u n i k a c j a ( r u c h l ą d o w y i w o d n y , rodzaje lokomocji, pomocnicze ś r o d k i l o k o m o c j i i transportu). U k ł a d w y p r a c o w a n y przez K . M o s z y ń s k i e g o s t a ł się u k ł a d e m k l a ­ sycznym. W o k r e ś l o n y m sensie o b o w i ą z y w a ł on polskich e t n o g r a f ó w p r z y poruszaniu t e m a t ó w odpowiednich (stał się w p e w n y m sensie m a n i e r ą n a u k o w ą — s z k o ł ą p o l s k ą w etnografii). Jasne jest, ż e p o r z ą d e k d o t y c z ą c y zasad k l a s y f i k a c j i w y t w o r ó w l u ­ dowej k u l t u r y m a t e r i a l n e j ustalony w p o l s k i m p i ś m i e n n i c t w i e etno­ g r a f i c z n y m r ó w n i e mocno o b o w i ą z y w a ł t a k ż e w y s t a w i e n n i c t w o muzealne. T o t e ż m o ż n a p r z y j ą ć , że w okresie m i ę d z y w o j e n n y m z a r ó w n o muzea T Ryc. 5. Wystawa „Tkactwo i strój" Fot. s. Sowilski: �86 WITOLD DYNOWSKI centralne, j a k i regionalne h o ł d o w a ł y t y m s a m y m zasadom które ustalił Kazimierz M o s z y ń s k i . klasyfikacji, 1 W p u n k c i e z e r o w y m o d r a d z a j ą c e g o się etnograficznego m u z e a l n i c t w a w stolicy nie r e j e s t r u j e m y w y m i e r n y c h tendencji z m i a n y zasad p r z e d ­ w o j e n n y c h . P o l i t y k a gromadzenia i ekspozycji z b i o r ó w w okresie po­ c z ą t k o w y m (Muzeum K u l t u r Ludowych w Młocinach) całkowicie b y ł a u z a l e ż n i o n a i p o d p o r z ą d k o w a n a bardzo s k r o m n y m w a r u n k o m l o k a l o ­ w y m i m a ł y m dotacjom na zakup e k s p o n a t ó w . T o t e ż o t y m okresie m o ż n a p o w i e d z i e ć , że c h a r a k t e r y z o w a ł o j ą raczej zaspokajanie c e l ó w d o r y w c z y c h w y s t a w i e n n i c t w a i poszukiwanie r o z s ą d n e g o w y j ś c i a w sy­ tuacjach k ł o p o t l i w y c h a n i ż e l i konsekwentna p o l i t y k a d ł u g o f a l o w a . I n a ­ czej trzeba b ę d z i e s p o j r z e ć na d z i a ł a l n o ś ć M u z e u m od m o m e n t u , k i e d y k i e r o w n i c t w o tej p l a c ó w k i p r z e j ą ł prof. K s a w e r y P i w o c k i , w y b i t n y ba­ dacz l u d o w e j d z i a ł a l n o ś c i a r t y s t y c z n e j . K i e r u n e k r o z w o j o w y nowej p l a ­ c ó w k i zaznaczony z o s t a ł j u ż w samej nazwie: M u z e u m K u l t u r y i Sztuki" L u d o w e j . D o d a j m y , że poszerzony p r o f i l m u z e a l n i c t w a etnograficznego w Warszawie, a raczej p o d k r e ś l e n i e r ó w n o r z ę d n o ś c i z b i o r ó w s z t u k i l u ­ d o w e j w k o l e k c j a c h etnograficznych, zbiega się z przekazaniem M u z e u m 12 000 z a b y t k ó w s z t u k i przez D e p a r t a m e n t P l a s t y k i M i n i s t e r s t w a K u l ­ t u r y i Sztuki. Znamiona r ó w n o r z ę d n o ś c i k u l t u r y i s z t u k i w ekspozycji muzealnej m o ż e m y z a o b s e r w o w a ć t a k ż e i w dzisiejszym M u z e u m E t n o ­ g r a f i c z n y m . W dziale p o ś w i ę c o n y m ekspozycji w n ę t r z a c h a ł u p y c h ł o p ­ skiej obok w y t w o r ó w starszych — n a z w i j m y je s p r z ę t a m i l u d o w y m i — o g l ą d a m y t a k ż e m e b l a r s t w o ludowe: b a r w n e skrzynie, kredensy i szafy, n a j c z ę ś c i e j w y k o n y w a n e przez p r o w i n c j o n a l n y c h r z e m i e ś l n i k ó w zaspo­ k a j a j ą c y c h r o z b u d o w u j ą c e się potrzeby c h ł o p s k i e . Ten t y p w y t w o r ó w w k u l t u r z e c h ł o p s k i e j zyskuje p e ł n e o b y w a t e l s t w o p r z e w a ż n i e pod koniec u b i e g ł e g o stulecia. T o samo m o ż e m y o b s e r w o w a ć w w y s t a w i e „ T k a c t w o i strój". S ł u s z n i e p o d k r e ś l a się, ż e „ w i e l k a r o z m a i t o ś ć c z y n n i k ó w m a j ą c y c h w p ł y w na ostateczny w y r a z p o l s k i c h s t r o j ó w l u d o w y c h nie d y s k w a l i f i ­ k u j e go j a k b w y t w o r u polskiej k u l t u r y l u d o w e j " . W r ę c z przeciwnie, p o m i m o stopienia się w s t r o j u c h ł o p s k i m z drugiej p o ł o w y u b i e g ł e g o stulecia e l e m e n t ó w najrozmaitszej p r o w e n i e n c j i ( m i ę ­ dzy i n n y m i u w z g l ę d n i ć n a l e ż y silne w p ł y w y s p o s o b ó w noszenia się t z w . w a r s t w w y ż s z y c h — szlachty i m i e s z c z a ń s t w a , j a k r ó w n i e ż u m u n d u r o ­ w a n i a wojska) b y ł on m o c n y m akcentem w y r ó ż n i a j ą c y m c h ł o p ó w . Co w i ę c e j , p o m i m o r o z w i ą z a ń z b l i ż o n y c h l u b podobnych, s t r ó j c h ł o p s k i z tego okresu w y s t ę p o w a ł na ziemiach P o l s k i w bardzo d u ż y m z r ó ż n i c o 2 1 K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, t. I, cz. I, Kraków 1924. K . P i e t k i e w i c z , Wystawa „Tkactwo г Strój", [w:] Państwowe Muzeum Etnograficzne, Historia, Zbiory, Ekspozycje, Warszawa 1973, s. 62. 2 �PAŃSTWOWE MUZEUM 87 ETNOGRAFICZNE Ryc. 6. Zbiory z Afryki Fot. L. Trojanowski w a n i u . Jeszcze m n i e j w i ę c e j 80 lat t e m u m o ż n a b y ł o d o l i c z y ć się k i l k a ­ d z i e s i ą t odmian regionalnych. W zbiorach M u z e u m Etnograficznego r e j e s t r u j e m y b o g a t ą i c h k o l e k c j ę , rodzi się w z w i ą z k u z t y m pytanie, w j a k i s p o s ó b n a l e ż a ł o b y j e najkorzystniej w y e k s p o n o w a ć . P e ł n y efekt mocniejszego p o w i ą z a n i a z a b y t k ó w i w y t w o r ó w s z t u k i ludowej z całokształtem k u l t u r y chłopskiej rejestrujemy w wystawach „ P o l s k i e o b r z ę d y doroczne", „ Z d o b n i c t w o chaty w i e j s k i e j " i przede w s z y s t k i m w „ G a l e r i i S z t u k i L u d o w e j " . W tej ostatniej zgromadzone zostały zabytki rzeźby ludowej, malarstwa i drzeworytu. W okolicznościo­ w y m w y d a w n i c t w i e M u z e u m Etnograficznego p o d k r e ś l a się szczególnie mocno bogactwo zbioru r z e ź b . D z i a ł ten zdaniem prof. J. Grabowskiego jest „ c h y b a najbogatszy co n a j m n i e j w Polsce", przekracza on b o w i e m 1300 f i g u r — m o ż n a p o w i e d z i e ć — bez m a ł a , p r a w i e k o m p l e t . Z b i ó r ten m o ż e o b s ł u g i w a ć nie t y l k o najbardziej p o m y s ł o w e w y s t a w y , lecz r ó w ­ n i e ż z p e ł n y m powodzeniem w i n i e n s ł u ż y ć do s t u d i ó w t a k i c h zjawisk a r t y s t y c z n y c h , j a k i m jest r z e ź b a l u d o w a . 3 3 J. G r a b o w s k i , op. cit., s. 60. �88 WITOLD DYNOWSKI Na z a k o ń c z e n i e k r ó t k i e g o p r z e g l ą d u i c h a r a k t e r y s t y k i z b i o r ó w i eks­ pozycji P a ń s t w o w e g o M u z e u m Etnograficznego n a l e ż a ł o b y jeszcze n a ­ w i ą z a ć do k o l e k c j i pozaeuropejskich, m ó w i ą c ściślej do z b i o r ó w z A f r y k i , P o l i n e z j i i A m e r y k i oraz z A z j i P o ł u d n i o w o - W s c h o d n i e j , j a k r ó w n i e ż z A u s t r a l i i i Oceanii. N a l e ż y p o d k r e ś l i ć , że z a l ą ż k i etnograficznych zbio­ r ó w pozaeuropejskich s i ę g a j ą „ p u n k t u zerowego". Gromadzono je z o k r e ś ­ l o n ą k o n c e p c j ą i planowo ( M u z e u m K u l t u r L u d o w y c h ) , r ó w n o l e g l e do z b i o r ó w polskich. Trzeba t a k ż e z a r e j e s t r o w a ć odmienne sytuacje, j a k i e m i a ł y miejsce i z a c h o d z ą nadal w sposobach k o m p l e t o w a n i a etnograficz­ n y c h z b i o r ó w pozaeuropejskich. O ile w okresie przed p i e r w s z ą w o j n ą ś w i a t o w ą i w okresie m i ę d z y w o j e n n y m z b i o r y pozaeuropejskie powsta­ w a ł y w w y n i k u d a r o w i z n i z a p i s ó w c a ł y c h k o l e k c j i gromadzonych amatorsko przez d ł u g i e okresy ż y w o t a P o l a k ó w na dalekiej o b c z y ź n i e np. Ignacy Belakowicz — K a m b o d ż a , Laos i A n n a m , L e o p o l d J a n i k o w ­ s k i — K a m e r u n , B r o n i s ł a w P i ł s u d s k i — kolekcje j a k u c k i e i gilackie, to obecnie k o m p l e t u j e się je w zasadzie z o k r e ś l o n y m planem. N i e jest w i ę c d z i e ł e m p r z y p a d k u , ż e obecnie w P a ń s t w o w y m M u z e u m E t n o ­ g r a f i c z n y m z b i o r y z A f r y k i zasacharyjskiej s t a n o w i ą n a j l i c z n i e j s z ą i n a j ­ c e n n i e j s z ą k o l e k c j ę e t n o g r a f i c z n ą . Zainteresowanie b o w i e m w Polsce e t n o g r a f i ą A f r y k i z n a l a z ł o się c a ł k o w i c i e „ n a l i n i i " z p o w o j e n n y m procesem dekolonizacji A f r y k i i t w o r z e n i e m s i ę n i e z a l e ż n y c h p a ń s t w a f r y k a ń s k i c h . W k o n k r e t n y m p r z y p a d k u z b i e g ł o się to z w y p r a w a m i p o d r ó ż n i c z y m i dr W a c ł a w a Korabiewicza, k t ó r y ściśle w s p ó ł p r a c o w a ł z p o w o j e n n y m m u z e a l n i c t w e m etnograficznym. W p e w n y m sensie obraz d z i a ł a l n o ś c i zaplanowanej w y s t ę p u j e t a k ż e w k o l e k c j i m e k s y k a ń s k i e j . K o l e k c j a m e k s y k a ń s k a pochodzi b o w i e m c z ę ś c i o w o z b a d a ń t e r e n o w y c h prof. M . F r a n k o w s k i e j , c z ę ś c i o w o z w y m i a n y m i ę d z y m u z e u m warszaw­ s k i m i Museo de las C u l t u r a s w m i e ś c i e M e k s y k u . 4 5 W 4 zasadzie d z i a ł a l n o ś ć centralnych p l a c ó w e k muzealnych związana Wszystkie dane dotyczące struktury organizacyjnej P a ń s t w o w e g o Muzeum Etnograficznego, jak również wiadomości o zbiorach i ich liczebności zaczerpnięte zostały z okolicznościowego wydawnictwa Państwowe Muzeum Etnograficzne, Hi­ storia, Zbiory, Ekspozycje opublikowanego z okazji otwarcia nowej placówki. To samo dotyczy wiadomości o działalności Muzeum Etnograficznego w Warszawie w okresie m i ę d z y w o j e n n y m i przed pierwszą wojną światową. O historii Muzeum Etnograficznego w Warszawie i o działalności tej placówki w okresie m i ę d z y w o j e n ­ nym pisali: prof, dr E . Frankowski i doc. T. Dziekoński. W pewnym sensie odzwierciedleniem zainteresowań powojennym procesem afrykańskim była wystawa zorganizowana w Warszawie pod hasłem „Afryka nie­ znana a bliska". Brali w niej udział pracownicy naukowi Uniwersytetu Warszaw­ skiego, wykorzystując zbiory Muzeum. W wystawie tej zaangażowane było także U N E S C O . Recenzja o tej wystawie zamieszczona była w „Etnografii Polskiej", t. X I I I . 5 �PAŃSTWOWE MUZEUM ETNOGRAFICZNE 89 jest mocno z g e n e r a l n ą l i n i ą p a ń s t w o w e j p o l i t y k i k u l t u r a l n e j . W y r a ż a się to nie t y l k o w dziedzinie k o m p l e t o w a n i a z b i o r ó w (dotyczy to przede w s z y s t k i m z a k u p ó w znaczniejszych), lecz t a k ż e i w p r o g r a m o w a n i u o d ­ powiednich wystaw. W działalności wystawienniczej P a ń s t w o w e g o M u ­ zeum Etnograficznego, j a k i w p l a c ó w k a c h , z k t ó r y c h ono w y r o s ł o ( M u z e u m K u l t u r L u d o w y c h , M u z e u m K u l t u r y i S z t u k i L u d o w e j ) , obok w y s t a w s t a ł y c h r e j e s t r u j e m y t a k ż e w y s t a w y specjalne — o k o l i c z n o ś c i o w e czy t e ż o w y b r a n e j tematyce. Ten t y p w y s t a w M u z e u m Etnograficzne w Warszawie o r g a n i z o w a ł o j u ż od lat, z a r ó w n o w k r a j u , j a k i za g r a ­ n i c ą . W s p o m n i j m y t u , że j u ż w 1949 r . b y ł a zorganizowana w y s t a w a pierwsza, p o ś w i ę c o n a sztuce A f r y k i i Oceanii. W l a t a c h n a s t ę p n y c h ze z b i o r ó w s t a ł y c h u d o s t ę p n i o n o szerszemu o g ó ł o w i w y s t a w y specjalne pod h a s ł e m „ P o l s k i s t r ó j l u d o w y " , p r e z e n t u j ą c y około 100 z e s t a w ó w , oraz „ W i e j s k i e w n ę t r z a mieszkalne". W z w i ą z k u z o g ł o s z e n i e m r o k u 1962 R o k i e m Z i e m i Mazowieckiej P a ń s t w o w e M u z e u m Etnograficzne zorga­ n i z o w a ł o w latach Z a c h ę t y w y s t a w ę pod n a z w ą „ K u l t u r a artystyczna w s i mazowieckiej". Jej zadaniem b y ł o pokazanie, j a k i m mianowicie prze­ m i a n o m u l e g ł a l u d o w a t w ó r c z o ś ć artystyczna na Mazowszu na p r z e ł o m i e u b i e g ł e g o i b i e ż ą c e g o stulecia. Rok 1963 s t a n ą ł pod z n a k i e m j u b i l e u s z u 75-lecia warszawskiego M u z e u m Etnograficznego. P o d k r e ś l a j ą c w a g ę tego jubileuszu przygotowano d u ż ą w y s t a w ę r e t r o s p e k t y w n ą , p r z e d s t a w i a j ą c ą dzieje M u z e u m i jego p o w o j e n n y dorobek. S z c z e g ó l n i e c h o d z i ł o w tej w y s t a w i e o pokazanie bogactwa z b i o r ó w i i c h w a r t o ś c i dla b a d a ń n a u ­ k o w y c h — jako d o k u m e n t u m i n i o n e j p r z e s z ł o ś c i . O s o b n ą k a r t ę w dzia­ ł a l n o ś c i M u z e u m Etnograficznego s t a n o w i w s p ó ł p r a c a z i n n y m i m u z e a m i etnograficznymi i organizacjami s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n y m i . W 1964 r. P a ń ­ s t w o w e M u z e u m Etnograficzne u r z ą d z i ł o w M u z e u m Mazowieckim w P ł o c k u w y s t a w ę p o ś w i ę c o n ą muzyce i t a ń c o w i A f r y k i . W ramach w s p ó ł p r a c y z i n s t y t u c j a m i p o l i t y c z n y m i z okazji K o n g r e s u Zjednoczo­ nego S t r o n n i c t w a L u d o w e g o w 1964 r. zorganizowano t a k ż e w salach F i l h a r m o n i i N a r o d o w e j w Warszawie o k o l i c z n o ś c i o w ą w y s t a w ę pod naz­ w ą „ S z t u k a l u d o w a i j e j w p ł y w na k u l t u r ę n a r o d o w ą " . N i e m a l co r o k u , a n a w e t c z ę ś c i e j , r e j e s t r u j e m y p r z e j a w y s z c z e g ó l n e j a k t y w n o ś c i M u z e u m Etnograficznego w Warszawie w postaci o r g a n i ­ zowania w y s t a w specjalnych. Rejestr t y c h w y s t a w jest p o k a ź n y i w y ­ soce urozmaicony. T o t e ż w k r ó t k i m a r t y k u l e p i s a n y m z okazji o t w a r c i a nowej, reprezentacyjnej siedziby s t o ł e c z n e j p l a c ó w k i muzealnej nie spo­ sób jest w y m i e n i ć n a w e t g ł ó w n i e j s z e i m p r e z y zorganizowane w m i n i o ­ n y m t r z y d z i e s t o l e c i u . Jedno nie ulega w ą t p l i w o ś c i , że obok t r o s k i 6 6 O wystawach specjalnych i o pracy oświatowej P a ń s t w o w e g o Muzeum Etno­ graficznego dokładniej informuje wyd. Państwowe Muzeum Etnograficzne w War­ szawie, Historia, Zbiory, Ekspozycje, Warszawa 1973. �30 WITOLD DYNOWSKI 0 w y s t a w y s t a ł e , w y s t a w y specjalne są s z c z e g ó l n y m w y r a z e m p r ę ż n o ś c i 1 d u ż e j a m b i c j i z e s p o ł u p r a c o w n i k ó w M u z e u m . Co w i ę c e j , w i d z ą c rzecz z p e r s p e k t y w y minionego trzydziestolecia i z pozycji kilkakrotnych z m i a n w k i e r o w n i c t w i e M u z e u m n a l e ż y t a k ż e s t w i e r d z i ć , że organizo­ w a n i e w y s t a w specjalnych b y ł o jak najbardziej s ł u s z n ą k o n c e p c j ą i n a j ­ bardziej w ł a ś c i w y m sposobem p r z y p o m i n a n i a o potrzebach m u z e a l n i c t w a etnograficznego w stolicy i o r o l i , j a k ą w i n n y o d e g r a ć z b i o r y etnogra­ ficzne w muzealnej p r o b l e m a t y c e p o l i t y k i k u l t u r a l n e j — stapiania się p r z e s z ł o ś c i ze w s p ó ł c z e s n o ś c i ą . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0452e1aa64d1514a10083a550b883e6b.pdf 5d4593203b9df9c9a123777e7b129a36 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:858 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:789 Title A name given to the resource Problemy wytwórczości ludowej w pracach Zakładu Badawczego Związku "Cepelia" / ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.2, s.91-108 Creator An entity primarily responsible for making the resource Woźniak, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X I X z. 2 M A R I A WOŻNIAK PROBLEMY WYTWÓRCZOŚCI LUDOWEJ W PRACACH ZAKŁADU BADAWCZEGO ZWIĄZKU „CEPELIA" Z a k ł a d Badawczy p o w o ł a n y z o s t a ł przez Zjazd D e l e g a t ó w Z w i ą z k u „ C e p e l i a " w 1967 r o k u . Celem Z a k ł a d u jest udzielanie pomocy Z w i ą z k o ­ w i w w y k o n y w a n i u jego z a d a ń s t a t u t o w y c h przez „ b a d a n i e szeregu zja­ w i s k m a j ą c y c h b e z p o ś r e d n i w p ł y w na r o z w ó j l u b zanikanie r ę k o d z i e ł a r t y s t y c z n y c h oraz w y k o n y w a n i e o p r a c o w a ń n i e z b ę d n y c h dla p r a w i d ł o ­ wego o k r e ś l e n i a p e r s p e k t y w i c z n y c h p r o g r a m ó w r o z w o j u w y t w ó r c z o ś c i l u d o w e j , r z e m i o s ł a i p r z e m y s ł u artystycznego oraz p a m i ą t k a r s t w a " . O d czasu powstania C e n t r a l i P r z e m y s ł u L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o w 1949 r o k u z m i e n i a ł a się s t r u k t u r a organizacyjna tej I n s t y t u c j i , r o z s z e r z a ł y zadania, a j e d n o c z e ś n i e z biegiem l a t k u r c z y ł a się „ b a z a " , na j a k i e j „ C e p e l i a " w d u ż e j mierze opiera s w o j ą d z i a ł a l n o ś ć p r o d u k ­ c y j n ą . Te nowe w a r u n k i w y m a g a ł y z jednej s t r o n y penetracji t e r e n ó w n i e o b j ę t y c h dotychczas d z i a ł a l n o ś c i ą „ C e p e l i i " , dla ustalenia m o ż l i w o ś c i rozszerzenia tego d z i a ł a n i a , z d r u g i e j z a ś p o g ł ę b i e n i a w i e d z y o p r z e m i a ­ nach z a c h o d z ą c y c h w s p ó ł c z e ś n i e w regionach, o b j ę t y c h d ł u g o l e t n i ą dzia1 2 1 Sprawozdanie z działalności Zakładu Badawczego w latach 1968, 1969-70, Ząbki 1971 (m—pis pow. do uż. służb.). W 1954 roku zmieniono C P L i A , centralę spółdzielczo-państwową, na Związek Spółdzielni Przemysłu Ludowego i Artystycznego (pozostała umowna nazwa „Ce­ pelia"). Pierwszy statut z 1950 roku określa jako przedmiot działalności Zw. „Cepelia" m. in. (par. 4 p. 1) „organizowanie wytwórczości ludowej i przetwórstwa ludowego i artystycznego w ramach drobnego przemysłu ludowego i artystycznego" i (p. 4) „opieka nad wytwórczością ludową z uwagi na jej wartości artystyczne". Najnowszy statut Związku Spółdzielni Rękodzieła Ludowego i Artystycznego (zmiana nazwly) z 1974 roku określa szerzej przedmiot działania: „ZSRLiA jest powołany w szczególności do tworzenia nowych i kultywowania trady­ cyjnych wartości kultury materialnej przez organizowanie i rozwijanie arty­ stycznego rękodzieła ludowego, rękodzieła artystycznego i przemysłu artystycz­ nego". Do zadań Związku należy m. in. (par. 6, p. 5) „wyszukiwanie, reaktywowa­ nie i rozwijanie ośrodków sztuki ludowej oraz zaniklých, względnie zanikających rzemiosł artystycznych" (p. 6), „otaczanie opieką niezrzeszonych i współpracujących ze Związkiem twórców ludowych, plastyków oraz rzemieślników artystów..." 2 �92 MARIA WOŻNIAK ł a l n o ś c i ą p r o d u k c y j n y c h jednostek Z w i ą z k u „ C e p e l i a " . Opracowanie m i ę ­ dzy i n n y m i t y c h z a g a d n i e ń zlecono Z a k ł a d o w i B a d a w c z e m u . Pierwsze prace e t n o g r a f ó w (a p ó ź n i e j P r a c o w n i W y t w ó r c z o ś c i L u d o ­ wej) d o t y c z y ł y g ł ó w n i e ustalenia m o ż l i w o ś c i rozszerzenia d z i a ł a l n o ś c i Z w i ą z k u „ C e p e l i a " na t e r e n y nie o b j ę t e dotychczas przez s p ó ł d z i e l n i e i zrzeszenia. N i e o g r a n i c z a ł y s i ę one j e d y n i e do zbierania i n f o r m a c j i o w s p ó ł c z e ś n i e d z i a ł a j ą c y c h w y t w ó r c a c h l u d o w y c h , ale gromadzono t a k ż e m a t e r i a ł y do p r o j e k t o w a n i a w z o r ó w p a m i ą t e k i i n n y c h w y r o b ó w a r t y ­ stycznych, opracowania o b e j m o w a ł y w i ę c t a k ż e zagadnienia z dziedziny h i s t o r i i , h i s t o r i i s z t u k i i inne. S i ł ą rzeczy etnograficzne badania terenowe m i a ł y charakter penetracyjny. Przeprowadzono tego t y p u badania na ziemiach zachodnich i p ó ł n o c n y c h ( w o j . s z c z e c i ń s k i e , z i e l o n o g ó r s k i e , w r o c ł a w s k i e , k o s z a l i ń s k i e ) , oraz na Mazowszu P ł o c k i m i w p o ł u d n i o w e j części w o j . ł ó d z k i e g o . Zebrane m a t e r i a ł y o b e j m u j ą m o ż l i w i e wszystkie, w y s t ę p u j ą c e na t y c h terenach dziedziny w y t w ó r c z o ś c i . O s o b n ą p r a c ę poświecono garncarstwu jako jednemu z rzemiosł zanikających . W y n i k i b a d a ń z o s t a ł y w mniejszej l u b w i ę k s z e j części w y k o r z y s t a n e w p r a k t y c e . Utworzono n o w ą spółdzielnię „Piast" w Świnoujściu, kilka p u n k t ó w pracy n a k ł a d c z e j , w w i e l u w y p a d k a c h rozszerzono skup. Wprowadzono p e w n ą ilość n o w y c h , o p a r t y c h na r e g i o n a l n y c h t r a d y c j a c h w z o r ó w do produkcji w spółdzielniach. I s t o t n y t a k ż e , p r ó c z penetrowania n o w y c h t e r e n ó w , jest p r o b l e m szerszego spojrzenia na d o t y c h c z a s o w ą d z i a ł a l n o ś ć s p ó d z i e l n i Z w i ą z k u „ C e p e l i a " w regionach o b o g a t y m d o r o b k u artystycznej w y t w ó r c z o ś c i 3 4 5 6 3 Nie są to bowiem jedynie zadania Zakładu. Prócz Pracowni Wytwórczości Ludowej działa Pracownia Techniczno-Technologiczna, Ekonomiczna oraz Branżowy Ośrodek Informacji z biblioteką i Wzorcownia. D . K u ł a k o w s k a , Możliwości rozwoju plastyki ludowej w woj. szczeciń­ skim, Ząbki 1970 (m—pis pow. do uż. służb.); t e j ż e , Możliwości rozwoju wytwór­ czości ludowej i przemysłu artystycznego oraz pamiątkarstwa w woj. koszalińskim, Ząbki 1970 (m—pis pow. do uż. służb.); t e j ż e , Możliwości rozwoju wytwórczości ludowej — przemysłu artystycznego oraz pamiątkarstwa w woj. zielonogórskim, Ząbki 1971 (m—pis pow. do uż. służb.); t e j ż e , Możliwości rozwoju wytwórczości ludowej, przemysłu artystycznego oraz pamiątkarstwa w woj. wrocławskim tm—pis w archiwum Z.B.). M . W o ź n i a k ó w a, Możliwości rozwoju wytwórczości ludowej, rzemiosła i przemysłu artystycznego oraz pamiątkarstwa na Mazowszu Północno-Zachodnim, Ząbki 1970 (m—pis pow. do uż. służb); t e j ż e , Możliwości rozwoju wytwórczości ludowej, przemysłu artystycznego oraz pamiątkarstwa w regionie sieradzkim, wie­ luńskim i radomszczańskim, Warszawa 1971 (m—pis w arch. Z.B.) Z. C i e s i e l s k i , Możliwości reaktywowania wytwórczości w dziedzinie ce­ ramiki ludowej na Podgórzu Karpackim, Ząbki 1970 (m—pis w arch. Z.B.). 4 5 6 �P R O B L E M Y WYTWÓRCZOŚCI LUDOWEJ 93 oraz na zmiany, jakie z a c h o d z ą w e wsiach t y c h r e g i o n ó w pod w p ł y w e m ogólnych przemian gospodarczo-społecznych. W r o k u 1972 Z a k ł a d Badawczy p o d j ą ł na zlecenie Z w i ą z k u c y k l prac m a j ą c y c h na celu o k r e ś l e n i e i o c e n ę r o l i s p ó ł d z i e l n i r e g i o n a l n y c h w u t r z y ­ m y w a n i u i r o z w i j a n i u artystycznej w y t w ó r c z o ś c i l u d o w e j w ś w i e t l e z a c h o d z ą c y c h w s p ó ł c z e ś n i e p r z e m i a n s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z y c h , oraz po­ danie n o w y c h l u b rozszerzonych f o r m d z i a ł a n i a , dostosowanych do t e m p a i c h a r a k t e r u t y c h zmian. K i e r u j ą c się g ł ó w n y m celem pracy w y b r a n o t e r e n y c h a r a k t e r y z u j ą c e się bogactwem t r a d y c j i w y t w ó r c z y c h , aby m ó c s t w i e r d z i ć , w j a k i m stopniu s p ó ł d z i e l n i e te t r a d y c j e w y k o r z y s t u j ą , k o n t y n u u j ą i r o z w i j a j ą : O p o c z y ń s k i e , Ł o w i c k i e , K u r p i e — Puszcza Zielona i Puszcza B i a ł a , ze s p ó ł d z i e l n i a m i : „ O p o c z n i a n k a " , „ S z t u k a Ł o ­ w i c k a " , „ T w ó r c z o ś ć K u r p i o w s k a " (dawne „ P n i e w o " ) oraz „ K u r p i a n k a " . P o d s t a w ę m a t e r i a ł o w ą w s z y s t k i c h prac s t a n o w i ł y : s z c z e g ó ł o w a analiza l i t e r a t u r y i b a d a ń i n n y c h i n s t y t u c j i n a t y c h terenach, d o k u m e n t y s p ó ł ­ dzielni, m a t e r i a ł y statystyczne i inne, d o t y c z ą c e s t r u k t u r y gospodarczo- s p o ł e c z n e j oraz badania terenowe w ś r ó d l u d n o ś c i w s p ó ł p r a c u j ą c e j i nie w s p ó ł p r a c u j ą c e j ze s p ó ł d z i e l n i a m i . Badania o charakterze p e n e t r a c y j n y m (ograniczona ilość p r a c o w n i k ó w i czasu) prowadzono p r z y pomocy s t u d e n t ó w etnografii w ramach wakacyjnych p r a k t y k terenowych. Z d a j e m y sobie s p r a w ę , że specyficzny charakter pracy przeznaczonej d l a o k r e ś l o n e g o odbiorcy w y m a g a ł p o g ł ę b i e n i a j e d n y c h , a p o b i e ż n e g o po­ t r a k t o w a n i a i n n y c h , bardzo s k ą d i n ą d i n t e r e s u j ą c y c h p r o b l e m ó w d o t y c z ą ­ cych w s p ó ł c z e s n e j w y t w ó r c z o ś c i l u d o w e j . N i e m n i e j j e d n a k w w y n i k u zebranych m a t e r i a ł ó w m o ż n a ' w y s u n ą ć szereg w n i o s k ó w o g ó l n i e j s z y c h o mechanizmach funkcjonowania niektórych dziedzin s z t u k i l u d o w e j w specyficznych dla r ó ż n y c h r e g i o n ó w w a r u n k a c h . Celo­ w o p o d k r e ś l a m „ n i e k t ó r y c h dziedzin", g d y ż w n i o s k i te o d n o s z ą się 7 8 7 Cztery opracowania noszą w s p ó l n y tytuł: Analiza stanu wytwórczości ludowej na tle przemian społeczno-gospodarczych wsi na przykładzie regionu... i spółdzielni..., 1) Region opoczyński ze spółdzielnią „Opocznianka", opr. zb. J . Czaj, K . Braun, M. Woźniak, J . Ziółkowska, Warszawa 1973 (m—pis w arch. Z. В.); 2) J . C z a j , Łowickie ze spółdzielnią „Sztuka Łowicka", Warszawa 1974; 3) K . B r a u n , Kur­ pie — Puszcza Zielona ze spółdzielnią „Kurpianka", Warszawa 1974; 4) S. R u d , Puszcza Biała ze spółdzielnią „Twórczość Kurpiowska" (d. „Pniewo"), Warszawa 1974. Wnioski uogólniające z czterech regionów opracowała M. Woźniakowa w osob­ nej pracy (Warszawa 1974). Wszystkie prace znajdują się w m—pisie w archiwum Zakładu Badawczego. Badaniami terenowymi objęto łącznie 9 powiatów i 150 wsi, przeprowadzając 480 w y w i a d ó w . Dokładniejsze dane dotyczące poszczególnych regionów zawierają prace wymienione w przyp. 7. 8 �94 MARIA WOŻNIAK w p r z e w a ż a j ą c e j m i e r z e do w y t w ó r c z o ś c i l u d o w e j . I n d y w i d u a l n a t w ó r ­ czość l u d o w a (szczególnie r z e ź b a i m a l a r s t w o ) r z ą d z i się z u p e ł n i e i n n y m i p r a w a m i i , j a k m o ż n a p r z y p u s z c z a ć na podstawie dotychczasowych do­ ś w i a d c z e ń , odmienne c z y n n i k i w p ł y w a j ą na j e j powstanie, r o z w ó j i za­ n i k l u b odradzanie się na nowo. D l a lepszego zrozumienia m e c h a n i z m ó w r o z w o j u i p ó ź n i e j s z y c h zmian m o ż n a w p r o w a d z i ć p e w i e n , schematyczny o c z y w i ś c i e , p o d z i a ł w y s t ę p u j ą ­ cych w o m a w i a n y c h regionach dziedzin w y t w ó r c z o ś c i s t o s u j ą c jako kryterium powszechność występowania umiejętności wytwórczych: 1. U m i e j ę t n o ś c i powszechne na o m a w i a n y c h terenach w 2 poł. X I X i pocz. X X w i e k u , w y k o r z y s t y w a n e dla potrzeb u ż y t k o ­ w y c h , estetycznych, r e l i g i j n y c h (magicznych), a przekazywane t r a d y ­ cyjnie w procesie w y c h o w a n i a . D o n i c h z a l i c z y ć m o ż e m y t k a c t w o , haft, k o r o n k ę , zdobnictwo w n ę t r z a , p l a s t y k ę o b r z ę d o w ą . W y t w o r y zaliczane do tej g r u p y t w o r z o n e b y ł y w r a m a c h gospodarstwa, zasadniczo dla potrzeb w ł a s n y c h l u b n a j b l i ż s z e g o otoczenia. Posiadanie u m i e ­ jętności ich wykonywania b y ł o obowiązkiem każdej młodej kobiety (często w w y p o w i e d z i a c h powtarza się zdanie: „ T y l k o nabogatsze j e d y ­ naczki m o g ł y nie u m i e ć " ) . Okres w y k o n y w a n i a w y t w o r ó w z w i ą z a n y b y ł z r o k i e m gospodarczym — n a j w i ę c e j i c h p o w s t a w a ł o j e s i e n i ą i z i m ą , a p r z e d m i o t y zdobnicze i o b r z ę d o w e w okresach oczekiwania n a j w i ę k ­ szych ś w i ą t r o k u — B o ż e g o Narodzenia i W i e l k a n o c y . Surowce, f o r m y i k o l o r y s t y k a p o d l e g a ł y z m i a n o m w czasie i przestrzeni (mikroregiony), p r z y u t r z y m u j ą c y c h się funkcjach. 2. U m i e j ę t n o ś c i w y m a g a j ą c e specjalnych kwali­ f i k a c j i , przekazywane t r a d y c y j n i e w rodzinie l u b przez przyuczanie (terminowanie). Do tej g r u p y z a l i c z y ć m o ż n a garncarstwo, stolarstwo, n i e k t ó r e rodzaje p l e c i o n k a r s t w a ( r z e m i e ś l n i c y ) , t k a c t w a ( d y w a n y d w u osnowowe), h a f t u (gorsety i czepce), w y t w ó r c z o ś ć j a r m a r c z n ą i o d p u s t o w ą (zabawki, m a k a t k i , p a m i ą t k i ) . W y t w o r y zaliczane do tej g r u p y w y k o n y ­ wane b y ł y przez r z e m i e ś l n i k ó w i s p e c j a l i s t ó w , t r a k t u j ą c y c h s w o j ą p r a c ę j a k o p o d s t a w ę u t r z y m a n i a , b ą d ź uboczne, ale istotne w b u d ż e c i e r o d z i n ­ n y m ź r ó d ł o d o d a t k o w y c h d o c h o d ó w . W y r o b y te sprzeda­ wano w okolicznych m i e j s c o w o ś c i a c h na targach l u b na z a m ó w i e n i a m i e s z k a ń c ó w w s i . I c h f o r m y , poziom techniczny, a r t y s t y c z n y u z a l e ż n i o n y b y ł od i n d y w i d u a l n y c h u z d o l n i e ń i i n w e n c j i t w ó r c z e j s p e c j a l i s t ó w , ale w jeszcze w i ę k s z e j mierze od w y m a g a ń o d b i o r c ó w , k o n k u r e n c j i , p a n u ­ jącej mody itp. W y t w ó r c z o ś ć l u d o w a , i n t e g r a l n i e z w i ą z a n a z całością k u l t u r y c h ł o p ­ skiej, podlega w r a z z n i ą przemianom, k t ó r e generalnie o k r e ś l i ć m o ż n a jako odchodzenie od t r a d y c y j n e g o m o d e l u życia, na rzecz przyswajania sobie nowego, opartego na autorytecie miasta. �PROBLEMY WYTWÓRCZOŚCI LUDOWEJ 95- P o d s t a w o w y m c z y n n i k i e m i m o t o r e m z m i a n jest u p r z e m y s ł o w i e n i e i urbanizacja, w s z a k ż e tempo tego procesu i jego charakter u z a l e ż n i o n e są od w a r u n k ó w i s t n i e j ą c y c h w r ó ż n y c h regionach. Na p r z y k ł a d w po­ ł u d n i o w e j części O p o c z y ń s k i e g o o d d z i a ł y w a n i e o ś r o d k ó w p r z e m y s ł o w y c h ( Z a g ł ę b i e Staropolskie) j u ż w X I X w i e k u s p o w o d o w a ł o kurczenie s i ę n i e k t ó r y c h dziedzin k u l t u r y l u d o w e j . D z i ę k i pracy w p r z e m y ś l e z w i ę k ­ s z y ł y s i ę m o ż l i w o ś c i nabywcze l u d n o ś c i w i e j s k i e j , p r z e n i k a n i e n o w y c h w y t w o r ó w b y ł o ułatwione. Zatrudnienie w p r z e m y ś l e likwidowało też w p e w n y m stopniu n a d w y ż k i siły roboczej w gospodarstwie c h ł o p s k i m , na k t ó r y c h bazuje w y t w ó r c z o ś ć l u d o w a — w y t w a r z a n i e n i e k t ó r y c h w y ­ r o b ó w s t a ł o s i ę n i e o p ł a c a l n e . T a k w i ę c w okresie, k i e d y na p ó ł n o c y powiatu istnieją w a r u n k i sprzyjające rozwojowi wytwórczości, t u już o d d z i a ł u j ą one w z n i k o m y m stopniu. W y k s z t a ł c e n i e i r o z w ó j specyficznych cech regionalnej k u l t u r y l u ­ dowej na o m a w i a n y c h terenach z w i ą z a n e b y ł y przede w s z y s t k i m z cha­ r a k t e r e m i poziomem gospodarowania, w a r u n k a m i fizjograficznymi, g r a ­ n i c a m i p o l i t y c z n y m i i a d m i n i s t r a c y j n y m i (dla m i k r o r e g i o n ó w t a k ż e k o ­ ś c i e l n y m i ) , f o r m a m i w ł a s n o ś c i ziemskiej i t p . N a p r z y k ł a d w Ł o w i c k i e m w I p o ł . X I X w i e k u , k i e d y w w y n i k u oczynszowania na k o r z y s t n y c h dla c h ł o p ó w w a r u n k a c h p o w s t a w a ł y d u ż e gospodarstwa na d o b r y c h glebach, teren t e n zaczął o d c i n a ć się d o ś ć w y r a ź n i e od okolicznych o b s z a r ó w poziomem gospodarowania, z a m o ż n o ś c i ą . W c z e ś n i e w y k s z t a ł c o n a ś w i a ­ d o m o ś ć p r z y n a l e ż n o ś c i do jednolitej, a r ó ż n e j od o t a c z a j ą c y c h t e r e n ó w g r u p y , poczucie n i e z a l e ż n o ś c i , w y ż s z o ś c i , w y w o ł a ł y u l u d n o ś c i k s i ę ż a c k i e j p o t r z e b ę manifestowania swojej o d r ę b n o ś c i . P r z e j a w i a ł a się ona w w i ę k ­ szym, n i ż w k t ó r y m k o l w i e k z o m a w i a n y c h r e g i o n ó w , n a k ł a d z i e p r a c y i k o s z t ó w na s t r ó j , w y p o s a ż e n i e i w y s t r ó j w n ę t r z a , b u d o w n i c t w o . Bogato zdobione skrzynie i i n n e meble zamawiane b y ł y u stolarzy w o ś r o d k a c h c i e s z ą c y c h s i ę s ł a w ą r z e m i o s ł a i k u n s z t u , gdzie nie t y l k o w ł a s n e m i s t r z o ­ stwo, ale i k o n k u r e n c j a n a r z u c a ł a w y s o k i poziom w y k o n a n i a . T a k i e w y r o b y m u s i a ł y k o s z t o w a ć . Pasiak ł o w i c k i , t k a n y t a k mocno, że o s n o w ę z a z n a c z a ł y t y l k o l i n i e z a ł a m u j ą c e g o się w ą t k u (ryps), w y m a g a ł n a k ł a d u pracy i surowca. A trzeba jeszcze d o d a ć , że moda na o k r e ś l o n y zestaw k o l o r y s t y c z n y i u k ł a d p a s ó w nie t r w a ł a przez c a ł e pokolenie i k a ż d a część s t r o j u szyta b y ł a z innego rodzaju pasiaka, nie m ó w i ą c j u ż o gorse­ tach, hafcie na koszulach, p r z y b r a n i a c h i t p . K a ż d a kobieta m i a ł a a m b i c j ę posiadania co n a j m n i e j k i l k u r ó ż n y c h p a s i a k ó w . 9 1 0 9 Warunki sprzyjające kształtowaniu się specyficznych cech regionalnej wy­ twórczości omawiane są szczegółowo w opracowaniach j . w. Żona właściciela farbiarni Winkla z Lipiec z którą przeprowadzono wywiad, wyrażała żal, że nie może chodzić w stroju łowickim, gdyż nie jest z pochodzenia Księżanką. 1 0 �96 MARIA WOŹNIAK N a K u r p i a c h — Puszczy Zielonej w a r u n k i s p r z y j a j ą c e w y k s z t a ł c e n i u się ś w i a d o m o ś c i regionalnej o d n i e ś ć m o ż n a do d u ż o w c z e ś n i e j s z e g o o k r e ­ su — X V I I I w i e k u , k i e d y w stosunku do o t a c z a j ą c y c h o b s z a r ó w K u r p i e s t a n o w i l i g r u p ę w y d z i e l o n ą , w p e w n y m s t o p n i u u p r z y w i l e j o w a n ą (czynsz a nie p a ń s z c z y z n a ) i k o r z y s t a j ą c ą jeszcze z n i e w i e l k i m i ograniczeniami z bogactw n a t u r a l n y c h swojego terenu. W okresie, k i e d y w Ł o w i c k i e m r o z w i j a j ą się n a j p e ł n i e j dziedziny w y t w ó r c z o ś c i w y m a g a j ą c e n a k ł a d u pracy (czasu) i k o s z t ó w , podstawy t r a d y c y j n e j gospodarki k u r p i o w s k i e j c a ł k o w i c i e z a ł a m a ł y się, a n i s k i poziom r o l n i c t w a i przeludnienie terenu z m u s z a ł y w coraz w i ę k s z y m s t o p n i u l u d n o ś ć K u r p i o w s z c z y z n y do p o ­ szukiwania d o d a t k o w y c h d o c h o d ó w p r z y jednoczesnym ograniczaniu w y ­ d a t k ó w na potrzeby w ł a s n e g o gospodarstwa . Sytuacja ta l e ż y u p o d ł o ż a w y k s z t a ł c e n i a się specyficznego c h a r a k t e r u l u d o w e j w y t w ó r c z o ś c i t a m ­ tego okresu — powszechnej z n a j o m o ś c i prac stolarskich, bednarskich, plecionkarskich i i n n y c h z w i ą z a n y c h z o b r ó b k ą drewna, w y k o r z y s t y w a ­ n i e m u m i e j ę t n o ś c i t k a c k i c h nie t y l k o na w ł a s n e potrzeby, ale t a k ż e na s p r z e d a ż , co w i ą z a ć się m u s i a ł o z m n i e j s z y m n i ż np. w Ł o w i c k i e m n a ­ k ł a d e m czasu i surowca na w y k o n y w a n i e p r a c o c h ł o n n y c h t k a n i n . O m ó w i o n e p r z y k ł a d o w o c z y n n i k i s p r z y j a j ą c e w y k s z t a ł c e n i u się spe­ cyficznych cech regionalnej w y t w ó r c z o ś c i , u t r w a l o n e w p a m i ę c i g r u p o ­ w e j , o d d z i a ł u j ą n i e j e d n o k r o t n i e do dziś, m i m o p o s t ę p u j ą c y c h przemian, o c z y m b ę d z i e jeszcze m o w a . Z m i a n o m najszybszym i najdalej i d ą c y m we w s z y s t k i c h o m a w i a n y c h regionach u l e g a j ą te w y t w o r y k u l t u r o w e , k t ó r e p o s i a d a j ą n a j w i ę c e j ana­ l o g i i w codziennej k u l t u r z e miasta. A w i ę c przede w s z y s t k i m podstawowe elementy w y p o s a ż e n i a w n ę t r z a i gospodarstwa domowego, u b i ó r codzien­ n y . Meble, s p r z ę t y gospodarskie, naczynia, z a s t ą p i o n e z o s t a ł y w s p ó ł ­ cześnie p r a w i e c a ł k o w i c i e w y r o b a m i f a b r y c z n y m i , l u b t e ż w y k o n a n y m i przez m i e j s c o w y c h r z e m i e ś l n i k ó w na w z ó r „ m i e j s k i " . T e m p o i c h prze­ nikania do w n ę t r z a wiejskiego u z a l e ż n i o n e jest przede w s z y s t k i m od m o ż l i w o ś c i z a k u p u (zaopatrzenia r y n k u , m o ż l i w o ś c i finansowych), w i e k u gospodarzy i , bardzo często z w i ą z a n e g o z n i m , posiadania starego l u b nowego d o m u (z r e g u ł y stare d o m y m a j ą t r a d y c y j n e w y p o s a ż e n i e ; nowe u r z ą d z a się po m i e j s k u n o w y m i s p r z ę t a m i i dekoracjami). S ą to tendencje o g ó l n e . N i e z a l e ż n i e od a k t u a l n y c h m o ż l i w o ś c i n a b y w c z y c h , „ n o w o c z e s n y " s p o s ó b u r z ą d z e n i a w n ę t r z a jest d ą ż e n i e m l u d n o ś c i w s z y s t k i c h r e g i o n ó w . 1 1 1 2 1 1 Por. W. P a p r o c k a , Przemyśl domowy, rzemiosło i chałupnictwo wsi kurpiowskiej Puszczy Zielonej, Wrocław, 1967, s. 42-43, 60; J . S o c h a , A. W o ź n i a k , Wstęp, [ w : ] A. C h ę t n i k , Życie puszczańskie Kurpiów, Warszawa 1971. W p ł y w czasu wolnego na kształtowanie się odrębności w kulturze artystycz­ nej omawia też J . O l ę d z k i , Kultura artystyczna ludności kurpiowskiej, Wrocław 1971, s. 37-38, 156-157. 1 2 �PROHLEMY WYTWÓRCZOŚCI LUDOWEJ 97 Natomiast s t o p i e ń realizacji tego d ą ż e n i a u z a l e ż n i o n y jest z a r ó w n o od c h a r a k t e r u i poziomu gospodarki p o s z c z e g ó l n y c h r e g i o n ó w , j a k t e ż z w i ą z a n e j z t y m c z ę s t o s z e r o k o ś c i k o n t a k t ó w z miastem i r o z u m i e ­ nia aktualnej m o d y m i e j s k i e j . Na terenach o s ł a b y m r o z w o j u rol­ n i c t w a , w s z y b k i m tempie u p r z e m y s ł a w i a n y c h , następuje szybsze przejmowanie w z o r ó w k u l t u r y m i e j s k i e j , z w i ą z a n e z p r a c ą w p r z e m y ś l e , r o z l u ź n i e n i e m w i ę z i l o k a l n y c h (rodzinnych, s ą s i e d z k i c h ) , posiadaniem , , ż y w e j " g o t ó w k i , rozszerzeniem k o n t a k t ó w z m i a s t e m i „ s z e r o k i m ś w i a ­ tem" itp. Proces ten o b s e r w u j e m y na K u r p i a c h . W powiecie O s t r o ł ę k a r o z w ó j p r z e m y s ł u , r o z p o c z ę t y w latach 60-tych, p r z y b r a ł ostatnio na sile (obecnie pracuje t u poza r o l n i c t w e m 42,2% l u d n o ś c i , p r ó c z tego w i e l e osób ł ą c z y p r a c ę w p r z e m y ś l e z p r a c ą na r o l i ) . W Puszczy B i a ł e j p o w i a t P u ł t u s k , podlega b e z p o ś r e d n i e m u o d d z i a ł y w a n i u Warszawy, na­ tomiast w W y s z k o w i e od k i l k u lat r o z w i j a się p r z e m y s ł l o k a l n y . N i s k i poziom r o l n i c t w a , ż y c i o w a k o n i e c z n o ś ć odchodzenia od t r a d y ­ c y j n y c h f o r m gospodarowania, s t a ł y k o n t a k t z i n n y m i ś r o d o w i s k a m i w p ł y n ę ł y w w i e l u okolicach K u r p i ó w na w y k s z t a ł c e n i e się negatywnego stosunku do p r z e s z ł o ś c i , odcinanie się od tego co wiejskie, „ s t a r o m o d n e " , „ s t a r o ś w i e c k i e " . Proces ten, j a k w y n i k a z naszych b a d a ń , daje się n a j ­ w y r a ź n i e j z a u w a ż y ć na terenie Puszczy B i a ł e j , gdzie i w p r z e s z ł o ś c i o d r ę b n o ś ć regionalna nie b y ł a zbyt silna w ś w i a d o m o ś c i m i e s z k a ń c ó w . Teren Puszczy B i a ł e j w najszybszym tempie p r z e j m u j e w z o r y k u l t u r y m i e j s k i e j . W powiatach K o l n o i Przasnysz z Puszczy Zielonej, w d u ż e j mierze z a c h o w a ł s i ę t r a d y c y j n y charakter gospodarki, p r z y n i s k i m stopniu u p r z e m y s ł o w i e n i a . S ą one w dalszym c i ą g u niedoinwestowane, co powoduje s t a ł y o d p ł y w l u d n o ś c i z p o w i a t ó w . Podobna sytuacja jest w powiecie o p o c z y ń s k i m . Saldo r u c h u w ę d r ó w k o w e g o w y n i o s ł o t u w 1971 r o k u —1001 o s ó b ! Na terenach t y c h p r z y u t r z y m u j ą c y m się nadmiarze r ą k do pracy (o c z y m ś w i a d c z y m . i n . ucieczka ze w s i i po­ w i a t u ) w y k o n y w a n i e w i e l u w y r o b ó w na w ł a s n e potrzeby, a t a k ż e i na zarobek, jeśli to m o ż l i w e , jeszcze się o p ł a c a . W O p o c z y ń s k i e m np. w y 1 3 1 4 1 5 i e 1 3 Problem ten poruszany jest. w wielu pracach poświęconych przemianom społeczno-gospodarczym wsi. T u ograniczymy się tylko do przykładów z omawia­ nych regionów. W pow. Kolno w 1970 roku 78,6% ludności rolniczej, w pow. Przasnysz 65,9%. Dane z Rocznika statystycznego woj. białostockiego, Białystok 1973, i Косгnika statystycznego woj. warszawskiego, Warszawa 1973. W 1971 roku podstawowe wskaźniki rozwoju rolnictwa były następujące: przeciętna wyd. z 4 zbóż — 18,6, przy średniej krajowej — 24,2, bydła (na 100 ha) 46,0, przy średniej krajowej 59,1, trzody chlewnej 69,2 (średnia krajowa 89,6). Zatrudnionych w rolnictwie 65,7% i 88,5% zamieszkałych na wsi. Dane z Rocz­ nika statystycznego woj. kieleckiego, Kielce 1973. Dane z Rocznika..., por. przyp. 15. 1 4 1 5 1 6 7 — Etnografia Polska, X I X / 2 �98 MAKIA soki w s k a ź n i k h o d o w l i owiec, terenach (62,4 szt. na 100 ha), dycyjnych umiejętności, przy potrzeb w ł a s n y c h , a t a k ż e na i na z a m ó w i e n i e . WOŻNIAK w i ę k s z y n i ż gdziekolwiek na o m a w i a n y c h świadczy m. in. o wykorzystywaniu tra­ ograniczaniu w y d a t k ó w na surowiec, dla s p r z e d a ż w okolicznych m i e j s c o w o ś c i a c h 11 N i s k i poziom r o l n i c t w a i t r a d y c y j n o ś ć gospodarki nie są j e d y n y m i w a r u n k a m i h a m u j ą c y m i przejmowanie nowego m o d e l u ż y c i a i sprzyja­ j ą c y m i u t r z y m y w a n i u się w y t w ó r c z o ś c i l u d o w e j . N i e bez znaczenia dla tempa i c h a r a k t e r u p r z e j m o w a n i a n i e k t ó r y c h w z o r ó w k u l t u r y miejskiej jest stosunek l u d n o ś c i r e g i o n u do w ł a s n e j , o d r ę b n e j k u l t u r y . Zachowanie w d u ż e j mierze rolniczego c h a r a k t e r u gospodarki w Ł o w i c k i e m , m i m o jej wysokiego poziomu, p r z y u t r z y m u j ą c y m się p r z y w i ą z a n i u do t r a d y c j i swojego, o d r ę b n e g o od i n n y c h regionu, jest j e d n y m z p o w o d ó w p r z e t r w a ­ nia w Ł o w i c k i e m dziedzin w y t w ó r c z o ś c i przede w s z y s t k i m z w i ą z a n y c h ze strojem, s t a n o w i ą c y m r e p r e z e n t a c j ę regionu na z e w n ą t r z (tkactwo, haft, ozdoby stroju). B u d o w n i c t w o k s i ę ż a c k i e natomiast, s p e ł n i a j ą c e w p r z e s z ł o ś c i t a k ż e r o l ę r e p r e z e n t a c y j n ą , obecnie jest standardowe. Procesy urbanizacyjne w s i ł o w i c k i e j , szczególnie w pow. ł o w i c k i m , są p o w a ż n i e zaawansowane. Tendecje zanikowe d a j ą się n a j w y r a ź n i e j z a u w a ż y ć w r z e m i o ś l e (to jest w g r u p i e I I naszego schematu). K u r c z y się liczba r z e m i e ś l n i k ó w w y k o n u j ą c y c h dotychczas meble, s p r z ę t y , naczynia i t p . , z a s t ą p i o n e w p r z y ­ tłaczającej większości wyrobami pochodzenia fabrycznego. I s t n i e j ą c e jeszcze warsztaty p r z e s t a w i a j ą się na i n n e f o r m y p r o d u k c j i . I tak np. garncarze w y k o n u j ą przede w s z y s t k i m doniczki, z b r a k u zapotrzebowania na inne naczynia gliniane, z a s t ą p i o n e f a b r y c z n y m i , stolarze z a j m u j ą się g ł ó w n i e s t o l a r k ą b u d o w l a n ą . A l e n i e k t ó r e pracownie w y k o n u j ą t a k ż e n o ­ we meble, podobne do miejskich, lecz trwalsze, z lepszego surowca, inaczej zdobione, zgodnie z w y m a g a n i a m i k l i e n t ó w w i e j s k i c h . K o w a l e p r ó c z u s ł u g ś l u s a r s k o - m e c h a n i c z n y c h w y k o n u j ą często na z a m ó w i e n i e w s i ozdobne ogrodzenia, k r a t y , f u r t k i . M a m y t u , j a k się w y d a j e , do czynienia z n o ­ w y m i o d m i a n a m i l u d o w e j w y t w ó r c z o ś c i , k t ó r e j w a l o r y estetyczne t r u d n o nam jeszcze o c e n i ć . Do tego potrzebne jest spojrzenie z p e r s p e k t y w y lat. W dziedzinach u p r a w i a n y c h n i e g d y ś powszechnie na w s i (grupa I schematu) zanikanie u m i e j ę t n o ś c i w y t w ó r c z y c h w y r a ż a się k u r c z e n i e m z a s i ę g ó w t e r y t o r i a l n y c h , t j . ograniczaniem liczby m i e j s c o w o ś c i , w k t ó ­ r y c h w y s t ę p u j ą dane dziedziny w y t w ó r c z o ś c i , oraz liczby osób w y k o ­ r z y s t u j ą c y c h p r a k t y c z n i e swoje u m i e j ę t n o ś c i . Istnieje tendencja do t w o ­ rzenia się w r a m a c h w s p ó ł c z e s n y c h o ś r o d k ó w g r u p s p e c j a l i s t ó w w i e j ­ skich, w y t w a r z a j ą c y c h zarobkowo wyroby zarówno na potrzeby 81,6% informatorów z tego regionu wykonuje wyroby tkackie na sprzedaż, �PROBLEMY WYTWÓRCZOŚCI LUDOWEJ 99 w e w n ę t r z n e wsi, j a k i dla o d b i o r c ó w pozawiejskich, M a m y t u w i ę c do czynienia ze z j a w i s k i e m zmniejszania się k r ę g u osób p o s i a d a j ą c y c h u m i e j ę t n o ś c i w y t w ó r c z e p r z y jednoczesnym udoskonalaniu w a r s z t a t u i f o r m y . P r z e d m i o t y w y k o n y w a n e na s p r z e d a ż m u s z ą s p e ł n i a ć w y ż s z e w y m a g a n i a k l i e n t ó w , n i ż w y r a b i a n e na w ł a s n y u ż y t e k . W ten s p o s ó b u m i e j ę t n o ś c i n i e g d y ś powszechne s t a j ą się d o m e n ą s p e c j a l i s t ó w „ z a w o ­ dowców". W w y s t ę p u j ą c y c h do dziś dziedzinach w y t w ó r c z o ś c i o b s e r w u j e m y rozd­ w ó j f o r m , technik, zdobnictwa i k o l o r y s t y k i . W t k a c t w i e coraz częściej spotyka się szeroki warsztat i stosowanie t e c h n i k i wielonicielnicowej, w zdobnictwie t k a n i n , h a f t u , w y c i n a n k i w y s t ę p u j e tendencja do rozbudo­ w y w a n i a f o r m i u k ł a d ó w k o m p o z y c y j n y c h , w k o l o r y s t y c e w y r a ź n e jej wzbogacenie. Jest to z r e s z t ą cecha n i e o d ł ą c z n a artystycznej w y t w ó r c z o ś c i l u d o w e j . I m w i ę k s z e b y ł y w d a n y m okresie m o ż l i w o ś c i finansowe i su­ rowcowe, t y m d ą ż n o ś ć do urozmaicenia w y r a ź n i e j odbija się w w y t w ó r ­ czości, co s z c z e g ó l n i e w y r a ź n i e w i d a ć na p r z y k ł a d z i e regionu ł o w i c k i e g o . W p o c z ą t k a c h X X w i e k u d z i a ł a j ą na t y m terenie liczne g r e m p l a r n i e i f a r b i a r n i e w e ł n y , d o m o k r ą ż n a s p r z e d a ż n i c i do haftu, k o r a l i k ó w i i n ­ n y c h p ó ł f a b r y k a t ó w . Jest to zagadnienie istotne, n i e z a l e ż n i e b o w i e m od p r z y c z y n n a t u r y o g ó l n i e j s z e j procesu zanikania w y t w ó r c z o ś c i l u d o w e j obecne m o ż l i w o ś c i zdobywania s u r o w c ó w k u r c z ą się niepomiernie i na­ w e t w t y c h o ś r o d k a c h , k t ó r e k o n t y n u u j ą artystyczne t r a d y c j e regionu, dalszy r o z w ó j w y t w ó r c z o ś c i jest skutecznie h a m o w a n y b r a k i e m s u r o w c ó w (len, w e ł n a , b a r w n i k i , k o r a l i k i i n i c i do haftu, papier glansowany) i u s ł u g (gremplarnie i farbiarnie wełny). T k a c t w o i haft są t y m i dziedzinami, k t ó r e w n a j w i ę k s z y m s t o p n i u w y k o n y w a n e są w s p ó ł c z e ś n i e na u ż y t e k odbiorcy wiejskiego i w n i c h n a j w y r a ź n i e j w i d a ć z m i a n y f o r m i zdobnictwa. W t k a c t w i e dekoracyj­ n y m obserwuje się rozpowszechnienie pasiaka ł o w i c k i e g o o w i e l o k o l o ­ r o w y c h u k ł a d a c h pasowych oraz t k a n i n w i e l o n i c i e l n i c o w y c h , w z o r o w a ­ n y c h na d y w a n a c h podlaskich l u b kapach f a b r y c z n y c h . T k a n i n y tep o k r y w a j ą ś c i a n y i ł ó ż k a . Starsze o n i e m o d n y c h na w s i w z o r a c h u ż y ­ wane są zazwyczaj do c e l ó w m n i e j reprezentacyjnych — na c o d z i e ń l u b j a k o p r z y k r y c i a na w o z y , konie, c z ę s t o z u ż y w a się j e na surowiec do w y k o n y w a n i a n o w y c h t k a n i n . W Ł o w i c k i e m n i e u ż y w a n e do s t r o j u pa­ siaki z y s k a ł y f u n k c j ę d e k o r a c y j n ą . P r ó c z t k a n i n d e k o r a c y j n y c h i pa­ s i a k ó w do s t r o j u ( Ł o w i c k i e , O p o c z y ń s k i e ) , k t ó r e w y t w a r z a n e są raz na p a r ę lat ( p r z e w a ż n i e na u r o c z y s t o ś c i k o ś c i e l n e ) , na u ż y t e k codzienny,, 1 8 1 8 Pasiaki w Ł o w i c k i e m były w przeszłości u ż y w a n e w y ł ą c z n i e do stroju. Moda na użytkowanie ich w celach dekoracyjnych dopiero się rozpowszechnia. Nie bez znaczenia jest też używanie ich do ozdób ołtarzy w kościołach. �100 MARIA WOŹNIAK w m i a r ę potrzeb, w y k o n y w a n e są d o s y ć powszechnie proste t k a n i n y u ż y t k o w e — w o r k i , chodniki, d e r k i . Na K u r p i a c h (a t a k ż e w n i e k t ó r y c h m i e j s c o w o ś c i a c h Ł o w i c k i e g o ) r o z ­ w i n ę ł o się w ostatnich latach na w i e l k ą s k a l ę t k a c t w o m a t s ł o m i a n y c h , w y k o n y w a n y c h z a r ó w n o na w ł a s n e potrzeby, j a k i na s p r z e d a ż , dla odbiorcy wiejskiego i miejskiego. Jest to d z i ś , j a k d a w n i e j , t k a c t w o p ł ó t ­ na, dodatkowe ź r ó d ł o dochodu dla w i e l u w s i k u r p i o w s k i c h (i co n a l e ż y p o d k r e ś l i ć , podobnie jest zorganizowane). C z ę s t o dla c e l ó w t y c h zama­ w i a n e są nowe, proste w a r s z t a t y u stolarzy. M a t y s ł o m i a n e są p r z e j a w e m n o w e j m o d y w w y s t r o j u w n ę t r z a w i e j ­ skiego domu. T a k w i ę c i w tej dziedzinie s z t u k i l u d o w e j t r u d n o jest m ó w i ć o c a ł k o w i t y m zanikaniu, a raczej o zmianach czy p r z e k s z t a ł c e n i a c h . P o j a w i ł y się nowe elementy w y s t r o j u w n ę t r z a , k t ó r e z a s t ą p i ł y d a w n i e j ­ sze — w y c i n a n k i , p a j ą k i , b u k i e t y i t p . Z a r ó w n o w Ł o w i c k i e m , O p o c z y ń skiem j a k i na K u r p i a c h na i c h miejsce p o j a w i ł y się ś c i a n y malowane we w z o r k i , m a k a t k i , zdjęcia ś l u b n e (w o k r e ś l o n y m stylu), m a t y s ł o m i a n e , ż y r a n d o l e , k w i a t y z g ą b k i i p l a s t i k u . W y t w o r y te dobierane są w e d ł u g określonych w y m a g a ń i gustów mieszkańców wsi, a niektóre wykonywa­ ne są w r a m a c h ś r o d o w i s k a wiejskiego (np. m a t y ) . Rzecz godna p o d ­ k r e ś l e n i a , że j u ż te, j a k je o k r e ś l i l i ś m y „ n o w e " elementy w y s t r o j u w n ę t r z a z d ą ż y ł y się w c i ą g u 30 lat na t y l e z e s t a r z e ć , że o b s e r w u j e m y obecnie zanikanie m o d y na wzorzyste ś c i a n y i m a k a t k i , na rzecz mat słomianych o niebywałej rozmaitości rodzajów. N a t u r a l n y proces zanikania w i e l u dziedzin w y t w ó r c z o ś c i ludowej, s z c z e g ó l n i e w y t w o r ó w r z e m i e ś l n i c z y c h , spowodowany jest z a ł a m y w a ­ n i e m s i ę ich dotychczasowych f u n k c j i w ś r o d o w i s k u w i e j s k i m . U t r z y m u j ą się p r z y ż y c i u te w y t w o r y , k t ó r e 1) nie m a j ą o d p o w i e d n i k ó w w k u l t u r z e miejskiej, a z a c h o w a ł y swoje miejsce w n o w y m m o d e l u wiejskiego życia, c z ę s t o w zmienionej nieco f o r m i e (np. n i e k t ó r e w y r o b y garncarskie, kowalskie) oraz 2) z y s k a ł y nowe funkcje ( r o z w ó j t k a n i n d e k o r a c y j n y c h , mat słomianych, szmaciaków). Zagadnienie nowo t w o r z o n y c h f u n k c j i w y t w o r ó w s z t u k i l u d o w e j w i ą ż e się niepodzielnie z i n g e r e n c j a m i z e w n ę t r z n y m i , spoza ś r o d o w i s k a wiejskiego o d d z i a ł u j ą c y m i h a m u j ą c o na n a t u r a l n y k i e r u n e k zmian w w y ­ t w ó r c z o ś c i l u d o w e j , p r z e j a w i a j ą c y s i ę w z a n i k a n i u praktycznego w y k o ­ r z y s t y w a n i a u m i e j ę t n o ś c i w y t w ó r c z y c h , p r z e k s z t a ł c a n i u starszych f o r m w nowsze, o d p o w i a d a j ą c e j n o w e j modzie na w s i , a generalnie na d ą ż e n i u do n i w e l a c j i k u l t u r y wiejskiej i miejskiej. Ś w i a d o m a d z i a ł a l n o ś ć , z m i e r z a j ą c a do p o d t r z y m a n i a i k o n t y n u o w a ­ nia dotychczasowego d o r o b k u artystycznej w y t w ó r c z o ś c i l u d o w e j , szła w d w u zasadniczych k i e r u n k a c h : 1) propaganda s z t u k i l u d o w e j w ś r o d o ­ w i s k u m i e j s k i m , u d o s t ę p n i a n i e szerszemu o g ó ł o w i o d b i o r c ó w n a b y - �PROBLEMY WYTWÓRCZOŚCI LUDOWEJ 101 w a n i a w y r o b ó w regionalnych, 2) u ś w i a d a m i a n i e w a r t o ś c i a r t y s t y c z n y c h i k u l t u r o t w ó r c z y c h regionalnej w y t w ó r c z o ś c i w ś r o d o w i s k u w i e j s k i m . D z i a ł a l n o ś ć t ę na o m a w i a n y c h terenach r o z p o c z ę ł y r ó ż n e i n s t y t u c j e i i n d y w i d u a l n i d z i a ł a c z e j u ż w p o c z ą t k a c h X X w i e k u (jak np. T o w a r z y s ­ t w o Popierania P r z e m y s ł u Ludowego, A d a m C h ę t n i k — K u r p i e , A n i e l a C h m i e l i ń s k a — Ł o w i c k i e , W a n d a Modzelewska — Puszcza B i a ł a i i n n i ) , dopiero j e d n a k po I I w o j n i e m o ż e m y m ó w i ć o d z i a ł a n i a c h na s z e r s z ą s k a l ę . Jak d o n i o s ł ą r o l ę o d e g r a ł y w c z e ś n i e j s z e poczynania na rzecz p o d ­ t r z y m a n i a t r a d y c y j n y c h u m i e j ę t n o ś c i , niech ś w i a d c z y fakt, że dziedziny w y t w ó r c z o ś c i , k t ó r y m i zainteresowano się w p o r ę nie t y l k o u t r z y m a ł y się, ale w y k a z u j ą tendencje r o z w o j o w e . N a p r z y k ł a d r e k l a m a regionu ł o ­ wickiego w p ł y n ę ł a w d u ż y m s t o p n i u na r o z k w i t w y c i n a n k i ł o w i c k i e j i t k a c t w a ( p r z e c i ę t n y odbiorca m i e j s k i t k a n i n ę p a s i a s t ą k o j a r z y n i e o d ł ą c z ­ n i e z regionem ł o w i c k i m ) , adaptowanie h a f t u z Puszczy B i a ł e j na t k a n i n y s t o ł o w e przez W . M o d z e l e w s k ą , k o n t y n u o w a n e przez s p ó ł d z i e l n i ę „ P n i e ­ w o " d o p r o w a d z i ł o do rozpowszechnienia się tego zajęcia na t y l e , że m ł o d e kobiety n a b y w a j ą umiejętności w y t w ó r c z e i wykorzystują je praktycz­ nie . Natomiast dziedziny w y t w ó r c z o ś c i , w y k a z u j ą c e tendencje zaniko­ we, k t ó r y m i nie zainteresowano się w p o r ę , n a l e ż ą w n i e k t ó r y c h regio­ nach j u ż do p r z e s z ł o ś c i , m i m o istnienia u m i e j ę t n o ś c i w y t w ó r c z y c h . 1 9 2 0 Prowadzona po w o j n i e przez r ó ż n e i n s t y t u c j e k u l t u r a l n e i ś r o d k i masowego przekazu, na s z e r o k ą s k a l ę propaganda w p ł y n ę ł a t e ż zasad­ niczo, c h o ć w n i e j e d n a k o w y m stopniu w r ó ż n y c h regionach, na stosunek l u d n o ś c i w i e j s k i e j do d o r o b k u k u l t u r o w e g o w ł a s n e g o regionu. I m w c z e ś ­ niej r o z p o c z ę t o t ę d z i a ł a l n o ś ć i i m w i ę k s z e p r z y b r a ł a ona r o z m i a r y , t y m bardziej ś w i a d o m o ś ć w ł a s n e g o d o r o b k u artystycznego u t r w a l a się w ś r o ­ d o w i s k u w i e j s k i m . Charakterystyczne jest, że ś w i a d o m o ś ć ta u t r z y m u j e się i r o z w i j a na terenach, gdzie o d d z i a ł y w a n i e i n s t y t u c j i k u l t u r a l n y c h jest n a j w i ę k s z e (np. na K u r p i a c h okolice K a d z i d ł a i M y s z y ń c a , w Ł o w i c ­ k i e m okolice Ł o w i c z a i Z ł a k o w a itp.) W n i e k t ó r y c h o ś r o d k a c h K u r p i ó w Z i e l o n y c h w y s t ą p i ł y nowe f o r m y zdobnicze, nie spotykane w p r z e s z ł o ś c i : k o l o r o w y haft (fartuchy, chustki), f a r t u c h y k o r o n k o w e , chusty dziane, co bezsprzecznie w i ą ż e się ze z w i ę k s z e n i e m m o ż l i w o ś c i n a b y w c z y c h i w y ­ t w ó r c z y c h w stosunku do o k r e s ó w poprzednich . 2 1 1 9 Na przykład przeciętna wieku tkaczek w Puszczy Białej wynosi 58 lat, hafciarek 45,5 (w pow. wyszkowskim 33,5) — rozpiętość wieku 20-73 lat. 416 osób wykonuje hafty dla spółdzielni „Twórczość Kurpiowska". Na przykład wycinanki w łowickiej części pow. skierniewickiego. Umie je w y k o n y w a ć 169 osób (tkactwo 671, pająki 178, kwiaty 116) przeważnie w starszym i średnim wieku (przeciętna 54 lata). 21 Por. też O l ę d z k i , op. cit., s. 157-158. 2 0 �102 MARIA WOŻNIAK Proces r e h a b i l i t a c j i w ł a s n e g o d o r o b k u artystycznego z w i ą z a n y jest obecnie w d u ż y m stopniu z n o w ą f u n k c j ą p r a w i e wszystkich dziedzin w y t w ó r c z o ś c i l u d o w e j — ź r ó d ł e m d o c h o d ó w . Na tej bazie prze­ t r w a ł o i r o z w i j a s i ę w y c i n a n k a r s t w o i w y r ó b o z d ó b w n ę t r z a oraz p l a s t y k i o b r z ę d o w e j w Ł o w i c k i e m , na K u r p i a c h , h a f t u w Puszczy B i a ł e j , dziew i a r s t w a i t k a c t w a w O p o c z y ń s k i e m i w i e l u i n n y c h dziedzin, w y t w ó r ­ czości, k t ó r e w r o d z i m y m ś r o d o w i s k u t r a c ą w coraz w i ę k s z y m stopniu swoje p i e r w o t n e funkcje. Z 466 i n f o r m a t o r ó w w y k o n u j e do c h w i l i obecnej w y r o b y 365 o s ó b , co stanowi 78,4%. Z tego 135 osób na w ł a s n e potrzeby, a 230 na s p r z e d a ż poprzez s p ó ł d z i e l n i e „ C e p e l i a " , na targach, na z a m ó w i e n i a znajomych i t p . N a j w i ę c e j w y r o b ó w na s p r z e d a ż w y k o n u j e się w Puszczy B i a ł e j (82,0%) oraz w O p o c z y ń s k i e m (81,6%), z t y m ż e w O p o c z y ń s k i e m w i e l e kobiet sprzedaje swoje t k a n i n y t a k ż e d r o g ą t r a d y c y j n ą — na targach, na z a m ó ­ w i e n i a l u d n o ś c i w i e j s k i e j , k r e w n y c h z miast i t p . Na K u r p i a c h Puszczy Zielonej sprzedaje swoje w y r o b y 57,4%. Ciekawie przedstawia się na­ tomiast region ł o w i c k i , gdzie 56,9% osób w y k o n u j e w y r o b y na w ł a s n y użytek . W ś r ó d o g ó l n e j liczby 466 osób p o s i a d a j ą c y c h u m i e j ę t n o ś c i w y t w ó r c z e p r z e k a z a ł o j e i n n y m osobom (dzieciom, k r e w n y m ) w Puszczy B i a ł e j 50,7%, w Puszczy Zielonej 24,3% w Ł o w i c k i e m 26,5% i w O p o c z y ń s k i e m 20,0% ". D l a o k r e ś l e n i a dalszych p e r s p e k t y w w y t w ó r c z o ś c i l u d o w e j niezmier­ nie i s t o t n ą s p r a w ą jest stosunek m ł o d e g o pokolenia do t r a d y c y j n y c h zajęć, u p r a w i a n y c h przez r o d z i c ó w . U z a l e ż n i o n y on jest w d u ż e j mierze od r o l i , j a k ą ta w y t w ó r c z o ś ć s p e ł n i a a k t u a l n i e w rodzinie. Na K u r p i a c h , gdzie w i e l k ą r o l ę p e ł n i ł y zawsze dodatkowe zarobki, procent p o z y t y w ­ nego stosunku m ł o d z i e ż y do zajęcia r o d z i c ó w w y n o s i 74,6% ( n e g a t y w n y 3,2% o b o j ę t n y 22,2%). W O p o c z y ń s k i e m zajmowanie się np. t k a c t w e m t r a k t o w a n e jest przez m i e s z k a ń c ó w w s i jako zajęcie n o r m a l n e (91,1%) . 2 2 2 3 2 2S 2 2 Dotyczy to oczywiście wyrobów, wykonywanych do tej pory na w ł a s n y użytek, nie obejmuje np. rzemiosła. Tylko na Kurpiach tkactwo stanowiło źródło dodatkowych dochodów w przeszłości od X I X wieku. Por. P a p r o c k a , op. cit, s. 69 n. Badania terenowe prowadzone były również w pow. przasnyskim, gdzie wykonuje się wyroby wyłącznie na w ł a s n y użytek, z braku możliwości zbytu. Ogólna tendencja jest podobna jak w Opoczyńskiem — jak najwięcej sprzedać. W Opoczyńskiem m o t y w u j ą c odpowiedź „nie nauczyłam", wiele kobiet podkreśla, że „wszyscy umieją, to nie m i a ł a m kogo uczyć". Obojętnie odnosi się do tego zajęcia 8,9%, negatywnie 6,3% („mężczyźni śmieją się z tego"). W Opoczyńskiem pytanie w kwestionariuszu było inaczej f o r m u ł o w a n e niż w pozostałych regionach. 2 3 2 4 2 5 �PROBLEMY WYTWÓRCZOŚCI LUDOWEJ 103 W Puszczy B i a ł e j p o z y t y w n y stosunek dzieci do zajęć t r a d y c y j n y c h w y ­ nosi 51,5 /o . W Ł o w i c k i e m , gdzie — j a k j u ż w y ż e j wspomniano — w i ę k s z o ś ć o s ó b w y k o n u j e w y r o b y na w ł a s n y u ż y t e k , z p r z y w i ą z a n i a do t r a d y c j i , 54,8% m ł o d z i e ż y odnosi się o b o j ę t n i e do t y c h zajęć (przy p o z y t y w n y m 4 1 , 1 % i n e g a t y w n y m 4,1%). M o ż n a b y w i ę c z a r y z y k o w a ć stwierdzenie, że w z g l ę d y m a t e r i a l n e o d g r y w a j ą w i ę k s z ą r o l ę w k s z t a ł t o ­ w a n i u stosunku m ł o d z i e ż y do t r a d y c y j n y c h zajęć, s z c z e g ó l n i e w regio­ nach, gdzie w c i ą ż odczuwany jest b r a k i n n y c h ź r ó d e ł zarobkowania (Puszcza Zielona, O p o c z y ń s k i e ) , n i ż potrzeba k u l t y w o w a n i a t r a d y c j i . e 26 2 7 P r z y p r ó b i e oceny p e r s p e k t y w r o z w o j o w y c h w y t w ó r c z o ś c i l u d o w e j nie s p o s ó b p o m i n ą ć o p i n i i samych w y t w ó r c ó w na t e n temat. Na p y t a n i e : Czy w a r t o c h r o n i ć s z t u k ę l u d o w ą ? w ś r ó d 332 w y p o w i e d z i , zdecydowana w i ę k s z o ś ć i n f o r m a t o r ó w odpowiada — t a k ! , m o t y w u j ą c s w o j ą w y ­ p o w i e d ź n a j c z ę ś c i e j p r z y w i ą z a n i e m do t r a d y c j i , w a l o r a m i estetycznymi w y r o b ó w swojego regionu, w z g l ę d a m i w y c h o w a w c z y m i (pokazanie m ł o ­ d z i e ż y t r a d y c j i r e g i o n u ) . W ś r ó d w y p o w i e d z i n e g a t y w n y c h (9,0% ogółu w y p o w i e d z i ) n a j c z ę ś c i e j p o w t a r z a j ą się m o t y w a c j e , że w i e ś upodabnia się do miasta, panuje i n n a moda, w y r o b y fabryczne są t a ń s z e , s t r ó j l u ­ d o w y n i e w y g o d n y . N a j w i ę c e j stosunkowo w y p o w i e d z i n e g a t y w n y c h od­ nosi się do Puszczy B i a ł e j (26,9%), gdzie obok silnego o d d z i a ł y w a n i a w i e l ­ kiego o ś r o d k a — W a r s z a w y c z ę s t o stosunek do w ł a s n e j p r z e s z ł o ś c i jest n e g a t y w n y . W i d a ć t u zdecydowany b r a k r e k l a m y regionu, u ś w i a d a 2 S 2 9 3 0 2 6 Obojętny stosunek wynosi tu 9,1%, a negatywny 39,4%, co tłumaczone jest najczęściej możliwościami innego rodzaju zarobkowania oraz często negatywnym stosunkiem do przeszłości i sztuki ludowej. Na przykład w wypowiedziach z Puszczy Zielonej powtarza się często zda­ nie: „Podoba mi się to, co robię, można zarobić". W Opoczyńskiem 100%, Łowickiem 87,3%, Na Kurpiach — Puszczy Zielonej 67,5%, w Puszczy Białej 53,7% Niektóre charakterystyczne wypowiedzi: „Powinno się chronić, aby trzecie pokolenie pamiętało, co to były Kurpie" (Puszcza Ziel. wyw. z S. M. 1.54). Wszystkie cytowane wypowiedzi znajdują się w materiałach z badań w archiwum Zakładu Badawczego Zw. „Cepelia". „Echo kurpiowskie idzie w świat" (wyw. z. C . K . 1. 30), „Słuszne jest to. My jesteśmy z Księstwa i chciałybyśmy, żeby te nasze wyroby jak najdłużej przetrwały. Niech te Księżaki jeszcze będą. Teraz trochę ta moda wraca. Są już z tego zyski, to chyba dlatego ta wytwórczość się odmładza" (Ło­ wickie, w. 138, 1. 45). „Wszystkie wyroby na wsi są ładne. Jest pewna moda, to się podoba. Jak się kobiety w nasze stroje ubiorą, to tak wygląda, jakby na jakowejś paradzie. Wszystkie takie grubaśne i kolory piknę" (Opoczyńskie, Międzybórz, w. lc). „Nie warto chronić, bo ludzie chcą żyć, jak w mieście, i nie będą się zajmo­ w a ć tym, z czego się inni śmieją" (Puszcza Biała, w. 16), „Ludziom się nie powinno przypominać, że są wsiowi" (w. 17), „Ludzie na wsi wstydzą się używać w y r o b ó w ludowych" (w. 22). 2 7 2 8 2 9 3 0 �104 MARIA WOŹNIAK m i a n i a w a r t o ś c i jego d o r o b k u artystycznego, jak to się daje coraz częściej z a u w a ż y ć w Puszczy Zielonej. Jakie ś r o d k i d z i a ł a n i a n a l e ż y s t o s o w a ć do zachowania i p o d t r z y m a n i a d o r o b k u artystycznego r e g i o n ó w ? W ś r ó d sprecyzowanych przez i n f o r m a ­ torów wypowiedzi p o w t a r z a j ą się n a j c z ę ś c i e j t r z y : u c z y ć młodych (16,0%) , z a t r u d n i a ć jak najwięcej osób w spółdzielniach i d a w a ć i m zarobek ( 1 4 , 3 % ) , p r o p a g o w a ć na w s i ( i w m i e ś c i e ) m o d ę na w y r o b y l u d o w e przez k o n k u r s y , w y s t a w y , i m p r e z y f o l k l o r y s t y c z n e , zespoły ( 1 5 , 0 % ) . D u ż a grupa osób, s z c z e g ó l n i e w regionie ł o w i c k i m (12,0%), p o d k r e ś l a i s t o t n ą r o l ę k s i ę ż y w p o d t r z y m y w a n i u s t r o j u ludowego jako u b i o r u reprezentacyjnego na ś w i ę t a i u r o c z y s t o ś c i k o ś c i e l n e . W O p o c z y ń ­ skiem 6 7 , 1 % i n f o r m a t o r ó w jest zdania, że n i e k t ó r e w y r o b y tkackie, j a k np. d y w a n y i zapaski, b ę d ą przez j a k i ś czas jeszcze w powszechnym użyciu. 31 32 33 W s p o m n i a ł e m j u ż o n o w e j f u n k c j i w i e l u dziedzin w y t w ó r c z o ś c i l u ­ dowej, j a k ą jest ź r ó d ł o d o c h o d ó w , z w i ą z a n e j obecnie w n a j w i ę k s z y m stop­ n i u z d z i a ł a l n o ś c i ą „ C e p e l i i " . M o ż l i w o ś ć u z y s k i w a n i a z a r o b k ó w jest p o d ­ s t a w o w ą m o t y w a c j ą potrzeby istnienia s p ó ł d z i e l n i cepeliowskich w o p i ­ niach m i e s z k a ń c ó w w s i (88,5%). I n f o r m a t o r z y c e n i ą sobie najbardziej f o r m y p r a c y n a k ł a d c z e j i skupu. Praca w z a k ł a d z i e z w a r t y m jest bardzo często z a t r u d n i e n i e m t y m c z a s o w y m , z b r a k u m o ż l i w o ś c i p r a c y w za­ kładzie p r z e m y s ł o w y m , z lepszymi w a r u n k a m i finansowymi i socjalnymi. Że nie o b o j ę t n y jest j e d n a k l u d n o ś c i c h a r a k t e r tego z a k ł a d u d a j ą c e g o zarobek, ś w i a d c z ą w y p o w i e d z i m ó w i ą c e , że s p ó ł d z i e l n i a regionalna p o d ­ t r z y m u j e g i n ą c ą t r a d y c j ę (23,1%) oraz p o p u l a r y z u j e a r t y s t y c z n y do­ robek r e g i o n u poza jego g r a n i c a m i . W y ż s z o ś ć p r a c y c h a ł u p n i c z e j dla s p ó ł d z i e l n i regionalnej w stosunku do i n n y c h z a k ł a d ó w s t o s u j ą c y c h za­ t r u d n i e n i e n a k ł a d c z e polega na m o ż l i w o ś c i zarobkowania przez w y k o - 3 1 „Żeby mnie oddelegowali do szkoły, żeby pouczyć młodych, aby ci młodzi chcieli się uczyć" (Łowickie w. 121), „Młodzi już nie chcą do tego iść, bo wolą iść do fabryki. Można by zrobić takie zebranie i porozmawiać z tymi młodymi, bo oni mają piękne stroje, ale rzadko się ubierają. Ale m u s i a ł b y ktoś z miasta przyjechać, bo tak mnie to by nie słuchali, a nawet w y ś m i a l i b y " (Łowickie, w. 129). „Więcej ludzi w tym zatrudniać, to nie zarzucą tego co umieją" (Łowickie, w. 67), „Nic się nie da zrobić, aby w tym chodzić, bo (strój) za ciężki i gorąco, a w zimie podwiewa, w i ę c nie jest to praktyczne. Chyba że ktoś by to odbierał i kupował, żeby (wytwórca) m i a ł zysk" (Łowickie, w. 62). „Nie warto chronić, ważne, żeby robić dla zarobku" (Puszcza Zielona). „Dużo o niej (sztuce ludowej) m ó w i ć , żeby na wsi wiedzieli, że to jest modnie" (Łowickie, w. 116), „Gdyby te wyroby z n ó w zaczęły być modne na wsi, to sami ludzie uczyliby się je robić" (Puszcza Biała, w. 3). 3 2 3 3 �PROBLEMY WYTWÓRCZOŚCI 105 LUDOWEJ n y w a n i e w y r o b ó w znanych ( i często l u b i a n y c h ) przez w y t w ó r c ó w z w y ­ korzystaniem t r a d y c y j n y c h u m i e j ę t n o ś c i . J e d n y m z ciekawszych p r o b l e m ó w w naszych badaniach b y ł a p r ó b a o k r e ś l e n i a , czy w y r o b y regionalne p r o d u k o w a n e przez s p ó ł d z i e l n i e ce­ peliowskie i na i c h z a m ó w i e n i e o d d z i a ł u j ą na ś r o d o w i s k o wiejskie, czy są przez nie akceptowane i na j a k i c h zasadach? N a 363 i n f o r m a t o r ó w t y l k o 61,4% w i d z i a ł o w y r o b y s p ó ł d z i e l n i , i to bardzo c z ę s t o j e d e n asortyment (np. t k a n i n y l u b haft), tak w i ę c oceny są d o s y ć jednostronne. W opiniach, d o t y c z ą c y c h w y r o b ó w , w y r ó ż n i ć m o ż n a t r z y podstawowe k r y t e r i a ocen: 1) estetyczne — w z o r n i c t w o i tech­ n i k a w y k o n a n i a , 2) k r y t e r i u m „ t r a d y c y j n o ś c i " w z o r n i c t w a , 3) z g o d n o ś c i ze w s p ó ł c z e s n y m i t e n d e n c j a m i mody na w s i . Stosowanie jednego z k r y ­ t e r i ó w jako podstawowego dla oceny u z a l e ż n i o n e jest z a r ó w n o od w i e k u i n f o r m a t o r ó w , j a k i od r e g i o n u . I tak np. w starszym p o k o l e n i u n a j ­ częściej p o d s t a w o w y m k r y t e r i u m oceny p o z y t y w n e j jest „ t r a d y c y j n o ś ć " w z o r n i c t w a w s p ó ł d z i e l n i , n i e z a l e ż n i e od r e g i o n u . Pod w z g l ę d e m oceny estetycznej, przez co rozumie się z a r ó w n o w z o r n i c t w o , j a k i t e c h n i k ę w y k o n a n i a (częściej), zdania są bardzo podzielone. W Puszczy Zielonej np. często zwraca się u w a g ę , ż e t k a n i n y ze s p ó ł d z i e l n i są ł a d n i e j s z e i po­ r z ą d n i e j w y k o n a n e n i ż na w s i . Natomiast w Ł o w i c k i e m i O p o c z y ń s k i e m , gdzie w y m a g a n i a stawiane w y r o b o m t k a c k i m s ą w y ż s z e , g d y ż są one do dziś w y k o n y w a n e i u ż y w a n e na w s i , często w y r o b y s p ó ł d z i e l n i od strony technicznej s p o t y k a j ą się z o c e n ą n e g a t y w n ą . Podobnie w P u ­ szczy B i a ł e j zwraca się u w a g ę na m n i e j staranne w y k o n a n i e h a f t u na serwetkach, n i ż dawniejszych h a f t ó w koszulowych. M i m o p o z y t y w n e j n a w e t oceny estetycznej w y r o b ó w p r o d u k o w a n y c h przez m i e j s c o w ą s p ó ł d z i e l n i ę , bardzo rzadko są one akceptowane p r a k ­ tycznie, w sensie z a k u p u i u ż y t k o w a n i a . B r a k praktycznego zainteresowa­ nia w y r o b a m i s p ó ł d z i e l n i jest j e d n a k r ó ż n i e m o t y w o w a n y w z a l e ż n o ś c i od regionu. W Ł o w i c k i e m i O p o c z y ń s k i e m u m i e j ę t n o ś c i tkackie, hafciar­ skie są jeszcze na t y l e powszechne, że i n f o r m a t o r k i p r z e d k ł a d a j ą w ł a s n e w y r o b y l u b zamawiane na wsi, k t ó r e są solidniej w y k o n a n e , nad w y ­ r o b y s p ó ł d z i e l n i , t y m bardziej że w e wsiach t y c h r e g i o n ó w k s z t a ł t u j ą 3 4 3 5 3 6 3 4 „Potrzebna spółdzielnia, na coś m o g ą się przydać te umiejętności, które w m ł o d y m wieku nabyłam" (P. Biała, w. 52), „Potrzebna, na byle czym można zarobić" (P. Biała, w. 54). „Ładne, bo są takie, jak nasze matki i babki robiły" (Opoczyńskie, ankiety), „Jestem do takich przyzwyczajona" (P. Biała, w. 5 lat 78) „Ładne, bo są zabytkowe" (P. Zielona). „Dywan z «Opocznianki» nic nie wart, bo kolory pełzną. Jest w ich wy­ robach sztuczna nitka, nie tylko w e ł n a i oni mają rzadkie płochy, tkaniny się szybko rozchodzą. Ze wsi woli każdy sam sobie zrobić" (Opoczyńskie, Ogonowice w. 4b). 3 5 3 6 �106 MARIA WOŻNIAK się jeszcze ciągle nowe mody, nowe w z o r n i c t w o , a t y c h tendencji m o d y wiejskiej s p ó ł d z i e l n i e nie u w z g l ę d n i a j ą . „ S t a r o d a w n o ś ć " czy „ s t a r o ś w i e c k o ś ć " i n i e n a d ą ż a n i e za m o d ą w i e j s k ą w y r o b ó w s p ó ł d z i e l n i jest n a j ­ częściej p r z y c z y n ą n e g a t y w n e j oceny i b r a k u akceptacji, s z c z e g ó l n i e w ś r ó d ś r e d n i e g o i m ł o d s z e g o pokolenia, co n a j c z ę ś c i e j p o d k r e ś l a n e jest w Ł o w i c k i e m (100% w ś r ó d w y p o w i e d z i n e g a t y w n y c h ) i O p o c z y ń s k i e m (90,0% w ś r ó d w y p o w i e d z i n e g a t y w n y c h ) , gdzie — j a k j u ż wspomniano — s t r ó j jest jeszcze noszony. W Puszczy B i a ł e j haft czerwono-czarny, w y ­ k o n y w a n y na z a m ó w i e n i e s p ó ł d z i e l n i u w a ż a n y jest przez l u d n o ś ć za , , s t a r o ś w i e c k i " (lub „ t u r e c k i " ) i nie m o d n y . Obecnie na w ł a s n y u ż y t e k c h ę t n i e j w y k o n u j e się haft „ ś l a c h e c k i " w k o l o r o w e k w i a t y . O g ó l n i e panuje opinia, że w z o r n i c t w o w y r o b ó w r e g i o n a l n y c h w y k o n y w a n y c h w s p ó ł d z i e l n i a c h jest podobne do dawnego wiejskiego (68,0% w y p o w . ) , a m a ł o podobne do w s p ó ł c z e ś n i e stosowanego na wsi, lecz i t u z d a r z a j ą się w y p o w i e d z i ś w i a d c z ą c e o odchodzeniu od tradycyjnego w z o r n i c t w a , nie t y l k o pod w z g l ę d e m t e c h n i k i i surowca. Na p r z y k ł a d na K u r p i a c h — Puszczy Zielonej n o w o ś c i ą b y ł y t k a n i n y „ ł o w i c k i e " , m a t y i chodniki, c z ę ś c i o w o zaakceptowane przez m i e s z k a ń c ó w regionu. W Ł o w i c k i e m różnice m i ę d z y d a w n y m wzornictwem tkanin regionalnych a wyrobami s p ó ł d z i e l n i n a j c z ę ś c i e j oceniane są n e g a t y w n i e p r z y p o d k r e ś l a n i u , że s p ó ł d z i e l n i a czerpie w z o r n i c t w o z regionu, nie w n o s z ą c w zamian no­ wych wartości. 3 7 3 8 K u p o w a n e w sklepach „ C e p e l i i " przez m i e s z k a ń c ó w w s i są przede w s z y s t k i m w y r o b y z w i e l u w z g l ę d ó w nie w y k o n y w a n e j u ż na w s i ( l n i a ­ ne obrusy i serwety, ozdobne naczynia gliniane), p a m i ą t k i i prezenty dla k r e w n y c h za g r a n i c ą i t p . Trzeba d o d a ć , że sklepy „ C e p e l i i " , n i e ­ z a l e ż n i e od m i e j s c o w o ś c i , zaopatrywane są w w y r o b y p o c h o d z ą c e z całej Polski, c z ę s t o w i ę c l u d n o ś ć w i e j s k a k u p u j e w n i c h te w y r o b y , k t ó r e są aktualnie modne na wsi, a nie p o c h o d z ą z w ł a s n e g o regionu (np. k a p y ł o ­ w i c k i e ) . Na zasadzie n o w o ś c i m a j ą p o p y t na w s i te w y r o b y w ł a s n e j s p ó ł d z i e l n i , k t ó r e o d b i e g a j ą w j a k i ś s p o s ó b od dawniejszego w z o r n i c t w a , k t ó r e na w s i się j u ż o p a t r z y ł o , l u b t e ż w y r o b y technicznie lepiej w y k o ­ nane n i ż analogiczne na w s i (np. d y w a n y szerokie i wielonicielnicowe) oraz dzianiny. 3 7 „Ładne, ale ze wsi nie kupują, bo to ludowe i każdy sobie zrobi. »Opocznianka« ma stare wzory, a teraz na wsi modne jaśniejsze kolory i szersze pasy" (Ogonowice, w. 7c); „Podobne do wiejskich, ale wzory bardziej starodawne, po­ winno być więcej kolorów różowych i żółciutkich" (Łowickie, w. 121). „Ludzie m ó w i ą , że to haft turecki i nikt nie położy takiej serwety w domu" (w. 15). „Takie serwety podobają się w mieście, na wsi ludzie w o l ą ślacheckie wyszywanie" (w. 14). 3 8 �PROBLEMY WYTWÓRCZOŚCI LUDOWEJ 107 W y r a ź n y w y p ł y w „ C e p e l i i " zaznacza się w upowszechnieniu na w s i w y r o b ó w i u m i e j ę t n o ś c i , k t ó r e jeszcze przed I I w o j n ą b y ł y d o m e n ą w ą s k i e g o grona s p e c j a l i s t ó w (np. t k a c t w o d y w a n ó w na szerokich k r o s ­ nach, haft na t i u l u ) i u ż y t k o w a n e zazwyczaj przez n i e l i c z n ą g r u p ę boga­ t y c h gospodarzy l u b inne w a r s t w y s p o ł e c z n e (dwory). S t a n o w i ą one obecnie przedmiot p o ż ą d a n i a w ś r ó d d u ż e j g r u p y l u d n o ś c i , m o ż l i w y do realizacji . 3 9 Proces ponownego p r z e j m o w a n i a w z o r ó w dawniejszej sztuki w i e j ­ skiej poprzez miasto n a s t ę p u j e p o w o l i , ale dość w y r a ź n i e j u ż zaczyna w y s t ę p o w a ć , co s z c z e g ó l n i e widoczne jest w w y p o w i e d z i a c h mieszkanek Puszczy B i a ł e j , gdzie j a k j u ż wspomniano, s t y c z n o ś ć z m i a s t e m jest b a r ­ dziej b e z p o ś r e d n i a . N a b y w a n i e w y r o b ó w t y c h o d b y w a się b ą d ź poprzez zakup w „ C e p e l i i " , b ą d ź t e ż w y k o n y w a n i e ich, obok p r o d u k c j i dla s p ó ł ­ dzielni, na potrzeby w ł a s n e l u b o d b i o r c ó w w i e j s k i c h ( t k a n i n y , haft na t i u l u i serwetkach). W i e l k i m powodzeniem cieszą się we w s z y s t k i c h o m a w i a n y c h r e g i o ­ nach m a t y s ł o m i a n e , k t ó r y c h p r o d u k c j ę dla c e l ó w dekoracyjnych z a i n i c j o w a ł a k i l k a n a ś c i e lat t e m u „ C e p e l i a " . Obecnie w y r ó b i c h i u ż y t ­ kowanie r o z p o w s z e c h n i ł o się do tego stopnia, że s p o t k a ć m o ż n a k i l k a ­ d z i e s i ą t r o d z a j ó w r ó ż n y c h m a t p r a w i e na w s z y s t k i c h targach w o j . w a r ­ szawskiego ( ł ą c z n i e z W a r s z a w ą ) . Bardzo charakterystyczne jest pod­ chwycenie i w i e l o r a k i e w y k o r z y s t a n i e w k u l t u r z e l u d o w e j f u n k c j i de­ koracyjnej m a t s ł o m i a n y c h , b ę d ą c e k l a s y c z n y m p r z y k ł a d e m k r ą ż e n i a w z o r ó w k u l t u r o w y c h . Ż e moda ta jest s p r a w ą ostatnich lat, m o ż e ś w i a d c z y ć f a k t , iż jeszcze w 1968 r o k u p o w t a r z a ł y się w y p o w i e d z i mieszkanek Puszczy Zielonej: „ S ł o m ę m a m w stodole, co j ą b ę d ę w izbie wieszać!" Natomiast c h o ć b y t y l k o w 2 p ó ł r o c z u 1973 r o k u w g m i n i e K a d z i d ł o w y d a n o 150 z e z w o l e ń na p r o d u k c j ę c h a ł u p n i c z ą m a t s ł o m i a ­ nych. P o d s u m o w u j ą c p o w y ż s z e r o z w a ż a n i a n a d zagadnieniem m e c h a n i z m ó w funkcjonowania i z m i a n z a c h o d z ą c y c h w w y t w ó r c z o ś c i l u d o w e j m o ż n a 4 0 4 1 3 9 „Haftu na tiulu dawniej na wsi nie robili. Nauczyli się haftować przed wojną, kiedy była Cepelia [Spółdzielnia Kurpiowskiego Przemysłu Ludowego W. Modzelewskiej]. Kiedyś na dworze robiły go kobiety dla dziedziców, teraz na sprzedaż" (w. 48); „Podoba mi się haft na tiulu, bo bardziej miejski" (w. 68). „Jeżeli ludzie słyszą, że te wyroby podobają się w mieście, to sami też będą ich używać" (w. 37), Ludzie na wsi chcą się upodobnić do miejskich, a w mieście ludowe wyroby są modne" (w. 32), „Jeżeli ktoś chce mieć mieszkanie urządzone po miejsku, to kładzie na stole serwetki" (w. 61); „Teraz wyroby tkackie znów są na wsi modne" (w. 65) i podobne. J . Hilczer-Pilch, Współczesne upodobania estetyczne ludności kurpiowskiej na podstawie analizy wnętrz domów Kadzidła, „Polska Sztuka Ludowa", 1969, nr 3/4, s. 149-178. 4 0 4 1 �108 MARIA WOZNIAK s t w i e r d z i ć , że w s p ó ł c z e s n e d r o g i jej r o z w o j u p r z e b i e g a j ą d w o m a za­ z ę b i a j ą c y m i się n u r t a m i : p o w s t a j ą nowe w y t w o r y , style i m o d y w e ­ w n ą t r z ś r o d o w i s k a wiejskiego, b ę d ą c e p r z e j a w e m z a r ó w n o w ł a s n e j m y ś l i t w ó r c z e j , j a k i p r z y s t o s o w y w a n i a do w ł a s n e g o s t y l u w z o r ó w k u l t u r y m i e j ­ skiej, a t a k ż e coraz częściej p r z e n i k a na w i e ś moda na dawne w y r o b y ludowe, w y k o n y w a n e w s p ó ł c z e ś n i e dla o d b i o r c ó w m i e j s k i c h , d r o g ą bez­ p o ś r e d n i c h k o n t a k t ó w z miastem, w s p ó ł p r a c y z „ C e p e l i ą " . i 2 4 2 Szersze o m ó w i e n i e poruszonych tu zagadnień zawiera opracowanie M. W o ź n i a k o w e j , Analiza stanu wytwórczości ludowej. Wnioski uogólniające, Warsza­ w a 1974 (m—pis w archiwum Zakładu Badawczego „Cepelia"). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/58aaad1f1eed37dba63d68a4d289e153.pdf 4c85605a53e8c70f4e8ddb80b875e878 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:850 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:782 Title A name given to the resource Recenzje i artykuły recenzyjne / ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1, s.197-221 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E I A R T Y K U Ł Y R E C E N Z Y J N E „Etnografia P o l s k a " , t. X I X z. 1 CZESŁAW ROBOTYCKI C Y W I L I Z A C J A WSPÓŁCZESNA A SPOŁECZNOŚCI PLEMIENNE W n u m e r z e c z w a r t y m z 1973 r. c z a s o p i s m a „Current A n t h r o p o l o g y " , w jego stałej r u b r y c e k o m e n t a r z y i r e c e n z j i odbyła się c i e k a w a d y s k u s j a o książce A n d r e a e a L o m m e l a Fortschritt ins Nichts (Postęp do nikąd)К W formie, z której często k o r z y s t a r e d a k c j a C A p r z e d s t a w i o n o c y k l r e c e n z j i autorów pochodzących z różnych ośrodków e t n o l o g i c z n y c h w świecie ( E u r o p a , A z j a , A m e r y k a , A u s t r a l i a ) . Treść i poglądy z a w a r t e w p r a c y L o m m e l a dotyczące, ogólnie mówiąc, s y t u a c j i współczesnych społeczności p l e m i e n n y c h w k o n t a k c i e z cywilizacją wzbudziły — w s w o i m c z a s i e — duże z a i n t e r e s o w a n i e , a j e j k o m e n t a t o r z y w C A z a p r e z e n t o w a l i p o s t a w y o d pełnej a p r o b a t y d o potępienia. M a m nadzieję, że p o p r z e z s k o m e n t o w a n i e tła t a k i c h p o s t a w wskażę n a sferę p r o b l e m a t y k i , j a k a p o w i n n a , m o i m z d a n i e m , towarzyszyć rozważaniom etnologów. M a m n a myśli p e w i e n t y p r e f l e k s j i filozoficznej, j a k i można by uprawiać w y k o r z y ­ stując osiągnięcia etnologii, umożliwiając t y m s a m y m pełniejsze włączenie się do d y s k u s j i toczących się współcześnie n a g r u n c i e antropologii filozoficznej, a dotyczą­ cej osobowości człowieka w w a r u n k a c h c y w i l i z a c j i technologicznej. Przyjmuję, że antropologia filozoficzna, m i m o n i e z b y t p r e c y z y j n i e i s z e r o k o zakreślonej p r o b l e m a t y k i , jest najogólniejszą nauką o człowieku . E t n o l o g , z r a c j i p r z e d m i o t u d y s c y p l i n y j a k i osiągnięć t e o r e t y c z n y c h , p o w i n i e n uczestniczyć w w y ­ jaśnianiu c y w i l i z a c y j n y c h niepokojów, j a k też w rozważaniach n a t u r y a k s j o l o g i c z n e j . 2 Myślę, że n i e o d b i e g a m y o d t e m a t u z a p r o p o n o w a n e g o w tytule, a l e n a d a j e m y m u określony w y m i a r . N i e c h o d z i t u o szczegółową i faktograficzną analizę k o n t a k t u c y w i l i z a c j a — społeczności p l e m i e n n e , a l e o pewną ogólniejszą refleksję z tego f a k t u wypływającą. Postęp do nikąd to r e z u l t a t badań t e r e n o w y c h p r z e p r o w a d z o n y c h p r z e z a u t o r a w 1955 r. w północno-zachodniej A u s t r a l i i . Była to jego d r u g a , po s i e d e m n a s t u l a t a c h , w y p r a w a n a t e n s a m t e r e n , p o b a d a n i a c h p r o w a d z o n y c h w 1938 r. p r z e z I n s t y t u t F r o b e n i u s a w e F r a n k f u r c i e n a d M e n e m . W obu w y p r a w a c h c e l e m p r a c t a m p r o w a d z o n y c h było s k o p i o w a n i e malowideł n a s k a l n y c h i p o z n a n i e i c h k o n t e k s t u Fortschritt ins Nichts, by Andreas Lommel, „Current A n t h r o p o l o g y " v o l . 14, no 4, O c t o b e r 1973, s. 455-560. W ś r ó d w i e l u p r a c f i l o z o f i c z n y c h najczęściej s p o t y k a m y tego t y p u definicję antropologii f i l o z o f i c z n e j : „...zajmuje się o n a teoretyczną refleksją n a d człowie­ k i e m , strukturą jego osobowości, m o t y w a m i i m e c h a n i z m a m i jego zachowań, m i e j ­ s c e m w świecie p r z y r o d y i h i s t o r i i , s e n s e m życia...", por. пр. Т. M . J a r o s z e w ­ s k i , Pojęcie praktyki w filozoficznej antropologii, „Studia F i l o z o f i c z n e " , n r 8; 1973, s. 8. 1 2 �198 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E mitologicznego. R e z u l t a t e m drugiej było ponadto dokładne p o z n a n i e tubylców a u s t r a l i j s k i c h , a szczególnie wierzeń i w i d o w i s k obrzędowych j a k mówi L o m m e l , wyjątkowe m i e j s c e w i c h k u l t u r z e . życia g r u p y zajmujących, O b s e r w a c j e współczesnych f o r m życia tubylców, i c h s z t u k i i obrzędów, skłoniły a u t o r a do n a p i s a n i a książki, w której n a k a n w i e o p i s u k u l t u r y g r u p y s n u j e n a poły filozoficzne rozważania o d e s t r u k t y w n y m w p ł y w i e c y w i l i z a c j i t e c h n i c z n e j n a s t r u k ­ turę psychiczną człowieka, ukształtowaną w k u l t u r z e t r a d y c y j n e j . "W k i l k u krótkich t e z a c h poglądy L o m m e l a można streścić następująco: 1. W życiu g r u p y p i e r w o t n e j s z t u k a i obrzęd zajmują m i e j s c e w y j ą t k o w e i t a k istotne d l a j e j i n t e g r a c j i , a także u t r z y m a n i a r ó w n o w a g i p s y c h i c z n e j j e d n o s t k i , j a k i e są niemożliwe w e współczesnym świecie. 2. B a d a n e p r z e z L o m m e l a obrzędy są t y p o w e d l a a r c h a i c z n y c h społeczności p l e ­ m i e n n y c h , a stany e m o c j o n a l n e towarzyszące twórczości a r t y s t y c z n e j odpowiadają przeżyciom l u d ó w e p o k i l o d o w c o w e j tworzącym r y s u n k i n a s k a l n e w j a s k i n i a c h południowej F r a n c j i . 3. N i e m a n a d z i e i n a to, a b y te s p e c y f i c z n e s t a n y p s y c h i c z n e mogły zachować się n a d a l współcześnie, t j . w epoce c y w i l i z a c j i i technologii. 4. W y n i k a to z destruktywnego w p ł y w u c y w i l i z a c j i n a społeczności plemienne. 5. K o n t a k t , b o w i e m , c y w i l i z a c j a — k u l t u r a p l e m i e n n a , p r o w a d z i do d e g e n e r a c j i i u t r a t y wartości. Z a w z r o s t e d u k a c j i , standardów m a t e r i a l n y c h i d o b r o b y t u płacą k u l t u r y p l e m i e n n e u p a d k i e m t r a d y c y j n e j k u l t u r y i r o z p a d e m życia psychicznego. T a k więc, „postęp" d l a l u d z i „prymitywnych" to k o n i e c w s z y s t k i e g o poza fizyczną egzystencją. 6. K a ż d a c y w i l i z a c j a , oprócz m a t e r i a l n y c h , p o t r z e b u j e także p e w n y c h standardów d u c h o w y c h . W e d ł u g L o m m e l a c y w i l i z a c j a t e c h n i c z n a (zachodnia) n a s t a w i o n a t y l k o n a d o b r a m a t e r i a l n e , t a k i c h standardów d u c h o w y c h n i e w y t w a r z a . T y m c z a s e m p r z y ­ szłość ludzkości zależy od i n t e g r a c j i „mas trzeciego świata" z nowoczesną społecz­ nością industrialną. W y n i k i e m tej k o n i e c z n e j i n t e g r a c j i może być t y l k o p o w s t a n i e m a s y „proletariatu" pozbawionego w a r s t w y przeżyć p s y c h i c z n y c h , w y k o r z e n i o n e g o z t r a d y c j i , pełnego p o c z u c i a niższości, walczącego o p r a w o do dóbr m a t e r i a l n y c h , ale n i e potrafiącego wśród n i c h żyć. 7. Stąd L o m m e l wątpi w ideę postępu, naczelną d l a nowoczesnego świata o d czasów r e w o l u c j i f r a n c u s k i e j , stawiając tezę, że większość r e a l n y c h problemów współczesnego świata n i e d a się rozwiązać. Rozwijać się o n e będą zgodnie z właściwą sobie wewnętrzną logiką, a o p a n o w a n i e i c h leży poza l u d z k i m i możliwościami . 3 Artykuły r e c e n z y j n e , komentujące tezy L o m m e l a , można uporządkować w p e w ­ ne grupy, przyjmując z a k r y t e r i u m z a w a r t e w n i c h s t w i e r d z e n i a . J e d n e podtrzymują p r z e k o n a n i a autora, i n n e są i m p r z e c i w s t a w n e , t r z e c i e w r e s z c i e , n i e podważając zasadności tez, wskazują n a i n n e możliwe aspekty p r o b l e m u podniesionego przez L o m m e l a . W s u m i e p r z e d s t a w i o n e niżej poglądy uznać można z a c h a r a k t e r y s t y c z n e d l a różnych środowisk etnografów, n a t a k ważki problem, j a k i s t a n o w i niewątpliwie r o z p a d k u l t u r t r a d y c y j n y c h i s t r u k t u r y p s y c h i c z n e j człowieka pod w p ł y w e m c y w i l i ­ z a c j i technologicznej. Zasługą L o m m e l a jest podniesienie podkreślają niektórzy r e c e n z e n c i . tego p r o b l e m u , może zbyt impresyjne, co P r z y r e f e r o w a n i u w s p o m n i a n y c h poglądów p o m i j a m umyślnie te p a r t i e k r y t y k i , które dotyczą metodologicznych potknięć c z y też niektórych szczegółów życia t u b y l ­ ców a u s t r a l i j s k i c h . N i e stanowią o n e głównego p r z e d m i o t u m o i c h rozważań, a p r z y t y m zajęcie s t a n o w i s k a w o b e c n i c h wymagałoby szczegółowej znajomości książki. 3 , , C u r r e n t A n t h r o p o l o g y " , v o l . 14 no 4, October 1973, s. 455. �199 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E Racje przeciwstawiane twierdzeniom L o m m e l a podkreślają, że to właśnie tzw. „proletariat" trzeciego świata m a s z a n s e zaproponować światu n o w e ideały (H. J . M . C l a e s e n , H o l a n d i a ) . 4 N a t o m i a s t J . F r i d l (Ohio, U S A ) podkreśla, że w p ł y w ó w „zachodu" n i e d a się odłożyć n a później. J a k o u c z e s t n i c y c y w i l i z a c j i t e c h n i c z n e j powinniśmy żałować t y c h p o d n i e s i o n y c h p r z e z L o m m e l a skutków e k s p a n s j i k u l t u r o w e j , a l e j a k o n a u k o w c y antropolodzy jesteśmy zobowiązani zaoferować l u d o m p l e m i e n n y m coś więcej niż n a s z e współczucie . 6 W p r z e k o n a n i u S. F u c h s a ( B o m b a j , I n d i e ) l o s tubylców a u s t r a l i j s k i c h n i e jest s y m p t o m a t y c z n y d l a w s z y s t k i c h społeczności p l e m i e n n y c h świata. J e s t wręcz u n i ­ k a l n y . A u s t r a l i j c z y c y w s w o i m r o z w o j u nigdy n i e w y s z l i p o z a s t a d i u m k u l t u r y z b i e racko-łowieckiej. N a i n n y c h o b s z a r a c h świata społeczności t a k i e istniały obok m n i e j l u b b a r d z i e j rozwiniętych k u l t u r r o l n i c z y c h , które były pośrednim e t a p e m -rozwoju w k i e r u n k u c y w i l i z a c j i . Stąd też proces a s y m i l a c j i przebiegał i n a c z e j . T u b y l c y a u s t r a ­ l i j s c y , p i s z e dalej F u c h s , n i e będąc w s t a n i e opanować środowiska, w y t w o r z y l i świat wierzeń i f a n t a z j i , który dał podstawę i c h k u l t u r o w e g o życia. A l e świat t e n stał się p o w o d e m s t a g n a c j i występującej już p r z e d p r z y b y c i e m Europejczyków. C y w i l i z a c j a n a t o m i a s t d a j e szansę przejścia z e świata urojeń do rzeczywistości . 6 Sprzeczność między mentalnością tradycyjną a nowoczesną, mówi k o l e j n y r e ­ c e n z e n t V . M a c o n i ( G e n u a , Włochy), n i e polega n a nieroaróżnianiu świata snów i wierzeń od rzeczywistości. R z e c z w t y m , że t r a d y c y j n a mentalność społeczności p l e m i e n n y c h r e a l i z u j e się w s p e c y f i c z n e j p o s t a w i e w o b e c Białych. P o l e g a o n a n a lęku i pogardzie, jaką przejawiają do n i c h , p r z y j e d n o c z e s n y m p r z e j m o w a n i u p e w ­ n y c h wartości m a t e r i a l n y c h ' . J . J e l i n e k (Brno, Czechosłowacja) gdzie i n d z i e j u p a t r u j e p r z y c z y n r o z p a d u systemów p l e m i e n n y c h . J e s t o n konsekwencją w y z y s k u i p r z e w a g i e k o n o m i c z n e j , która prowadzi- do rozdziałów społecznych i u t r a t y o w y c h wartości d u c h o w y c h . I s t n i e j e j e d n a k także p o z y t y w n a a l t e r n a t y w a : w t r a k c i e m o d e r n i z a c j i przemysłowej e l e m e n t y t r a d y c j i mogą ulegać przewartościowaniu, przekształcając się w f o l k l o r (np. t a k dzieje się w J a p o n i i , C h i n a c h , r a d z i e c k i e j S y b e r i i ) . 8 W e d ł u g F . R o s e ' a ( B e r l i n , N R D ) p r o b l e m y podnoszone p r z e z L o m m e l a są w y ­ n i k i e m n e o k o l o n i a l n e j i n d u s t r i a l i z a c j i i przeciwstawić i m można j a k o rozwiązanie np. politykę Z S R R w o b e c mniejszości n a r o d o w y c h . 9 P r z y t o c z o n e do tego m i e j s c a głosy mają c h a r a k t e r p o l e m i c z n y w o b e c t e z L o m ­ m e l a . A l e w w i e l u p u n k t a c h a u t o r z y r e c e n z j i zgadzają się z n i m podkreślając, że w y b i e g a o n p o z a g r a n i c e etnologii wprowadzając do niej e l e m e n t y filozoficzne i etyczne. Dotyczą o n e ważnych problemów współczesności, w t y m między i n n y m i , losów małych narodów w w a r u n k a c h c y w i l i z a c j i t e c h n i c z n e j (V. B . K a b o , L e ­ ningrad) . 10 Postępów c y w i l i z a c j i n i e d a się zatrzymać, a „trzeci świat" n i e c h c e p o w r o t u do b u s z u . Wyłącznie więc m a t e r i a l n y rozwój, p o z b a w i o n y h u m a n i s t y c z n e j ideologii, n i e może wypełnić e m o c j o n a l n e j p u s t k i , j a k a p o w s t a j e po u t r a c i e k u l t u r y . P o d o b n e 4 5 6 7 8 9 10 Tamże, s. 455, 456. Tamże, s. 456. Tamże, s. 456, 457. Tamże, s. 458. Tamże, s. 457. Tamże, s. 459. Tamże, s. 457, 458. �200 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E zresztą p r o b l e m y obserwować można w kręgu s a m e j c y w i l i z a c j i ( z a n i e c z y s z c z e n i e środowiska, możliwość w o j n y biologicznej). "W niej też n i e narodził się żaden s y s t e m filozoficzny zasługujący n a m i a n o „weltanschaung", j a k piszą T . G . H . S t r e l h o w i S. F u c h s . 1 1 J a n J e l i n e k podkreśla natomiast, że współcześnie istniejąca k u l t u r a tubylców a u s t r a l i j s k i c h i l u s t r u j e szczególnie wyraźnie w s z y s t k i e k o n s e k w e n c j e kontaktów z cywilizacją. S t o i o n a n a j e d n y m z krańców całej g a m y k u l t u r z r o d z o n y c h i , do­ d a j m y od siebie, z n i s z c z o n y c h p r z e z dwudziestowieczną technikę . 12 R e c e n z e n c i p r a c y L o m m e l a n i e o g r a n i c z y l i się wyłącznie do p o l e m i k c z y p o d ­ t r z y m a n i a t e z autora. R e c e n z j e zawierają także s z e r e g interesujących przemyśleń dotyczących c h a r a k t e r u c y w i l i z a c j i i r o l i etnologii, jaką p o w i n n a o n a spełniać w kształtowaniu l u d z k i c h przekonań. H . J . M . C l a e s e n w s k a z u j e , że p o c z u c i e zmę­ c z e n i a i n i e p o k o j u w z r a s t a w naszej c y w i l i z a c j i . R u c h y „dzieci k w i a t ó w " , życie w k o m u n a c h , można interpretować j a k o w a l k ę o n o w e i d e a ł y . S . F u c h s odnosi wrażenie, że L o m m e l o d c z u w a wręcz masochistyczną satysfakcję obwiniając c y w i ­ lizację zachodnią o ruinę życia a u s t r a l i j s k i c h tubylców . T . G . S t r e l h o w w s k a z u j e z k o l e i n a potrzebę umiejętności emocjonalnego przeżycia i n n e j k u l t u r y , s u p o n u j e , że ludność k o l o r o w a mogłaby rozwinąć t e z e s w o i c h t r a d y c y j n y c h ideałów, które w e współczesnych w a r u n k a c h n i e straciły n a wartości, a poprowadziłyby cywilizację p o z a p u n k t oznaczający, j a k w i e l u się tego o b a w i a , k o n i e c j e j drogi ¥. 13 u W p r z e k o n a n i u V . B . K a b o postęp j e s t z w y k l e m i e r z o n y w k a t e g o r i a c h m a ­ t e r i a l n y c h , a t y m c z a s e m p o s i a d a o n n i e m n i e j ważny w y m i a r społeczny i d u c h o w y . S t a r e wartości zastępowane są n o w y m i n i e t y l k o wśród ludów „zacofanych", a l e w całym współczesnym świecie. W y n i k zaś kontaktów z cywilizacją może być o d ­ m i e n n y od w s k a z a n e g o p r z e z L o m m e l a . 16 Z a formę wstępnego uogólnienia p r z e d s t a w i o n y c h wyżej poglądów służyć mogą s t w i e r d z e n i a z a w a r t e w r e c e n z j i R . W a g n e r a ( E v a n s t o n , I l l i n . U S A ) . U w a ż a o n , że antropologia oddziałuje n a świadomość społeczną wyjaśniając w sposób r a c j o n a l n y „odmienne s t y l e życia". Różnorodność kulturową tłumaczy w o b i e k t y w n y c h n a u k o ­ w y c h k a t e g o r i a c h społecznie z d e t e r m i n o w a n y c h procesów i f u n k c j i . W społecznej p e r c e p c j i n i e p o d s u w a t y m s a m y m problemów budzących r e f l e k s j e i przemyślenia n a t u r y etycznej. A n t r o p o l o g i a jest nauką, a n i e j e s t mądrością w s e n s i e f i l o z o f i c z n y m . P o t r z e b n a j e s t j e j w i ę c s z e r s z a p e r s p e k t y w a pozwalająca dostrzec wartość człowieka jako takiego . 17 T e różnorodne, z r e f e r o w a n e wyżej poglądy posiadają s p e c y f i c z n y nastrój, w y ­ wołany już samą problematyką książki L o m m e l a , o d którego większość komentują­ c y c h n i e c h c e a l b o n i e potrafi się uwolnić. J e s t to p e w n e p o c z u c i e w i n y z a los, j a k i przyniosła społecznościom p l e m i e n n y m c y w i l i z a c j a . L o s , j a k chcą niektórzy, n i e u ­ c h r o n n y . T o niewątpliwie refleks p e w n e j ogólniejszej t r o s k i m o r a l n e j , j a k a t o w a ­ rzyszy naszej c y w i l i z a c j i lat ostatnich. Myślę, że g d y b y przyszło c y t o w a n y m a u t o r o m oceniać podobną książkę l a t t e m u dziesięć l u b piętnaście, t o n i c h w y p o w i e d z i byłby z a s a d n i c z o i n n y . C y w i l i z a c j a w n i c h jawiłaby się j a k o coś uporządkowanego i celowego, j e j p o w s z e c h n y rozwój 11 12 1 3 1 4 15 1 6 1 7 Tamże, Tamże, Tamże, Tamże, Tamże, Tamże, Tamże, s. 457, 459. s. 457. s. 456. s. 457. s. 459, 460. s. 458. s. 460. �R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E 201 i p a n o w a n i e miały przynieść ludzkości n i e t y l k o wygodę, a l e i szansę pełniejszego życia, wolność od przesądów, nową moralność itp. T a k i e o p t y m i s t y c z n e prognozy znajdowały u z a s a d n i e n i e w rozwijających się n i e z w y k l e d y n a m i c z n i e c y b e r n e t y c e , teorii i n f o r m a c j i , t e o r i i gier i i n n y c h n a u k a c h . T e , wyrosłe z p o g r a n i c z a w i e l u , d y s c y p l i n y w i e d z y z a s t o s o w a n e w n a u k a c h społecznych otwierały n o w e i i n n e p e r ­ s p e k t y w y b a d a w c z e . W p r z e k o n a n i u l i c z n y c h u c z o n y c h dzięki osiągnięciu t y m s a m y m wyższego s t o p n i a w i e d z y o społeczeństwie możliwe będzie m a k s y m a l n e n i m s t e r o ­ w a n i e . W p e r s p e k t y w i e więc także i antropologii można będzie przewidzieć i k i e r o ­ w a ć sytuacją n a s t y k u c y w i l i z a c j a —'społeczności p l e m i e n n e . P r z e k o n a n i a t a k i e można znaleźć w p r o p o n o w a n y c h wówczas niektórych t e o r e ­ t y c z n y c h k o n c e p c j a c h a n t r o p o l o g i c z n y c h dotyczących r o z w o j u k u l t u r y . N i e są o n e p r z y t y m explicite formułowane, a l e dadzą się z t y c h teorii wywieść. Dobrą i c h ilustracją mogą być formuły neoewolucjonistów. A u t o r z y i c h podejmują w s w o i c h rozważaniach różne wątki dawnego, a wciąż żywego pojęcia e w o l u c j i j a k o p a r a d y g ­ m a t u s y s t e m u teoretycznego, rozwijając j e n a p o d s t a w i e s t w i e r d z e n i a zaczerpniętego z f i z y k i teoretycznej, t e o r i i i n f o r m a c j i , c y b e r n e t y k i i t p . 1 8 W j e d n y m z w a r i a n t ó w n e o e w o l u c j o n i z m j a w i się n a m j a k o k o n c e p c j a u n i w e r s a l i s t y c z n a , przyjmująca z a k r y t e r i u m r o z w o j u k u l t u r y l u d z k i e j j a k o całości c z y n n i k t e c h n o l o g i c z n o - e n e r g e t y c z n y ( L e s l i e A . W h i t e ) . A u t o r tej k o n c e p c j i przyjął z a p o d ­ stawę s w o i c h rozważań przeniesioną z f i z y k i teoretycznej I I zasadę t e r m o d y n a m i k i . W jego ujęciu k u l t u r a i o r g a n i z a c j a społeczna są funkcją najwyższej fazy o r g a n i ­ z a c j i m a t e r i i , jaką jest m a t e r i a o b d a r z o n a świadomością. W w y n i k u t a k i c h założeń k u l t u r a jest r o d z a j e m s y s t e m u t e r m o d y n a m i c z n e g o , którego z m i a n y zależą o d r e l a c j i między r o d z a j e m w y t w a r z a n e j energii i technologią. T e c h n o l o g i a d e c y d u j e też o p o ­ zostałych a s p e k t a c h k u l t u r y (ideologicznych, p s y c h o l o g i c z n y c h itp.). C e l e m p r z e ­ kształcania energii, p o z y s k i w a n e j z zasobów środowiska n a t u r a l n e g o , j e s t p o d t r z y ­ m a n i e i s t n i e n i a i r o z w o j u ludzkości. I n n a z w e r s j i n e o e w o l u c j o n i z m u zakłada wielokierunkowość e w o l u c j i ( J u l i a n H . S t e w a r d ) , a regularności r o z w o j u układają się w tej k o n c e p c j i w o g r a n i c z o n e teorie średniego zasięgu. Są o n e p o d b u d o w a n e teorią t z w . ekologii k u l t u r o w e j , sprowadzającej się do stwierdzeń o procesie stałej a d a p t a c j i k u l t u r y do w a r u n k ó w e k o l o g i c z n y c h . Ogólnie r z e c z biorąc, między w a r u n k a m i środowiska geograficznego a technologią z a c h o d z i sprzężenie z w r o t n e i o n o d e t e r m i n u j e potrzeby społeczeństwa i t y p k u l t u r y . I n n y m i słowy, k u l t u r a z m i e n i a środowisko, z m i e n i o n e środowisko w a ­ r u n k u j e p o w s t a n i e n o w e j technologii, dzięki której k u l t u r a m a s z a n s e p r z e t r w a n i a i r o z w o j u . N i e mają t y c h s z a n s k u l t u r y n i e z d o l n e do s z y b k i e j a d a p t a c j i , do w y t w o ­ r z e n i a n o w y c h technologii. T a k i m k u l t u r o m grozi s t a g n a c j a i upadek. W o b u k o n c e p c j a c h s i l n i e podkreśla się i to, że z m i a n o m t e c h n o l o g i c z n y m towarzyszą przekształcenia s t r u k t u r społecznych idące w k i e r u n k u różnicowania się społeczności i c e n t r a l i z a c j i ośrodków i n t e g r a c j i społecznej. Występuje w n i c h p r z e ­ świadczenie, że ludzkość zdąża w e w ł a ś c i w y m k i e r u n k u , czego d o w o d e m są z m i a n y technologiczne i wzrastające t e m p o r o z w o j u . W poglądach t y c h z a w a r ł a się też j e d n o z n a c z n a prognoza d l a społeczności p l e m i e n n y c h . Postęp j e s t n i e o d w r a c a l n y i dokonuje się p o p r z e z gwałtowne r e w o l u c j e technologiczne, które zmieniają i p r z y ­ spieszają aktywność gospodarczą człowieka. Prowadzić to m a do u n i f o r m i z a c j i egzystencji l u d z k i e j w s k a l i świata i p o w s t a n i a j e d n e g o globalnego s y s t e m u s p o ­ łecznego. E l e m e n t y myśli n e o e w o l u c j o n i s t y c z n e j referuję n a podstawie wnikliwego studium A. P o s e r n - Z i e l i ń s k i , Odrodzenie ewolucjonizmu, „Etnografia P o l ­ s k a " , t. 15: 1971 z. 2, s. 103-134. 1 8 �202 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E Poglądy neoewolucjonistów są niewątpliwie w y n i k i e m f a s c y n a c j i współczesną cywilizacją i w w i e l u m i e j s c a c h korespondują z rozwijającymi się równolegle do nich koncepcjami technokratycznymi. Ogólnie mówiąc t e c h n o k r a t y z m głosi, że d e c y z j e w społeczeństwie przemysło­ w y m p o w i n n y podejmować g r u p y f a c h o w y c h elit ( w t y m p r z e d e w s z y s t k i m t e c h ­ ników), ponieważ tego w y m a g a c h a r a k t e r n a s z e j c y w i l i z a c j i . Całą b o w i e m c y w i l i ­ zację industrialną łączą wspólne w y m o g i t e c h n i c z n o - e k o n o m i c z n e , stąd też p o t r z e b a powołania do życia w a r s t w y specjalistów — menagerów. W t a k i m świecie postę­ pującym t r e n d e m życia społecznego jest ustępowanie ideologii n a r z e c z i n f o r m a c j i i p r o g n o z o w a n i a społecznego, c o wynikać m a z większej wartości i n f o r m a c j i w o k r e ­ sie r e w o l u c j i n a u k o w o - t e c h n i c z n e j . D o p r o w a d z i t o do p o w s t a n i a n o w e g o społeczeń­ s t w a , „naukowego", w którym naczelną rolę odgrywać będzie s t e r o w a n i e o c h a ­ r a k t e r z e t e c h n o l o g i c z n y m . N a m a r g i n e s i e w a r t o t u podkreślić, że tezy powyższe mają swój ideologiczny w y r a z w t z w . „teorii k o n w e r g e n c j i " ( u p o d o b n i a n i a się systemów) . w T y m c z a s e m osiągnięty k o l e j n y próg r o z w o j u c y w i l i z a c j i , z w a n y powszechnie rewolucją naukowo-techniczną, przyniósł z e sobą w i e l e n o w y c h problemów n a t u r y społecznej i e k o n o m i c z n e j , n i e rozwiązując, j a k się tego spodziewano, d o t y c h c z a ­ sowych. I n s t r u m e n t a l n e d e z y d e r a t y t e c h n o k r a t y c z n e odnoszące się do technologii (ener­ getyka, t r a n s p o r t itp.) pokrywały się w w i e l u m i e j s c a c h z o d d a w n a p o s t u l o w a n y m i p r z e z humanistów, a głównie p r z e z filozofów, z a s a d a m i współpracy ogólnoludzkiej. A l e p r z e c i w r e a l i z a c j i t y c h d o d a t n i c h aspektów technologii stanęły n i e z l i c z o n e a n t a g o n i z m y współczesnego świata. W y p ł y w a j ą c a z r o z w o j u technologii określona p o l i t y k a gospodarcza k r a j ó w i n ­ d u s t r i a l n y c h , oferując s z e r e g wartości m a t e r i a l n y c h , pozostawiła producentów s u r o w ­ ców, t j . „trzeci świat", w roli pariasów c y w i l i z a c j i . N i e m n i e j istotne j e s t i to, że w kręgu s a m e j c y w i l i z a c j i technologicznej dało się słyszeć głosy oznajrnujące światu apokaliptyczną wizję głodu s u r o w c o w e g o i trwałego n i e d o b o r u żywności. O d c z a s u słynnego „Raportu r z y m s k i e g o " pojawiło się w l i t e r a t u r z e e k o n o m i c z n e j pojęcie z e r o w e g o t e m p a w z r o s t u , oznaczające stagnację gospodarczą, jedyną alternatywę katastrofy grożącej światu w p r z y p a d k u u t r z y m a n i a się o b e c n y c h t e n d e n c j i r o z ­ wojowych. K o n f l i k t y gospodarczo-społeczne i p o l i t y c z n e , m n i e j l u b b a r d z i e j k o n i u n k t u r a l n e p r o g n o z y e k o n o m i c z n e , a także i i n n e n i e w y m i e n i o n e t u c z y n n i k i to źródło k l i ­ m a t u , w którym narodziły się o d m i e n n e od t y c h z l a t sześćdziesiątych p o s t a w y w o b e c c y w i l i z a c j i . W l i c z n y c h próbach c h a r a k t e r y s t y k i współczesnej c y w i l i z a c j i n i e d a się dziś oddzielić a n a l i z c z y s t o n a u k o w y c h od ocen i wartościowania. W y p o w i a d a j ą się p r z e d s t a w i c i e l e różnych d y s c y p l i n (głównie h u m a n i s t y k i ) , m e r y ­ t o r y c z n i e zaś i c h poglądy skupiają się wokół s z e r o k o r o z u m i a n e j antropologii f i l o ­ zoficznej. W sferze myśli filozoficznej z j a w i s k o r e w o l u c j i n a u k o w o - t e c h n i c z n e j j e s t często s y n o n i m e m n o w y c h jakości w k u l t u r z e i b y w a w d w o j a k i sposób t r a k t o w a n e . R e ­ w o l u c j a n a u k o w o - t e c h n i c z n a może podlegać ocenie m o r a l n e j j a k o źródło p r z e m i a n c y w i l i z a c y j n y c h albo można analizować j e j w p ł y w n a s t o s u n k i międzyludzkie c z y osobowość w z a s a d z i e b e z o c e n y m o r a l n e j . T a d r u g a możliwość zakłada n i e o d w r a ­ calność przeobrażeń, j a k i e niesie c y w i l i z a c j a związana z p r o g r a m e m modelowania przyszłych z j a w i s k społecznych. J . B a ń k a , Wprowadzenie n r 7: 1973, s. 71-83. 19 w model technokratyzmu, „Studia F i l o z o f i c z n e " , �R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E 203 O c e n y r e w o l u c j i n a u k o w o - t e c h n i c z n e j , m i m o że są f o r m a l n i e nieprawomocne, mają b a r d z o bogatą tradycję. Podstawą i c h jest najczęściej s t a r e p r z e c i w s t a w i e n i e n a t u r a — c y w i l i z a c j a , p r z y c z y m z góry przesądza się ocenę negatywną członowi przeciwległemu do tego, z a którym d e k l a r u j e się d a n y autor. O c e n a t a najczęściej niekorzystnie wypada dla cywilizacji . 20 Współczesnym w y r a z e m t a k i e g o s t a n o w i s k a może być k o n c e p c j a „nowej a n t r o ­ p o l o g i i " H . Marcusego. W jego p r z e k o n a n i u epoka c y w i l i z a c j i technologicznej rozwiązała p r o b l e m potrzeb d o t y c h c z a s w k u l t u r z e dominujących, tzn. p r o b l e m głodu, a występujące j e s z c z e w świecie jego o b s z a r y wynikają z niewłaściwego podziału dóbr m a t e r i a l n y c h . Naczelną n a t o m i a s t potrzebą człowieka stała się współ­ cześnie p o t r z e b a wolności. D a się o n a osiągnąć p r z e z „rewolucję e s t e t y c z n o - e r o tyczną", której c e l e m m a być z m i a n a obyczajów, s t y l u życia, wartości m o r a l n y c h i e s t e t y c z n y c h . J e s t to j e d y n a d r o g a do ukształtowania n o w e j , głębszej osobowości człowieka. P o s t u l a t y r e w o l u c j i M a r c u s e g o w y m i e r z o n e są przede w s z y s t k i m p r z e c i w s t y l o w i życia przyjętemu w p o s t i n d u s t r i a l n y c h „państwach dobrobytu", kształtu­ jących t z w . „jednowymiarową osobowość". W y r a ż a się o n a w k o n f o r m i s t y c z n y m typie człowieka, akceptującym s f e t y s z y z o w a n y c h a r a k t e r dóbr m a t e r i a l n y c h , k o n f o r m i s t y c z n y t y p myślenia, podporządkowanie i podległość. Człowiek t a k i a f i r m u j e więc cywilizację, której manifestacją jest k o n k u r e n c y j n a gospodarka, n i s z c z e n i e zasobów i środowiska naturalnego, t r w o n i e n i e energii l u d z k i e j i doprowadzanie w i e l o r a k i m i sposobami p s y c h i k i człowieka d o napięć do g r a n i c wytrzymałości. W s u m i e c y w i l i z a c j a ta, s p r z e c z n a w każdym w y m i a r z e z n a t u r a l n y m i skłonno­ ściami człowieka, p r o w a d z i do n e r w i c , lęków i f r u s t r a c j i . Rozwiązaniem tej s y t u a c j i może być, powtórzmy, w s p o m n i a n a „rewolucja e s t e t y c z n o - e r o t y c z n a " prowadząca do u k o n s t y t u o w a n i a n o w e j osobowości „wielowymiarowej", której odpowiadałby s t y l życia p r o p o n o w a n y p r z e z M a r c u s e g o j a k o „egzystencja u s p o k o j o n a " . N a c z e l n y m j e j założeniem może być hasło życia spokojniejszego i zgodnego z naturą, r e z y g n a c j i z l u k s u s u n a r z e c z p e w n e j skromności i z d r o w i a . 2 1 Poglądy M a r c u s e g o (widać w n i c h wątki zaczerpnięte z F r e u d a , M a r k s a , H e g l a ) t r u d n e są do oceny. N i e d a się p r z y t y m w pełni i c h zaakceptować a n i obalić. N i e można i m j e d n a k odmówić zasługi w s k a z a n i a n a z a c h w i a n i e wartości d o k o n u ­ jące się w c y w i l i z a c j i , gdzie z a c h o d z i proces r e w o l u c j i n a u k o w o - t e c h n i c z n e j , a o g a r ­ niające większość sfer stosunków międzyludzkich. Oddziaływanie n a u k i i t e c h n i k i n a s t o s u n k i społeczne i osobowość j e s t d z i s i a j n i e u n i k n i o n e , a dzięki n a u c e możemy n i m i sterować, to n a c z e l n a t e z a c i e k a w y c h , a n t r o p o l o g i c z n y c h ,i a k s j o l o g i c z n y c h p r o p o z y c j i J . F o u r a s t i e . 22 C z a s y , w których żyjemy — pisze a u t o r — zmieniły s y s t e m u z n a w a n y c h p r z e z n a s wartości. J e s t . to r e z u l t a t ogromnego w z r o s t u stopy życiowej. Z a s a d y d o t y c h ­ c z a s o w e j moralności to n o r m y c h a r a k t e r y s t y c z n e d l a społeczeństwa rolniczego. O p i e ­ rają się n a r o d z i n i e j a k o p o d s t a w o w e j grupie społecznej. Współczesne w a r u n k i życia w m i a s t a c h rozluźniły d a w n y s y s t e m więzi doprowadzając do k r y z y s u r o d z i n y i moralności. S a m a zaś moralność oparła była n a z a c h o w a n i a c h i n s t y n k t o w n y c h . N o w a moralność m a s z a n s e oprzeć się n a i n f o r m a c j i n a u k o w e j . I n s t y n k t o w n e p o c z u - H . P r o m i e ń s k a , Rewolucja naukowo-techniczna a etyka, „Studia F i l o ­ z o f i c z n e " , n r 7: 1973, s. 120-121. S z k i c o w e j p r e z e n t a c j i poglądów H . M a r c u s e g o dokonałem na podstawie E . i F . R y s z k o w i e , Między zwątpieniem a utopią, W a r s z a w a 1970; J . В ogrosz, Homo novus Herberta Marcusego, „Studia F i l o z o f i c z n e " , n r 5: 1973; s. 91-108. J . F o u r a s t i e , Myśli przewodnie, W a r s z a w a 1972. 2 0 2 1 2 2 �204 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E cie zła i d o b r a j a k o n a c z e l n y c h n o r m m o r a l n y c h będzie można zastąpić pojęciem błędu w z n a c z e n i u n a u k o w y m . O d tego r n o m e n t u moralność zależy od zespołu p o s i a d a n y c h i n f o r m a c j i , a jeżeli n i e jest o n pełny, d o k o n u j e m y m a k s y m a l n i e ś w i a ­ domego w y b o r u . W y b ó r m o r a l n y s t a j e się ,świadomą reakcją łagodzącą b r a k l u b niedostatek i n f o r m a c j i . Moralność byłaby więc z b i o r e m i n f o r m a c j i nieszczegółowych, które zastępują człowiekowi podejmującemu decyzję ogół brakujących i n f o r m a c j i szczegółowych" . I s t n i e j e .szansa, że dzięki współczesnym możliwościom i n f o r m a ­ c y j n y m rozstrzygnięcia w s z e l k i e będą m o t y w o w a n e n a u k o w o . W y t w o r z y się n o w a „mentalność n a u k o w a " , różna od mentalności t r a d y c y j n e j . P o z w o l i o n a człowiekowi n a postęp t e c h n i c z n y , automatyzację itp., a l e p o z b a w i go p e w n e j s f e r y e m o c j o n a l n e j życia, którą F o u r a s t i e n a z y w a „życiem żarliwym". Stąd płynie jego n a c z e l n y p o s t u ­ l a t d l a antropologii filozoficznej: t r z e b a znaleźć n o w e wartości i p o s t a w y , zgodne z nauką, a które chroniłyby l u d z i p r z e d utratą o w e j s f e r y „życia ż a r l i w e g o " . n A 24 25 P r z e d s t a w i o n e d w i e , różne bardzo, c h a r a k t e r y s t y k i współczesnej c y w i l i z a c j i w r a z z i c h k o n s e k w e n c j a m i d l a człowieka sygnalizują z a l e d w i e złożoność o c e n i o c e ­ n i a n y c h s y t u a c j i . P r o j e k c j e n o w e g o świata z t y c h a n a l i z w y p ł y w a j ą c e zawierają a k c e n t y z n a n e etnologowi. A b y j e uwypuklić posłużę się j a k o przykładem j e s z c z e inną wizją społeczeństwa — t z w . „wychowującego" albo „edukacyjnego". M ó w i się w n i e j , że k o n s u m p c y j n a o r i e n t a c j a życia współczesnego okazała się a n t y k u l t u r a l n a , antyspołeczna i a n t y p e r s o n a l i s t y c z n a . M i m o u w o l n i e n i a człowieka z w i ę z ó w nędzy, w y n i e s i e n i a go w s f e r y dobrobytu, pogłębiła się a l i e n a c j a , pozo­ stawiając go w pustce bez wartości. K o n c e p c j a „społeczeństwa e d u k a c y j n e g o " m a wyprowadzić człowieka z zaułka k o n s u m p c y j n e g o . Zachowując w r a c j o n a l n y c h g r a ­ n i c a c h obowiązki p r o d u k c y j n e i k o n s u m p c y j n e w s k a z u j e o n a n a f o r m y i n t e n s y w n e j działalności służącej r o z w o j o w i osobowości. Działaniem t y m p o w i n n o stać się b e z ­ i n t e r e s o w n e kształcenie. P o w i n n o ono p r z y t y m posiadać c h a r a k t e r ciągły. R o z b u ­ dzenie tego r o d z a j u potrzeb w człowieku jest w a r u n k i e m k o n i e c z n y m r e a l i z a c j i „społeczeństwa e d u k a c y j n e g o " . J e d n y m z celów takiego społeczeństwa m a być przywrócenie p o c z u c i a więzi z i n n y m i , pogłębienie autentyczności przeżyć, p o s z u ­ k i w a n i e n o w y c h f o r m wspólnot, gdzie najpełniej wyrażać może się o s o b o w o ś ć . 2S G d y b y uogólnić p r z y t o c z o n e koncepcje, to w n i o s k i e m , j a k i się n a s u n i e , będzie s t w i e r d z e n i e , że współczesna c y w i l i z a c j a p r o w a d z i do z a p o z n a n i a w s z e l k i c h t y c h wartości osobowości, j a k i e p r z e z w i e k i uchodziły z a n a c z e l n e w kręgu k u l t u r y e u r o p e j s k i e j . Próby r a t o w a n i a h u m a n i s t y c z n y c h aspektów l u d z k i e j e g z y s t e n c j i w z u n i f o r m i z o w a n y m i m a s o w y m społeczeństwie mają c h a r a k t e r różnorodny i znajdują o d b i c i e w r o z l i c z n y c h ideologiach, a często z ideologii w y p ł y w a j ą . Z a d a n i e m h u m a ­ n i s t y k i p o w i n n o być w s k a z y w a n i e wartości i p o d e j m o w a n i e p r o b l e m a t y k i , dzięki której będzie można przezwyciężyć t e t e n d e n c j e c y w i l i z a c j i , które prowadzą do technokratyzmu i uniformizmu kulturowego. 27 Szczegółowa d y s c y p l i n a h u m a n i s t y c z n a , jaką j e s t etnologia, d z i e l i z i n n y m i n a u k a m i o człowieku podobne niepokoje, n i e m n i e j posiadają one s p e c y f i c z n y d l a niej charakter. F o u r a s t i e , op. cit, s. 128 n . F o u r a s t i e , op. cit, s. 145, 146. F o u r a s t i e , op. cit., s. 152. B. S u c h o d o l s k i , Człowiek w perspektywach społeczeństwa konsump­ cyjnego i społeczeństwa wychowującego, „Studia F i l o z o f i c z n e " , n r 5: 1973, s. 5-17. Zauważmy, że w i e l e stwierdzeń M a r c u s e g o stało się hasłami „rewolucji s t u ­ d e n c k i e j " w Paryżu z m a j a 1968 г., s a m zresztą M a r c u s e występował p u b l i c z n i e n a w i e c a c h w U S A . Z k o l e i t e c h n o k r a t y z m w y k o r z y s t u j e m . i n , ideologiczną tezę o u p o d o b n i a n i u się systemów. W r e s z c i e różne są s z a n s e r e a l i z a c j i ( w zależności właśnie od u s t r o j u ) k o n c e p c j i społeczeństwa e d u k a c y j n e g o . 2 3 2 4 2 5 2 8 2 7 �R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E 205 Z a u w a ż o n a została p r z e z recenzentów L o m m e l a , a n i e t y l k o od n i c h przecież z n a n a , d w u z n a c z n a r o l a technologii, która z i m p e t e m działa w kręgu k u l t u r „trzeciego świata". Realizujące się w i n n y c h w y m i a r a c h niż c y w i l i z a c j a k u l t u r y łatwo w k o n t a k c i e z nią ulegają r o z p a d o w i . G w a ł t o w n e w p ł y w y c y w i l i z a c y j n e d o ­ konać mogą wśród n i c h etycznego s p u s t o s z e n i a , ponieważ m e c h a n i z m y a d a p t a c y j n e n o r m i obyczaju, z natury powolniejsze, za z m i a n a m i technologicznymi nie n a ­ dążają. W y d a j e m i się, że etnolodzy znając powyższy k u l t u r o w y m e c h a n i z m , w o c e ­ n a c h s y t u a c j i l u d ó w p l e m i e n n y c h projektują własne w y n i e s i o n e z kręgu c y w i l i ­ z a c j i t r o s k i i n i e p o k o j e . W określonych s z a n s a c h p r z e t r w a n i a c z y sposobach a s y ­ m i l a c j i k u l t u r o w e j widzą możliwość u r a t o w a n i a niektórych p r z y n a j m n i e j z t y c h wartości, j a k i e s a m i zagubiliśmy w r o z w o j u c y w i l i z a c y j n y m . T o właśnie w kręgu etnologii powstały albo do niej się odwołują tezy o p e w ­ n y c h n i e z m i e n n y c h , m i m o o l b r z y m i e j plastyczności, c e c h a c h n a t u r y l u d z k i e j c z y n i e z w y k l e trwałych n a w y k a c h k u l t u r o w y c h . Z a c h o w a n e w k u l t u r a c h p l e m i e n n y c h , a ukształtowane w d a w n y c h f o r m a c h k u l t u r o w y c h n a w y k i , zostały z zachowań l u d z k i c h p r z e z cywilizację w y r u g o w a n e l u b zepchnięte n a , w y d a w a ł o b y się, n i e znaczący m a r g i n e s . T y m c z a s e m o k a z u j e się, że d l a właściwego funkcjonowania l u d z k i e j p s y c h i k i są one j e s z c z e ciągle ważne. F u n k c j o n o w a n i e w obrębie c y w i l i z a c j i mitów, archetypów, elementów a g o n a l ­ n y c h i z a b a w o w y c h c z y j e s z c z e i n n y c h n a w y k ó w , o których głośno w n a j n o w s z e j l i t e r a t u r z e n i e t y l k o c z y s t o e t n o g r a f i c z n e j , w s k a z u j e n a niektóre t r w a l e ukształ­ t o w a n e p r z e z kulturę c e c h y l u d z k i e j n a t u r y . G d y więc p r z y c h o d z i do f i l o z o f i c z n y c h d y s k u s j i o n a t u r z e człowieka, możli­ wościach kształtowania osobowości i prób p r o g r a m o w a n i a (czy j a k się c z a s e m m ó w i t e c h n o l o g i i e t y k i ) , etnolog p o w i n i e n w s k a z y w a ć n a p o d n i e s i e n i e wyżej c e c h y , podkreślając t y m s a m y m dodatnie wartości d a w n y c h systemów k u l t u r o w y c h . C z y ­ n i to n i e dlatego, że w świat odchodzący j e s t z a p a t r z o n y , j a k to sugerują niektórzy socjolodzy. P r z e k o n a n y j e s t e m o ciągle istotnej r o l i etnologa w s t u d i a c h n a d czło­ w i e k i e m współczesnym, w b r e w p r z e k o n a n i o m M . Czerwińskiego, który uważa w s p o m n i a n e p r z e z e m n i e „archaiczne" s f e r y p s y c h i k i l u d z k i e j z a m a r g i n a l n e l u b g r u n t o w n i e przekształcone p r z e z współczesne f o r m y życia. W y w o d z i z tego tezę o c o r a z m n i e j s z e j przydatności n a u k e t n o l o g i c z n y c h w b a d a n i a c h n a d współczes­ n y m człowiekiem i jego k u l t u r ą . 28 W rozważaniach o r o l i i m i e j s c u człowieka w h i s t o r i i i świecie p o w s z e c h n i e p r z y j m u j e się p r z e k o n a n i e o nieuchronności i nieodwracalności c y w i l i z a c j i . N i e m a w n i e j m i e j s c a d l a społeczności p l e m i e n n y c h . W p r o g n o z a c h p r z y j m u j e się i c h z a n i k . E t n o l o d z y w d y s k u s j a c h t y c h propagują z a c h o w a n i e p e w n y c h i c h f o r m w imię r a t o w a n i a różnorodności k u l t u r o w e j j a k o źródła trwałej o d n o w y wartości. P r a k t y c z n y c h dróg r e a l i z a c j i t y c h h u m a n i s t y c z n y c h postulatów n i e znaleziono. T o j e s z c z e j e d e n z niepokojów wyrosłych n a g r u n c i e porównywania k u l t u r y w s p ó ł ­ c z e s n y c h społeczeństw p i e r w o t n y c h i c y w i l i z a c j i t e c h n i c z n y c h . K a t e d r a E t n o g r a f i i Słowian U J G r o d z k a 52, 31-044 K r a k ó w 2 8 M. C z e r w i ń s k i , Magia, mit, fikcja, W a r s z a w a 1973. �LESZEK DZIĘGIEL Z P R O B L E M A T Y K I WSPÓŁCZESNEGO AFGANISTANU Są k r a j e , które p o m i m o s w o j e g o o d d a l e n i a od centrów n a u k o w y c h i c y w i l i ­ z a c y j n y c h posiadają s t o s u n k o w o obszerną literaturę. Są i n n e , które m i m o r o z w o j u g l o b a l n y c h systemów k o m u n i k a c y j n y c h i p r z e k a z y w a n i a i n f o r m a c j i do d n i a d z i ­ siejszego pozostają n i e j a k o n a u b o c z u głównego n u r t u zainteresowań różnych d y s ­ c y p l i n w i e d z y . D o tej drugiej g r u p y należy — j a k się w y d a j e — w d a l s z y m ciągu A f g a n i s t a n , m i m o że w o s t a t n i c h l a t a c h n a jego o b s z a r a c h rozwinęła się dość o s o b l i w a k a t e g o r i a t u r y s t y k i i że r a z po r a z r e l a c j e z t a m t y c h terenów stają się p r z e d m i o t e m sprawozdań w y p r a w a l p i n i s t y c z n y c h . W s z e l k i e te b o w i e m relacje mają j e d n o s t r o n n y , podróżniczy — w t y m t r a d y c y j n y m z n a c z e n i u — c h a r a k t e r , a w y p r a w y wysokogórskie operują z konieczności w b e z l u d n y c h , m a r g i n a l n y c h d l a r e s z t y k r a j u m a s y w a c h . W każdym r a z i e z u w a g i n a skąpość i w y r y w k o w y c h a r a k t e r dostępnej w P o l s c e l i t e r a t u r y n a u k o w e j n a t e m a t A f g a n i s t a n u należy c h y b a s k r u p u l a t n i e sygnalizować każdą pozycję, j a k a z n a j d u j e się w n a s z y c h b i b l i o t e k a c h n a u k o w y c h . D o n i c h zaliczyłbym więc pracę uczonego amerykań­ skiego R . N e w e l l a Polityka Afganistanu j a k o książkę s t o s u n k o w o nową i dającą s z e r e g interesujących i n f o r m a c j i zarówno d l a zajmujących się p r o b l e m a m i p o l i t y c z n o - g o s p o d a r c z y m i , j a k i d l a etnografa i socjologa studiującego p r o b l e m y t r z e ­ ciego świata. 1 P r o f e s o r R i c h a r d S . N e w e l l w y k ł a d a historię A z j i Południowej n a U n i w e r s y ­ tecie Północnej I o w y . W połowie l a t sześćdziesiątych badał s k u t k i r e f o r m y r o l n e j w I n d i a c h północnych. W o k r e s i e od r o k u 1966 do 1967 był p r z e d s t a w i c i e l e m A s i a F o u n d a t i o n w o p i s y w a n y m p r z e z siebie A f g a n i s t a n i e . J e g o i n f o r m a c j e , j a k wspomnieliśmy, są s t o s u n k o w o n o w e , a c z już pod s z e ­ regiem względów zdeaktualizowane, przede w s z y s t k i m jednak w dziedzinie z j a ­ w i s k u s t r o j o w y c h . N i e b a w e m po w y d a n i u książki opisującej A f g a n i s t a n ostrożnie ewoluująca k u m o n a r c h i i k o n s t y t u c y j n e j a r m i a przejęła rządy, obaliła nieobecnego w t e d y w k r a j u króla Z a h i r a S z a c h a , a n a c z e l e państwa stanął p r e z y d e n t M u h a m m e d D a u d , e n e r g i c z n y p o l i t y k , k u z y n obalonego m o n a r c h y , odznaczający się doświadczeniem w działalności p o l i t y c z n e j już w l a t a c h p o p r z e d n i c h . T y m n i e m n i e j należy wątpić, ażeby i n f o r m a c j e dotyczące układu sił w obrębie p l e m i o n zamieszkujących A f g a n i s t a n , i c h problemów k u l t u r o w y c h , s p r a w awansu c y w i l i z a c y j n e g o całego społeczeństwa i trudności, j a k i e n i e s i e konieczność m o d e r ­ n i z a c j i z a w a r t e w książce A m e r i k a n i n a stały się n i e a k t u a l n e . Spróbujmy z a t e m R . S . N e w e l l , The Politics of Afghanistan, I t h a c a a n d L o n d o n 1972, C o r n e l l U n i v e r s i t y P r e s s . W a r t o nadmienić, że zarówno o m a w i a n a t u książka, j a k i w y m i e ­ nione w d a l s z y c h p r z y p i s a c h p o z y c j e dostępne są w bibliotece I n s t y t u t u R o l n i c t w a i Leśnictwa K r a j ó w T r o p i k a l n y c h i S u b t r o p i k a l n y c h A k a d e m i i R o l n i c z e j w K r a ­ kowie. 1 �207 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E zatrzymać się nieco dłużej p r z y t y c h częściach książki, które mogłyby szczególnie pożyteczne d l a b a d a c z y że będzie tematu. nią Na końcowy pozór rozdział, bibliografia zjawisk kulturowych omawiający ta jest Afganistanu. szczegółowo bogatsza, niż to i N e w e l l pisze, że s a m y c h .pozycji n a t e m a t A f g a n i s t a n u źródła się w się okazać Wydaje i powszechnie uważa języku r o s y j s k i m w y ­ m i e n i a n i e m n i e j j a k 56®0 w y d a n a w r o k u 1965 p r a c a r a d z i e c k a Bibliografia nistanu. N a ogół j e d n a k krajach i najcenniejsze p r a c e te r o z s i a n e są p o różnych b i b l i o t e k a c h , źródła, p i s a n e po p e r s k u , w Się, bibliografię Afga­ rozmaitych języku p u s z t u , a r a b s k i m c z y t u r e c k i m zalegają nieuporządkowane a r c h i w a państwowe w K a b u l u . T y m pożytecz­ n i e j s z e z a t e m są wskazówki a u t o r a o m a w i a n e j t u książki. E t n o g r a f a zainteresują p r z e d e w s z y s t k i m początkowe rozdziały p r a c y , traktujące 0 l u d a c h zamieszkujących A f g a n i s t a n , i c h p o c h o d z e n i u , języku a l e także i i c h p o z y c j i we współczesnym t y m państwie środkowoazjatyckim. Nader ciekawe i zasługujące n a z a s t a n o w i e n i e są jego u w a g i o e w o l u c j i c y w i l i z a c y j n e j , jaką przeszły t e o b s z a r y po s p u s t o s z e n i u i c h w układów średniowieczu p r z e z a r m i e Dżyngis C h a n a i po z n i s z c z e n i u nawodnieniowych kierunku głównych n a rzekach. Regres szlaków kulturowy komunikacyjnych w Azji w y w o ł a ł a także z m i a n a Środkowej i przerzucenie p u n k t u ciężkości h a n d l u a z j a t y c k i e g o z dróg lądowych n a m o r s k i e . A l e c h y b a słusz­ nie autor w s k a z u j e także n a z j a w i s k o s t o p n i o w e g o zacieśniania horyzontów czności zamieszkujących Trwająca Afganistan do rozmiarów własnej przez setki l a t a n a r c h i a polityczna w wyższego potrzeb mie niż ród społe­ i rodziny. tej części A z j i , u s t a w i c z n i e niające się układy p o l i t y c z n e i m i l i t a r n e , z a w s z e t y c h , które były poprzednio, wioski, rodu zmie­ niemal radykalnie odmienne od doprowadziły do z a n i k u j a k i e j k o l w i e k więzi społecznej i rodzina szczebla. integracyjnych zjawisko do czasów o s t a t n i c h w T o groźne z punktu d a się zaobserwować w Afganistanie, widzenia dzisiejszych szczególnie j a s k r a w e j l e c z występowało i występuje for­ również 1 w w i e l u i n n y c h częściach świata. Innym z kolei elementem jest o p i s y w a n e przez Newella rzemieślniczo-kupieckiej. kulturowym, zjawisko Osobliwa jaki słabości symbioza, w zainteresowałby c h y b a c z y t e l n i k a , miast afgańskich jakiej ludność i ich miast warstwy żyła przez całe p o k o l e n i a z otaczającymi ją p a s t e r s k i m i n o m a d a m i , w n i e w i e l k i m t y l k o s t o p n i u prowadziła do w z a j e m n e j wymiany nowości kulturowych. Wojowniczy koczownik, stojący n a ogół z n a c z n i e niżej o d mieszkańca m i a s t , uważał się równocześnie z a coś lepszego i f a k t y c z n i e to o n s p r a w o w a ł władzę, miał w s w o i m ręku siłę. N i e k o r z y s t n y układ e t n i c z n y m i a s t a i w s i sprawiał, że władali t y m i o b s z a r a m i w ę d r o w n i p a s t e r z e podporządkowując sobie rolników i kupców, co n i e sprzyjało b y n a j m n i e j Tragiczne skutki z punktu widzenia rozwoju rywalizacji o wpływy w monarchii z jednej Z drugiej n i m Rosjan i Anglików w strony zapewniał n o m i n a l n i e s t r o n y skłaniał w ł a d c ó w afgańskich rozwojowi. k r a j u miał d l a A f g a n i s t a n u X I X wieku. Status (i to n i e z a w s z e ) fakt buforowej niezależny byt. do bojaźliwego, s e l e k t y w n e g o korzy­ s t a n i a z w p ł y w ó w c y w i l i z a c y j n y c h . W s z y s t k o , c o prowadziło do szerszej m o d e r n i z a c j i ówczesnego A f g a n i s t a n u , stwa z jednej stawiało p o d z n a k i e m z a p y t a n i a r e s z t k i suwerenności p a ń ­ strony, a z drugiej działało j a k o siła dezintegrująca. Elementy naj­ b a r d z i e j z a c h o w a w c z e , a więc b a r d z o k o n s e r w a t y w n y k l e r muzułmański i f a n a t y c z n a starszyzna plemienna, R. N e w e l l daje Afganistanu olbrzymią stawały stanęli w rolę o d g r y w a t y m zagadnieniom się z konieczności gwarantami jedności n a m cały w a c h l a r z p r z y c z y n , d l a których twórcy obliczu trudności ubóstwo k r a j u niemal n i e do p o k o n a n i a . kraju. nowoczesnego Wśród i jego n i e k o r z y s t n e ukształtowanie. poświęca sporą część książki. Może m n i e j będzie szczegółowa a n a l i z a s y t u a c j i p r a w n o - p o l i t y c z n e j ważna d l a nich Autor etnografa poszczególnych grup władzy �208 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E w A f g a n i s t a n i e l a t p o w o j e n n y c h zważywszy, że p o o s t a t n i m p r z e w r o c i e w o j s k o w y m s y t u a c j a uległa d a l s z y m z m i a n o m . T u j e d n a k wypadałoby zwrócić uwagę n a p r o b l e m kształcenia n o w y c h k a d r f a c h o w e j i n t e l i g e n c j i i właściwego o b s a d z a n i a s t a n o w i s k t y m i f a c h o w c a m i . T u , j a k w z w i e r c i a d l e , odbijają się niedomogi współczesnego życia p u b l i c z n e g o n i e t y l k o t a k ubogiego k r a j u , j a k A f g a n i s t a n , a l e i w i e l u i n n y c h , b o ­ g a t s z y c h i znajdujących się w o w i e l e l e p s z y m położeniu k r a j ó w trzeciego świata . Odstępowanie od t r a d y c y j n e g o n e p o t y z m u r o d o w e g o czy p l e m i e n n e g o , f a w o r y z o w a n i a s w o i c h kandydatów b e z względu n a i c h zdolności i k w a l i f i k a c j e d o p i e r o s o b i e t o ­ r u j e drogę w p r a k t y c e życia codziennego t y c h społeczeństw. Z drugiej s t r o n y n i s k i p o z i o m p r z y s w a j a n e j sobie w i e d z y , mała intensywność studiów i niezgodna często z potrzebami k r a j u moda n a pewne k i e r u n k i i dyscypliny przy pomijaniu i n n y c h — ciążą n a d edukacją współczesnego A f g a n i s t a n u . 2 Pozostawiając szczegółowe a n a l i z y dziewiętnastowiecznego państwa buforowego h i s t o r y k o m A z j i R . N e w e l l daje przegląd zaangażowania się gospodarczego w A f g a ­ n i s t a n i e A m e r y k i , E u r o p y Z a c h o d n i e j i Związku R a d z i e c k i e g o . Wyjaśnia p r z y c z y n y , d l a których k r a j t e n uzależniony j e s t absolutnie o d p o m o c y z zewnątrz i s t a r a się o b i e k t y w n i e scharakteryzować p o c z y n a n i a poszczególnych rządów. Ogólnie biorąc, książka N e w e l l a n i e j e s t ściśle pracą etnograficzną c z y socjologiczną, l e c z s t a n o w i rodzaj w p r o w a d z e n i a w problematykę afgańską. Już chociażby z tego tytułu w a r t o polecić ją każdemu, k t o i n t e r e s u j e się Azją Środkową w ogóle, a A f g a n i s t a n e m w szczególności . 3 Akademia Rolnicza I n s t y t u t R o l n i c t w a i Leśnictwa Krajów T r o p i k a l n y c h i Subtropikalnych A l . M i c k i e w i c z a 21 31-120 K r a k ó w Zobacz, co pisze o młodej e l i c i e i n t e l i g e n c k i e j A f g a n i s t a n u współczesnego o r a z o źródłach siły roboczej d l a powstającego przemysłu socjolog i h i s t o r y k n i e ­ m i e c k i e g o p o c h o d z e n i a , W o l f r a m E b e r h a r d , prowadzący b a d a n i a w t y m k r a j u w l a t a c h 1957 i I960 (Settlement and Social Change in Asia, H o n g K o n g 1967, H o n g K o n g U n i v . P r e s s , s. 39T-438). Z a o b s e r w o w a n e p r z e N e w e l l a i E b e r h a r d a z j a w i s k a w środowisku studentów afgańskich zostały w sposób ogólny p r z e a n a l i ­ z o w a n e d l a całej A z j i Południowej p r z e z G u n n a r a M y r d a l a w jego Dramacie Azji (Asian Drama, H a r m o n d s w o r t h 1968, P e n g u i n B o o k s ) . A k t u a l n e p r o b l e m y A f g a n i s t a n u w d z i e d z i n i e p o l i t y k i międzynarodowej, jego s t a n o w i s k o w o b e c idei „Pusztunistanu" i jego spór z P a k i s t a n e m o r a z I r a n e m p r z e d ­ stawiają wyciągi z p r a s y f r a n c u s k i e j z a m i e s z c z o n e w t y g o d n i k u „Forum" n r 7 (463) z 14 I I 1 9 7 4 , s. 12-13. 2 3 �DOROTA SIERAWSKA WIELKIE ODKRYCIA A STAROPOLSKA MENTALNOŚĆ S t o s u n k i e u r o p e j s k i e przełomu X V i X V I w . należy rozpatrywać p o d kątem w z r o s t u aktywności s z l a c h t y w e w s z y s t k i c h d z i e d z i n a c h życia, a szczególnie w s f e ­ r z e e k o n o m i c z n e j . O f e n s y w a s z l a c h e c k a przybierała różnorodne f o r m y : o d p r z e d ­ sięwzięć t y p u w c z e s n o k a p i t a l i s t y c z n e g o w A n g l i i , p o p r z e z a k t y w n y udział w e k s p a n ­ s j i k o l o n i a l n e j ( H i s z p a n i a , P o r t u g a l i a ) , skończywszy n a t r y u m f i e g o s p o d a r k i f o l warczno-pańszczyźnianej w P o l s c e i r o z s z e r z e n i u j e j w p ł y w u n a W s c h o d z i e . T r u d n o j e d n a k przypuszczać, a b y w i e l k i e o d k r y c i a geograficzne miały d l a R z e c z y ­ pospolitej S z l a c h e c k i e j (położonej z d a l a o d i c h e p i c e n t r u m ) z n a c z e n i e p i e r w s z o ­ rzędne. E k s p a n s j a k o l o n i a l n a rzeczywiście p r z y s p i e s z a zarysowujący się o d d a w n a podział gospodarczy E u r o p y ; d y n a m i z u j e gospodarkę R z e c z y p o s p o l i t e j w z a k r e s i e e k s p o r t u artykułów r o l n y c h powodując k o r z y s t n y d l a niej w z r o s t c e n n a zboże. D o Gdańska napływają o g r o m n e ilości złota, l e c z — j a k słusznie podkreśla a u t o r — nie należy przeceniać g o s p o d a r c z y c h skutków odkryć, gdyż ówczesna potęga gospo­ d a r c z a P o l s k i jest p o z o r n a ; bogaty s z l a c h c i c n a t y c h m i a s t w y d a j e pieniądze w ręce zagranicznego kupca. Paralelným s k u t k i e m k o n i u n k t u r y jest zwiększenie w y m i a r u pańszczyzny, co w k o n s e k w e n c j i p r o w a d z i do r o z w o j u procesów r e f e u d a l i z a c y j n y c h n a w s i o r a z do „zawężenia s p o j r z e n i a n a rozwój gospodarczy k r a j u do e k s p o r t u zboża". J a n u s z T a z b i r jednak w swej beletrystycznej (aczkolwiek nie pozbawionej n a u ­ kowości) p r a c y , z d e c y d o w a n i e więcej u w a g i poświęca w p ł y w o w i w i e l k i c h odkryć n a zmianę staropolskiej mentalności, co ściśle w i ą ż e się z ogólnym t r e n d e m jego badań *. Analizę s w ą p r z e p r o w a d z a opierając się n a s z e r o k i m m a t e r i a l e p o r ó w n a w ­ c z y m , c o jest z k o l e i nieuniknioną konsekwencją pośredniczącej roli, jaką odgrywały państwa z a c h o d n i e w p r z e k a z y w a n i u n a m i n f o r m a c j i o z a m o r s k i c h k r a j a c h . W n a j ­ b a r d z i e j i s t o t n y m o k r e s i e bezpośrednie k o n t a k t y P o l a k ó w z> n o w o o d k r y t y m i l ą ­ d a m i — z wyjątkiem mieszkańców p o r t o w y c h m i a s t , którzy zaciągali się do m a r y ­ n a r k i h o l e n d e r s k i e j o r a z m i s j o n a r z y , szczególnie p r o t e s t a n c k i c h , których działalność związana była z emigracją wyznaniową — były n i e w i e l k i e . Większość kupców p o l ­ s k i c h wyżej ceniła gwarancję s w e g o bezpieczeństwa, niż n i e p e w n e z y s k i ; s z l a c h t a zaś dostrzegała możliwość szybkiego w z b o g a c e n i a się p o p r z e z s k o l o n i z o w a n i e leżą­ c y c h n a w s c h o d z i e D z i k i c h Pól. O g r o m n e z n a c z e n i e miały w tej s y t u a c j i podróże P o l a k ó w do Niderlandów, Włoch, H i s z p a n i i c z y F r a n c j i , dające możliwość k o n t a k t u z u c z e s t n i k a m i w y p r a w m o r s k i c h ; stwarzające okazję do oglądania statków wypełnionych korzeniami J. Tazbir, Rzeczpospolita szlachecka 1973, W i e d z a P o w s z e c h n a , S e r i a O m e g a . 1 14 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I X , z. 1 wobec wielkich odkryć, Warszawa �210 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E i k r u s z c e m . N a podkreślenie zasługuje fakt, że c h a r a k t e r d o s t a r c z a n y c h informacji uzależniony był w dużej m i e r z e o d zainteresowań s a m y c h informatorów: t a k więc lakoniczne raporty kupców — składane radzie miejskiej — wyrażały b o g a c t w przywożonych z N o w e g o Świata; m e d y c y ' i b o t a n i c y z d a w a l i podziw dla relacje o od­ k r y t y c h t a m środkach l e c z n i c z y c h ; Kościół zaś — przekazywał i n f o r m a c j e dotyczące p r o b l e m u s z e r z e n i a w i a r y n a n o w o o d k r y t y c h t e r e n a c h i n a w r a c a n i a i c h mieszkań­ ców. Zresztą terenie o rola, Europy, jaką odgrywała stwarzała instytucja szczególnie Kościoła dogodne o b c y c h lądach i i c h mieszkańcach, t y m b a r d z i e j wyłącznie do wszelkiego przekazywania rodzaju informacji pisanych, sztychów ukazujących Rzymsko-Katolickiego ramy kształtowania że Kościół a l e także n i e ograniczał wizualnych: s c e n y c h r z t u c z y męczeństwa; wień o c h a r a k t e r z e t e a t r a l n y m , gdzie w y k o r z y s t y w a n o w z o r y na wyobrażeń a się więc przedsta­ eksponatów przywożo­ n y c h z j e z u i c k i c h placówek m i s y j n y c h . Kształtowanie się o b r a z u N o w e g o Świata (w świadomości mieszkańców ówczes­ nej P o l s k i ) oraz związanych z t y m wartościowań, uzależnione było od środowiska społecznego i dominujących w n i m t e n d e n c j i ; i n a c z e j w y g l ą d a ł o n więc w oczach m i e s z c z a n , l u d u c z y s z l a c h t y , d l a której p o z a g r a n i c a m i j e j własnego k r a j u świat obcy, rządzący się odrębnymi panujące w prawami. Odmienne kołach k a t o l i c k i c h i różnowierczych — poglądy istniał n a t e n temat były o d b i c i e m stosunków — spo­ łecznych i p o l i t y c z n y c h ówczesnej E u r o p y . Zbiegnięcie się w c z a s i e w i e l k i c h odkryć geograficznych 'i r o z w o j u reformacji — j a k również początków k o n t r r e f o r m a c j i prowadziło d o istotnego podziału o p i n i i w towali hiszpańskie zdobycze n a półkuli z a c h o d n i e j nagrodę z a wypędzenie muzułmanów z a s t r a t y , j a k i e poniósł Kościół w kontekście pełne nialne oraz j a k o zrządzenie Opatrzności z Półwyspu Iberyjskiego w y n i k u przewrotnej usprawiedliwienie w oczach znajdujący się w opozycji oraz zyskiwały wobec — rekompensatę działalności L u t r a . W katolików osoba c e s a r z a , p o d sztandarami" którego Kościół poganom. P r o t e s t a n c i — — środowiskach r e l i g i j n y c h : k a t o l i c y t r a k ­ tym podboje narzucał kolo­ swą wiarę cesarza i Hiszpanii — k w e s t i o n o w a l i i c h p r a w a d o podbojów. T o , t a k c h a r a k t e r y s t y c z n e d l a z a c h o d n i e j E u r o p y zróżnicowanie o p i n i i n a t e m a t kolonizacji i działalności misyjnej, znajdowało w pewnym stopniu oddźwięk w R z e c z y p o s p o l i t e j . Z u w a g i j e d n a k n a panującą u n a s tolerancję o r a z ze względu na fakt, skich że w wojnach Litwinów i z Krzyżakami Tatarów, część szukaliśmy opinii polskiej sprzymierzeńców potępiła wśród przymus w pogań­ sprawach w i a r y o r a z s t o s o w a n i e p r z e m o c y w o b e c pogan. O b r a z mieszkańców N o w e g o był więc ,w odbiorze mieszkańca polskiego Siłą r z e c z y j e d n a k f r a g m e n t a r y c z n i e o nowych kańców w szlacheckiej n a kształtowanie się o b r a z u Polski. Tazbir stara się ukazać o b r a z u , począwszy o d t a k c h a r a k t e r y s t y c z n e g o e t a p u p o z n a n i a , j a k nieznanych marginalnych elementów „dziwów n a t u r y " . P i e r w s z e obcej subiektywne kultury, spojrzenie Świata zobiektywizowany. docierające do P o l s k i (do X V I I I k o n t y n e n t a c h w p ł y w a ć musiały umysłach -nieco bardziej „śmiesznych w.) dane ich miesz­ ewolucję tego wychwytywanie obyczajów" n a obcą kulturę, czy przypadkowe z e s t a w i e n i e d a n y c h — w p ł y w a ł o poważnie n a kształtowanie się s t e r e o t y p u mieszkań­ ca A m e r y k i czy Afryki. Niewielka tyczny wizerunek początkowo ilość d a n y c h ukształtowała s c h e m a ­ I n d i a n i n a ubranego w pióra i spódniczki, w „płaszczu bogatym z e szczerego złota"; M u r z y n a — w b a r a n i c h skórach ze strzałami w ręku. O b y d w a j o n i w i d z i a n i b y l i od strony c z y s t o zewnętrznych k o n t r a s t o w y c h c e c h (tak j a k o d n a j ­ dujemy macji i c h opisy powoduje biektywny: oto w w X I X - i XX-wiecznej jednak konieczność Europie zachodniej pieśni l u d o w e j ) . zmiany obrazu Dalszy n a również, kształtuje Się o b r a z przyrost co p r a w d a , infor­ su­ „dobrego d z i k u s a " , któ- �R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E regó c h a r a k t e r y z u j e w r o d z o n a do e w a n g e l i c z n y c h cnót. szlachetność, prostota, nieuświadomiona 211 skłonność W P o l s c e f u n k c j o n u j e początkowo — j a k już w s p o m n i a n o — m i t „egzotycznego barbarzyńcy", a b y w X V I I I w. w o b l i c z u zagrożenia z zewnątrz, a następnie klęsk p o l i t y c z n y c h możliwe było dostrzeżenie a n a l o g i i pomiędzy Rzecząpospolitą a upadły­ m i c y w i l i z a c j a m i amerykańskimi. O i l e j e s z c z e w X V I I w . wyraźnie zazdrościmy k o n k w i s t a d o r o m — w i e k X V I I I p r z y n o s i potępienie C o r t e z a , P i z a r r a ; napiętnowa­ n i e w s z e l k i e j a g r e s j i niezależnie od j e j m o t y w a c j i . Postać I n d i a n i n a s t a j e się u n a s s y m b o l e m w a l k i o niepodległość, podczas gdy n a Z a c h o d z i e a n a l o g i c z n a z m i a n a w u s t o s u n k o w a n i u się do mieszkańców N o w e g o Świata p r o w a d z i do p o s t a w i e n i a I n d i a n i n a w r o l i oceniającego s t o s u n k i p o l i t y c z n e i społeczne E u r o p y . Z a p u n k t wyjścia — u k a z a n e g o e w o l u c y j n i e p r o c e s u kształtowania się p o s t a w e u r o p e j s k i c h w s t o s u n k u do N o w e g o Świata — u w a ż a T a z b i r fakt, iż to właśnie E u r o p e j c z y c y d o k o n a l i o d k r y c i a n o w y c h lądów, poszerzając t y m s a m y m krąg z n a ­ nej sobie k u l t u r y . T o , że d o k o n a l i tego b e z s p e c j a l n y c h trudności, stało się d l a n i c h podstawą p r z e k o n a n i a o własnej wyższości. Z b y t mały zasób w i e d z y o i n n y c h k o n ­ t y n e n t a c h powodował zaś określanie i k l a s y f i k o w a n i e i c h k u l t u r n a p o d s t a w i e k r y ­ t e r i u m podobieństwa do k u l t u r y e u r o p e j s k i e j . Zwiększanie się z b i o r u wiadomości 0 i n n y c h c y w i l i z a c j a c h pociągnęło z a sobą u z n a n i e i c h r z e c z y w i s t e j wartości; p o ­ j a w i e n i e się pojęcia s w o i s t e g o u n i w e r s a l i z m u czyniącego z E u r o p e j c z y k a o b y w a t e l a Z i e m i . Konsekwencją a k c e p t a c j i o b c y c h c y w i l i z a c j i (szczególnie w P o l s c e ) był z w r o t w z a i n t e r e s o w a n i a c h w ł a s n y m k r a j e m , c o dało p o d s t a w y i o r o z w o j u f o l k l o ­ r y s t y k i i w dalszej k o n s e k w e n c j i — etnografii. Skądinąd w z r o s t z a i n t e r e s o w a n i a z a m o r s k i m i k r a j a m i wiązał się też w dużej m i e r z e z k o n k r e t n y m i korzyściami n a t u r y m a t e r i a l n e j — z napływem t o w a r ó w k o l o n i a l n y c h , których R z e c z p o s p o l i t a s t a j e się j e d n y m z poważniejszych odbiorców. N a Z a c h o d z i e u p a t r u j e się wręcz przyczynę słabości u s t r o j o w e j P o l s k i w „zaraźliwej skłonności do z b y t k u " . S z y b k o postępujący u n a s i m p o r t z a m o r s k i c h towarów n a przełomie X V I 1 X V I I w . s t a j e się ze względów i d e o l o g i c z n y c h i e k o n o m i c z n y c h przyczyną z a n i e ­ p o k o j e n i a w ś r ó d kaznodziejów, ekonomistów, l e k a r z y — c o powoduje, że z a m o r s k i e specjały s z y b k o obrastają w n e g a t y w n e m i t y . D l a przykładu: późne p o j a w i e n i e się w P o l s c e k o n s u m p c j i h e r b a t y s p o w o d o w a n e było j e j rzekomą szkodliwością d l a z d r o w i a . D o p i e r o wejście w s t o s u n k i h a n d l o w e z A n g l i ą i w z o r o w a n i e się n a p a ­ nującej t a m m o d z i e zmieniło opinię l e k a r z y — h e r b a t a weszła w p o w s z e c h n i e j s z e użycie, a l e z e względu n a wysoką cenę i k o s z t o w n y sposób j e j przyrządzenia t r a k ­ t o w a n a była w w i e l u środowiskach j a k o l e k a r s t w o i t r z y m a n a w d o m o w y c h a p t e c z ­ k a c h . W y s o k i e c e n y s p r o w a d z a n y c h towarów sprawiały, że niżej stojące społecznie w a r s t w y — wzorując się n a a r y s t o k r a c j i i bogatej s z l a c h c i e — pijały k a w ę c z y herbatę, jadały czekoladę — a l e j a k z a p e w n i a a u t o r — p r o d u k t y te n i e miały z a u t e n t y c z n y m i p r z y s m a k a m i „nic wspólnego z wyjątkiem n a z w y " . P o d o b n y p r z y ­ kład: o d c i n a n i e się górnych w a r s t w społecznych od związków z niżej p o s t a w i o ­ n y m i znajdywało w y r a z w t z w . „społecznej d e k l a s a c j i k a r t o f l a " : s p r o w a d z o n y — h o d o w a n y był początkowo j a k o roślina o z d o b n a ; później t r a k t o w a n y j a k o z a m o r s k i p r z y s m a k , z chwilą u p o w s z e c h n i e n i a się jego u p r a w y — p r z e s t a j e być ozdobą p a ń ­ s k i c h stołów. O b r a z w p ł y w u w i e l k i c h geograficznych odkryć n a Rzeczpospolitą u k a z a n y jest więc wielopłaszczyznowo; zarówno o d s t r o n y f u n k c j o n o w a n i a n o w o powstałych i d e i , j a k i skutków p o j a w i e n i a się n a r y n k u z a m o r s k i c h towarów. Dzięki t e m u p r a c a T a z b i r a o k a z u j e się z b i o r e m wiadomości, które mogą posiadać n i e j e d n o k r o t n i e sporą wartość etnograficzną. A u t o r u k a z u j e wszakże wyobrażenia mieszkańców Starego �212 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E Świata o d w e w n ą t r z : n a t l e epoki, w której żyją, później dopiero uwzględniając historyczną perspektywę. Próbuje pokazać kształtowanie się p i e r w s z y c h prób k l a s y ­ f i k a c j i o b c y c h k u l t u r w świadomości ówczesnego E u r o p e j c z y k a (podział w s z y s t k i c h mieszkańców N o w e g o Świata n a t r z y r o d z a j e barbarzyńców o d b y w a ł się w o p a r c i u o „ich b r a k w i e d z y o B o g u , nieznajomość r o l n i c t w a , u p r a w i a n i e k a n i b a l i z m u o r a z o b y w a n i e się bez j a k i c h k o l w i e k f o r m społecznej o r g a n i z a c j i " ) . W p ł y w y o b c y c h k u l t u r zaznaczały s w ą obecność w obrzędach i odświeżały n i e c o d a w n e wyobrażenia: pojawiają się w P o l s c e w c z a s i e zapustów murzyńskie i i n ­ diańskie m a s k i ; c o r a z częściej — począwszy o d połowy X V w i e k u — j e d e n z t r z e c h króli oddających pokłon C h r y s t u s o w i w bożonarodzeniowej s z o p c e — p r z e d s t a w i a n y j e s t % ciemną twarzą. I m p o r t e g z o t y c z n y c h roślin w z b o g a c a słownictwo c z e r p a n e pośrednio z języka p i e r w o t n y c h mieszkańców N o w e g o Świata p o p r z e z k r a j e E u r o p y Z a c h o d n i e j : n p . t a k p o p u l a r n e w tej c h w i l i słowo c z e k o l a d a pochodzi z włoskiego cioccolata, hiszpań­ s k i e g o chocolate, a p o w s t a n i e jego w y w o d z i się z języka Azteków, w którym w y r a z t e n brzmiał c h o c o l a t l . Książka p i s a n a w l e k k i sposób z a w i e r a w i e l e c i e k a w y c h d a n y c h , n i e przytła­ czając p r z y t y m c z y t e l n i k a nużącym s p o s o b e m n a r r a c j i . Z e względu n a c h a r a k t e r p o d a w a n y c h i n f o r m a c j i o r a z zważywszy fakt, iż j e s t to j e d n a z p i e r w s z y c h p r a c s y n t e t y c z n i e ujmująca p r o b l e m s t o s u n k u R z e c z y p o s p o l i t e j s z l a c h e c k i e j do w i e l k i c h odkryć, może być p o l e c a n a zarówno a m a t o r o m , j a k również z n a w c o m tego o k r e s u w historii. Katedra Etnografii N o w y Świat 69 00-046 W a r s z a w a UW J . Ś M I A Ł O W S K I , Zarobkowanie w latach pozarolnicze przeduwlaszczeniowych (1815-1864), ludności rolniczej w królestwie Łódź 1973, W y d . U Ł Polskim powiel. F a k t w y k o n y w a n i a p r z e z ludność chłopską r o z m a i t y c h p r a c n i e r o l n i c z y c h w e p o ­ ce feudalnej a później kapitalistycznej wręcz, gdyż spośród l u d u w i e j s k i e g o historykom, oczywisty r e k r u t o w a l i się różni rzemieślnicy był dobrze znany pracujący n a usługi i n n y c h chłopów i i c h panów, r e k r u t o w a l i się r o b o t n i c y palń, hut, flisacy i inni. W epoce c o r a z l i c z n i e j s z y c h robotników gospodarki, kapitalistycznej proletariat dla budownictwa, l e c z i chłopi posiadający manufaktur, wiejski przemysłu i 'pozostałych gospodarstwa podejmowali ko­ dostarczał się p r a c działów zarobko­ w y c h . Z a r o b k o w a n i e p o z a r o l n i c z e stawało się koniecznością d l a c o r a z l i c z n i e j s z y c h r o d z i n chłopskich dysponujących małymi g o s p o d a r s t w a m i . Stało się o n o z j a w i s k i e m m a s o w y m n a przełomie X I X i X X w . zwłaszcza w b. G a l i c j i (głównie p o p r z e z emi­ grację zarobkową do N i e m i e c i A m e r y k i ) , p o t e m uległo p o I w o j n i e światowej z a ­ hamowaniu, dawniej w a p o r a z drugi rozpowszechniło się n a n i e spotykaną dużej części P o l s k i w p i e r w s z y c h l a t a c h p o w y z w o l e n i u , a zwłaszcza w skalę okresie r e a l i z a c j i p l a n u 6-letniegO. W l a t a c h pięćdziesiątych i później w i e l u u c z o n y c h , n i e mówiąc o p u b l i c y s t a c h , potraktowało to z j a w i s k o j a k o zupełnie n o w y , u b o c z n y s k u t e k s z y b k o postępującego uprzemysłowienia k r a j u . N a p i s a n o n a t e n t e m a t s e t k i p u b l i k a c j i , l e c z dopiero �213 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E 2 książki: M . D z i e w i c k i e j i R . T u r s k i e g o , ogłoszone w l a t a c h .1963 i 1965 dały p e w n e g o r o d z a j u całościowy pogląd n a p r o b l e m chłopów-robotników, wyjaśniły s p o r o nieporozumień, n a w e t mitów. T u r s k i był też p i e r w s z y m a u t o r e m , który sięgnął bliżej do h i s t o r i i z j a w i s k a i przedstawił w s w e j książce krótki z a r y s p r z e ­ obrażeń s t r u k t u r y społeczno-zawodowej chłopów-robotników n a z i e m i a c h p o l s k i c h w epoce k a p i t a l i s t y c z n e j i u schyłku f e u d a l i z m u . Z a r y s t e n , choć t r a f n i e ujęty, n i e może zastąpić brakujących opracowań szczegółowych, o p a r t y c h n a źródłach . T e m a t p o z a r o l n i c z e j p r a c y chłopów występował w p r a c a c h s a m y c h historyków r z a d k o i m a r ­ g i n a l n i e (głównie w związku z b a d a n i a m i n a d kształtowaniem się r y n k u p r a c y o r a z k l a s y robotniczej), dlatego zwłaszcza e k o n o m i s t o m i socjologom badającym w s p ó ł ­ czesność brakowało z w y k l e potrzebnej p e r s p e k t y w y h i s t o r y c z n e j d l a właściwego ujęcia p r o b l e m a t y k i chłopów-robotników. Także n a początku naszego s t u l e c i a , gdy wejście chłopów n a poząrolniczy r y n e k p r a c y stało się m a s o w e i długotrwałe, z a ­ brakło b a d a c z a , który b y t e n p r o b l e m w P o l s c e ukazał tak, j a k to uczynił L e n i n d l a R o S j i , K a u t s k y zaś „dla N i e m i e c i A u s t r i i . 1 2 3 B a d a n i a n a d pozarolniczą pracą p o l s k i c h chłopów w przeszłości posiadają d w o ­ j a k i e , poważne z n a c z e n i e . J e d n o z n i c h wiąże się z samą potrzebą p o z n a n i a f o r m , rozmiarów i z n a c z e n i a p r a c y chłopów w y k o n y w a n e j p o z a r o l n i c t w e m w epoce kształ­ t o w a n i a się i r o z w o j u stosunków k a p i t a l i s t y c z n y c h n a z i e m i a c h p o l s k i c h , drugie zaś w y n i k a z e w s p o m n i a n e j potrzeby p o z n a n i a h i s t o r y c z n y c h u w a r u n k o w a ń z j a w i s k , które współcześnie zachodzą. S t u d i u m o z a r o b k o w a n i u p o z a r o l n i c z y m ludności chłopskiej w Królestwie P o l ­ s k i m w o k r e s i e przeduwłaszczeniowym, oparte w całości n a źródłach a r c h i w a l n y c h , a p o m o c n i c z o n a d a w n y c h p u b l i k a c j a c h , jest pierwszą samodzielną rozprawą p o ­ święconą t e m u z a g a d n i e n i u . J e j autor, docent U L Józef Smiałowski, dotarł do b a r d z o l i c z n y c h dostępnych źródeł, w których były z a w a r t e jakieś istotne i n f o r m a ­ cje na opracowywany temat, zwłaszcza do rękopiśmiennych a k t z g r o m a d z o n y c h w 17 a r c h i w a c h , w t y m a r c h i w a c h h i s t o r y c z n y c h M o s k w y i L e n i n g r a d u . Zawartość t y c h źródeł j e s t b a r d z o różna, w i e l e z n i c h wniosło t y l k o i n f o r m a c j e f r a g m e n t a ­ r y c z n e l u b pośrednie. Zasadniczą podstawę do o p r a c o w a n i a stanowią t z w . tabele p r e s t a c y j n e , sporządzone w 1846 r. w związku z regulacją s p r a w użytkowania i własności gospodarstw chłopskich w d o b r a c h p r y w a t n y c h . Zachowało się o d 50 do 100°/o tabel d l a 14 południowych i środkowych p o w i a t ó w Królestwa, n a j b a r ­ dziej uprzemysłowionych. D a n y c h d l a w s i z dóbr rządowych dostarczyły a k t a k o ­ m i s j i rządowych K . P . i d y r e k c j i górniczych. P r z e d m i o t e m b a d a n i a uczynił a u t o r chłopów zarobkujących p o z a r o l n i c t w e m , którzy użytkowali g o s p o d a r s t w a o p o w i e r z c h n i c o n a j m n i e j 3 morgów, a więc r o l ­ ników, d l a których własna z i e m i a miała p o d s t a w o w e l u b p r z y n a j m n i e j ważne z n a ­ c z e n i e gospodarcze. Cała k a t e g o r i a zarobkujących chłopów składała się z w i e j s k i c h rzemieślników i h a n d l a r z y o r a z z n a c z n i e b a r d z i e j l i c z n y c h t y c h , którzy p r a c o w a l i p r z y b u d o w i e dróg, k o l e i i fabryk, w zakładach przemysłowych, p r z y w y r ę b i e lasów o r a z t r u d n i l i się t r a n s p o r t e m materiałów, głównie j a k o f u r m a n i i flisacy. W p r o g r a m i e s w y c h badań uwzględnił a u t o r w s z y s t k i e p o d s t a w o w e p y t a n i a , j a ­ k i e s t a w i a się p r z y b a d a n i u współcześnie p o z a r o l n i c t w e m pracujących chłopów, wysunąwszy j e d n a k n a czoło „poszukiwanie o d p o w i e d z i n a p y t a n i e : jaką rolę o d e - M. D z i e w i с к a, Chłopi-robotnicy. Wyniki badań ankietowych przeprowa­ dzonych przez IER, W a r s z a w a 1963. R. T u r s k i , Między miastem a wsią. Struktura społeczno-zawodowa chło­ pów-robotników w Polsce, W a r s z a w a 1965. Por. recenzję książki T u r s k i e g o w „Studiach H i s t o r y c z n y c h " , z. 1-2: 1967. 1 2 3 �214 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E grało z a r o b k o w a n i e p o z a r o l n i c z e chłopów w p r o c e s i e kształtowania się k a p i t a l i z m u w Królestwie P o l s k i m i j a k i e było jego z n a c z e n i e w t a k i c h p r o c e s a c h , j a k 'upieniężnienie gospodarki w i e j s k i e j , kształtowanie się r y n k u siły roboczej, świadomości społecznej i w z a k r e s i e z m i a n w s t r u k t u r z e wewnętrznej w s i " (s. 15). P o d z i e l o n a n a t r z y części r o z p r a w a składa się z 5 rozdziałów, wstępu i zakoń­ c z e n i a o r a z 15 m a p . Treść rozdziałów: 1. R o d z a j e i f o r m y z a r o b k o w a n i a p o z a r o l n i czego; 2. P r ó b a c h a r a k t e r y s t y k i gospodarstw, których właściciele l u b użytkownicy z a r o b k o w a l i p o z a r o l n i c z o ; 3. Z a r o b k o w a n i e p o z a r o l n i c z e w o p i n i i chłopów, w ł a d z a d m i n i s t r a c y j n y c h , ziemiaństwa i przedsiębiorców; 4. Z n a c z e n i e z a r o b k o w a n i a p o z a rolniczego d l a gospodarki chłopskiej; 5. P r o b l e m y świadomości. Z omawianą r o z ­ p r a w ą j e s t związany ściśle artykuł o płacach i z a r o b k a c h p o z a r o l n i c z y c h chłopów, ogłoszony p r z e z a u t o r a w „Przeglądzie H i s t o r y c z n y m " . 4 C h a r a k t e r źródeł, n i e j e d n o l i t y c h i niepełnych, narzucił do p e w n e g o s t o p n i a a u t o r o w i metodę o p r a c o w a n i a , którą o n s a m określił j a k o tradycyjną, opisową (s. 13). W y k o r z y s t a n e zostały też p e w n e e l e m e n t y m e t o d y porównawczej t a k w a s ­ pekcie czasowym, j a k i terytorialnym. Opracowanie jest drobiazgowo udokumento­ w a n e , pełne szczegółów. N a p o d s t a w i e tej d o k u m e n t a c j i stwierdził autor, że z a ­ angażowanie chłopów w p r a c e p o z a r o l n i c t w e m , w y w o ł a n e p r z e z narastający rozwój i n w e s t y c j i k a p i t a l i s t y c z n y c h w Królestwie P o l s k i m , przybrało już w p i e r w s z e j p o ­ łowie X I X w. s z e r o k i e r o z m i a r y . W z a r o b k o w a n i u pozarólniczym u c z e s t n i c z y l i chło­ p i r o l n i c y z przeszło 31°/o w s i okręgu włókienniczego i ok. 6 0 % w s i okręgu górni­ czego, a także z l i c z n y c h w s i rejonów r o l n i c z y c h . A u t o r zebrał dane d l a 1995 w s i , które stanowiły n i e więcej niż kilkanaście procent w s z y s t k i c h w s i Królestwa, l e c z z a c h o w a n e źródła dotyczą właśnie przeważnie w s i okręgów wówczas uprzemysło­ w i o n y c h l u b uprzemysławianych. Z a r o b k o w a n i a p o z a r o l n i c t w e m podejmowały się różne k a t e g o r i e chłopów, p r z y c z y m n a j l i c z n i e j występowali chłopi pańszczyźniani, których było najwięcej. P a ń ­ s z c z y z n a , choć utrudniała p o d e j m o w a n i e p r a c z a r o b k o w y c h , n i e uniemożliwiała go przecież. Największy udział zarobkujących występował j e d n a k w k a t e g o r i i chłopów o c z y n s z o w a n y c h o r a z posiadających g o s p o d a r s t w a z a k u p n e , którzy potrzebowali więcej pieniędzy, a m i e l i też więcej s w o b o d y w d y s p o n o w a n i u c z a s e m . Mając do w y b o r u z a r o b k o w a n i e p r z y p r a c a c h r o l n i c z y c h w f o l w a r k a c h o r a z inną możność z a r o b k o w a n i a , p o z a r o l n i c t w e m , w y b i e r a l i chłopi z reguły tę drugą. Dokonując t a k i e j d e c y z j i podejmować m u s i e l i t e n rodzaj zajęcia, który i m się nadarzał n a i c h terenie, przeważnie bez możliwości dalszego w y b o r u . Całe w s i e wykonywały więc przeważnie j e d e n l u b 2-3 r o d z a j e zajęć p o z a r o l n i c z y c h , zwłaszcza w okręgach przemysłowych. W ś r ó d n a j l i c z n i e j występujących ok. 1846 r. f o r m z a r o b k o w a n i a w Królestwie P o l s k i m , które a u t o r zestawił w tab. 7, n a p i e r w s z y m m i e j s c u znalazło się f u r m a ­ nienie i flisactwo: 532 spośród 1416 uwzględnionych w s i (37,5%), następnie w y r ą b d r z e w a w l a s a c h (457 w s i — 32,3%), z a r o b k o w a n i e w m i a s t a c h (275 w s i ) i n a końcu z a r o b k o w a n i e w zakładach przemysłowych: 218 w s i (15,4%). W ś r ó d 371 w s i w okręgach górniczo-hutniczych, w y m i e n i o n y c h w tab. 2, n a j l i c z n i e j występowała j a k o zajęcie główne p r a c a d l a kopalń i h u t — w 95 w s i a c h , ponadto w kamienioło­ m a c h i w a p i e n n i k a c h — 6 wsi, w c u k r o w n i a c h — 6 w s i i w papierni — 3 wsie. R a z e m 110 w s i , t j . p r a w i e 3 0 % , było związanych z pracą bezpośrednio w przemyśle. N a 473 w s i e w okręgu włókienniczym (tab. 4) 48 wykazało pracę w f a b r y k a c h włókienniczych, 23 w c u k r o w n i a c h (w t a b e l i j e s t m y l n i e 16), 15 w kamieniołomach 4 skim J . S m i a ł o w s k i , P r a c e i zarobki pozarolnicze (1831-1864), „Przegląd H i s t o r y c z n y " , z. 2 : 1973. chłopów w Królestwie Pol­ �215 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E i wapiennikach, 8 w h u c i e szkła, r a z e m 94 w s i e , 123 w s i e (;23,8°/o) wykazało ogólnie z a r o b k o w a n i e czyli 20°/o, a prawie ponadto w m i a s t a c h . N a 1151 w s i w okrę­ gach r o l n i c z y c h (tab. 6) 88 (7,в°/о) wykazało pracę w różnych zakładach przemysło­ w y c h . Ogółem więc mieszkańcy 292 w s i (a więc o 74 więcej, niż a u t o r uwzględnił w końcowym z e s t a w i e n i u ) związanych było bezpośrednio z pracą w przemyśle. Najbardziej rozpowszechnionym użyciu własnego sprzężaju. gdyż chłopi w y n a j m o w a l i a wyjątkowo umowy przeciąg w charakterze materiałów pełniejsze w było f u r m a n i e n i e ścisłym z n a c z e n i u przedsiębiorców czy towarów c z a s u . Chłopi p o d e j m o w a l i ogół lżejsza o d różnych f o r m na zarobkowania przy najemna, się do tego r o d z a j u p r a c z własnymi środkami t r a n s p o r t u , występowali o transport sposobem N i e była to więc p r a c a się tej p r a c y pracy ręcznej wykorzystanie posiadanych przewozowych. podejmowały całe w s i e chętnie, ponieważ (zwłaszcza środków w lasach) transportowych była oraz i Często n a dłuższy ona n a pozwalała zwierząt po­ ciągowych. "W związku pracowali z t y m pozostaje zarobkowo poza doniosłe s t w i e r d z e n i e rolnictwem chłopi autora, posiadający a n a w e t duże, niż małe. Właściciele n a j m n i e j s z y c h nadziałów gów) nie mieli niecznością z reguły odrabiania wynajmowania się własnych zaprzęgów, obciążeni znacznej ilości na folwarkach. С pieszej zaś pańszczyzny, biedni chłopi że b a r d z i e j gospodarstwa licznie średnie, (od 3 do ok. 7 m o r ­ byli przeważnie k o ­ a także znajdowali zmuszani poza do rolnictwem d o r y w c z e z a r o b k i w m i a s t a c h , c u k r o w n i a c h c z y kamieniołomach, p o d c z a s gdy p o s i a ­ dający sprzężaj wynajmowali się do usług t r a n s p o r t o w y c h d l a przemysłu i górni­ c t w a , d l a d o s t a w y t o w a r ó w do m i a s t itp. O z a p o t r z e b o w a n i u świadczy m . i n . fakt, Łodzi i z Łodzi rów potrzeba wozów że p r z e z kilkadziesiąt były transportowane konno. było d l a tego m i a s t a Ok. 1850 r. c o n a j m n i e j furmanki. Przedsiębiorstwa chłopski dostarczane Sądząc z ilości przewożonych k o n n y c h , których z n a c z n a część, l u b może chłopskie n a transport łat w s z y s t k i e t o w a r y k i l k a s e t tysięcy k u r s ó w nawet przemysłowe, w do towa­ większość, t y m należące wykonywały do ziemian, chętnie korzystały z chłopskiego t r a n s p o r t u , gdyż w t e n sposób n i e ponosiły r y z y k a z a z n i s z c z e n i e własnego sprzętu i u b y t e k zwierząt, co p r z y ówczesnym s t a n i e dróg i żywienia następowało dosyć s z y b k o . N a p o d s t a w i e p r z y t o c z o n y c h źródeł J . Smiałowski stwierdził, że r o z m i a r y chłop­ skiego zarobkowania stąd dochody p o z a r o l n i c t w e m p r z e d z n i e s i e n i e m pańszczyzny o r a z u z y s k a n e były z n a c z n i e wyższe, niż d o t y c h c z a s sądzono. W p r a w d z i e tyczące płac są t y l k o b a r d z o co do s k a l i zarobków fragmentaryczne, indywidualnych l e c z pozwalają i ogólnych. S e z o n z a r o b k o w a n i a czego t r w a ł d l a chłopa-rolnika około 100 d n i w korzystanych. W połowie X I X w. n a ok. 2 m i l i o n y zarobków wynosiła tendencję narastającą. Autor (a więc i aktualnych c e n — kilka korcy usługi t r a n s p o r t o w e wykonane tylko w d l a górnictwa i h u t ­ kilku złotych rocznie, tj. ok. 350 tys. r u b l i . zapewne 5 kilka m a niewątpliwie rację chłopi p r a w i e pozarolni- b a r d z o l i c h a , kosztowała ponadto t y l k o 6 r u ­ bli. Sumę zarobków chłopskich z a s a m e autor do­ t y m czasie, j a k stwierdził autor, zarabiał chłop przeciętnie około zboża l u b parę świń; k r o w a , z a p e w n e w dane orientację r o k u , r a c z e j częściowo t y l k o w y ­ 20 r u b l i , z a c o mógł kupić — zależnie od potrzeby nictwa n a ogólną milionów stwierdzając, wyłącznie n a z a s p o k a j a n i e zł w całym że z a r o b i o n e doraźnych potrzeb, powiatach) ocenił Suma wszystkich Królestwie, * wykazując pieniądze p r z e z n a c z a l i n a płacenie czynszów i podatków, którymi o b a r c z e n i b y l i chłopi t a k c z y n s z o w i , j a k i pańszczyźniani, n a s Smiałowski, op. cit., s. 318-320. �216 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E z a k u p sprzętu transportowego, budowę n o w y c h d o m ó w w m i e j s c e z n i s z c z o n y c h , z a k u p żywności w c z a s i e głodu itp., a s t o s u n k o w o b a r d z o r z a d k o n a d r o b n e i n w e ­ s t y c j e i z a k u p z i e m i . D o w y j ą t k ó w należało i n d y w i d u a l n e bogacenie się chłopów n a h a n d l u l u b p o d e j m o w a n i u m a s o w y c h przewozów. A u t o r p r z y t a c z a o p i n i e w s p ó ł ­ czesne, że d o m y chłopów zarobkujących w okręgach górniczych wyglądały b a r d z i e j k o r z y s t n i e niż t r a d y c y j n e domy chłopskie. W a r t o w r e s z c i e przytoczyć końcowe w n i o s k i autora, w y p r o w a d z o n e z analizy s y t u a c j i odległej o d n a s o około 120 lat. Chłopskie z a r o b k o w a n i e p o z a r o l n i c t w e m : a) drenowało podaż siły roboczej w r o l n i c t w i e , w p ł y w a j ą c n a kształtowanie się zwyżkowej t e n d e n c j i c e n n a j m u ; b) przygotowywało chłopów do podjęcia, w p r z y p a d k u 'potrzeby l u b k o n i e c z n o ­ ści, stałej p r a c y z a w o d o w e j p o z a r o l n i c t w e m , stanowiąc n i e j e d n o k r o t n i e „szkołę zawodu"; c) często przyśpieszało decyzję o p o r z u c e n i u gospodarstwa i emigracji do m i a ­ sta; d) w wyjątkowych p r z y p a d k a c h mogło stanowić podstawę do rozwinięcia p r z e z chłopa s a m o d z i e l n e j działalności h a n d l o w e j l u b przemysłowej; e) pozwalało chłopom n a g r o m a d z e n i e p e w n y c h r e z e r w pieniężnych, służących do p o r a t o w a n i a gospodarstwa w w y p a d k u klęsk l o s o w y c h l u b do p r z e p r o w a d z e n i a i n w e s t y c j i w sprzyjających okolicznościach; f) przedsiębiorstwom pozwalało oszczędzać n a nakładach i n w e s t y c y j n y c h i f u n ­ d u s z u płac, prowadząc t y m s a m y m do obniżki kosztów p r o d u k c j i ; g) w y w i e r a ł o poważny w p ł y w n a upieniężnienie gospodarki w i e j s k i e j , rozwój p r o d u k c j i t o w a r o w e j i stosunków r y n k o w y c h . W t y m c z a s i e właśnie chłopski t r a n s ­ port pełnił rolę (choć n i e zaspokajając w t y m z a k r e s i e potrzeb) c z y n n i k a scalające­ go r y n e k Królestwa P o l s k i e g o ; h) w p ł y w z a r o b k o w a n i a n a świadomość zarobkujących chłopów był r a c z e j n i e ­ w i e l k i , przejawiał się zwłaszcza w s o l i d a r n y c h wystąpieniach chłopów domagają­ c y c h się l e p s z y c h w a r u n k ó w płac i p r a c y , m . i n . p r z e z s o l i d a r n e b o j k o t o w a n i e n i e ­ których rodzajów p r a c (s. 261-262). Czytając te s t w i e r d z e n i a można sobie zadać pytanie, c z y a u t o r n i e zasugerował się trochę wiedzą o społecznych a s p e k t a c h p o z a r o l n i c z e j p r a c y chłopów w c z a s a c h współczesnych, a l e p r z y t o c z o n y materiał d o w o d o w y j e s t wystarczająco mocnym a r g u m e n t e m , by t a k i e p o d e j r z e n i e odsunąć. Zbieżność t y c h wniosków z oceną, którą by można odnieść do s y t u a c j i z ostatniego ćwierćwiecza j e s t w niektórych s z c z e ­ gółach rzeczywiście uderzająca, l e c z n i e p o w i n n a zadziwiać. O s t a t e c z n i e dopiero r e w o l u c j a s o c j a l i s t y c z n a przekształciła n a s z e społeczeństwo z przeważnie r o l n i c z e g o i t r a d y c y j n i e w i e j s k i e g o w społeczeństwo o d o m i n a c j i z a w o d ó w n i e r o l n i c z y c h , a t y ­ siące zubożałych chłopów pracowało p r z y b u d o w i e zakładów przemysłowych i m i a s t , w których l i c z n i z n i c h stali się p r a c o w n i k a m i i mieszkańcami. C e n n y m uzupełnieniem r o z p r a w y J . Smiałowskiego j e s t z e s t a w 15 m a p p r z e d ­ stawiających zróżnicowanie f o r m z a r o b k o w a n i a pozarolniezego w 14 p o w i a t a c h i w całym Królestwie P o l s k i m . Porównanie r o z m i e s z c z e n i a zarobkujących wówczas w s i ze współcześnie występującymi s k u p i s k a m i w i e j s k i e j ludności n i e r o l n i c z e j d o ­ s t a r c z a c e n n y c h d a n y c h d l a s t w i e r d z e n i a dawności i ciągłości p r a c y p o z a r o l n i c z e j w różnych r e j o n a c h w o j e w ó d z t w c e n t r a l n y c h . W o m a w i a n e j r o z p r a w i e można znaleźć trochę szczegółowych ujęć d y s k u s y j n y c h c z y n a w e t wątpliwych, l e c z t e n i e rzutują u j e m n i e n a całość w y w o d ó w i wniosków a u t o r a . W s p o m n i a n i n a s. 32 robotnicy z a t r u d n i e n i p r z y b u d o w i e zakładów s t a r a ­ c h o w i c k i c h r e k r u t o w a l i się r a c z e j z p r o l e t a r i a t u w i e j s k i e g o niż z chłopów-rolników. S t w i e r d z e n i e , że zarobkujący p r z y b u d o w i e fortec pochodzili z najbliższych w s i �217 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E (s. 83) n i e z b y t się z g a d z a z zasięgiem tego z a r o b k o w a n i a o z n a c z o n y m n a m a p a c h . N a s. 55 w a r t o było przeliczyć s z a c u n k o w o ilości przewożonych t o w a r ó w n a ilość f u r m a n e k p o t r z e b n y c h d l a p r z e w i e z i e n i a t y c h towarów. Parę fragmentów można było przenieść n a i n n e m i e j s c e , b a r d z i e j ujednolicić wypadało s y g n a t u r y n a m a p a c h s t o s o w n i e do określonych g r u p zajęć. R o z p r a w a została n a p i s a n a r a c z e j ostrożnie, a u t o r unikał s z e r o k i c h porównań, a l e n i e zrezygnował z n i c h całkiem. Nawiązując do uogólnień L e n i n a i K a u t s k y ' e g o udowodnił, że i c h s t w i e r d z e n i a dotyczące m a s o w e g o p o d e j m o w a n i a p r a c y p o z a r o l ­ n i c t w e m p r z e z p r o l e t a r i a t w i e j s k i n i e mogą być odniesione do stosunków p o l s k i c h w o k r e s i e n a r o d z i n p r o d u k c j i f a b r y c z n e j u schyłku u s t r o j u feudalnego. W y d a j e się, że p r z y s z e r s z y m uwzględnieniu r o l i pieniądza w życiu chłopów o m a w i a n e g o o k r e s u , sposobów z d o b y w a n i a go i w y d a t k o w a n i a n a t l e r u c h u c e n , r o z p r a w a J . Ś m i a ł o w s k i e g o mogłaby się stać szczególnie c e n n a także j a k o źródło o r a z p u n k t o d n i e s i e n i a d l a o d p o w i e d n i c h badań porównawczych, w t y m także w y k o n y w a n y c h p r z e z e t n o ­ grafów i socjologów. W a r t o pomyśleć o t y m p r z y książkowym w y d a n i u tej r o z p r a w y , a p r z y n a j m n i e j o k o n t y n u o w a n i u badań w t y m k i e r u n k u i o s o b n e i c h o p r a c o w a n i e . N a przełomie b o w i e m e p o k i f e u d a l n e j i k a p i t a l i s t y c z n e j nastąpiły duże z m i a n y w s t r u k t u r z e c e n , ważne d l a gospodarki chłopskiej (m. i n . w z r o s t c e n z i e m i , d r z e ­ w a itp.), które wpłynęły poważnie n a s z e r e g c e c h chłopskiego życia i gospodaro­ wania. i' Edward GRUZINSKOJE NARODNOJE POETICZESKOJE E . Wirsaladze, K . Sicharulidze, M. Czikowaniego), Pietraszek TWORCZESTWO (pod red. Akademija Nauk Gruzinskoj S S R , I n s t i t u t I s t o r i i G r u z i n s k o j L i t i e r a t u r y i m . S z . R u s t a w e l i , w y d . „Merani", T b i l i s i 1972, s. 550. Omawiana monografia tycznym opracowaniem rosyjskim jest pierwszym podstawowych Przygotowana w radzieckiej problemów folkloru folklorystyce gruzińskiego systema­ w języku została p r z e z zespół pracowników Działu F o l k l o r u I n s t y ­ t u t u L i t e r a t u r y Gruzińskiej i stanowi podsumowanie dotychczasowych badań nad gruzińską literaturą l u d o w ą . Przekładu n a język r o s y j s k i dokonano z d w u t o m o w e g o 2 w y d a n i a gruzińskiego o p u b l i k o w a n e g o w l a t a c h 1960-1968. Z a n i m przejdę do r e f l e k s j i , które n a s u w a l e k t u r a tego obszernego b y m pokrótce omówić jego treść i układ. t o m u , chciał­ W krótkim w p r o w a d z e n i u omówione zostały w z a j e m n e związki między f o l k l o ­ r e m a literaturą, r o l a f o l k l o r u w r o z w o j u l i t e r a t u r y gruzińskiej o r a z niektóre z a ­ g a d n i e n i a metodologiczne badań f o l k l o r y s t y c z n y c h z e szczególnym podkreśleniem konieczności historycznego t r a k t o w a n i a p r z e d m i o t u badań. Rozdział I , Ludowa twór­ czość poetycka, pióra z n a n e g o gruzińskiego folklorysty, prof. M . C z i k o w a n i e g o , p o ­ święcony został twórcom i n o s i c i e l o m ustnej twórczości l u d o w e j — pieśniarzom i b a j a r z o m . Rozdziały I I i I I I , tego samego autora, zawierają przegląd wiadomości 1 nowa 1895. P i e r w s z a w języku r o s y j s k i m próba takiego o p r a c o w a n i a t o : A . Chacha( C h a c h a n a s z w i l i ) , Oczerki po istorii gruzinskoj słowiesnosti, t. I , M o s k w a W e współczesnej f o l k l o r y s t y c e r a d z i e c k i e j t e r m i n e m "folklor' o b e j m u j e się j e d y n i e ludową twórczość literacką, por. Słownik folkloru polskiego, pod r e d . J . K r z y ­ żanowskiego, W a r s z a w a 1965, s. 106. 2 �218 RECENZJE I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E o gruzińskiej l i t e r a t u r z e l u d o w e j w n a j s t a r s z y c h źródłach p i s a n y c h o r a z krótką historię badań f o l k l o r y s t y c z n y c h w G r u z j i . Następne rozdziały poświęcone zostały poszczególnym g a t u n k o m gruzińskiej l i t e r a t u r y l u d o w e j : pieśniom śpiewanym p r z y p r a c y (T. O k r o s z i d z e ) , przysłowiom ( K . S i c h a r u l i d z e ) , z a g a d k o m (M. C z i k o w a n i ) , m i t o m ( E . W i r s a l a d z e ) , b a j k o m ( E . W i r s a l a d z e ) , eposowi (M. C z i k o w a n i ) , pieśniom b o h a t e r s k i m ( K . S i c h a r u l i d z e ) , b a l l a d o m (M. C z i k o w a n i ) , u t w o r o m o t e m a t y c e h i s t o ­ rycznej (K. Sicharulidze), liryce (E. Wirsaladze), utworom o charakterze religijnym (A. C a n a w a ) , d r a m a t o w i l u d o w e m u (M. C z i k o w a n i ) , f o l k l o r o w i r o b o t n i c z e m u (A. C a nawa). T a k a różnorodność gatunków l i t e r a c k i c h w y k l u c z a oczywiście możliwość o m a ­ w i a n i a i c h p r z e z poszczególnych autorów według jednego, ustalonego d l a całego o p r a c o w a n i a s c h e m a t u . W większości j e d n a k rozdziałów z n a j d u j e m y oprócz t e o r e ­ t y c z n y c h rozważań n a t e m a t g a t u n k u , z a s a d y k l a s y f i k a c j i utworów w jego obrębie, analizę i c h f o r m y i treści, a często również przeglądu d o t y c h c z a s o w y c h badań w tej dziedzinie. T e n b a r d z o pobieżny przegląd gatunków n i e u k a z u j e oczywiście całego b o g a c t w a f o r m i o d m i a n występujących w i c h obrębie, daje j e d n a k p e w n e wyobrażenie o róż­ norodności gruzińskiej l i t e r a t u r y l u d o w e j . Z b o g a c t w e m gatunków i f o r m l i t e r a c k i c h wiąże się też różnorodność sposobów i c h p r z e k a z y w a n i a . Oprócz pieśniarzy i b a ­ j a r z y amatorów, a z t a k i m i przeważnie m a m y do c z y n i e n i a w chłopskich k u l t u r a c h t r a d y c y j n y c h środkowej E u r o p y , i s t n i e l i w G r u z j i , podobnie j a k i w i n n y c h k r a ­ j a c h A z j i i w A f r y c e , o d w c z e s n e g o średniowiecza aż p o w i e k X I X pieśniarze traktujący swą sztukę p r o f e s j o n a l n i e l u b półprofesjonalnie. Pieśniarzy t a k i c h w z a ­ leżności o d r e p e r t u a r u , a także i n s t r u m e n t u , n a którym sobie a k o m p a n i o w a l i , o k r e ­ ślano różnymi t e r m i n a m i . J e d n y m z n a j b a r d z i e j r o z p o w s z e c h n i o n y c h , s p o t y k a n y c h już w źródłach z X w i e k u był t e r m i n mgosani. Mgasani t o z a w o d o w i pieśniarze, n a których r e p e r t u a r składały się pieśni i poezja l i r y c z n a i l i r y c z n o - e p i c k a . B y l i o n i n i e t y l k o odtwórcami, l e c z przeważnie również i a u t o r a m i z n a c z n e j części w y ­ k o n y w a n e g o r e p e r t u a r u . ' Występowali podczas w s z y s t k i c h n i e m a l l u d o w y c h u r o c z y ­ stości, recytacją, pieśniami i grą n a i n s t r u m e n t a c h ściągając tłumy słuchaczy. N a przełomie X i X I w i e k u , choć chrześcijaństwo w G r u z j i miało już wówczas kilkuwiekową tradycję, d a w n e przedchrześcijańskie w i e r z e n i a pozostawały n a d a l żywotne. J e d n y m z czynników podtrzymujących d a w n e w i e r z e n i a była t r a d y c y j n a poezja l u d o w a , której n o s i c i e l a m i b y l i mgosani. Stąd też w z m i a n k i w d o k u m e n t a c h c e r k i e w n y c h z tego o k r e s u , świadczące n i e t y l k o o w r o g i m s t o s u n k u wyższego d u ­ chowieństwa do o w y c h l u d o w y c h pieśniarzy, l e c z również o prześladowaniach t y c h , którzy szczególnie u p o r c z y w i e t r w a l i w d a w n y c h w i e r z e n i a c h . M i m o wyraźnie w r o ­ giego s t o s u n k u gruzińskiego duchowieństwa do mgosani, i c h popularność w e w s z y s t ­ k i c h w a r s t w a c h społeczeństwa była o g r o m n a : występowali zarówno n a t a r g o w i s k a c h , j a k i n a d w o r z e królowej T a m a r , S z o t a R u s t a w e l i zaś n i e wyobrażał sobie u c z t y bez i c h pieśni. A ż do X I X w i e k u b y l i mgosani n a j b a r d z i e j p o p u l a r n y m i , choć n i e j e d y n y m i odtwórcami l u d o w e j poezji. Dużą popularnością c i e s z y l i się również t z w . chumari (zarówno z a w o d o w i , j a k i a m a t o r z y ) , specjalizujący się w u t w o r a c h o c h a r a k t e r z e s a t y r y c z n y m — anegdotach, przysłowiach, k a l a m b u r a c h , baśniach; muszaiti (akrobaci) wykonujący utwory, którym towarzyszyły popisy taneczne, o r a z mestwire (kobziarze), których m u z y k a i pieśni towarzyszyły w e w s i gruzińskiej obrzędom d o ­ rocznym i rodzinnym. D a w n y m , średniowiecznym j e s z c z e t e r m i n e m mepandure określano pieśniarza grającego n a i n s t r u m e n c i e panduri. Z n a c z n i e późniejsza, bo X V I I I - w i e c z n e g o p o ­ chodzenia, jest n a z w a meczongure, wywodząca się o d rozpowszechnionego w G r u z j i �219 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E i n s t r u m e n t u s t r u n o w e g o czonguri. ważnie pieśni obrzędowe. Zarówno jedni, j a k i drudzy wykonywali prze­ Z w p ł y w a m i k u l t u r y mahometańskiego W s c h o d u związane jest r o z p o w s z e c h n i e ­ n i e poezji t z w . aszugów. N a j w y b i t n i e j s z y m a s z u g i e m X V I I I w i e k u był n a d w o r n y poeta króla H e r a k l i u s z a I I — S a j a t N o w a , którego u t w o r y weszły do k l a s y k i g r u ­ zińskiej poezji l i r y c z n e j . W e wstępie do o m a w i a n e g o t o m u znaleźć można m. i n . s t w i e r d z e n i e , że l i t e r a ­ t u r a l u d o w a jest p r z e k a z y w a n y m w a r t y s t y c z n e j f o r m i e o d z w i e r c i e d l e n i e m r z e c z y ­ wistości. S t w i e r d z e n i e to n i e t y l k o n i e jest nowe, l e c z b r z m i wręcz b a n a l n i e . D o ­ piero w z e s t a w i e n i u z p r z e d s t a w i o n y m w o p r a c o w a n i u materiałem n a b i e r a ono żywszej treści: w pieśniach, przysłowiach, b a j k a c h , eposie c z y l i r y c e z n a j d u j e o d ­ b i c i e cała s p e c y f i k a k u l t u r y l u d o w e j G r u z j i . Z a przykład 'posłużyć mogą pieśni śpie­ w a n e p r z y p r a c y (rozdział V ) . Duża i c h różnorodność jest o d z w i e r c i e d l e n i e m w i e l o kierunkowości gospodarki w i e j s k i e j w G r u z j i . W ś r ó d pieśni t y c h szczególnie bogato r e p r e z e n t o w a n e i n a j b a r d z i e j różnorodne są t z w . gutnuri (dosłownie „pieśni pługa"), śpiewane p r z y orce. N a j b a r d z i e j c h a r a k t e r y s t y c z n e były t e pieśni d l a W s c h o d n i e j G r u z j i , gdzie o r k a stanowiła zajęcie zespołowe. Ciężkie t a m t e j s z e gleby w y m a g a ł y b o w i e m s t o s o w a n i a pługa z siłą pociągową składającą się p r z y n a j m n i e j z 6 p a r wołów i obsługiwanego p r z e z k i l k u l u d z i : 4-5 p o g a n i a c z y o r a z gutnis deda — o r a c z a prowadzącego pług i kierującego całym zespołem. W pieśniach gutnuri znajduje odbicie o r g a n i z a c j a o r k i i w s z y s t k i e j e j r e a l i a . Opiewają one m . i n . umiejętności gutnis deda, jego uprzywilejowaną pozycję w społeczności w i o s k o w e j , mówią o r o l i poganiaczy d z i e n n y c h i n o c n y c h i sposobie i c h w y n a g r a d z a n i a , o c o d z i e n n y m życiu o r a c z y i i c h świecie wewnętrznym, o z a l e t a c h zwierząt pociągowych i narzędzi. P o w s z e c h n e m u w G r u z j i o d w i e k ó w z w y c z a j o w i p o m o c y w z a j e m n e j p r z y orce. s i e w i e , żniwach, w i n o b r a n i u , z b i o r z e k u k u r y d z y t z w . nadi, towarzyszyły pieśni naduri. C e l e m i c h było złączenie pracujących w z w a r t y zespół roboczy, r y t r n i z a c j a r u ­ chów, p o b u d z a n i e e n e r g i i . Pieśni te wyznaczały też r y t m d n i a roboczego. J e d n e z n i c h śpiewano p r z y rozpoczęciu p r a c y , i n n e gdy zbliżało się południe, j e s z c z e i n n e zwiastowały k o n i e c p r a c y . Odrębną grupę stanowiły pieśni śpiewane p r z y łuskaniu kukurydzy — tzw. chwelchwawi. Charakterystyczną rytmikę i wzrastające tempo posiadały r o z p o w s z e c h n i o n e n i e ­ m a l w całej G r u z j i pieśni żniwne. Było t y c h pleśni k i l k a rodzajów: j e d n e t o w a r z y ­ szyły żęciu zboża, i n n e o s t r z e n i u sierpów c z y młócce z a pomocą t r i b u l u m . Pieśni śpiewane p r z y s i a n o k o s a c h — mtibluri, r o z p o w s z e c h n i o n e były przede w s z y s t k i m w górskich r e j o n a c h G r u z j i , gdzie h o d o w l a o d g r y w a w gospodarce d o ­ minującą rolę. Pieśni związane z u p r a w ą winorośli śpiewane były n i e m a l w całej G r u z j i . P r z y p r a c a c h w w i n n i c y i tłoczeniu w i n a w y k o n y w a n o j e przeważnie chóralnie, p r z y m y c i u zaś o g r o m n y c h k i l k u s e t l i t r o w y e h w k o p a n y c h w ziemię dzbanów do p r z e ­ c h o w y w a n i a w i n a kwewri — solowo. Szczególne m i e j s c e wśród pieśni śpiewanych p r z y p r a c y zajmują t z w . urmuli, pieśni woźniców. P o z b a w i o n e r y t m u , mają zróżnicowaną tematykę. Nastrojowe, smętne urmuli odznaczają się szczególnie piękną melodyką. Częstym i c h t e m a t e m były trwające n i e r a z po k i l k a d n i podróże po sól. D l a b e z w o d n y c h rejonów G r u z j i c h a r a k t e r y s t y c z n e były pieśni kobiet idących po wodę. W gruzińskiej obrzędowości dorocznej (por. rozdział V o poezji obrzędowej K . S i c h a r u l i d z e i T . O k r o s z i d z e ) szczególne m i e j s c e zajmują obchodzone w k w i e t n i u i listopadzie uroczystości k u c z c i św. Giorgiego. Popularność tego świętego w G r u z j i w y b i t n y h i s t o r y k gruziński J . Dżawachiszwili wiąże z f a k t e m , iż jego k u l t s t a n o w i chrześcijańską transformację d a w n e g o k u l t u księżyca. Uroczystości Giorgoba, choć �220 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E obchodzone p o w s z e c h n i e w całej G r u z j i , największą rolę odgrywały w r e j o n a c h górskich. S y s t e m r e l i g i j n y gruzińskich górali łączył w sobie e l e m e n t y wierzeń p r z e d ­ chrześcijańskich, prawosławia o r a z p e w n e w p ł y w y i s l a m u . T e n s y n k r e t y z m r e l i g i j n y z n a j d u j e wyraźne o d b i c i e w pieśniach śpiewanych w T u s z e t i i podczas Giorgoba, zawierających n i e k i e d y szczegółowy opis rytuału tej uroczystości. W przeszłości p o g r a n i c z n e r e j o n y G r u z j i — T u s z e t i a , P s z a w - C h e w s u r e t i a , C h e w i , były n i e j a k o tarczą chroniącą k r a j p r z e d ciągłymi n a j a z d a m i niechrześcijańskich p l e m i o n północnokaukaskich. Zachowały o n e aż do początków X I X w i e k u d a l e k o idącą autonomię wewnętrzną, a p o m o c w o j s k o w a , w y s o k o zresztą c e n i o n a p r z e z w ł a d c ó w G r u z j i , b y ł a p r a k t y c z n i e j e d y n y m i c h obowiązkiem w o b e c państwa. D l a P s z a w a , C h e w s u r a c z y T u s z y n a udział w w y p r a w i e w o j e n n e j był m o r a l n y m obo­ wiązkiem, a śmierć n a p l a c u b o j u — z a s z c z y t e m . W e w z o r c u o s o b o w y m gruzińskie­ go górala wybijały się n a czoło t a k i e c e c h y , j a k o d w a g a , wierność d a n e m u słowu, poczucie h o n o r u i godności osobistej. T e r y c e r s k i e ideały, t a k b l i s k i e k o d e k s o w i r y c e r s k i e m u średniowiecznej E u r o p y , znajdowały swój w y r a z n i e t y l k o w pieśniach b o h a t e r s k i c h i u t w o r a c h o treści h i s t o r y c z n e j (por. rozdziały X I i X I I I , K . S i c h a ­ r u l i d z e ) , l e c z n a w e t w obrzędowości w e s e l n e j . W C h e w i np. podniosły, wielogłosowy h y m n Dżwwruti („krzyżowy") śpiewano j e d y n i e p o d c z a s w o j n y , p r z y w y n o s z e n i u ze świątyni sztandarów b o j o w y c h o r a z w c z a s i e obrzędów w e s e l n y c h . D o n a j b a r d z i e j r o z p o w s z e c h n i o n y c h gatunków w l i t e r a t u r z e l u d o w e j , n i e t y l k o zresztą gruzińskiej, należą przysłowia, z a g a d k i i b a j k i . W społeczeństwach chłop­ s k i c h utrzymujących i przekazujących s w ą kulturę p r z e d e w s z y s t k i m n a p o d s t a w i e t r a n s m i s j i ustnej istnieją s w o i s t e narzędzia pomagające zabezpieczać w sposób w i e r ­ n i e j s z y i t r w a l s z y niż zwykłe p o u c z e n i a i p o k a z y działania, u t r z y m y w a n i e potrzebnej w i e d z y o świecie i życiu. T a k i m i narzędziami są zwięzłe, często r y m o w a n e s f o r m u ­ łowania zawierające nagromadzone . przez pokolenia doświadczenia praktyczne i w s k a z a n i a r e l i g i j n o - m o r a l n e . Większość t y c h sformułowań należy do kategorii przysłów. W bajce, t r a k t o w a n e j j a k o narzędzie t r a n s m i s j i społecznej, n a czoło w y ­ suwają się w s k a z a n i a o c h a r a k t e r z e m o r a l n y m . W przysłowiach i b a j k a c h w n a j ­ większym bodajże s t o p n i u z n a j d u j e m y o d b i c i e elementów c h a r a k t e r y s t y c z n e g o d l a każdego społeczeństwa s y s t e m u wartości. T a k np. w b a j k a c h gruzińskich do n a j ­ częstszych m o t y w ó w p r z e w o d n i c h należą p o s z u k i w a n i a u k o c h a n e j , z a g i n i o n e j l u b p o r w a n e j p r z e z złego deivu, b o h a t e r s t w o i ofiarność w n i e s i e n i u p o m o c y osobie, z którą łączy b o h a t e r a b a j k i p o b r a t y m s t w o . N i e jest p r z y p a d k i e m , że w z a s a d z i e n a t y c h d w u m o t y w a c h o p i e r a się największe arcydzieło l i t e r a t u r y gruzińskiej — Witeź w tygrysiej skórze Szoty R u s t a w e l e g o . W gruzińskich b a j k a c h szczególnym p o ­ ważaniem i s z a c u n k i e m otoczeni są z a w s z e rodzice, p r z e d e w s z y s t k i m zaś m a t k a . W s p o m i n a n i e m a t k i , z w r a c a n i e się do n i e j w myślach, często o c a l a b o h a t e r o w i życie. Częstym m o t y w e m w b a j k a c h i t e m a t e m l i c z n y c h przysłów j e s t gościnność. 3 Dokładne o m a w i a n i e treści całego o p r a c o w a n i a n i e j e s t c e l e m n i n i e j s z e j r e ­ cenzji. J e d y n i e d l a przykładu omówiłem n i e c o szerzej niektóre g a t u n k i l i t e r a t u r y ustnej, w których s p e c y f i k a gruzińskiej k u l t u r y l u d o w e j znalazła najwyraźniejsze odbicie. Przykładów t a k i c h gatunków można b y dać zresztą więcej, należą do riich p r z e d e w s z y s t k i m epos i m i t . Rozdział I X , poświęcony m i t o m ( E . W i r s a l a d z e ) z a ­ w i e r a m . i n . nieco wiadomości o przedchrześcijańskich w i e r z e n i a c h p l e m i o n g r u - S z o t a R u s t a w e l i , Witeź w tygrysiej skórze, przekł. I . S k i r y c k i e g o , W a r ­ s z a w a 1961 (podstawę przekładu stanowiło r o s y j s k i e w y d a n i e d l a młodzieży); n i e ­ pełny j e s t także n o w s z y przekład J . Zagórskiego p t : Wiciądz w tygrysiej skórze, K r a k ó w 1966. I s t n i e j e również ХГХ -wieezne tłumaczenie K . Łapczyńskiego, p t : Skóra tygrysia, „Biblioteka W a r s z a w s k a " , 1863. 3 �221 RECENZJE I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E żińskich i współczesnym (a właściwie X I X - w i e c z n y m ) s y s t e m i e r e l i g i j n y m gruziń­ s k i c h górali. Wiadomości te, t y m bardziej cenne, że większość d o t y c h c z a s o w y c h , n i e z b y t zresztą l i c z n y c h opracowań n a t e n t e m a t w y d a n a została w języku gruziń­ s k i m , p o w i n n y zostać w w y d a n i u r o s y j s k i m rozszerzone. P o d o b n e u w a g i narzucają się również w s t o s u n k u do rozdziału poświęconego h i s t o r i i badań f o l k l o r y s t y c z ­ n y c h (M. C z i k o w a n i ) . Biorąc pod uwagę b r a k w języku r o s y j s k i m (a o i l e m i w i a d o m o również i w gruzińskim) większych opracowań dotyczących h i s t o r i i e t n o ­ grafii i f o l k l o r y s t y k i w p r z e d r e w o l u c y j n e j G r u z j i , rozdział t e n mógłby być s z c z e ­ gólnie c e n n y . Jednakże z a w a r t y w n i m materiał p r z e d s t a w i o n y został w sposób dosyć s c h e m a t y c z n y . A u t o r o m a w i a k o l e j n o s y l w e t k i poszczególnych folklorystów i z b i e r a c z y f o l k l o r u bez szerszego u k a z a n i a w a r u n k ó w i p r z y c z y n , które legły u p o d ­ łoża r o z w o j u zainteresowań l u d o z n a w c z y c h w G r u z j i I połowy X I X w i e k u . Przekłady gruzińskiej l i t e r a t u r y l u d o w e j n a język p o l s k i są b a r d z o n i e l i c z n e . N a p i e r w s z y m m i e j s c u należy wymienić t o m i k zawierający oprócz f o l k l o r u ormiań­ skiego w y b ó r .gruzińskich przysłów, b a j e k i zagadek przełożonych z oryginału p r z e z j e d y n e g o bodajże polskiego k a r t w e l o l o g a , doe. J a n a B r a u n a . Kilkanaście utworów reprezentujących różne g a t u n k i gruzińskiej poezji l u d o w e j , tłumaczonych z języka rosyjskiego, z a w i e r a w y d a n a p r z e d k i l k u n a s t u l a t y Antologia poezji gruzińskiej . Przekładem z języka r o s y j s k i e g o j e s t również zbiór baśni o p a r t y c h w części n a wątkach gruzińskiej l i t e r a t u r y l u d o w e j pt. O mądrości rzeczy zmyślonych, S u l c h a n - S a b y Orbelianiego, znanego gruzińskiego p i s a r z a i działacza politycznego z przełomu X V I I i X V I I I w i e k u . P o j e d y n c z e b a j k i gruzińskie w y d a w a n e też były w różnych Z b i o r a c h b a j e k narodów Związku R a d z i e c k i e g o . 4 5 6 Andrzej Woźniak Pod Araratem i Kazbekiem. Przysłowia, bajki, zagadki, w y b r a l i i przełożyli z oryginałów ormiańskich i gruzińskich K . R o s z k o , J . B r a u n , W a r s z a w a 1962. Antologia poezji gruzińskiej, pod r e d . L . L e w i n a , W a r s z a w a 1961,. Już po n a ­ p i s a n i u n i n i e j s z e j r e c e n z j i w y d a n a została p r z e z P I W p o d r e d . L . L e w i n a , w w y ­ borze gruzińskiego poety M i c h y K w l i w i d z e antologia p t : D a w n a poezja gruzińska ( W a r s z a w a 1974), zawierająca m . i n . p o n a d 30 pieśni l u d o w y c h . S. Orbeliani, O mądrości rzeczy zmyślonych, przeł. T . M o n g i r d , W a r s z a ­ w a 1954. 4 5 6 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/89f60ac3e673724e349a5104b71b4243.pdf 8666d0b074dfbd8da07b38516350a908 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:852 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:783 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.2, s.5-10 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT POLSKA AKADEMIA NAUK HISTORII KULTURY MATERIALNEJ ETNOGRAFIA POLSKA XIX Zeszyt 2 WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW • GDAŃSK ZAKŁAD N A R O D O W Y IMIENIA WYDAWNICTWO POLSKIEJ 1975 OSSOLIŃSKICH AKADEMII NAUK �REDAKTOR: WITOLD DYNOWSKI SEKRETARZ REDAKCJI: KRYSTYNA MAŁKOWSKA CZŁONKOWIE K O M I T E T U R E D A K C Y J N E G O : JÓZEF B U R S Z T A , M A R I A F R A N K O W S K A , JADWIGA KLIMASZEWSKA, ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA, DANUTA MARKOWSKA, ZOFIA SZYFELBEJN-SOKOLEWICZ Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, Świerczewskiego 105 Okładkę projektował ZBIGNIEW KLIMCZYK Teksty angielskie: Piotr Graff Teksty rosyjskie: Stanisław Nikoniuk Redaktor Zyta Kwiecińska Redaktor techniczny Jacek Printed in Sikorski Poland Z a k ł a d N a r o d o w y i m . O s s o l i ń s k i c h — W y d a w n i c t w o . W r o c ł a w 1975. N a k ł a d : 680 egz. O b j ę t o ś ć : a r k . w y d . 21,40, a r k . d r u k . 18, ark. f o r m . A i 23,90. P a p i e r p o w i e k , k l . V , 80 g, 70 X 100. O d d a n o do s k ł a d a n i a 20 I 1975. P o d p i s a n o do d r u k u 8 V 1975. D r u k u k o ń c z o n o w maju 1975. W r o c ł a w s k a D r u k a r n i a N a u k o w a . Z a m . 2047/75 — C e n a z ł 55.— �SPIS TREŚCI Maria Ossowska 1896-1974 — Elżbieta N e y m a n Andrzej Waligórski 1908-1974 — Leszek D z i ę g i e l 11 19 Część I Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a — Etnografia polska w trzydziestoleciu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (związek z tradycją i nowe kierunki badań) . Streszczenie w j . angielskim Wanda P a p r o c k a — Biblioteka Etnografii Polskiej Janusz B o h d a n o w i c z — Osiągnięcia Atlasu Etnograficznego w okresie XXX-lecia Witold D y n o w s k i — P a ń s t w o w e Muzeum Etnnograficzne w Warszawie Maria W o ź n i a k — Problemy wytwórczości ludowej w pracach Zakładu Badawczego Związku „Cepelia" 25 63 67 73 79 91 Część II Gerhard К 1 o s к a — Refleksje nad trzema modelami nauk społecznych . Streszczenie w j . angielskim Tadeusz Maciej C i o ł e k — Some theoretical and methodological aspects of studies in human communicational behavior Mirosława P o s e r n - Z i e l i ń s k a — Źródła relatywnej deprywacji a geneza shakeryzmu Jan K i e n i e w i c z — Porządek kastowy w Kerali przedkolonialnej Marek Arpad K o w a l s k i — Plemienna sztuka Afryki — problemy nazwy i treści 109 136 139 149 183 197 KRONIKA V Etnograficzne Seminarium Amerykanistyczne, P o z n a ń 19-20 I V 1974 r. — Maria Paradowska Wieloaspektowe ujęcie problematyki gminy — V I seminarium Ośrodka Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie w dniach 6-8 V I 1974 w ośrodku Z H P w Waszecie — Małgorzata Orlewicz 221 225 �6 SPIS TREŚCI Etnografia w pracach Instytutu Informacji Nauk Społecznych A N Z S R R — Zbigniew Jasiewicz 227 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E Lech M r ó z — Nie przeskoczysz własnego cienia. Recenzja z książki: ł a n Yoors, Cyganie, K r a k ó w 1973 Leszek D z i ę g i e l — Burzliwe dzieje górskiego narodu Mariusz Z i ó ł k o w s k i — Najnowsze badania nad kompleksem miejskim Tiwanaku Henryka Czajka, Bohaterska epika ludowa S ł o w i a n południowych (Struktura treści), P A N , Komitet S ł o w i a n o z n a w s t w a , Ossolineum 1973 — Ryszard Tomicki Juozas Kudirka, Lietuvos puodžiai ir puodai, Vilnius 1973 — Maria Woźniak Narodnoje iskusstwo SSSR, Moskwa 1972 — Barbara Bazielich . . . . Ellen Marie Magerey, Norsk treskurd, Oslo 1972 — Barbara Bazielich . Randi Asker, Rose-painting in Norway, Oslo 1971 — Barbara Bazielich . . Aagot Noss, Johannes Flintoes draktakvarellar, Oslo 1970 — Barbara Bazielich Aagot Noss, Joachim Frich draktakvarellar, Oslo 1973 — Barbara Bazielich Vrulje — glasilo Narodnogo Muzeja u Zadru, Zadar 1972 — Barbara Bazielich Aboriginal Man and Environment in Australia, E d . D. J . Mulvaney, J . Golson, Canberra 1971 — Adam Paluch A. Treichel, Unser Vátererbe. Beitrag zur Kulturgeschichte des Deutschtums in Dobriner Land, Braunschweig 1969 — Teresa Karwicka M. W. Kriukow, Sistema rodstwa kitajcew (ewoliucija i zakonomiernosti). Moskwa 1972 — Sławoj Szynkiewicz Książki nadesłane — Adam Paluch, Ryszard Tomicki, Bogusław Zydok 229 235 241 247 255 256 260 263 265 267 269 271 275 278 283 �СОДЕРЖАНИЕ Мария Осовска 1896-1974 — Ельжбета Н е й м а н Анджей Валигурски 1908-1974 — Лешек Д з е н г е л ь 11 19 Часть I Анна К у т ж е б а - П о й н а р о в а — Польская этнография за тридцать лет существования Польской Народной Республики (связь с традицией и новые напралвения иссле­ дований) Резюме на английском языке Ванда П а п р о ц к а — Библиотека Польской Этнографии Януш Б о г д а н о в и ч —Достижения Этнографического Атласа за тридцать лет сущест­ вования ПНР Витольд Д ы н о в с к и — Государственный Этнографический Музей в Варшаве . . . . Мария В о з ь н я к — Проблемы народного производства в работах Исследователь­ ского Института Союза „Цепелия" 25 63 67 73 79 91 Часть II Герхард К лёска — Размышления над тремя моделями общественных наук Резюме на английском языке Тадеуш Мацей Ц и о л е к — Some theoretical and methodical aspects of studies in human communicational behavior Мирослава П о с е р н - З е л и н ь с к а — Источники релятивново лишения должности и генезис шейкеризма Ян К е н е в и ч — Кастовая система в доколониальной Керали Марек Арпад К о в а л ь с к и — Племенное искусство Африки — проблемы названия и содержания 109 136 139 149 183 197 ХРОНИКА V этнографический американоведческий семинар, Познань 19-20 I V 1974 г. — Мария Парадовска 221 Многогранная трактовка проблематики гмины — V I семинар Центра по научным исследованиям им. В. Кентжиньского в Олынтыне 6-8 VI 1974 в центре СПХ в Вашеце — Малгожата Орлевич 225 �8 Этнография в Трудах Института информации общественных наук АН СССР гнее Ясевич — Зби227 СТАТЬИ-РЕЦЕНЗИИ И РЕЦЕНЗИИ Лех М р у з — Не перепрыгнешь собственной тени. Рецензия книги: Иан Иоорс, Цыгане, Краков 1973 Лешек Д з е н г е л ь — Бурная история горного народа Мариуш З ю л к о в с к и — Новейшие исследования по городскому комплексу Тиванака Хенрыка Чайка, Героическая народная эпика южных славян (Структура содержания), ПАН, Комитет Славяноведения, Оссолинеум 1973 — Рышард Тв.чицки Юозас Кудирка, Lietuvos puodžiai ir puodai, Вильнюс 1973 — Мария Возьняк. . . Народное искусство СССР, Москва 1972 — Барбара Базелих Ellen Marie Magery, Norsk treskurd, Осло 1972 — Барбара Базелих Randi Asker, Rose-painting in Norway, Осло 1971 — Барбара Базелих Aagot Noss, Johannes Flintoes draktakvarellar, Осло 1970 — Барбара Базелих . . . . Aagot Noss, Joachim Frich draktakvarellar, Oslo 1973 — Барбара Базелих Vrulje — glasilo Narodnogo Muzeja u Zadru, Задар 1972 — Барбара Базелих . . . . Aboriginal Man and Environment in Australia, Ed. D. J. Mulvaney, J. Gilson, Канберра 1971 - Адам Палюх A. Treichel, Unser Vátererbe. Beitrag zur Kulturgeschichte des Deutschtums in Dobriner Land, Брауншвейг 1969 — TepecaКарвицка M. В. Крюков, Система родства китайцев (эволюция и закономерности), Москва 1972 — Славой Шинкевич Новые книги — Адам Палюх, Рышард Томищи, Богуслав Жидок 229 235 241 247 255 256 260 263 265 267 269 271 275 278 283 �T A B E L E OF CONTENTS Maria Ossowska 1896-1974 — Elżbieta N e y m a n Andrzej Waligórski 1908-1974 — Leszek D z i ę g i e l 11 19 Part I Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a — Etnography in Poland during the Thirty Years of the Polish People's Republic (Traditions and New Directions) A Summary in English Wanda P a p r o c k a — The Library of Polish Ethnography Janusz B o h d a n o w i c z — Achievements of the Atlas of Ethnography during the Recent Thirty Years Witold D y n o w s k i — The State Ethnographical Museum in Warsaw . . Maria W o ź n i a k — Problems of Folk Art in Works of the Research Workshop of the „Cepelia" Association 25 63 67 73 79 91 Part II Gerhard К 1 o s к a — Reflections on Three Models of Social Sciences . . A Summary in English Tadeusz Maciej C i o ł e k — Some Theoretical and Methodological Aspects of Studies in Human Communicational Behavior Mirosława P o s e r n - Z i e l i ń s k a — The Sources of Relative Deprivation and the Origins of the Shakers Movement Jan K i e n i e w i c z — The Caste Order in Precolonial Kerala . . . . Marek Arpad K o w a l s k i — Tribal Art in Africa — Its Name and Its Contents 109 136 139 149 183 197 CHRONICLE The 5th Ethnographical Seminar in American Studies, Poznań, April 19-20, 1974 — Maria Paradowska A Multiaspect Approach to the Problem of Authority on Community Level — the 6th Seminar of the W. Kętrzyński Research Center in Olsztyn, June 6-8, 1974, held in the Z H P Center at Waszeta — Małgorzata Orlewicz 221 225 �10 SPIS TREŚCI Ethnography in Works of the Institute of Information of the Social Sciences of the Soviet Academy of Sciences — Zbigniew Jasiewicz 227 S U R V E Y S AND R E V I E W S Lech M r ó z — Y o u cannot jump over your own shadow. Review of the book Gypsies by Ian Yoors, Cracow 1973 Leszek D z i ę g i e l — The Stormy History of a Mountain Nation . . . . Mariusz Z i ó ł k o w s k i — Recent researches on the urban complex at Tiwanaku Henryka Czajka, Heroic Folk Epics of Southern Slavs (Contents Structure), PAN, Komitet S ł o w i a n o z n a w s t w a , Ossolineum 1973 — Ryszard Tomicki Juozas Kudirka, Lieutuvos puodžiai ir puodai, Vilnius 1973 — María Woźniak Narodnoe isskustvo SSSR, Moskva 1972 — Barbara Bazielich . . . . Ellen Marie Magery, Norsk treskurd, Oslo 1972 — Barbara Bazielich . . Randi Asker, Rose-painting in Norway, Oslo 1971 — Barbara Bazielich Aagot Noss, Johannes Flintoes draktakvarellar, Oslo 1970 — Barbara Bazielich Aagot Noss, Joachim Frichs draktakvarellar, Oslo 1973 — Barbara Bazielich Vrulje — glasilo Narodnogo Muzeja u Zadru, Zadar 1972 — Barbara Bazielich Aboriginal Man and Environment in Australia, D. J . Mulvaney, J . Gilson eds., Canberra 1971 — Adam Paluch A. Treichel, Unser Vatererbe, Beitrag zur Kulturgeschichte des Deutschtums in Dobriner Land, Braunschweig 1969 — Teresa Karwicka . . . . M. W. Kriukov, Sistema rodstva kitaytcev (evoluciya i zakonomernosti), Moskva 1972 — Sławoj Szynkiewicz Books Received — Adam Paluch, Ryszard Tomicki, Bogusław Żydok . . . 229 235 241 247 255 256 260 263 265 267 269 271 275 278 283 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6db966fe9396054c920c24566f447e6f.pdf 1bef7a2ecc3bb4e04cf5133038067911 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:848 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:780 Title A name given to the resource Bohater kulturowy w mitologii polinezyjskiej / ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1, s.163-192 Creator An entity primarily responsible for making the resource Penkala, Danuta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X I X z. 1 DANUTA PENKALA BOHATER KULTUROWY W MITOLOGII POLINEZYJSKIEJ Postać bohatera k u l t u r o w e g o o d d a w n a interesowała badaczy mitów. Przyczyniła się d o tego niewątpliwie ogromna popularność t e j postaci, znanej z m i t o l o g i i całego świata. A l e z całą pewnością najbardziej f r a p o ­ wała badaczy szczególna złożoność tego wyobrażenia. Heros k u l t u r o w y łączy w sobie nadzwyczaj często cechy dobroczyńcy ludzkości z właści­ wościami przechery , płatającego l u d z i o m i bogom o k r u t n e nieraz figle. Posiada również cechy n a d n a t u r a l n e ; czasami t r u d n o jest oddzielić go w y ­ raźnie o d bóstwa, zwłaszcza g d y dokonuje czynów n a miarę boga — stwórcy, a m i a n o w i c i e przeobrażenia kosmosu i oblicza z i e m i ( t j . dzieł transformera i d e m i u r g a — „drugiego stwórcy"). Obraz omawianej p o ­ staci k o m p l i k u j e jeszcze bardziej p r z y p i s y w a n y j e j często t e r i o m o r f i z m : bohater k u l t u r o w y może występować w kształcie zwierzęcym l u b t y l k o czasowo przybierać t a k i kształt d l a zrealizowania s w y c h zamierzeń. 1 2 3 Celem artykułu jest wyodrębnienie zasadniczych cech postaci bohatera k u l t u r o w e g o i wyznaczenie spośród n i c h zespołu cech koniecznych i w y ­ starczających zarazem d l a określenia danej postaci m i a n e m bohatera k u l ­ turowego. Wyróżnione k r y t e r i a zastosujemy w analizie materiału z mitów polinezyjskich i s p r a w d z i m y zasadność i c h wyodrębnienia. Po p rz e p ro­ w a d z e n i u analizy f o r m a l n e j z a j m i e m y się zagadnieniem f u n k c j i , j a k i e pełnią m i t y o bohaterze k u l t u r o w y m w życiu Polinezyjczyków. Pojęcie „bohater k u l t u r o w y " ( i n a c z e j : „bohater c y w i l i z a c y j n y " , „nauczyciel k u l t u r y " ) j e s t równoznaczne z używanym w l i t e r a t u r z e a n g l o s a s k i e j określeniem culture hero, a w przybliżeniu także z pojęciem Heilbringer (które można przetłu­ maczyć j a k o „dawca z b a w i e n i a " , „dobroczyńca") s t o s o w a n y m w l i t e r a t u r z e n i e ­ mieckiej. 1 W l i t e r a t u r z e p o l s k i e j n i e s t w o r z o n o dotąd o d p o w i e d n i k a anglosaskiego t e r m i n u trickster i n i e m . gottliche Schelm oznaczającego popularną w f o l k l o r z e postać p r z e ­ chery, oszusta, s p r y c i a r z a . W t y m z n a c z e n i u będę używać słowa „przechera", n i e ­ k i e d y t y l k o pozostawiając a n g . t e r m i n trickster. 2 Transformer to postać, która przeobraża, o r g a n i z u j e świat, dopełnia dzieła stworzenia^ U ż y w a m a n g i e l s k i e g o t e r m i n u transformer, ponieważ b r a k polskiego o d p o w i e d n i k a tego t e r m i n u . 3 �164 DANUTA PENKALA N a koniec zasygnalizujemy możliwości badań porównawczych i korzyś­ c i z n i c h płynące. I. K O N C E P C J A P O S T A C I B O H A T E R A KULTUROWEGO A. S T O S U N E K P O S T A C I B O H A T E R A K U L T U R O W E G O DO INNYCH WYOBRAŻEŃ MITYCZNO-RELIGIJNYCH. P R O B A WYODRĘBNIENIA ZESPOŁU C E C H CHARAKTERYZUJĄCYCH POSTAĆ BOHATERA KULTUROWEGO W definicjach bohatera k u l t u r o w e g o j a k o zasadniczy wyróżnik t e j p o ­ staci w y m i e n i a n a jest z reguły jego działalność dawcy, „nauczyciela" k u l ­ t u r y . N i e m n i e j , niektórzy badacze znacznie poszerzają zakres czynów oma­ w i a n e j postaci. Bohater k u l t u r o w y a transformer Postaci herosa k u l t u r o w e g o i transformera obejmowane są w l i t e r a ­ turze niemieckiej j e d n y m pojęciem: „Heilbringer" . W i l h e l m S c h m i d t określa Heilbringera j a k o istotę, która kiedyś, w przeszłości przyniosła l u d z i o m zbawienie (Ней), postęp. S c h m i d t wyróżnia pięć typów tej postaci: 1) bohatera mitycznego (Held), który uwolnił l u d z i o d w r o g i c h istot i niebezpieczeństw; 2) bohatera k u l t u r o w e g o , który przekazał l u d z i o m rozmaite umiejęt­ ności i w y n a l a z k i ; 3) w i e l k i e g o ustawodawcę, który ustanowił ład społeczno-polityczny; 4) mędrców i proroków, którzy kształtują albo przekształcają n o r m y etyczne i r e l i g i j n e ; 5) „przeobrażacza" (czyli transformera) albo „porządkującego świat", który przekształca, porządkuje już istniejące t w o r z y w o . Spośród t y c h typów: d r u g i , trzeci i c z w a r t y można b y połączyć w j e d ­ ną kategorię — bohatera k u l t u r o w e g o , b o przecież i ustawodawca i p r o r o k kształtujący n o r m y r e l i g i j n e wprowadzają d o b r a k u l t u r o w e . D o t e j k a ­ t e g o r i i można również zaliczyć zakres działalności t y p u piątego o b e j m u ­ jący k u l t u r o w e przeobrażenia świata. 4 5 A l e w p r a c y : P. R a d i u , К. К e r e n у i , С. G . J u n g , Der góttliche Schelm. Ein Indianischer Mythen-Zyklus, Z u r i c h 1954, w z n a c z e n i u t y m używane jest o k r e ­ ślenie Kulturheld lub Kultur-Heros. 4 T r a n s f o r m e r — n i e m . Umformer; „porządkujący ś w i a t " — n i e m . Weltordner. P. W. S c h m i d t , Heilbringer bei den Naturvolkern, „Semaine I n t e r n a t i o n a l e d'Ethnologie R e l i g i e u s e " , t. I V : 1926, s. 248 - 2 4 9 . C y t . z a : A . V a n D e u r s e n , Der Heilbringer, G r o n i n g e n , d e n H a a g , B a t a v i a 1931, s. 5-6. 5 �BOHATER 165 KULTUROWY A zatem pojęcie H e i l b r i n g e r w r o z u m i e n i u Schmidta byłoby szersze o d „bohatera k u l t u r o w e g o ' " o czyny transformera oraz bohatera m i t y c z ­ nego n i e należące d o zakresu ustanawiania k u l t u r y . V a n Deursen w swej obszernej pracy Der Heilbringer d e f i n i u j e tę p o ­ stać w sposób następujący: „Heilbringer jest postacią z m i t o l o g i i , której przypisuje się nadnaturalne siły i która odgrywała rolę p r z y przeobraże­ n i u z i e m i p o s t w o r z e n i u albo po potopie l u b też podarowała l u d z i o m ważne prawa, instytucje, dobra k u l t u r o w e " . A u t o r zaznacza więc wyraźnie, że m i a n e m Heilbringera można określić zarówno postać, która przekształcała kosmos i ziemię (transformera), jak i istotę, która dała l u d z i o m pewne dobra k u l t u r o w e . V a n Deursen wyróż­ n i a następujące t y p y Heilbringera: 1) „ten, który uporządkował świat" (Weltordner) albo „drugi stwórca"; 2) bohater k u l t u r o w y , który dał l u d z i o m w y n a l a z k i i i n s t y t u c j e ; 3) posłaniec, który zstąpił z nieba i pouczał l u d z i o sprawach n a d p r z y ­ rodzonych; 4) pośrednik między bóstwem (albo bogami) i ludźmi. A l e t r z y ostatnie kategorie można połączyć w jedną — bohatera k u l ­ turowego, b o w i e m t y p y trzeci i czwarty są t y l k o uszczegółowieniem p e w ­ n y c h aspektów działalności tej postaci, związanych ze sferą r e l i g i i . Do uporządkowania świata ( t y p 1) można prócz przekształceń p r z y r o d y z a l i ­ czyć też ukształtowanie k u l t u r y . P r z y t a k i m r o z u m o w a n i u zakres pojęcia Heilbringer ( w g d e f i n i c j i V a n Deursena) byłby nieco szerszy o d pojęcia bohatera k u l t u r o w e g o , szerszy o t e c z y n y d e m i u r g a („drugiego stwórcy"), Weltordnera czy transformera, które n i e wiążą się bezpośrednio z ustano­ w i e n i e m k u l t u r y , lecz dotyczą przeobrażeń świata p r z y r o d y i kosmosu. 6 Bohater k u l t u r o w y a bóstwo Zdaniem N . Soderblóma d o g r u p y postaci m i t y c z n y c h określanych m i a n e m Heilbringera należy też prastwórca (Urheber) . J . Loewenthal identyfikował Heilbringera ze stwórcą, pisząc: „Heilbringer jest w g w y o ­ brażeń wschodnich Algonkinów prastwórca w s z y s t k i c h rzeczy" . P a u l R a d i n sądził, że bohater k u l t u r o w y i główne bóstwo to postaci p i e r w o t n i e niezależne o d siebie, które z czasem mogły ulec częściowemu przemieszaniu. R a d i n odróżniał boga od bohatera k u l t u r o w e g o (którego identyfikował z transformerem i tricksterem), określając główne bóstwo j a k o istotę dobroczynną, etyczną ( t j . dobrą i sprawiedliwą), ale n i e p r z y 7 8 V a n D e u r s e n , ov. cit., s. 15-16. N. S o d e r b l o m , Dos Werden des Gottesglmibens, C y t . z a : V a n D e u r s e n , op. cit., s. 8. 6 7 8 J.L o e w e n t h a l , Die Religion der Ostalgonkin, Leipzig 1926, s. 155-156. B e r l i n 1913, s. 62. �DANUTA 166 PENKALA stępną i p o s t w o r z e n i u mało interesującą się światem, a transformera j a k o postać nieetyczną, t y l k o przygodnie dobroczynną, przystępną i bez­ pośrednio interweniującą w sprawy świata n a sposób l u d z k i . A l e nieetyczność, złośliwość, to cechy t y p o w e przede w s z y s t k i m d l a przechery, którego n i e można, m o i m zdaniem, traktować nierozłącznie z postacią bohatera k u l t u r o w e g o . 9 A, V a n Deursen również dostrzega, że Heilbringer n i e k i e d y stapia się z bóstwem. Stwierdza jednak, że w większości przypadków postać ta zajmuje podrzędne względem boga miejsce. Jest natomiast o wiele bliższa ludziom, bardziej absorbuje i c h wyobraźnię niż bóstwo, teoretycznie n a j ­ wyższe, ale będące często deus otiosus . Niektórzy badacze umieszczają postać bohatera k u l t u r o w e g o w e w o l u ­ c y j n y m szeregu wyobrażeń m i t y c z n o - r e l i g i j n y c h . N a przykład K . Breysig określa bohatera k u l t u r o w e g o jako- niższy szczebel r o z w o j u pojęcia bóstwa . Współcześnie S. Tokariew, odżegnując się w p r a w d z i e o d t e o r i i jednokierurikowej ewolucji, t w i e r d z i , że „dawne wyobrażenia bohaterów k u l t u r o w y c h , związanych początkowo z t o t e m a m i f r a t r i i , przeobrażają się w demiurgów — stwórców świata, a następnie w w i e l k i c h bogów p r z y ­ r o d y — bogów żyjących w n i e b i e " . 10 11 12 Natomiast P. E h r e n r e i c h uważał, że — o d w r o t n i e — Heilbringer jest przetworzeniem albo pochodną bóstwa . J a k wykazały powyższe p r z y ­ kłady, większość badaczy odróżnia bohatera k u l t u r o w e g o od bóstwa, u w a ­ żając herosa za człowieka o m o c y nadprzyrodzonej, półboga. 13 Bohater k u l t u r o w y a przechera Postać określana w literaturze anglosaskiej t e r m i n e m trickster — to przechera, oszust, płatający złośliwe figle, s p r y t n y , ale i głupi, posiadający cechy komiczne. W opowiadaniach I n d i a n A m e r y k i Pn., w których prze­ chera jest n i e z w y k l e popularną postacią, charakteryzuje go w i e l k a żarłocz­ ność i n i e p o h a m o w a n y głód seksualny. Cechy przechery są bardzo często przypisywane postaci bohatera k u l ­ turowego, choć stoją w zasadniczej sprzeczności z jego właściwościami dobroczyńcy. Jest to powszechnie spotykana wewnętrzna dwoistość t e j P. R a d i n , Monotheism among Primitive Peoples, L o n d o n , s. 21 п., Primitive Man as Philosopher, N e w Y o r k — L o n d o n 1927, e. 346 n. C y t . z a : V a n D e u r s e n , op. cit., s. 9-10. 9 1 0 Traktat V a n D e u r s e n , op. cit., s. 3'68. Określenie deus o historii religii, W a r s z a w a 1966, e. 52-59. otiosus — patrz: M. E l i a d e , K . B r e y s i g , Der Stufenbau und die Gesetze der Weltgeschichte, B e r l i n 1927, s. 33-36. C y t . z a : V a n D e u r s e n , op. cit., s. 5. 1 1 12 Narody Avstralii i Okeanii, Moskwa Stuttgart— 1956, s. 628. P. E h r e n r e i c h , Gótter und Heilbringer, „Zeitschrift für E t h n o l o g i e " , t. 37: 1906, s. 536 n. C y t . z a : V a n D e u r s e n , op. cit., s. 5-6. 1 3 �BOHATER 167 KULTUROWY postaci — z jednej s t r o n y — pomagającej ludzkości, dobroczynnej, a z drugiej — złośliwej i intrygującej. N i e m n i e j , n i e można i d e n t y f i k o ­ wać bohatera k u l t u r o w e g o z tricksterem, b o w i e m i jeden, i d r u g i może występować oddzielnie, w postaci „czystej". C z y n n i k i przeciwstawne, kojarzone często w jednej osobie, mogą też ucieleśniać się w dwóch różnych istotach o cechach antagonistycznych — dobroczynnego bohatera k u l t u r o w e g o i walczącego z n i m złośliwego oszusta . Niektórzy badacze, n p . F. Boas, uważali, że p i e r w o t n e jest wcielenie p r z e c i w s t a w n y c h elementów w jednej osobie. Poglądowi t e m u zaprzeczył R. B. D i x o n , a za n i m A . V a n Deursen, wykazując, że u p l e m i o n o b a r ­ dzo n i s k i m poziomie k u l t u r y spotyka się dwie postaci antagonistyczne. i o d w r o t n i e , u p l e m i o n o wyższej k u l t u r z e może występować jeden boha­ t e r k u l t u r o w y o d w o i s t y m charakterze. V a n Deursen dochodzi do w n i o s k u , że rozwój wyobrażenia bohatera k u l t u r o w e g o szedł różnymi drogami i w związku z t y m oba t y p y d u a l i z m u mogą być j e d n a k o w o dawne . u 1 S 16 P a u l R a d i n próbuje wyjaśnić znaczenie i pozycję przechery w m i t o ­ l o g i i i folklorze, stawiając p r o b l e m n a płaszczyźnie psychologicznej. O k r e ­ śla tę postać j a k o archaiczne speculum mentis albo speculum imaginationis, w którym „odbija się w a l k a człowieka ze sobą i ze światem, w któ­ r y został o n rzucony bez swej w o l i i z g o d y " . Postać przechery, według Radina, ucieleśnia wspomnienia archaicznej przeszłości, praczasu, w któ­ r y m wszystko jeszcze było amorficzne, n i e istniały rozróżnienia między t y m , co' boskie, co ludzkie, a co zwierzęce. Trickster jest symbolem tego okresu, bo' działa p o w o d o w a n y impulsem, n i e zna wartości m o r a l n y c h a n i społecznych. Przypisywane m u często' cechy bohatera k u l t u r o w e g o posia­ dają, zdaniem Radina, późniejszy rodowód . Pogląd Radina zdradza wpły­ w y koncepcji C. G. Junga i K . Kerényi — współautorów książki . Jung, w tejże pracy, nazywa góttliche Schelm z j a w i s k i e m z dziedziny parapsy­ chologii, określa go j a k o „psychologem" — archetypową strukturę p s y 17 18 19 Często są to b r a c i a — n p . w o p o w i a d a n i a c h Irokezów — bliźniacy T e h a r o n h i a w a g o n (dobroczyńca, transformer) i T a w i s k a r o n (trickster, złośliwie usiłujący zniweczyć dzieła b r a t a ) . P a t r z : Handbook of American Indians North of Mexico, „Smithsonian I n s t i t u t i o n . B u r e a u of A m e r i c a n E t h n o l o g y " , t. 30: 1910, cz. 2, h a s l o : Teharonhiawagon. 1 4 R . B . D i x o n , The Northern MaMu, „Bulletin of t h e A m e r i c a n M u s e u m of N a t u r a l H i s t o r y " , vol. 17: 1902 cz. 3, s. 336-337. C y t . z a : V a n D e u r s e n , op. cit., s. 371-372. D i x o n c h a r a k t e r y z u j e s t a n o w i s k o B o a s a i p r z e c i w s t a w i a m u swój pogląd. 1 5 1 6 V a n D e u r s e n , op. cit., s. 373. 1 7 R a d i n , K e r é n y i , J u n g , op. cit., s. 8-9. 18 Tamże, s. 7, 153-154. P o p r z e d n i o R a d i n skłonny był identyfikować bohatera k u l t u r o w e g o i trans farmerem. 10 rem z trickste­ �168 DANUTA PENKALA chiczną archaicznego pochodzenia, którą można rozpoznać współcześnie w postaciach marionetek (Pulcinella) i w figurze c l o w n a . N i e wdając się w szersze rozważania n a d p r o b l e m e m genezy w y o b r a ­ żenia przechery należy stwierdzić, że wyjaśnienia odwołujące się d o źró­ deł psychicznych j a k o j e d y n y c h i u n i w e r s a l n y c h są niewątpliwie niezado­ walające. N i e można pomijać czynników n a t u r y społecznej. Z właściwościami przechery wiąże się często s p o t y k a n y t e r i o m o r f i z m postaci bohatera k u l t u r o w e g o . Heros k u l t u r o w y z w y k l e przybiera z w i e ­ rzęce kształty występując w r o l i przechery ( t y p o w y trickster działa w p o ­ staci zwierzęcej). 20 Opierając się n a powyższym przeglądzie, można wyróżnić szereg cech, które posiada z w y k l e postać bohatera k u l t u r o w e g o : 1) jest o n „nauczycielem k u l t u r y " , dawcą szeregu dóbr k u l t u r o w y c h ; 2) jest t o człowiek — choć n i e zwykły śmiertelnik; 3) posiada cechy boskie — nadludzkie siły i zdolności — ( b y w a o k r e ­ ślany często j a k o półbóg), dokonuje czynów niemożliwych do spełnienia przez zwykłego śmiertelnika; 4) działa często j a k o transformer — przeobraża świat, doprowadzając go do obecnego s t a n u ; 5) może być d e m i u r g i e m — „drugim stwórcą" — uzupełnia dzieło stworzenia świata; 6) jest często przecherą lubującym się w płataniu złośliwych f i g l i ; 7) występuje w postaci zwierzęcej (stale albo okazjonalnie). Spośród w y m i e n i o n y c h właściwości należy wyróżnić te, które wiążą się nierozdzielnie z postacią bohatera k u l t u r o w e g o , są cechami koniecz­ n y m i , b y daną postać określić t y m m i a n e m — oraz cechy dodatkowe, n i e konieczne, choć często występujące. Uważam, że niezbędne, a zarazem wystarczające (jeśli występują łącz­ nie) d l a uznania postaci za bohatera k u l t u r o w e g o są cechy 1, 2, 3. A zatem bohaterem k u l t u r o w y m jest człowiek o cechach i zdolnościach n a d n a t u r a l ­ n y c h (półbóg), który daje l u d z i o m dobra k u l t u r o w e : wprowadza obrzędy, zwyczaje, i n s t y t u c j e , uczy l u d z i rzemiosł, sztuk i i n n y c h umiejętności. Spośród cech pozostałych właściwości transformera (4) są najbliższe p o ­ staci bohatera k u l t u r o w e g o , b o w i e m w szerokim r o z u m i e n i u ukształtowa­ nie k u l t u r y można uznać za przeobrażenie świata. Jednakże n i e każdego bohatera k u l t u r o w e g o da się określić j a k o transformera — wprowadzenia jakiegoś pojedynczego w y n a l a z k u czy umiejętności n i e można uważać za dzieło przekształcenia świata. Z d r u g i e j s t r o n y zasadniczą działalnością transformera jest porządkowanie p r z y r o d y i kosmosu, a więc dzieła, które jedynie pośrednio przyczyniają się d o ukształtowania k u l t u r y , ułatwiając R a d i n , K e r é n y i , J u n g , op. cit., s. 200, 204. �BOHATER KULTUROWY 169 wprowadzenie dóbr k u l t u r o w y c h . A l e transformer może też przeobrażać świat t a k , b y utrudnić życie człowiekowi . Jego dzieła mogą być j e d n o ­ cześnie czynami demiurga (5) wówczas, gdy transformer n i e t y l k o porząd­ k u j e świat, ale także t w o r z y niektóre elementy p r z y r o d y i kosmosu (zaw­ sze j e d n a k z istniejącego już t w o r z y w a ) . Cech przechery (6), bardzo często p r z y p i s y w a n y c h b o h a t e r o w i k u l t u ­ r o w e m u , n i e można uznać za nierozłącznie, wewnętrznie związane z oma­ wianą postacią, przeciwnie, stoją one w zasadniczej sprzeczności z właści­ wościami dobroczyńcy. Należy j e uważać za dodatkowe, n i e konieczne. S p o t y k a m y niejednokrotnie postaci bohatera k u l t u r o w e g o bez t y c h cech. Z właściwościami trickstera ściśle wiąże się t e r i o m o r f i z m postaci boha­ tera k u l t u r o w e g o (7). Z w y k l e heros przybiera kształty zwierzęce działając j a k o przechera, b y ułatwić sobie dokonanie zamierzonych sztuczek. Boha­ ter k u l t u r o w y może też występować stale w postaci zwierzęcej, ale z r e ­ guły, jeśli n i e m a cech przechery n i e jest m u p r z y p i s y w a n y t e r i o m o r f i z m . 21 B. C Z A S DZIAŁALNOŚCI B O H A T E R A K U L T U R O W E G O . P R O B L E M HISTORYCZNOŚCI P O S T A C I Bohater m i t y c z n y a bohater legendarny Pisząc „bohater l e g e n d a r n y " n i e m a m y n a myśli postaci „historycz­ n e j " , rzeczywiście kiedyś żyjącej, a je d ynie odniesienie czasowe: bohater legendarny jest umiejseowiany w czasach bliższych, n i e t a k d a w n y c h , w przeciwieństwie do bohatera mitycznego, działającego w czasie m i ­ tycznym. Wskazane byłoby poruszyć t u t a j p r o b l e m s t o s u n k u m i t u d o legendy. Z a najważniejsze k r y t e r i u m wyróżnienia m i t u uznano czas, w którym dokonują się opisywane w y d a r z e n i a . M i t y odnoszą się z reguły d o bezczasowej przeszłości, d o e r y stworzenia. Eliade pisze: „Każdy m i t , [...] n a ­ wiązuje d o jakiegoś wydarzenia, które miało miejsce in illo tempore" . 22 23 A l e w p r a k t y c e i t o k r y t e r i u m n i e zawsze pozwala odróżnić m i t od legendy. W ujęciu Lévi-Straussa „mit odnosi się zawsze do zdarzeń m i n i o Nip. w m i t a c h H u r o n ó w T a w i s k a r o n j e s t transformerem tworzącym rzeczy s z k o d l i w e i niszczącym dzieła s w e g o b r a t a J o u s k e h a — transformera i bohatera kulturowego. 2 1 S t o s o w a n o również i n n e k r y t e r i a : sakralności t e m a t y k i (np. J . F o n t e r o s e d e f i ­ n i u j e m i t y j a k o „tradycyjne o p o w i a d a n i a o c z y n a c h [...] n a d n a t u r a l n y c h i s t o t " , a l e ­ gendy j a k o „tradycyjne o p o w i a d a n i a o c z y n a c h bohaterów, l u d z i odległej przeszłości". J . F o n t e r o s e , The Ritual Theory of Myth, „Folklore S t u d i e s " , t. 18, B e r k e l e y , L o s A n g e l e s 1966, s. 54-55), związku z rytuałem, o c e n y prawdziwości o p o w i a d a n i a p r z e z tubylców, historyczności opowieści. J e d n a k w s z y s t k i e t e k r y t e r i a okazywały się w p r a k t y c e z a w o d n e (patrz: G . S. K i r k , Myth. Its Meaning and Functions in An­ cient and Other Cultures, C a m b r i d g e 1970, s. 9-12, 35, 41). 2 2 2 3 E l i a d e , op. cit., s. 423. �170 DANUTA PENKALA n y c h : „przed stworzeniem świata" l u b „podczas pierwszych wieków", a w każdym razie „dawno t e m u " . Odniesienie czasowe „dawno t e m u " n i e wystarcza d l a odróżnienia m i t u od legendy. 24 Odpowiednio też t r u d n o niejednokrotnie odróżnić wyraźnie bohatera mitycznego od legendarnego. Bohater legendarny może być również boha­ t e r e m k u l t u r o w y m — mógł wprowadzić pewne w y n a l a z k i , dobra k u l t u ­ rowe. N i e jest t o jednak z reguły tworzenie e l e m e n t a r n y c h zrębów k u l t u r y , j a k b y w a w w y p a d k u mitycznego bohatera k u l t u r o w e g o , który nierzadko działa j a k o transformer przeobrażający świat. S. Czarnowski t w i e r d z i , że n i e m a potrzeby wyodrębniania bohaterów podniesionych d o godności boskiej (niem. Heroen) o d pozostałych (Helden), ponieważ o b y d w a wyobrażenia wyrosły z jednego, wspólnego podłoża spo­ łecznego. Bohater uosabia ideał społeczności, która go stworzyła, stanowi wcielenie pewnej wartości l u b ogółu wartości u z n a w a n y c h przez tę g r u ­ pę . Czarnowski rozpatruje w swej pracy bohaterów, których można nazwać legendarnymi, natomiast nas interesują t u t a j bohaterowie m i t y c z n i . Dlatego, przeprowadzając analizę materiału z mitów polinezyjskich bę­ dziemy stosować, obok przyjętych kryteriów wyróżniania postaci boha­ tera k u l t u r o w e g o , również k r y t e r i u m czasu. Zakładamy, że za bohatera mitycznego można uznać postać, której czyny mają miejsce w okresie m i t y c z n y m , w praczasie, a w każdym razie przed ostatecznym ukształto­ w a n i e m świata. 2S Ponieważ postaci te i i c h czyny są rzutowane w praczas m i t y c z n y , niemożliwe jest udowodnienie historyczności m i t y c z n y c h bohaterów k u l ­ t u r o w y c h . Wyjątkiem w t y m względzie są p r z y p a d k i mitologizacji postaci rzeczywiście żyjących, i t o n i e d a w n o ; wówczas proces t e n zachodzi „na naszych oczach" i można go zarejestrować. Teorie euhemerystów, t r a k t u ­ jących w s z y s t k i c h bohaterów mitów jako postaci historyczne d a w n o już zostały podważone. Według V a n Deursena w m i t a c h zawarte są wspomnienia o postaciach historycznych, które w jakiś sposób wybijały się w społeczeństwie: w i e l ­ k i c h wojowników, wodzów plemiennych, szamanów, proroków. A l e z r e ­ guły niemożliwe jest ustalenie czasu, w którym ludzie c i żyli, w s k u t e k p r o j e k c j i i c h czynów w okres m i t y c z n y . Poza t y m , jeśli s t w i e r d z i m y w postaci bohatera k u l t u r o w e g o cechy charakteryzujące z w y k l e n p . szamana, n i e wystarczy to, b y dowieść, że jakaś k o n k r e t n a postać szamana jest źródłem t y c h cech. A więc, z wyjątkiem szczególnych przypadków, niemożliwe jest udowodnienie historyczności postaci bohatera k u l t u r o 2 6 4 С L é v i - S t r a u s s , Antropologia strukturalna, W a r s z a w a 1970, s. 288. S. C z a r n o w s k i , Kult bohaterów i jego społeczne podłoże. Święty Patryk bohater narodowy Irlandii, W a r s z a w a 1956, s. 14-16. 2 4 2 5 2 6 V a n D e u r s e n , op. cit., s. 351-352. — �BOHATER 171 KULTUROWY wego, choć zdajemy sobie sprawę, że wyobrażenie to n i e j e d n o k r o t n i e powstawało n a gruncie u w i e l b i e n i a d l a wybijających się w g r u p i e j e d ­ nostek. C. P O C H O D Z E N I E WYOBRAŻENIA BOHATERA KULTUROWEGO W i e l u badaczy próbowało wyjaśnić s k o m p l i k o w a n y p r o b l e m genezy postaci bohatera k u l t u r o w e g o , poszukując jednej, uniwersalnej przyczyny. Z w o l e n n i c y euhemerystycznej t e o r i i m i t u uważali, że bohaterami opowieści 0 czynach cywilizatorów były autentyczne, żyjące kiedyś postaci. Bada­ cze przyjmujący koncepcję mitów j a k o opowiadań etiologicznych sądzili, że wyobrażenia bohaterów k u l t u r o w y c h tworzono d l a wyjaśnienia zjawisk otaczającego świata. Przedstawiciele tzw. „szkoły m i t o l o g i i p r z y r o d y " t r a k t o w a l i życie, działalność bohatera k u l t u r o w e g o j a k o odbicie zjawisk kosmiczn o-meteorologicznych. M a x M u l l e r uczynił bohatera k u l t u r o w e g o herosem s o l a r n y m , D. B r i n t o n — ucieleśnieniem świtu, P. E h r e n r e i c h 1 H . K u n i k e — objawieniem księżyca . I n n i badacze wskazują n a c z y n n i k psychologiczny j a k o decydujący. Rezygnując z t a k i c h monistycznych tłumaczeń możemy j e d y n i e zasyg­ nalizować różne możliwości pochodzenia postaci bohatera k u l t u r o w e g o . T a k złożone wyobrażenie m u s i wywodzić się z całego k o m p l e k s u źródeł. N i e można zapominać, że bohater k u l t u r o w y udziela odpowiedzi n a n u r t u ­ jące człowieka uniwersalne p y t a n i a dotyczące n a t u r y wszelkiego b y t u . Jest w y r a z e m dążenia d o uporządkowania świata. Dostarcza precedensów potwierdzających wartość, świętość i n s t y t u c j i , zwyczajów, zachowań i przez to> g w a r a n t u j e i c h kontynuację przez następne pokolenia. W postaci tej n a pewno w jakimś stopniu znajdują odbicie ideały społeczności, j e j system wartości, a także dążenia wypływające z warunków życia grupy. 27 D. FUNKCJE WYOBRAŻENIA BOHATERA KULTUROWEGO W ŻYCIU SPOŁECZNOŚCI Czarnowski t w i e r d z i , że bohaterowie są o b i e k t e m k u l t u . Ponieważ k u l t t e n obowiązuje wszystkich członków społeczności, pełni rolę integrującą . Natomiast V a n Deursen zaznacza, że Heilbringerowi nie oddaje się czci, n i e składa o f i a r . A l e m i t y o bohaterze k u l t u r o w y m bywają częścią obrzędów, n i e k i e d y imię bohatera p o j a w i a się w m o d l i t w i e . B. M a l i n o w s k i w swej t e o r i i m i t u podkreśla, że m i t „służy przede 28 2 9 M . M u l l e r , E s s a y on Comparative Mythology, „Oxford E s s a y s " 1856, C h i p s f r o m a G e r m a n W o r k s h o p , t. 2: 1868, 1-146, 1898. D. G . B r i n t o n , American HeroMyths, P h i l a d e l p h i a 1882. P. E h r e n r e i c h , Die Allgemaine Mythologie und ihre ethnologischen Grundlagen, 1910. H . K u n i k e , Nordamerikanische Mondsagen, „In­ t e r n a t i o n a l A r c h , f i i r E t h n o g r a p h i c " , 2 5 : 1923. 2 7 2 8 C z a r n o w s k i , op. cit, s. 18-20. V a n D e u r s e n znalazł wśród p l e m i o n indiańskich t y l k o d w a wyjątki reguły (u W i n n e b a g o i W i c h i t a ) . V a n D e u r s e n , op. cit., s. 367. 29 o d tej �172 DANUTA PENKALA w s z y s t k i m u s t a n o w i e n i u jakiegoś p r z y w i l e j u socjologicznego czy w z o r u postępowania" . W m i t a c h przypisuje się wprowadzenie p e w n y c h z w y ­ czajów, umiejętności p r a k t y c z n y c h b o h a t e r o w i k u l t u r o w e m u . W t e n spo­ sób t w o r z y się precedens, u s p r a w i e d l i w i e n i e danego zwyczaju, a w w y ­ p a d k u obrzędu — porękę jego- świętości. Uzasadnione, a także konieczne stawało się k o n t y n u o w a n i e tego wzorca. 30 Podobnie u j m u j e powyższe zagadnienie M . Eliade, kładąc jednakże nacisk n a to, że powtarzanie wzorca danego przez bohatera sakralizuje każdą czynność, a n i e t y l k o działanie obrzędowe, b o w i e m wszystko', czego dokonał bóg czy bohater k u l t u r o w y , należy d o sfery sacrum . Jeśli bohater nauczył l u d z i jakiegoś zachowania, t o zdaniem Eliadego w zachowaniu t y m , o d t w a r z a n y m w teraźniejszości, zawsze obecny jest ów bohater. Każde tego rodzaju działanie jest w c i e l a n i e m się w niego, utożsamianiem się z n i m . W t a k i m ujęciu bohater pełniłby ważną funkcję w społeczności, byłby w niej wciąż obecny, w każdym przedsięwzięciu każdego j e j członka, o i l e stanowiłoby o n o odtworzenie wzorca przekazanego przez bohatera. Należy wspomnieć jeszcze o spotykanej n i e k i e d y wierze w powrót bohatera k u l t u r o w e g o , wiążącej się z powszechnym, zdaniem Eliadego, dążeniem d o przywrócenia czasu m i t y c z n e g o . W i a r a , że bohater n i e umarł, a j e d y n i e odszedł, b y wrócić w o d p o w i e d n i m czasie, uwolnić ludzi od t r o s k i przynieść i m wieczną szczęśliwość, w y w o d z i się, j a k pisze V a n Deursen, z niezadowolenia z teraźniejszości . Świadczyć o t y m może n o w y element dołączony d o wyobrażeń o powrocie herosa k u l t u r o w e g o niektórych p l e m i o n indiańskich. M o w a t u o przekonaniu, że bohater w y ­ pędzi Białych, u w o l n i I n d i a n o d narzuconego przez n i c h jarzma. Jest t o nierzadko składnik ideologii ruchów społeczno-religijnych. 31 32 33 34 II. B O H A T E R K U L T U R O W Y W M I T A C H P O L I N E Z Y J S K I C H A. M A U I — B O H A T E R KULTUROWY Najpopularniejszą chyba postacią mityczną Polinezji jest M a u i — b o ­ hater, któremu przypisuje się w i e l e czynów z zakresu Wprowadzenia k u l ­ t u r y , a także w i e l e t y p o w y c h dzieł transformera. C y k l mitów o M a u i ' m liczy o d d w u n a s t u d o d w u d z i e s t u opowiadań, pojawiających się n a obsza­ rze całej Polinezji (z p e w n y m i odchyleniami). B . M a l i n o w s k i , Mit w psychologii kultury, W a r s z a w a 1958, s. 519. z teorii A to, w g E l i a d e , p o w o d u j e przywrócenie c z a s u m i t y c z n e g o , w którym czynność była w y k o n a n a p o r a z p i e r w s z y . E l i a d e , Traktat..., s. 387-388. Tamże, s. 388-400. dana 3 0 3 1 M . E l i a d e , Sacrum pierwotnych, [w:] Szkice — mit — h i s t o r i a , W a r s z a w a 1970, s. 118. 3 2 3 3 3 4 ludom V a n D e u r s e n , op. cit., s. 381. �BOHATER 173 KULTUROWY Koncepcje postaci Maui'ego W l i t e r a t u r z e M a u i jest powszechnie określany j a k o polinezyjski b o ­ hater k u l t u r o w y i zarazem trickster o statusie półboga . M a x M u l l e r widział w M a u i m wielkiego bohatera solarnego, poszcze­ gólne epizody jego k a r i e r y uważał za m i t y słoneczne. Pogląd M u l l e r a podjął E. B. T y l o r stwierdzając, że dane z mitów upoważniają d o uzna­ nia Maui'ego za bohatera solarnego. N a przykład pojawiający się w w e r s j i maoryjskiej ostatni c z y n Maui'ego, a m i a n o w i c i e — wejście d o wnętrza b o g i n i nocy i śmierci, zmierzający do j e j zniszczenia, jest w g T y lora transpozycją zachodu słońca . Wyjaśnienia t a k i e mają j e d n a k charakter s p e k u l a t y w n y i n i e są p o d ­ budowane dostatecznymi dowodami. E. Sykes, zgodnie z koncepcją euhemerystyczną, skłonny jest t r a k t o ­ wać bohaterów k u l t u r o w y c h j a k o p i e r w o t n y c h wodzów plemiennych. O d ­ nosi przygody Maui'ego d o czasów między I i V w . n.e., gdy, jego zdaniem, Polinezyjczycy zaczęli migrować z Indonezji w k i e r u n k u p d . - w s c h o d n i m oraz d o okresu poprzedzającego migrację. 35 36 37 Wyjaśnień psychoanalitycznych również n i e można uznać za zadowa­ lające. H . Posinsky, analizując m i t o M a u i m w kategoriach f r e u d y z m u , uznaje wyłowioną przezeń Wyspę Północną N o w e j Z e l a n d i i za „dojrzały płód" z łona żeńskiego przodka Maui'ego. A l e W. Lessa krytykując tę interpretację stwierdza, że w m i t a c h b r a k wskazówek, że wyspa reprezen­ tować mogłaby płód i w n i e w i e l u j e d y n i e wersjach występują aluzje, że wyłowiona wyspa należała d o k o b i e t y — przodka M a u i ' e g o . Posinsky t w i e r d z i również, że wejście Maui'ego d o wnętrza H i n e n u i t e p o (bogini nocy i śmierci) było a k t e m kazirodczym, a jego śmierć karą za t e n czyn. Podsumowując swe rozważania badacz dochodzi do następującego s t w i e r ­ dzenia: „widzimy, że powszechnie u p r a g n i o n y powrót do m a t k i [...] jest e k w i w a l e n t e m nieśmiertelności i wszechmocy, ale t a k i powrót jest n i e ­ możliwy i m u s i spowodować śmierć" . D o tej samej k a t e g o r i i wyjaśnień psychoanalitycznych należy interpretacja postaci bohaterów w t e r m i n a c h 38 39 3 5 Legend, 36 3 7 Np. K . L u o m a l a , Maui, [w:] v o l . I I , N e w Y o r k 1950. E . B . T y l o r , CyvMizacja E . S y k e s , Everyman's Standard Dictionary piervjotna, t. I , W a r s z a w a Dictionary of Non-Classical of Folklore, Mythology 1896, s. 279. Mythology, and L o n d o n 1961, s. 138. W. A . L e s s a , Tales from Ulithi Atoll. A Comparative Study Folklore, „Folklore S t u d i e s " , t. 13, B e r k e l e y , L o s A n g e l e s 1961, s. 317. 3 8 3 S s. 449. H. P o s i n s k y , The Death of Maui, in Oceanic 1957, s. 489. C y t . z a : L e s s a , op. cit., �DANUTA 174 PENKALA freudowskich, (z posłużeniem się j a k o k l u c z e m k o m p l e k s e m Edypa), jaką przeprowadza O t t o R a n k . R. W . W i l l i a m s o n uważa Maui'ego za jednego z członków „rodziny M a u i c h " — bogów związanych z p o d z i e m n y m światem ognia. T w i e r d z i , że najważniejszy z M a u i c h — bóg ognia i wulkanów, mający siedzibę w k r a i n i e podziemnej, był najstarszym z bogów polinezyjskich, czczonych przez pierwszą falę imigrantów, którzy przywędrowali n a t e r e n Polinezji. D r u g a fala — przyniosła k u l t w i e l k i e g o boga Tangaroa, który wyparł k u l t Maui'ego — boga ognia. W i l l i a m s o n uznaje, że t e n M a u i , który jest przed­ m i o t e m naszych rozważań, jest bohaterem k u l t u r o w y m , żyjącym n a z i e m i , a ze światem p o d z i e m n y m łączy go j e d y n i e zdobycie ognia . W i l l i a m s o n podkreśla, że M a u i jest często p i e r w s z y m człowiekiem, ale w y n i k a t o m o i m zdaniem z błędnego utożsamienia M a u i ' e g o z T i k i — stwórcą pierwszego człowieka albo p i e r w s z y m człowiekiem (ucieleśnieniem siły prokreacyjnej). 40 41 42 E. S. C. H a n d y w a h a się, czy o p i e w a n y c h przez Polinezyjczyków p r z y ­ gód Maui'ego n i e zaliczyć raczej d o dziedziny f o l k l o r u niż d o sfery religii . D l a stwierdzenia, czy można rzeczywiście uznać Maui'ego za bohatera k u l t u r o w e g o , konieczne jest przeanalizowanie mitów w g przyjętych uprzednio kryteriów (cechy 1-3). Pochodzenie Maui'ego było arystokratyczne. Według niektórych prze­ kazów był o n synem boga, często m a boskich przodków w świecie p o d ­ z i e m n y m . Jego m a t k a jest najczęściej kobietą żyjącą n a ziemi. W wersjach przyjmujących, że ojciec Maui'ego jest bogiem, już samo urodzenie nadaje b o h a t e r o w i status półboga. M a u i b y w a poczęty i urodzony w niezwykły sposób. N p . w w e r s j i hawajskiej jego m a t k a H i n a stała się brzemienna po założeniu znalezionej przepaski biodrowej. N a r o d z i n y Maui'ego w g tej w e r s j i były również niezwykłe: H i n a zniosła jajko, z którego wyszedł bohater . 43 44 M a u i jest często p o r o n i o n y m albo przedwcześnie u r o d z o n y m dzieckiem porzuconym przez matkę (matka rzuca go w morze — w wersjach z N o w e j Zelandii i Tahiti). O . R a n k , The Myth Myth — Ritual Theory, 4 0 The of the Birth of the Hero, 1908. C y t . z a : W . В a s c o m , „Journal of A m e r i c a n F o l k l o r e " , t. 7 0 : 1957, s. 109^112. R . W. W i l l i a m s o n , Religious and Cosmic Beliefs of Central C a m b r i d g e 1933, v o l . I , & 107-108, 302-303, 316, 318-320; v o l . I I , s. 154-155. 4 1 Polynesia, M a u i często n o s i p r z y d o m e k — tikitiki; na Samoa przydomek ten — Ti'iti'i występuje s a m o d z i e l n i e j a k o imię bohatera, który jest o d p o w i e d n i k i e m Maui'ego. 4 2 E . S. C . H a n d у, Polynesian l u l u 1927, s. 118. 4 3 Religion, В. P. B i s h o p M u s e u m b u l l . 34, H o n o ­ L e s s a, op. cit., s. 291; J . G . F r a z e r, Myths 1930, s. 86. 4 4 of the Origin of Fire, London �BOHATER 175 KULTUROWY Wiele przekazów przypisuje M a u i ' e m u n a d n a t u r a l n i e szybkie dojrze­ w a n i e — typową cechę bohaterów. W niektórych wersjach porzuconego chłopca wychowują jego- przodkowie, którzy uczą go potężnych formuł magicznych . 45 M a u i jest obdarzony n a d n a t u r a l n y m i siłami: n a Nowej Z e l a n d i i nazy­ wają go maka walu — „ o ośmiu t w a r z a c h " , co oznacza zdolność wszechw i d z e n i a . Według przekazu z T a h i t i M a u i posiadał osiem g ł ó w . S k u ­ teczność czynów Maui'ego jest konsekwencją jego potężnej mana oraz mana znanych m u zaklęć. Stąd wywodzą się rozmaite jego zdolności, t a k ie j a k p r z y b i e r a n i e gigantycznych rozmiarów, dowolne przemienianie się w p t a k a l u b inne zwierzę, w i e l k a siła fizyczna i t p . A l e M a u i nie jest wszechmocny. Niektórych czynów dokonuje dopiero dzięki pomocy i i n s t r u k c j i i n n y c h , potężniejszych istot. N i e wszystkie przedsięwzięcia bohatera są udane. Według m i t u maoryjskiego M a u i zginął w e wnętrzu H i n e - n u i - t e - p o w s k u t e k pomyłki w karakia — r y t u a l n y c h słowach, które recytował n a d n i m ojciec. A więc, zgodnie z tą wersją (podobnie j a k w micie z Samoa) M a u i był śmiertelny. A l e w przekazach z w i e l u i n n y c h w y s p M a u i wstępuje do nieba, d o k r a i n y podziemnej albo po p r o s t u znika . 46 47 i8 49 Podsumowując można stwierdzić, że M a u i jest człowiekiem posiada­ jącym cechy nadnaturalne. N a d l u d z k i e siły są w y n i k i e m jego dyspozycji wewnętrznych, pomnożonych n i e k i e d y dzięki pomocy bóstw. M a u i doko­ n u j e niezwykłych czynów dzięki t e m u , że s k u p i a w sobie mana o t a k i m natężeniu, j a k żaden pospolity człowiek. A l e jego możliwości są o g r a n i ­ czone, pozostaje człowiekiem. A b y sprawdzić, czy postać Maui'ego odpowiada k r y t e r i u m pierwszemu, t j . czy jest o n dawcą k u l t u r y , należy przeanalizować choćby szkicowo jego czyny. Spośród naj powszechniej p r z y p i s y w a n y c h M a u i ' e m u czynów bezpo­ średnio związane z przyniesieniem k u l t u r y jest zdobycie ognia i przeka­ zanie go l u d z i o m (ściślej — nauczenie umiejętności u z y s k i w a n i a ognia przez pocieranie 2 kawałków drewna, choć n i e zawsze jest t o sprecyzo- 4 5 G . G r e y , Polynesian Mythology, L o n d o n 1855, s. 18, 19; Standard Dictionary..., 's. 693. W e d ł u g Pettazzoniego j e s t to c e c h a b o s k a , najczęściej p r z y p i s y w a n a n a j w y ż ­ s z e m u bóstwu: R . P e t t a z z o n i , Wszechwiedza bogów, W a r s z a w a 1967, s. 317-318. 4 6 op. cit., v o l . I , s. 110, 168; L e s s a , op. cit., s. 291. 4 7 Williamson, 4 8 H a w a j s k i p r z y d o m e k ku-pua o z n a c z a „posiadający mana". 49 w . W . G i l l , Myths and Songs pom the South Pacific, L o n d o n 1876, s. 74; W i l l i a m s o n , op. cit, v o l . I , s. 3 5 ; R . T . A i t к e n, Ethnology of Tubuai, B . P. B i ­ shop M u s e u m b u l l . 70, H o n o l u l u 1930, s. 103; E . W. G i f f o r d , Tongan Myths and Tales, B . P. B i s h o p M u s e u m b u l l . 8, H o n o l u l u 1924, s. 11. �176 DANUTA PENKALA wane). Z reguły bohater zdobywa ogień od swego przodka — boga ognia, w p o d z i e m n y m świecie, dzięki zastosowaniu szeregu f o r t e l i . M i t o zdoby­ ciu ognia n i e występuje jedynie na wyspach T u a m o t u , Rotuma, Uvea i Futuna . Inne m i t y związane z przekazaniem przez Maui'ego p e w n y c h dóbr k u l t u r o w y c h l u d z i o m n i e są t a k rozpowszechnione i rozbudowane j a k powyższy. N i e m n i e j , n i e m a l n a każdej w y s p i e p r z y p i s y w a n e są M a u i ' e m u jakieś czyny d a w c y dóbr k u l t u r o w y c h . Najczęściej jest t o wprowadzenie u p r a w y niektórych roślin, zaakcentowane zwłaszcza w m i t a c h z Samoa i Tonga. M a u i przekazał też l u d z i o m i n n e umiejętności oraz narzędzia. Według m i t u z Rarotonga przekazał o n l u d z i o m sztukę tatuowania. W y ­ nalazł cenne przyrządy: włócznię z zadziorami, specjalny więcierz n a węgorze, i n s t r u m e n t n a w i g a c y j n y . Niektóre czyny pośrednio wiążą się z w p r o w a d z e n i e m k u l t u r y : n p . umieszczenie n a niebie p e w n y c h gwiazd, w g których orientowano się w żegludze, a także zwolnienie biegu słońca czy podniesienie nieba. A l e c z y n y t e ściślej i bezpośrednio łączą się z po­ stacią transformera. 5 0 51 Należy jeszcze wspomnieć o p e w n y c h m i t a c h z T u b u a i i T a h i t i , mówią­ cych, że M a u i był w i e l k i m kapłanem, budującym n a poszczególnych wyspach marae, c z y l i świątynie. W m i t a c h t a h i t y j s k i c h M a u i określony jest j a k o pierwszy kapłan w i e l k i c h bogów, który ustanowił rytuały i wzniósł pierwszą świątynię { w Opoa n a H a v a i ' i t j . Raiatea). Był p r o r o ­ k i e m , wędrującym od w y s p y d o wyspy, budującym świątynie i zakładają­ c y m stan kapłański. Z m i t u w y n i k a jednak, że nie był t o M a u i - t i ' i t i ' i — bohater k u l t u r o w y , który dokonał t y p o w y c h d l a Maui'ego czynów, ale jego najstarszy b r a t M a u i - m u a . M a u i - m u a może być u z n a n y za bohatera k u l t u r o w e g o (choć o znaczeniu l o k a l n y m ) . 52 I n n e spośród czynów Maui'ego, najczęściej o p i s y w a n y c h w m i t a c h , t o przede w s z y s t k i m t y p o w e dokonania transformera, będące n i e k i e d y j e d n o ­ cześnie przedsięwzięciami demiurga. Powszechnie przypisuje się M a u i ' e m u wyłowienie wysp, podniesienie nieba, regulowanie b i e g u słońca. M i t y o t y c h czynach bohatera są bardzo rozbudowane. W szeregu mitów M a u i dokonuje i n n y c h czynów, będących uzupełnieniem stworzenia kosmosu: 5 0 L e s s a, op. cit., s. 375. M a u i ofiarował l u d z i o m rośliny u p r a w n e według mitów z S a m o a , T u a m o t u ( W i l l i a m s o n , op. cit, v o l . И, s. 156-157, 178), T o n g a ( G i f f o r d , op. cit., s. 18), umiejętność t a t u o w a n i a — w w e r s j i z R a r o t o n g a ( W i l l i a m s o n , op. cit., vol. I I , s. 169), włócznię z z a d z i o r a m i i i n n e narzędzia (Standard Dictionary..., hasło: M a u i , nie p o d a n o skąd pochodzi t e n p r z e k a z ) . 5 1 T . H e n r y , Ancient Tahiti, B . P. B i s h o p M u s e u m s. 429-431, 408-409; A i t к e n, op. cit, s. 103. 5 2 b u l l . 48, H o n o l u l u 1928, �BOHATER KULTUROWY 177 np. umieszczenia n a niebie niektórych gwiazd, s c h w y t a n i a nieprzyjaznych l u d z i o m wiatrów . D o dobroczynnych dzieł z zakresu czynów transformera należy też unicestwienie gnębiących l u d z i potworów. Opowiadania o t a k i c h czynach Maui'ego s p o t y k a m y na wyspach Tonga, n i e są one jednak szczególnie rozpowszechnione w P o l i n e z j i . Opisywaną w niektórych m i t a c h próbę zdobycia przez Maui'ego nieśmiertelności można uznać za c z y n transfor­ mera zmierzający d o zmiany porządku świata. Wersja t a k a występuje na T u a m o t u ; M a u i próbuje w niej uzyskać d l a l u d z i nieśmiertelność, któ­ rej pozbawił i c h T i k i . Ponosi jednak klęskę — podobnie j a k w m i c i e m a o r y j s k i m . A l e w g tego ostatniego^ przekazu do czasów Maui'ego n i e było śmierci. Ginąc w e wnętrzu bogini, M a u i zapoczątkował śmierć n a z i e m i . A więc w t y m w y p a d k u nie pełni on r o l i dobroczyńcy, usiłującego zdo­ być d l a l u d z i wieczne życie . 53 54 5S Czas, w którym M a u i dokonuje s w y c h czynów N a podstawie mitów można wnioskować, że dzieła Maui'ego miały miejsce już po s t w o r z e n i u z i e m i i l u d z i , choć przed ostateczną stabilizacją świata. M a t k a Maui'ego l u b jego ojciec — względnie oboje — są ludźmi, żyją n a ziemi. M a u i m a z reguły starszych braci. N i e jest więc p i e r w s z y m człowiekiem. A l e z a n i m M a u i dokonał s w y c h czynów, świat nie wyglądał tak, j a k dziś. D n i były krótkie, bo słońce bardzo szybko i nieregularnie przesuwało się po horyzoncie. Niebo było t a k nisko, że ludzie m u s i e l i pełzać. Ludzie n i e u m i e l i uzyskiwać ognia i j e d l i pożywienie surowe, n i e znali w i e l u narzędzi, technik, roślin u p r a w n y c h . Właśnie M a u i , obok i n ­ n y c h postaci m i t y c z n y c h , przeobraża świat, ulepsza go, dopełniając dzieła stworzenia. Wprowadza też pewne dobra k u l t u r o w e . A więc czas, w któ­ r y m M a u i działa, można uznać za okres m i t y c z n y , przed ostatecznym uporządkowaniem świata. M a u i jako przechera W postaci Maui'ego wyraźnie zaakcentowane są cechy przechery. N a Nowej Z e l a n d i i z w a n y jest o n „Mauim od tysiąca sztuczek". Z t y m i właściwościami łączy się powszechnie przypisywana M a u i ' e m u umiejęt­ ność przeobrażania się (służąca d o k o n y w a n i u r o z m a i t y c h sztuczek). Szereg tricków Maui'ego występuje w micie o zdobyciu ognia. Przebiegłość G i l i , op. cit., s. 74; E . i Р. В e a g 1 e h o 1 e, Ethnology of Pukapuka, В. P. B i ­ s h o p M u s e u m b u l l . 150, H o n o l u l u 1938, s. 349; W i l l i a m s o n , op. cit., vol. I, s. 145-146. 5 3 я "Williamson, op. cit., vol. I, s. 210, vol. I I , s. 144; G r e y , 57-58. 5 5 G r e y , op. cit., s. 54-58. 12 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I X , z. 1 op. cit., s. 54, �178 DANUTA PENKALA i s p r y t pozwala bohaterowi skutecznie dokonać także i n n y c h dzieł: n p . schwytania słońca, wyłowienia w y s p . Niektóre t r i c k i Maui'ego n i e wiążą się z jego głównymi czynami. Samodzielnie n p . występuje złośliwa sztuczka — a mianowicie przemie­ nienie w psa szwagra bohatera —- I r a w a r u . M a u i m a więc niezwykłe zamiłowanie d o psot i sztuczek, jest przebiegły, b y w a złośliwy, zazdrosny, mściwy, l u b i chełpić się swą siłą. Łączy w swej naturze cechy dobroczyn­ nego bohatera k u l t u r o w e g o z właściwościami przechery. Jest to wewnętrz­ na dwoistość t e j postaci. 56 5 7 A l e w m i t a c h dostrzegalny jest też d r u g i t y p d u a l i z m u , choć n i e w f o r ­ mie całkowicie rozwiniętej. Jest o n w i d o c z n y w antagonizmie między M a u i m — bohaterem k u l t u r o w y m , podejmującym w i e l k i e przedsięwzięcia dla dobra ludzkości, a jego braćmi, którzy w większości mitów przeszka­ dzają m u w t y c h wysiłkach, sprawiając, że n i e zawsze są one w pełni skuteczne. T e n antagonizm przejawia się przede w s z y s t k i m p r z y o k a z j i wyławiania wysp, czynu, którego M a u i dokonuje z reguły w asyście b r a c i . Wrogość między braćmi widoczna jest szczególnie w m i c i e m a o r y j s k i m . W. Lessa pisze, że antagonizm między M a u i m i jego starszymi braćmi wyraża k o n t r a s t między mądrością i głupotą, c z y n i e n i e m dobra i czynie­ n i e m z ł a . A l e t e n d u a l i z m n i e występuje aż t a k ostro, b o przecież s a m M a u i także posiada cechy złośliwego oszusta. Poza t y m w niektórych opowiadaniach bracia współpracują p r z y wyławianiu wysp, a w m i t a c h m a o r y j s k i c h — bracia, którzy przeszkadzali M a u i ' e m u p r z y t e j czynności, pomagają m u w s c h w y t a n i u słońca. 58 Dostrzegamy więc jednoczesne występowanie połączonych cech boha­ tera k u l t u r o w e g o i przechery w osobie Maui'ego oraz — choć n i e w j a ­ skrawej f o r m i e — opozycji: M a u i — jego bracia. Jak w y n i k a z powyższego omówienia, M a u i , p o p u l a r n y bohater p o l i ­ nezyjskich mitów, spełnia wyróżnione uprzednio w a r u n k i , co pozwala określić go m i a n e m bohatera k u l t u r o w e g o . N i e m n i e j n i e można pominąć f a k t u , że w postaci tej cechy transformera, częściowo demiurga, zdają się nieraz przeważać n a d właściwościami bohatera k u l t u r o w e g o sensu stricto. Działając i j a k o bohater k u l t u r o w y , i jako transformer, M a u i jest zarazem przecherą. B. I N N E P O S T A C I W M I T O L O G I I P O L I N E Z Y J S K I E J , DOKONUJĄCE CZYNÓW T Y P O W Y C H D L A B O H A T E R A K U L T U R O W E G O Charakterystyczne czyny bohatera k u l t u r o w e g o są przypisywane w m i ­ tach polinezyjskich najrozmaitszym postaciom. 5 6 Przegląd tricków M a u i ' e g o : L e s s a , op. cit., s. 106, 113-114, 326-330. 5 7 W p r z e k a z i e m a o r y j s k i m , G r e y , op. cit., s. 150-151. 5 8 L e s s a , op. cit., s. 82. �BOHATER KULTUROWY 179 Często są t o bogowie: zarówno główne bóstwa, powszechnie znane w Polinezji, j a k i bóstwa drugorzędne i lokalne. Czasem w postaci jakiegoś m i t u , noszącej imię znanego boga, rozpoznajemy cechy bohatera m i t y c z ­ nego, którego m i a n e m boga n i e da się określić. Prawdopodobnie są t o postaci odrębnego pochodzenia — wodzowie, którzy, uważani za p o t o m ­ ków bogów, p r z y j m o w a l i często' i c h imiona. P e w n e postaci mitów, spełniające wyróżnione uprzednio w a r u n k i , moż­ na nazwać herosami k u l t u r o w y m i , ale przeważnie są t o bohaterowie l o k a l n i , n i e z n a n i poza daną wyspą czy archipelagiem albo j e d y n i e t a m pełniący takie funkcje. Często dokonują o n i t y l k o pojedynczych czynów charakterystycznych d l a d a w c y k u l t u r y . Nierzadko imię takiego bohatera jest p o p r o s t u podstawiane w m i t a c h w miejsce Maui'ego. Czasem dana postać towarzyszy M a u i ' e m u i pomaga m u w jego przedsięwzięciach. W p e w n y c h w y p a d k a c h widoczne jest przemieszanie postaci, i c h i m i o n a bywają t r a k t o w a n e zamiennie. W niektórych opowiadaniach o l o k a l n y m bohaterze n i e mówi się, iż przyniósł o n jakieś dobra k u l t u r o w e ludzkości, lecz że nauczył p e w n y c h umiejętności l u d z i z i n n e j w y s p y i sprowadził n i e znane i m rośliny u p r a w ­ ne. Są to raczej bohaterowie legendarni, nie posiadający z reguły n a d ­ przyrodzonych sił i n i e działający w okresie m i t y c z n y m . Czas działalności danej postaci t r u d n o n i e j e d n o k r o t n i e określić j a k o niewątpliwie m i t y c z n y czy legendarny, t j . „historyczny". P e w n e czyny związane z wprowadze­ n i e m k u l t u r y , zwłaszcza n i e dotyczące elementarnych j e j podstaw, mogą odnosić się d o okresu późniejszego, już p o stabilizacji świata i u t w o r z e n i u głównych zrębów k u l t u r y . Dlatego t a k przydatne dla oznaczenia okresu j a k o „mitycznego" są cechy transformera u danej postaci. Spośród głównych bóstw polinezyjskich czyny właściwe bohaterowi k u l t u r o w e m u przypisuje się przede w s z y s t k i m bogu Tangaroa, który w g niektórych przekazów dał l u d z i o m pewne g a t u n k i roślin u p r a w n y c h , pierwszą sieć, wprowadził (w m i c i e samoańskim) umiejętność b u d o w y łodzi i domów. Bóg Tane — j a k głosi m i t m a o r y j s k i — przyniósł l u d z i o m świętą wiedzę i święty ogień z nieba. Rongo* w N o w e j Z e l a n d i i i n a Hawajach (znany t a m j a k o Lono) jest bogiem i ojcem roślin u p r a w n y c h . Uważany jest też za przodka i nauczyciela kapłanów zajmujących się lecznictwem . Siostra i żona L o n o — L a k a była założycielką H u l a , i n s t y t u c j i związanej z rytuałem płodności. B o g u T u przypisuje się w micie m a o r y j s k i m w y n a ­ lezienie sideł, sieci oraz kija-kopaczki . 59 60 61 5 9 6 0 6 1 G i l i , op. cit., в. 14. H a n d y , op. cit., s, 110-111, 113. G г e у, op. cit., s. 11. �180 DANUTA PENKALA Tak więc wszyscy najważniejsi bogowie polinezyjscy uważani są za dawców p e w n y c h dóbr k u l t u r o w y c h . H i n a (Sina, Ina) jest postacią znaną w całej Polinezji. W m i c i e z Rarotonga H i n a — b o g i n i zeszła z nieba, b y nauczyć mieszkanki ziemi w y p l a ­ tania m a t i bicia tapy. A l e H i n a działa też j a k o śmiertelniczka. Z epizodem jej podróży n a wyspę, n a której żył j e j przyszły mąż — T i n i r a u , łączy się często wprowadzenie przez Hinę tatuażu. H i n a jest związana z n a r o d z i ­ n a m i dzieci: w o p o w i a d a n i u m a r k i z y j s k i m uczy k o b i e t y rodzić, w micie z T u b u a i zabija ludożerczym ę zjadającą nowo narodzone dzieci . W m i ­ t o l o g i i maoryjskiej H i n e t e i w a i w a jest opiekunką narodzin, nauczycielką s z t u k i t k a n i a i i n n y c h kobiecych umiejętności, ustanowicielką kobiecych f u n k c j i społecznych i r y t u a l n y c h . Johansen nazywa ją bohaterką k u l t u r o ­ wą k o b i e t . W t y c h spośród o m a w i a n y c h przypadków, w których H i n a w p r o w a d z a pewne dobra k u l t u r o w e j a k o kobieta o zdolnościach n a d p r z y ­ rodzonych, ale n i e bogini, można uznać ją za bohaterkę kulturową. 62 6 3 O r o — bóg w o j n y z T a h i t i , jest p a t r o n e m b r a c t w a A r i o i . Synowie jego i ziemskiej k o b i e t y albo on sam są założycielami tego stowarzyszenia. H a n d y uważa, że o d p o w i e d n i k i e m O r o jest K o r o znany z Mangaia . A l e j a k w y n i k a z m i t u , K o r o jest raczej półbogiem a n i e bogiem, m i t y c z n y m nauczycielem p e w n y c h tańców . Można więc uznać go za lokalnego boha­ tera k u l t u r o w e g o . Postaciami podobnego t y p u są: F a i , który w g jednej z w e r s j i m a r k i zyjskich zdobył ogień i nauczył l u d z i gotowania żywności, V e e t i n i z M a n ­ gaia, który wprowadził ceremonię eva odprawianą n a cześć zmarłych . W h a k a t a u w g niektórych opowiadań m a o r y j s k i c h wprowadził instytucję zemsty w r a z z o d p o w i e d n i m i zaklęciami zapewniającymi j e j powodzenie. A p a k u r a nauczyła l u d z i s z t u k i opłakiwania zmarłych i dała w s w y m lamencie n a d zmarłym wzorzec podżegania do zemsty. T u r a w g niektó­ r y c h w e r s j i ustanowił rytuał związany z urodzeniem d z i e c k a . 64 65 66 67 Postaci te są znane t y l k o lokalnie, przypisuje się i m ustanowienie pojedynczych i n s t y t u c j i czy zwyczajów. Często b r a k u j e wystarczająco p e w n y c h danych, że działały one w okresie m i t y c z n y m . Przykładem bohatera mitycznego o n a d l u d z k i c h cechach, ale n i e będą­ cego bohaterem k u l t u r o w y m , jest T a w h a k i — postać bardzo popularna op. cit., s. 118; G i l l , op. c i t . , s. 90-95; A i t к e n, op. cit., s. 104-105. 6 2 Handy, 6 3 J . P . J o h a n s e n , The Maori and his Religion in its Non-Ritualistic Aspects, K e b e n h a v n 1954, s. 228. op. cit., s. 110, 308. 6 4 Handy, 6 6 G i l l , op. cit., s. 100-104. 6 6 E . S. C . H a n d y, Marquesan 1930, s. 103-104; H a n d y , 6 7 Legends, Polynesian..., B . P. B i s h o p M u s e u m b u l l . 69, H o n o l u l u s. 260-262. J o h a n s e n , op. cit., s. 155-156, 159-160. �BOHATER 181 KULTUROWY w Polinezji. Posiada o n niezwykłe siły i dokonuje czynów przekraczają­ c y c h możliwości zwykłego śmiertelnika. A l e jedynie w sporadycznych w y p a d k a c h przypisuje m u się wprowadzenie i n s t y t u c j i zemsty, co pozwo­ liłoby go uznać za bohatera k u l t u r o w e g o . Inną, szeroką znaną w P o l i n e z j i postać i m i e n i e m Rata, należy uznać raczej za bohatera legendarnego — podróżnika i odkrywcę. Według legendy z A i t u t a k i był t o wódz żyjący n a Rarotonga, słynny żeglarz odkrywający n o w e lądy. Rata b u d u j e łódź p r z y pomocy ptaków i duchów lasu. A l e t y l k o niektóre przekazy maoryjskie mówią, że była t o pierwsza łódź n a z i e m i . W t r a d y c j i p e w n y c h p l e m i o n m a o r y j s k i c h Rata jest ustanowicielem z w y c z a j u k r w a w e j zemsty. A więc, sporadycznie, Rata wprowadza pojedyncze dobra k u l t u r o w e . 68 6 9 Należy wspomnieć, że wiele postaci bohaterów, zarówno' m i t y c z n y c h j a k i legendarnych, posiada cechy przechery. Wiele cech tego" t y p u posia­ dają T a w h a k i , T i k i , K o r o . Można stwierdzić, że poza M a u i m j e d y n i e H i n a występuje w r o l i b o h a t e r k i k u l t u r o w e j , znanej z mitów n a w i e l u wyspach polinezyjskich. Oprócz t y c h p o p u l a r n y c h postaci s p o t y k a m y p e w n y c h l o k a l n y c h bohate­ rów k u l t u r o w y c h . Często niektóre c z y n y d a w c y k u l t u r y p r z y p i s y w a n e są bogom, których j e d n a k n i e można określać m i a n e m „bohaterów k u l t u ­ rowych". C. P R O B L E M H I S T O R Y C Z N O S C I B O H A T E R A MITÓW P O L I N E Z Y J S K I C H KULTUROWEGO Imię Maui'ego s p o t y k a m y często w genealogiach polinezyjskich (zwła­ szcza r o d z i n arystokratycznych). Także i m i o n a l o k a l n y c h bohaterów k u l ­ t u r o w y c h występują w miejscowych lineażach. A l e n i e dowodzi t o h i s t o ryczności t y c h postaci. Genealogie są przecież swoistą odmianą m i t u e w o ­ lucyjnego, rozpoczynają się często od i m i o n najwyższych bogów. Postacią, którą możemy uznać za bohatera k u l t u r o w e g o , i co d o której znajdujemy pewne dane wskazujące n a rzeczywiste j e j istnienie, jest M a u i — kapłan w przekazach z T a h i t i i T u b u a i . Mógł t o być istotnie kapłan — p r o r o k , wędrujący z w y s p y n a wyspę, zakładający świątynie i rozpowszechniający k u l t w i e l k i c h bogów. Prawdopodobne jest, że roz­ przestrzeniał o n k u l t boga w o j n y Oro, bo istnieje świadectwo, że pierwsze marae zbudował w Opoa n a wyspie Raiatea, t j . w p i e r w o t n y m ośrodku k u l t u Oro. N i e m n i e j , n i e m a pewności, że t r a d y c j a uczyniła jednego, konkretnego kapłana w i e l k i m M a u i m — p r o r o k i e m . Nawet, g d y b y t a k było, n i e można b y ustalić czasu jego działalności, bo czyny jego są r z u ­ towane w mityczną przeszłość. 68 6 9 s. 175. Tamże, s. 159-160; G r e y , op. c i t , s. 59-64. G i l l , op. cit., s. 142-145; G r e y , op. cit, s. 111-114; J o h a r i s e n , op. cit., �182 DANUTA PENKALA S p o t y k a m y opowiadania t y p u legendarnego, w których przybysz z i n ­ nej w y s p y wprowadza p e w n e dobra k u l t u r o w e . Możliwe, że n i e k i e d y czyny t a k i e j postaci p r o j e k t o w a n e były w epokę mityczną i wówczas w przekazach jest m o w a o bohaterze k u l t u r o w y m , który ofiarował l u d z ­ kości jakieś d a r y . N i e można wykluczyć prawdopodobieństwa, że w p e w ­ n y c h p r z y p a d k a c h czyniono bohaterem k u l t u r o w y m jednego z p i e r w s z y c h ludzi, którzy wylądowali n a danej wyspie. N a przykład t r a d y c j a z Uvea mówi, że p i e r w s z y m i ludźmi, którzy p r z y b y l i n a tę wyspę, b y l i d w a j bracia a l b o ojciec i s y n o i m i o n a c h Maui-atalanga i M a u i - k i s i k i s i . O n i też b y l i protoplastami ludności w y s p Tonga . Wydaje sę jednak, że w opisa­ n y m wyżej p r z y p a d k u (i i n n y c h tego rodzaju), m i t y c z n y c h bohaterów stawiano po p r o s t u n a początku genealogii r o d z i n a r y s t o k r a t y c z n y c h i od t y c h postaci w y w o d z o n o pochodzenie populacji w y s p y , „dorabiając" opo­ w i a d a n i a o n i c h j a k o o p i e r w s z y c h przybyszach. 70 D. ZRÓŻNICOWANIE G E O G R A F I C Z N E MITÓW O B O H A T E R Z E K U L T U R O W Y M Należy zbadać, j a k i e c z y n n i k i mogły wpłynąć n a zróżnicowanie postaci, którym przypisuje się c z y n y bohatera k u l t u r o w e g o n a r o z m a i t y c h w y s p a c h Polinezji. W j a k i e j mierze jest t o w y n i k i e m ogólnych koncepcji kosmogon i c z n y c h i teologicznych, a w j a k i m stopniu wpływów z insiych obszarów kulturowych? Ponieważ zdobycie ognia jest powszechnie przypisywane M a u i ' e m u , a inne c z y n y z zakresu w p r o w a d z e n i a k u l t u r y są dokonywane przez bardzo różne postaci, należy wziąć p o d uwagę także czyny transformera — te, które s p o t y k a m y n i e m a l n a w s z y s t k i c h w y s p a c h (prześledzenie t y c h m o ­ tywów p o z w o l i wysnuć pewniejsze w n i o s k i co do> czynników zróżnico­ wania). W zachodniej części obszaru polinezyjskiego znaczną rolę j a k o dawca k u l t u r y i transformer, dokonujący niektórych czynów-, p r z y p i s y w a n y c h z w y k l e M a u i ' e m u , o d g r y w a Tangaroa, który jest n a t y m terenie najważ­ niejszym z bogów, stwórcą. Jedna z w e r s j i z Samoa, przypisująca bogu Tangaroa u t w o r z e n i e w y s p z rzuconego z nieba kamienia, w k o m p o n o w a n a jest w m i t kosmogoniczny. Wersję o p o w s t a n i u w y s p ze zrzuconego z n i e ­ ba t w o r z y w a znajdujemy t y l k o w zachodniej Polinezji. Według W . Lessa jest ona r e z u l t a t e m wpływów melanezyjskich i m i k r o n e z y j s k i c h . W e wschodniej części Polinezji, gdzie występuje cała „rodzina" bogów, widoczna jest też większa rozmaitość postaci dokonujących czynów boha­ tera k u l t u r o w e g o . I t a k n p . roślin u p r a w n y c h dostarczają Tangaroa (w m i c i e z Mangaia), H i n a (na T u a m o t u ) , M a u i (Nowa Zelandia). H i n i e , j a k już wspomniano, przypisuje się wprowadzenie w i e l u umiejętności 71 7 0 E . G . B u r r o w s , Ethnology 1937, s. 18. 7 1 L e s s a , op. cit., s. 286. of Uvea, В. P. B i s h o p M u s e u m b u l l . 138, H o n o l u l u �BOHATER 183 KULTUROWY i f u n k c j i kobiecych. N a Wyspach T o w a r z y s t w a bóg-stwórca Tangaroa n i e o d g r y w a specjalnej r o l i d a w c y k u l t u r y czy transformera. Popularną p o ­ stacią n a Wyspach T o w a r z y s t w a i Wyspach Cooka jest R u — t o w a r z y ­ szący M a u i ' e m u l u b zastępujący go p r z y podniesieniu nieba. N a H a w a ­ j a c h niektórych dzieł bohatera k u l t u r o w e g o d o k o n u j e bóg Lono> (Rongo), ale n i e zastępuje Maui'ego w jego czynach. Dzieło zdobycia d l a l u d z i ognia jest powszechnie przypisywane M a u i ' e m u , który dokonuje go z w y k l e w g jednego w z o r u . Różnice dostrze­ g a m y w regionach p e r y f e r y j n y c h . N a N o w e j Z e l a n d i i M a u i t y l k o pośred­ n i o przyczynia się d o przekazania l u d z i o m ognia. N a Hawajach natomiast M a u i dokonuje swego c z y n u w zupełnie i n n y sposób, a m i a n o w i c i e uczy się uzyskiwać ogień przez pocieranie kawałków d r e w n a o d ptaka aloe, któ­ rego schwytał w g wskazówek m a t k i . A l e , wyjąwszy sporadyczną wersję z Markizów, t y l k o w g m i t u z w y s p T o k e l a u ogień z d o b y w a L u (Ru), a n i e M a u i . A r c h i p e l a g T o k e l a u można uznać za r e g i o n przejściowy między zachodnią i wschodnią Polinezją. L u dokonuje t u w i e l u czynów p r z y p i s y ­ w a n y c h z w y k l e M a u i ' e m u . Bardzo charakterystyczne jest też występo­ wanie obok siebie mitów o M a u i m (pochodzących ze wschodniej Polinezji) oraz o T i k i t i k i (wywodzących się z Samoa, gdzie T i k i t i k i jest odpowied­ n i k i e m Maui'ego). 72 73 Podsumowując, można stwierdzić, że dane z mitów pozwalają dość wyraźnie wyodrębnić zachodnio- i wschodniopolinezyjski obszar k u l t u ­ r o w y . W części zachodniej n a p i e r w s z y p l a n w y b i j a się znaczna r o l a boga Tangaroa. We wschodniej — rozmaite bóstwa dokonują różnych czynów bohaterskich. A l e postać Maui'ego występuje w całej Polinezji (z wyjąt­ k i e m W y s p Ellice). N a zróżnicowanie mitów o czynach bohaterskich w d u ­ żym s t o p n i u wpływają szersze koncepcje, zwłaszcza kosmogoniczne, czyny transformera b o w i e m i d e m i u r g a bywają częścią m i t u kosmogonicznego i w t e d y p r z y p i s y w a n e są bogom. W części zachodniej obszaru polinezyjskiego dostrzegalne są wyraźne w p ł y w y m i k r o n e z y j s k i e i melanezyjskie. III. R O L A MITÓW O B O H A T E R Z E K U L T U R O W Y M W ŻYCIU POLINEZYJCZYKÓW (Z P O D K R E Ś L E N I E M F U N K C J I R Y T U A L N Y C H ) Po przeprowadzeniu analizy formalnej postaci bohatera k u l t u r o w e g o mitów polinezyjskich należy zastanowić się n a d f u n k c j a m i , j a k i e pełnią m i t y o bohaterze k u l t u r o w y m . P r o b l e m t e n omówiony zostanie w r a m a c h 7 2 F r a z e r, op. cit., s. 87-88. 7 3 Powiązanie L u z M a u i m G. M a c g r e g o r , Ethnology H o n o l u l u 1937, s. 16-17. wywodzi of Tokelau się w e d ł u g Islands, В. Macgregora z Wysp P. B i s h o p M u s e u m Cooka. b u l l . 146, �184 DANUTA PENKALA trzech, w y d z i e l o n y c h schematycznie d l a celów analizy, g r u p zagadnień: nadawanie znaczenia, uświęcanie środowiska, przedmiotów i prac; p o ­ wiązania r e l i g i j n e ; niektóre funkcje społeczne mitów o bohaterze k u l ­ turowym . 74 A. NADAWANIE ZNACZENIA, UŚWIĘCANIE ŚRODOWISKA, PRZEDMIOTÓW I PRAC D l a Polinezyjczyków wszystko to, co i c h otacza — cała n a t u r a , j a k i to, co n a z y w a m y i c h kulturą, m a swoje praźródło w w y p a d k a c h m i t y c z n y c h oraz — w znacznie m n i e j s z y m w p r a w d z i e s t o p n i u — legendarnych. D o ustanowienia porządku kosmicznego, cech k r a j o b r a z u i t p . w dużej mierze przyczynił się bohater k u l t u r o w y w s w y c h dziełach transformera oraz „przy o k a z j i " p e w n y c h czynów z zakresu wprowadzenia k u l t u r y . Z czynami bohatera t u b y l c y wiążą rozmaite elementy krajobrazu, n p . za hak Maui'ego, którym bohater wyłowił wyspy, uważany jest p e w i e n d a ­ leko wysunięty w morze przylądek nowozelandzki, podobnie j a k i góra H i k o - R a n g i n a Wyspie Północnej. Górzystość tejże w y s p y jest s k u t k i e m nieposłuszeństwa b r a c i Maui'ego, którzy zaczęli kroić wyspę wyłowioną w postaci r y b y , przed o d p r a w i e n i e m koniecznego rytuału. W y s p y M a n i h i k i i Rakahanga były wyłowione w całości, rozdzieliły się w s k u t e k s i l ­ nego stąpnięcia Maui'ego podczas jego w a l k i z I k u — r y b a k i e m z R a r o tonga . 7S Również charakterystyczne cechy niektórych zwierząt są efektem dzia­ łań bohatera: n p . czarne czy czerwone p l a m y na u p i e r z e n i u p e w n y c h ga­ tunków ptaków miały powstać w s k u t e k uderzenia p t a k a przez Maui'ego rozpalonym patykiem . Z podanych przykładów widać, że elementy środowiska naturalnego nie są d l a krajowców czymś p r z y p a d k o w y m . Są śladami, pozostałościami działań bohaterów czy bogów i jako t a k i e uzyskują znaczenie. Szczególną wartość mają też pewne p r z e d m i o t y uważane za narzędzia, którymi bóg albo bohater dokonywał s w y c h czynów. Są t o cenne skarby, obdarzone wielką mana, która zasila grupę mającą d a n y przedmiot w posiadaniu. N a przykład n a wyspach Tonga przechowywano h a k Maui'ego, którym bohater wyłowił w y s p y . Haczyk Maui'ego p r z e c h o w y w a l i też mieszkańcy Markizów i Wysp H a w a j s k i c h . Udział w w y p a d k a c h m i t y c z n y c h nadaje rzeczy znamię świętości. S k a r b t a k i b y w a używany w sytuacjach r y t u a l ­ n y c h . W życiu codziennym natomiast używa się głównie skarbów p o przodkach legendarnych, mających m n i e j mana, m n i e j cennych, ale za t o n i e t a k niebezpiecznych. Zastosowanie takiej rzeczy zapewnia skutecz76 77 74 75 F u n k c j e r y t u a l n e zostaną omówione w p u n k c i e d r u g i m . L e s s a , op. cit., s. 311; G r e y , op. cit., s. 45; G i l l , op. cit., s. 73-74. G i l l , op. cit., s. 67-68; В e a g l e h o l e , op. cit., s. 97. 76 N a przykład 7 7 J o h a n s e n , op. cit., s. 100-106; L e s s a , op. cit., s. 311-312. �BOHATER 185 KULTUROWY ność działania . S k a r b a m i są też dobra k u l t u r o w e , n p . tatuaż, tańce. A t y c h umiejętności uczy często bohater k u l t u r o w y . O d niego pochodzą rzemiosła, umiejętności gospodarcze. W swej działalności n a t y m p o l u człowiek powtarza gesty nauczyciela danej czynności, bez odchyleń od wzoru. Dokładne, w i e r n e jego odtwarzanie jest w a r u n k i e m skuteczności. N a przykład n a Mangaia p r z y d o b y w a n i u ognia n i e t y l k o powtarzano gesty, ale śpiewano też specjalną pieśń-zaklęcie, które uzyskał M a u i od boga ognia . T y l k o połączenie czynności manualnej i zaklęcia zapewniło efektywność działania. 78 79 Można zatem stwierdzić, że cechy środowiska naturalnego, a także umiejętności, zwyczaje, sposoby zachowania są d l a tubylców zdetermino­ wane przez w y p a d k i mityczne. B . P O W I Ą Z A N I A R E L I G I J N E (A Z W Ł A S Z C Z A R Y T U A L N E ) О CZYNACH BOHATERA KULTUROWEGO MITÓW Należy t u zwrócić uwagę n a p r o b l e m k u l t u : czy bohater k u l t u r o w y b y w a czczony, czy składa m u się ofiary, w z y w a w m o d l i t w a c h ? Generalnie można odpowiedzieć, że bohater k u l t u r o w y n i e jest p r z e d m i o t e m k u l t u . Imię Maui'ego sporadycznie występuje w m o d l i t w a c h . H i n a jest czasem obiektem k u l t u j a k o p a t r o n k a kobiecej działalności, ale w t y m w y p a d k u prezentuje się raczej j a k o b o g i n i . N i e m n i e j , m i t y o bohaterze k u l t u r o w y m są opowieściami s a k r a l n y m i , choć n i e k i e d y bywają zdegradowane d o r o l i opowiadań r o z r y w k o w y c h . Niektóre f r a g m e n t y mitów mogą być opowia­ dane bez specjalnych r e s t r y k c j i , natomiast i n n e — o większym natężeniu sakralności — t y l k o z uwzględnieniem wymagań t a b u . Ewentualne p o ­ wiązanie z rytuałem podnosiło niewątpliwie świętość m i t u . Niektóre m i t y przekazują precedens obowiązującego tabu. Przykła­ d e m może być maoryjskie opowiadanie o M a u i m , w którym bohater k u l ­ t u r o w y zamienia swego szwagra I r a w a r u w psa (od którego pochodzą wszystkie psy). Ponieważ kobieta była żoną pierwszego psa, w p e w n y c h plemionach maoryjskićh k o b i e t o m n i e w o l n o jeść psiego mięsa . I n n y m i t m a o r y j s k i — o nieudanej próbie zniszczenia H i n e - n u i - t e - p o przez Maui'ego — wskazuje n a zgubne konsekwencje błędu w r e c y t a c j i r y t u a l ­ n y c h słów. 80 Wiele mitów o czynach bohatera k u l t u r o w e g o i i n n y c h postaci d o k o ­ nujących tego t y p u dzieł posiada powiązania z rytuałami. Relacje między m i t e m a obrzędem mogą mieć r o z m a i t y charakter. Oto k i l k a i c h typów: 1. „Prywatny", p r o s t y r y t — zaklęcie czy rodzaj magicznej m o d l i t w y , której każdy może użyć w potrzebie — b y w a powtórzeniem zaklęcia za­ stosowanego po raz pierwszy przez bohatera k u l t u r o w e g o . N a przykład 7 8 J o h a n s e n , 7 9 Gili, 8 0 J o h a n s e n , op. cit., s. 104-105. op. cit., s. 207. op. cit, s. 207. i �186 DANUTA PENKALA dokonując zemsty, w y p o w i a d a się zaklęcie, którego użył W h a k a t a u — pierwszy mściciel. 2. W skład bardziej rozbudowanego rytuału mogą wchodzić takie wła­ śnie słowa obrzędowe użyte p o r a z pierwszy przez bohatera k u l t u r o w e g o . Jedno zaklęcie może być zastosowane w najrozmaitszych obrzędach. N a przykład części karakia ( r y t u a l n y c h słów) użytego przez Maui'ego p r z y wyławianiu W y s p y Północnej wchodzą w skład różnych rytuałów p l e m i o n m a o r y j s k i c h . Mogą t o być obrzędy proste albo skomplikowane, j a k n p . r y ­ tuał tuapana o d p r a w i a n y d l a ułatwienia n a r o d z i n dziecka . Zaklęcie, któ­ re już kiedyś zapewniło powodzenie, i teraz, n a w e t w odmiennej s y t u a c j i , ma wywrzeć analogiczny wpływ. 81 3. Rytuał może być po p r o s t u dokładnym o d t w o r z e n i e m słów i gestów bohatera k u l t u r o w e g o , który odprawił go p o r a z pierwszy (względnie — postępowaniem w g wskazówek bohatera, który nauczył ludzi, j a k odpra­ wiać r y t ) . Przykładem mogą być maoryjskie obrzędy u s u w a n i a t a b u z n o ­ w o narodzonego dziecka, z nowego d o m u czy łodzi, odprawiane przez k o ­ bietę zwaną ruahine. K o b i e t a t a reprezentuje H i n e t e i w a i w a — pierwszą, mityczną ruahine, ustanowieielkę tej f u n k c j i r y t u a l n e j . 82 4. Rytuał może być powtórzeniem w sposób obrzędowy jakiegoś dzia­ łania bohatera, które n i e jest w p r o w a d z e n i e m przez niego r y t u . W skład obrzędu może wchodzić recytacja m i t u o t y m czynie bohatera. N a p r z y ­ kład w rytuałach m a r k i z y j s k i c h o d p r a w i a n y c h dla uświęcenia nowego d o m u czy łodzi kapłan r e c y t u j e pieśni odwołujące się do b u d o w y i c h p r o t o t y p u . A więc podkreśla się, że aktualnie w y k o n a n a praca jest t y l k o zbudowaniem n a n o w o pierwszej, p r o t o t y p o w e j łodzi czy d o m u . Po­ dobne rytuały s p o t y k a m y w całej Polinezji. 8 3 Cały kompleks rytuałów m a o r y j s k i c h odtwarza rozdzielenie Nieba i Z i e m i (Rangi i Papa) przez Tane. Przyczyną szerokiego zastosowania tego m i t u jest fakt. że rozdzielenie t o było jednocześnie stworzeniem ge­ neralnego' d u a l i z m u : Niebo — Zie m ia = Dzień — Noc = Życie — Śmierć. Według i n t e r p r e t a c j i J . P. Johansena odtworzeniem c z y n u Tane jest r y ­ tuał wznoszenia p a l i w tuahu — świętym miejscu Maorysów. Tane p o d ­ parł niebo p a l a m i , ale n a j p i e r w odepchnął j e stojąc n a głowie. A więc zarówno kapłan, który wznosi p a l , j a k i sam p a l — reprezentują boga Tane. Podniesienie nieba może być też odtworzone w sposób obrzędowy poprzez odgraniczenie (ogrodzenie palami) świętego obszaru (tuahu), który reprezentuje niebo. Jest tO' r y t u a l n a separacja Nieba i Z i e m i , D n i a i Nocy, J . P. s. 33-34. 8 1 8 2 8 S Johansen, Studies in Maori J o h a n s e n , The Maori..., s, 226-228. H a n d y , Polynesian..., s. 292-295. Rites and Myths, K o b e n h a v n 1958, �BOHATER 187 KULTUROWY Życia i Śmierci, sacrum i profanum. Takie oddzielenie m a też miejsce w i n n y c h obrzędach, n p . oczyszczenia l u d z i , którzy zostali w jakiś sposób skalani, zagrożeni sferą śmierci. Podczas r y t u kapłan wznosi p a l — p rz e d ­ stawia on p a l boga Tane użyty do podparcia nieba. W t e n sposób odizolow u j e się ze strefy życia to, co było jego skalaniem przez pierwiastek śmierci . „Pal T a n e " pełni ważną funkcję również w w i e l u i n n y c h r y t u a ­ łach. Jego r o l a przejawia się najjaśniej w r y c i e r o z w o d u : separacja R a n g i i Papa dokonana przez Tane jest archetypem r o z w o d u . 84 Specjalną pozycję wśród kompleksów r y t u a l n y c h Maorysów zajmuje bogaty rytuał związany z uprawą słodkiego ziemniaka — k u m a r a . Po­ szczególne stadia p r a c i towarzyszące i m r y t y są odtworzeniem obrzędo­ w y m wypadków m i t y c z n y c h . W jednej z w e r s j i m i t u o u z y s k a n i u kumara Rongomaui ukradł b u l w y z nieba i zapłodnił n i m i swą żonę P a n i - t i n a k u , która urodziła potem kumara w wodzie M o n a a r i k i . W karakia używanych podczas sadzenia kumara pole reprezentuje P a n i zapłodnioną przez Rongo. Kosz ze świętymi kumara zapładnia święte pole. Kapłan, który niesie kosz, to Rongo. W t e n sposób celebrowany jest s a k r a l n y związek między kapłanem a w y d z i e l o n y m , uświęconym kawałkiem pola (czyli między R o n ­ go i P a n i ) . Podczas t a k i c h obrzędów kapłan wciela się w mityczną postać i a k t u a l i z u j e w y p a d k i mityczne. 8 5 8 6 5. T y p , który charakteryzuje luźniejsze powiązanie między obrzędem a m i t e m : słowa r y t u a l n e mogą t y l k o wspominać o jakimś czynie bohatera kulturowego. A l e i t o odniesienie może służyć i d e n t y f i k o w a n i u danego działania z o w y m p i e r w s z y m dokonaniem. C. N I E K T Ó R E F U N K C J E S P O Ł E C Z N E M I T Ó W О B O H A T E R Z E ORAZ I N N Y C H P O S T A C I A C H DOKONUJĄCYCH T E G O T Y P U KULTUROWYM CZYNÓW 8 7 W m i t a c h odnajdujemy w z o r y zachowań społecznych, modele osobo­ wości społecznej, i n s t y t u c j i . W n i c h znajdują swe odbicie elementy ukła­ d u społecznego. A l e d l a tubylców właśnie w y p a d k i m i t y c z n e są d e t e r m i ­ n a n t a m i sposobów zachowań, systemu wartości. Spośród wartości najistotniejszych d l a społeczności m a o r y j s k i c h można wymienić: pokrewieństwo, honor — nierozłącznie związany z życiem, maia — t j . odwagę i zdolność odnoszenia zwycięstw. Ważność więzi pokrewieństwa wyraża się m . i n . w h o n o r o w a n i u przod­ ków — tupuna. W micie, gdy Rata ściął d r z e w o bez odpowiedniego rytuału, 8 4 J o h a n s e n , Studies..., s. 87-91, 26-31. Obszerną analizę tego k o m p l e k s u rytuałów p r z e p r o w a d z a dies..., s. 112-188. Tamże, s. 145-149. 8 5 Johansen, Stu­ 86 Przykłady, które przytoczę, pochodzą p r a w i e wyłącznie z o b s z a r u N o w e j l a n d i i (z p o w o d u b r a k u materiału z i n n y c h terenów). 8 7 Ze­ �188 DANUTA PENKALA d u c h y lasu przypominały m u , że drzewo to jest jego tupuna . A l e M a u i dopuszcza się n i e k i e d y bezkarnie znieważenia swego przodka, n p . przez zrobienie z jego szczęki haczyka na r y b y . Być może mana Maui'ego c h r o n i go w t y m w y p a d k u przed karą. Zabicie członka g r u p y i każda obelga m u s i być pomszczona, jest b o ­ w i e m skalaniem h o n o r u a zarazem życia, umniejszeniem mana. Wzorzec zemsty ustanowił Whakatau. A l e w w y p a d k u , g d y znieważającym jest k r e w n y , zemsta n i e może być dokonana w zwyczajny sposób. Wyjściem z t a k i e j sytuacji, j a k wskazują m i t y , jest ucieczka z g r u p y krewniaczej l u b samobójstwo (czasem zemstę przeprowadza się w sposób pośredni). Na przykład Pani ucieka ze w s t y d u , zaskoczona przez Maui'ego podczas rodzenia kumara . 88 89 Wzór postępowania kobiety, która straciła męża, odnajdujemy w czy­ nie H i n y . G d y M a u i zamienił j e j męża w psa, rzuciła się do morza. Johansen pisze, że samobójstwa wdów były n i e m a l instytucją n a północy Nowej Zelandii. Przyczyną takiego k r o k u było osłabienie życia, mana żony przez śmierć m ę ż a . Rehabilitacja jest koniecznością d l a Maorysa. Dopełnia ją radość z o d ­ zyskania honoru, n a wzór radości A p a k u r y , która cieszyła się, że śmierć jej syna została pomszczona. M i t o W h a k a t a u kończy się frazą: „śmierć została pomszczona", która występuje j a k o morał w i e l u opowiadań oraz j a k o powiedzenie używane w życiu, także w f o r m i e : „zniewaga została pomszczona" . Osłabieniem życia jest też aroha, t j . uczucie, tęsknota. G d y Maorys n i e może przed nią uciec, znajduje d l a niej ujście w śpiewie i l a m e n ­ cie — tangi, według w z o r u danego przez Tane, który śpiewał pierwszą pieśń aroha . W micie śmierć Maui'ego jest przykładem aitua — nieuniknionego l o ­ su. W życiu używa się powiedzenia: „aitua siedzi w tobie s k r y c i e " , mając na myśli przeznaczenie, n a które człowiek n i e m a w p ł y w u . Maia jest człowiek dokonujący w i e l k i c h czynów, mający d a r zwycię­ żania. Cechą tą p o w i n n i odznaczać się w o j o w n i c y , a zwłaszcza wódz m u s i być тага. Takie postaci, j a k M a u i , T a w h a k i są wzorem odwagi, powodze­ nia, skutecznego działania . Natomiast modelem kobiecej osobowości społecznej, różnej p o d pe­ w n y m i względami o d męskiej, jest H i n e t e i w a i w a . Ustanowiła ona kobiece 90 91 92 93 94 8 8 89 9 0 91 92 98 94 J o h a n s e n , The Maori..., s, 148-149. Tamże, s. 44-48, 54-55; J o h a n s e n , Studies..., J o h a n s e n , The Maori..., Tamże, s. 57-58. Tamże, s. 249-252. Tamże, s. 134-135, 138-139. Tamże, s. 130-131. s. 57-58. s. 120. �BOHATER KULTUROWY 189 funkcje społeczne. W micie H i n e t e i w a i w a odszukała i zdobyła swego męża T i n i r a u ( m o t y w t e n powtarza się w m i t a c h z całej Polinezji). Kobieta, zgodnie z t y m wzorem, gra wiodącą rolę w zabiegach erotycznych. Jej zachowanie jest zdeterminowane k u l t u r o w o . A l e d l a t u b y l c a jest t o część n a t u r y kobiecej . M i t y o bohaterze k u l t u r o w y m przekazują w z o r y niektórych i n s t y t u c j i społecznych oraz p e w n y c h z i n s t y t u c j o n a l i z o w a n y c h zachowań, t a k i c h j a k d o k o n y w a n i e zemsty, przeprowadzanie rozwodu. Poprzez odtwarzanie działań postaci m i t y c z n y c h następuje a k t u a l i z o ­ wanie wypadków m i t y c z n y c h . Johansen pisze: „kiedykolwiek w y w i e r a n a jest n a k i m k o l w i e k zemsta, W h a k a t a u d o k o n u j e n a n o w o swego c z y n u p o d postacią mściciela" . T o utożsamienie jest gwarancją skuteczności ze­ msty. W y p a d k i mityczne mają d l a tubylców miejsce a k t u a l n i e w każdej sy­ tuacji, która jest i c h odtworzeniem. U m a o r y j s k i c h p l e m i o n M a t a t u a uży­ w a się powiedzenia: „ T y stałeś się M a u i m " , pozdrawiając człowieka, któ­ r y był b l i s k i śmierci i wyzdrowiał. M a t o związek z tamtejszą wersją m i t u 0 M a u i m , w której p i e r w s z y zamach H i n e - n u i - t e - p o n a życie Maui'ego był n i e u d a n y . Osoba, w której życiu powtarzają się mityczne zdarzenia, jest utożsamiana z bohaterem, który brał w n i c h udział. Czynić dobrze — t o postępować w g w z o r u , j a k i m są działania przod­ ków. T e n wspólny wzór integruje grupę. Podnosi jednocześnie znaczenie żyjących przodków — najstarszych w grupie, których należy poważać 1 naśladować. T o z k o l e i przyczynia się d o stałości, niezmienności wzorów zachowań, stabilności k u l t u r y . Tikanga oznacza dla Maorysów tradycję. N i e m n i e j , wprowadzenie n p . jakiegoś w y n a l a z k u , n i e jest niemożliwe. W p e w n y m micie m a o r y j s k i m Rata j a k o p i e r w s z y zbudował łódź, choć ludzie powiedzieli: „ T o nie jest t i k a n g a " . A zatem — c z y n y dokonywane przez bohatera k u l t u r o w e g o w okresie m i t y c z n y m mogą wyznaczać w z o r y zachowań społecznych, system w a r ­ tości, cechy osobowości społecznej jego potomków. Z d r u g i e j s t r o n y —• członkowie g r u p y aktualizują czyny bohatera, powtarzając je, p r z y c z y m sami wcielają się w niego. A l e n i e można twierdzić, że wszelkie czyny bohatera, wszystkie jego zachowania są w z o r c o w y m i . N a przykład postać Maui'ego j a k o kompleks w s z y s t k i c h jego cech i działań n i e może być uważana za ideał społeczny. M a u i postępuje często inaczej, niż oczekuje się tego od członków g r u p y , 95 96 97 9 S 99 95 Tamże, s. 230-231. 96 Tamże, s. 159. 97 Tamże, s. 162-163. 9 8 A l e d l a u z a s a d n i e n i a n o w y c h zwyczajów c z y i n s t y t u c j i t w o r z y się n o w e m i t y nadające i m sankcję dawnośei. 9 9 J o h a n s e n , The Maori..., s. 174-176, �190 DANUTA PENKALA n i e respektuje zakazów, znieważa przodków, choć szereg jego cech sta­ n o w i wzór d o naśladowania. N i e można wykluczyć możliwości, że f r a g m e n t y mitów, n p . o M a u i m , zwłaszcza te, które mówią o jego czynach jako przechery, są opowiadane raczej d l a r o z r y w k i . Johansen stwierdza, że chociaż f r a g m e n t y m i t u maoryjskiego o wyłowieniu W y s p y Północnej przez Maui'ego posiadają r y t u a l ­ ne odniesienia, t o j e d n a k m i t t e n n i e należy do właściwej, świętej części t r a d y c j i , opowiadany jest głównie d l a r o z r y w k i ° . Przykładem może być też opisane przez Te Rangi H i r o a „widowisko historyczne" z Rakahanga, którego część stanowi odtworzenie wypadków z m i t u o wyłowieniu w y s p przez Maui'ego. Jest t o rodzaj s z t u k i z podziałem n a role, odgrywanej d l a zabawienia w i d z ó w . Być może f u n k c j a „rozrywkowa" jest w y n i k i e m degradacji niegdyś świętego m i t u . 1 0 1 0 ł Otrzymanego na podstawie analizy mitów p oline z yjs k ic h obrazu postaci bohatera k u l t u r o w e g o n i e można uznać za u n i w e r s a l n y model. N a obszasze Polinezji n i e m a szczególnego zróżnicowania postaci bohaterów k u l ­ t u r o w y c h . N a pierwszy p l a n w y b i j a się M a u i — heros znany z mitów całej Polinezji. W postaci t e j , obok niewątpliwych właściwości bohatera k u l t u r o w e g o , dominują cechy transformera. M a u i jest zarazem przecherą. Jednakże n i e można zakładać, że właśnie t a k a k o n f i g u r a c j a cech postaci bohatera kulturowego, jest powszechna. Z tego względu wskazane byłoby przeprowadzenie analizy porównawczej. Owocne mogłoby być porównanie z materiałem z t e r e n u A m e r y k i Północnej, gdzie s p o t y k a m y bardzo zróż­ nicowane w z o r y postaci bohatera k u l t u r o w e g o . Ponieważ r a m y artykułu nie pozwalają n a przedstawienie analizy dowodowej, ograniczę się t u j e ­ d y n i e d o zaprezentowania ogólnych wniosków, będących r e z u l t a t e m wstępnych badań porównawczych . 102 Bohater k u l t u r o w y m i t o l o g i i p l e m i o n indiańskich A m e r y k i Północnej działa w epoce m i t y c z n e j , ale (inaczej niż w m i t a c h polinezyjskich) n i e jest to okres j e d y n i e przed ostatecznym ukształtowaniem i uporządko­ w a n i e m świata, lecz również przed p o j a w i e n i e m się l u d z i . W y n i k a t o z koncepcji kosmogonicznych występujących w m i t o l o g i a c h n i e m a l w s z y ­ s t k i c h p l e m i o n indiańskich A m e r y k i Północnej, a m i a n o w i c i e — w y o b r a 1 0 0 J o h a n s e n , Studies..., 1 0 1 Te R a n g i Hiroa, s. 32-33. Ethnology oj Manihiki and Rakahanga, B . P. Bishop M u s e u m b u l l . 99 H o n o l u l u 1932, s. 200-202. 1 0 2 A u t o r k a podjęła b a d a n i a porównawcze, które znajdują się n a r a z i e n a etapie wstępnym. W n i o s k i w y s n u t o n a p o d s t a w i e a n a l i z y następujących p o z y c j i : V a n D e u r ­ sen, Der Heilbringer; l a n d , N o r t h American son, The Encyclopaedia wenthal, Die Religion Handbook Indian of American Mythology, of Myths & Legends der Ostalgonkin; Indians North of Mexico; С. B u r - L o n d o n 1965; H . S . R o b i n s o n , K . W i l ­ of All Standard Nations, Dictionary logy a n d L e g e n d , v o l . I , N e w Y o r k 1949, v o l . I I , N e w Y o r k 1950. L o n d o n 1962; L o e of Folklore, Mytho­ �BOHATER KULTUROWY 191 żeń o m i t y c z n y m w i e k u poprzedzającym pojawienie się l u d z i . W epoce tej żyły szczególne istoty (ang. man-beings) — p r o t o t y p y roślin, zwierząt, l u d z i zamieszkujących obecnie ziemię. Bohater k u l t u r o w y odgrywa w m i ­ tach bardzo często rolę d e m i u r g a tworzącego ziemię. Jest również trans­ formerem doprowadzającym świat d o obecnego stanu. W szeregu mitów przypisuje m u się rolę stwórcy człowieka, dla którego przygotował świat. A więc bohater k u l t u r o w y jest j e d n y m z man-beings — istot czasu m i ­ tycznego. Stąd też najczęściej występuje w postaci zwierzęcej, ale działa j a k człowiek. 1 Bohater k u l t u r o w y m i t o l o g i i I n d i a n A m e r y k i Północnej m a bardzo często dwoisty charakter — dobroczyńcy i przechery zarazem. K o m b i n a ­ cję tę s p o t y k a m y w w i e l u przypadkach, a k o j a r z y się ona przede wszyst­ k i m z bohaterami k u l t u r o w y m i , którzy występują w postaci zwierzęcej (choć także bohater o kształtach l u d z k i c h może być przecherą). Popularne są postaci t y p o w e g o przechery, który n i e k i e d y działa jednocześnie j a k o transformer, a t y l k o w n i e w i e l k i m zakresie występuje w r o l i bohatera k u l t u r o w e g o . S p o t y k a m y ież bohaterów k u l t u r o w y c h bez cech przechery; często t a k a postać posiada złośliwego antagonistę. Transformer i demiurg może n i e mieć cech bohatera k u l t u r o w e g o i przechery. Można stwierdzić, że w mitologiach I n d i a n północnoamerykańskich występują znacznie bardziej różnorodne kombinacje cech bohatera k u l ­ turowego, transformera i d e m i u r g a oraz przechery niż w m i t o l o g i i p o l i ­ nezyjskiej . W postaci Mauiego cechy t e występowały w zespoleniu. Jedynie l o ­ k a l n i e napotykaliśmy postaci bohaterów k u l t u r o w y c h bez cech transfor­ mera i przechery. Natomiast w m i t a c h I n d i a n A m e r y k i Północnej o d n a j ­ d u j e m y zarówno bohatera k u l t u r o w e g o w „czystej postaci", j a k i trans­ formera i d e m i u r g a bez cech bohatera k u l t u r o w e g o oraz przecherę par excellence w t y p o w y c h trickster-tales. A n a l i z a u p r a w o m o c n i a zatem wyróżnienie cech transformera, demiur­ ga i trickstera j a k o t y c h , które n i e są nierozdzielnie związane z postacią bohatera k u l t u r o w e g o . N i e m n i e j , właściwości te są bardzo często p r z y p i ­ sywane omawianej postaci. J a k w y n i k a z powyższych rozważań, nie moż­ na jednak opierając się n a pojedynczych przykładach wysnuwać w n i o ­ sków uniwersalistycznych. Należy rozpatrywać poszczególne p r z y p a d k i n a t l e szerszych koncepcji mitologicznych, a n a w e t całego k o n t e k s t u k u l t u ­ rowego, a następnie przeprowadzać możliwie dogłębną analizę porównaw­ czą, która być może pozwoli wyprowadzić pewniejsze w n i o s k i , także co do czynników wpływających n a t a k w i e l k i e zróżnicowanie k o n f i g u r a c j i cech bohatera k u l t u r o w e g o i i n n y c h i m towarzyszących. Katedra Etnografii U A M M a r c h l e w s k i e g o 126 61-874 Poznań � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/08bd751a166020579c2168f2eacf3673.pdf 780b7344d07160ddbc68207d589e0830 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:849 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:781 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1, s.193-196 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia P o l s k a " , t. X I X z. 1 SPRAWOZDANIE Z PRAC EKSPEDYCJI MONGOLSKIEJ ZAKŁADU IHKM ETNOGRAFII P A N W R O K U 1973 P r o w a d z o n e w 1973 r. p r a c e e k s p e d y c j i mongolskiej Zakładu E t n o g r a f i i I H K M P A N były kontynuacją d o t y c h c z a s o w y c h studiów n a d przeobrażeniami t r a d y c y j n e j k u l t u r y k o c z o w n i c z e j w w a r u n k a c h rozwijającego się państwa socjalistycznego. S k o n c e n t r o w a n o się n a t e m a t y c e społecznej s y t u a c j i młodych p a s t e r z y ; z a g a d n i e n i e to s t a n o w i od 1971 r. płaszczyznę wspólnej p r a c y M o n g o l s k i e j A k a d e m i i N a u k i P A N , a p o d s t a w o w e założenia badań były p r z e d s t a w i a n e w k o l e j n y c h sprawozdaniach z prac ekspedycji . 1 T e g o r o c z n e b a d a n i a trwały 6 t y g o d n i w l i p c u i s i e r p n i u i objęły somony O l d z i j t i Erdene-dałaj w a j m a k u środkowogobijskim. T e r e n y t e położone około 200 k m n a południe o d U ł a n B a t o r stanowią strefę przejściową pomiędzy t z w . p a s e m e h a n g a j s k i m a półpustynnymi r e j o n a m i G o b i . A j m a k środkowogóbijski należy do przecięt­ n y c h p o d względem p o z i o m u gospodarki a j m a k ó w M R L . Podstawą gospodarki j e s t h o d o w l a wielbłądów, e k s t e n s y w n a z u w a g i n a n i e d o b o r y p a s z o w e i r z a d k i e z a l u d ­ nienie. Ukształtowana w t y c h t r u d n y c h w a r u n k a c h k u l t u r a j e s t z pewnością s k r o m ­ n i e j s z a niż n a o b s z a r a c h północnych Mongolii, a l e też w p e w n y c h a s p e k t a c h j e s t od n i e j b a r d z i e j z a c h o w a w c z a . P r z y b a d a n i u mongolskiej t r a d y c j i n i e może j e d n a k stanowić źródła d l a o r z e k a n i a o k u l t u r z e d a w n e j M o n g o l i i ze względu n a s p e c y ­ ficzną odrębność. W d z i e d z i n i e społecznej w a r t o c h y b a zasygnalizować i s t n i e n i e z j a w i s k a n a z w a n e g o p r z e z n a s u m o w n i e „gobijskim m a t r i a r c h a t e m " . W y r a ż a się o n o w dominującej r o l i kobiety w g o s p o d a r s t w i e i r o d z i n i e (kobieta w y k o n u j e t u t e n a w e t n a j t r u d n i e j s z e i n a j b a r d z i e j męskie zajęcia, j a k ujeżdżanie k o n i i w i e l b ł ą d ó w ) . P o z y c j a męża — który może być wręcz o k r e s o w y m p r z y b y s z e m w j u r c i e — j e s t niestała, w związku z c z y m n a G o b i u ż y w a się m a t r y l i n e a r n e g o s y s t e m u pokrewień­ s t w a . S y t u a c j a t a w p ł y w a n a u t r z y m y w a n i e się o d m i e n n e g o niż w północnej M o n ­ golii s y s t e m u t r a n s m i s j i treści k u l t u r y t r a d y c y j n e j i innego p o z i o m u znajomości tej t r a d y c j i . W b a d a n i a c h wyraziło się t o w prawidłowości, zgodnie z którą k o b i e t y były n i e r z a d k o l e p s z y m i i n f o r m a t o r a m i niż mężczyźni. W y d a j e się n a w e t , że c i o s t a t n i n a ogół gorzej z n a l i problematykę j u r t y i g o s p o d a r s t w a d o m o w e g o niż mężczyźni z i n n y c h regionów. W interesującej n a s s y t u a c j i młodego p o k o l e n i a okoliczność t a p r z e j a w i a się s t o s u n k o w o n i e z n a c z n y m i t e n d e n c j a m i m i g r a c y j n y m i . O d d a l e n i e o d U ł a n B a t o r , b r a k i n n y c h rozwiniętych ośrodków m i e j s k i c h , p r z y z w y c z a j e n i e do P a t r z : J . S. W a s i l e w s k i , Mongolia 1971. Nowa faza badań polskiej ekspe­ dycji etnograficznej, „Etnografia P o l s k a " , t. 17: 1972, z. 2; S. S z y n k i e w i c z , Z badań Zakładu Etnografii IHKM PAN nad kulturą i społeczeństwem Mongolii w roku 1971, „Etnografia P o l s k a " , t. 18: 1974, z. 1; t e n ż e , O badaniach nad spo­ łeczeństwem mongolskim prowadzonych przez Zakład Etnografii w 1972 г., „ K w a r ­ t a l n i k H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j " , r o c z n i k X X I , 1973, z. 3. 1 13 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I X , z. 1 �194 KRONIKA t r a d y c y j n e g o b y t o w a n i a , które — może właśnie dlatego, że przebiega w ciężkich w a r u n k a c h — jest d l a w i e l u młodych mieszkańców G o b i jedyną dopuszczalną formą egzystencji — w s z y s t k i e te c z y n n i k i powodują, że znajomość m i a s t a i a k c e p t a c j a m i e j s k i e g o t r y b u życia są n i e w i e l k i e , a d e k l a r a c j e n a t e m a t p o r z u c e n i a p r a c y w p a ­ s t e r s t w i e n a r z e c z zajęć m i e j s k i c h s p o r a d y c z n e . Materiałów n a t e n t e m a t dostarczyły o d p o w i e d z i n a p y t a n i a k w e s t i o n a r i u s z a , który z n i e w i e l k i m i m o d y f i k a c j a m i w y k o r z y ­ s t y w a n y j e s t o d 1971 r. W t y m r o k u z r e a l i z o w a n o 30 a n k i e t dotyczących w a r u n k ó w b y t o w y c h , p r a c y z a w o d o w e j i a s p i r a c j i młodych p a s t e r z y . J e s t to l i c z b a pokaźna, wziąwszy pod u w a g ę trudności d o t a r c i a do n i c h (młodzież przeważnie poza domem, w sezonie l e t n i m o d d e l e g o w a n a n a a k c j e sianokosów). Duże r o z p r o s z e n i e ludności (odległość między poszczególnymi g r u p a m i j u r t sięgała w s o m o n i e O l d z i j t n i e r z a d k o kilkadziesiąt kilometrów) utrudniało p r o w a d z e n i e badań i odbiło się n a i c h r e p r e ­ zentatywności, d a w a ł o j e d n a k materiał s p e c y f i c z n y , uzupełniający d o t y c h c z a s z e b r a n e i n f o r m a c j e . W y d a j e się zresztą, że w w a r u n k a c h m o n g o l s k i c h n i e może być m o w y 0 z a c h o w a n i u w y m o g ó w badań s t a t y s t y c z n y c h w postaci d o b o r u próby r e p r e z e n ­ t a c y j n e j . Można c o najwyżej dążyć d o osiągnięcia proporcjonalności w doborze informatorów, zwłaszcza ze względu n a i c h płeć i w i e k . Oprócz a n k i e t n a t e m a t s y t u a c j i z a w o d o w e j młodzieży z e b r a n o p o n a d 40 w y ­ w i a d ó w dotyczących znajomości t r a d y c j i , w t y m 30 z młodymi p a s t e r z a m i , pozostałe zaś j a k o w y w i a d y k o n t r o l n e ze s t a r c a m i . Umożliwią o n e odpowiedź n a pytanie, j a k postępuje między g e n e r a c y j n y p r z e k a z k u l t u r o w y i j a k w obrębie d z i e d z i c t w a treści t r a d y c y j n y c h p r z e k a z y w a n e są poszczególne e l e m e n t y , zwłaszcza znajomość e t y k i e t y 1 f o r m współżycia z g r u p ą rodzinną i lokalną. Niżej podpisany realizował również b a d a n i a n a d kategorią p r z e s t r z e n i w k u l ­ turze mongolskiej. Przyniosły o n e w s u m i e około 20 w y w i a d ó w n a t e m a t o r g a n i z a c j i p r z e s t r z e n n e j j u r t y , o b o z o w i s k a , k o c z o w i s k , s y m b o l i k i p r z e s t r z e n n e j , wartościowania stron świata itp. Częściowym p o d s u m o w a n i e m jest o p u b l i k o w a n a w n i n i e j s z y m tomie p r z e s t r z e n n a a n a l i z a j u r t y , n i e b a w e m p r z e d s t a w i o n e z o s t a n i e o p r a c o w a n i e następ­ nych sfer przestrzeni. Z e b r a n y w ciągu t r z e c h k o l e j n y c h w y j a z d ó w materiał — w s u m i e p o n a d 100 w y w i a d ó w — dotyczący młodych p a s t e r z y w y m a g a j e s z c z e n a p e w n o uzupełnień; n i e prowadziliśmy d o t y c h c z a s badań a n i w północnej Mongolii w t e r e n a c h tajgi, a n i n a z a c h o d z i e w ś r ó d różnorodnych g r u p e t n i c z n y c h zamieszkujących góry Ałtaju. B a ­ d a n i a będą z a t e m k o n t y n u o w a n e , a s t r o n a m o n g o l s k a z a m i e r z a wprowadzić do n i c h grupę s a m o d z i e l n y c h badaczy, realizujących w t e r e n i e wspólny k w e s t i o n a r i u s z . S z k o ­ l e n i e t a k i e j g r u p y rozpoczęliśmy już w t r a k c i e e k s p e d y c j i , p r z y g o t o w y w a n y j e s t też s p e c j a l n y instruktaż. Dzięki zwiększeniu l i c z b y badających można będzie osiągnąć granicę istotności próby i poprawić j e j reprezentatywność, t a k trudną do osiągnięcia w w a r u n k a c h stepu. Z e b r a n y d o t y c h c z a s materiał posłużył n a m do sporządzenia wstępnego r a p o r t u d l a w ł a d z M o n g o l s k i e j A k a d e m i i N a u k , w którym przedstawiliśmy p o d s u m o w a n i e d o t y c h c z a s o w y c h w y n i k ó w badań. Znalazły się t a m zarówno c h a r a k ­ t e r y s t y k a s y t u a c j i społecznej, w a r u n k ó w b y t o w y c h , k w a l i f i k a c j i z a w o d o w y c h i a s p i ­ r a c j i młodego p o k o l e n i a , j a k i p e w n e sugestie kroków, których podjęcie w y d a j e się niezbędne d l a u r e g u l o w a n i a procesów a d a p t a c j i młodzieży do z a w o d u pasterza. S p r a w o z d a n i e to zostało b a r d z o pozytjnwnie przyjęte p r z e z stronę mongolską; będzie o n o n i e b a w e m p r z e d s t a w i o n e w rozszerzonej postaci n a łamach „Etnografii P o l s k i " . J e s t to p i e r w s z y k r o k w k i e r u n k u wdrożenia rezultatów badań e k s p e d y c j i w p r a k t y c e społecznej M o n g o l s k i e j R e p u b l i k i L u d o w e j . Jerzy Sławomir Wasilewski �195 KRONIKA W Y S T A W A RZEŹBY W D R E W N I E P L E M I E N I A M A K O N D E E T N O G R A F I C Z N Y M W Z A G R Z E B I U , 1973 W MUZEUM O b o k e k s p o z y c j i ukazującej chorwacką kulturę tradycyjną w z a g r z e b s k i m m u ­ z e u m e t n o g r a f i c z n y m są również p r e z e n t o w a n e k u l t u r y pozaeuropejskie. E k s p o n a t y znajdujące się w d z i a l e : V a n e v r o p s k e Kulturę pochodzą p r z e d e w s z y s t k i m z d a r o ­ w i z n podróżników, m i s j o n a r z y , artystów i i n ­ n y c h osób, które odwiedzały różne k r a j e i t a m wchodziły w p o s i a d a n i e zabytków k u l _ turowych. Z b i o r y afrykańskie zawdzięcza m u z e u m przede w s z y s t k i m Dragutinowi Lermanowi z miejscowości Pożega, który był u c z e s t n i ­ k i e m e k s p e d y c j i S t a n l e y ' a , a następnie (w o k r e s i e 1882-1896) zarządcą w s c h o d n i e j części K o n g a . Również b r a c i a M i r k o i S t e v o S t e l j a n o w i e z K a r l o v c a , pozostający w l a t a c h 18"89-1901 w służbie M e n d i k a I I w E t i o p i i , w i s t o ­ t n y sposób p r z y c z y n i l i się do wzbogacenia kolekcji afrykanistycznej. T a tradycja z prze­ łomu ubiegłego i obecnego s t u l e c i a j e s t k o n ­ t y n u o w a n a również i d z i s i a j . W i e l u Jugosław i a n przebywających z a granicą k o l e k c j o n u ­ j e z a b y t k i s z t u k i , które następnie po p o w r o ­ cie do k r a j u e k s p o n u j e w s a l a c h m u z e a l n y c h . Przebywające służbowo w T a n z a n i i m a ł ­ żeństwo V a n d a i B r a n i s l a v Vukovič z B e l ­ g r a d u skierowało s w o j e z a i n t e r e s o w a n i a k o ­ l e k c j o n e r s k i e n a sztukę p l e m i e n i a M a k o n d e , p r z e d e w s z y s t k i m n a rzeźbę w d r z e w i e . Z e ­ b r a n e p r z e z n i c h z a b y t k i pochodzą z terenów, które plemię to z a j m u j e w c h w i l i obecnej, to j e s t z Południowej T a n z a n i i o r a z północ­ nego M o z a m b i k u ( p r o w i n c j a C a b o Delgado). AFRIKA S w o j e z b i o r y małżeństwo V u k o v i c z a ­ prezentowało s z e r s z e m u ogółowi n a w y s t a ­ w i e , która została z o r g a n i z o w a n a w M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m w Z a g r z e b i u i odbywała się w d n i a c h : 20 września — 10 października 1973 r. N a w y s t a w i e z a p r e z e n t o w a n o 26 w y ­ •TNOGRAFSKI MUZEJ tworów sztuki Makonde z drzewa, rzeźb Z A G R E B i płaskorzeźb; większość z n i c h u m i e s z c z o n a 20.9. - 10. IO. była w 5 s z k l a n y c h gablotach. Z g r o m a d z o n e e k s p o n a t y pokazały b o g a c t w o s z t u k i M a k o n ­ de, j e j głęboki c h a r a k t e r e s t e t y c z n y , i rozległość tematyczną. W i d z miał możność z a z n a j o m i e n i a się z r e a l i z m e m i n a d r e a l i z m e m tej s z t u k i , stylizacją abstrakcyjną, antropomorfizacją i personifikacją w rzeźbie M a k o n d e . Trudno dostatecznie byłoby poznana scharakteryzować ją w k i l k u słowach, jako i dopiero od k i l k u n a s t u l a t z a i n t e r e s o w a n o D l a t e g o też poniższe krótkie u w a g i oparte zostaną n a w y p o w i e d z i r MOORAFH że n i e jest o n a się nią szerzej. właściciela zbio- �196 KRONIKA r ó w z a w a r t e j w folderze do w y s t a w y . Jego z d a n i e m rzeźby M a k o n d e , w s z y s t k i e i c h d e t a l e mają głębokie z n a c z e n i e s y m b o l i c z n e . W i ą z a n e są o n e z reguły z magią o r a z obrzędami, ceremonią zaślubin, przyjęcia młodzieńca d o społeczności dorosłych, p o ­ s z a n o w a n i e m przodków. W rzeźbach p o k a z u j e się często walkę ze złymi d u c h a m i ; również p r z e d m i o t y codziennego użytku b y w a j ą z a o p a t r z o n e w podobne m o t y w y . K a ż d a rzeźba M a k o n d e uważana może być z a u n i k a t , ponieważ d u p l i k a t y n i e zdarzają się. Pokazują o n e b o g a c t w o d u c h o w e g o życia tego l u d u i zdolności i m a g i n a c y j n e twórców — samouków, i c h m i s t r z o s t w o i zamiłowanie do rzeźbienia. I n s p i ­ r a c j a a r t y s t y c z n a j e s t b a r d z o s z e r o k a : o d f a n t a z y j n y c h t w o r ó w do s p r a w s e k s u a l ­ nych i polityki. T o co n a j b a r d z i e j r o d z i m e , a u t e n t y c z n e w rzeźbie M a k o n d e — to w y t w o r y z m o t y w a m i m i t o l o g i c z n y m i o r a z z życia d u c h o w e g o tego l u d u . M o t y w y t e mają długą tradycję, a l e w dzisiejszej rzeźbie M a k o n d e n i e b r a k i w p ł y w ó w zewnętrz­ n y c h . T a c z y s t o b a n t u s k a s z t u k a przyjęła a r a b s k i e i chrześcijańskoeuropejskie m o ­ t y w y . T a k więc w dzisiejszej rzeźbie s p o t y k a m y s y m b o l i c z n e e l e m e n t y zaczerpnięte z mitologii, a l e też figurę m a t k i , która t r z y m a d z i e c k u książkę, c z y figurę mówcy z m i k r o f o n e m , przemawiającego n a z g r o m a d z e n i u p o l i t y c z n y m . W s u m i e w y s t a w ę należy ocenić z a cenną i pożyteczną. Umożliwiła o n a z a p o z ­ n a n i e się szerszego ogółu z e s t o s u n k o w o mało poznaną sztuką l u d u M a k o n d e , a z a ­ r a z e m w y j ą t k o w o r z a d k o eksponowaną — ják i s z t u k a i n n y c h g r u p e t n i c z n y c h A f r y k i — w naszej części E u r o p y . J a k o d o d a t k o w e e l e m e n t y n a s a l i w y s t a w o w e j p o k a z a n o f r a g m e n t nogi słonia o r a z słomiany kobierzec, n a ścianach zaś u m i e s z c z o n o niezbędne t a b l i c e i n f o r m a c y j n e . Bogusław Żydok � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/22f8774cbce9cdf9afce2158e9d3a9dd.pdf 5e7e50c7b03553e06d893e1009a5a46f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1324 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1223 Title A name given to the resource Taniec jako przedmiot badań: choreologia czy antropologia tańca / ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1, s.171-194 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska, Jolanta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X I I : 1988, z. 1 PL ISSN 0071-1861 Część II JOLANTA KOWALSKA (Zakład Etnografii IHKM PAN w Warszawie) TANIEC JAKO PRZEDMIOT BADAN: CHOREOLOGIA C Z Y ANTROPOLOGIA TAŃCA Historia nauki odnotowuje w X I X w. znaczący skok w rozwoju nauk o kulturze oraz początek procesu kształtowania się szeregu dyscyplin szcze­ gółowych poświęconych badaniu zjawisk z zakresu kultury duchowej i kul­ tury artystycznej. Wówczas też przedmiotem zainteresowań, naukowych staje się taniec. Trudno byłoby wskazać na argumenty przemawiające za datowa­ niem początków historii jego badań wcześniej niż na połowę X I X stulecia. Wprawdzie przed tą umowną cezurą powstały prace liczące się w ogólnym dorobku, jak Dialog o tańcu Lukiana z Samosat (Lukian, 1951) czy Listy o tańcu i. i. Noverre (Noverre, 1760), były to jednak prace wyjątkowe tak ze względu na sam temat, jak i problemowy sposób jego ujęcia. Przy tym, jakkolwiek historia badań tańca jest krótka, nagromadziło się wokół niego sporo nieporozumień i niejasności. Zacząć należy od stwierdzenia, że same badania tańca oceniane były dwojako. Z jednej strony wiązano z nimi nadmierne nadzieje, przy czym tańcowi przypisywano rangę prasztuki, z drugiej zaś podawano w wątpliwość zasadność badań w tej dziedzinie. Podejmowane były próby opisu tańca w kategoriach czysto racjonalnych lub odrzucano je na rzecz intuicjonizmu. Niejednokrotnie taniec był raczej przedmiotem sporów toczonych z pozycji moralności czy estetyki lub obiektem reakcji emocjonalnych niż przedmiotem dociekań naukowych . Poczynając jednak od drugiej połowy X I X w. poświę­ cone mu prace dokumentują już kształtowanie się nowego kierunku ba­ dawczego. 1 W historii tańca zarazem, przed określoną jak wyżej cezurą wyznacza­ jącą początek naukowych nim zainteresowań, daje o sobie znać zaintereso­ wanie tym fenomenem kulturowym jako elementem składowym dziedzictwa kulturowego społeczeństw. Świadectwem tej postawy intelektualnej są utrwa­ lone w źródłach historycznych sądy i opinie o tańcu. Obecnie stanowią one 1 Podobnie rzecz się miała z badaniami sztuki. Porównaj: Ossowski, 1966, s. 297. �172 JOLANTA KOWALSKA niezwykle cenny dokument świadczący o roli i miejscu tańca w kulturze oraz procesu przekształceń, jakim ulegał jego obraz w świadomości ludzi . Badacz sięgający po dorobek z zakresu studiów nad tańcem dysponuje pracami z takich dziedzin wiedzy, jak muzykologia, historia kultury, religio­ znawstwo, etnografia, a nawet filozofia, psychologia i medycyna. Rysuje się tu międzydyscyplinarne rozbicie zainteresowań tańcem stanowiące ich cechę charakterystyczną. W początkowym* okresie historii badań tańca, to jest po­ czynając od p o ł o w y wieku X I X po przełom X I X i X X w., prace nad tym przedmiotem były domeną historyków, a następnie muzykologów i religio­ znawców. W chwili obecnej natomiast badacze tańca reprezentowani są prze­ de wszystkim przez etnografów i antropologów kultury. Jest to ważna zmiana, sygnalizuje bowiem różnice w sposobie pojmowa­ nia badanego zjawiska, ujawniające się w miarę rozwoju dyscyplin szcze­ gółowych. Skutkiem tego procesu jest stopniowe poszerzanie zbioru cech, ze względu na które jest ono badane. Jakkolwiek zbiór tych cech nie jest w żadnym przypadku na tyle pełny, by umożliwić badaczowi całościową cha­ rakterystykę fenomenu tańca, to jednak uwzględnienie każdej kolejnej cechy implikuje szerszy kontekst możliwych odniesień. Dlatego też przesunięcie zain­ teresowań tańcem z wymienionych dziedzin wiedzy do etnografii i antro­ pologii kulturowej ma tak duże znaczenie. Przedstawiciele tych dyscyplin widzą bowiem w tańcu przede wszystkim zjawisko kulturowe. Pojęcie to zaś jest na tyle szerokie, że mieści w sobie atrybuty „muzyczności", „historyczności", związek tańca z religią i szereg innych jego cech . Związek tańca z kulturą, wysuwany przez antropologię kulturową na plan pierwszy, jest konstatacją faktu oczywistego. Oczywistego także dla badaczy reprezentujących wszystkie wymienione wcześniej dziedziny wiedzy, co znaj­ duje odbicie w ich wypowiedziach. Podobnie rzecz się ma jeśli idzie o zwią­ zek tańca z naturą ludzką — jego wpisanie w zasób właściwych człowiekowi zachowań. Aby jednak oczywistość tego związku mogła stać się poznawczo użyteczna, konieczne było przełamanie pewnych schematów myślenia o tańcu, 2 3 4 1 Sądzę, że w badaniach tańca pominięcie czy niedocenienie tego rodzaju refleksji poz­ nawczej, pomimo wszelkich jej wad i mimo że nie nazwiemy jej naukową, odbyłoby się ze szkodą dla całości prac. Charakter informacji dostarczanych przez ten typ źródeł ogranicza zakres problematyki, w zastosowaniu do której mogą one być wykorzystywane, do zagadnień określonych przeze mnie wyżej i wymaga dużej ostrożności w stawianiu hipotez. Potrakto­ wane jednak w sposób właściwy mogą stanowić cenne źródło wiedzy na ich temat, a w wielu przypadkach są źródłem jedynym. Terminami ..etnografia" i „antropologia kulturowa" posługuję się tu w sensie (odpo­ wiednio): nauka zajmująca się opisem zjawisk kulturowych oraz nauka, przedmiotem której jest budowa zdań ogólnych na temat kultury. Znaczące jest także zainteresowanie tańcem środowisk medycznych i przedstawicieli psychologii. Dowodzi ono kształtowania się tendencji do wzbogacania opisu zjawiska doko­ nywanego w kategoriach kulturowych o opis w kategoriach biologii i psychologii. W chwili obecnej jest to jednak tendencja marginalna. 3 4 �TANIEC JAKO właściwych intelektualnemu PRZEDMIOT 173 BADAŃ nurtowi kultury europejskiej, w ramach której kształtowała się refleksja naukowa na temat tańca ze wszystkimi właściwymi 5 sobie o s o b l i w o ś c i a m i . I. K W A L I F I K A C J E A BADANIA TAŃCA 6 Europejskiej spuściźnie intelektualnej właściwy jest obraz tańca jako zja­ wiska zwalczanego całego świata lub co najmniej kontrowersyjnego. nie jest to tendencja powszechna, W kontekście kultur lecz raczej 7 wyjątkowa . W samej zresztą kulturze europejskiej mamy do czynienia z żywą obecnością tańca: w szeregu sytuacji jego obecność jest akceptowana, i to nie tylko w życiu warstw ludowych, ale także w życiu warstw elitarnych. Judith L . Hanna wysuwa przypuszczenie, że na zachodzie Europy źródłem negatywnych konotacji tańca stała się właściwa purytanizmowi postawa niechęci wobec piękna cielesnego oraz obowiązujące kanony estetyczne. Wskazuje także na 8 niski status społeczny a k t o r ó w . Przypuszczenie to budzi moje zastrzeżenia, 5 Wprowadzenie do tego zagadnienia stanowi omówienie źródeł negatywnych konotacji tańca zawarte w: K o w a l s k a , 1980. Używając tu bardzo szerokiego terminu, jakim jest „europejska spuścizna intelektualna", mam na myśli wspólny kulturom tego kręgu rdzeń idei wypracowanych w łonie kultur ba­ senu Morza Śródziemnego. Jeśli chodzi o taniec, rolę podstawową odegrały poglądy na jego temat ukształtowane w schyłkowym okresie Cesarstwa Rzymskiego, kiedy to taniec uległ se­ kularyzacji i postępującej za tym degradacji, o czym szerzej mówię w artykule. Szczególnie pouczających danych dostarcza obraz tańca charakterystyczny dla kultury Indii. Można go uznać za kontrpropozycję w stosunku do oferowanej przez naszą kulturę. Mam na myśli nie tylko hinduską klasykę taneczną zamkniętą w czterech systemach tanecz­ nych Kathakali, Bharata Natyam, Manipuri, Kathak — uważanych za podstawowe, do których dołączane są niekiedy systemy Odissi i Kuczipudi, ale sam sposób rozumienia tańca. Pojmo­ wany on jest jako hierofania, a zarazem jako ś r o d e k jej realizacji. Z tych też powodów taniec nie tylko obrazuje stany emocjonalne, zdarzenia i przedmioty, ale obiektywizuje je w systemie symbolicznych gestów i póz określanych jako język bogów. Rzecz charaktery­ styczna, że i tu wystąpił proces sekularyzacji tańca. Szanti Swarup stwierdza, że na terenie Indii Północnych „Mahometan gave it the status of low sensual entertaiment perceiving only the physical charm of the dancer [...] Emphasis shotted from the spiritual to the physical [...] The dances of India lost its emotional and spiritual appeal and expressed only the lower sentiments of passion. It soon came to be tained as something low in society and become a tabooed art for respectable women" (Mahometanie nadali tańcowi status zmysłowej rozrywki, dostrzegając jedynie fizyczne piękno tancerki. Nacisk przeniesiony został z aspektu duchowego na fizyczny. Tańce Indii straciły [wówczas] swe emocjonalne i duchowe znaczenie i wyrażano w nich jedynie niższe uczucia i namiętności. Niebawem też utarła się opinia o ma­ łej randze tańca w życiu społecznym, a także stal się on sztuką, której nie mogły uprawiać szanowane kobiety: Swarup, 1968, s. 172). "Dance has been disparged in the West because of prejudices reflecting the Purytanical distrust of bodily beauty and gaiety and inferior status of theatrical performances". (Na Zachodzie taniec oceniany był ujemnie w rezultacie uprzedzeń wypływających z właściwej purytanizmowi niechęci wobec piękna cielesnego i wesołości, a także z powodu niskiego sta­ tusu społecznego teatru; Hanna, 1979, s. 313). 6 7 8 �174 JOLANTA K O W A L S K A fakty kulturowe bowiem powstałe jako pochodna pewnego procesu wyjaśnia­ ne są tu sobą nawzajem, bez sięgania do przyczyn ich zaistnienia . Zgodnie z pierwszymi opiniami na temat tańca, jakimi dysponuję dla kręgu kultur obszaru Morza Śródziemnego, m o ż n a stwierdzić, że na tym te­ renie stosunkowo wcześnie zaczął on ulegać przemianom związanym z pro­ cesami sekularyzacyjnymi. Rezultatem ich stała się utrata — w świadomości ludzi — charakteru składowej ludzkiej egzystencji o zrozumiałych rolach i czy­ telnej symbolice. Brak jest wprawdzie danych, na podstawie których możli­ we byłoby precyzyjne datowanie początków tego procesu, m o ż n a jednak stwierdzić, kiedy jego efekty stały się na tyle wyraźne, by wolno było uznać je za zjawisko do pewnego stopnia powszechne. 9 Sekularyzacja tańca byla faktem dla II w. n.e.. a wraz ze schyłkiem Cesarstwa Rzymskiego stopniowo narastała. Jeszcze w Grecji okresu helleni­ stycznego można obserwować świadomość powiązania tańca ze sferą sakralną. Również w czasach Cesarstwa w Grecji taniec pełnił inne role niż te, które popularnie przypisywano mu w metropolii. W samym zresztą Rzymie wy­ konywane były wówczas tańce związane z obrzędami, których wartości i związku z religią nikt nie k w e s t i o n o w a ł . Przy tym pierwsze udokumento­ wane sygnały procesu już tak widocznego w Rzymie cezarów pojawiały się w Grecji klasycznej w przemianach, jakim uległa wówczas chorea . Inte­ resujących ustaleń w tej kwestii, udokumentowanych starannie zgromadzo­ nym materiałem źródłowym, dostarcza praca Edwarda Zwolskiego (Zwolski, 1978). 10 11 Zwolski dowodzi w niej, że przyczyną upadku, a zarazem źródłem ne­ gatywnych ocen chorei, stał się ogarniający ją stopniowo proces ześwieccze­ nia postępujący równolegle z procesem laicyzacji życia. Chorea, dotychczas jednocząca w całość obrzędu biorących w niej udział uczestników ze sferą 9 Zarazem jest to interpretacja dyktowana spojrzeniem na zjawisko wyłącznie przez ka­ tegorie własnej kultury. Ten zarzut stawia interpretacji Hanny Josziko Ikegami (głos w dyskusji do: Hanna. 1979. s. 326-327). Przy tym negacja wartości ciała i piękna cielesnego nie po­ ciąga za sobą bezwarunkowej negatywnej waloryzacji tańca, jeżeli taniec zachowuje w świado­ mości swoich wykonawców aspekt religijny. Kwestia moralności i wynikających z niej postaw wobec tańca, jak i problem podobnego wpływu na jego oceny kanonów estetycznych, są zagadnieniami dużej wagi dla całości historii badań tańca. Należy je rozpatrywać wspólnie, mają bowiem wspólny mianownik: system wartości respektowanych w grupie ludzkiej, do których odnoszone są wszelkie oceny zjawisk i faktów kulturowych. Tam też, nie gdzie indziej, znajdziemy wskazówki na temat negatywnej waloryzacji tańca. 1 0 Na przykład taniec Saliów, kapłanów Marsa. Taniec ten określany jako wojenny (ze względu na sposób wykonania) miał zarazem ścisły związek z kultem religijnym. Wykony­ wany był podczas świąt Marsa przez 12 członków kolegium kapłańskiego, nazywanych Saliami, czyli skoczkami. Zgodnie z greckim źródłosłowem „chorea" oznacza taniec zjednoczony z ekspresją dźwiękową (muzyka, śpiew, melorecytacja). 11 �TANIEC JAKO PRZEDMIOT BADAŃ 175 sakralną, nobilitująca ich jako wybranych do pełnienia zaszczytnych funkcji (reprezentowania innych ludzi wobec sił nadprzyrodzonych) rozpada się na egzystujące osobno składowe; sztukę gestu, muzyki, słowa. Miejsce wykonu­ jących ją obywateli zajmują specjaliści; staje się źródłem d o c h o d ó w dla wielu i dwuznacznej popularności dla niektórych jej wykonawców. Zwolski datuje opisany proces na okres pomiędzy V i I I I w. p.n.e. Nie wszystkie rodzaje chorei uległy mu w równym stopniu i w tym samym czasie. Nawet w III w. n.e. dokumentowane są ślady świadomości ról, które chorea pełniła w całej swej postaci (Zwolski, 1978, s. 225-226). Niemniej jednak z chwilą, gdy stra­ ciła swój aspekt religijny, straciła zarazem dotychczasową wartość i znacze­ nie (Zwolski, 1978, s. 222-225). W tym samym czasie w Cesarstwie Rzymskim mamy do czynienia nie­ omal wyłącznie z tańcem wykonywanym przez grupę specjalistów, zawodo­ wych tancerzy, w tym głównie celu, by dostarczyć widzowi rozrywki i przy­ jemnych doznań natury estetycznej. W spektaklach tanecznych oceniano i ce­ niono doskonałość techniczną wykonawców, biegłość, z jaką unaoczniali wąt­ ki mityczne czy baśniowe, oraz piękno form, w jakich zamykali taniec. Taniec związany z religią, stanowiący element obrzędowości, słusznie określany jest przez Curta Sachsa i Gerardusa van der Leeuwa jako „mod­ litwa" (Sachs, 1965, s. 3-6; van der Leeuw, 1978, s. 422-423), kierowany był bowiem do sił nadprzyrodzonych. Nawet jeśli był to spektakl taneczny, rozgrywał się w obliczu bóstwa. D o s k o n a ł o ś ć techniczna nie była tu celem, lecz środkiem prowadzącym do celu. Natomiast w widowiskowym tańcu, który udokumentowany został dla okresu Cesarstwa, adresatem tancerza staje się wyłącznie człowiek - widz. Jest to przy tym widz bierny, konsument dostarczonego produktu. C o więcej, zachodzi tu także zjawisko hierarchiza­ cji pozycji uczestników spektaklu tanecznego. Tańczący w stosunku do wi­ dza zajmuje pozycję służebną, na którą rzutuje ich wzajemny stosunek w sytuacjach pozatanecznych. W rezultacie członkowie „kasty tanecznej" przeszli ze „służby" bóstwu, czy w ogóle transcendentnym siłom stwórczym, w „służbę" u ludzi. Akcent przeniesiony został z więzi tworzonych za pośred­ nictwem tańca pomiędzy człowiekiem a otaczającą go rzeczywistością, sytuują­ cych go w niej i wobec niej, na więzi — wyłącznie — z drugim człowiekiem; przy tym więzi o charakterze merkantylnym. T o przesunięcie akcentów stało się przyczyną krytyki tańca jako takiego. Nie błędnie czy nieudolnie wykonywanego, jakkolwiek ona właśnie zdawać by się mogła w podobnej sytuacji bardziej uzasadniona. Sam taniec stał się zjawiskiem, którego wartość można było p o d a ć w wątpliwość. Tymczasem wszędzie tam, gdzie nie uległ opisanym wyżej procesom, z reguły oceniany był pozytywnie. Obydwie tendencje odzwierciedla przykład tańców bakhicznych. Tańce te akceptowane były bez jakichkolwiek zastrzeżeń tak długo, jak długo stano­ wiły element świętych misteriów, w których człowiek łączył swoje siły witalne �176 JOLANTA K O W A L S K A 12 z mocami warunkującymi istnienie świata i kosmosu, trwanie ż y c i a . I c h f o r m a i c h a r a k t e r r u c h u s a n k c j o n o w a n e b y ł y p e ł n i o n ą r o l ą . Z chwi­ lą jednak, gdy utraciły opisane tu znaczenie i gdy uległ zatarciu decydujący 0 ich wartości związek ze sferą sakralną, przeszły do kategorii tańców po­ tępianych. F o r m a p o z b a w i o n a s y m b o l i c z n e j t r e ś c i p r z e s t a j e b y ć s e m a n t y c z n i e j a s n a ; staje s i ę t r e ś c i ą j e d y n ą . W rezultacie procesów sekularyzacyjnych zerwana została zasada jedno­ czesnego realizowania wszystkich pełnionych przez taniec ról na rzecz specja­ lizacji w ramach ról poszczególnych, przede wszystkim rozrywkowej i rekrea­ cyjnej oraz wysuwającej się na plan pierwszy funkcji estetycznej. Taniec przesunięty został tym samym w stronę „mniej istotnego", zabawowego mar­ ginesu życia. Zdecydowało to na długi czas o dominacji tendencji do po­ strzegania go w sposób fragmentaryczny, w zredukowanej do pewnego aspektu postaci, poprzez pryzmat swoiście pojmowanych wartościujących uprawnień moralności i estetyki. Taniec pozostał wprawdzie składnikiem ludzkiej egzy­ stencji, funkcjonował jednak jako swojego rodzaju atawizm, znak z systemów zdezaktualizowanych: tych, które nie mieściły się w wyidealizowanym obrazie człowieka . 1 3 14 Zarówno dzieje tańca w Europie, jak i historia jego badań noszą na sobie ślad opisanej tu przemiany ról. Znajduje to wyraz w jego pozycji pomiędzy występkiem a tolerowaną granicą poprawności, w potępieniu tańca przez moralistów różnych epok, a wreszcie w wątpliwościach, czy równie błahe 1 kontrowersyjne zjawisko m o ż e stać się przedmiotem wartościowych prac badawczych. W rezultacie pojawiają się próby usprawiedliwienia, niejako obrony interesów tańca, przez tworzenie kategorii tańca j a k o ś c i o w o lepszego, bardziej niż inne jego rodzaje mającego prawo do nazywania się tańcem, nie narażając przy tym swego wykonawcy, ani zainteresowanego nim bada­ cza na pejoratywne oceny. Nie bez powodu w rozważaniach dotyczących genezy i natury tańca, które pojawiły się w pierwszych poświęconych mu pracach, tyle wagi przy­ wiązywano do rozróżnienia pomiędzy tańcem ludzi a tańcem zwierząt, po1 2 W tym przypadku myślę o misteriach dionizyjskich. Stwierdzenie to dotyczy jednak wszystkich ich odmian i towarzyszących im tańców. W tym kontekście warto zwrócić uwagę na negatywną ocenę przez Lukiana tańca o nazwie „żuraw" (geranos), który stanowił element składowy misteriów eleuzyjskich, a który Lukian pomija w swoich rozważaniach o tańcu, zaliczając go do niegodnych miana „współczesnej sztuki tanecznej" (Lukian, 1951, s. 10). " Zgodnie z ustaleniami Romana Jakobsona estetyczna funkcja języka (i wszystkich innych środków komunikowania) wynika z relacji łączącej komunikat z nim samym (Jakobson, 1972). Pragnę się tu odwołać do uwag zawartych w dowcipnej rozprawce polemicznej Gerardusa van der Leeuwa z utartymi poglądami na temat tańca. Stwierdza on: „Największą trudnością, ba, tragedią naszego nowoczesnego życia jest właśnie to, że istnieją rzeczy, którymi się zajmujemy, i takie, którymi nie zajmujemy się wcale [...] Tańczymy na balu, lecz zdu­ miewamy się obserwując baletowe ewolucje, lub też nie tańczymy wcale i złościmy się na kretyńskie hołubce, mające oznaczać sztukę i rozrywkę" (van der Leeuw, 1978a, s. 308). 1 4 �T A N I E C J A K O P R Z E D M I O T BADAŃ 177 między tańcem „naszym" — ludzi cywilizowanych a tańcami społeczeństw pierwotnych. Nie bez głębszych przyczyn pojawiły się również takie terminy, jak: sztuka taneczna, taniec szlachetny, piękno i estetyka ruchu tanecznego oraz im podobne, mające ułatwić identyfikację tych zachowań, które wolno nazwać tańcem. U podstaw podobnych zabiegów interpretacyjnych — polega­ jących na poszerzaniu zbioru atrybutów określających zjawisko — leży pyta­ nie o „dostateczną godność" zachowań tanecznych. Te z nich, które mogły dać podstawy do jakichkolwiek ocen negatywnych, winny być — zgodnie z zaprezentowaną postawą — wyeliminowane . 15 W badaniach tańca dała ona o sobie znać w opisach i ocenach tańców tzw. l u d ó w prymitywnych czy pierwotnych oraz tańców europejskich warstw ludowych, znajdując werbalny wyraz w konstatacjach, iż nawet jeśli obserwo­ wane zjawisko identyfikowane jest przez swych wykonawców jako taniec, to z punktu widzenia obserwatora (badacza) nie sposób jest je tak zakwali­ fikować. Znalazła ona odbicie również w próbach rekonstrukcji historii tańca. Tańce l u d ó w prymitywnych sytuowane były, zgodnie z przyjętą przez ba­ daczy postawą ewolucyjną, na wcześniejszym etapie historii niż np. tańce kultur basenu Morza Śródziemnego. Kryterium takiej klasyfikacji stanowiły: choreotechnika (w wypadku tańców społeczeństw pierwotnych często dość prosta, bo też nie jej formalna ozdobność była tu najistotniejsza) oraz fakt, że były to właśnie tańce ludów zaliczonych przez europejskiego badacza do grupy prymitywnych. Inaczej mówiąc, obserwowane współcześnie traktowano jako przetrwałe do naszych czasów świadectwo wcześniejszych etapów roz­ woju . Tendencja taka, jakkolwiek obecnie rozpoznana i w znacznej mierze eliminowana, nadal wywiera silny wpływ na potoczne sądy o tańcu. 1 6 Nie tak łatwe do zamieszczenia w podobnej koncepcji okazały się tańce ludowe oraz tańce ludów będących spadkobiercami wielkich cywilizacji azja­ tyckich. T u europocentryczny schemat linearnego rozwoju j u ż nie wystarczał. Podobnie, niewystarczająca okazała się koncepcja tańca zbudowana na pod­ stawie stereotypowego jego obrazu ukształtowanego w rezultacie opisanych procesów sekularyzacyjnych. II. HISTORIA I K I E R U N K I BADAŃ TAŃCA Historię badań tańca można podzielić na dwa okresy. Kryterium podziału stanowi typ podejścia do badanego zjawiska i charakter prowadzonych prac. Pierwszy, trwający od połowy X I X w. do lat trzydziestych naszego stulecia, 15 Porównaj rozważania Ossowskiego na temat świętości i czystości sztuki (Ossowski, 1966, s. 296-297). Charakterystyczne, że kwestia tańca obrzędowego, nie mieszczącego się w schemacie ewolucyjnym, traktowana była jako osobne zagadnienie. Wyodrębniana była więc kategoria tańców obrzędowych (określanych także jako kultowe lub religijne) egzystująca niejako obok tego schematu. !ff 12 - Etnografia Polska, t. X X X I I , z. 1 �178 JOLANTA K O W A L S K A to początkowo okres gromadzenia mniej czy bardziej przypadkowych infor­ macji, następnie prac dokumentacyjnych, a w końcowej fazie prac zoriento­ wanych na tworzenie ujęć syntetycznych. Wtedy też powstały podstawy me­ todyki badań; przede wszystkim były to poszukiwania metody zapisu zjawisk ruchowych. Badania tego okresu skoncentrowane były na problematyce historyczno-genetycznej i na opisie form tańca. Wśród opracowań z zakresu historii tańca i ujęć syntetycznych niewątpli­ wie największe znaczenie ma dzieło Kurta Sachsa Eine Weltgeschichte des Tanzes, wydane w Berlinie w 1933 r. (Sachs, 1933). Zaproponowany przez Sachsa schemat dziejów tańca posiada typowe cechy podejścia ewolucyjnego, ze wszystkimi wynikającymi stąd konsekwencjami: linearnym widzeniem prze­ mian badanego zjawiska, dopasowywaniem faktów kulturowych do sztywnej periodyzacji epok historycznych , eliminowaniem tych, którym właściwy jest rodzaj historycznej oboczności, jak ma to miejsce w wypadku tańców ludo­ wych, zupełnie w schemacie pominiętych. Z drugiej strony, zaprezentowana przezeń w I części pracy wieloaspektowa charakterystyka tańca stanowi próbę konstrukcji pełnowymiarowego jego obrazu, ze względu na pewne cechy uni­ wersalne, właściwe wszelkim formom tańca. Są to: 1) „budulec" — czyli ruch; 2) uporządkowanie ruchu — czyli formy ruchu, oraz 3) znakowość tańca, czyli zdolność do reprezentowania „wobec kogoś czegoś innego" . C o więcej, cechy te wyznaczają pary pojęć o przeciwnej konotacji: ruch — zgodny lub niezgodny z możliwościami motorycznymi ciała ludzkiego; forma ruchu — indywidualna lub grupowa, prosta lub złożona; znaczenie tańca — wyrażane w drodze imitacji lub symbolizacji. W przyjętym przez Sachsa typie opisu i klasyfikacji form tanecznych pojawiają się więc pewne elementy metody, która do badań tańca wprowadzona została blisko 30 lat później. W sumie praca Sachsa stanowi dla współczesnego badacza nie tylko bogate źródło zawierające zestawienie i systematykę materiału faktograficznego. Jest też do­ kumentem tendencji badawczych, które ujawniły się w tym przełomowym dla badań tańca okresie. 17 t8 Inne prace o charakterze syntez historycznych czy historyczno-problemowych, wprawdzie nie tak obszerne jak dzieło Sachsa, zawierają także cenne propozycje zakresu ustaleń definicyjnych i klasyfikacyjnych, rozważania do­ tyczące zmienności form tanecznych oraz dane na temat tańców poszcze­ gólnych epok historycznych. N a uwagę wśród nich zasługują prace Maxa von Boehna (1925). Voleta Alforda i Rodneya Gallopa (1935), Havellocka Ellisa (1923), Paula Jensfelsa (1939), W. O. E . Oestesleya (1923), Cecila Scharpa (1924), zaś wśród prac dawniejszych, powstałych jeszcze w X I X w., dzieła A. Czerwińskiego (1862), Mariana Gorzkowskiego (1869). Čeňka Zibrta (1895) i Rudolfa Vossa (1868). 1 7 Świadczy o tym umiejscowienie w schemacie tańców cywilizacji wschodnich. Przypisywany tu przeze mnie Sachsowi sposób pojmowania tańca zawarty jest w jego pracy implicite. 1 8 �TANIEC JAKO PRZEDMIOT BADAŃ 179 Wśród prac badaczy polskich uwagę zwracają trzy pozycje. Pierwsza z nich to Dzieła Oskara Kolberga (1857-1910) zawierające materiał, który stanowi bezprecedensowe — nie tylko w badaniach polskich — źródłowe opra­ cowanie na temat tańca ludowego, dostarczające cennych danych faktogra­ ficznych do badań prowadzonych współcześnie. Cechą szczególnie korzystnie je wyróżniającą jest sposób podejścia do opisywanego zjawiska. W rozu­ mieniu Kolberga taniec nie jest wyrwaną z kontekstu, estetyczną formą ruchu, ale częścią większej całości - kultury badanej społeczności. Jest to fakt tym bardziej godny uwagi, że pierwsze tomy prac Kolberga ukazały się na po­ czątku 2 p o ł o w y X I X w. R ó w n i e ważne jest syntetyczne opracowanie słowiańskich tańców ludo­ wych zawarte w Kulturze ludowej Słowian Kazimierza Moszyńskiego (1939), które zaliczyć należy do najciekawszych prac końcowej fazy omawianego okresu. Autor podaje tu systematykę tańców zbudowaną na podstawie ma­ teriału źródłowego. Taniec charakteryzowany jest jako zjawisko ruchowe (typy i formy tańca), muzyczne (rytmika i rodzaj akompaniamentu muzycz­ nego), element obrzędowości. Omawiane są też typowe dla poszczególnych obszarów etnicznych postaci tańca. Moszyński silnie akcentuje kwestię — jak to określa — pozaestetycznej wartości tańca, łącząc ją z udziałem tańca w obrzę­ dowości rodzinnej i dorocznej. Na szczególną uwagę zasługuje również praca Włodzimierza Harasymczuka poświęcona tańcom huculskim (Harasymczuk, 1939). T a typowa monografia etno-choreologiczna wyprzedza tego rodzaju opracowania czasem powsta­ nia, a od większości z nich odbiega w sposób korzystny poziomem. Obok szczegółowych danych na temat tańców z omawianego terenu zawarta w niej jest oryginalna koncepcja morfologii ruchu tanecznego i skonstruowana na tej podstawie propozycja zapisu tańca. iy Wśród wyróżniających się prac badaczy polskich powstałych w omawia­ nym okresie, wykraczających poza ścisły zakres syntez i monografii tańca, wymienić należy pracę Cezarii Baudouin de Courtenay-Jędrzejewiczowej (Baudouin de Courtenay-Jędrzejewiczowa, 1929), która została poświęcona analizie dramatycznej formy obrzędowości weselnej. Autorka zawarła w niej nie­ zmiernie cenne uwagi odnośnie do roli tańca w obrzędowości weselnej wy­ przedzając na naszym terenie tego rodzaju „kontekstowe" analizy tańca o co najmniej 20 lat. Godny uwagi jest także fakt, że taniec stanowi dla autorki nie tylko element kontekstu kulturowego — na co wśród badaczy polskich wskazał już Kolberg — ale także element owej „dramatycznej formy obrzędu", co — wziąwszy pod uwagę okres powstania pracy — decyduje o jej oryginal­ ności nawet w ogólnej skali badań tańca. 19 Terminu „choreologiczna" w złożeniu z „etno-" używam tu w sensie „monografia tań­ ców grupy etnicznej", nie zaś w znaczeniu choreologii jako dyscypliny. Podobnie, mówiąc o literaturze choreologicznej mam na myśli prace powstałe w rezultacie naukowych zaintere­ sowań tańcem, nie zaś w ramach dyscypliny określanej mianem choreologii. �180 JOLANTA KOWALSKA W omawianym okresie badań monografie etnograficzne tańca należały do rzadkości. Pojawiają się one dopiero poczynając od lat trzydziestych X X w. Na tym tle interesująco wyróżnia się szereg prac na temat tańców indiańskich grup plemiennych z terenu Ameryki Północnej oraz na temat obrzędów tychże grup i występujących w nich tańców. Powstały one w efek­ cie badań prowadzonych przez Smithsonian Institution (Densemore, 1929; Michelson, 1928), Muzeum Historii Naturalnej w Nowym Jorku {Dances..., 1914; Lowie, 1913; Wissler, 1912, 1913), Uniwersytet Kalifornijski w Berkeley ÍLoeb. 1929). Uniwersytet Columbia w Nowym Jorku (Boas, 1925) oraz prac badaczy indywidualnych (Dorsey, 1903; Evans, Evans, 1931). Wartość zgro­ madzonych w nich materiałów trudno w chwili obecnej przecenić, udoku­ mentowano bowiem w nich dane na temat tańców społeczeństw, których kultura zniszczona została przez cywilizację białego człowieka. Wśród prac tych znalazły się także zawierające informacje odnośnie do szczególnej roli pełnionej przez taniec w indiańskich ruchach niepodległościowych (Mooney, 1896). W tym też czasie powstała pewna liczba monografii i artykułów o pro­ filu historyczno-etnograficznym poświęconych tańcom z terenu Indii (de Kleen, 1937). Kambodży (Groslier, 1913: Samdach, 1930), Chin (Garnet, 1926), Japonii (Hincks, 1910; Kellerman, 1920) oraz tańcom Indonezji (Nieuwenhuis, 1916). Na szczególne wyróżnienie wśród nich zasługuje dzieło Marcela G r a neta zawierające wyjątkowe w swoim rodzaju kompendium wiedzy na temat tańców Chin Starożytnych i ich związków z wątkami mitologicznymi. W końcowej fazie omawianego okresu Rudolf Laban sformułował pod­ stawy metody zapisu tańca i ruchu, która uzupełniona przez Albrechta Knusta znana jest obecnie pod mianem kinetografli . Nie była to jedyna propozycja w tej dziedzinie . Równocześnie z Labanem lub nawet nieco wcześniej pewne propozycje dotyczące notacji tańca wysunęli: Olga Desmond (1919). M . Morris (1928), Pierre Conté (1931), Srubi Lisicjan (1940) i wspom­ niany wyżej przeze mnie Włodzimierz Harasymczuk (1939). W latach później­ szych powstały systemy zapisu tańca Stefana Totha (1952), Rudolfa Benesha (1956), sióstr Danicy i Ljubicy Jankovič (1975) oraz Valerie Sutton (Otis, 1979). Kinetografia jednakże uznana została na międzynarodowym kongresie poświęconym badaniom tańca, który odbył się w Dreźnie w 1957 г., za me­ todę stwarzającą największe możliwości w zakresie analizy naukowej zjawisk tanecznych utrwalonych przy jej pomocy. O ile mi wiadomo, opinia ta w póź­ niejszym czasie nie uległa falsyfikacji. W chwili obecnej działa kilka ośrod20 21 2 0 Pierwszą pracą Labana na ten temat była Choreographie wydana w Jenie w 1926 r. W roku 1956 opublikował pracę Principles of Dance Movement Notation wydaną w Londynie. Natomiast Albrecht Knust swoją pierwszą pracę pt. Ahriss der Kinetographie Laban wydał w 1956 r. w Hamburgu. Dopiero w roku 1979 ukazało się jego główne dzieło Dictionary of Kinetography Laban wydane w Plymouth. Porównaj także zarys historii notacji ruchu zawarty w: Lange, 1975b, s. 11-20. 2 1 �T A N I E C J A K O P R Z E D M I O T BADAŃ 181 21 ków notacji kinetograficznej , na Węgrzech zaś na podstawie kinetogramów prowadzone są prace z zakresu analizy ruchowej struktury form tanecznych występujących na terenie tego k r a j u . Drugi okres prac badawczych charakteryzuje tendencja do postrzegania w tańcu fenomenu kulturowego o pewnych cechach właściwych wszelkim jego odmianom. Tendencja ta pojawiła się z końcem lat dwudziestych X X w., chociaż niekiedy sygnalizowana była w pracach jeszcze wcześniejszych (wspo­ minani tu Gorżkowski i Kolberg). Wystąpienie jej wiąże się ściśle z pracami z zakresu etnografii, w miarę zaś ich rozwoju coraz bardziej widoczna sta­ je się jej dominacja. Jednak o rozwoju prac nad tańcem implikowanych po­ dobnym sposobem jego pojmowania można mówić dopiero w odniesieniu do okresu ostatniego trzydziestolecia; szczególnie zaś interesujące osiągnięcia obserwujemy poczynając od lat sześćdziesiątych naszego stulecia. Granica pomiędzy obydwoma okresami historii badań tańca nie jest ostra. Przyjmuję jednak lata trzydzieste jako cezurę, wtedy bowiem obserwujemy jednoczesne występowanie i ścieranie się obydwu tych podejść badawczych, czego przykładem jest praca Sachsa. Wówczas też ukazują się ważne dla dalszego rozwoju badań artykuły: Edwarda Evans-Pritcharda, zawierający próbę spojrzenia na taniec z punktu widzenia szkoły funkcjonalnej (EvansPritchard, 1928), zgodnie z założeniami której taniec rozumiany jest jako powstała w odpowiedzi na konkretną potrzebę instytucja kulturowa o okreś­ lonych funkcjach; oraz Marcela Maussa (1973) na temat technik posługiwa­ nia się ciałem, gdzie taniec definiowany jest jako swoisty aparat poznawczo•komunikacyjny. Jakkolwiek zawarte w nich propozycje wykorzystane i roz­ winięte zostały dopiero w pracach późniejszych, w swoim czasie stanowiły sygnał kształtujących się tendencji badawczych. 23 Poczynając od końca lat trzydziestych do p o ł o w y lat pięćdziesiątych w badaniach tańca widoczny jest regres ustaleń teoretyczno-metodologicznych. Prowadzono wówczas jednak prace dokumentacyjne, rezultatem któ­ rych stały się liczne opracowania opisowe tańców poszczególnych grup etnicz­ nych narodowościowych. Dominacja prac dokumentacyjnych w tym okresie była reakcją na proces szybkich zmian kulturowych, któremu towarzyszyły zanik oraz przekształcanie się form tzw. kultury tradycyjnej w społeczno­ ściach chłopskich i kultur plemiennych pozaeuropejskich społeczności przedindustrialnych. Celem było w tym przypadku utrwalenie stosunkowo „czy- Miedzy innymi: Laban Art Movement Centre w Addiestone, Instytut Kinetografii w Essen-Werden. Dance Notation Bureau w Nowym Jorku, Centre for Dance Studies, JerseySant Peter. O ile mi wiadomo, klasyczny zapis labanowski. w ośrodkach budapeszteńskim i nowojorskim, stosowany jest z pewnymi modyfikacjami, polegającymi przede wszystkim na uproszczeniu zapisu. Szerzej na temat bardzo interesujących badań prowadzonych przez budapeszteński ośro­ dek przy Instytucie Muzykologii WAN oraz prac innych ośrodków badań tańca na Węgrzech zob.: Martin, 1982. 2 3 �182 JOLANTA K O W A L S K A stej" postaci elementów tradycji kulturowej, przy czym tendencja ta widoczna jest nie tylko w badaniach tańca, ale szerzej — kultury. O zwróceniu się ku tradycji kulturowej i próbach jej dokumentacji a nawet rekonstrukcji zdecydowały dwa czynniki. W krajach Europy Zachod­ niej dawała już o sobie znać unifikacja kultury stymulująca większe zain­ teresowanie kulturą narodową i etniczną. W krajach Trzeciego Świata zysku­ jących w tym okresie niezależność polityczną, zwrot ku własnej kulturze — częściej etnicznej niż narodowej — wiązał się z poszukiwaniem d o w o d ó w własnej odrębności. Prace, które powstały w tym nurcie w omawianym okresie i kontynuo­ wane były w latach późniejszych, przedstawiają różną wartość poznawczą i źródłową. Obok bardzo starannych opracowań ukazujących się w ramach serii Smithsonian Institution (m. in.: Capron, 1953; Jones, 1955; Kurath, 1964; Shimkin, 1953; Voget, 1953), świetnej monografii na temat tańca Indii autor­ stwa Bhavnani Enakshi (1965), pracy Marii Żornickiej (1966) poświęconej tańcom Jakutów, niezwykłego studium Rosicy Angelovej na temat nestinarstwa, synkretycznej formy kultu religijnego z terenu Bułgarii, zawierającego także informacje odnośnie do tańców występujących w obrzędach związanych z owym kultem (Angelova, 1955), czy bardzo interesującej pracy sióstr Jankovič, po­ święconej reliktowym formom obrzędowych tańców kołowych z terenu Jugo­ sławii (Jankovič. Jankovič. 1957). powstała — szczególnie na przełomie lat czterdziestych i pięćdziesiątych — znaczna liczba wydawnictw o niewielkiej wartości. Dotyczy to większości prac na temat tańców narodów europejskich wydanych pod auspicjami Royal Academy of Dancing and Song Society w serii "Handbooks of European Folk Dances". Mają one charakter wydaw­ nictw raczej popularnych niż naukowych. Podobnie, niewielką wartość poz­ nawczą przedstawiają opracowania zawierające opisy tzw. „typowego reper­ tuaru tanecznego" różnych rejonów etnicznych, przygotowywane dla potrzeb amatorskich i profesjonalnych zespołów tanecznych . Wadą tych prac, będą­ cych w gruncie rzeczy katalogami kroków i ruchów tanecznych, jest sztucz­ ność tworzonych w nich form tańca, przystosowanych do wykonania sce­ nicznego. 24 Zagadnieniem osobnym jest kwestia prac z różnych dziedzin wiedzy (wy­ mienionych tu wcześniej), w których występują informacje na temat tańca, jakkolwiek nie stanowi on głównego przedmiotu rozważań w nich zawartych. Prace te w wielu przypadkach stanowią jedyne, a zarazem poprawne w sen­ sie poznawczym źródło danych na jego temat. W zakresie muzykologii najcenniejszy jest nurt etnomuzykologiczny i pra­ ce o charakterze opracowań problemowych, poświęconych określonym zja­ wiskom muzycznym w kulturze. Dodajmy, że muzykologami byli Sachs i Harasymczuk, którym zawdzięczamy najciekawsze ujęcia problematyki tańca powstałe w latach trzydziestych. Wykształcenie muzyczne posiadał także K o l ­ berg, co znalazło wyraz w jego pracach. - 4 Ten rodzaj publikacji reprezentuje większość prac wydanych w Polsce przez CP ARA. �TANIEC JAKO PRZEDMIOT BADAŃ 183 Prace dotyczące obrzędowości i zwyczaju oraz religii i mitologii zawierają obszerny materiał na temat tańców związanych z wszelkimi sytuacjami świą­ tecznymi w życiu ludzi. Zasadnicza ich wartość dla badaczy tańca wynika z faktu, że taniec występuje w nich jako składnik szerszego, determinującego go układu: określonej kultury. Zawierają one zwykle obszerne dane na temat okoliczności wykonania tańca, p o w o d ó w , dla których jest wykonywany, wy­ konawców, rekwizytów itp. W równym stopniu cenne są monografie grup etnicznych. Znajdujemy w nich informacje na temat powiązań form tanecznych z różnymi aspektami życia kulturalnego i społecznego grupy. Ponadto jest to zwykle materiał da­ towany, a co za tym idzie stanowić może uzupełnienie danych zawartych w tych pracach, w których zarejestrowano jedynie formę ruchu. Uzupełnie­ nie i podstawę weryfikacji danych stanowić mogą także informacje zawarte w źródłach historycznych i opracowaniach na temat historii kultury. Kilka słów należy dodać także o pracach z zakresu psychologii i medycyny, w których poruszane są niektóre kwestie dotyczące tańca, przede wszystkim zaś zagadnienia stanów ekstatycznych i szerzej — transu, zespołów ruchowych właściwych niektórym innym stanom paranormalnym oraz zastosowaniu te­ rapii ruchowej w lecznictwie — zarówno chorób o podłożu somatycznym, jak i chorób psychicznych . Zawarte w nich ustalenia będą niewątpliwie danymi o pierwszorzędnym znaczeniu w pracach poświęconych roli stanów paranor­ malnych w kulturze, w tym także w rozważaniach na temat tańca. Intere­ sujące przykłady zastosowania ich odnośnie do tańca zawierają m. in.: praca Ernesta de Martino pt. Ziemia zgryzoty. Przyczynek do historii życia religijnego południowych Wioch (de Martino, 1971) oraz artykuł Alforda Gella na temat stanów transowych osiąganych za pośrednictwem tańca we współcześnie noto­ wanych obrzędach jednej z grup etnicznych z terenu Indii Centralnych (Gell, 1980). 25 Przedstawiona tu charakterystyka źródeł pozwala stwierdzić, że literatura, z jakiej może korzystać badacz tańca, prezentuje się imponująco pod wzglę­ dem ilości. Jakość poszczególnych pozycji jest jednak bardzo zróżnicowana — poczynając od świetnych opracowań źródłowych i problemowych po te, któ­ rych wartość faktograficzna jest dyskusyjna. Ponadto rozproszenie zaintereso­ wań tym przedmiotem sprawia, że dane na jego temat zawarte w pracach z różnych dziedzin pozwalają nam wprawdzie docenić bogactwo natury ba­ danego zjawiska, zarazem jednak ze względu na ich przyczynkarski niejedno­ krotnie charakter i nieporównywalność, tradycyjne metody analizy wypraco­ wane w ramach dyscyplin szczegółowych, w badaniach tańca okazują się nieskuteczne. Analogiczny wniosek leżał u podstaw poszukiwań metodolo­ gicznych, które pojawiły się z początkiem lat sześćdziesiątych i kontynuowa­ ne są do chwili obecnej. 2 5 Szczególne zainteresowanie tym zagadnieniem przejawiają amerykańskie ośrodki badaw­ cze. W Columbia (stan Maryland) istnieje nawet Amerykańskie Towarzystwo Terapii Ta­ necznej. �184 JOLANTA KOWALSKA Dalszym więc krokiem w stosunku do propozycji wniesionych przez Evans-Pritcharda i Maussa była próba refleksji nad tańcem „jako takim" podjęta przez Maxine Sheets w drugiej połowie lat sześćdziesiątych (Sheets, 1966), kontynuowana przez Armstronga (1971). Największe jednak znaczenie dla rozwoju naukowych zainteresowań tańcem miało wprowadzenie do badań tego zjawiska metody strukturalnej i analizy semiotycznej. Cecha znakowości tańca nie budziła nigdy wątpliwości (kwestią dysku­ syjną była jedynie alternatywa: imitacyjność czy symboliczność tanecznych środków wyrazu). Lukian np. szczegółowo opisał treści, które mogą być wyrażane w tańcu (Lukian, 1951). Sachs, jakkolwiek w definicji tańca stwier­ dził jedynie, że „są to wszelkie działania rytmiczne nie wynikające z pod­ niet pracy" (Sachs, 1965, s. 6), w całości swoich rozważań wielokrotnie wracał do kwestii znaczenia omawianych tańców. Inni badacze, jak Rey (1958) czy Gorżkowski (1869), podkreślali „wyrazowość" i „symboliczność" tańca. Cecha ta pojawia się nawet w pracach, których celem była jedynie notacja i opis formy ruchu tanecznego. Mniej jasna natomiast była strukturyzacja tańca nawet dla badaczy, którzy dostrzegali jego aspekt znaczeniowy. 26 2 7 28 Jednak np. w wypowiedziach W u n d t a , R e y a i Witwickiego zwrócona została uwaga na uporządkowanie i ciągłość ruchu tanecznego, któremu za­ razem przypisywano cechy „wyrazistości" lub „obrazowości" jako decydujące o jego autonomii wśród wszelkich działań i zachowań ruchowych. D l a wprowadzenia metody strukturalnej do badań tańca istotne znacze­ nie mają prace dwóch badaczy węgierskich: Gyórgy Martina i Ernó Pesovara (kontynuowane przez zespół, którym od śmierci Martina w 1983 r. kieruje Pesovar). W roku 1961 przedstawili oni propozycję metodologicznej koncepcji w zakresie morfologicznych ujęć struktury ruchu tanecznego (Martin, Pesovar, 1961), prace zaś powstałe w latach następnych stanowią jej rozwinięcie (Martin, Pesovar, 1963; Pesovar, 1980; Martin, 1979, 1980, 1983). Martin i Pesovar na podstawie kinetograficznych zapisów ludowych tańców węgierskich zmierzali do wykrycia stałych i zmiennych elementów ruchu oraz zasad ich łączenia, a w efekcie ustalenia typologu tańców wę­ gierskich ze względu na ruch. 29 Z kolei propozycję przeniesienia zasad analizy strukturalnej do badań tańca, w której dane dotyczące struktury ruchu korelowane są z danymi na temat kontekstu kulturowego i sytuacyjnego wykonania tańca (egzemplifikację stanowią tańce z wysp Tonga), przedstawiła A. Kaeppler (1972). 2 6 „Taniec jest szczególnym, rytmicznie uporządkowanym ruchem wyrazistym" (Wundt, 1923). 2 7 „Taniec to harmonia rytmicznych ruchów ukształtowanych obrazowo, nie podporząd­ kowanych bezpośrednim pobudkom pracy" (Rey, 1958). „Taniec to prawidłowe, wyraziste układy ruchów i postaw ciała działające jako wido­ wisko" (Witwicki. 1930). Jeszcze wcześniejsza, niejako wprowadzająca, była propozycja Olgi Szentpal (1958). 2 8 2 4 �TANIEC JAKO PRZEDMIOT BADAŃ 185 Ciekawą, jakkolwiek krytykowaną jako ujęcie nazbyt generalizujące, pro­ pozycję określaną mianem „chorometrii" opracował zespół trzech badaczy amerykańskich: Allan Lomax, Irmgard Bartenieff i Forrestine Paulay (1968; Lomax, 1972). N a podstawie analizy zapisów filmowych tańców całego świa­ ta wyodrębnili oni pewne podstawowe kategorie elementów ruchu, z których budowany jest ruch taneczny, korelując je ze „stylem" konkretnych kultur. Interesujące i znaczące — jako przykład myślenia sferycznego o tańcu — są także rozważania Alana Saltera na temat struktury i substancji tańca (Sal­ ter, 1980). Próby wprowadzenia analizy semiotycznej do badań tańca pojawiły się poczynając od lat siedemdziesiątych, przy czym wszakże dzieło — w moim przekonaniu - prekursorskie w tym zakresie ukazało się już na początku lat pięćdziesiątych. Była to praca Raya Birdwhistella Introduction to kinesics (Birdwhistell, 1953) zawierająca propozycję swoistej gramatyki i słow­ nika ruchów, m. in. tanecznych. Jej głębsze, poszerzone o relację ruch — kontekst, ujęcie ukazało się w początku lat siedemdziesiątych (Birdwhistell, 1970). Nie jedyny to przypadek w historii badań tańca, gdy praca za­ wierająca myśl anonsującą niejako pewien kierunek badań wyprzedza o lat kilkanaście czy nawet kilkadziesiąt te, w których ó w kierunek zostanie roz­ winięty. W chwili obecnej prace z zakresu semiotyki tańca mają przede wszystkim charakter postulatywny, jak w przypadku artykułu Anci Giurchescu (1973), bądź ujęć programowych, wśród których do najbardziej wartościowych należą propozycje Laury de Lind (1979). Roderyka Lange (1981), Maurice Blocha (1974) oraz model analizy semiotycznej tańca sformułowany przez Judith L . Hanna (1979). Do pewnej grupy prac, które powstały w rezultacie wprowadzenia obydwu tych metod, nie udało mi się dotrzeć i znane mi są jedynie na podstawie wzmianek, jakie na ich temat znalazły się w opracowaniach wymienionych wyżej. Kierując się nimi można zaryzykować stwierdzenie, że prace te nie wykraczają poza ramy postulatu i rozważań metodologicznych jeśli idzie o semiotykę tańca, oraz propozycji ujęć raz skłaniających się raczej ku kon­ cepcjom „bardziej" lingwistycznym, kiedy indziej „bardziej" kulturowym, w odniesieniu do kierunku strukturalnego. Nurt strukturalno-semiotyczny nie jest we współczesnych badaniach tańca jedyny. Prowadzone są prace o charakterze ujęć komparatystycznych (Kealiinohomoku, 1967, 1979), etnokinezycznych uwzględniających perspektywę histo­ ryczną (Kurath, Marti, 1964; Drabecka, 1966, 1968, 1971), preferujące ewo­ lucyjny punkt widzenia na dzieje tańca (Koroleva, 1977), oraz prace badaczy, którzy w swych ujęciach tańca przyjmują perspektywę antropologiczną (Lange, 1975; Peterson-Royce, 1980). W dalszym ciągu kontynuowana jest też do­ kumentacja tańca, obecnie wykorzystująca najczęściej jednoczesny zapis filmo­ wy i kinetograficzny, połączona z dokumentacją kontekstu kulturowego (Lan- �186 JOLANTA KOWALSKA ge. 1984). Jak dalece jednak nurt strukturalno-semiotyczny jest dominujący, wykazała konferencja zorganizowana w San Francisco w 1974 r . Wśród propozycji rozwiązań metodologicznych prezentowanych na tej konferencji znalazły się metody: strukturalno-funkcjonalna, strukturalno-lingwistyczna, semiologiczna oraz fenomenologiczna; poza ostatnią wszystkie one wywodzą się z nurtu strukturalno-semiotycznego. W dyskusji na temat de­ finicji pojęcia podstawowego — tańca zaprezentowane zostały dwa stano­ wiska, przy czym w obydwu przypadkach o d w o ł a n o się do koncepcji tańca jako systemu komunikacji, a więc zjawiska z natury swej znakowego. Zgod­ nie z pierwszym taniec rozumiany jest jako struktura idealna (analogicznie do metajęzyka). Zgodnie z drugim jest raczej subsystémem kulturowym, na którego ostateczny kształt mają wpływ zarówno towarzyszące mu zjawiska składające się na kontekst, jak i jednostkowe, sytuacyjne zachowania wyko­ nawcy tańca. Pytania badawcze sformułowane w rezultacie obrad dotyczą także tańca jako systemu komunikacji oraz właściwego mu mechanizmu i środków przekazu. 3 0 Konferencja w San Francisco, skupiająca reprezentatywne grono badaczy, dająca całościowy obraz ówczesnego stanu badań i rysujących się tendencji, pozwala na sformułowanie następujących wniosków-' w prowadzonych współ­ cześnie pracach taniec pojmowany jest jako zjawisko znakowe. Kwestia ta nie podlega dyskusji. W rezultacie metody badawcze — jakkolwiek zróżnico­ wane — reprezentują (poza metodą fenomenologiczną) podejście systemowe, zaś charakter prac wskazuje na tendencję do rekonstruowania całościowego obrazu badanego zjawiska na podstawie możliwie najpełniejszego zestawu właściwych mu cech. III. C H O R E O L O G I A C Z Y ANTROPOLOGIA TAŃCA? J. L . Hanna w ocenie konferencji w San Francisco stwierdza, że rozwiąza­ nia proponowane w dziedzinie badań tańca nie są oryginalne, zaczerpnięto je bowiem z antropologii kulturowej, a pośrednio z j ę z y k o z n a w s t w a . Stwier­ dzenie to jest charakterystyczne dla pewnej tendencji w badaniach tańca. W ciągu ostatnich 30 lat, w czasie których notowany jest wzrost zaintereso­ wania środowisk naukowych tym przedmiotem badań, coraz częściej pojawia się termin „choreologia" na określenie dyscypliny szczegółowej, której ośrod­ kiem zainteresowań byłby taniec. Zakres jej kompetencji, podobnie jak pro31 3 0 Dane przytaczam za: Hanna, 1975. C O R D — Committee on Research in Dance jest międzynarodową i międzydyscyplinarną organizacją powołaną do badań tańca, przede wszyst­ kim w zakresie antropologii tańca. Działa przy Wydziale Tańca Uniwersytetu w Nowym Jorku. Przyczyny, o których szerzej mówiłam w pierwszej części tego artykułu sprawiają, że zjawisko to uważam za korzystne. 3 1 �TANIEC JAKO PRZEDMIOT BADAŃ 187 gram i metody badawcze, nie są jeszcze określone, a niejednokrotnie jedyną precyzyjną informacją na temat tej dyscypliny są stwierdzenia, że ma się ona koncentrować na tańcu i uniezależnić się od dyscyplin, w ramach których były dotychczas prowadzone badania tańca. Przy tym ze względu na gwał­ towność, z jaką potrzeba powołania nowej dyscypliny jest niekiedy wyrażana, przy jednoczesnym braku konkretnych propozycji dotyczących właściwych takiej dyscyplinie rozwiązań metodologicznych, istnieje w moim przekonaniu obawa, by choreologia nie stała się tworem sztucznym. Wypowiedziane tu zastrzeżenia nie mają na celu negacji sensu jej istnienia. Są one wyrazem ostrożności wobec postaw podyktowanych niecierpliwością i — nie wolno o tym zapominać — pewnymi kompleksami badaczy zaintere­ sowanych tańcem, wynikającymi z omówionej przeze mnie na wstępie po­ zycji tańca jako przedmiotu badań. Nie sposób w tej chwili przesądzić, która z tendencji — choreologiczna czy antropologiczna — przeważy. Być mo­ że trzecim rozwiązaniem, umożliwiającym wyjście poza tę alternatywę, okażą się badania interdyscyplinarne, w analogii do prowadzonych przez C O R D . W każdym z przypadków cel. jaki stawiają sobie badacze, pozostaje ten sam. Jest nim stworzenie lub przyjęcie takiego podejścia badawczego, które zapewniłoby wypracowanie sprawnych narzędzi poznawczych do badań tańca. LITERATURA Alford V., G a l l o p R. 1935 The traditional dance, London. Angelova R. 1955 Igra po ogni. Nestinarstvo, Sofia. Armstrong R. 1971 The affecting presence: An Essay in Anthropology, Urbana. Baudouin de C o u r t e n a y - J ę d r z e j e w i c z o wa C. 1929 Ze studiów nad obrzędami weselnymi ludu polskiego, cz. 1: Forma daramatyczna obrzędowości weselnej, Rozprawy i Materiały Wydziału I TPN w Wilnie, t. 2, cz. 3. Benesh R. 1956 An Introduction to Benesh Notation, London. Bhavnani E . 1965 The Dance in India, Bombay. Birdwhistell R. 1953 Introduction to kinesics, Louisville. 1970 Kinesics and Context. Essays on Bodily Motion Communication, Philadelphia. Boas F . 1925 Contributions on the ethnology of the Kwakiutl, Columbia University Contributions to Anthropology, New York. von Boehn M. 1925 Der Tanz, Berlin. Capron L . 1953 77ге medicine bundles of Florida Seminole and Green Corn Dance, Washington. �188 JOLANTA KOWALSKA C o n t é P. 1931 Choreographie, Paris. C z e r w i ń s k i A. 1862 Geschichte der Tanzkunst hei den ¡Culturen Volken, Lipsk. Dances... 1914 Dances and Societes of the Plains Shoshone. Anthropological Papers of the American Museum of Natural History, t. 11, cz. 10, New York. Densemore F. 1929 Papago Music, Smithsonian Institution Bureau of American Ethnology, bull. 90, Washington. Desmond O. 1919 Rhythmographic. Lipsk. Dorsey G. 1903 The Arapaho Sun Dance. Chicago. D r a b e c k a M. 1966 Tańce historyczne: kurant, menuet, sarabanda. Warszawa. 1968 Tańce historyczne: pawana, galiarda, wolta. Warszawa. 1971 Tańce historyczne: basse danse, balio, branie. Warszawa. E l l i s H. 1923 The Dance of Life, Boston- New York. E v a n s В., Evans M. 1931 American Indians dance steps, New York. Evans-Pritchard E . E . 1928 The Dance, „Africa", t. 1, s. 436-462. G e l l A. 1980 The Gods at Play: Vertigo and Possession in Muria Religion, „Man", t. 15, nr 2, s. 219-248. G i u r c h e s c u A. 1973 La danse comme objet semiotique, ..Yearbook of the International Folk Music Council", t. 3. s. 175-178. G o r ż k o w s k i M. 1869 Choroimania, czyli historyczne poszukiwania o tańcach tak historycznych pogańskich, jak również społecznych i obyczajowych we względzie ich symbolicznego znaczenia, Warszawa. Granet M. 1926 Danses et legends de la Chine ancienne, Paris, t. 1-2. G r o s l i e r G. 1913 Danseusses Cambodgiennes, Anciennes et modernes. Paris. Hanna J. L. 1975 77ie Anthropology of Dance: Reflections on the CORD conference, „Current Anthro­ pology", t. 16. nr 3, s. 445-446. 1979 Movement toward Understanding Humans through the Anthropological Study of Dance, „Current Anthropology", t. 20. nr 2. s. 313-339. Harasymczuk R. W. 1939 Tańce huculskie, Lwów. H i n c k s M. A. 1910 The Japanesse dance, London. Jakobson R. 1972 Poetyka w świetle językoznawstwa, Współczesne teorie badań literackich za granicą, Kraków, t. 2. J a n k o v i č L . . J a n k o v i č D. 1957 Prilog prouczavaniji ostatka orskich obriednich igra u Jugoslaviji. Beograd. �TANIEC JAKO 1975 PRZEDMIOT BADAŃ 189 The System of the Sisters Ljubica and Dánica Jankovič for the Recording, Description and Analysis of Folk Dances. „Ethnomusicology". t. 19, nr 1, s. 30-46. Jensfels P. 1939 Getanze Harmonien. Stuttgart. Jones A. J. 1955 The Sun Dance of Northern Ute, Smithsonian Institution Bureau of American Ethnology (Anthropological Papers), bull. 157, nr 47, s. 203-264. Kaeppler A. 1972 Method and Theory in analysing Dance Structure with an analysis of Tongan Dances, ..Ethnomusicology". t. 16. s. 173-217. K e a l i i n o h o m o k u J. W. 1967 Hopi and Polynesian Dance: A Study in cross-cultural Comparisions, „Ethnomusico­ logy", t. 11, s. 343-358. 1979 Culture change: Functional and Dysfunctional Expressions of Dance, A Form of Affective Culture, The Perfoming Arts, Haga, s. 47-64. K e l l e r m a n B. 1920 Sassa yo Yassa, Japanishe Tanze, Berlin, de K l e e n T. 1937 Menalia and Indian Dancing, „Ethnos", t. 2, s. 47-55. Knust A. 1956 Abriss der Kinetographie Laban, Hamburg. 1979 Dictionary of Kinetography Laban, Plymouth, t. 1-2. K o l b e r g О. brw. Dzieła wszystkie, Wroclaw—Poznań, t. 1-52. K o r o l e v a E . A. 1977 Rannyje formy tanca, Kiszyniev. K o w a l s k a J. 1980 Pojmowanie tańca. Uwagi na temat źródeł konotacji negatywnej, „Etnografia Polska", t. 24. z. 2, s. 121-137. K u r a t h G. P. 1964 Iroquis Music and Dance: Ceremonial Arts of Two Seneca Longhouses, Smithsonian Institution Bureau of American Ethnology, bull. 187, Washington. K u r a t h G. P.. Marti S. 1964 Dances of anahuac. The Choreography and Music of Precortesian Dances, Chicago. L a b a n R. 1926 Choreographic, Jena. 1956 Principles of Dance Movement Notation, London. Lange R. 1975a The Nature of Dance. An Anthropological Perspective, London. 1975b Podręcznik kinetografii według metody Lab ana-Knust a, Kraków. 1981 Semiotics and Dance, "Dance Studies", t. 5, s. 13-21. 1984 Guidelines for Field Work on Traditional Dance. Methods and Checklist, "Dance Studies", t. 8, s. 7-48. van der Leeuw G . 1978a Czy w niebie tańczą? „Literatura na Świecie", nr 5:85, s. 306-353. 1978b Fenomenosogia religii, Warszawa, de L i n d L. 1979 Dance as Nonverbal Communication. Experience Forms, Haga, s. 255-269. L i s i c j a n S. 1940 Zapis dvizenija, Moskva—Leningrad. Loeb E . M. 1929 Tribal Initiations and Secret Societies, University of California Publications in American Archeology and Ethnology, Berkeley, t. 25, nr 3. �190 JOLANTA K O W A L S K A Lomax A. 1972 Cantometrics-chorometrics Projects, "Yearbook of the Internationa] Folk Music Council", t. 4, s. 142-145. Lomax A., Bartenieff I., Paulay F. 1968 Dance Style and Culture: The Chorometric Coding Book, Folk Song Style and Culture, Washington, s. 222-247, 262-273. Lowie R. H. 1913 Dance Associations of the Eastern Dakota, Anthropological Papers of the American Museum of Natural History, t. 11, cz. 2, New York. L u k i a n z Samosat 1951 Dialog o tańcu. Warszawa. Martin G. 1979 A magyar kórtancok és europai rokonsdga, Budapest. 1980 Improvisation and regulation in Hungarian Folk Dances, "Acta Ethnographica", t. 29, z. 3-4. s. 391-426. 1982 A Survey of the Hungarian Folk Dance Research, "Dance Studies", t. 6, s. 9-45. 1983 Geschichtepfunkte fur die Klassifizierung der ungarischen Reigentanze und ihre Typen. Analyse und Klasifikation von Volkstanzen, Warszawa, s. 147-159. Martin G., Pesovar E. 1961 A Structural Analysis of Hungarian Folk Dance (An Methodological Sketch), "Acta Ethnographica", t. 10, z. 1-2, s. 1-40. 1963 Determinations and Motive Types in Dance Folklore, "Acta Ethnographica", t. 12, z. 3-4, s. 293-331. de M a r t i n o ' E . 1971 Ziemia zgryzoty. Przyczynek do życia religijnego południowych Wioch, Warszawa. Mauss M. 1973 Techniki posługiwania sie ciałem, Socjologia i antropologia, Warszawa, s. 533-566. Oryginał: "Journal de Psychologie", t. 32: 1936. Mitchelson T. < 1928 Notes on the Buffalo-head Daiue of the Thunder Gens of Fox Indians, Smithsonian Institution Bureau of American Ethnology, bull. 87. Washington. Mooney J. 1896 The Ghost Dances Religion and Sioux Outbreak of 1890, Annual Raport of the Bureau of American Ethnology, t. 14: 2, Washington. Morris M. 1928 The Notation of Movement, London. M o s z y ń s k i К. 1967 Kultura ludowa Słowian, t. 2, cz. 2, Warszawa, s. 330-395. Pierwsze wydanie uka­ zało się w roku 1939. Nieuvenhuis G. J. 1916 Uber den Tans in Niderldndisch-Indien, Leiden. Noverre J. J. 1760 Letters sur la danse et sur les ballets, Lyon—Stuttgart. Oestesley W. O. E . 1923 The Sacret Dance, Cambridge. Ossowski S. 1966 U podstaw estetyki. Dzieła, t. 1, Warszawa. Otis E . 1979 Sutton Movement Shorthand Dance Writting, New Directions in Dance. Collected Writtings from the Seventh Dance in Canada Conference held at the University of Waterloo, Canada, June 1979, Toronto—Oxford—New York—Sydney—Paris— -Frankfurt, s. 179-187. �ТАЫ1ЕС J A K O P R Z E D M I O T BADAŃ 191 Pesovar E . 1980 The Structural Characteristics. Features of the Hungarian Recruting Dances, "Acta Ethnographica", t. 29, z. 1-2, s. 75-90. P e t e r s o n - R o у с е A. 1980 The Anthropology of Dance, Bloomington—London. Rey J. 1958 Taniec, jego rozwój i formy. Warszawa. Sachs С. 1933 Eine Weltgeschichte des Tanzes, Berlin. 1965 World History of the Dance, New York. Salter A. 1980 Structure and Substance in Dance, "Dance Studies", t. 4, s. 37-52. Samdach Ch. T. 1930 Danses Cambodgiennes, Hanoi. Sharp C. 1924 The Dance, London. Sheets M. 1966 The Phenomenology of Dance, Madison. Shimkin D. B. 1953 The Wind River Shoshone Sun Dance, Smithsonian Institution Bureau of American Ethnology, bull. 151. Washington. Szentpal O. 1958 Versuch einer Formanalyse der ungarischen Volkstanze, "Acta Ethnographica", t. 7, z. 3-4, s. 257-336. Swarup Sz. 1968 5000 Years of Arts and Crafts in India and Pakistan, Bombay. T o t h S. 1952 Tanečné pismo, Bratislava. Voget F . W. 1953 Current Trends in the Wind River Shoshone Sun Dance, Smithsonian Institution Bureau of Americian Ethnology (Anthropological Papers), bull. 151, Washington. Voss R. 1868 Der Tanz und seine Geschichte. Eine kultur-historisch-choreographische Studie, Erfurt. Wilder S. C. 1963 The Yoqui Dear Dance: A Study in Cultural Change. Smithsonian Institution Bureau of American Ethnology (Anthropological Papers), bull 186, Washington. Wissler C. 1912 Societies, and Ceremonial Associations in the Oglala Division of the Teton-Dakota, Anthropological Papers of the American Museum of Natural History, t. 11, cz. 2, New York. 1913 Societies and Dance Associations of the Blackfoot Indians, Anthropological Papers of the American Museum of Natural History, t. 11, cz. 4, New York. Witwicki W. 1930 O naturze tańca ..Taniec". Warszawa, s. 9-14. Wundt W. 1923 Volkerpsychologie, Lipsk. Z i b r t Č. 1895 Jak se kdy v Cechach tancovalo, Praha. Zwolski E. 1978 Chorea. Muza i bóstwo w religii greckiej, Warszawa. Ż o r n i c k a j a M. 1966 Narodnyje tancy Jakutii, Moskva. �192 JOLANTA K O W A L S K A Jolanta Kowalska D A N C E AS A SUBJECT O F R E S E A R C H E S A N D S T U D I E S : C H O R E O L O G Y OR A N T H R O P O L O G Y O F D A N C E Summary It was first within the last 50 years thai dance have been raised to the role of full-fledged subject of scientific studies. Moreover, much later than plastic arts, music and other domains of artistic and spiritual culture to which it belongs, dance beganto be regarded as an autonomous phenomenon having its specific features. It would be rather difficult to inicate the arguments proving that the history of the studies on dance had begun earlier than the middle of the 19 century. True enough, some important works had been written long before this date, as for example "Dialogue on dance" by Lukian of Samosat or "Letters about dance" by J. J. Noverre yet they were exceptions both with regard to the very subject as well as the approach to it. Moreover, although the history of the studies on dance is so short there was much vagueness and current judgments that gathered around this subject and influenced the development of researches. They were caused mainly by the negative connotation of dance characteristic to the intellectual trend of European culture within which the scientific reflection on dance was formed. Referring to the conclusions of Edward Zwolski concerning the history of chorea and the causes of its decline between the 5 and 3 century B. C . (Zwolski 1978) I tried to indicate that the mentioned connotation resulted fron the secularization of dance, its falling out of the religious-ritual context. The association with that context determined many of the essential cultural roles of dance. Some of them were: the role of a mediator between people and the sphere of the sacred or, as Gerardus van der Leeuw and Kurt Sachs put it. the role of prayer (van der Leeuw 1987b, Sachs 1965, p. 5) Next, the role of a medium, i.e. means of conveying certain contents which could not be expressed verbaly due to the cultural qualification of words as a "dangerous means of expression. Along with the mentioned roles dance, functioning in the religious-ritual context might have fulfilled the functions of entertainment, of means of accumulating and giving vent to emotions, an element of aesthetic impressions etc. As a result of secularization the principle of a simultoneus realization of all the mentioned functions have been broken and particular roles have become specialized, chiefly that of entertainment and the prevailing aesthetic functions. Thus dance have been moved to the less important "ludical" margin of life. That determined for a long time a prevailing tendency to perceive it in a fragmentary way, in the shape reduced to some of its aspects only. Both the history of dance in Europe and the history of the studies on it bear the marks of the above mentioned transition. It found its expression in the position of dance somewhere between vice and the tolerated bounds of decency, in condemnig dance by the moralists of various epochs and at last, in the doubts about if so trivial and controversial a phenomenon can make the subject of valuable scientific researches. Dance was often a subject of debates proceeding from the point of view of morality and aesthetics or the object of emotional reactions rather than of scholarly investigations and studies. Yet, since the second halfth of the 19 century the studies dealing with it have proved the development of a new field of research. A scholar who would reach for previous studies concerning dance has at his disposal the studies in: musicology, history of culture, religiology, ethnology along with philosophy, psychology and medicine. The interdisciplinary dispersion of interests concerning dance can be seen here and this is what makes their characteristic trait. In the first period of the history of the study on dance, i.e. since the halfth of the 19 century till the turn of the 19 and 20 century it was the domain of historians and then of musicologists and religiologists �T A N I E C J A K O PRZEDMIOT BADAŃ 193 while nowadays the students on dance are represented first od all by ethnographers and cultural anthropologists. This change is the sign of difference in conceiving the discussed phenomenon which revealed with the development of particular disciplines. Ethnographers and cultural anthropologists view dance as a cultural phenomenon first of all. This concept of dance is wide enough to involve the attributes of the "musical", "historical", the relations between dance and religion and its many other traits emphasized by the representatives of the mentioned disciplines. Thereby the connection of dance and culture is quite obvious for all who study the subject and this conviction found its expression in their pronouncements. But to make this obviousness cognitively useful it was indispensable to break the above mentioned stereotype in thinking about dance. The history of the studies on dance can be divided into two periods taking into account the kind of approach to this phenomenon and the character of researches. The first period lasting since the middle of the 19 century till the 30-ties of the 20 century was the period of collecting more or less casual data, then documentary works and in the last phase, of the studies oriented towards syntetic studies. It was then when the basis of the research methods was founded, first of all the method of recording movements. The studies of that period were focused on the historic-genetic problems and on descriptions of the forms of dance. The second period is distinguished by the trend to view dance as a cultural phenomenon with certain attributes common to all its variants. This tendency appeared at the end of the 20-ties of the 20 century although this approach can be found from time to time in the former works too (for example by Oskar Kolberg and Marcin Gorżkowski—Kolberg; Gorż­ kowski, 1869). But the full development of this way of viewing dance can be spoken about first with reference to the recent 30 years. The boundary line dividing the two periods is not clean-cut. Still I assume the 30-ties as a caesura since it is that period when a simultoneous functioning and clashing of both approaches can be noticed, for instance in the work by Kurt Sachs published in 1933 (Sachs, 1933) At the same time the work by Evans-Pritchard was published (1928) which contains an attempt of approaching to dance from the functional point of view as well as the study by Marcel Mauss on the techniques of using the body, where dance has been defined as a particular cognitive-communicative apparatus (Mauss, 1936). Though the sug­ gestions contained in the above mentioned works were applied and developed first in the later studies, at that time they were the signs of new tendencies arising then. Especially many important works concerned with dance have been written since the 60-ties of our century. Some of them are very interesting as for example morphological analyses of movement evolved in the Budapest research centre which were evolved by Olga Szentpal (1958), Gyorgi Martin (1961, 1963, 1979, 1980, 1982, 1983) and by Erno Pesovar (1961, 1963, 1980) the works representing anthropological perspective of dance (Lange, 1975; PetersonRoyce. 1980), The phenomenological one (Sheets, 1966) the studies indicating communicative abilities of dance (de Lind 1979; Hanna 1979. Lange 1981) and so promising like those leading to structural and, semiotic approaches (Kaepler, 1972, Hanna 1979; Giurchescu 1973). There are also some new, original approaches (Lomax's chronometrics). Unlike in the previous stages of studies in all the mentioned works besides the stressed importance of cultural context and of viewing dance as an autonomous phenomenon there appeared an extremely important element: the scholars' unanimity in conceiving dance as a system of signs. With the growing scholarly interest with dance a new term appeared-"choreology" for denotation of the particular discipline having dance for its subject. The scope of its competence as well as the programm and research methods are not defined precisely yet and sometimes the only information about this discipline is that it is due to focus upon dance and become independent from those disciplines within which dance had been studied before. Therefore I believe there is a risk that choreology may become a factitious creation. My reservations pronounced here do not aim to negate the sense of the idea. They only express the 13 - Etnografia Polska, t. X X X I I , z. 1 �194 JOLANTA K O W A L S K A caution towards some ideas provoked by certain scholars' impatience and, let us say, their "complexes" resulting from the previous status of dance as research subject. It is difficult to forejudge which of the two tendencies will prevail- the anthropological or the choreological one (maybe the third solution will be interdisciplinary studies analogically with those carried out by CORD). However in both cases our main purpose is to create or accept such an approach which would ensure evolving efficient cognitive instruments in the researches of dance. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a1ee1e822b9ed3ea5287eba012d0ec80.pdf 26339f0e9fc9a129114e045a179b6ec3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1323 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1222 Title A name given to the resource Gry mongolskie w cyklu rocznym. Próba wyjaśnienia przyczyn ich sezonowości / ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1, s.143-170 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzinska-Stawarz, Iwona Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X I I : 1988, z. 1 PL ISSN 0071-1861 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ (IHKM PAN, Warszawa) GRY MONGOLSKIE W C Y K L U ROCZNYM. PRÓBA WYJAŚNIENIA P R Z Y C Z Y N I C H SEZONOWOŚCI Motto: „Ludzkość odgrywa lad przyrody w taki sposób, w jaki go sobie uświadomiła [...]. W sakralnej zabawie odgrywa ona cały ów po­ rządek istnienia. W grze tej i poprzez nią realizuje na nowo przed­ stawiane wydarzenia i dopomaga w utrzymaniu porządku świata [...]. Gra służy [...] uprzytomnieniu, przedstawieniu, asyście i realizacji wydarzeń kosmicznych". Leo Frobenius I. CZAS G I E R I I C H OGÓLNY C H A R A K T E R . T E Z Y Jedno z pierwszych ustaleń, jakie poczyniłam badając zachowania ludyczne pasterzy mongolskich początku X X w., dotyczyło sezonowości gier. Badania, które przeprowadziłam na terenie Mongolii w ramach prac ekspedycji P A N kierowanej przez prof. Witolda Dynowskiego, wykazały, że pasterze dzielili gry występujące w tym okresie na wiosenne i letnio-jesienne . Gry wiosenne inicjowane były w 2-3 dniu o b c h o d ó w Nowego roku (mong. Cagaan sar), w gry letnio-jesienne zaś zaczynano grać w 1-2 dniu lata. W X I X - X X w. ten przełomowy moment cyklu rocznego, jakim było nadejście lata, nie był świętowany przez M o n g o ł ó w . Przechodząc na letnie koczowiska składali na­ tomiast pasterze ofiary, prosząc duchy opiekuńcze o soczystą trawę na pa­ stwiskach i obfite deszcze. Nastanie lata było też sygnałem do rozpoczęcia niektórych prac pasterskich, takich jak np. strzyżenie jagniąt i baranów oraz sczesywanie wełny wielbłądziej. Zaczynano też dojenie klaczy, z których mle­ ka produkowany był następnie kumys, i kontynuowano rozpoczęte wiosną strzyżenie owiec. Być m o ż e owo składanie ofiar i inicjowanie niektórych ważniejszych prac pasterskich możemy traktować jako znak sytuacji zmiany. 1 1 We wspólny letnio-jesienny cykl obrzędowy łączą się też np. wszystkie czynności zwią­ zane z cyklem produkcyjnym. Cykl ten kończy się uroczystym najrem z okazji zespołowego uboju bydła na zimę. Potem następuje długa przer^^zimowa trwająca do wiosny, kiedy to rodzi się młodniak. Szerzej na ten temat patrz: Z u k o v s k a j a (1984, s. 172). �144 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ W podobny sposób, jak mi się wydaje, możemy spojrzeć na gry charak­ terystyczne dla szczególnych m o m e n t ó w cyklu letnio-jesiennego. D o takiego wniosku prowadzi przede wszystkim analiza tych gier, zwłaszcza ich reguł, rodzaju występujących tu rekwizytów, bohaterów i innych składników, a tak­ że sposobu interpretowania tego typu zachowań ludycznych przez pasterzy. Być może gry te w przeszłości towarzyszyły obchodom święta lata (jego początku lub momentu przełomu). O świętowaniu tych sytuacji zmian w cy­ klu rocznym w przeszłości donoszą m. in. kroniki mongolskie (np. Bohr Erikę, 1959, s. 115; Men-da-bej-lu, 1975, s. 75, i Altan Tobči; patrz: Baldanzapov, 1970, s. 143). W kronikach mówi się również o świętowaniu początków wszystkich pór roku (patrz np. informacje podane przez Serruysa, 1974). D o gier typowych dla okresu letnio-jesiennego w Mongolii pocz. X X w. należą przede wszystkim: cagaan mod (białe drzewo), cagaan temeecech (biały wielbłąd), czono tarwagacach (wilk i świstaki) oraz igrzyska, zwane eriin gurwan naadam, tj. trzy gry mężów. D o zespołu tych gier należą zapasy, wyścigi konne i łucznictwo. Jak j u ż wspomniałam, wymienione gry (poza igrzyskami) inicjowane były w 1-2 dniu lata. Towarzyszyły one także zazwy­ czaj zakończeniu ważniejszych prac pasterskich, np. strzyży zwierząt i wyrobu wojłoku. Igrzyska organizowali natomiast pasterze w związku ze składaniem ofiar na tzw. owoo (mong. owoo tachich). Były one poza tym elementem ważniejszych świąt religijnych i państwowych. Specjalna ustawa z 1778 r. wydana przez cesarza mandżurskiego nakazywała, by M o n g o ł o w i e organizo­ wali igrzyska tylko ku czci świętych gór, owoo, dla uświetnienia zabaw feudałów świeckich i duchownych oraz z okazji świąt religijnych (Cevel, 1951, s. 20; Dzorig, 1960, s. 12: Magsardżaw, 1960, s. 6). 2 D o gier charakterystycznych dla okresu wiosennego, inicjowanych w 2-3 dniu Cagaan sar, należały przede wszystkim gry w kości (szagaj togloom) — rekwizytami były tu niewielkie kości pochodzące z dolnych części tylnych n ó g zwierząt hodowlanych, najczęściej owiec i baranów, rzadziej krów. Poza tym grali pasterze w gry planszowe (chblog togloom) oraz gry, w których używano specjalnie oznakowanych kamieni (np. domino, gry typu ger barich togloom). W okresie noworocznym gry tego rodzaju były obowiązkowe, co wynikało przede wszystkim z przypisywanych im funkcji, a także z ogólnej zasady wesołego początku, mającego zapewnić pomyślność na cały nadcho­ dzący rok. Wiosną grali w nie czasem pasterze podczas spotkań towa­ rzyskich, nierzadko wypasając stada lub po pracy. Należy tu wyjaśnić, że zima nie była przez pasterzy traktowana jako czas gier. Grali też w tym okresie sporadycznie, np. w szachy, karty, kości. 2 Owoo to kamienne usypiska znajdujące się najczęściej na wierzchołku góry, na przełęczy, nad brzegiem jeziora lub w stepie. Jest to rodzaj swoistej świątyni, miejsce kultu duchów — gospodarzy terenów. Składanie ofiar na owoo odbywało się latem (nie musiał to być jednak początek tego sezonu), rzadziej odbywało się to jesienią. �GRY MONGOLSKIE W CYKLU ROCZNYM 145 Miało to przeważnie miejsce po przejściu na zimowe koczowiska, a wiec również w sytuacji zmiany. Przez współczesnych nam pasterzy związek gier ruchowych i igrzysk z okresem letnio-jesiennym tłumaczony jest najczęściej racjonalnie i praktycz­ nie. W swych wypowiedziach podkreślają oni, że organizacja tych zachowań wymaga dobrej pogody i obecności większej grupy osób na pobliskich koczowiskach. W ten sam sposób tłumaczą też nierzadko pasterze brak tego typu zachowań w kontekście noworocznym, choć — jak wiadomo — Cagaan sar jest czasem intensywnych kontaktów społeczno-towarzyskich związanych z obowiązkiem odwiedzania rodzin, przyjaciół i znajomych w tych właśnie dniach. Jak wykazują badania, mroźna pogoda panująca w okresie noworocz­ nym nie zawsze była przeszkodą w organizowaniu wyścigów konnych czy cagaan mod. Niektórzy spośród moich ojrackich informatorów (choć trzeba przyznać — nieliczni) mówili o urządzaniu wyścigów na Čagaan sar. Nie miały one jednak tak uroczystego przebiegu ani tak ściśle określonych reguł, jak wyścigi organizowane podczas owoo tachich. Nie były też o b o w i ą z k o w e . Torguccy informatorzy Sławoja Szynkiewicza, który również prowadził bada­ nia w Mongolii jako członek polskiej ekspedycji kierowanej przez prof. W. Dynowskiego, wspominali natomiast o grze w cagaan mod na Nowy Rok. Grano 2-3 razy w czasie całego święta, podczas gdy na grę w okresie letnio-jesiennym przeznaczone były całe noce . 3 4 Ogólnie rzecz biorąc, gry letnio-jesienne są dynamiczne, wymagają otwar­ tej przestrzeni i co najmniej kilkunastu uczestników, podczas gdy gry wio­ senne są statyczne, zamknięte przestrzenią jurty, a liczba uczestników może wynosić 2-4 osób. Patrząc racjonalnie i praktycznie istotnie dochodzimy do wniosku, że warunki atmosferyczne i związana z nimi organizacja wypasów, a tym samym — rozlokowanie pasterzy, m o g ą mieć decydujący wpływ na występowanie poszczególnych gier w określonych sezonach. Czy są to jednak jedyne i zasadnicze przyczyny sezonowego podziału gier, a przede wszystkim ich związku z przełomowymi momentami w cyklu rocznym? Jeżeli odpowiedź brzmi: nie, to nasuwa się kolejne pytanie, co w takim razie decyduje o tym, że pewne gry zaliczane były przez M o n g o ł ó w do wiosennych, inne zaś były typowymi grami letnio-jesiennymi? Jak mi się wy­ daje, wyjaśnienie może przynieść analiza gier i ich składników, takich jak np. charakter występujących tu postaci, rodzaj rekwizytów, stosowana termi­ nologia, reguły, a także określenie funkcji, jakie pełniły poszczególne gry. Wcześniej wspomniałam też o pewnych zewnętrznych cechach różniących gry wiosenne i letnio-jesienne. Analiza składników gier wykazuje пр., że w grach wiosennych głównymi rekwizytami są astragale, plansze, specjalnie 3 Informacje pochodzą z wywiadów, jakie przeprowadziłam z mieszkańcami somonu Erdenebüren w ajmaku kobdoskim w 1978 r. Należeli oni do mongolskiej mniejszości etnicz­ nej Eletów. Informacja ustna tego badacza. 4 10 - Etnografia Polska, t. X X X I I , z. 1 �146 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ oznaczone kamienie, a także orzechy, kawałki lodu, byczego rogu itp. W grach letnio-jesiennych zaś jako rekwizyt występuje drewniana pałeczka, a także (umownie) sierść i sól. W przypadku z a w o d ó w łuczniczych będzie to również m. in. skórzany rzemień, skóra owcy lub wojłok, a także — oczywiście — łuki i strzały. Poszczególne gry sezonowe różnią się też np. formą działalności człowieka, zwłaszcza zaś stopniem zaangażowania jego energii i siły w grę. W grach wiosennych udział graczy polega przede wszystkim na manipulowaniu rekwizytami — rzucaniu kości, przesuwaniu p i o n k ó w na planszy, układaniu kamieni itp. W grach letnio-jesiennych zaś człowiek staje się widoczny, a jego dynamicznym zachowaniom (bieganiu, zmaganiom z przeciwnikiem, zmianie miejsca) towarzyszy krzyk, hałas, śmiech, klaskanie itp. odgłosy, wydawane zarówno przez uczestników gier, jak i przez widzów. G r y wiosenne są pozbawione tych elementów. Wyjątkiem jest tu szagaj charwach, będąca swoistą miniaturą z a w o d ó w łuczniczych. W grze tej każdemu celnemu trafieniu w astragal towarzyszą radosne okrzyki widzów. Reguły jednej z gier wiosennych (duuguj doloococh, tj. milczeć i grać „siedem") wymagają natomiast całkowitego milczenia. Różnice te nie są przypadkowe. Odpowiedź na pytanie o ich przyczyny m o ż e — jak sądzę — przynieść analiza gier sezonowych, m. in. pod kątem pełnionych przez nie funkcji. Istotna jest tu zwłaszcza funkcja symbolicznokomunikacyjna. N a funkcję tę nie zwracano dotychczas uwagi w literaturze mongolistycznej, koncentrując się przede wszystkim na funkcji edukacyjno-wychowawczej gier i innych zachowań ludycznych (np. BassanofT, 1974; Hamayon, 1981; Namdżildordż, 1963, 1964; Oćerki..., 1971). Badanie symboliczno-komunikacyjnej funkcji gier mongolskich pozwala nam rozpatrywać je jako znak, odczytać przekazywane przez nie treści, a co za tym idzie — zrozumieć przyczyny łączenia pewnych gier z określonym kontekstem czasowo-sytuacyjnym. Jak wykazują moje badania, związki te nie były przypadkowe. Jeszcze w początku X X w. obowiązywały tu bowiem pew­ ne zasady doboru zachowań ludycznych właściwych dla danego kontekstu czasowo-sytuacyjnego. N a możliwość badania gier jako znaku wskazuje przede wszystkim ich związek z kontekstem świątecznym (zwłaszcza Cagaan sar i owoo tachich). Według Bajburina np. dowolny obiekt może być badany jako znak, o ile występuje on w kontekście rytualnym, i jako rzecz, gdy jest z tego kon­ tekstu wyłączony (Bajburin, 1981, s. 216; 1982, s. 13). W ten sposób - jak sądzę — możemy spojrzeć również na gry. Jak jednak badać gry letnio-jesien­ ne? Nie występują one przecież — z wyjątkiem igrzysk towarzyszących owoo tachich — w ramach święta. Czy m o ż e m y więc mówić o nich jak o znaku? Zauważmy jednak, że gry te łączą się wyraźnie z okresami przełomu w cyklu rocznym. Są one inicjowane w 1-2 dniu lata, a kończy się w nie grać rów­ nież w przełomowym momencie, jakim jest 16-17 dzień środkowego miesiąca jesieni. Wierzenia pasterzy mówią, że w 1-2 dniu lata schodzi z Nieba na Ziemię jej gospodarz, zwany Lus sabdagiem, by przebywać tu do p o ł o w y �GRY MONGOLSKIE W CYKLU ROCZNYM 147 jesieni, kiedy to znów przenosi się na Niebo. Wydaje mi się, że związek gier z tym niecodziennym kontekstem czasowym uprawnia nas do szukania w nich znaku, mimo że wspomniane tu momenty przełomu nie są szczególnie świętowane przez pasterzy. Takim niecodziennym (przełomowym) momentem jest też np. zakończenie ważniejszych prac pasterskich. Wydarzenia te pod­ kreślane są nie tylko przez zachowania ludyczne. Towarzyszą im również biesiady, organizowane w szczególnym porządku, zwane najrem. Całości zaś właściwa jest atmosfera radości i podniecenia, jaką niesie za sobą zazwyczaj udział w przełomowych momentach cyklu gospodarczego, kalendarzowego czy życia rodzinnego. O znakowym charakterze gier wnioskujemy nie tylko na podstawie ich obecności w niecodziennym kontekście czasowo-sytuacyjnym. Wskazują na to również np. wypowiedzi .pasterzy, dotyczące zwłaszcza gier noworocznych i eriin gurwan fiaadam, zamykające się zwykle stwierdzeniem: „trzeba grać w . . . , bo to święto". Związek gier z określonym sezonem strzeżony był przy tym przez zakazy dotyczące występowania poszczególnych gier poza właści­ wym dla nich okresem. Szczególnie wyraźnie ujawnia się to w przypadku gier w kości, niektórych gier planszowych (np. bugd) i gier z kamieniami (np. chorlo/dzendeme) . Istniały również zakazy dotyczące gry w pewnych okresach (np. zakaz gry w domino i „palce", podczas Cagaan sar, wystę­ pujący u Eletów i Miangatów). W przypadku gier letnio-jesiennych nie za­ notowałam tak kategorycznych zakazów. Praktyka potwierdza jednak, że gry typowe dla tego okresu nie występowały w innym sezonie. Zdarzały się rów­ nież wypowiedzi pasterzy, świadczące o dążeniu do związku niektórych gier letnio-jesiennych z właściwym dla nich sezonem. Przykładem może być gra czono tarwagacach (wilk i świstaki), w którą nie grano zimą, ponieważ w tym okresie świstaki (tarwaga) spały. Również sposób interpretacji gier, np. cagaan mod czy eriin gurwan naadam, o których będzie mowa w części I I I , wska­ zuje na to, że właściwy dla nich jest okres letnio-jesienny. 5 Ponieważ poszczególne gry występowały tylko we właściwych dla nich okresach roku, co było dodatkowo chronione przez wspomniane zakazy — przynajmniej taka była sytuacja modelowa, o której wnioskujemy "na pod­ stawie wypowiedzi informatorów — m o ż e m y traktować je nie jako rzecz, lecz jako znak określonego sezonu. Tak więc np. gry w kości byłyby znakiem wiosny, a cagaan mod czy eriin gurwan naadam — znakiem okresu letnio-jesiennego. Z tak szerokim rozumieniem znaku spotykamy się w literaturze etnologicznej. Operuje nim np. Anna Zadrożyńska pisząc o pracy jako zna­ ku codzienności i zabawie jako znaku święta (Zadrożyńska, 1983). Znaczącą funkcję gier ujawnia także analiza ich składników i sposobu interpretowania tego typu zachowań przez pasterzy. Prowadzi ona do wnio- 5 W artykule używam nazwy łącznej chorlo/'dzendeme. Gra ta jest bowiem znana Mon­ gołom zarówno pod nazwą chorlo (u Chałchasów, jak też u Ojratów) oraz jako dzendeme idzendmene, dzumbe) — przede wszystkim u Chałchasów (np. w ajmaku centralnym). �148 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ sku, że gry właściwe dla poszczególnych okresów zmiany w cyklu rocznym (nowy rok, nadejście lata i jego pełnia, przełom jesieni) za p o m o c ą właści­ wych sobie środków przekazują informacje o istotnych cechach kontekstu, w którym występują, podkreślają jego zasadnicze idee określone przez spo­ sób widzenia świata oczami pasterzy (zwłaszcza widzenia Natury w momen­ tach zmiany). Okres wiosenny, którego początkiem jest Cagaan sar, to czas re-kreacji Natury, odradzania się wszelkich podstaw istnienia, powrotu do początku, nastania życia na ziemi po zimowej śmierci. Jest to jeszcze czas chłodu i mrozu, niosący jednak zapowiedź płodności i mnogości osiągającej pełnię w okresie letnio-jesiennym. Mongołowie w czasie Cagaan sar na wszelkie sposoby podkreślają właśnie ideę owego początku, nowości, a także — ogól­ ne życzenie mnogości i płodności (piszę o tym szerzej w swoich artykułach: Kabzińska-Stawarz, 1983, 1984, 1985; patrz też: Zukovskaja, 1984). Okres letnio-jesienny to czas dojrzewania życia, jego pełni, rozkwitu i mnogości. Szczególną manifestacją tej pełni jest święto pierwszego kumysu lub (u Ojratów) pierwszego mleka (güü barich bajar, güünij dzelnij bajar). Piszą o tym np. Serruys (1974), Sodnom (1965) i in. Różnice w charakterze kontekstu, w jakim osadzone są gry sezonowe (pełniące funkcje komunikacyjne), wpływają nie tylko na odmienność przeka­ zywanych treści. Powodują również wyraźną odrębność charakteru samych gier, sposobu zachowania się ich uczestników, rodzaju stosowanych rekwi­ zytów, występujących tu bohaterów itp. I tak, w momencie narodzin, re-kreacji, obietnicy mnogości i płodności, a także wszelkiej obfitości dóbr, gdy nowe życie wymaga szczególnego wzmocnienia i ochrony, występują gry statyczne, w których obecność czło­ wieka jest niemal niewidoczna. Pełnią one istotne funkcje magiczne, pobu­ dzając Naturę do życia, rozkwitu. Niezwykle ważne są tu przede wszystkim gry w kości, które — z uwagi na symbolikę tych rekwizytów — mają (zgod­ nie z wierzeniami pasterzy) wpłynąć na rozwój i pomnożenie stad. G r y noworoczne symbolizują ponadto ó w szczególny moment początku i zmiany, której towarzyszy walka życia ze śmiercią. W okresie letnio-jesiennym, gdy Natura osiąga swą pełnię i moc, zmienia się również charakter gier. Są one dynamiczne, z wyraźnie obecnym elementem ruchu, zmiany miejsca. N a wszel­ kie sposoby demonstrowana jest tu siła, dominacja aktywności i mocy nad biernością i słabością. Poszczególne elementy tych gier symbolizują również kolejne momenty zmian w cyklu rocznym. U ż y w a się tu jednak innych rekwi­ zytów niż w przypadku gier noworocznych (wiosennych) ponieważ mają one przekazywać innego rodzaju treści, idee. Po tych ogólnych informacjach o charakterze gier sezonowych przejdźmy do omówienia rodzajów gier typowych dla poszczególnych sezonów, pełnio­ nych przez nie funkcji i nadawanych im znaczeń dla wyjaśnienia związku poszczególnych gier z właściwych dla nich kontekstem czasowym. Chciałabym tylko dodać, iż gry noworoczne (wiosenne) przedstawiłam tu w znacznym �GRY MONGOLSKIE W C Y K L U ROCZNYM 149 skrócie. Omawiałam je j u ż bowiem szerzej w swoich artykułach, opisując m. in. reguły, charakter uczestnictwa, symbolikę rekwizytów i zachowań gra­ czy, funkcje pełnione przez poszczególne gry itp. (Kabzińska-Stawarz, 1983, 1984, 1985). W artykule skoncentrowałam się na funkcji symboliczno-komunikacyjnej i magiczno-wróżebnej. Te bowiem funkcje pozwalają przede wszyst­ kim wyjaśnić obecność tego typu zachowań w kontekście noworocznym i okresie wiosennym. Dokładniejszej prezentacji wymagały natomiast gry let­ nio-jesienne. Znaczeniu tych gier i próbom wyjaśnienia ich obecności w kon­ tekście, który stanowią przełomowe momenty okresu letnio-jesiennego, nie poświęcono bowiem dotychczas baczniejszej uwagi w literaturze mongolistycznej. Dokładna analiza gier mongolskich wraz z ich opisem i prezentacją pełnionych funkcji przeprowadzona została w mojej pracy doktorskiej. Nosi ona tytuł „Zachowania ludyczne pasterzy mongolskich" (egzemplarz pracy znajduje się w Archiwum I H K M P A N w Warszawie). II. G R Y NOWOROCZNE (WIOSENNE) Jak już wspomniałam, wśród gier noworocznych inicjujących gry wiosenne najbardziej popularne są gry w kości. Grali w nie pasterze, „by było dużo bydła", „by rok był dobry", jak też „by nie powtórzyło się to, co było złego, by zniszczyć zło". „Dużą ilością gier dawano też wyraz swojej ra­ dości z powodu nadejścia nowego roku" . „Aby uchronić bydło przed cho­ robami i zniszczeniem, by zniszczyć z ł o " budowali też pasterze z astragali figurę żaby lub żółwia {melchij, jast melchij), która stawała się następnie rekwizytem w grze zwanej alag melchij óroch (stawianie pstrej żaby lub pstrego żółwia). Figurę tę budowano również, „by wszystko mnożyło się i aby być bogatym", „aby wszystko długo trwało, było długowieczne i aby rok był spokojny" . Zwycięstwo w grze miało znaczenie magiczno-wróżebne. Zapowiadało pomyślny rok dla gracza i jego bliskich, obfitujący w bydło, wróżący pomyślny rozwój rodziny. Taka interpretacja wyników gier łączyła się przede wszystkim z symboliką astragali. Kości te są bowiem dla pasterzy symbolem gospodarki pasterskiej, a także niektórych zwierząt hodowlanych^ zwłaszcza owiec i koni. Są one ponadto symbolem kontynuacji życia, płod­ ności. O symbolice astragala pisałam szerzej w swoich artykułach (Kabziń­ ska-Stawarz, 1983, 1985). Symbolika astragali koresponduje z zasadniczymi ideami noworocznymi: ideą narodzin, re-kreacji i kontynuacji życia, obietnicą 6 7 6 Cytaty pochodzą z wywiadów, jakie przeprowadziłam w Mongolii w latach 1978-1980 wśród mieszkańców śbmonu Erdenebüren i Miangad ajmaku kobdoskiego oraz somonu Dalandżargałan ajmaku wschodniogobijskiego, a także — somonu Erdene ajmaku centralnego i mieszkańców Ułan Bator. Zapisy wywiadów znajdują się w Archiwum Zakładu Etnografii I H K M P A N w Warszawie. Przykłady wypowiedzi pochodzą z wywiadów nr: 203, 243, 245, 247, 249, 251, 255, 256 i 262. Wywiady nr 213, 222, 251, 252. O magicznych funkcjach alag melchij mówili też np. informatorzy nr: 101, 200, 202, 211, 213, 222, 223, 224, 232, 247, 251, 252, 260, 265. 7 �150 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ mnogości i płodności. D o idei re-kreacji szczególnie wyraźnie nawiązuje wspom­ niana gra alag melchij órdch. Według samych pasterzy ma ona przypominać wierzenia o powstaniu naszej Planety Ziemi na grzbiecie żaby lub żółwia. Koncepcję tę potwierdzają również teksty folklorystyczne (patrz п р . : Potanin, 1883, s. 221, 224-225). Symbolikę kreacyjną odnajdujemy' także w grach, w których głównymi rekwizytami są specjalnie oznakowane kamienie. D o tej grupy należą przede wszystkim gry określane jako ger barich togloom (gry polegające na budowaniu jurt), np. chorlo[dzendeme, oldzij, daaluu i in. „Budowanie jurt" w trakcie gry w okresie noworocznym m o ż e być in­ terpretowane jako symboliczny akt re-kreacji kosmosu. Jurta bowiem jest dla M o n g o ł ó w symbolem universum (szerzej na ten temat pisze Wasilewski, 1977). W chorloIdzendeme występuje również wiele elementów symbolizujących długo­ wieczność, odradzanie się czasu, szczęście. Występują tu m. in. wizerunki 12 zwierząt, których nazwy noszą kolejne lata dwunastoletniego cyklu kalenda­ rzowego. Zwierzęta te są również symbolem długowieczności. Także w grze, w której rekwizytami są kamienie domino, „budowanie jurt" łączy się z symboliczną re-kreacją życia i sytuacją zmiany. G r a ta nosi nazwę ger barich togloom (budowanie jurt). U Chałchasów np. była ona obowiązkowa w czasie Cagaan sar, podobnie jak obowiązkowe było w ca­ łej Mongolii granie w chorloIdzendeme w tym okresie. Popularne legendy mongolskie o genezie domino wskazują na symboliczny związek tej gry z sy­ tuacją przejścia, zamianą śmierci w życie, pozorną śmiercią i kontynuacją życia w innej postaci niż pierwotna (z legendami tymi zetknęłam się pod­ czas badań). Pozorna śmierć, przejście od śmierci do życia i jego kontynuacja, to także główne rysy wierzeń noworocznych. D o nich też nawiązuje prawdo­ podobnie swą symboliką domino. M o ż n a dodać, że największa liczba oczek znajdujących się na kamieniach domino wynosi 12. Wskazuje to również na związek gry z czasem i kalendarzem. „Kalendarzowa" symbolika cyfr wy­ stępuje także w chorlo ¡dzendeme. Gracze rozkładają tu bowiem 60 kamieni na 12 części („jurt"). Każda „jurta" składa się z 5 kamieni. 60 to cyfra odpowiadająca latom wielkiego cyklu kalendarzowego, 12 zaś to cyfra odpo­ wiadająca liczbie miesięcy w roku i lat tzw. małego cyklu (wielki cykl składa się z 5 cykli małych). M o ż n a przypuszczać, że idea re-kreacji i płodności symbolizowana jest także przez gry, w których rekwizytami są: orzechy (chuszga charwach — strzelanie do orzechów), kawałki lodu, byczego rogu lub drzewa (móson szagaj charwach — strzelanie do lodowej kostki), metal, pióra lub sierść (teweg osziglooch — wielokrotnie kopać pędzelek). Wspólną cechą wymienio­ nych tu przedmiotów jest udział w akcie zapłodnienia oraz symboliczno-magiczny lub mityczny związek z pierwotną kreacją, potwierdzony m. in. przez wierzenia i mity. Pełnią one także funkcje magiczno-ochronne, na co wskazuje przede wszystkim czynność „strzelania" czy np. obecność metalu i sierści. Jedna z zasadniczych informacji przekazywanych przez gry noworoczne �GRY MONGOLSKIE W CYKLU 151 ROCZNYM dotyczy czasu zmiany.. Zmiana jest przędę wszystkim komunikowana za po­ średnictwem gier, w których rekwizytami.są kości. Astragal jest bowiem sam symbolem dokonującej się lub pożądanej zmiany. Zmianę symbolizują rów­ nież gry planszowe, a także gry polegające na „budowaniu jurt", w których sytuacja wyjściowa jest zawsze różna od końcowej. W grach polegających na „budowaniu jurt" zachowania graczy mogą być także interpretowane jako symboliczny akt re-kreacji universum. W grach planszowych zaś — jak są­ dzę — przypomniana zostaje idea pierwotnej walki dwóch sił, toczącej się w momencie przejścia od śmierci do życia i narodzin. Do gier planszowych, w które pasterze grali obowiązkowo podczas Cagaan sar. należały przede wszystkim: szachy (szatar), warcaby (daam), różne gry typu buga (jeleń), ewer buch (róg byka), temeen tawag (kopyto wielbłąda) dórwdn berch orchoch (rzucanie „czterech trudnych") i in. Istotą tych gier jest walka dwóch przeciwników. Opozycja walczących podkreślana jest przede wszystkim przez sposób oznaczenia p i o n k ó w i figur, ich nazwy, kolory i kształty, oraz sposób ich ustawienia i oznakowania plansz, ich barwę, wyróżnienie szczególnych miejsc itp. Nasuwa to przypuszczenie o możliwości interpretowania walki toczącej się na planszy jako walki symbolicznej, zde­ rzenia się dwu opozycji uniwersalnych. M o ż n a też przypuszczać, że planszo­ we gry noworoczne przypominały o wydarzeniach zachodzących w tym czasie w Naturze. Przykładem dążenia do zachowania zgodności charakteru gier z właściwym dla nich kontekstem m o ż e być m. in. wypowiedź jednego z informatorów dotycząca gry w szachy: „ W czasie Cagaan sar grano w szachy. One są związane z walką, to można wtedy grać" . 8 Trzeba jednak dodać, że tego rodzaju wypowiedzi należały do rzadkości. Nie zanotowałam też informacji świadczących o symbolicznym interpreto­ waniu gier planszowych. Tocząca się tu walka interpretowana jest bowiem najczęściej jako naśladowanie rzeczywistych wydarzeń, zwłaszcza wojny i po­ lowania. Ten typ interpretacji prezentowany jest też najczęściej przez bada­ czy gier mongolskich (np. Amarsana, 1980; Bassanoff, 1974; Namdżildordż, 1963; Popova, 1974). N a szczególną uwagę zasługują — moim zdaniem — te gry planszowe, w których walka toczy się o dostęp do wody (np. tugal, dórwdn buch, oloon sanad). Miały one — jak można przypuszczać — symbolikę kreacyjną. Miej­ sca związane z wodą oznaczane były na planszy jako studnia, morze lub po prostu woda. W wierzeniach ludów mongolskich woda reprezentuje ko­ bietę. Morze określane jest też jako matka (Humphrey, 1974, s. 17, 18, 26). Woda (w postaci rzeki, morza lub studni) występuje ponadto jako granica między „swoim" i „obcym", łącząc i zarazem dzieląc dwa światy. Jest media­ torem, umożliwia przejście, przemieszczenie się (Trocevič, 1981, s. 68). Ze względu na tę symbolikę gry, w których występuje woda, można — jak 8 Wywiad nr 247. �152 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ sądzę — interpretować jako symboliczny wyraz sytuacji zmiany, zwłaszcza że osadzone są one w kontekście noworocznym. Interesujący wydaje się fakt, że bohaterami gier planszowych są przede wszystkim zwierzęta: konie, bydło rogate, cielęta, wielbłądy," psy, jelenie, wiewiórki ziemne, wilki. Pojawiają się również ptaki, np. jaskółka i słowik. W wierzeniach mongolskich wspomniane zwierzęta m o g ą pełnić funkcje me­ diacyjne. Niektóre z nich są też symbolicznie związane' z płodnością, po­ czątkiem życia, a nawet z człowiekiem, jako jego przodkowie i zamiennicy. Są także, podobnie jak ptaki, pomocnikami Stwórcy (wyjątkiem jest tu wie­ wiórka ziemna dżirch). Wydaje mi się, że gry, w których występują tego rodzaju postacie, pełnią również funkcje mediacyjne, nawiązując zarazem sym­ bolicznie do idei zmiany. Dzięki swej symbolice podkreślają one także ideę noworocznego powrotu do początku i odradzania się życia. Niektóre z gier planszowych są szczególnym przypomnieniem kolei ludz­ kiego losu, symbolicznym wyrazem walki z jego przeciwnościami, wzlotów i upadków. W ten sposób interpretują np. pasterze zasady gry czüüczamaj (nazwa nieprzetłumaczalna), szambalyn szoo (rajska^kostka) i badżij (nazwa nieprzetłumaczalna). T a ostatnia gra ma również pełnić funkcje magiczne. Zapobiega bowiem powrotowi zła na z i e m i ę . 9 III. G R Y POCZĄTKU L A T A I PRZEŁOMU JESIENI (LETNIO-JESIENNE) ORAZ IGRZYSKA Jak już wspominałam, do gier charakterystycznych dla tego okresu należą przede wszystkim gry ruchowe, zwłaszcza cagaan mod (białe drzewo), cagaan temeecech (biały wielbłąd), czono tarwagacach (wilk i świstaki), oraz igrzyska {eriin gurwan naadam). W przeciwieństwie do gier wiosennych charakteryzują się one dynamiką, ruchem połączonym ze zmianą miejsca uczestników, wy­ stępuje tu również nie notowana w przypadku gier wiosennych bezpośrednia próba sił i ich demonstracja. Siła podkreślana jest na różne sposoby, przede wszystkim przez zachowania uczestników, zgodne z regułami gier, rodzaj bohaterów, charakter rekwizytów i treść dialogów, towarzyszących niektórym grom. Pasterze zwracają na nią również uwagę interpretując poszczególne zachowania. Poza siłą w grach letnio-jesiennych podkreślana jest też w spo­ sób symboliczny obecność życia i jego rozkwit. Analiza gier wskazuje rów­ nież na symboliczny związek próby sił i jej demonstracji z sytuacją zmiany. M o ż n a więc przyjąć, że gry charakterystyczne dla tego okresu podkreślają zasadnicze cechy kontekstu — okresu letnio-jesiennego. Gry związane z początkiem lata lub środkiem jesieni, a także igrzyska połączone ze składaniem ofiar na owoo, pełniły funkcje magiczne. Podobnie jak gry noworoczne, były one związane z magią płodności i mnogości oraz 9 Na przykład wywiad nr 255, a także: 232, 243, 247 i 251, wskazujące również na symboliczno-magiczne znaczenie tych trzech gier. �GRY MONGOLSKIE W CYKLU 153 ROCZNYM magią ochronną. W cagaan mod np. grali pasterze, gdy chorowało bydło. Grano przede wszystkim latem. Miało to — jak twierdzili pasterze — związek z rozprzestrzenianiem się chorób, zwłaszcza ospy bydlęcej. Grano wówczas, gdy pojawiły się pierwsze objawy choroby, by zapobiec jej przeniesieniu do innych jurt. Jeżeli nie występowały objawy choroby, grano dla przyjemności lub w celach magicznych, np. „by kobyły dawały dużo mleka". Drzewo rzucano w grze, „by nie zbiednieć, by zapewnić sobie bogactwo". Ogólnie uważano, że cagaan mod jest grą „pożyteczną dla bydła". „Chodziło o to, aby bydło nie umierało tak jak drzewo, które rzucano. Wyrzucając drzewo wyrzucano też chorobę, która nie była potrzebna". W cagaan mod grano także, „by odegnać wilki" (będące dla M o n g o ł ó w personifikacją straty) i wszel­ kie złe s i ł y . 10 Wyścigi na owoo tachich organizowali natomiast pasterze, „by było dobre lato lub zima", „by L u s sabdag nie gniewał się, by było dużo deszczu i by rosła trawa", „aby było dużo deszczu, gdy w danym roku była susza", „aby było dobrze ludziom i koniom". Organizowano je także „przez szacunek dla bóstw, by przyniosły ludziom bogactwo, dały dużo deszczu i szczęście". „Były one związane z wiarą, że właśnie dla owoo jest to potrzebne, żeby ucieszyć owoo. Gdyby chorowało bydło, gdyby była susza, to owoo powstrzy­ małoby nieszczęście grożące człowiekowi". Zawody łucznicze natomiast orga­ nizowano przede wszystkim, „by nie było chorób bydła, zwłaszcza młodnia­ ka, aby i _ ludzie nie chorowali w nadchodzącym sezonie" . Podobieństwo między celami, dla których organizowano igrzyska, i celami owoo tachich jest bardzo wyraźne. M o ż n a przypuszczać, że igrzyska miały wzmacniać zabie­ gi pasterzy związane ze składaniem ofiar na owoo, będąc zarazem jednym ze środków magicznych, za p o m o c ą których pasterze próbowali wpływać na Naturę (o magicznych funkcjach owoo tachich patrz п р . : Bawden, 1958; s. 37; Hasslund, 1949, s. 139-145; Tatar, 1976; s. 31; U n k r i g , 1933, s. 531; Zukovskaja, 1977, s. 38; Kabzińska-Stawarz, w druku). 11 Gry i igrzyska pełnią także funkcje symboliczno-komunikacyjne. Cagaan mod пр., w którą zaczyna się grać w 1-2 dniu lata — według słów paste­ rzy — „miała podkreślać przejście od wiosny do lata". Jesienią „miała ona [natomiast] podziękować L u s sabdagowi za dobre lato" . W tych samych dniach, w których inicjowano i kończono grę cagaan mod, grali pasterze w inne gry ruchowe, np. cagaan temeecech, czono tarwagacach, dorgococh (borsuk), dawsand jawach (jazda po sól). Podczas swoich badań nie zetknęłam się wprawdzie z tak wyraźnym, jak w przy­ padku cagaan mod, podkreśleniem komunikacyjnych funkcji tych gier, można jednak — jak sądzę — przyjąć, że pełniły one również tego rodzaju funkcje. 12 1 0 Cytaty pochodzą z wywiadów nr: 206, 243, 247, 248, 260. u Wywiady nr: 236, 243, 247, 255, 260, 263, 264, 265. Z tego typu interpretacjami zetknęłam się przede wszystkim u Ojratów (Eletów i Miangatów), np. wywiady nr 207, 232 i 241. 1 2 �154 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ D o takiego wniosku uprawnia nas nie tylko informacja o czasie występo­ wania tych gier, towarzyszących zazwyczaj cagaan mod. N a ich związek z sytuacją zmiany w cyklu rocznym wskazuje również analiza tego typu gier, zwłaszcza pod kątem występujących tu bohaterów, rekwizytów, zacho­ wań uczestników itp., prowadząca także do wniosku, iż takie gry, jak: cagaan temeecech, czono tarwagacach, dawsand jawach czy dorgococh, pełniły funkcje symboliczno-komunikacyjne. N a uwagę zasługuje m. in. fakt, że bohaterami gier letnio-jesiennych są zwierzęta. Najczęściej jest to wilk i wielbłąd. Wilk występuje np. w grze czono tarwagacach, dzorchoo jamaa (wilk i koza) i dorgococh. N a z w ę czono (wilk) nosiła też czasem jedna z drużyn biorących udział w grze cagaan mod. Drużyna przeciwna nosiła natomiast nazwę er choń (barany). W opozycji do wilka w wymienionych grach występują np. świstaki, kozy, owce i barany. Opozycja ta podkreślana jest także przestrzennie (najczęściej zakreśla się krąg, wewnątrz którego znajdują się zwierzęta atakowane następnie przez wilka). Współcześni nam M o n g o ł o w i e interpretują przeważnie gry, w których wy­ stępuje wilk, jako naśladowanie takich zachowań, jak polowanie lub napad wilka na stada zwierząt. Przypisują też tym grom funkcje edukacyjne. Sądzą bowiem, że dzięki nim dzieci poznają prawa rządzące światem Natury. Nie­ które zachowania uczestników gier wskazują jednak na to, że nie mamy tu do czynienia ze zwykłym naśladownictwem sytuacji występujących w rzeczy­ wistości. Przykładem może być chociażby sprawdzanie znaków życia ofiary przez wilka w grze dorgococh (wilk łaskocze swą ofiarę zmuszając ją do powstrzymania śmiechu i do bezruchu). Innym zabiegiem, wskazującym rów­ nież na to, że gry nie są zwykłym naśladownictwem rzeczywistości, jest za­ wiązywanie oczu wilkowi w grze dzorchoo jamaa lub nadawanie mu tytułów (gra w wilka i owce, którą opisuje Kljueva, 1960, s. 42). Wymienione tu przykłady wskazują przede wszystkim na symboliczne podkreślanie sytuacji zmiany przez gry. Taką sytuację symbolizuje też np. dialog, jaki wiodą świstaki z wilkiem we wstępnej fazie gry czono tarwagacach. Istotne jest przy tym to, że świstaki proszą wilka o ogień lub telegę (arbę), a więc o obiekty o właściwościach mediacyjnych. Dialog inicjujący grę jest jakby zaproszeniem do zmiany istniejącego porządku. Interesujący wydaje się fakt, że obiekty, o które proszą świstaki, mają im posłużyć np. do gotowania kleju, aby mogły zrobić łuk i strzały (ogień), lub do przewiezienia drew (arba), aby ugotować mleko, by nakarmić psa. Pies miał złapać srokę, z piór której świstaki chciały zrobić strzały (przykłady dialogów podaje np. Kljueva, 1960, s. 41; Očerki..., 1971, s. 206-207). Strzały, łuk i mleko, o których mówią świstaki, są znakami życia. Występują również jako elementy magii płodności. Informacja o gotowaniu kleju czy mleka wskazuje również na pożądanie zmiany sytuacji i na obecność ognia — symbolu lata, dzięki któ­ remu rozwija się życie Natury. W wymienionych grach wilk reprezentuje postawę aktywną. Jest wyraźnie �GRY MONGOLSKIE W CYKLU ROCZNYM 155 silniejszy od przeciwnika. Rolę wilka powierza się też najczęściej silnemu dziecku, a niekiedy dorosłemu. Aktywność wilka ujawnia się szczególnie w zestawieniu ze sposobem zachowania się pozostałych uczestników gier. Zachowują się one biernie, co nie znaczy — bezczynnie. Nie atakują jednak wilka, starając się tylko unikać dotknięcia jego łap. Ofiara złapana przez wilka nie stawia oporu, lecz odchodzi na bok, kładzie się na ziemi, gdzie wilk sprawdza jeszcze oznaki jej przynależności do świata żywych. W grze czono tarwagacach wilk musi czasem wyganiać świstaki z nor, w dorgococh zaś także domaga się, by kozy wyszły poza bezpieczne dla nich koło. W grach, które przewidują role człowieka (np. wilki i óVce), nie dochodzi do bezpośredniego starcia z wilkiem. M o ż n a przypuszczać, że gdybyśmy mie­ li do czynienia z naśladownictwem rzeczywistych sytuacji, znanych paste­ rzom z codziennej praktyki, to człowiek próbowałby walczyć z napastnikiem, broniąc swych stad. W grach natomiast współzawodnictwo między człowie­ kiem i wilkiem zostaje rozstrzygnięte np. w trakcie wyścigu, w którym bie­ rze udział dziecko grające rolę wilka i dziecko będące jeźdźcem (wilk i owce). W dzorchoo jamaa z wilkiem walczy pies. W dorgococh natomiast starzec i starucha zachowują się biernie. Parę wilk — świstak spotykamy nie tylko w grze. Występuje ona także, np. w wierzeniach i legendach mongolskich oraz w praktykach myśliwskich towarzyszących polowaniu na świstaki. Interesujące wydają mi się zwłaszcza legendy o ś w i s t a k u , będące prawdopodobnie częścią wielkiego mitu słonecz.nego występującego w różnych wariantach od Sumatry po Kalifornię (szerzej na temat tego mitu pisze np. Brodjanskij, 1985, s. 115-121). Wskazują one m. in. na dwoistość natury świstaka i jego związek z sytuacjami zmiany. Są to przypuszczalnie zmiany w cyklu rocznym. Zachowania człowieka-zwierzęcia osadzone są bowiem wyraźnie w określonym kontekście czasowo-sezonowym. M o ż e to być lato, na co wskazuje np. nadmierna liczba słońc i silna emisja ich promieni, jak i jesień (obecność Plejad). U ludów mongolskich 13 13 Legendy mówią, że świstak był kiedyś człowiekiem. Raz Burchan zapytał go, czy trafi z łuku w Plejady. Człowiek zgodził się na próbę, lecz w trakcie zawodów Burchan zamienił jedną z zestrzelonych gwiazd. Gdy łucznik otworzył oczy, które wcześniej zasłonił mu Burchan — zobaczył, że nie trafił do celu. Odrąbał sobie wtedy duży palec u nogi i ręki i zamieszkał pod ziemią zamieniwszy się w zwierzę. Odtąd gdy świstak pragnie wyjść z nory, niebo próbuje dosięgnąć go strzałami. W walce tej pomaga mu wilk (Potanin, 1916, s. 32). W innym miejscu Potanin przytacza następującą opowieść: W Plejadach było niegdyś 7 gwiazd. Były one dawniej wspaniałymi ludźmi żyjącymi na ziemi. Jeden z nich był celnym strzelcem. Dla zakładu zaczął on strzelać do Słońca i Księżyca, ale nie trafił. Wtedy odrąbał sobie duży palec, umarł i odrodził się jako świstak, a pozostali bracia przenieśli się na niebo i utworzyli Plejady (Potanin, 1883, s. 232). W innej opowieści mowa jest o świstaku, który był również niegdyś człowiekiem, walczącym ze złymi duchami. Pewnego razu nad ziemią pojawiły się trzy słońca. Było bardzo gorąco i ziemia zaczęła wysychać. Burchan zapragnął, by człowiek zestrzelił niepotrzebne słońca, ale ón trafił tylko w jedno z nich. Ze wstydu obciął sobie duże palce u rąk i nóg i zamienił się w świstaka, chowając się pod ziemię (Smolev, 1903, s. 101-103). �1 156 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Plejady pojawiają się również w sytuacjach zmiany. Jak pisze Pozdniejew, w mongolskich klasztorach, gdy pojawiły się Plejady, urządzano święto lamp, wyznaczające początek zimy (Pozdneev, 1887, s. 371-380). Niektóre rody buriackie obchodziły natomiast nowy rok jesienią, gdy na Niebie ukazały się Plejady (Changalov, 1960, s. 367). Wilk w kulturze mongolskiej ma odmienną pozycję niż świstak. W wie­ rzeniach występuje on m. in. jako przodek, poprzedzający o kilka (18, 22) pokoleń Czyngiz-chana (Godziński, 1981, s. 31-34; Kałużyński, 1978, s. 99). Jako przodek, a zarazem reprezentant Nieba, jest on symbolem mężczyzny, a co za tym idzie — siły i aktywności, stanowiących atrybut mężczyzn. W grze wilk jest właścicielem ognia, co wskazuje na jego nadnaturalne właści­ wości i możliwości pełnienia funkcji mediacyjnych. Jako mediator wilk wystę­ puje w wierzeniach i obrzędach wielu ludów, zwłaszcza w praktykach inicja­ cyjnych (patrz np. Tokarska, Wasilewski, Zmysłowska, 1982). Przypuszczal­ nie tego rodzaju funkcje pełni również wilk, występujący jako centralna postać w wielu grach, które stają się mediatorami. Nasuwa się przypuszcze­ nie, że gry, w których występuje wilk, symbolizują moc i siłę Natury w okresie letnio-jesiennym, a także — podobnie jak np. cagaan mod — ko­ munikują o sytuacji zmiany (przejście od wiosny do lata, przełom jesieni). N a związek gry z tym okresem zmiany i przełomu wskazuje też — jak są­ dzę — charakter uczestnictwa. Uczestnikami gier, o których tu wspomniałam, są przede wszystkim dzieci w wieku 10-13 lat. Wiek ten uważany jest przez M o n g o ł ó w za przejściowy od dzieciństwa do młodości. Wydaje się on odpo­ wiedni do symbolicznego podkreślania przekroczenia progu dzieciństwa Na­ tury (wiosna) i wejścia w okres jej młodości (lato). Odmienność tych okre­ sów zdają się także podkreślać zachowania uczestników (opozycja: siła— słabość / aktywność — bierność). Jest ona wyraźnie widoczna zwłaszcza wów­ czas, gdy przeciwnikiem dzieci staje się osoba dorosła, grająca rolę wilka. Być m o ż e gry, o których tu mowa, były niegdyś związane z obrzędami inicjacyjnymi? Nie dysponujemy, niestety, informacjami, które wskazywałyby na istnienie tego typu obrzędów (związanych ze zmianą przynależności do określonej grupy wieku, zwłaszcza młodych chłopców) w kulturze mongol­ skiej. Bez tych informacji zaś teza ta nie może być rozpatrywana. Jak już wspomniałam, bohaterami gier letnio-jesiennych były także wiel­ błądy. W grze cagaan temeecech np. młody, biały wielbłąd był atakowany przez wielbłąda-samca lub (aczkolwiek o wiele rzadziej) przez biedaka z cho­ rym wielbłądem, staruchę, a także wilka. Napadniętego bronili ludzie (bo­ gacz, gospodarz i jego pomocnicy, dzieci) lub wielbłądzice (cały czas jest tu oczywiście mowa o rolach, w które wcielają się uczestnicy gry). Atak poprzedzony był improwizowanym dialogiem lub monologiem jednej ze stron, z którego wynikało, że przedmiotem toczącej się w czasie gry walki jest nie tyle sam wielbłąd, ile jego sierść. Napastnicy powtarzali np. wiele razy cagaan temee noos, chóós, co można przetłumaczyć następująco: biały �GRY MONGOLSKIE W CYKLU ROCZNYM 157 14 wielbłądzie, daj nam wiele dobrej s i e r ś c i . Potanin natomiast podaje, że dzieci naśladujące wyganianie wielbłąda z zagrody we wstępnej fazie gry (tj. przed atakiem) mówiły, że garb tego zwierzęcia jest tak wielki, jak czło­ wiek, jego stopy są jak łopaty, mięśnie — jak naczynia do picia herbaty, a sierść m o ż e wypełnić cały kosz (Potanin, 1881, s. 120). W grze tej ujawnia się mediacyjna rola sierści i samego wielbłąda, pot­ wierdzona przez wierzenia mongolskie. N a uwagę zasługuje m. in. fakt, że wśród osób pragnących zdobyć białego wielbłąda czy jego sierść, znajdują się chorzy, starcy, biedacy (chory jest też wielbłąd towarzyszący biedakowi). C i zaś, którzy posiadają białego wielbłąda, są bogaci, zdrowi i silni. Zdobycie pożądanego obiektu ma — jak m o ż n a się domyślać — przynieść napastnikom korzystną dla nich zmianę. Magiczne funkcje sierści, jej udział w magii mno­ gości i płodności są sprawą powszechnie znaną (np. Bajburin, 1983, s. 42). U niektórych ludów Azji Środkowej występują też np. wyraźne związki sierści wielbłądziej z magią ochronną (np. Firštejn, 1978, s. 202, 204-205). Mongo­ łowie przypisują białemu wielbłądowi funkcje mediacyjne i magiczne. Jest on przede wszystkim związany z bogactwem . Wierzą też, że zwierzę to po­ chodzi z Nieba, że jeździ na nim sam Burchan-bagsz (Potanin, 1883, s. 273). Białe wielbłądy, podobnie jak białe konie, należały do najcenniejszych po­ darunków noworocznych ofiarowywanych Wielkiemu Chanowi (Marko Polo, 1954, s. 249). 15 W grze cagaan temecech toczy się również walka między aktywnym na­ pastnikiem (jest nim zwłaszcza wielbłąd-samiec, będący dla M o n g o ł ó w uoso­ bieniem siły życiowej) a ludźmi lub wielbłądzicami ochraniającymi obiekt ataku — białego wielbłąda. Zwierzę to, mimo swych cennych właściwości magiczno-symbolicznych, jest uważane przez M o n g o ł ó w za uosobienie sła­ bości, podobnie jak np. bladzi ludzie. Opozycja: silny — słaby nie występuje tak jawnie, gdy napastnikami są ludzie. Mamy tu natomiast opozycję: zdro­ wie/bogactwo/młodość — choroba/starość/bieda. W obydwu przypadkach po­ stacie stanowiące jeden człon opozycji są właścicielami białego wielbłąda i jego sierści [wielbłąd i sierść z konotacją dodatnią — znak + ] , postacie stanowiące drugi człon opozycji nie posiadają natomiast tych rekwizytów [wielbłąd i sierść z konotacją ujemną — znak — ]. Cagaan temee występowała w tych samych okresach, w których Mongo­ łowie grali w cagaan mod. N a związek ten zwraca również uwagę Tangad (1983, s. 58). M o ż n a przypuszczać, że również ta gra — analogicznie do cagaan mod — miała symbolizować przejście od wiosny do lata. I tu uczestni- 1 4 Na przykład wywiad nr 264. Na grzbiecie białego wielbłąda przewożono np. posag dziewczyny w obrzędzie wesel­ nym, pragnąc zapewnić jej bogactwo. W tym samym celu trzeba było np. położyć posążek bóstwa na grzbiecie białego wielbłąda po zakończeniu modlitw i wyjściu ze świątyni (np. wywiad 226, 255). 1 5 �158 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ kami były dzieci w wieku 10-13 lat, a więc uważanym za przejściowy od dzieciństwa do młodości. Inna gra, w której centralną postacią jest wielbłąd, to dawsand jawach (jazda po sól). Dzieci uczestniczące w niej naśladowały karawanę kupców i wielbłądzic. Po drodze karawana atakowana była przez wielbłąda — sam­ ca. Nazwa gry wskazuje na to, że walka toczy się o sól (prawo do jej posiadania). Informacja ta wydaje się istotna. Pozwala bowiem wnioskować o znaczeniu gry. M o n g o ł o w i e przypisywali soli właściwości lecznicze. Nie pożyczali jej np. nigdy w obawie przed chorobą dzieci, która mogła stać się następstwem pożyczki. Sól objęta też była zakazem wynoszenia z jurty w ta­ kich sytuacjach szczególnych, jak np. kastracja baranów, pogrzeb, poród wielbłądzicy (o zakazie tym pisze Wasilewski, 1980, s. 286). Podobny zakaz dotyczył ognia, który — tak jak sól — traktowany był przez pasterzy jako obiekt, bez którego nie m o ż n a żyć. Sól miała więc znaczenie magiczne. * W grze ujawniają się również jej właściwości mediacyjne. D o p ó k i znajduje się ona w posiadaniu kupców [sól o konotacji dodatniej — ze znakiem + ] wykonują oni czynności, które można traktować jako znaki życia (jedzą, rozmawiają, poruszają się, jadą, naśladują picie herbaty itp.). Jeżeli jednak kupcy zostaną pozbawieni soli przez wielbłąda [sól ze znakiem — ], to gra kończy się i działania kupców ulegają zawieszeniu. W roli mediatora wystę­ puje tu również wielbłąd. I w tej grze dochodzi do starcia dojrzałości i siły ze słabością. Siła reprezentowana jest przez wielbłąda — samca (czasem przez wilka), słabość zaś przez samice, które w walce wspomagane są przez człowieka (kupcy). Inną grą letnio-jesienną, będącą próbą sił, jest szirdeg tatach (rozciąganie wojłoku), a także ols dees tatalcach (przeciąganie liny). Szirdeg tatach orga­ nizowali pasterze przede wszystkim w okresie produkcji wojłoku (informacje o tej grze znajdują się np. w O cerkach istorii kultury MNR, 1971, s. 206). Trudno dziś jednak powiedzieć, czy zawody te miały w przeszłości jakieś znaczenie poza sprawdzianem sił zawodników. Podobnie w przypadku ols dees tatalcach, o której pisze np. Dzorig (1960, s. 100), nie podając jednak informacji o sposobie interpretowania tej gry przez pasterzy ani nawet o jej kontekście czasowo-sytuacyjnym. Z informacjami o tej grze nie zetknęłam się podczas swoich badań. M o ż n a tylko przypuszczać, że ob dees tatalcach, jak też szirdeg tatach, miały niegdyś dla M o n g o ł ó w znaczenie magiczno-wróżebne (podobnie jak miały dla niektórych ludów zawody polegające na przecią­ ganiu liny; por. np. zawody organizowane przez Eskimosów, o których pisze Mauss, 1973, s. 626-627). Być może i w tym przypadku siła reprezentowana przez graczy była symbolicznym wyrazem siły Natury w okresie letnio-jesiennym. Charakter rekwizytów występujących w grach letnio-jesiennych u Mongo­ łów wskazuje — moim zdaniem — wyraźnie na związek tych gier z życiem, płodnością i mnogością. Drzewo i sól są np. symbolami życia. Sierść asocjowana jest z płodnością i mnogością, podobnie jak wojłok. Zauważmy, że �GRY MONGOLSKIE W CYKLU 159 ROCZNYM posiadanie tych przedmiotów oznacza zawsze sytuację korzystną dla graczy, ich utrata zaś prowadzi do porażki. Zwycięstwo i przegraną możemy tu rozpatrywać zarówno w kategoriach sportowej rywalizacji, jak też symbo­ licznie. Dotychczasowe rozważania służyły ilustracji tezy o symboliczno-komunikacyjnej funkcji gier ruchowych, które w określonym kontekście czasowym znaczą moment zmiany, przekazując zarazem informacje o tak istotnych ce­ chach okresu letnio-jesiennego, jak zwycięstwo siły Natury, jej aktywność i pełnia życia, mnogość i płodność. Funkcje symboliczno-komunikacyjne pełniły także igrzyska (generalnie) oraz poszczególne „gry mężów". W przekazie informacji o zasadniczych ce­ chach kontekstu uczestniczyły także pojedyncze zachowania składające się na kompleks określany mianem igrzysk. O komunikacyjnej funkcji igrzysk możemy wnioskować m. in. na podsta­ wie wypowiedzi pasterzy, którzy twierdzili, że „trzeba było organizować nadom, bo to święto" (informacja dotyczy nadomu na owoo tachich); „nadom miał pokazać, że to święto"; „dzięki koniom, które są największym skarbem człowieka, owoo słyszało, że ludzie organizują wyścigi"; „trzeba było zauważyć, że trudny czas jest poza nami" (ta wypowiedź dotyczy organizacji igrzysk w związku z owoo tachich, które przypadało na początek l a t a ) . 1б Funkcje komunikacyjne pełnił np. szczególny sposób przystrajania koni wyścigowych. Ogon konia przewiązywano w połowie długości, na grzywie zaś robiono pęczki z włosia. W tym celu używali pasterze rzemieni ze skóry jelenia. Rzadziej były to kawałki czerwonego materiału. Według zanotowa­ nych przeze mnie informacji, zabiegi te służyły nie tylko celom dekoracyjno-estetycznym („bo k o ń musiał być ładny w święto"), lecz także miały infor­ m o w a ć samego konia o czasie święta. Znakiem święta są też rzemienie z je­ leniej skóry używane przez M o n g o ł ó w do ozdabiania świątecznej odzieży. M o ż n a przypuszczać, że wplatanie rzemieni we włosy konia było również znakiem święta — zmiany . 17 Funkcje symboliczno-komunikacyjne pełniły też np. naszycia, jakie znajdo­ wały się na kostiumach jeźdźców (np. znak oldzij, skrzydlaty k o ń , pentagram, ptak w locie, motyl i in.). Według informacji samych pasterzy, miały one symbolizować wyścig. Znaczące funkcje pełniły też np. okrzyki gyn-gool, wydawane przez jeźdź­ ców. Były one nie tylko bodźcem dla zwierząt, lecz także — według samych 6 1 Na przykład wywiady nr 243, 247, 259, 260, 262, 274, 275. Rzemienie wplatali też Mongołowie we włosy chłopcom, którzy ukończyli 15 lat i prze­ chodzili do innej grupy wieku (Szynkiewicz, 1981, s. 179), a więc także w sytuacji zmiany. Podobne traktowanie młodzieńca i konia nie wydaje się dziwne, jeśli zważymy na ich sym­ boliczną tożsamość, na którą wskazują np. wierzenia i eposy bohaterskie Mongołów (pisze o tym Lipec, 1984). Można też dodać, że młodym ludziom wplatano również we włosy czerwone dodatki, asocjując je zarazem z młodym wiekiem, rozwojem i płodnością oraz roz­ kwitem (Szynkiewicz, 1981, s. 175). 1 7 �160 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ pasterzy — „miały informować konie o tym, że nie uczestniczą w jakiejś zwykłej grze, lecz w wyścigu". Wiele zachowań uczestników igrzysk m o ż n a określić jako niecodzienne. D l a przykładu wymieńmy tu tzw. taniec zapaśnika, polewanie karków i głów koni kumysem lub mlekiem, nadawanie tytułów i sławnych imion zwycięz­ com, specjalne gesty powitalne wykonywane przez zapaśników (skierowane do ważniejszych gości), trzykrotne, okrążanie placu, a także owoo i koniowiązu, do którego przywiązywano konie przed wyścigiem, przez jeźdźców przed rozpoczęciem biegów, śpiewanie pieśni informujących o kolejnych fa­ zach wyścigu i sławiących zwycięzców, specjalne stroje jeźdźców i zapaśni­ ków, ozdoby koni, golenie w ł o s ó w przed walką przez zapaśników czy jazda bez siodeł (o niektórych z wymienionych tu zachowań będzie jeszcze mowa). Wydaje mi się, iż zachowania tego rodzaju służyły również podkreśleniu sytuacji szczególnej dla człowieka i całej Natury, zwłaszcza czasu zmiany. Niektóre z nich pełniły też funkcje magiczne, np. przewiązywanie włosów ogona i grzywy końskiej miało — według samych pasterzy — wpływać dodat­ nio na samopoczucie tych zwierząt (a także Natury, owoo i gór) i pomagać im w zwycięstwie. Jeźdźców miały natomiast wspomagać stożkowate czapeczki oraz hafty i naszycia znajdujące się na ich kostiumach. Magiczne funkcje pełniły też np. okrzyki wznoszone przez widzów na cześć celnych strzelców. Pasterze wierzyli, że odpędzały one zło od miejsca, w którym odbywały się igrzyska, i wspomagały dobro w walce ze złem: Budziły one także Lus sabdaga, o ile spał jeszcze w czasie zawodów. Przynosiły więc zarazem po­ żądaną zmianę. B y ł y , t e ż bodźcem dla nadchodzącego lata (por. informacje o schodzeniu na ziemię Lus sabdaga w 1-2 dniu lata). Część wypowiedzi pasterzy dotyczących igrzysk wskazywała na ich zwią­ zek z demonstracją siły; „Chodziło o to, by pokazać swoją siłę, szybkość koni"; „chodziło o to, by pokazać owoo, że ludzie są silni, że żyją"; „na nadomie pokazywano broń i demonstrowano technikę strzelania. Trzeba było pokazać, że są silni i celni strzelcy"; „dzięki koniom owoo słyszało, że ludzie organizują wyścigi, że są zdrowi, silni, cieszą się, są żywi, urządzają dobre wyścigi, mają dobre konie". Ludzie „chcieli [także] pokazać swoje bogactwo, że ma się dużo koni, bo to było święto". „Chodziło [też] o to, by zmierzyć się, by pokazać swoje u m i e j ę t n o ś c i " . 18 Jednym ze s p o s o b ó w demonstrowania siły człowieka (i całej Natury — o ile przyjmiemy, że igrzyska podkreślały zasadnicze cechy okresu letnio-jesiennego) są zapasy. Istotna jest tu zarówno siła zawodników, jak też wiele zachowań demonstrujących siłę w sposób symboliczny. Niektórzy badacze kultury mon­ golskiej sądzą wręcz, że zapasy są reminiscencją wierzeń o symbolicznej walce sił (np. Viktorova, 1980, s. 44). D o zachowań, w których siła zawodnika demonstrowana jest w sposób jawny i symboliczny zarazem, należą np.: naśladowanie zachowań niektórych 18 Na przykład wywiady nr: 247, 259-, 260, 262, 274, 275. �GRY MONGOLSKIE W CYKLU ROCZNYM 161 ptaków i zwierząt, rozłamywanie kości zwierzęcych, nadawanie tytułów zwy­ cięzcom, charakterystyczne nagrody przyznawane najlepszym zawodnikom przez specjalną komisję, podział niektórych nagród między zawodników, wi­ dzów i całą Naturę. D o charakterystycznych zachowań zapaśnika przed walką i po zwycięskiej rundzie należało np. bieganie po placu, wymachiwanie rękoma, podskoki, demonstrowanie niektórych chwytów itp. N a ogół przyjmuje się, że gesty te są związane z naśladowaniem ptaków, zwłaszcza mitycznego Garudy (mong. Chan Gard) lub orła. Zachowania te określa się też najczęściej jako „taniec zapaśnika" (np. Damdin, 1966, s. 7; Očerki..., s. 201; Olędzki, 1973, s. 136). W ten sposób interpretują też najczęściej te zachowania sami pa­ sterze. Według niektórych badaczy zachowania zapaśników są pozostałością totemizmu (np. Vjatkina, 1960, s. 261; Viktorova, 1980, s. 45). Z zanoto­ wanych przeze mnie informacji wynika natomiast, że tzw. taniec zapaśnika m o ż e być interpretowany przez pasterzy jako demonstracja sił zawodnika, pokazywanie, iż zawodnik jest tak silny, jak Chan Gard. Również niektórzy badacze twierdzą, że zawodnik powinien posiadać cechy charakterystyczne dla tego ptaka, tj. siłę, szybkość, zręczność, odwagę (Namnandordż, 1957). Demonstracją siły było też prawdopodobnie zachowanie polegające na naśladowaniu byka. Zawodnik przed walką brał do ręki nieco ziemi i rzucał nią w przeciwnika. Moi informatorzy określali te zachowania jako walkę byków, kopanie ziemi przez walczące zwierzęta. Innym sposobem demonstrowania sił zapaśnika było przełamywanie kości pochodzącej z nogi byka. Według moich informatorów miało to miejsce przed walką. Magsardżaw natomiast pisze, iż zawodnicy przełamywali kość wołową po walce. Przełamywali też czerep owcy (Magsardzav, 1960, s. 11). Zwycięzca był nagradzany przez specjalną komisję m. in. produktami mlecznymi (cagaan idee), zwłaszcza suszonym serem. Miało to wzmocnić zawodnika po walce: „cagaan idee wpływa na siłę i jest bardzo cenione" . Zawodnik przykładał garść cagaan idee do czoła, co — według moich infor­ matorów — miało przynieść powszechne bogactwo i dostatek, a następnie rzucał to jadło w kierunku widzów. Kolejne garści cagaan idee, jakie po­ dawał mu sekundant, rzucał potem w kierunku owoo, gór, Nieba, dzieląc się ze wszystkimi swoim zwycięstwem. Widzowie dzielili się otrzymanym cagaan idee wierząc, że przyniesie im szczęście, doda sił. Zwłaszcza młodzi, początkujący zapaśnicy wierzyli, że spróbowanie tego jadła p o m o ż e im od­ nieść zwycięstwo (Damdin, 1966, s. 9). Rzucanie cagaan idee w kierunku gór, Nieba, owoo itp. było przez pasterzy interpretowane jako prośba o po­ moc, skierowana do Natury, zwłaszcza zaś do Ziemi, która miała dać za­ paśnikowi swoją siłę. Inaczej interpretuje ten zwyczaj Damdin pisząc, że zawodnik okazywał szacunek Naturze, ofiarowując jej zarazem swą siłę i zwy19 1 9 Cytat pochodzi z wywiadu nr 267. O wpływie cagaan idee na siłę człowieka mówiłi też np. informatorzy nr: 272, 273 i 274. U - Etnografia Polska, t. X X X I I , z. 1 �162 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ cięstwo (Damdin, 1966, s. 9). Jak wykazały moje badania, dzielenie się cagaan idee z Naturą miało też funkcje magiczne. Czyniono to bowiem, „aby wszystkim było dobrze, by bydło było w dobrym gatunku, zdrowe"; „rzucając cagaan idee zawodnik chciał, by na następny raz było jeszcze więcej jedzenia. Chciał też ucieszyć góry i N a t u r ę " . 20 Istniała wiec, jak widać, szczególna wymiana sił między zapaśnikami a Ziemią/Naturą. W wymianie tej istotne funkcje pełniło cagaan idee. Na­ suwa się przypuszczenie, że owym magicznym udziałem Ziemi w przekazy­ waniu sił zapaśnikom m o ż n a tłumaczyć np. zachowanie zawodników przed walką polegające na obrzucaniu się grudkami ziemi, kopaniu ziemi, inter­ pretowane jako naśladowanie byków. W ten sposób m o ż n a też — być mo­ że — wyjaśnić zachowanie polegające na dotykaniu ziemi rękoma po zwy­ cięskiej walce. W zwyczaju tym znajdujemy ślady dawnych wierzeń, o któ­ rych wspomina np. Tajna historia Mongołów, donosząc o szczególnym wpły­ wie Ziemi na człowieka i jej właściwościach opiekuńczych. Kronika kilka­ naście razy wspomina o dodawaniu siły oraz opiekowaniu się Czyngiz-chanem przez Ziemię (bóstwo Ziemi). Pod jej opieką znajdowały się też stada, dzieci, zwierzęta i wszystko to, co powinno się bujnie rozwijać. Była ona patronką młodego życia (Kałużyński, 1983, s. 93-94; autor powołuje się np. na § 125 i 199 Tajnej historii...). Charakterystycznym elementem zapasów — nawiązującym wyraźnie do po­ jęcia siły i wskazującym na jej demonstrowanie podczas igrzysk (oraz pre­ ferowanie tego czynnika w zapasach) są tytuły {col'), jakie przyznawane były zwycięzcom przez komisję sędziowską ná ważniejszych nadomach. Z a ­ wodnik, który zwyciężył w 5-6 rundach, otrzymywał tytuł naczin (sokół) lub charcaga (jastrząb), po 7-8 rundach zwycięzca otrzymywał tytuł dzaan (słoń), po 9-10 — arslan (lew). Jeżeli zawodnik zwyciężył w kolejnych igrzyskach, otrzymywał tytuł awraga (siłacz, mistrz). Ten tytuł otrzymywał również koń, który zwyciężał w trzech wyścigach pod rząd (przez trzy kolejne lata). Pojęcie siły wyrażał również tytuł, jaki przyznawano zwycięzcy w zawodach łuczniczych. Strzelec, który miał np. 20 celnych trafień na 20 strzałów, zwa­ ny był erczimtei mergen (silny, celny). Siłę, a zarazem waleczność zawodników podkreślały też — jak sądzę — nagrody rzeczowe. Zwycięzca w zapasach otrzymywał np. pancerz, łuk i strza­ ły, piki, szable, tarcze, itp. części odzieży dawnego wojownika (np. Cevel, 1951, s. 18). Oprócz nagród tego rodzaju zwycięzcy otrzymywali także np. jurtę wraz z wyposażeniem, odzież, herbatę, pieniądze i in. W mniej jawny niż w przypadku zapasów sposób demonstrowana jest siła w wyścigach koni. Bierze się ją jednak pod uwagę przy wyborze koni wyścigowych. Istnieje przy tym wyraźny związek między siłą konia a jego wiekiem, maścią i płcią. W pocz. X X w. w igrzyskach uczestniczyły ko­ nie od 2 do 7 lat i powyżej. Było to odstępstwem od wcześniejszych tra­ so Wywiady nr 267, 272, 273 i 274. �GRY MONGOLSKIE W CYKLU 163 ROCZNYM dýcji, zgodnie z którymi do wyścigów m o ż n a było wystawiać wyłącznie do­ rosłe sztuki (ich nas, ich mor', ich nastaj mor'), pięciolatki (sojooloń) i czte­ rolatki (chiadzaalari). Dopiero w X V I I I / X L X w. dopuszczono do wyścigów młodsze konie, a także źrebaki (Magsardzav, 1960, s. 14; Dzorig, 1960, s. 39). Moi informatorzy wyjaśniali, iż młode konie nie powinny występować podczas igrzysk, gdyż nie są dostatecznie silne. U Miangatów jednakże nie dopuszczano do biegów koni 6-letnich, gdyż — jak mi m ó w i o n o — w tym okresie wyrzynały im się zęby i nie miały odpowiednich sił do walki. U Eletów natomiast nie wystawiano 5-latków, gdyż uważano, że nie są tak silne jak 6-latki. Widzimy więc, że istniały różne sposoby i kryteria ocenia­ nia przydatności konia do wyścigów pod względem jego siły związanej wyraźnie z wiekiem. Siła konia łączona była także z maścią zwierzęcia. M o n g o ł o w i e wystawiali do wyścigów przede wszystkim konie o ciemnej maści. Białe — podobnie jak cagaan temee — kojarzyły się im że słabością i starością. Cechy te zaś nie powinny być demonstrowane podczas naadamu. W wyścigach nigdy nie uczestniczyły kobyły. M o n g o ł o w i e uważali bowiem, że kobyła reprezentująca element żeński w Naturze nie może brać udziału w zawodach, których sama nazwa wskazuje na związek z mężczyzną. Nie darzy się jej także odpowiednim szacunkiem. Jak już wspomniałam, jednym z celów igrzysk była demonstracja dobrych, silnych koni. M o ż n a więc przy­ puszczać, że np. czynnikiem decydującym o niedopuszczaniu kobył do zawo­ d ó w był fakt, iż reprezentowały one pierwiastek żeński, a więc słabość (w przeciwieństwie do konia-mężczyzny). T a zaś nie może być ujawniana, gdy Natura przeżywa okres swego rozkwitu i p e ł n i . 21 Szczególne znaczenie przypisywali M o n g o ł o w i e kurzawie, jaką wznosiły kopyta pędzących koni. Wierzyli bowiem, że zapewnia ona dalszą, dobrą egzystencję. Widzieli w niej także świadectwo życia, żywego stepu. Widok kurzawy wydobywającej się spod kopyt wierzchowców miał cieszyć nie tylko pasterzy. Wraz z nimi radowała się bowiem cała Natura, zwłaszcza zaś Niebo i Ziemia. O pyle powstającym w czasie biegu koni wiele się mówi np. w eposach mongolskich. Jest on dowodem szybkości i siły konia, a za­ razem symbolem jazdy konnej i mnogości (patrz п р . : Lipiec, 1984, s. 151-154). Mówiąc o podkreślaniu letniej pełni i siły Natury za pośrednictwem za­ chowań ludycznych można jeszcze wspomnieć o ceremonialnym piciu kumy­ su, które było traktowane przez M o n g o ł ó w jako rodzaj zabawy. Przeradzało się ono nierzadko w „święto opilstwa", a nadmiar wypitego napoju często 2 1 Myślę, że takiemu ukrywaniu słabości służy też np. nagradzanie i tytułowanie konia, który przybył ostatni na metę wyścigu, w sposób wskazujący na zrównanie go z koniem — zwycięzcą (polewanie głowy i karku kumysem, wręczanie gospodarzowi konia nagród po­ dobnych do tych. jakie otrzymał gospodarz — właściciel zwycięzcy). Jako piętnowanie słabości można natomiast — jak sądzę — interpretować kary wymierzane uczestnikom cagaan mod, którzy „nie mieli dość sił, by zwyciężyć". Zawodnicy ci siadali na linii startu-mety obok obserwujących grę starców. �164 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ prowadził do wymiotów. Picie kumysu przybierało formy współzawodnictwa. Zwyciężał zawodnik, który wypił więcej napoju (mogło to być np. 10-15 litrów). Wydaje mi się, że to karnawałowe niemal opilstwo jest nie tylko wyrazem radości. W szczególnych sytuacjach można w nim również widzieć znak życia Natury. Ulubioną rozrywką — przede wszystkim mężczyzn — podczas święta pierw­ szego kumysu lub mleka była gra w palce {churuu gorgach — wystawiać palce). Nie dochodziło tu wprawdzie do bezpośredniego starcia między jej uczestnikami, jak np. w grach ruchowych; churuu gargach m o ż n a jednak również przypuszczalnie interpretować jako próbę sił, a zarazem ich demon­ strację. W grze tej zwycięstwo przypadało temu z zawodników, który na dany znak pokazał palec „silniejszy" od palca przeciwnika (siła każdego z palców była określona przez reguły gry). Preferencja gry przez mężczyzn i ich zdecydowanie częściej notowane uczestnictwo w churuu gargach wynikało prawdopodobnie z faktu, że to właśnie mężczyzna jest w kulturze mongolskiej uosobieniem siły. Jemu też przysługuje prawo jej demonstrowania. Gwoli ścisłości należy jednak wyjaśnić, że symboliczna demonstracja siły w grach nie musi być związana wyłącznie z udziałem mężczyzn. Istotne są tu również role, jakie grają poszczególne osoby, i charakter postaci, w jakie się wcielają, zwłaszcza zaś symbolicz­ ny związek bohaterów gier z siłą (jest to wyraźnie widoczne zwłaszcza w przypadku gier, w których główną rolę odgrywa wilk i wielbłąd). Ważne są również reguły, pozwalające na przejawianie aktywności, walkę i demon­ strację sił wszystkich zawodników. * Reasumując, przynależność gier do określonego kontekstu czasowo-sytuacyjnego nie wpływa na rodzaj pełnionych przez nie funkcji. Zarówno gry wiosennej, jak i letnio-jesienne są bowiem elementem magii płodności i mno­ gości oraz magii ochronnej, aczkolwiek w okresie noworocznym pełnią one przede wszystkim rolę bodźca dla rozwijającej się Natury, ochraniając także odradzające się życie, podczas gdy w porze letnio-jesiennej mają przede wszystkim zapewnić pasterzom dobre warunki wypasu stad, zachowując w do­ brej kondycji odrodzone i osiągające teraz swą pełnię życie. Gry pełnią też funkcje symboliczno-komunikacyjne. W tej sferze widoczne są jednak wyraźne r ó ż n i c e między grami wiosennymi i letnio-jesiennymi d o t y c z ą c e przede wszystkim t r e ś c i p r z e k a z y w a n y c h i n f o r m a c j i o i s t o c i e k o n t e k s t u . . Inne są więc treści przekazywane przez gry wiosenne, inne zaś te, które niosą gry letnio-jesienne (zarówno wówczas, gdy rozpatrujemy gry w kon­ tekście świątecznym lub w momencie innego przełomu w cyklu kalendarzo­ wym i rocznym, jak i wówczas, gdy widzimy w grach znak sezonu). N a zakończenie chciałabym jeszcze wspomnieć o jednej, wspólnej wszyst­ kim grom roli, wskazującej także na magiczne funkcje tego rodzaju zacho­ wań ludycznych. Jest to rola daru. M o n g o ł o w i e — jak sami mówią — grają �GRY MONGOLSKIE W CYIĆLU 165 ROCZNYM bowiem najczęściej „dla Natury, dla Lus Sabdaga, dla owoo, gór, drzewa, ognia" itp. Czynią to nie tylko po to, aby obiekt, dla którego przezna­ czony jest ó w szczególny dar, cieszył się wraz z ludźmi. W kulturze mon­ golskiej — jak w wielu innych — obowiązuje zasada odwzajemniania daru. M o n g o ł o w i e wierzą, że ich dar zostanie również zwrócony, aczkolwiek w in­ nej postaci. Darem Natury (i jej szczególnych konkretyzacji) ma być np. ładna pogoda i pomyślne warunki wypasu stad, obfitość dóbr, zdrowie lu­ dzi i zwierząt. W tej wymianie d a r ó w między człowiekiem a Naturą — jak widzimy — gry spełniają istotne funkcje mediacyjne. Tłumaczy to rów­ nież m. in. obowiązek grania w szczególnych momentach, np. zmiany w cy­ klu rocznym. LITERATURA A m a r s a n a D. 1980 Mongolskie nacional'nye igry, „Mongolia", nr 8, s. 25. Bajburin A. Ch. 1981 Semiotičeskij status veščej i mifologija, Sbornik Muzeja Antropologii i Etnografii, vol. 37, Leningrad, s. 215-226. 1982 Nekotorye voprosy izučenija ob'ektivirovannych form kultury (к probléme ětnografičeskogo fakta), Sbornik Muzeja Antropologii i Etnografii, Leningrad, vol. 38, s. 5-15. 1983 Žilišče v obr jadach i predstavlenijach vostočnych slavjan, Leningrad. Baldandzapov P. B. 1970 Altan tobči. Mongolskaja letopis XVIII v., Ulan Ude. Bassanof N. 1974 Les jeu.x de calculs Mongols, Etudes Mongoles, Labethno, vol. 5, s. 61-66. Bawden C. R. 1958 Two mongol texts concerning obo-worship, „Oriens Extremus", vol. 5, nr 1, s. 23-41. Bolor Erike... 1959 Bolor Erike. Mongolian chronicle by Rasipun-gsur with a critical introduction by the R. A. Mostaert, Scripta Mongólica III, vol. 5, Cambridge. B r o d j a n s k i j D. L . 1985 Strelok Kado i boginja Amaterasu v proizvedenijach neolitičeskich skulpturov {dva opyta soedinenija mifologičeskich i archeologičeskich tekstov), „Sovetskaja Etnografija", vol. 2, s. 116-121. Cevel 1951 Mongolyn bochijn tüüchaj, Ulan Bator. Changalov M. M. 1960 Sobrante sočinenij, t. 3, Ulan Ude. D a m d i n Dż. 1966 Mongol büch, Ulan Bator. D z o r i g R. 1960 Mongol ardyn sport. Ulan Bator. F i r š t e j n L . A. 1978 O nekotorych obyčajach i pover'jach svjazannych s roideniem i vospitaniem rebenka и uzbekov Jużnogo Chorezma, [w:] Semja i semejnye obr jady и narodov Srednej Azii i Kazachstana, Moskva. G o d z i ń s k i S. 1981 W kręgu lamajskich mitów i legend, Warszawa. �166 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Hamayon R. 1981 Jak język kobiet oddaje dominację mężczyzn, „Etnografia Polska", t. 25, z. 1, s. 173-189. Haslund H. 1949 Mongolian journey. London. Humphrey С. 1974 Some ritual techniques in the hull-cult of the Burial-Mongols, Proceeding of the Royal Anthropological Institute for Great Britain and Ireland for 1973, London. K a b z i ń s k a - S t a w a r z I. 1983 Noworoczne gry mongolskie. Ich symbolika i związki z magią, cz. 1, „Etnografia Polska", t. 27, z. 1, s. 253-295. 1984 Noworoczne gry mongolskie. Ich symbolika i związki z magią, cz. 2, „Etnografia Polska", t. 28, z. 2, s. 189-230. 1985 Mongolian games of dice. Their symbolic and magic meaning, „Ethnologia Polona", vol. I I . s. 237-263. [w druku] Eriin gurvan naadam — three games of the Mongols, „Ethnologia Polona", vol. 13. K a ł u ż y ń s k i S. 1978 Tradycje i legendy ludów Mongolii. Warszawa. 1983 Dawni Mongołowie, Warszawa. K l u j u e v a V. N. 1960 Mongolskie igry, „Sovremennaja Mongolija", nr 4, s. 41-43. Lipiec R. S. 1984 Obrazy batyra i ego konja v tjurko-mongol'skom epose, Moskva. M a g s a r d ż a w Ch. 1960 Doloon chušuu naadam, „Étnografijn Sudlal", vol. 1, Uian Bator, fasc. 7. Marko Polo 1954 Opisanie świata. Warszawa. Mauss M. 1973 Socjologia i antropologia, Warszawa. Men-da-bej-lu... 1975 Men-da-bej-lu. Polnoe opisanie mongolo-tatar, Moskva. N a m d ż i l d o r d ż N. 1963 Mongolyn chólbgt togloom, Ulan Bator. 1964 Dzugaataj bodlooguud, Ulan Bator. O cerki... 1971 Očerki istorii kul'tury MNR, Ulan Ude. O l ę d z k i J. 1973 Chün bajna, „Etnografia Polska", t. 17, z. 2, s. 81-145. Popova A . 1974 Analyse formelle et classification des jeux de calculs mongols. Etudes Mongoles, nr 5. Labethno, s. 7-60. Potanin G. N. 1881 Očerki severo-zapadnoj Mongolii, S-Peterburg, wyd. 2. 1883 Očerki severo-zapadnoj Mongolii, S-Peterburg, wyd. 4. 1916 Erke. Kul't syna neba v Severnoj Azii. Materiały к tjurko-mongol'skoj mifologii, Tomsk. Pozdneev A . M . 1887 Očerki byla huddijskich monastyrej i buddijskago duchovenstva v Mongolii v svjazi s otnošenijami sego poslednago к narodu, S-Peterburg. Smolev Ja. S. 1903 Burjatskaja legenda o tarbagane. Trudy Troickosavskokjachtinskago Otdelenija PO IRGO, Kjachta, t. 3, nr 1, s. 101-103. �GRY MONGOLSKIE W CYKLU ROCZNYM 167 Szynkiewicz S. 1981 Rodzina pasterska w Mongolii, Wrocław. Tajna historia... 1970 Tajna historia Mongołów, przekład i oprać. S. Kałużyński, Warszawa. Tangad D. 1983 Mongol 'skaja narodnaja igra cagaan mod chajach, [w:] Material'naja i duchovnaja kul'tura kalmykov, Elista, s. 52-59. T a t a r M. 1976 Two mongol texts concerning the cult of the mountains. Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae, vol. 30.. s. 1-58, Budapest. T o k a r s k a J . , Wasilewski J. S., Z m y s ł o w s k a M. 1982 Śmierć jako organizator kultury, „Etnografia Polska", t. 26, z. 1, s. 79-114. T r o c e v i č A. F. 1981 Motiv geroja prinesennogo vodoj г korejskich i mongolskich predanijach, [w:] Literaturnye svjazi Mongolii, Moskva, s. 63-75. U n k r i g A. 1933 Notes to W. Filchner. Kumbum Dschamba Ling. Leipzig. Wasilewski J. S. 1977 Symboliczne universum jurty mongolskiej, „fctnogralia Polska", t. 21, z. 1. 1980 Podarować-znaleźć-zgubić-zblądzić. Niektóre kategorie języka symbolicznego związane z opozycją życie — śmierć, „Etnografia Polska", t. 24, z. 1, s. 283-303. Viktorova L. L. 1980 Mongoly. Proischożdenie národa i istoki kultury, Moskva. V j a t k i n a К. V. 1960 Mongoly Mongolskoj Narodnoj Respubliki, Trudy Instituta etnografii, t. 60, Leningrad-Moskva. Z a d r o ż y ń s k a A. 1983 Homo faber i homo htdens. Etnologiczny szkic o pracy w kulturach tradycyjnej i współczesnej, Warszawa. Z u k o v s k a j a N. L . 1977 Lamaizm i rannie formy religii, Moskva. 1983 Binarnye oppozicii v tradicionnoj mongolskoj kulturę, [w:] Iskusstvo i kultura Mon­ golii i Centralnej Azii, č. 1, Moskva, s. 127-138. 1984 Etnograftčeskie issledovanija v Mongolii 1979-1981, [w:] Polevye issledovanija Instituta etnografii 1980-1981, Moskva, s. 166-177. Iwona Kabzińska-Stawarz MONGOLIAN G A M E S I N T H E A N N U A L C Y C L E AN A T T E M P T O F T H E E X P L A N A T I O N O F T H E I R SEASONAL C H A R A C T E R Summary Among the games which were played in Mongolia at the beginning of the 20 century the Mongol pastoralists distinguish nowadays the spring games and those of summer-autumn. The spring games are chiefly the games played with astragaluses, board games: chess, checkers, the games of a buga type (wolf and sheep) and others as well as the games played with the use of especially marked stones (dominoes, chorlo/zendeme. oldzij) and others. To the summer-autumn games belong mainly tsagaan mod, tsagaan temeecex, čono tarwagaiax and eriin gurvan naadam, i.e. three games of the men: wrestling, horse races and archery. �168 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Winter is for the Mongolian pastoralists the season when games are not played at all. The spring games were commenced on the 2-3 day of the New Year ceremony. The summer games started to be played on the 1-2 day of summer, the last day for them to be played was the 16-17 day of the middle month of autumn. In the early years of the 20 century the transition to summer was not celebrated by the Mongols as it had been earlier (an evidence of the ceremonies connected with the outset of summer or with midsummer can be found for instance in the chronicles: Bolor Erike 1959, p. 115, Men-da-bej-lu, 1975, p. 75, Altan tobči, Baldanzapov, 1970 p. 143). The author's hypothesis says that the summer-autumn games which at the beginning of the 20 century were initiated by the herdsmen on the 1-2 day of summer might have belonged earlier to the complex of actions associated with celebrating that turning point of the annual cycle. In the study Mongolian games are conceived as a sign of the ceremonial circumstances (i.e. new year and oboo tachich, offering sacrifices on a special stone cairns being a kind of shrine) as well as of the moment of transition in the annual cycle (the outset of the year, of summer, the middle of the spring) and in the cycle of economic activities (completing of the most important pastoral works, chiefly of schearing sheep and the production of felt). Moreover the games function as signs of the very seasons in which they are to be played. This function of games is proved also by what the herdsmen say about them, mainly about New Year games and eriin gurvan naadam. They usually finish their utterances with the words: "One should play... as it is a holy day". Very explicit function of a sign has for example the game tsagaan mod which, according to the native people, had to emphasize either the transition from spring to summer (when played on the 1 or 2 day of summer) or, in autumn, to express the gratitude for a prosperous summer to the master of Nature Lus sabdag. Besides, there are many prohibitions forbidding playing particular games except for the respectively proper seasons. The prohibitions concern especially the games with astralaguses some board games, the game chorlojzendeme, dominoes and the games played with fingers. By some other games their association with a determined season is not governed by explicit prohibitions but is all the same observed by virtue of customs. This concerns chiefly the summer-autumn games. The author puts the question: what could have determined that certain games were regarded by the Mongols as the spring ones while other were reckoned as those associated with summer-autumn? The Mongols themselves explain that distinction referring to practical reasons: the weather and the organization of wandering to pastures determining spatial distances of the people and thus their possibilities of participating in games. But the author supposes that no less decisive could have been the very character of the games, their functions, the symbolic communicative one above all. The latter function has been revealed in the analysis of particular games, mainly of their components: the accesoires used in them, the characters rules, dialogues and other actions as well as in their native interpretations and the reasons of appearing in certain contexts (a holy day, or other turning point in the annual cycle or the economic cycle). The analysis leads to the conclusion that the games associated with particular seasons of the year emphasize, by means characteristic for them the relevant traits of the context and the basic ideas defined in turn by the pastoralists' world view (and especially by the way of conceiving Nature in its transitions in certain seasons). This conclusion leads to the next one: the differences in the character of the spring and summer-autumn games result from the different contents conveyed by the games themselves. This in turn is caused by the pastoralists' different ways of conceiving each of the two contexts — spring and summer-autumn. The season of the spring, initiated by the New Year ceremony is the period of the Nature's re-creation, of the regeneration of the roots of existence, arrival of life after the deadlyness of winter. It is still a period of cold weather but all the same a promise of abundance and fertility that will find its climax in the summer-autumn. The summer-autumn season is the very season of ripening, flourishing and abundance. Special presentation �GRY MONGOLSKIE W CYKLU 169 ROCZNYM of this summer affluence is the so-called ceremony of first kumiss or first milk. The spring games discussed here are the symbols of the ideas of this season. The summer-autumn games are the peculiar way of symbolizing the dynamics and power of the life and Nature. The requisites of the games play a very important role in transmitting informations about the respective context. There are clear distinctions between the requisites used in the NewYear games and those of the summer-autumn season. The requisites of the New Year games are usually: astralaguses. boards and checkers (stones), nuts, pieces of ice or bull's horn, stones marked in a special way (dominoes, chorlo/zendeme). In the summer-autumn ga­ mes the roles of requisites are fulfilled by: wooden sticks, straps of camel leather, sheepskin, felt, bows and arrows and (conventionally) camel's hair and salt. All the mentioned objects have a symbolic-magic significance in the Mongolian culture. The author believes that this significance is relevant for understanding of particular games and their symbolic-communicative as well as magical function. The same objects have the mediatory function too. In the role of mediators in the Mongolian culture appear numerous animals and birds, the same ones that play the role of characters in most of games. They are usually: horses, cattle, calves, camels, dogs, stags, wolves and certain birds: swallows and nightingales. Some of these animals are symbolically associated with fertility, origins of life or even with people- as their ancestors and the beings which can replace people. They are also the Creator's assistants. Wolf and camel appearing in the summer-autumn games are also the symbols of strength. As mediators appear also fire and double-wheeled cart. Both objects are mentioned in the dialogue initiating the game čono tarwagacax. In the game tsagaan temeecex there is a struggle over camel s hair which is also a mediator (the same hair is mentioned in the dialogue accompanying the game). The games themselves have mediatory functions too. Besides, they are a peculiar kind of gift given to Nature. Offering the gift the herdsmen expect it to be reciprocated. The Nature reciprocates gifts giving them good conditions of grazing for their herds, causing their multiplicity and general prosperity of the families. Analysing particular seasonal games the author gives much attention to the fact tíiat various games require different quantities of energy and strength spant by the participants, different kinds of motion and size of space necessary for a game to be played as well as numbers of players and their age. It is worth noticing that the spring games are static, closed within the space of the yurt and the number of players does not exceed 2-4 persons. The players are sitting and their motions are limited to moving checkers, casting dice, settling dominoes etc. The summer-autumn games are played outside the yurt in the open air. The players run, wrestle, change their places. All these elements like the accesoires and characters have their symbolic-magical relevance. Other activities of the players governed by the rules can be meaningful too. Many instances can be found in the eriin gurvan naadam (e.g. the behaviour of the wrestlers before and after the wrestle, the patterns of assortment of the race horses with regard to their age, sex and colour, the way of decorating horses and riders etc.). The author's study rests upon field data from her own researches carried out in Mongolia in the years 1978-80 when she was a member of the ethnological expedition of Polish Academy of Sciences under the guidance of the late Professor Witold Dynowski. Many of the informations are derived from the informants' (the Khalkha and Oirat pastoralists) answers quoted verbatim as the illustrations of the authors' assumptions and ascertainments. For her intention was to present the Mongols'own views and attitudes too, along with her assumptions and conclusions concerning the reasons of a seasonal character of the Mongolian games. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/54e4214305c9f809a1396bcf0497724f.pdf dc3a43e4aec473904b9e66932d619277 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1322 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1221 Title A name given to the resource Kult świętych - patronów rzemiosła w Azji Środkowej. Geneza, funkcje, przemiany / ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1, s.135-142 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X I I : 1988, z. 1 PL ISSN 0071-1861 ZBIGNIEW JASIEWICZ (Instytut Etnologii U A M , Poznań) K U L T ŚWIĘTYCH - P A T R O N Ó W RZEMIOSŁA W AZJI ŚRODKOWEJ. GENEZA, FUNKCJE, PRZEMIANY Przedmiotem mego opracowania będą wierzenia i obrzędy, związane z pro­ dukcją w ramach rzemiosła i jego organizacją, praktykowane przez rze­ mieślników badanej przeze mnie części Azji Środkowej. Szczególną uwagę poświęcę kultowi świętych — patronów rzemiosła, eksponowanemu i najbar­ dziej rozbudowanemu elementowi tych wierzeń. Pragnę przedstawić koncepcje dotyczące genezy wierzeń i obrzędów rzemieślniczych oraz ich funkcji spo­ łecznych. Innym celem opracowania jest zwrócenie uwagi na odmienne me­ chanizmy i kierunki zmiany w badanej dziedzinie wierzeń i praktyk z nimi związanych na dwóch obecnie odrębnych politycznie, ekonomicznie i ideolo­ gicznie obszarach: w Uzbekistanie i Tadżykistanie, środkowoazjatyckich re­ publikach radzieckich i w Afganistanie — terenach, które jeszcze w połowie X I X w. stanowiły w miarę jednolity region historyczno-kulturowy, zamiesz­ kany głównie przez różne grupy Tadżyków i U z b e k ó w . Chciałbym wreszcie ukazać różnice w wierzeniach i obrzędach w odrębnych kategoriach rzemio­ sła, wydzielonych ze względu na odmienność organizacji, środowiska osadni­ czego, płci wytwórców oraz miejsca w systemie społeczno-kulturowym. O m ó ­ wię głównie rzemiosła metalowe, choć korzystać będę również z materiałów dotyczących innych rzemiosł. Ramy chronologiczne opracowania obejmują koniec wieku X I X i wiek X X . Z tego bowiem okresu pochodzą materiały, którymi się posługuję — zgromadzone i opublikowane przez etnografów ra­ dzieckich oraz materiały z moich własnych obserwacji i badań terenowych, głównie z obszaru Afganistanu, zebrane w trakcie Etnologicznej Ekspedycji Azjatyckiej Katedry Etnografii U A M w roku 1976. Problematyka rzemiosła badanej przeze mnie części Azji Środkowej wydaje się bardzo interesująca z kilku przyczyn. Pierwszą z nich jest dawna metry­ ka rzemiosł na tych terenach o starożytnych centrach miejskich, takich jak Taszkient, Samarkanda, Buchara, Chiwa, Balkh, Mazare — Šarif. R o z w ó j rze­ miosła w tych i wielu innych miastach związany był nie tylko z zaspokaja­ niem potrzeb ludności rolniczej, ale również z produkcją dla pasterzy — no- �136 ZBIGNIEW JASIEWICZ madów. Drugą z przyczyn jest współczesne zróżnicowanie tego kiedyś jedno­ litego terenu, który w 2 połowie X I X i w X X w. znalazł się w granicach różnych państw i poddany został oddziaływaniom różnych systemów kultu­ rowych. Trzecią przyczyną jest występowanie odrębnych kategorii rzemieślni­ ków, będących wytworem dziejów i obecnych stosunków społeczno-kulturo­ wych, a jednocześnie stanowiących interesujący element miejscowych struktur społecznych. M o ż n a wyróżnić następujące ich rodzaje: 1. Rzemieślników zorganizowanych w cechy, występujące w przeszłości we wszystkich większych miastach tego regionu i obejmujące również część rzemieślników zamieszkałych wsie podmiejskie. Cechy rzemieślnicze w wielu miastach Afganistanu istnieją do dnia dzisiejszego, pełniąc z jednej strony funkcję samorządu rzemieślników, a z drugiej narzędzia kontroli administracji państwa nad rzemiosłem. W Uzbekistanie i Tadżykistanie natomiast cechy zanikły w okresie po Rewolucji Październikowej, a rzemieślnicy zorganizo­ wani zostali w spółdzielnie. W latach pięćdziesiątych spółdzielnie rzemieślni­ cze przekształcone zostały w przedsiębiorstwa przemysłu państwowego (por. Jasiewicz, 1968, s. 516). 2. Rzemieślników żyjących w ramach wędrownych — jak je nazywa Aparna R a o — „nie produkujących żywności" grup, których charakter społeczno-kulturowy dobrze określa wskazanie na połączenie w nich cech marginalności i symbiotyczności (Rao, 1982, s. 115). Tego rodzaju grupy skupiają kowali, producentów sit, wytwórców wyrobów z drewna i cyrulików. Część z tych grup osiadła, znalazłszy korzystne warunki, np. w pobliżu wielkich miast. Taką osiadłą grupę stanowią Haydarihá — dotąd endogamiczna i o ni­ skim statusie społecznym grupa kowali, mieszkająca w okolicy Qaysár w pro­ wincji Fáryab w północnym Afganistanie, wstępnie zbadana przeze mnie w roku 1976. Osiedlenie się -tej grupy związane było z jej podporządkowa­ niem Kipczakom na zasadach przypominających przed kilkudziesięciu laty niewolnictwo domowe, przekształcone później w stosunki typu patron — klient. 3. Rzemieślników rozproszonych, pracujących zarówno w małych miastach i wsiach rolniczych, jak i wśród pasterzy — nomadów. Ich status społeczno-ekonomiczny przyjmował i przyjmuje bardzo różne formy: niewolnika do­ mowego, rzemieślnika społeczności lokalnej, posługującego się należącym do tej społeczności warsztatem i zespołem narzędzi i pracującego za naturalia, rzemieślnika pracującego za pieniądze, rzemieślnika w kołchozie lub sowchozie. 4. Rzemieślników — kobiety, pracujące zarówno w mieście, jak i na wsi. W tych miastach lub wsiach, w których pracowała większa liczba kobiet — rzemieślników, pojawiały się niekiedy pewne formy organizacji oraz wierze­ nia i obrzędy związane z profesją. Szczególnie interesujące na tym terenie było kobiece garncarstwo wysoko­ górskich regionów Tadżykistanu, nie znające koła garncarskiego i pieców do wypalania garnków. �K U L T PATRONÓW RZEMIOSŁA W AZJI ŚRODKOWEJ 137 Profesjonalne wierzenia i rytuały Azji Środkowej stanowią zespół religijno-magiczny, który rozwinął się i najszerzej funkcjonował w ramach cechów. Wyodrębnienie się cechów stworzyło zapotrzebowanie na ideologię, która z jednej strony mogłaby integrować rzemieślników i dać im poczucie wartości własnej pracy, a z drugiej w sposób korzystny prezentowałaby rzemieślni­ k ó w wobec innych grup społeczeństwa. Takie funkcje spełniał kult świętych patronów rzemiosła, zarejestrowany przez etnografów radzieckich, szeroko praktykowany w ramach organizacji cechowej na terenie Uzbekistanu i Tadży­ kistanu przed przemianami wywołanymi Rewolucją Październikową. Niektóre przejawy tego kultu nadal są natomiast żywotne na terenie Afganistanu i zarejestrowałem je w trakcie badań terenowych w roku 1976. Kult ten polega na wyborze przez poszczególne rzemiosła lub grupy rze­ miosł jednego ze świętych, czczonych szeroko w świecie muzułmańskim lub w skali regionu i uznaniu go za założyciela, a jednocześnie za patrona rzemiosła (pir). W islamie, religii w swojej doktrynie konsekwentnie mono­ teistycznej, kult świętych pośredniczących między ludźmi a Bogiem należy do rozwiniętej i trwałej sfery religijności ludowej (por. Mensching, 1964, s. 272). Patronami rzemiosł były nie tylko postacie wyłonione przez islam (hazrati Ali — patron polerowników tkanin lub Fatima — patronka garncarek), ale również postacie biblijne czczone przez muzułmanów (Dawid — Doud — patron kowali i wszystkich rzemiosł metalowych, włączając w to szyjących złotą nicią hafciarzy z Buchary; Noe — Nuch — patron rzemiosł pracujących w drewnie; E w a — patronka różnych rzemiosł kobiecych), wybitni przedsta­ wiciele sufizmu oraz święci lokalni. Zainteresowanie wzbudzają postacie pa­ tronów rzemiosła nie wywodzące się z kręgu muzułmańskiego: patron rzeźników z Chorezmu — Dżonmardi — Kassob wiązany z zoroastryzmem, patron wszystkich halfa — najemnych majstrów — hazrati Burch oraz patronki ko­ biecych profesji — różne prababki — momocho. Oprócz tego udział w dosko­ naleniu każdego rzemiosła, choćby najmniejszy, przypisywano także szatano­ wi. Analiza imion świętych patronów rzemiosła, głównych i drugorzędnych, umożliwia próby zrekonstruowania ich następstwa w czasie. Przyjmuje się, że święci patroni związani z islamem stopniowo wypierali patronów wywo­ dzących się z poprzedzających islam systemów religijnych (Suchareva, 1960, s. 197 п.). Świętym patronom przypisuje się nie tylko zapoczątkowanie umiejętności rzemieślniczych otrzymanych od Boga i ich przekazanie ludziom, ale także wprowadzanie udoskonaleń. Powiązanie innowacji w rzemiośle z imieniem świętego stanowiło religijne usankcjonowanie złamania tradycji i oznaczało przywrócenie zasady podporządkowania praktyki produkcyjnej przekonaniom religijnym (Suchareva, 1960, s. 203). Zasada ta kierowała również kreowa­ niem patronów dla nowo powstałych rzemiosł i cechów. N a początku X X w. na terenie Chanatu Chiwijskiego patronem cechu krawców posługujących się maszynami do szycia został Singer — znany niemiecki fabrykant polskiego �138 Z B I G N I E W JASIEWICZ pochodzenia, zidentyfikowany ze świętobliwym mężem islamu, który dostar­ czył ludziom efektywnego narzędzia pracy. Legendy o świętych patronach rzemiosła przekazywane były ustnie i w for­ mie pisemnej. Upowszechnieniu tych legend służyły rękopiśmienne lub na po­ czątku X X w. także litografowane (głównie w Taszkiencie) książeczki tzw. risola. Oprócz legend o świętym patronie rzemiosła zawierają one modlitwy i wersety z Koranu, które należy czytać przy wypełnianiu czynności pro­ dukcyjnych, a także zasady postępowania rzemieślników. Najczęstsze były risola w języku tadżyckim (perskim). Rozwój drukarni w Taszkiencie pod koniec X I X w. i na początku X X w. przyczynił się do upowszechnienia risola w języku uzbeckim (Andreev, 1928, s. 117). Risola rzemiosł w Azji Środkowej od dawna były przedmiotem badań historyków i etnografów rosyjskich i radzieckich. Początkowo porównywano je ze statutami cechów rzemiosł europejskich. Rację ma znakomita badaczka Azji Środkowej O. A . Suchariewa, która traktuje risola jako modlitewnik i amulet (Suchareva, 1960, s. 201). Taką rolę pełniły risola (zresztą litogra­ fowane w Taszkiencie), które spotykałem w północnym Afganistanie. Naj­ częściej starannie owinięte w chustkę przechowywane były w warsztacie lub noszone przez rzemieślników. Kult świętych — patronów w połączeniu z innymi treściami wierzenio­ wymi odgrywał ważną rolę w trakcie zgromadzeń i obrzędów rzemieślni­ czych. Ogólne zebranie, na którym wybierano starszego cechu (kalantar, oksokoł), poświęcone było patronowi rzemiosła i nosiło nazwę pirawi (Dżabbarov, 1959a, s. 380). Oddaniem pod opiekę świętemu — patronowi rzemiosła był także obrzęd poświęcania ucznia i wyzwolenia go na mistrza, zwany na terenie Chorezmu patija — pirawi (Dzabbarov, 1959b, s. 84). Uroczystość ta stanowiła również włączenie ucznia do wspólnoty żyjących i zmarłych mistrzów — członków korporacji (Peščereva, 1955, s. 280). Obejmowała ona, obok czytania risola, także przewiązanie ucznia pasem i wypowiedzenie przez mistrza formuły błogosławieństwa i zezwolenia na samodzielne wykonywanie zawodu (fotiha) (Tadżiki..., 1966, s. 209). Rytuałowi temu towarzyszyła uczta, która w zależności od możliwości materialnych ucznia gromadziła większą lub mniejszą liczbę gości. Rytualne poświęcenie i wyzwolenie ucznia nie było obowiązkowe, kiedy był on synem lub innym bliskim krewnym majstra. Wystarczyło wówczas błogosławieństwo (Tursunov, 1972, s. 112). Ze świętym — patronem rzemiosła związane były również uroczystości odbywane w czwartek wieczór, kiedy to w warsztatach — w kuźniach na pa­ lenisku, zapalano lampki na cześć dusz zmarłych mistrzów i przygotowywano specjalne potrawy o zapachu miłym dla dusz (Peščereva, 1955, s. 280; Uzbeki..., 1962, s. 244). Łączenie w trakcie niektórych rytuałów kultu świę­ tego patrona rzemiosła i kultu zmarłych przyczyniło się do sformułowania hipotezy o ich genetycznym związku (Basilov, 1970, s. 70). Do świętego patrona rzemiosła odwoływano się również w trakcie trudnych czynności produkcyjnych, np. odlewania wyrobów metalowych, wyrobu lub naprawia- �K U L T PATRONÓW RZEMIOSŁA W AZJI ŚRODKOWEJ 139 nia kowadeł czy też wypalania naczyń glinianych. W czasie wypalania naczyń przez kobiety — garncarki w Karateginie, w Tadżykistanie przy ognisku sa­ dzano dwie kukły, które miały przedstawiać patronki rzemiosła. W rzemiośle cechowym w czasie trudnych czynności zaproszony mułły czytał risola lub odpowiednie wersety z Koranu. Risola i Koran czytano również w czasie sporządzania narzędzi dla nowo wyzwolonego mistrza — kowala, która to praca gromadziła kilku doświadczonych rzemieślników i połączona była z ucztą w kuźni. Uczty składkowe lub wyprawione przez jednostkę trakto­ wane były jako ofiara — dzielenie się dochodem ze świętym patronem rze­ miosła. Zarejestrowano ofiarę składaną Dawidowi przez hutników wytapiają­ cych rudę żelazną w regionie Wancz w Tadżykistanie. Polegała ona na od­ dawaniu części uzyskanego żelaza pierwszemu kowalowi, który się pojawił (Suchareva, 1960, s. 199). Praktyki kultowe związane ze świętym patronem rzemiosła odbywały się w warsztatach, w domach rzemieślników, w miejscach zebrań członków ce­ chu (były to niekiedy karawanseraje). Specjalnym miejscem kultu były jednak groby świętych. W Bucharze zebrania cechu hafciarzy złotem odbywały się przy grobie Boboj Paraduz — jednego z patronów tego rzemiosła, który był jednocześnie patronem cechu szewców (Peščereva, 1955, s. 280). W trakcie badań terenowych w Dawlatábád w północnym Afganistanie dowiedziałem się o grobie proroka Dawida w miejscowości Kešendeh w prowincji Balkh, odwiedzanym przez rzemieślników metalowych z odległych nieraz miejsco­ wości. Grób ten nie jest "Wymieniony w pracy L . Dupree na temat kultu świętych w Afganistanie; autor ten zresztą nie odnotowuje tej funkcji nie­ których świętych, jaką była opieka nad rzemiosłami (Dupree, 1976, s. 1 п.). Niestety, nie udało mi się dotrzeć do Kešendeh. Kult świętych — patronów rzemiosła i kult przodków występujący wśród rzemieślników w niektórych przejawach bliski był wierzeniom i praktykom magicznym. Oczywiście z rzemiosłem łączyły się również przekonania magicz­ ne nie związane z tymi kultami, m. in. wiara w uroczne oczy i szczęśliwe lub nieszczęśliwe dla działalności produkcyjnej dni. Nie są mi znane wierzenia i rytuały rzemieślników praktykowane we współczesnym Uzbekistanie i Tadżykistanie. Nie usłyszałem o nich w czasie r o z m ó w z rzemieślnikami, nie informują o nich również prace etnografów radzieckich, sięgające raczej do pamiętanej przeszłości. Likwidacja cechów i nowe formy organizacyjne działalności rzemieślniczej, a także laicyzacja życia publicznego, doprowadziły do ich ograniczenia. Zapewne przeniesione zostały do życia rodzinnego i utrzymały się w niewielkich zespołach rze­ mieślników. Niektóre wierzenia i rytuały współczesnych rzemieślników udało mi się natomiast zarejestrować w czasie badań w Dawlatábád w prowincji Balkh w Afganistanie w 1976 r. W niewielkim mieście posiadającym rozwijający się dopiero w ostatnich latach bazar działa kilka cechów, w tym również cech kowali. Spotkania kowali, mimo że mają swego kalantara, są rzadkie — �140 ZBIGNIEW JASIEWICZ każdy z rzemieślników, jak mi powiedziano — zajęty jest własną pracą. Jedną z okazji do spotkań jest poświęcenie ucznia i wyzwolenie go na mistrza. W uczcie, która towarzyszy wyzwoleniom, poza uczniem uczestniczy mistrz, kalantar i kilka innych zaproszonych osób. Mistrz — half a odmawia modlitwę „aby prorok Doud zawiązał tobie pas", natomiast nie ma czynności zawią­ zywania pasa. Uczeń w podzięce za naukę nakłada mistrzowi chałat — czopan, mistrz z kolei obdarowuje ucznia zespołem podstawowych narzędzi i niekiedy również risola przepisaną własnoręcznie lub przez mułłę. W risola znajduje się m. in. wykaz kolejnych nauczycieli rzemiosła, prowadzący od no­ wego mistrza aż do proroka Dawida. Nie wszyscy jednak rzemieślnicy po­ siadają risola. Inną okazją do spotkań kowali są naprawy kowadeł. Zbiera się razem kilku mistrzów, pracy towarzyszy uczta i czytanie risola. Rzemieślnicy zbie­ rają się także na weselach i pogrzebach c z ł o n k ó w cechu. Specjalną okazją jest pilgrzymka do grobu proroka Dawida w Kešendeh. Pielgrzymka odby­ wa się w miesiącu Amal, członkowie cechu kowali za składkowe pieniądze kupują barana albo kozę, ryż, tłuszcz i wynajmują samochód. Przy grobie proroka Dawida, pod przewodnictwem kalantara czytają Koran i risola, poza tym ucztują, śpiewają, odbywają spacery. Pobyt w Kešendeh trwa tydzień i ma charakter religijno-rekreacyjny. D o Kešendeh jeżdżą tylko zamożniejsi. Zdaniem mego informatora - usto Jakuba — wielu jest takich, którzy nie jeż­ dżą. On źle ocenia tych, którzy nie odwiedzają grobu proroka. Materiały z D a w l a t ó b ó d mówią o tym, że obrzędy rzemieślnicze uległy redukcji (np. brak zawiązywania pasa), a niektóre z nich nie są uznawane za obowiązkowe. Nie miałem możliwości stwierdzenia, czy obraz zarejestro­ wany w D a w l a t ó b ó d jest typowy dla terenu północnego Afganistanu. Ogra­ niczenie wierzeń i rytuałów w tym mieście może być spowodowane również tym, że D a w l a t ó b ó d jest stosunkowo nowym ośrodkiem rzemieślniczo-handlowym. O niektórych wierzeniach i rytuałach związanych z rzemiosłem opowiada, li również Haydarihá należący do grupy endogamicznej, o niskiej pozycji spo­ łecznej, zajmującej się głównie kowalstwem. Nie przyjęli oni organizacji ce­ chowej, nie jeżdżą na grób proroka Dawida w Kešendeh, dopiero ostatnio niektórzy spośród nich kupują risola. Natomiast, jak wynika z ich relacji, odbywają rytuał poświęcenia ucznia wyzwalanego na mistrza, oczywiście w tym wypadku, kiedy nie jest to syn mistrza. Również wśród Haydarihá brak pokrewieństwa wymaga szczególnie silnego włączenia pod opiekę sacrum i zespołu rzemieślników, co nie jest potrzebne w stosunku do p o t o m k ó w mistrza. Spotykają się także w kilku lub kilkunastu, aby wyprodukować narzędzia dla nowego mistrza i naprawiać kowadła. Tym wspólnym pracom towarzyszy czytanie Koranu i uczta (Jasiewicz, 1978, s. 37 п.). Przypuszczam, że rzemieślnicy z owych nie produkujących żywności grup, odrębnych etnicz­ nie i nie związanych w przeszłości z osiadłymi rzemieślnikami w miastach, dopiero ostatnio przejmują wierzenia i obrzędy związane z rzemiosłem ce- �KULT PATRONÓW RZEMIOSŁA W AZJI ŚRODKOWEJ 141 chowym. Przyjęcie tych wierzeń i rytuałów traktują jako jedną z możli­ wości awansu społecznego i porzucenia swojej dotychczasowej niskiej pozycji społecznej. Nie potrafię odpowiedzieć na pytanie, czy w grupach tych istniały wierzenia i rytuały własne, odrębne od spotykanych w cechach rzemieśl­ niczych. Wierzenia i obrzędy rzemieślników w omawianej tu części Azji Środko­ wej stanowią synkretyczny zespół religijno-magiczny, poddany długotrwałym wpływom islamu i rozwinięty w obrębie organizacji cechowej. Z miast prze­ nikał on do grup rzemieślników wiejskich oraz rzemieślników z endogamicznych grup pariasów. W radzieckiej Azji Środkowej dokonało się prawdo­ podobnie przeniesienie części z tych wierzeń i rytuałów z dawnych cechów do życia rodzinnego i życia niewielkich grup rzemieślników, natomiast w Afga­ nistanie zmiany polegały na ich redukcji i osłabieniu społecznej kontroli nad ich przyjmowaniem i wykonywaniem. Najważniejszą funkcją omawianych wie­ rzeń i rytuałów była, jak się wydaje, bezpośrednia i symboliczna ekspresja wartości grupowych: dążenia do integracji grupy, traktowanej jako wspólno­ ta żywych i zmarłych członków cechu oraz uzyskania uznania dla wykony­ wanej pracy przez jej sakralizację. Dzięki wierzeniom i rytuałom zabezpie­ czano trwałość grupy oraz odpowiednie dla niej miejsce w strukturze spo­ łeczeństwa. Drugą ważną funkcją tych wierzeń i rytuałów bylo dostarcze­ nie wzorów zachowań ułatwiających organizację pracy i dających poczucie panowania nad procesami technologicznymi w rzemiośle. LITERATURA Andreev M. 1928 Poezdka letom 1928 g. v Kasanskij rajon, „Izvestija Obščestva dlja Izučenija Tadżikistana i Irańskich Narodnostej", vol. 1. \ Basilov V. N. 1970 Kül't svjatych v isláme, Moskva. Dupree L . 1976 Saint cults in Afghanistan, "American Universities Field Staff Reports. South Asia series", vol. 20, nr 1. D z a b b a r o v I. 1959a Novye materiály к istorii gončarnogo řemesla Chorezma, [w:] Trudy Chorezmskoj archeologičesko-ětnografičeskoj ěkspedicii, t. 4, Moskva. 1959b Oh učestničestve v remeslennych cechach Srednej Azii v konce XIX — načale XX v., [w:] Materiały II Soveščanija Archeologov i Etnografov Srednej Azii, Moskva. Jasiewicz Z. 1968 Czynniki sprawcze i kierunki przeobrażeń w rzemiośle Uzbekistanu w 2 polowie XIX i w XX wieku, „Etnografia Polska", t. 12, s. 491-517. 1978 The Haydarihá. An Afghanistan community of blacksmiths. An attempt to change the ethnic situation and social position, [w:] Poland at the X International Congress of Anthropological and Ethnological Sciences, Wroclaw. Mensching G. 1964 The masses, folk, belief and universal religion, [w:] Religion, culture and society, L. Schneider (ed.), New York — London. �142 ZBIGNIEW JASIEWICZ P e š č e r e v a J. M. 1955 Bucharskie zo/ološvei, „Sborník Muzeja Antropologii i Etnografii", t. 16, Leningrad. Rao A. 1982 Non-food-producing nomads and the problem of their classification: The case of the Ghorbat of Afghanistan, "The Eastaren Anthropologist", vol. 35, nr 2. Suchareva O. A. 1960 К voprosu o genezise professional'nych kul'tov и tadžikov i uzbekov, [w:] Pamjati M. S. Andreeva, Duszanbe. Tadtiki... 1966 Tadiiki Karategina i Darvaza, t. 1, N. A. Kisljakov, A. K . Pisarčik (red.), Duszanbe. Tursunov N. 1972 1z istorii remeslennych cechov Srednej Azii. Na materiałach tkačeskich promyslov Chodzenia końca XIX — načala XX v., „Sovetskaja Etnografía", vol. 1. Uzbeki... 1962 Uzbeki, [w:] Srednaja Azija i Kazachstan, t. 1, seria Narody Mira, Moskva. Zbigniew Jasiewicz C U L T O F T H E P A T R O N SAINTS O F H A N D I C R A F T IN C E N T R A L ASIA. ITS ORIGINS, FUNCTIONS A N D T R A N S F O R M A T I O N S Summary The subject of the paper is the cult of patron saints of handicraft in Central Asia. The Author's aim is to explain its origins, functions and trends of its changes. The discussed cult makes the most developed and expressed element of the beliefs and rituals connected with production and organization of handicraft. The study concerns Uzbekistan, Tadjikistan and north Afghanistan and it rests upon the data derived from literature and the author's own field researches. The author associates the cult of patron saints of handicraft with the origins and function­ ing of the artisans' guilds which have existed for a considerably long time on the discussed areas and played an important role there. Within the guilds' activities there arose a strong necessity of the beliefs and practices which would contribute to the integration of the artisans, give them the sense of control over technology and the feeling of the value of their work and, on the other hand which would represent them positively towards other groups of those segmentary societies. These needs were satisfied properely by the cult of holy persons called as the patron saints connected with particular branches of craftmanship or their groups. In islam that cult belonged to the well developed and constant domain of folk religiosity. Other categories of craftsmen working outside the guild structure e.g. the artisans from endogamous, sometimes strolling groups of low social position adopted some elements of the cult of saint patrons in order to advance their status. The author discovered the differences in mechanisms and trends of the changes of the discussed beliefs and rituals between the countries belonging to Soviet Central Asia and Afghanistan: In Uzbekistan and Tadjikistan the guild structure broke down in consequence of the changing organization of handicraft. This fact as well as the general secularization of public life have resulted probably in transferring the rites and beliefs into family cricles and small groups af artisans. Whereas in Afghanistan where the guilds are still active the only changes of those practices are in reduction and weakening of their obligatory character. This is connected among others with the reduction of controlling and integrative functions of guilds. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek �